In dit boek, het tweede van drie delen, wordt om te
beginnen de voortgang van de projecten beschre­
ven. Daarbij wordt onder meer een vergelijking ge­
maakt tussen de deelnemers die in de eerste helft
van 2008 zijn ingestroomd en de deelnemers die
na de zomer van 2008 zijn ingestroomd. Tevens
wordt aandacht besteed aan de werving en selec­
tie van de deelnemers. Tot slot wordt ingegaan op
de theoretische onderbouwing van de pilotprojec­
ten. In het derde en laatste rapport zullen de re­
sultaten en effecten van de pilotprojecten worden
gepresenteerd.

2 . voor tga n g en th eor etis ch e on der bou w in g

In opdracht van het ministerie van Jeugd en Gezin
evalueert onderzoeks- en adviesbureau I n t r ava l
vanaf eind 2007 de pilotprojecten campussen, die
zijn gestart in de gemeenten Amsterdam, Deven­
ter, Rotterdam en Tilburg. Daarnaast is één project
gevestigd in Friesland en is één project gehuisvest
op de kazerne in Soesterberg. Alle negen projec­
ten zijn gericht op het afronden van een (reguliere)
opleiding en het toeleiden naar (regulier) werk.

Onderzoek Pilotprojecten campussen

Onderzoek
Pilotprojecten
campussen

Schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten vor­
men in Nederland een belangrijk probleem. Van
de niet schoolgaande en niet werkende jongeren
worden 12.000 tot 14.000 als een probleemgroep
gezien. Zij gaan niet naar school, hebben geen
baan of startkwalificatie, ontvangen geen uitkering
en zijn ook niet op zoek naar werk of scholing.
Een aantal ministeries (Sociale Zaken en Werkge­
legenheid; Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen;
Binnen­landse Zaken en Koninkrijksrelaties; Justitie;
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport) heeft geza­
menlijk een bedrag van tien miljoen euro vrijge­
maakt om te investeren in praktijkinitiatieven van
gemeenten en andere lokale/regionale project­
uitvoerders voor deze jongeren.

Onderzoek
Pilotprojecten
campussen
2 . v o o r tg a n g e n t h e o r e t i s c h e o n d e r b o u w i n g

B. Bieleman
M. Boendermaker
M. Hofman

ISBN 978 90 8874 071 8

I n t r ava l

Onderzoek
Pilotprojecten
campussen
2. voortgang en theoretische onderbouwing

Augustus 2009

I N T R AVA L
Groningen-Rotterdam

COLOFON
© St. INTRAVAL
Postadres:
Postbus 1781
9701 BT Groningen
E-mail info@intraval.nl
www.intraval.nl
Kantoor Groningen:
St. Jansstraat 2C
Telefoon 050 - 313 40 52
Fax 050 - 312 75 26

Kantoor Rotterdam:
oudsesingel 184
Telefoon 010 - 425 92 12
Fax 010 - 476 83 76

Augustus 2009
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de uitgever.
Tekst:
Opmaak:
Omslag:
Druk:
Opdrachtgever:

B. Bieleman, M. Boendermaker, M. Hofman
A. Beelen, M. Boendermaker
E. Cusiël
Repro GMW
Ministerie van Jeugd en Gezin/Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid

ISBN:

978 90 8874 071 8

VOORWOORD

Het deelrapport ‘Voortgang en theoretische onderbouwing’ is de tweede
rapportage in het kader van de evaluatie van negen pilotprojecten voor nietparticiperende jongeren in Nederland. Deze evaluatie wordt in opdracht van
het ministerie van Jeugd en Gezin uitgevoerd door onderzoeks- en
adviesbureau INTRAVAL. In 2008 is het eerste rapport verschenen
(‘Beschrijving projecten en doelgroep’), in 2010 verschijnt het eindrapport.
De dataverzameling, analyse en rapportage voor dit tweede deelrapport zijn
uitgevoerd door Marjolein Boendermaker en Maartje Hofman, onder leiding
van Bert Bieleman.
Graag willen wij de leden van de begeleidingscommissie, onder
voorzitterschap van prof. dr. T.A. van Yperen, bedanken voor de enthousiaste
en deskundige wijze waarop zij het evaluatieonderzoek tot dusverre hebben
begeleid.
De
commissie
bestaat
verder
uit:
prof.
dr.
J. Hermanns, mevrouw prof. dr. J. Junger-Tas en prof. dr. M. de Winter. Het
secretariaat van de begeleidingscommissie is verzorgd door mevrouw drs.
M.G.A. Nijhof, mevrouw drs. W.E. Schuurmans-Oosterom en haar
vervangsters
mevrouw
J.
Day
en
mevrouw
drs.
A. Fernand van het ministerie van Jeugd en Gezin. Tot slot gaat onze dank uit
naar de projectleiders en projectmedewerkers van de pilotprojecten en de
geïnterviewde jongeren. Zonder hun medewerking zou het onderzoek niet
mogelijk zijn.
Namens INTRAVAL,
Bert Bieleman
Marjolein Boendermaker

Groningen-Rotterdam
Augustus 2009

INHOUDSOPGAVE
Pagina
Summary

i

Hoofdstuk 1

Inleiding
1.1 Pilotprojecten
1.2 Onderzoeksvragen
1.3 Opzet
1.4 Leeswijzer

1
2
5
6
9

Hoofdstuk 2

Kenmerken deelnemers
2.1 Persoonskenmerken
2.2 Gedragsindicatoren
2.3 School/werksituatie
2.4 Vrijetijdsbesteding en woonsituatie

11
12
15
23
26

Hoofdstuk 3

Ervaringen en ontwikkelingen
3.1 Doelstellingen
3.2 Doelgroep en deelnemers
3.3 Methodiek
3.4 Professionaliteitsbeginsel
3.5 Randvoorwaarden
3.6 Nazorg

29
29
31
36
39
40
42

Hoofdstuk 4

Werving en aanmelding
4.1 Procedure werving en aanmelding
4.2 Naamsbekendheid project
4.3 Mogelijkheden dwang of drang
4.4 Aanvullende aandachtspunten

45
45
48
49
51

Hoofdstuk 5

Theoretische onderbouwing
5.1 Vorm en functie theoretische
onderbouwing
5.2 Aandacht voor context
5.3 Fasering
5.4 Competentiegerichte benadering
5.5 Leertheorie
5.6 Leervormen
5.7 Vaardigheidstraining

53
55
57
60
61
62
63
64

Pagina
Hoofdstuk 6

Conclusies
6.1 Vergelijking deelnemers groep
1 en groep 2
6.2 Ontwikkelingen en knelpunten
6.3 Werving en aanmeldingsprocedure
6.4 Theoretische onderbouwing projecten
6.5 Ten slotte

65
65
67
69
70
71

Geraadpleegde literatuur

73

Bijlage 1

Samenvatting eerste voortgangsrapport

75

Bijlage 2

Aantallen instroom per project

81

Bijlage 3

Prestatie-indicatoren

83

Bijlage 4

Werving en aanmeldingsprocedure

91

Bijlage 5

Effectiviteitscriteria Crossroads 2

109

Bijlage 6

Theoretische onderbouwing

117

SUMMARY

As part of the programme to address non-participating youths, a number of
ministries1 jointly allocated the sum of 10 million euros to practical initiatives
of municipalities and other local/regional organisations (for the period 2007
to the end of 2008). These projects consist of sending youths at risk of
drifting into crime to facilities where they can follow an intensive schooling
and re-education programme. The experiences gained will be used to create a
structural system of facilities for this intense form of re-education and
schooling. The Ministry for Youth and Families is responsible for the pilot
projects, which will be evaluated by INTRAVAL, bureau for research and
consultancy. The purpose of the research is to understand what types of
youths are concerned and which approach is best applied to which category.
This report is the second of three reports in which the research results are
presented.
This second progress report starts by describing the parties taking part in the
pilot projects. First, the youths that entered the programme in the first
research period (November 2007 to July 2008) are compared with the youths
that entered the programme in the second research period (August 2008 to
December 2008). The developments and bottlenecks the projects have
undergone are discussed, as well as the recruiting and registration procedure.
Finally, the theoretical foundation of the projects is described.

1.

Comparison of the participants in group 1 and group 2

Based on the results of the first interim report (Bieleman e.a. 2008), the
Ministry for Youth and Families asked the project leaders in the summer of
2008 to adjust the selection criteria in a number of areas. Motivation is no
longer allowed to play a role in the selection of the participants, and mild
psychiatric and mental disorders are no longer allowed to count as reasons for
exclusion. This report addresses these changes in a number of ways. First, the
project leaders and members were asked to adjust the selection criteria.
Second, the research period was extended by a few months so that the
participants who entered the programme after the summer of 2008 could be
included in the research. This made it possible to determine whether the
participants in research group 2 (influx between August and December 2008)
1

Ministry of Social Affairs and Employment; Ministry of Education, Cultural Affairs
and Science; Ministry of the Interior and Kingdom Relations; Ministry of Justice; and
the Ministry of Health, Welfare and Sports

Summary

i

were really different from the participants in research group 1 (influx
between November 2007 and July 2008).
The following issues emerged during the meetings that were held with the
project leaders and project members to discuss the adjustments to the
selection criteria.
• In two of the projects, the target groups were extended to include youths
with (suspected) mental or psychiatric disorders. This will make it
possible to determine during the project whether the participants will
finish the programme with a recommendation for school or for work, or
will be referred to a psychiatric facility or another form of psychiatric
care.
• In one of the projects, the selection criteria for drugs were relaxed. It is
no longer forbidden to use drugs, but the participants must be willing to
so something about their habit.
• In one of the projects, the age limit for participants was lowered from 16
to 12 years, enabling youths aged 12 to 15 with multiple complex
disorders, who have a huge need for care but are not capable of spending
a whole day in class to take part in the programme. An education-carepackage was developed for these youths.
• In two of the projects, the selection criteria were sharpened in order to
reach a less difficult target group. In the current setting, these projects
did not have enough resources to offer the support a more difficult target
group needs.
Comparing the participants who entered the programme before the summer
of 2008 (group 1) with the participants who entered the programme after
August 2008 (group 2), reveals the following.
• The participants in group 2 are on average younger than the participants
in group 1. This difference can be explained in part by the start of a new
project that targets youths between 10 and 15 years of age. In addition, in
two of the projects, more participants under the age of 15 entered the
programme after the summer of 2008 than was the case before the
summer of 2008. In one of these projects, the age limit for participation
was lowered from 16 to 12 years.
• When looking at all of the projects as a whole, there is no significant
difference between the scores of the participants in group 1 and group 2
in terms of treatment motivation, self-esteem, social acceptance, self
control and seeking social support. There are, however, a few significant
differences between the individual projects. Comparing the participants'
scores with a comparison group shows differences, for example, in selfesteem and self control.
• Youths in group 2 consume less alcohol and drugs than youths in group
1. This is largely attributed to the difference in age between both groups.
Moreover, the amount of alcohol consumed by participants in group 2 up
ii

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

•
•

•
•

to the age of 18 is lower than the national alcohol consumption among
youths.
The participants in group 2 have committed less criminal offences than
participants in group 1. This too, is largely attributed to the difference in
age between both groups.
In both group 1 and 2, almost three quarters of the participants were at
school during the six months prior to entering the project. The
participants in group 2 were asked whether they had a degree or some
form of basic qualification. Three quarters of the participants did not
have a degree and nine of the ten participants did not have a basic
qualification.
In both group 1 and group 2, over half of the participants had some form
of paid employment in the six months prior to entering the project.
13% Of the participants in group 1 were not at school and had not any
form of paid employement in the six months prior to entering the
projects, while this was the case for 14% of the participants in group 2.

2. Developments and bottlenecks
Project documentation and meetings with project leaders and members were
used to map out the experiences and how the projects had changed and
developed in terms of goals, target group, professionalism, preconditions and
aftercare. The following was revealed.
• The projects' goals remained largely unchanged compared with the initial
situation. The completion of a (regular) education that leads to (regular)
work is still the main goal. In some of the projects, there was a shift in
the relationship between the group exiting the programme to go to school
and the group exiting the programme to go to work. In two of these
projects, the expectation was that the participants would exit the
programme to go to work, whereas a relatively high number of
participants actually went back to school. In another project, some of the
participants exiting the programme proved more suitable for an
apprenticeship than for school.
• According to the staff, a lot of the participants are struggling with drug
and addiction-related problems. For a number of projects, partnerships
have been entered into with rehab centres so that the problems can be
handled better. A number of project leaders have also indicated that there
is an increasing debt problem among the participants.
• According to the project leaders, the complexity of the participants'
problems is often not revealed until the project is underway. Once a
participant’s immediate problems have been solved, a deeper, hitherto
unknown problem often arises. According to the project leaders, the

Summary

iii

•

•

•

•

•

•

•

iv

incompleteness of the information provided by the agencies does not
make estimating the complexity of the problem any easier.
For most of the projects, the method's starting points did not change, but
were refined or further developed. The organization and the structure of
the projects have been sharpened and concretized, which the
interviewees say clearly enhanced it.
For most of the projects, the programme has been supplemented with
job-related training, behavioural training and/or social skills training.
Almost all of the project leaders have indicated that the participants’
awareness of their social network has increased.
The project leaders have indicated a number of aspects in the programme
that they believe are producing results, such as: the personal, individual
approach; the respectful and positive approach; the possibility to
participate in concrete and useful activities; clarity and structure; and
working in a small, overseeable setting.
For a number of projects, the participants' housing situation is an
important bottleneck. A small number of participants do not have a
permanent address. According to the project leaders, it is very hard to
find shelter for these youths. A few of the non-residential projects cannot
offer night shelter in the current setting, but have indicated that they are
interested in working on providing 24-hour shelter so they can offer
participants who do not have a roof over their heads a place to sleep. The
project leader of one of the residential projects has indicated that some
participants cannot go home during their mandatory weekend leave. This
is why this project needs to be able to offer shelter to the participants all
year round, without mandatory weekend leave.
Although the project leaders say that they have faith in the team that is
currently running the project, some of the interviewees have indicated
that it took a lot of effort to put the team together. It is difficult to find
good people because working with this target group is very demanding.
According to the interviewees, the collaboration with the involved
parties has improved in the last year. The project leaders were able to
make more concrete agreements with the involved agencies. The
integration that a lot of the project leaders are pursuing is delivering
results.
The duration and the intensity of the aftercare are different in each
project and are attuned to the participant's specific situation. Although
the aftercare process has been documented for some of the projects and
is currently being documented for others, a lot of the project managers
have indicated that aftercare is an individual process and that the
procedure can only be used as a guideline.

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

3.

Recruitment and registration procedure

The first progress report indicated that the recruitment of participants in the
start-up phase was an important bottleneck. Although the influx has increased
in the meantime for most of the projects and almost all of the available spaces
have been taken, it is important to continue recruiting within the target group.
This is why this second report addresses this topic. The most important
findings are.
• Almost all of the participants are entered into the projects by agencies or
organizations, including schools, child and youth welfare, youth centres
and the probation service.
• In most of the projects, the screening of participants consists of one or
more introduction or intake meetings with the project coordinator or
consultant. For most of the projects, the parents or other important
people in the participant's immediate circle are invited to attend one or
more of the meetings. In some cases, the contact at the referring agency
is present during the intake meeting.
• The intake procedure has the following purposes: introduce the
participants to the project and the project team; determine whether a
participant is part of the target group; discuss the goals the participants
want to achieve during the project.
• The rejection rate during the registration period is different for each
project. Some projects have a very high rejection rate. Reasons for
rejection can be that the participant does not match the project's level, is
not sufficiently motivated, or does not meet the selection criteria (for
example, housing). For a number of the projects, if a youth cannot be
placed, another suitable programme will be looked for.
• Some of the project leaders have broadened the recruiting procedure. In
all of the cases, it is the result of the need to better map out the
participant's situation and needs.
• According to the project leaders, the increased influx can be attributed to
increased awareness. Communication with referring agencies has
improved and the network of referring agencies has grown. According to
some of the project leaders, the contact with the referrers is, however, a
point that requires further attention.
• In a number of projects, pressure and coercion are used to place the
participants. This means that some projects can be imposed by the judge
as a suspensive condition for detention or a care order.
• A number of project leaders believe that the exchange of information
about the participants between the different (referring) agencies is an
area that needs attention. Gathering information about a participant can
be a difficult and time-consuming task. The project leaders have also
indicated that gaps in the information prevent the problems the

Summary

v

•

participants are really dealing with from being detected until the
programme is underway.
One of the project leaders indicated that the so-called warm handover of
a participant by the referring agency is important if the project is to get
off to a successful start. The presence of the contact at the referring
agency during the first contact with the youths increases the youth's
willingness to participate in the programme.

4. Theoretical foundation of the projects
The pilot projects were evaluated by applying the assessment framework of
the Netherlands Youth Institute, also known as the “effect ladder”. This
second progress report discusses the theoretical foundation of the projects,
and links in with the second level of the “effect ladder”. It examines the
extent to which (scientific) theories are used to prove that the projects'
approach works. Based on information provided by the project leaders, the
following observations can be made.
• The way in which the theoretical foundation of the projects is
documented and the function the theory fulfils are very different for each
project. The extent to which the theory is based on scientific findings is
also very different. For two of the projects, an extensive theoretical
foundation based on scientific insights and experiences was put in place
at the beginning of the project. For two other projects, a (very) brief
theoretical foundation was put in place. We got no information on the
theoretical foundation for one of the projects.
• Although the form and the function of the theoretical foundation are
different for each project, there are similarities between the used
theories. These theories can be divided into six theoretical approaches,
namely: attention for the context; phasing; competence-oriented
approach; learning theory; learning forms; (social) skills training.
• In the majority of the projects, a theory is used that addresses the
participant's context. The interventions for these projects that are offered
in the participant's immediate environment and/or support systems
(parents, school, neighbourhood) are included in the approach.
• In one of the projects, the theoretical foundation uses the transtheoretical
model by Proschaska and DiClemente to explicitly address the
participant's motivation. In some of the projects, (increasing) the
participant's motivation is implicitly addressed in the theoretical
foundation of the approach, while in some of the other projects it is not
addressed at all.

vi

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

5.

Conclusion

This summary presents the most important findings from the second interim
report. Comparing these findings with the policy assumptions on which the
campus pilot projects are based results in the following observations.
The policy assumptions are based primarily on youths between the age of 12
and 27 who skip school for longer periods of time, do not have a job, are not
on benefits, are not looking for a job or training, do not have a basic
qualification and are not reached by the current facilities. Many of the
projects have participants that do not match the target group. In both group 1
and 2, almost three quarters of the participants were at school during the six
months prior to entering the project. In both group 1 and group 2, over half of
the participants had some form of paid employment in the six months prior to
entering the project.
Based on the results of the first interim report, the Ministry for Youth and
Families asked the project leaders in the summer of 2008 to adjust the
selection criteria in a number of areas. Motivation is no longer allowed to
play a role in the selection of the participants, and mild psychiatric and
mental disorders are no longer allowed to count as reasons for exclusion. The
selection criteria have indeed been adjusted for some of the projects. The
level of the target group does not seem to have increased, but does seem to
move further away from the initially intended target group. It is important to
note that the projects that do aim at reaching the initially intended target
group may achieve comparatively lower results due to the level of the target
group they are trying to reach. The level of the target group will therefore be
an important factor in the interpretation of the results of the effect evaluation,
which will be published next year.
In conclusion, we can say that the function and extent of the theoretical
foundation are very different for each of the projects. Although a theoretical
foundation was not a criterion to start a project, some of the projects already
had one. For most of the projects, the foundation may not have been
explicitly determined up front, but it was an implicit part of the project's
procedures. Following the researchers' question about a theoretical
foundation, most of the project leaders wrote a memorandum that seeks to
make the implicit foundation more explicit.

Summary

vii

viii

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

1. INLEIDING

In het kader van de aanpak van niet-participerende jongeren is door een

aantal ministeries1 gezamenlijk een bedrag van tien miljoen euro vrijgemaakt
om te investeren in praktijkinitiatieven van gemeente en andere
lokale/regionale projectuitvoerders (voor de periode 2007 tot eind 2008). In
deze projecten worden jongeren, die dreigen af te glijden, gestuurd naar
voorzieningen waar zij een intensief scholing- en heropvoedingtraject volgen.
Op basis van de opgedane ervaringen wordt toegewerkt naar een structureel
stelsel van voorzieningen voor deze intensieve vorm van heropvoeding en
scholing. De pilots vallen onder de verantwoordelijkheid van het ministerie
van Jeugd en Gezin. Onderzoeks- en adviesbureau INTRAVAL voert de
evaluatie van deze pilotprojecten uit. Doel van het onderzoek is inzicht te
krijgen om wat voor jongeren het precies gaat en welke aanpak het beste
werkt voor welke categorie jongeren. Dit rapport vormt het tweede van de
drie rapporten waarin over de onderzoeksresultaten wordt gerapporteerd.
Uit het eerste rapport, dat in de zomer van 2008 is verschenen (Bieleman e.a.
2008), is onder meer gebleken dat de pilotprojecten onderling sterk
verschillen in intensiteit, trajectduur en projectopzet. Deze grote verschillen
kunnen worden verklaard door het feit dat er bij de keuze voor de
pilotprojecten door de ministeries geen duidelijke selectiecriteria zijn
opgesteld. Daarnaast is gebleken dat de door de projecten bereikte doelgroep
afwijkt van de doelgroep waarvan in de beleidsveronderstellingen uit wordt
gegaan. Volgens de beleidsveronderstellingen zijn de projecten bedoeld voor
jongeren die gedurende langere tijd niet naar school gaan en geen werk
hebben, terwijl de meeste projecten zich (ook) richten op dreigende
schoolverlaters en dreigend werkloze jongeren. In het eerste rapport wordt
tevens aangegeven dat het merendeel van de pilotprojecten wat betreft
doelstellingen en doelgroep c.q. deelnemers vergelijkbaar zijn met bestaande
projecten. Wel verschilt de invulling van een aantal pilotprojecten van de
invulling van bestaande projecten, onder meer op het gebied van intensiteit
en setting. De samenvatting van het eerste rapport is opgenomen in bijlage 1.

1

Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen;
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie; en Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
Inleiding

1

Dit tweede rapport beschrijft de voortgang en de theoretische onderbouwing
van de projecten. In dit inleidende hoofdstuk wordt een korte beschrijving
gegeven van de opzet van de afzonderlijke pilotprojecten. Vervolgens wordt
kort ingegaan op de onderzoeksvragen en de onderzoeksopzet, waarbij tevens
wordt aangegeven welke onderdelen van het onderzoek in dit tweede rapport
aan bod komen. Ten slotte wordt in de leeswijzer vermeld wat in de volgende
hoofdstukken wordt behandeld.

1.1 Pilotprojecten
Het onderzoek richt zich op negen pilotprojecten campussen onwillige
jongeren. Het gaat om projecten die (indirect) gericht zijn op het voorkomen
van schooluitval en het behalen van een (start)kwalificatie voor de
arbeidsmarkt. De opzet van de negen afzonderlijke pilotprojecten wordt
hieronder per project kort beschreven. Een uitgebreide beschrijving van de
projecten is opgenomen in het eerste rapport. Eind 2008 is één van de
pilotprojecten, het project ISH, gestopt wegens faillissement, waardoor het
project niet meer kan worden meegenomen in het onderzoek. In Tilburg is,
naast het bestaande project Crossroads – Werk maken van je toekomst, in
2008 een nieuwe project gestart met de naam Crossroads – Niet de afkomst
maar de toekomst.2 Dit project, bedoeld voor jongeren van Marokkaanse
afkomst van 10 tot 15 jaar, is door het ministerie van Jeugd en Gezin
toegevoegd aan de pilotprojecten campussen en daarom opgenomen in het
onderzoek.
Schoolfort, Amsterdam
Schoolfort is een project van Stichting De Herstelling en is bedoeld voor
jongeren die dreigen uit te vallen bij het praktijkonderwijs, VMBO of MBO
(niveau 1). Deze jongeren wordt een programma aangeboden van drie
maanden, met de mogelijkheid tot verlenging naar zes of negen maanden.
Gedurende deze periode zijn de jongeren drie dagen bij Schoolfort. De
resterende dagen krijgen ze les op hun eigen school. De jongeren gaan onder
begeleiding van een werkmeester aan de slag met het restaureren van forten
rondom Amsterdam. Ze worden hiervoor 's morgen met een bus naar deze
locatie gebracht en aan het eind van de middag teruggebracht naar de stad.

2

Ten behoeve van de leesbaarheid worden de projecten Crossroads – Werk maken van
je toekomst en Crossroads – Niet de afkomst maar de toekomst in dit rapport verder
aangeduid met respectievelijk Crossroads 1 en Crossroads 2.

2

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Het WerkHotel, Amsterdam
Het Werkhotel is een project om jongeren met problemen in de woon- en
leefsituatie in staat stellen een opleiding af te ronden en/of aan de slag te gaan
op de arbeidsmarkt. Het project biedt gedurende anderhalf à twee jaar een
woonruimte, woonbegeleiding en coaching op verschillende terreinen.
Aanvankelijk zou het project worden gehuisvest in een pand waar een groep
jongeren gezamenlijk kon wonen. Vanwege bestuurlijke tegenslagen wordt
momenteel echter gewerkt met appartementen waar de jongeren twee aan
twee bij elkaar wonen.
De Nieuwe Kans, Rotterdam
De Nieuwe Kans is een project voor jongeren die langer dan een jaar niet
naar school gaan of niet hebben gewerkt. Het project vormt het sluitstuk van
de zorg: het is bedoeld voor jongeren die nergens anders terecht kunnen. De
eerste fase van het traject wordt gevormd door de werving van de jongeren,
waarbij veel aandacht is voor het opbouwen van een vertrouwensband. De
behandeling is op maat, de duur en invulling van het traject wisselt sterk per
persoon. De deelnemers kunnen binnen het project zowel ambulante
begeleiding als individuele training en groepstraining krijgen. Jongeren die
deelnemen aan groepsactiviteiten zijn over het algemeen vier dagen in de
week overdag in het pand van De Nieuwe Kans aanwezig. De duur van het
traject verschilt per deelnemer, maar is gemiddeld circa één jaar. In de
begeleiding van de deelnemers wordt gewerkt met een multidisciplinair team.
Het doel van het traject is de deelnemers terug te leiden naar onderwijs,
(regulier of gesubsidieerd) werk of, indien nodig, te begeleiden richting zorg.
Educatief Centrum, Rotterdam
Het Educatief Centrum is een project voor jongeren van 12 tot 20 jaar die
geen reële kans lijken te hebben op terugkeer naar regulier onderwijs.
Jongeren tussen 12 en 15 jaar worden geplaatst in de zogenoemde zorginstroomklas, jongeren van 16 jaar en ouder worden geplaatst in het
leerwerkbedrijf. Het Educatief Centrum omvat zeven leerwerkplekken, waar
jongeren de mogelijkheid wordt geboden werk-, woon-, en
gedragsgerelateerde vaardigheden aan te leren. De duur van het traject
varieert van 12 tot 24 maanden. De deelnemers zijn vijf dagen per week van
08.00 uur tot 17.00 uur aanwezig op het terrein van het Educatief Centrum.
Het doel van het project is de jongeren door middel van deelcertificaten en
branchecertificaten een kans te bieden op de arbeidsmarkt. In sommige
gevallen kunnen jongeren na afronding van het project terugkeren naar het
voortgezet onderwijs of doorstromen naar een MBO-opleiding.

Inleiding

3

Crossroads ‘Werk maken van je toekomst’, Tilburg
Crossroads kan worden gezien als een project binnen een strafrechtelijk en
civielrechtelijk kader. Het biedt plaats aan jongeren van 12 tot 18 jaar met
een Onder Toezichtstelling (OTS) of jongeren uit een Justitiële
Jeugdinrichting. De jongeren volgen een verplicht individueel programma
van een jaar, zes dagen per week van circa 08.00 uur tot 20.00 uur. Het
programma bestaat uit het volgen van onderwijs en een naschools
programma, waarbij aandacht is voor vaardigheden op het gebied van wonen,
werken, vrijetijdsbesteding, sociale contacten en omgang met de ouders. Het
doel van het project is het bieden van toekomstperspectief aan minderjarige
jongeren die met justitie in aanraking zijn geweest of dreigen te raken, door
deze jongeren toe te leiden naar werk of het afronden van een opleiding.
Crossroads ‘Niet de afkomst maar de toekomst’, Tilburg
In het najaar van 2008 is bij Crossroads een nieuw traject gestart, door ons
aangeduid als Crossroads 2. Deze nieuwe voorziening is bedoeld voor
Marokkaanse jongeren in de leeftijd van 10 tot 15 jaar. Het project biedt
plaats aan 15 jongens die een traject volgen van maximaal anderhalf jaar. De
deelnemers volgen een individueel programma, gericht op drie terreinen,
namelijk school, gezin en vrije tijd. Het doel van het traject is het voorkomen
dat de jongeren (opnieuw) met politie of justitie in aanraking komen, het
voorkomen van schoolverzuim en het zorgen voor een stabiele schoolsituatie.
BOP-academie, Deventer
De BOP-academie is een project dat is geïnitieerd door werkgevers,
vertegenwoordigd in de Stichting BedrijvenOntwikkelPunt. Het project richt
zich op jongeren met ontwikkelpotentie, die vanwege gedragsproblemen niet
mee kunnen komen of zich niet meer kunnen handhaven in het reguliere
onderwijs. Deze jongeren wordt een intensief programma geboden, bestaande
uit onder andere training van vaardigheden, scholing, sport en
vrijetijdsbesteding en loopbaanoriëntatie. De deelnemers volgen een
programma op werkdagen van 08.00 uur tot 20.00 uur. Het doel is om de
deelnemers na een periode van drie maanden tot twee jaar uit te laten stromen
richting een baan of een passende vervolgopleiding.
Wyldemerk, Friesland
Wyldemerk is een project voor jongeren van 15 tot 22 jaar, die uitvallen of
dreigen uit te vallen uit bestaande onderwijstrajecten. Deze jongeren wordt
een woonomgeving en leeromgeving geboden op een campus in Friesland,
waar ze gedurende een aantal jaren de mogelijkheid wordt geboden een
startkwalificatie te behalen. Daarnaast wordt aandacht besteed aan
gedragsverbetering en persoonlijke groei van de jongeren. De jongeren
verblijven 24 uur per dag zeven dagen per week in woonhuizen op het
schoolterrein. De principes van 'natuurlijk leren' vormen een belangrijk
uitgangspunt bij de methode van Wyldemerk.

4

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

De Uitdaging, Soesterberg
De Uitdaging is een project dat tot en met 2007 onder de hoede van het
ministerie van Defensie is uitgevoerd en bedoeld is voor jongeren van 17 tot
23 jaar die niet naar school gaan en niet werken. De deelnemers volgen een
traject van drie maanden in een militaire omgeving, waarbij ze van maandag
tot en met vrijdag op de legerbasis verblijven en in het weekend naar huis
gaan. De rode draad in de opleiding wordt gevormd door sport, het
bijbrengen van waarden en normen, discipline, structuur, sociale
vaardigheden en leren samenwerken. Gedurende de opleiding wordt een
aantal cursussen aangeboden, waaronder BHV (bedrijfshulpverlening) en
VCA (veiligheidscertificaat algemeen).

1.2 Onderzoeksvragen
De probleemstelling van het onderzoek is in de aanbesteding geformuleerd
als:
Wat kunnen we van de pilots leren over de meest effectieve aanpak
van de problematiek van onwillige jongeren voor het uitvoeren van
soortgelijke projecten door anderen in de toekomst en voor het
reguliere beleid op dit terrein van de ministeries van SZW, BZK,
OCW, Justitie en J&G?
Daarbij zijn de volgende onderzoeksvragen vermeld:
1. Hoe is de uitvoering van de pilotprojecten, afgezet tegen de voornemens
en planning in het projectplan, feitelijk in de periode 2006-2008
verlopen? Wat liep goed en waarom? Welke problemen deden zich voor
en waarom? Zijn die opgelost? Zo ja: hoe? Zo nee: waarom niet?
2. Is de doelstelling van het project - zoals geformuleerd in het projectplan bereikt? Op welke punten wel/niet? Zo ja: wat heeft met name
bijgedragen aan het bereiken van de doelstelling en waarom? Zo nee:
waarom is het op dit bewuste punt niet gelukt en waarom niet? Welke
beoogde en/of niet-beoogde neveneffecten hebben zich voorgedaan? Hoe
verhouden die neveneffecten zich tot de doelstelling?
3. Welke impact (in termen van outcome) heeft het project gehad op het structureel - versterken van de maatschappelijke positie en het
toekomstperspectief van de deelnemers? Welke projectelementen zijn
vooral van belang geweest voor die impact?
4. Is ten behoeve van het project een effectieve samenwerking tot stand
gekomen tussen instanties uit de sectoren jeugdzorg, onderwijs, justitie en
arbeidsmarkt?
5. Wat leert een onderlinge vergelijking van de pilotprojecten ten aanzien
van de vraag welke aanpak effectief is voor een bepaalde groep

Inleiding

5

deelnemers en hun specifieke kenmerken? Hoe verhouden de effecten
zich tot de kosten (kosten-baten-effectiviteit)?
6. Welke leerpunten leveren de specifieke projecten ieder voor zich én alle
projecten tezamen op voor het uitvoeren van soortgelijke projecten door
anderen in de toekomst?
7. Welke leerpunten leveren de specifieke projecten ieder voor zich èn alle
projecten tezamen op voor het reguliere beleid van de ministeries van
SZW, BZK, OCW, Justitie en J&G?
In het eerste voortgangsrapportage is de opzet en de doelgroep van de
pilotprojecten beschreven, waarmee een basis is gelegd voor het
beantwoorden van bovenstaande deelvragen. In dit tweede voortgangsrapport
wordt hierop voortgebouwd. Daarbij wordt met name ingegaan op deelvraag
1 (uitvoering van de projecten) en deelvraag 4 (samenwerking tussen
instanties). Ook komen in het rapport verschillende leerpunten aan bod voor
de projecten en voor de uitvoering van soortgelijke projecten, waarmee een
start wordt gemaakt met de beantwoording van deelvraag 6.

1.3 Opzet
Het onderzoek in zijn geheel omvat drie onderdelen, namelijk het achterhalen
van de beleidsveronderstellingen, een effectevaluatie en een procesevaluatie.
Beleidsveronderstellingen
Om te achterhalen welke beleidsveronderstellingen ten grondslag liggen aan
de negen pilotprojecten is een literatuurstudie uitgevoerd en zijn gesprekken
gevoerd met meerdere beleidsmakers van de verschillende betrokken
ministeries. Deze beleidsveronderstellingen vormen het theoretisch kader van
het onderzoek en zijn in het eerste rapport behandeld.
Effectevaluatie
Voor het meten van de effecten van de pilotprojecten is gekozen voor een
quasi-experimentele onderzoeksopzet. Dit betekent dat onderscheid gemaakt
wordt in een experimentele groep en een controlegroep. De experimentele
groep bestaat uit jongeren die wel hebben deelgenomen aan één van de
projecten, terwijl de controlegroep uit vergelijkbare jongeren bestaat die niet
in het project hebben geparticipeerd. Op een drietal momenten wordt bij deze
jongeren een identieke, grotendeels gestructureerde vragenlijst afgenomen.
De eerste meting vindt plaats wanneer de jongeren instromen in het project,
de tweede meting bij de uitstroom uit het project en de derde meting een half
jaar na de uitstroom.

6

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Verlengde instroom
Aanvankelijk zouden alleen de deelnemers die waren ingestroomd in de
periode van november 2007 tot en met april 2008 worden meegenomen in het
onderzoek. Gezien de lage instroomaantallen is deze onderzoeksperiode bij
bijna alle projecten verlengd naar juli 2008. In de zomer van 2008 is op
verzoek van het ministerie van Jeugd en Gezin vervolgens besloten de
onderzoeksgroep uit te breiden met deelnemers die in de periode augustus
2008 tot en met december 2008 zijn ingestroomd. De reden voor deze
uitbreiding is tweeledig. Ten eerste was de instroom in de periode november
2007 tot en met april 2008 lager dan door de projecten was voorspeld,
waardoor het aantal deelnemers in de onderzoeksgroep, zelfs na verlenging
tot juli 2008, lager was dan beoogd. Door de onderzoeksperiode te verlengen
tot eind december is de onderzoeksgroep aanzienlijk vergroot. Daarnaast
heeft het ministerie van Jeugd en Gezin in de zomer van 2008 naar aanleiding
van het eerste rapport de projecten gevraagd de selectiecriteria op een aantal
punten aan te passen. Motivatie mag geen rol meer spelen bij de selectie van
deelnemers en ook milde psychiatrische en psychische problematiek mag
geen reden zijn voor uitsluiting. De deelnemers die na de zomer van 2008
zijn ingestroomd zullen daarom door de aangepaste criteria mogelijk andere
kenmerken vertonen dan de deelnemers uit de oorspronkelijke
onderzoeksperiode.
Beschrijving deelnemers
In het eerste rapport zijn de kenmerken beschreven van de deelnemers die in
de periode november 2007 tot en met april 2008 zijn begonnen. In dit tweede
tussenrapport wordt een vergelijking gemaakt tussen de kenmerken van de
deelnemers die in de eerste onderzoeksperiode zijn ingestroomd (groep 1) en
de kenmerken van de deelnemers die in de verlengde onderzoeksperiode zijn
ingestroomd (groep 2). Hiermee wordt duidelijk in hoeverre deze beide
groepen daadwerkelijk van elkaar verschillen.
Op advies van de begeleidingscommissie is besloten om de resultaten van de
tot nu toe afgenomen uitstroommetingen niet mee te nemen in het tweede
tussenrapport. Reden hiervoor is het grote verschil in het aantal afgenomen
uitstroommetingen per project: bij de relatief lange projecten zijn op dit
moment nog veel minder uitstroommetingen afgenomen dan bij de korte
projecten. Door dit verschil in aantal zouden de resultaten uit de
uitstroommetingen een vertekend beeld opleveren. Wel is de projecten
gevraagd om in de aanloop naar dit tweede rapport prestatie-indicatoren te
formuleren: welke doelen wil het project behalen om als succesvol
aangemerkt te kunnen worden. Deze indicatoren zijn als bijlage opgenomen
bij dit rapport (bijlage 3).
Aangezien in dit tweede rapport de resultaten van de uitstroommetingen niet
zijn opgenomen, wordt ook de controlegroep in dit rapport buiten

Inleiding

7

beschouwing gelaten. De metingen van de controlegroep krijgen pas
betekenis wanneer een vergelijking tussen de verschillende metingen, en met
de deelnemers, wordt gemaakt.
Clustering
Zoals aangegeven verschillen de pilotprojecten onderling sterk in opzet. Wel
kunnen de projecten op basis van overeenkomstige kenmerken worden
geclusterd, onder meer op basis van intensiteit en projectduur. In de analyses
in het eindrapport zal gebruik worden gemaakt van een dergelijke clustering.
Hierbij kan zowel een vergelijking worden gemaakt tussen clusters
(bijvoorbeeld langerdurende projecten tegenover kortdurende projecten) en
binnen een cluster (bijvoorbeeld verschil tussen de afzonderlijke kortdurende
projecten). De voorlopige indeling van de projecten, op basis van intensiteit
en projectduur, wordt weergegeven in matrix 1.1. Hierbij dient opgemerkt te
worden dat ook binnen de clusters sprake is van een zekere spreiding wat
betreft intensiteit en projectduur.
Matrix 1.1 Clustering naar intensiteit en duur
Intensiteit
Duur
24-uurs
Langer dan 12 maanden
De Nieuwe Kans
Wyldemerk
Educatief Centrum
WerkHotel
Crossroads 2

Wyldemerk
De Uitdaging

12-uurs

6 tot 12 maanden

Crossroads 1
BOP Academie
WerkHotel

BOP Academie
Crossroads 1

8 uur of minder

3 tot 6 maanden

De Nieuwe Kans
Educatief Centrum
Schoolfort
Crossroads 2

Schoolfort
De Uitdaging

Procesevaluatie
Naast de effectevaluatie wordt tevens een procesevaluatie uitgevoerd.
Hiervoor zijn en worden op verschillende momenten gesprekken gevoerd met
de projectleiders, medewerkers en partnerinstellingen. Aan de hand van
interviews en informatie uit de projectplannen is, zoals gezegd, in het eerste
rapport een omschrijving gegeven van de projecten volgens een aantal
effectiviteitscriteria. Ook is in het eerste rapport een beschrijving gegeven
van de implementatiefase van de projecten. In de aanloop naar het tweede
rapport heeft opnieuw een interviewronde plaatsgevonden bij de

8

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

projectleiders en -medewerkers. Op basis van deze interviews is in kaart
gebracht welke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden bij de projecten en
welke knelpunten de projecten ervaren. Daarnaast wordt in dit rapport
beschreven in hoeverre de projecten theoretisch zijn onderbouwd: is de
aanpak gebaseerd op (wetenschappelijke) theorieën waarmee aannemelijk
kan worden gemaakt dat de aanpak werkt?

1.4 Leeswijzer
Zoals gezegd wordt in dit rapport een vergelijking gemaakt tussen de
deelnemers van de projecten die zijn ingestroomd in de eerste
onderzoeksperiode (november 2007 tot en met juli 2008) en de deelnemers in
de tweede onderzoeksgroep (augustus 2008 tot en met december 2008). Deze
vergelijking wordt beschreven in hoofdstuk 2. In hoofdstuk 3 worden de
ontwikkelingen beschreven die de projecten in het afgelopen jaar hebben
doorgemaakt. In het eerste voortgangsrapport is aan de orde gekomen dat de
werving van deelnemers voor veel projecten een knelpunt vormt. In
hoofdstuk 4 van dit rapport wordt daarom expliciet aandacht besteed aan de
werving en de aanmeldingsprocedure van de projecten. Hoofdstuk 5
behandelt de theoretische onderbouwing van de projecten. Tot slot worden in
het laatste hoofdstuk de conclusies gepresenteerd.
De informatie in hoofdstuk 2 is gebaseerd op de afgenomen vragenlijsten bij
de deelnemers. De informatie in de hoofdstukken 3, 4 en 5 zijn samengesteld
op basis van gesprekken met projectleiders en projectmedewerkers en de
documentatie van de projecten. Deze hoofdstukken geven dan ook de visie,
waardering en mening van de projectleiders en projectmedewerkers weer. In
hoofdstuk 6 wordt de informatie uit de verschillende hoofdstukken
gecombineerd en worden conclusies geformuleerd.

Inleiding

9

10

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

2. KENMERKEN DEELNEMERS

Vanaf 1 november 2007 tot en met juli 2008 is bij 160 ingestroomde
jongeren een interview afgenomen. Over de resultaten uit deze periode is
gerapporteerd in het eerste rapport (Bieleman e.a. 2008). Omdat de projecten
in deze periode nog niet de geplande aantallen deelnemers hadden, is
gekozen voor een verlenging van de onderzoeksperiode. Dit betekent dat bij
de deelnemers die van augustus 2008 tot en met december 2008 zijn
ingestroomd tevens een interview is afgenomen. In deze periode zijn in totaal
118 ingestroomde jongeren geïnterviewd. Bovendien heeft het ministerie van
Jeugd en Gezin in de zomer van 2008 naar aanleiding van de resultaten uit
het eerste rapport de projecten gevraagd de selectiecriteria op een aantal
punten aan te passen. Motivatie mag geen rol meer spelen bij de selectie van
de deelnemers, en ook milde psychiatrische en psychische problematiek mag
geen reden zijn voor uitsluiting van deelname. De deelnemers uit de
verlengde onderzoeksperiode (groep 2) zullen door de aangepaste criteria
mogelijk andere kenmerken vertonen dan de deelnemers uit de
oorspronkelijke periode (groep 1). Daarnaast is vanaf augustus 2008 het
Marokkanenproject Crossroads 2 in het onderzoek opgenomen. Het project
ISH is daarentegen gestopt, waardoor het geen onderdeel meer vormt van de
evaluatie.
Om de kenmerken van deelnemers te beschrijven wordt gebruik gemaakt van
de afgenomen vragenlijsten.1 De resultaten worden in de volgende paragrafen
op de volgende manieren gepresenteerd: de oorspronkelijke onderzoeksgroep
per project (groep 1); de verlengde onderzoeksgroep per project (groep 2); en
de totalen van beide onderzoeksgroepen. Eventuele verschillen in de tabellen
zijn getoetst op significantie. Indien er sprake is van een significant verschil,
wordt dit in de tekst vermeld. Waar mogelijk worden de resultaten
vergeleken met gegevens uit andere onderzoeken. Daarnaast zijn
registratiegegevens bij de projecten verzameld. Aangezien deze gegevens niet
overal volledig zijn ingevuld door een groot deel van de projecten, is een
vergelijking van deze gegevens van groep 1 met groep 2 helaas niet mogelijk.
Wel hebben de onderzoekers een aantal vergelijkbare vragen toegevoegd
tijdens het interview met de jongeren van groep 2, waarvan in dit hoofdstuk
de belangrijkste resultaten worden besproken.
In alle pilotprojecten tezamen zijn in de totale onderzoeksperiode 278
vragenlijsten afgenomen (tabel 2.1). Zoals gezegd zijn in de oorspronkelijke
1
De vragenlijst bevat vragen over onder andere omgang met familie en vrienden en
over vrijetijdsbesteding, aangevuld met door de jongeren zelf in te vullen schalen voor
het meten van verschillende gedragsindicatoren.

Kenmerken deelnemers

11

onderzoeksperiode 160 deelnemers geïnterviewd, terwijl in de verlengde
onderzoeksperiode met 118 deelnemers is gesproken. De aantallen
deelnemers in de totale onderzoeksperiode liggen per project nogal uiteen:
van 14 bij Crossroads 1 tot 59 bij De Uitdaging. Deze verschillen hangen
uiteraard samen met de capaciteit van de afzonderlijke projecten, maar ook
met de tegenvallende instroom, hetgeen verschilt per project. In bijlage 2
staat een overzicht, waarin tevens de beoogde aantallen deelnemers worden
vermeld.
Tabel 2.1

Aantal deelnemers per project, van november 2007 tot en met december
2008, waarover in dit hoofdstuk wordt gerapporteerd
Aantal deelnemers
Totaal
Groep 1
38
Schoolfort
62
Groep 2
24
Groep 1
17
WerkHotel
24
Groep 2
7
Groep 1
13
De Nieuwe Kans
19
Groep 2
6
Groep 1
15
Educatief
36
Centrum
Groep 2
21
Groep 1
8
Crossroads 1
14
Groep 2
6
Groep 1
nvt
Crossroads 2
8
Groep 2
8
Groep 1
15
BOP Academie
32
Groep 2
17
Groep 1
15
Wyldemerk
24
Groep 2
9
Groep 1
39
De Uitdaging
59
Groep 2
20
Groep 1
160
Totaal
278
Groep 2
118

2.1 Persoonskenmerken
In de vragenlijst is tevens aandacht besteed aan enkele persoonskenmerken.
Het gaat daarbij om: leeftijd; geslacht; en etniciteit.
Leeftijd
De gemiddelde leeftijd van groep 1 is 18 jaar, terwijl die van groep 2 17 jaar
is (tabel 2.2). Dit komt met name door Crossroads 2, een project dat zich richt
op Marokkaanse jongeren van rond de 10 tot maximaal 15 jaar.2 Bovendien is
het aantal jongere deelnemers gegroeid bij enkele andere projecten, zoals bij
2

Van dit project zijn alleen de jongeren van 12 jaar en ouder geïnterviewd, aangezien
de vragenlijst niet ontwikkeld is voor jongeren onder de 12 jaar.
12

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Educatief Centrum (van 7% tussen 12 en 15 jaar in groep 1 naar 24% in
groep 2) en de BOP Academie (van 27% tussen 12 en 15 jaar in groep 1 naar
47% in groep 2). Daarnaast is het aantal jongeren van 21 jaar of ouder
afgenomen (van 15% in groep 1 naar 4% in groep 2). Met name bij De
Nieuwe Kans en De Uitdaging zijn minder jongeren van deze leeftijdsgroep
in de tweede periode ingestroomd.
Tabel 2.2

Leeftijdsverdeling van groep 1 en groep 2, per project en totaal, in %
Leeftijd
12-15 16-17 18-20 21-27 Totaal
m*
Groep 1 (n=38)
42
50
8
100
16
Schoolfort
Groep 2 (n=24)
46
38
17
100
16
Groep 1 (n=17)
47
53
100
21
WerkHotel
Groep 2 (n=7)
14
43
43
100
19
Groep 1 (n=13)
54
46
100
21
De Nieuwe
Kans
Groep 2 (n=6)
83
17
100
20
Groep 1 (n=15)
7
67
27
100
17
Educatief
Centrum
Groep 2 (n=21)
24
76
100
16
Groep 1 (n=8)
25
63
13
100
16
Crossroads 1
Groep 2 (n=6)
17
83
100
17
Groep 1 (n=0)
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Crossroads 2
Groep 2 (n=8)
88
13
100
14
Groep 1 (n=15)
27
60
13
100
17
BOP
Academie
Groep 2 (n=17)
47
29
24
100
17
Groep 1 (n=15)
60
40
100
16
Wyldemerk
Groep 2 (n=9)
11
33
56
100
18
Groep 1 (n=39)
36
41
23
100
19
De Uitdaging
Groep 2 (n=20)
65
30
5
100
18
Groep 1 (n=160)
20
39
26
15
100
18
Totaal
Groep 2 (n=118)
29
44
23
4
100
17
* m = gemiddelde leeftijd

Geslacht
In de verlengde onderzoeksperiode is het aantal meisjes enigszins
toegenomen (van 11% in groep 1 naar 14% in groep 2, tabel 2.3). Bij alle
projecten, waarbij het geslacht geen selectiecriterium is, is het aantal meisjes
toegenomen, met uitzondering van De Nieuwe Kans. Bij dit project is het
percentage meisjes afgenomen van 15% in groep 1 naar geen meisjes in
groep 2.

Kenmerken deelnemers

13

Tabel 2.3

Verdeling jongens en meisjes van groep 1 en groep 2, per project en
totaal, in %
Geslacht
Jongen
Meisje
Totaal
Groep 1 (n=38)
97
3
100
Schoolfort
Groep 2 (n=24)
88
13
100
Groep 1 (n=17)
47
53
100
WerkHotel
Groep 2 (n=7)
29
71
100
Groep 1 (n=13)
85
15
100
De Nieuwe
Kans
Groep 2 (n=6)
100
100
Groep 1 (n=15)
100
100
Educatief
Centrum
Groep 2 (n=21)
91
10
100
Groep 1 (n=8)
88
13
100
Crossroads 1
Groep 2 (n=6)
83
17
100
Groep 1 (n=0)
Nvt
Nvt
Nvt
Crossroads 2
Groep 2 (n=8)
100
100
Groep 1 (n=15)
87
13
100
BOP
Academie
Groep 2 (n=17)
77
24
100
Groep 1 (n=15)
87
13
100
Wyldemerk
Groep 2 (n=9)
78
22
100
Groep 1 (n=39)
100
100
De Uitdaging
Groep 2 (n=20)
100
100
Groep 1 (n=160)
89
11
100
Totaal
Groep 2 (n= 118)
86
14
100

Etniciteit
Tabel 2.4 geeft de etniciteit binnen de twee onderzoeksgroepen weer. Het
aantal jongeren van Nederlandse afkomst is bij elk project in groep 2
afgenomen, behalve bij het WerkHotel en De Nieuwe Kans. Bij het
WerkHotel en De Nieuwe Kans is het aantal jongeren van Nederlandse
afkomst juist toegenomen, met name bij De Nieuwe Kans met 15% in groep
1 naar 50% in groep 2. De meerderheid van de deelnemers van de BOP
Academie en Wyldemerk is evenals in groep 1 ook in groep 2 van
Nederlandse afkomst. Daarnaast zijn minder jongeren van Surinaamse
afkomst ingestroomd gedurende de verlengde periode. In De Nieuwe Kans
zijn in deze periode geen Surinaamse jongeren ingestroomd, terwijl in groep
1 23% jongeren met deze herkomst zijn ingestroomd. Het aantal
Marokkaanse jongeren is in beide onderzoeksperiodes vrijwel gelijk gebleven
(13% in groep 1 tegenover 15% in groep 2), ondanks het feit dat het project
Crossroads 2, dat uitsluitend voor Marokkaanse jongens is opgezet, pas in de
tweede periode is meegenomen in het onderzoek.

14

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

De Uitdaging
Totaal

Anders

Wyldemerk

Gemengd

BOP
Academie

Overig Europees

Crossroads 2

Zuid-Europees

Crossroads 1

Turks

De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum

Antilliaans

WerkHotel

Marokkaans

Schoolfort

Etniciteit
Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=17)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=160)
Groep 2 (n=118)

Surinaams

Etniciteit van groep 1 en groep 2, per project en totaal, in %

Nederlands

Tabel 2.4

21
17
12
14
15
50
33
29
50
67
65
80
78
18
10
31
29

29
42
35
29
23
33
5
7
13
30
19
16

16
8
24
29
8
17
7
19
25
17
100
15
13
15

3
13
6
8
13
14
13
8
10
6
7

5
8
7
5
6
3
3
2

4
5
6
3

3
17
13
7
6
11
8
5
4
6

8
13
18
29
31
14
50
12
20
26
40
14
17

16
4
6
8
17
7
10
33
20
6
11
10
5
10
6

Totaal
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Nvt
100
100
100
100
100
100
100
100
100

2.2 Gedragsindicatoren
In deze paragraaf worden de gedragsindicatoren behandeld die in de
vragenlijst aan bod komen. Met behulp van verschillende schalen zijn scores
berekend voor behandelmotivatie, gevoel van eigenwaarde, sociale
acceptatie, zelfcontrole en sociale steun zoeken. Daarnaast is de deelnemers
gevraagd naar alcohol- en drugsgebruik en criminele activiteiten. Waar
mogelijk zijn cijfers uit vergelijkbare onderzoeken toegevoegd als
referentiekader. De scores van de gedragsindicatoren krijgen uiteraard pas
echt betekenis wanneer ze met de scores van de tweede (uitstroom-) en derde
(vervolg-) meting (en met de scores van de controlegroep) kunnen worden
vergeleken. Dit zal in het eindrapport het geval zijn.
Schalen
In de vragenlijst zijn schalen of onderdelen van gevalideerde vragenlijsten
gebruikt voor het meten van verschillende gedragsindicatoren. Tabel 2.5
toont de gemiddelde scores op deze indicatoren van de deelnemers uit de
twee onderzoeksperiodes afzonderlijk en van het totale aantal deelnemers.
Kenmerken deelnemers

15

Tabel 2.5 Gemiddelde scores op gedragsindicatoren van groep 1, groep 2 en totaal
groep 1
groep 2
totaal
(n=159-160)*
(n= 117-118)*
(N= 277-278)*
m**
s***
m**
s***
M**
s***
Behandelmotivatie
10,3
1,2
10,5
1,7
10,4
1,2
Gevoel van eigenwaarde
15,9
3,2
16,4
4,5
16,1
3,8
Sociale Acceptatie
15,7
3,0
15,9
3,4
15,8
3,3
Zelfcontrole
33,2
6,9
32,6
7,4
33,0
7,1
Sociale Steun zoeken
11,4
3,0
11,5
2,9
11,5
2,9
* Deelnemers die niet alle items op de schaal hebben ingevuld zijn niet meegenomen,
aangezien de lagere waarde op de schaal door missende scores een vertekend beeld
kan geven.
**m= gemiddelde score
***s= standaard deviatie

Behandelmotivatie
De score op behandelmotivatie is gemeten aan de hand van 18 stellingen. De
minimale score op deze schaal is 6 en de maximale score is 12, waarbij geldt
dat de motivatie om te veranderen groter is bij een hogere score. De totale
gemiddelde score bedraagt 10,4 met 10,3 in groep 1 en 10,5 in groep 2 (tabel
2.5). De jongeren zijn derhalve vergelijkbaar gemotiveerd in beide
onderzoeksperiodes. De Uitdaging heeft als enige project een significant
verschil tussen beide groepen (tabel 2.6). Groep 2 heeft een hoger
gemiddelde op behandelmotivatie dan groep 1.
Gevoel van eigenwaarde en sociale acceptatie
Naast behandelmotivatie is ook het gevoel van eigenwaarde en sociale
acceptatie van de deelnemers gemeten. De schaal voor sociale acceptatie
meet hoe de jongere zich naar eigen beleving ten opzichte van andere
jongeren geaccepteerd voelt. Bij beide schalen is de minimale score vijf,
terwijl 20 de maximale score is. Hoe hoger deze score, des te sterker het
gevoel van eigenwaarde of sociale acceptatie. In de totale onderzoeksgroep
hebben de deelnemers een gemiddelde score van 16,0 op gevoel voor
eigenwaarde met een gemiddelde van 15,9 in groep 1 en 16,2 in groep 2
(tabel 2.5). De deelnemers van Crossroads 1, de BOP Academie en De
Uitdaging hebben in groep 2 lagere scores op gevoel voor eigenwaarde,
terwijl de deelnemers van De Nieuwe Kans en Wyldemerk juist hoger scoren.
Deze verschillen zijn echter niet significant. Voor een vergelijking tussen de
deelnemers van de pilotprojecten en een normgroep (Treffers e.a. 2002). is
een onderscheid gemaakt naar geslacht. De jongens in groep 1 scoren
vergelijkbaar op de schaal als de jongens in de normgroep (respectievelijk
m=16,0 en m=15,9), terwijl de jongens in groep 2 een sterker gevoel van
eigenwaarde hebben in vergelijking met de jongens in de normgroep
(respectievelijk m=16,6 en m=15,9). Bij de meisjes komt de gemiddelde
score op deze schaal in groep 1 nagenoeg overeen met de meisjes in de

16

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

normgroep (respectievelijk m=14,8 en m=14,6), terwijl de meisjes in groep 2
enigszins lager scoren dan de meisjes in de normgroep (respectievelijk
m=14,1 en m=14,6).
De totale onderzoeksgroep heeft op sociale acceptatie een gemiddelde van
15,8 (tabel 2.5). Het gemiddelde op sociale acceptatie is nagenoeg gelijk
tussen beide onderzoeksgroepen (respectievelijk m=15,7 en m=15,9). Met
name de gemiddelden van WerkHotel, De Nieuwe Kans, Crossroads 1 en De
Uitdaging laten wel een verschil zien tussen beide groepen. Ook hier gaat het
echter niet om significante verschillen.

Sociale steun
zoeken

Zelfcontrole
gemiddeld

Sociale acceptatie

Gevoel voor
eigenwaarde

Gemiddelde gedragsindicatoren van groep 1 en groep 2, per project en
totaal
Behandelmotivatie

Tabel 2.6

Groep 1 (n=37-38)*
m**
10,2
17,6
16,5
33,9
11,5
Groep 2 (n=20-23)*
m**
9,7
17,6
16,3
31,3
12,0
Groep 1 (n=14-17)*
m**
10,5
14,4
14,6
36,1
11,5
WerkHotel
10,3
16,6
16,3
36,1
12,4
Groep 2 (n=4-7)*
m**
Groep 1 (n=12-13)*
m**
10,8
14,2
15,8
32,6
10,2
De Nieuwe
Kans
Groep 2 (n=5-6)*
m**
11,3
14,8
16,5
32,4
13,5
Groep 1 (n=11-15)*
m**
9,7
16,7
15,4
32,9
10,7
Educatief
Centrum
Groep 2 (n=21)*
m**
9,8
16,7
15,3
34,1
10,5
Groep 1 (n=8)*
m**
11,2
16,9
16,9
37,9
14,6
Crossroads 1
10,7
15,5
14,3
34,5
11,2
Groep 2 (n=5-6)*
m**
Groep 1 (n=0)*
m**
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Nvt
Crossroads 2
10,3
16,8
15,6
33,0
11,0
Groep 2 (n=7-8)*
m**
Groep 1 (n=14-15)*
m**
10,3
15,9
15,7
32,9
11,7
BOP
Academie
Groep 2 (n=15-16)*
m**
10,5
15,6
15,7
32,3
12,0
Groep 1 (n=14-15)*
m**
10,3
15,0
15,6
27,3
12,2
Wyldemerk
11,0
15,4
15,8
34,6
12,4
Groep 2 (n=8-9)*
m**
Groep 1 (n=34-38)*
m**
10,3
15,5
15,4
33,1
10,9
De Uitdaging
11,9
14,9
16,3
29,9
10,6
Groep 2 (n=19-20)*
m**
Groep 1 (n=147-159)*
m**
10,3
15,9
15,7
33,2
11,4
Totaal
10,5
16,2
15,9
32,6
11,5
Groep 2 (n=105-115)*
m**
* Deelnemers die niet alle items op de schaal hebben ingevuld zijn niet meegenomen,
aangezien de lagere waarde op de schaal door missende scores een vertekend beeld
kan geven.
**m= gemiddelde score
Schoolfort

Kenmerken deelnemers

17

De gemiddelde scores van de jongens en meisjes in groep 1 en groep 2 op
sociale acceptatie komen overeen met de scores van de jongens en meisjes in
de normgroep.3
Zelfcontrole
De mate van zelfcontrole is in de vragenlijst gemeten aan de hand van een
schaal bestaande uit 12 items. De mate van zelfcontrole is van invloed op
crimineel gedrag en op probleemgedrag: hoe lager de score op de
zelfcontroleschaal, des te groter de kans op crimineel gedrag en/of
probleemgedrag. De maximale score op deze schaal is 48 punten (grote mate
van zelfcontrole), de minimale score is 12 (kleine mate van zelfcontrole). De
gemiddelde score van de deelnemers in de totale onderzoeksperiode is 33,0,
met een gemiddelde van 33,2 in groep 1 tegenover een gemiddelde van 32,6
in groep 2 (tabel 2.5). De deelnemers van Schoolfort, Educatief Centrum,
Crossroads 1 en Wyldemerk laten tussen beide groepen verschillende
gemiddelde scores zien op zelfcontrole. Bij Wyldemerk is dit verschil
significant, wat betekent dat groep 2 (m = 34,6) een hogere mate van
zelfcontrole heeft dan groep 1 (m=27,3).
De mate van zelfcontrole is tevens in te delen in vier categorieën: een lage
zelfcontrole; een enigszins lage zelfcontrole; een enigszins hoge zelfcontrole;
en een hoge zelfcontrole (tabel 2.7). De meeste deelnemers behoren in beide
groepen tot de categorie ‘enigszins lage zelfcontrole’ (48% van groep 1 en
53% van groep 2). Meer dan een derde (38% van groep 1 en 33% van groep
2) heeft een enigszins hoge zelfcontrole. Bij het WerkHotel behoort 57% van
groep 2 tot de categorie ‘enigszins hoge zelfcontrole’, terwijl in groep 1 10%
minder deelnemers (47%) tot deze categorie behoort. Het feit dat Wyldemerk
in groep 2 een grotere mate van zelfcontrole laat zien, komt doordat een
groter percentage deelnemers in groep 2 tot de categorie ‘enigszins hoge
zelfcontrole’ behoort vergeleken met groep 1 (respectievelijk 44% versus
7%). Ook bij Crossroads 1 is het percentage deelnemers in groep 1 die in de
categorie ‘enigszins hoge zelfcontrole’ horen (63%) groter dan in groep 2
(17%).
De mate van zelfcontrole van groep 1 en groep 2 kan worden vergeleken met
de mate van zelfcontrole van een vergelijkingsgroep bestaande uit 2.295
Nederlandse scholieren in de leeftijd van 12 tot en met 17 jaar (Junger-Tas
e.a. 2008). Een vijfde (22%) van de jongeren in deze vergelijkingsgroep
geeft aan een (enigszins) lage zelfcontrole te hebben tegenover 59% van de
deelnemers in groep 1 van 12 tot en met 17 jaar en 62% van de deelnemers in
groep 2 in dezelfde leeftijdscategorie.

3

Dit is dezelfde normgroep als gebruikt bij de schaal Gevoel van eigenwaarde.

18

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Crossroads 2
BOP
Academie
Wyldemerk
De Uitdaging
Totaal

Missende
score

Crossroads 1

Hoge
zelfcontrole

De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum

Enigszins
hoge
zelfcontrole

WerkHotel

Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=17)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=160)
Groep 2 (n=118)

Enigszins lage
Zelfcontrole

Schoolfort

Lage
Zelfcontrole

Tabel 2.7 Indeling categorieën zelfcontrole van groep 1 en groep 2, per project en
totaal, in %

Totaal

11
17
0
0
0
17
7
5
0
0
Nvt
0
7
12
33
11
8
10
9
9

42
42
47
43
69
17
53
57
25
67
Nvt
63
47
53
60
44
49
70
48
53

45
33
47
57
23
50
33
33
63
17
Nvt
38
40
29
7
44
39
20
38
33

0
0
0
0
0
0
0
5
13
17
Nvt
0
0
0
0
0
0
0
1
2

3
8
6
0
8
17
7
0
0
0
Nvt
0
7
6
0
0
8
0
5
3

100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Nvt
100
100
100
100
100
100
100
100
100

Zoeken van sociale steun
Tot slot is ook het zoeken van sociale steun gemeten, waarbij gebruik is
gemaakt van een schaal met zes items met een minimale score van zes en een
maximale score van 24. Hoe hoger de score, des te meer sociale steun de
deelnemer zoekt wanneer hij kampt met problemen. Het gemiddelde van de
deelnemers uit de totale onderzoeksperiode is 11,5, terwijl van de
afzonderlijke onderzoeksperiodes het gemiddelde uitkomt op 11,4 bij groep 1
en 11,5 bij groep 2 (tabel 2.5). Hoewel tussen de totale groepen het
gemiddelde nauwelijks verschilt, laten de gemiddelde scores van de twee
groepen van De Nieuwe Kans en Crossroads 1 wel verschil zien (tabel 2.6).
Groep 1 van De Nieuwe Kans zoekt minder sociale steun (m= 10,2) dan
groep 2 (m=13,5), terwijl groep 1 van Crossroads 1 meer sociale steun zoekt
(m=14,6) dan groep 2 (m=11,2). Beide verschillen zijn significant.

Kenmerken deelnemers

19

Veranderde selectiecriteria
Zoals gezegd heeft het ministerie de pilotprojecten verzocht voor de
verlengde onderzoeksperiode de criteria voor deelname aan te passen. Het is
de bedoeling dat de projecten meer niet of weinig gemotiveerde jongeren
laten deelnemen. Daarnaast zouden jongeren met milde psychiatrische of
psychische problematiek meer aan de projecten moeten kunnen deelnemen.
De scores op behandelmotivatie laten zien dat groep 2 geen significant lagere
gemiddelden vertoont dan groep 1. De Uitdaging heeft zelfs jongeren in
groep 2 die meer gemotiveerd zijn dan groep 1. Over (milde) psychiatrische
klachten zijn in de interviews geen vragen gesteld. Hierop wordt in hoofdstuk
drie aan de hand van de interviews met de projectleiders en -medewerkers
nader ingegaan.
Alcohol- en drugsgebruik
De deelnemers is tevens gevraagd naar alcohol- en drugsgebruik.4
Alcoholgebruik
Tabel 2.8 laat zien dat het aantal deelnemers dat ooit alcohol heeft gedronken
in groep 1 (86%) groter is dan in groep 2 (77%). Ook het aantal deelnemers
dat de vier weken voorafgaand aan de meting alcohol heeft gedronken is
enigszins groter in groep 1 (59%) dan in groep 2 (52%). Wel is het aantal
deelnemers dat sterke drank in de vier weken voorafgaand aan de meting
heeft gedronken gelijk tussen beide groepen. In de jongste groep (17 jaar en
jonger) is het percentage dat ooit alcohol gedronken heeft lager in groep 2
(70%) vergeleken met groep 1 (82%). Dit geldt ook voor het consumeren van
alcohol in de laatste vier weken voorafgaand aan de meting (56% in groep 1
versus 44% in groep 2). Bij de oudste groep (18 jaar en ouder) verschilt
tussen de twee groepen alleen het percentage dat de laatste vier weken
voorafgaand aan de meting alcohol heeft gedronken: 65% van groep 1 versus
72% van groep 2. Dit verschil geldt zowel voor zwak-alcoholhoudende
drank als voor sterke drank. Het percentage dat ooit alcohol heeft gedronken
is bij een vergelijkingsgroep van Nederlandse scholieren uit het voortgezet
onderwijs 79% (Monshouwer e.a. 2008). Het percentage deelnemers tot en
met 18 jaar in groep 1 is enigszins hoger (83%) vergeleken met het
percentage in de vergelijkingsgroep, terwijl groep 2 een lager percentage kent
(74%). Dit geldt ook voor de percentages jongeren die de maand voorafgaand
aan de meting alcohol dronken (landelijk dronk 51% de voorafgaande maand
alcohol tegenover 56% in groep 1 en 49% in groep 2).

4

Om de anonimiteit van de deelnemers te waarborgen is in tabel 2.8 en 2.9 geen
onderverdeling gemaakt naar de afzonderlijk projecten. Wel is een onderscheid
gemaakt naar leeftijdscategorie.

20

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

groep 1 (n =40)

groep 2 (n =20)

groep 1 (n =160)

groep 2 (n =118)

Alcohol ooit
Zwak-alcoholhoudende drank (bier/wijn)
sterke drank
Alcohol laatste 4 weken voor interview
Zwak-alcoholhoudende drank (bier/wijn)
sterke drank

groep 2 (n =98)

Alcoholgebruik van groep 1 en groep 2, naar leeftijdcategorie en totaal, in
%
< 18 jaar
> 18 jaar
Totaal
groep 1 (n =120)

Tabel 2.8

82
73
72
56
44
30

70
62
55
44
42
24

92
85
86
65
49
39

97
84
88
72
63
56

86
78
78
59
46
33

77
68
64
52
48
33

Drugsgebruik
Twee derde van de jongeren uit groep 1 (69%) heeft ooit wel eens sofdrugs
gebruikt (wiet of hasj) tegenover 57% in groep 2 (tabel 2.9). 41% Van groep
1 en 31% van groep 2 deed dit de laatste vier weken voorafgaand aan de
meting. In zowel de oudste als de jongste groep is het percentage deelnemers
dat wel eens softdrugs heeft gebruikt in groep 2 (enigszins) kleiner dan in
groep 1. In de oudste groep is het percentage dat de laatste vier weken
voorafgaand aan de meting softdrugs gebruikte in groep 2 (50%) echter
groter dan in groep 1 (45%). Het percentage scholieren in de eerder
genoemde vergelijkingsgroep dat ooit sofdrugs heeft gebruikt is 17%,
hetgeen lager is dan de percentages van de deelnemers tot en met 18 jaar in
groep 1 en groep 2 met respectievelijk 64% en 54% (Monshouwer e.a. 2008).
Ook het percentage jongeren dat in de maand voorafgaand aan de meting
softdrugs heeft gebruikt is lager bij de vergelijkingsgroep dan bij groep 1 en
groep 2: 8% tegenover respectievelijk 41% en 29%.
Het totale aantal deelnemers dat wel eens harddrugs heeft gebruikt is in groep
1 (16%) groter dan in groep 2 (13%). Dit geldt ook voor harddrugs gebruik in
de laatste vier weken voorafgaand aan de meting. In de oudste groep hebben
echter meer deelnemers van groep 2 zowel ooit (31%) als de laatste vier
weken voorafgaand aan de meting (9%) harddrugs gebruikt vergeleken met
groep 1 (respectievelijk 22% en 6%). Vergeleken met het percentage
scholieren in de vergelijkingsgroep dat ooit harddrugs heeft gebruikt (4%)
zijn de percentages van de deelnemers tot en met 18 jaar in groep 1 en groep
2 hoger met respectievelijk 14% en 8% (Monshouwer e.a. 2008). De
percentages voor het gebruik van harddrugs een maand voorafgaand aan de
meting zijn nagenoeg gelijk: 2% van de Nederlandse scholieren tegenover
3% in groep 1 en 1% in groep 2.

Kenmerken deelnemers

21

Over het algemeen hebben de verschillen in alcohol- en drugsgebruik tussen
groep 1 en groep 2 te maken met de lagere gemiddelde leeftijd van groep 2.

groep 1 (n =40)

groep 2 (n =20)

groep 1 (n =160)

groep 2 (n =118)

softdrugs ooit
softdrugs laatste 4 weken voor interview
harddrugs ooit
harddrugs laatste 4 weken voor interview

groep 2 (n =98)

Drugsgebruik van groep 1 en groep 2, naar leeftijdscategorie en totaal,
in %
< 18 jaar
> 18 jaar
Totaal
groep 1 (n =120)

Tabel 2.9

63
39
13
4

51
24
6
1

77
45
22
6

72
50
31
9

69
41
16
5

57
31
13
3

Strafbare feiten
De deelnemers van de projecten is tot slot gevraagd of ze ooit wel eens
strafbare feiten hebben gepleegd en in het jaar voorafgaand aan de meting.
Daarbij is onderscheid gemaakt naar diefstal, drugs dealen, vernieling,
mishandeling, bedreiging en overige strafbare feiten. Meer dan drie kwart
(77%) van het totale aantal deelnemers in groep twee heeft wel eens een
strafbaar feit gepleegd, terwijl de helft (51%) dit het jaar voorafgaand aan de
meting heeft gedaan (tabel 2.10). In de eerste groep heeft 87% ooit een
strafbaar feit gepleegd en 54% in het jaar voorafgaand aan de meting. Dit
betekent dat de tweede groep een kleiner percentage deelnemers kent dat ooit
en het jaar voorafgaand aan de meting een strafbaar feit heeft gepleegd dan
de eerste groep. Dit geldt eveneens voor de percentages in de verschillende
leeftijdscategorieën. Ook hier hebben de verschillen te maken met de lagere
gemiddelde leeftijd van groep 2. Vergeleken met het percentage van 45% in
een vergelijkingsgroep van Nederlandse scholieren tot en met 17 jaar dat
heeft aangegeven ooit een strafbaar feit te hebben gepleegd zijn de
percentages van groep 1 met 85% en groep 2 met 82% een stuk hoger
(Junger-Tas e.a. 2008). Dit geldt tevens voor het plegen van strafbare feiten
een jaar voorafgaand aan de meting: 30% van de Nederlandse scholieren
tegenover 58% in groep 1 en 60% in groep 2.

22

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

groep 1 (n =120)

groep 2 (n =98)

groep 1 (n =40)

groep 2 (n =20)

groep 1 (n =160)

groep 2 (n =118)

Tabel 2.10 Plegen strafbare feiten van groep 1 en groep 2, naar leeftijdscategorie en
totaal, in %
< 18 jaar
> 18 jaar
Totaal

ooit wel eens een stafbaar feit gepleegd

88

83

85

63

87

77

jaar voorafgaand aan meting stafbaar feit
gepleegd

60

58

45

31

54

51

2.3 School/werksituatie
Tijdens het interview is ook gevraagd of de jongere een half jaar voorafgaand
aan de meting een opleiding heeft gevolgd of enige vorm van betaald werk
heeft gehad. Hieruit blijkt dat 13% van de deelnemers in groep 1 in het half
jaar voorafgaand aan de meting én geen opleiding heeft gevolgd én geen
betaald werk heeft gehad, terwijl dit voor 14% van de deelnemers uit groep 2
geldt. Daarnaast zijn alleen bij groep 2 een aantal extra vragen toegevoegd
over school/werksituatie. Deze gegevens worden tevens in deze paragraaf
weergegeven.
Opleiding
Bijna drie kwart (72%) van de deelnemers in zowel groep 1 als groep 2 geeft
tijdens het interview aan een half jaar voorafgaand aan de meting een
opleiding te hebben gevolgd (tabel 2.11). Bij de helft van de projecten is dit
percentage in groep 2 toegenomen (Schoolfort, WerkHotel, BOP Academie
en De Uitdaging), terwijl bij de andere helft dit percentage lager is in de
groep 2 (De Nieuwe Kans, Educatief Centrum, Crossroads 1 en Wyldemerk).

Kenmerken deelnemers

23

Tabel 2.11 Volgen opleiding half jaar voorafgaand aan meting van groep 1 en groep 2,
per project en totaal, in %

Schoolfort
WerkHotel
De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum
Crossroads 1
Crossroads 2
BOP
Academie
Wyldemerk
De Uitdaging
Totaal

Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=16)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=159)
Groep 2 (n=118)

Ja

Nee

Totaal

90
96
69
71
31
17
87
62
100
83
Nvt
100
73
82
73
44
59
60
72
72

10
4
31
29
69
83
13
38
0
17
Nvt
0
27
18
27
56
41
40
28
28

100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Nvt
100
100
100
100
100
100
100
100
100

De extra vragen die tijdens de interviews met deelnemers in groep 2 zijn
gevraagd, zijn in tabel 2.12 weergegeven.
Tabel 2.12 Opleidingsituatie van groep 2, per project en totaal, in %

Nee

Totaal

VMBO

MBO-1

MBO 2-4

Anders

Geen

Niet
ingevuld

Totaal

Diploma

Ja

Startkwalificatie

Schoolfort (n=23)
WerkHotel (n=6)
De Nieuwe Kans (n=5)
Educatief Centrum
(n=21)
Crossroads 1 (n=6)

0
50
0

100
50
100

100
100
100

9
33
40

4
0
0

0
33
0

0
17
0

83
17
60

4
0
0

100
100
100

5

95

100

5

0

0

5

91

0

100

0

100

100

17

0

0

0

83

0

100

Crossroads 2 (n=8)

0

100

100

0

0

0

0

100

0

100

BOP Academie (n=16)

6

94

100

25

0

13

0

63

0

100

Wyldemerk (n=24)

0

100

100

0

0

0

11

89

0

100

De Uitdaging (n=20)
Totaal (n=114)

10
5

90
95

100
100

30
16

5
2

5
5

0
3

60
75

0
1

100
100

24

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Van de deelnemers van groep 2 heeft 6% een startkwalificatie. Dit zijn
deelnemers van het WerkHotel (50%), de BOP Academie (6%) en De
Uitdaging (10%). Het percentage deelnemers dat een VMBO diploma heeft
behaald is in deze groep 16%, terwijl 7% MBO heeft gehaald (van wie 5%
MBO 2 en hoger). Bij alle projecten heeft de meerderheid van de deelnemers
geen diploma, met uitzondering van het WerkHotel.
Werk
In de vragenlijst is tevens een vraag opgenomen over het hebben van betaald
werk in een half jaar voorafgaand aan de meting (tabel 2.13). Meer dan de
helft (56%) van de deelnemers uit groep 1 geeft tijdens de interviews aan een
half jaar voorafgaand aan de meting enige vorm van betaald werk te hebben
gehad. Dit percentage is 54% voor groep 2. In het WerkHotel, De Nieuwe
Kans en Crossroads 1 zijn verschillende percentages tussen beide groepen
weergegeven.
Tabel 2.13 Enige vorm van betaald werk half jaar voorafgaand aan meting van groep
1 en groep 2, per project en totaal, in %

Schoolfort
WerkHotel
De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum
Crossroads 1
Crossroads 2
BOP
Academie
Wyldemerk
De Uitdaging
Totaal

Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=17)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=160)
Groep 2 (n=118)

Ja

Nee

Totaal

47
50
82
57
23
17
20
24
50
67
Nvt
75
67
65
67
67
69
75
56
54

53
50
18
43
77
83
80
76
50
33
Nvt
25
33
35
33
33
31
25
44
46

100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Nvt
100
100
100
100
100
100
100
100
100

Van de deelnemers in groep 2 is tevens gevraagd of ze een uitkering
ontvangen. Maar vier jongeren ontvangen een uitkering (twee een Wajonguitkering en twee een WWB-uitkering). Dit zijn deelnemers van De Nieuwe
Kans en Schoolfort. Dat het aantal deelnemers dat een uitkering ontvangt
gering is hangt samen met het hoge percentage deelnemers dat nog bij ouders
of verzorgers woont (86%, tabel 2.15).
Kenmerken deelnemers

25

2.4 Vrijetijdsbesteding en woonsituatie
In het interview met de deelnemers zijn ook vragen gesteld over de
vrijetijdsbesteding en de woonsituatie in de periode voor deelname aan het
project. In deze paragraaf worden alleen die variabelen weergegeven waarin
groep 1 en groep 2 (enigszins) verschillen.
Vrijetijdsbesteding
Op de vraag hoe veel keer in de week de jongere ’s avonds weggaat van huis
(bijvoorbeeld naar een feestje, naar iemands huis of op straat hangen)
antwoordt 52% in groep 1 dat ze dit vijf keer of vaker in de week
ondernemen tegenover 47% in groep 2 (tabel 2.14). In groep 2 zitten meer
jongeren (20%) dan in groep 1 (9%) die aangeven 's avonds nooit weg te
gaan van huis, wat met de jongere leeftijd van groep 2 te maken heeft. Bij
alle projecten, behalve bij Crossroads 1 en De Uitdaging, blijkt eveneens dat
in groep 1 meer jongeren dan in groep 2 vijf keer of vaker 's avonds weg is
van huis.

Crossroads 1
Crossroads 2
BOP
Academie
Wyldemerk
De Uitdaging
Totaal

26

5
29
12
71
8
17
20
14
0
17
Nvt
13
0
24
20
0
10
5
9
20

21
8
35
14
0
33
13
33
13
0
Nvt
25
20
12
0
33
23
20
18
20

24
21
18
0
31
0
13
5
25
17
Nvt
25
13
12
13
22
23
0
21
11

50
38
35
14
62
33
53
43
63
67
Nvt
38
67
53
67
44
44
70
52
47

Onbekend

Vijf keer of
vaker

De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum

Drie of vier
keer

WerkHotel

Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=17)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=160)
Groep 2 (n=118)

Een of twee
keer

Schoolfort

Nooit

Tabel 2.14 Aantal keer per week 's avonds weg van huis van groep 1 en groep 2, per
project en in totaal, in %

0
4
0
0
0
17
0
5
0
0
Nvt
0
0
0
0
0
0
5
0
3

Totaal
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Nvt
100
100
100
100
100
100
100
100
100

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Woonsituatie
De woonsituatie van beide groepen deelnemers is divers (tabel 2.15). Een
kwart (24%) van de deelnemers in groep 1 woont bij beide ouders, terwijl dit
percentage enigszins hoger ligt in groep 2 (31%). Dit heeft voor een deel te
maken met de jongere gemiddelde leeftijd van groep 2. Het percentage
deelnemers dat bij alleen de moeder of alleen de vader woont is tussen beide
groepen nagenoeg gelijk (respectievelijk 34% en 4% van groep 1 en 32% en
3% van groep 2). Bij De Nieuwe Kans en De Uitdaging wonen meer
deelnemers in groep 1 alleen of samen dan in groep 2. Overigens heeft een
aantal deelnemers in beide groepen van het WerkHotel het project als
woonsituatie opgegeven.

Wyldemerk
De Uitdaging
Totaal

Kenmerken deelnemers

Alleen

BOP
Academie

Familie

Crossroads 2

Vader en
stiefmoeder

Crossroads 1

Moeder en
steifvader

De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum

Alleen vader

WerkHotel

Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=17)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=160)
Groep 2 (n=118)

Alleen moeder

Schoolfort

Eigen ouders

Tabel 2.15 Woonsituatie van groep 1 en groep 2, per project en in totaal, in %

34
25
0
29
15
33
27
29
38
17
Nvt
100
33
41
33
11
18
20
24
31

42
29
6
14
23
0
40
52
25
33
Nvt
0
40
18
33
68
41
40
34
32

3
8
0
0
0
0
7
0
0
0
Nvt
0
7
6
0
0
8
5
4
3

5
25
0
14
0
0
20
0
0
33
Nvt
0
7
24
20
11
3
10
6
14

3
4
0
0
0
0
0
0
0
0
Nvt
0
0
12
7
11
0
0
1
3

8
0
24
0
23
0
0
0
25
0
Nvt
0
0
0
7
0
3
10
8
2

0
4
0
0
15
17
0
0
0
0
Nvt
0
7
0
0
0
13
5
5
3

27

Crossroads 2
BOP
Academie
Wyldemerk
De Uitdaging
Totaal

28

Anders

Crossroads 1

Niet ingevuld

De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum

Dakloos

WerkHotel

Groep 1 (n=38)
Groep 2 (n=24)
Groep 1 (n=17)
Groep 2 (n=7)
Groep 1 (n=13)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=21)
Groep 1 (n=8)
Groep 2 (n=6)
Groep 1 (n=0)
Groep 2 (n=8)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=17)
Groep 1 (n=15)
Groep 2 (n=9)
Groep 1 (n=39)
Groep 2 (n=20)
Groep 1 (n=160)
Groep 2 (n=118)

Begeleid wonen

Schoolfort

Samen

Tabel 2.15 Woonsituatie van groep 1 en groep 2, per project en in totaal, in %
(vervolg)

0
0
0
0
15
0
0
0
0
0
Nvt
0
0
0
0
0
8
0
3
0

0
0
0
0
0
0
0
0
13
17
Nvt
0
0
0
0
0
3
5
1
2

0
0
12
0
8
50
0
0
0
0
Nvt
0
0
0
0
0
3
5
3
3

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Nvt
0
0
0
0
0
3
0
1
0

5
4
59
43
0
0
7
19
0
0
Nvt
0
7
0
0
0
0
0
9
7

Totaal
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Nvt
100
100
100
100
100
100
100
100
100

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

3. ERVARINGEN EN ONTWIKKELINGEN

Voor de meeste pilotprojecten geldt dat zij in het afgelopen jaar
verschillende veranderingen hebben doorgemaakt. De projecten hebben op
basis van hun ervaringen hun aanpak doorontwikkeld en hebben in sommige
gevallen onderdelen van de aanpak aangepast. In dit hoofdstuk zullen de
ervaringen, veranderingen en ontwikkelingen aan bod komen aan de hand
van de verschillende effectiviteitscriteria, namelijk: doelstellingen;
doelgroep; methodiek; professionaliteit; randvoorwaarden; en nazorg.
Ontwikkelingen op het gebied van werving komen in hoofdstuk 4
afzonderlijk aan de orde. Ook de theoretische onderbouwing van de projecten
komt in een afzonderlijk hoofdstuk aan bod, namelijk in hoofdstuk 5.
Voor het in kaart brengen van de ervaringen en ontwikkelingen bij de
pilotprojecten is ten eerste gebruik gemaakt van schriftelijke informatie van
de projecten, waaronder tussentijdse evaluaties, voortgangsrapporten en
vernieuwde versies van projectplannen. Voor het verzamelen van deze
informatie hebben de projectleiders in februari 2009 van INTRAVAL een brief
ontvangen, waarin wordt verzocht om toesturing van dergelijke
documentatie. Daarnaast heeft in april en mei 2009 een gespreksronde
plaatsgevonden met 11 projectleiders en 22 projectmedewerkers, waarin de
veranderingen en ontwikkelingen aan bod zijn gekomen. De informatie in dit
hoofdstuk betreft dan ook de mening en visie van de projectleiders en
projectmedewerkers en zijn niet noodzakelijkerwijs de observaties van de
onderzoekers.

3.1 Doelstellingen
Alle projecten geven aan dat hun doelstellingen in grote lijnen ongewijzigd
zijn ten opzichte van de startsituatie. De projecten houden vast aan de
hoofddoelstellingen zoals geformuleerd in de projectplannen, namelijk het
afronden van een (reguliere) opleiding en het toeleiden naar (regulier) werk.
Bij één van de projecten was aanvankelijk als doel gesteld dat de deelnemers
binnen de setting van het project hun schooldiploma zouden halen. Sommige
deelnemers van dit project gaan echter terug naar huis om hun
schoolloopbaan thuis weer op te pakken, wat door het project wel als positief
resultaat wordt beschouwd.
Enkele projecten zien een verschuiving in de verhouding tussen uitstroom
richting school en uitstroom richting werk. Zo was de verwachting bij twee
van deze projecten dat de meeste deelnemers zouden uitstromen naar werk,

Ervaringen en ontwikkelingen

29

terwijl in de praktijk blijkt dat relatief veel deelnemers teruggaan naar school.
Bij een ander project blijkt voor sommige deelnemers uitstroom richting een
leer-werktraject geschikter dan terug naar het reguliere onderwijs. Daarnaast
wordt door medewerkers van twee projecten aangegeven dat het uitstromen
richting werk lastiger wordt gezien de huidige economische situatie.
Ook de subdoelen van de projecten, zoals het verbeteren van sociale
vaardigheden, het verminderen van criminaliteit en het vergroten van
(zelf)discipline, zijn bij alle projecten grotendeels onveranderd. Wel wordt
door medewerkers van enkele projecten aangegeven dat het werken aan
gedragsverandering nadrukkelijker aandacht heeft gekregen binnen het
project. Ook geeft meer dan de helft van de projecten aan dat ze meer
aandacht zijn gaan besteden aan het geven van beroepsgerichte trainingen,
waaronder Bedrijfshulpverlening (BHV), Veiligheid, Gezondheid en Milieu
Checklist Aannemers (VCA) en de opleiding voor Arbeidsmarkt
Gekwalificeerd Assistent (AKA). Het aanbieden van dergelijke trainingen
kan volgens de geïnterviewden verschillende functies vervullen binnen de
projecten. Ten eerste kan de deelnemers een concrete beloning in het
vooruitzicht worden gesteld in de vorm van een diploma of certificaat, wat de
motivatie van de deelnemers ten goede komt. Ten tweede vormen de
trainingen een middel om de deelnemers de vaardigheden te leren voor het
volgen van lessen, zoals luisteren, concentreren, lezen en schrijven. Tot slot
worden de kansen van de deelnemers op de arbeidsmarkt door deze
diploma’s en certificaten vergroot, aldus de projecten.
Neveneffecten
Naast de hoofddoelen en subdoelen treden volgens de geïnterviewden enkele
(niet beoogde) neveneffecten op bij de projecten. Deze neveneffecten hebben
met name betrekking op het proces van de uitvoering van het project, niet op
de effecten bij de individuele deelnemers.
Door medewerkers van één project wordt opgemerkt dat het project een
katalysatorfunctie lijkt te hebben op het netwerk van (hulpverlenings-)
instanties rond de jongeren. Bij de uitvoering van het project worden
verschillende knelpunten gesignaleerd in dit netwerk en in de
informatieoverdracht tussen instanties. Door deze knelpunten aan te kaarten
bij de betreffende instanties komen ontwikkelingen op gang ter verbetering
van de hulp- en dienstverlening aan de doelgroep. Daarnaast geven enkele
projecten aan dat elementen van (de methodiek van) het project opgepakt
worden bij het ontwikkelen van nieuwe trajecten. Door de kennis die
projecten hebben opgedaan over de aanpak van de doelgroep krijgen ze in
zekere mate een adviesfunctie.
Ook geeft één project aan dat door de uitvoering van het project steeds
duidelijker wordt hoe belangrijk een geïntegreerde aanpak is, waarbij

30

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

aandacht is voor zowel school of werk, maatschappij en de thuissituatie.
Meerdere projecten zeggen dat de samenwerking tussen instanties op deze
verschillende terreinen nog te weinig vanzelfsprekend is en daardoor erg veel
energie kost. De instanties moeten intensief worden aangespoord om over
hun eigen grenzen heen te kijken en gebruik te maken van elkaars expertise.
Prestatie-indicatoren
Om de te behalen doelen en subdoelen nader te concretiseren, is de projecten
gevraagd normen te formuleren aan de hand van een schema met prestatieindicatoren (Van Dam en Kroes 2008). Dit schema bevat drie kolommen. In
de eerste kolom zijn de indicatoren aangegeven waarop de projecten inzetten,
waaronder scholing/werk, motivatie en gevoel van eigenwaarde. Deze
indicatoren zijn gebaseerd op de gemeenschappelijke doelstellingen van de
projecten. In de tweede kolom van het schema is per indicator een criterium
geformuleerd. Dit criterium geeft aan wanneer een deelnemer goed of slecht
scoort op een indicator. Vervolgens is de projecten gevraagd om in de derde
kolom van het schema voor hun eigen project per indicator de norm in te
vullen. Deze norm geeft aan hoeveel procent van de deelnemers het
beschreven criterium dient te behalen om te kunnen spreken van een goed
resultaat voor de groep als geheel.
De door de projecten ingevulde schema’s zijn samengevoegd en als bijlage
opgenomen in dit rapport (bijlage 3). Daarbij wordt onderscheid gemaakt
tussen prestatie-indicatoren op het moment van het afronden van het project
en prestatie-indicatoren een half jaar na afronding van het project. Enkele
projecten hebben, naast de gemeenschappelijke indicatoren, ook enkele
projectspecifieke indicatoren geformuleerd. Ook deze zijn in de bijlage
opgenomen. De resultaten op deze projectspecifieke doelen worden echter
niet gemeten in ons onderzoek.
De ingevulde schema’s geven een beeld van de verwachtingen van de
projecten, ze geven een indicatie van de doelen die de projecten willen
behalen. Daarbij moet worden opgemerkt dat de cijfers slechts een schatting
vormen. De cijfers zijn nadrukkelijk niet de daadwerkelijk behaalde
resultaten. Die kunnen pas in het eindrapport worden vermeld.

3.2 Doelgroep en deelnemers
In deze paragraaf wordt ingegaan op ontwikkelingen bij de doelgroep en de
deelnemers. Daarbij wordt allereerst aandacht besteed aan de instroom en
capaciteit van de projecten. Vervolgens komen de doelgroep en
selectiecriteria die door de projecten worden gehanteerd aan de orde. Ook
wordt ingegaan op de knelpunten die de projecten ervaren in de begeleiding
van de deelnemers. Tot slot komt de uitval van deelnemers en de oorzaken
daarvan aan de orde. De wervingsfase en aanmeldingsprocedure worden in
hoofdstuk 4 besproken.
Ervaringen en ontwikkelingen

31

Instroom en capaciteit
In het eerste voortgangsrapport (zomer 2008) kwam naar voren dat het
werven van deelnemers in de opstartfase bij een aantal projecten een
belangrijk knelpunt vormde. Hoewel de meeste projecten wel beschikten over
de middelen en de menskracht om het voorgenomen aantal deelnemers op te
nemen, gold voor het merendeel van de projecten dat niet alle plaatsen gevuld
waren. De instroom was dus lager dan verwacht. Als oorzaak hiervoor werd
aangegeven dat sprake was van terughoudendheid bij de verwijzers. Ook
hadden de projecten nog weinig naamsbekendheid. Bovendien werd door
enkele projecten opgemerkt dat de doelgroep van de projecten zich niet
gemakkelijk laat vinden: het kost tijd en energie om vertrouwen van de
deelnemers te winnen, waardoor de instroom van deelnemers een tijdrovend
proces is.
Door de geïnterviewden wordt opgemerkt dat de instroom inmiddels voor
vrijwel alle projecten verbeterd is ten opzichte van vorig jaar: bij het
merendeel van de projecten zijn de meeste beschikbare plaatsen gevuld. Wel
geeft één project daarbij aan dat weliswaar alle plaatsen gevuld zijn, maar dat
dit project nog niet de afgesproken capaciteit kan bieden. Ze zijn hierin
afhankelijk van de beschikbaarheid van woningen voor de deelnemers.
Doelgroep en selectiecriteria
Bij enkele projecten hebben wijzigingen plaatsgevonden in de selectiecriteria.
Eén project heeft de selectiecriteria op het gebied van drugsbeleid
versoepeld: drugsgebruik is niet meer verboden, maar wel moet de deelnemer
bereid zijn het drugsgebruik aan te pakken. Daarnaast heeft één project in
samenspraak met het ministerie van Jeugd en Gezin besloten om ook
deelnemers met psychische en psychiatrische problematiek toe te laten.
Gedurende het traject kan bij deze deelnemers worden vastgesteld of ze het
traject kunnen afronden richting scholing of werk of dat ze doorverwezen
moeten worden naar een psychiatrische instelling. De ervaringen die het
project hiermee heeft zijn overwegend positief. Wel worden hierbij twee
kanttekeningen geplaatst.
Ten eerste moet worden bewaakt dat het percentage deelnemers met
psychiatrische problemen binnen het project niet te groot wordt. Er moet
binnen de groep een goede balans bestaan tussen jongeren met zware
problematiek en jongeren met lichtere problematiek. In het verlengde hiervan
wordt opgemerkt dat de selectiecriteria niet rechtlijnig kunnen worden
gehanteerd: of een deelnemer met psychiatrische problemen kan worden
toegelaten tot het project hangt af van de samenstelling van de groep op dat
moment. Dit bemoeilijkt de communicatie met verwijzers over de
selectiecriteria. Ook een ander project heeft de mogelijkheid gecreëerd
deelnemers op te nemen met een vermoedelijke psychiatrische stoornis. Dit
project is daarvoor een samenwerking aangegaan met het diagnosecentrum
van de stichting waarvan het project onderdeel uitmaakt.

32

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Eén project heeft de leeftijdgrens voor deelnemers verlaagd van 16 jaar naar
12 jaar. Het project was aanvankelijk bedoeld voor jongeren van 16 tot 19
jaar met ernstige gedragsproblemen die met justitie in aanraking zijn
gekomen of dreigen te komen. Nu richt het project zich ook op jongeren
tussen 12 en 15 jaar met meervoudige complexe problematiek, die een grote
zorgbehoefte hebben en niet in staat zijn de hele dag in een klassensituatie
door te brengen. Voor deze deelnemer heeft het project een apart traject
ontwikkeld, het zogenoemde onderwijszorg arrangement.
Eén project heeft in de selectiecriteria de IQ-grens voor de deelnemers
verhoogt naar 85. Het project heeft in de huidige setting onvoldoende
mogelijkheden om de intensieve begeleiding te geven die nodig is voor een
zwaardere doelgroep. Het project verwacht dat zij op termijn wel toegerust
zal zijn om een zwaardere doelgroep te bereiken. Door de ontwikkelingen
binnen het project kunnen zij op termijn een gespecialiseerder programma
bieden, waar ook zwaardere problematiek binnen de setting van het project
kan worden aangepakt.
Door een andere project wordt opgemerkt dat de selectiecriteria op papier
ongewijzigd zijn, maar dat ze in de praktijk wel steeds beter weten welke
jongeren goed passen binnen de setting en de mogelijkheden van het project.
Hiermee kan in het selecteren van deelnemers rekening worden gehouden,
waardoor de uitval van deelnemers afneemt. Ook wordt door één project
aangegeven dat het project naar verachting op termijn een moeilijkere
doelgroep denkt te kunnen bereiken.
Ook geven verschillende projecten aan dat ze in hun communicatie met
verwijzende instanties hun selectiecriteria strikt moeten bewaken, om te
voorkomen dat er jongeren naar hen worden doorverwezen die niet binnen de
doelgroep vallen. Naarmate het project bekender wordt, bestaat het risico dat
het project als vergaarbak gaat fungeren. Duidelijke communicatie over de
selectiecriteria werpt daarbij wel vruchten af: de verwijzende instanties
begrijpen steeds beter welke jongeren naar het betreffende project kunnen
worden doorverwezen.
Kenmerken van de deelnemers
Bij een aantal projecten heeft een verschuiving plaatsgevonden in de
kenmerken van de deelnemers die worden aangemeld, ook wanneer de
selectiecriteria niet zijn gewijzigd. Zo is bij één project de nadruk verschoven
van (licht) criminele werkloze jongeren naar voortijdige schoolverlaters met
gedragsproblematiek. Bij een ander project is het aantal aanmeldingen van
meisjes gedurende de looptijd van het project toegenomen. Dergelijke
veranderingen in de kenmerken van de deelnemers worden onder meer
veroorzaakt door de keuzes van verwijzende instanties. Door één project

Ervaringen en ontwikkelingen

33

wordt aangegeven dat er minder deelnemers worden aangemeld met een
cluster4-indicatie dan aanvankelijk werd gedacht. Dit is volgens het project te
wijten aan het feit dat de problemen bij deze deelnemers pas in het
middelbaar onderwijs zijn ontstaan, terwijl cluster4-indicaties over het
algemeen vaker in de basisschoolfase worden toegekend. Dit heeft overig wel
financiële consequenties voor het project.
Knelpunten in de begeleiding van de deelnemers
In het eerste rapport (Bieleman e.a. 2008) gaven verschillende projecten aan
dat er enkele knelpunten werden ervaren in de begeleiding van de doelgroep.
Het ging hierbij onder meer om psychiatrische problematiek en lage
cognitieve vaardigheden van de deelnemers. Hoewel het merendeel van de
projecten aangeeft dat deze problemen bij de doelgroep nu nog steeds spelen,
zegt een aantal projecten inmiddels beter te zijn toegerust om op deze
problemen in te spelen. Zo wordt bijvoorbeeld het niveau van het programma
aangepast aan de cognitieve vaardigheden van de deelnemers. In sommige
gevallen blijven hardnekkige gedragsproblematiek en beperkte cognitieve
vaardighen echter knelpunten vormen in de begeleiding van de deelnemers.
Eén project noemt bovendien dat terugkerende criminaliteit onder de
deelnemers een aandachtspunt blijft.
Wanneer de medewerkers en projectleiders gevraagd wordt naar problemen
die ze tegenkomen in de begeleiding van de deelnemers, blijkt met name
drugs- en verslavingsproblematiek een veelvoorkomend probleem. Het gaat
daarbij niet alleen om softdrugsverslaving, maar ook is in sommige gevallen
sprake van alcoholverslaving, harddrugsverslaving en/of game-verslaving.
Verschillende projecten (waaronder bovengenoemde projecten) zijn
samenwerkingsverbanden aangegaan met verslavingsinstellingen om in te
spelen op deze problematiek.
Ook noemen verschillende projecten schuldenproblematiek als een
regelmatig terugkomend probleem. Volgens één project is dit probleem
versterkt door de kredietcrisis. Door twee projecten wordt aangegeven dat
zich, mede door het toenemend aantal vrouwelijke deelnemers, meer
problemen voordoen op het gebied van liefde en seksualiteit. Sommige
meisjes vertonen seksueel overschrijdend gedrag. Eén project geeft aan dat er
in toenemende mate sprake is van apathisch gedrag bij de deelnemers. De
jongeren lijken lamgeslagen door de complexiteit van hun problematiek,
waardoor het ze niet meer kan schelen wat er met ze gebeurt. Deze
deelnemers zijn moeilijk te activeren, wat volgens het project leidt tot
knelpunten in de begeleiding van de deelnemers. Ook geeft één project aan
dat er steeds meer jongeren worden aangemeld die de Nederlandse taal slecht
beheersen, zowel mondeling als schriftelijk.

34

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Door een aantal projecten wordt aangegeven dat de complexiteit van de
problematiek van de deelnemers vaak pas in de loop van het traject aan het
licht komt. Wanneer een deelnemer eenmaal is gestart met het project en de
eerste acute problemen opgelost zijn (bijvoorbeeld huisvesting), blijkt er in
veel gevallen sprake te zijn van dieperliggende latente problematiek. In de
meeste gevallen kunnen deze problemen binnen het project worden
opgevangen, al dan niet door middel van het inschakelen van externe
deskundigen. In sommige gevallen kunnen de problemen echter niet binnen
de setting van het project worden opgelost en dient een andere plek voor de
deelnemer te worden gezocht. De projecten geven aan dat het inschatten van
de complexiteit van de problemen van de deelnemers op moment van
instroom wordt bemoeilijkt door de onvolledige informatie van de
verwijzende instanties.
Uitval
De projectleiders en projectmedewerkers is ook gevraagd naar hun
ervaringen met en de ontwikkelingen in de uitval van deelnemers. De meeste
geïnterviewden merken op dat er niet of nauwelijks veranderingen zichtbaar
zijn in het aantal uitvallers. Door enkele projecten wordt aangegeven dat het
door verbeterde selectieprocedures minder vaak voorkomt dat een deelnemer
wordt geplaatst die eigenlijk niet goed binnen de doelgroep van het project
valt, waardoor het aantal uitvallers kan worden teruggedrongen.
Verschillende projecten merken op dat er niet altijd een eenduidig
onderscheid te maken valt tussen uitstroom en uitval. Wanneer een deelnemer
het project voortijdig verlaat, maar wel uitstroomt naar school of werk of
doorstroomt naar een ander project, geldt dit voor hen wel als een positief
resultaat.
In sommige gevallen kiest een deelnemer zelf om het project te verlaten.
Over het algemeen wordt deze vorm van uitval veroorzaakt door gebrek aan
motivatie. Daarnaast kan door het project het besluit worden genomen dat
een deelnemer niet meer verder kan met het project. Redenen hiervoor zijn
onder meer overmatig middelengebruik, fysiek geweld of zwangerschap. Ook
detentie of verhuizing kan een reden zijn voor het voortijdig afbreken van het
project.
Eén project geeft aan dat uitval uit het project eigenlijk niet mogelijk is:
wanneer een deelnemer niet in staat is het groepsprogramma te volgen of niet
meer komt opdagen, wordt aan deze deelnemer ambulante begeleiding
geboden. Hoewel het in deze gevallen soms lang kan duren voordat er goed
contact met deze deelnemer is opgebouwd, wordt de deelnemer niet
losgelaten. Ook wordt door één project aangegeven dat de ze de deur nooit
definitief sluiten voor de deelnemers: deelnemers die worden weggestuurd
houden altijd de mogelijkheid om terug te komen.

Ervaringen en ontwikkelingen

35

3.3 Methodiek
Op basis van gesprekken met de projectleiders en projectmedewerkers en de
documentatie van de projecten is nagegaan welke ontwikkelingen hebben
plaatsgevonden bij de invulling van methodiek van de projecten. Voor de
meeste projecten geldt dat de uitgangspunten van de methodiek onveranderd
zijn gebleven. Wel zeggen de projecten de methodiek te hebben
doorontwikkeld en verfijnd. Met name voor de projecten die niet zijn
ontstaan als voortzetting op bestaande structuren, maar die met een nieuw
concept werken, geldt dat het programma en de projectopzet in het
beginstadium op sommige punten nog niet concreet was ingevuld. De
organisatie en de opzet van deze projecten is in het afgelopen jaar
aangescherpt en geconcretiseerd, waardoor de methodiek volgens de
geïnterviewden beter tot zijn recht komt.
In deze paragraaf wordt allereerst ingegaan op de elementen van de aanpak
die volgens de projectleiders goed lijken aan te slaan bij de doelgroep.
Vervolgens wordt aandacht besteed aan de ervaringen met en ontwikkelingen
in de aanpak van de projecten. Tot slot komen knelpunten en verbeterpunten
aan de orde.
Werkzame factoren
Hoewel nog geen harde uitspraken gedaan kunnen worden over de effecten
van de aanpak, is aan de medewerkers van de projecten wel gevraagd welke
elementen uit de aanpak volgens hen resultaat lijken te sorteren. In het vorige
rapport werd het opbouwen van een vertrouwensband, persoonlijke aandacht,
duidelijkheid en structuur en het geven van complimenten door verschillende
medewerkers genoemd als elementen van de aanpak die hun vruchten lijken
af te werpen. Ook nu geven verschillende respondenten aan dat vertrouwen
en een persoonlijke, individuele benadering richting de deelnemers een
positief effect heeft op de deelnemers. Daarnaast wordt door verschillende
projecten aangegeven dat de deelnemers veel waarde hechten aan het gevoel
serieus genomen te worden. Door de jongeren met respect te behandelen en
daadwerkelijk naar ze te luisteren, leren ze dat ze invloed hebben op hun
eigen leven en dat ze daarin hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen.
Ook geven verschillende projecten aan dat deelnemers binnen het project van
elkaar kunnen leren. Dit geldt in het bijzonder wanneer deelnemers van
verschillende leeftijden bij elkaar in een groep worden geplaatst.
Daarnaast geven enkele projecten aan dat het positief benaderen van de
deelnemers hun motivatie vergroot. Ze leren dat ze dingen kunt verdienen
door ervoor te werken. Ook het bieden van concrete doelen (zoals het behalen
van certificaten) en het bieden van concrete, nuttige bezigheden vergroot
volgens de medewerkers van een aantal projecten de motivatie van de
deelnemers. Drie projecten geven aan dat de deelnemers positief reageren op
structuur en duidelijkheid.
36

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Door twee projecten wordt aangegeven dat zij de indruk hebben dat door
deelname aan het project rust ontstaat in de thuissituatie van de deelnemer.
Door de deelnemer uit de thuissituatie te halen, wordt daar de spanning
doorbroken, wat er in veel gevallen toe leidt dat de sfeer thuis verbetert, aldus
de projecten. Tot slot stellen drie projecten dat de kleinschaligheid van het
project een belangrijke succesfactor vormt. Volgens deze projecten maakt
deze kleinschaligheid het project zowel voor de deelnemers als voor de
medewerkers overzichtelijker, bevordert het de continuïteit en maakt het een
persoonlijk benadering mogelijk.
De medewerkers van twee projecten zeggen dat ze de indruk krijgen dat
deelnemers zich binnen de setting van het project veilig voelen. Deze
ontwikkeling is volgens de geïnterviewden in principe positief. Wel wordt
hierbij opgemerkt dat de stap naar regulier werk of scholing niet te groot
moet worden: de deelnemers moeten binnen het project weerbaar worden
gemaakt om deze overstap te vergemakkelijken.
Ontwikkelingen
Zoals aangegeven geldt voor de meeste projecten dat zij zeggen in het
afgelopen jaar de invulling van de methodiek te hebben verfijnd en
doorontwikkeld op basis van opgedane ervaringen. De werkwijzen zijn
concreter vastgelegd, het programma is nader ingevuld en organisatorische
structuren zijn volgens eigen zeggen verhelderd. Twee projecten die intern
onderwijs aanbieden voor het behalen van een regulier schooldiploma hebben
duidelijke afspraken kunnen maken met onderwijsinstellingen over lessen,
lesmateriaal en examens. Andere projecten hebben het programma aangevuld
met beroepsgerichte trainingen (waaronder CVA, BHV en AKA),
gedragstrainingen en/of sociale vaardigheidstrainingen. Bij vier projecten
wordt aangegeven dat binnen het project nadrukkelijker aandacht wordt
besteed aan gedragsbeïnvloeding en/of gedragstraining dan in de
oorspronkelijke opzet van het project was beoogd. Eén van deze projecten
geeft daarbij aan dat de gedragsmatige ontwikkeling van deelnemers een
belangrijke voorwaarde vormt voor het succesvol kunnen afronden van een
opleiding.
Bij enkele projecten wordt opgemerkt dat er in het afgelopen jaar meer
structuur is aangebracht in de contactmomenten met de deelnemers en in het
vastleggen van de persoonlijke ontwikkelingsdoelen van de deelnemer. Ook
hebben verschillende projecten meer concrete en/of aanvullende afspraken
gemaakt over de verdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen de
verschillende betrokkenen in het project en over de afstemming binnen het
team.
Door vrijwel alle projecten wordt aangegeven dat de aandacht voor het
sociale netwerk van de deelnemer in de uitvoering van het project is

Ervaringen en ontwikkelingen

37

toegenomen. Door verschillende projecten wordt in de aanmeldingsfase of
gedurende het project samen met de deelnemer in kaart gebracht welke
mensen om hem/haar heen belangrijk zijn en wie een rol kunnen spelen als
vertrouwenspersoon voor de deelnemer, ook na afronding van het project.
Ook zeggen verschillende projecten de ouders of opvoeders van de
deelnemers nadrukkelijk bij het project te betrekken. Zo worden de ouders
door de medewerkers van deze projecten regelmatig gebeld om door te geven
hoe het met de jongere gaat en worden ze meerdere keren per jaar
uitgenodigd bij het project om de voortgang van de deelnemer te bespreken.
Ook worden ouders door een van de projecten gestimuleerd voor het
uitvoeren van vrijwilligerswerk bij het project, zoals meehelpen bij een grote
schoonmaak.
Enkele projecten hebben ervaren dat de aanvankelijk beoogde trajectduur in
de praktijk anders uitpakt. Eén project had verwacht dat de deelnemers
meerdere jaren binnen het project zouden blijven, terwijl de meeste
deelnemers na circa een jaar het project verlaten. Dit heeft met name te
maken met het streven van de deelnemers en de begeleiders om zo snel
mogelijk terug te keren naar regulier onderwijs of werk. Een van de
kortdurende projecten geeft aan dat de aanvankelijke projectduur van drie
maanden inmiddels in veel gevallen verlengd wordt naar zes maanden.
Problemen en verbeterpunten in de uitvoering
In de gesprekken met de projecten is een aantal knelpunten in de aanpak naar
voren gekomen. Zo wordt door een residentieel project opgemerkt dat het
contact met ouders in sommige gevallen zeer moeizaam verloopt. Sommige
ouders leggen de verantwoordelijkheid voor de jongeren volledig bij het
project. In een enkel geval is een deelnemer zelfs thuis niet meer welkom
tijdens verlofweekenden, waardoor hij/zij deze verlofweekenden in een
crisisopvang moet doorbrengen. Ook twee van de niet-residentiële geven aan
dat huisvesting van de deelnemers een knelpunt vormt. Sommige deelnemers
hebben geen dak boven hun hoofd. Deze projecten kunnen echter in de
huidige setting geen nachtopvang bieden. De projecten geven aan dat op
termijn 24-uursopvang moet worden geboden gedurende het gehele jaar. De
deelnemers hebben behoefte aan een vaste plek, waar ze dag en nacht kunnen
blijven. Ook wordt door een van de residentiële projecten opgemerkt dat zij
het programma van de deelnemers eigenlijk zouden moeten uitbreiden met
een avondprogramma. Nu slaat ’s avonds bij veel deelnemers de verveling
toe. Voorwaarde voor het mogelijk maken van een avondprogramma is een
uitbreiding van de personele bezetting.
Ook merken verschillende projecten op dat niet alleen ouders, maar ook
scholen geneigd zijn de verantwoordelijkheid voor de deelnemer volledig bij
het project neer te leggen. In de praktijk blijkt dat het moeilijk is om
leerlingen tijdens of na afloop van het traject op hun oude school te plaatsen,

38

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

omdat de deelnemers op basis van hun problematische voorgeschiedenis door
de school geweigerd worden.
In het verlengde hiervan wordt door verschillende projecten aangegeven dat
gebrek aan vervolgplaatsen de doorstroom van deelnemers bemoeilijkt.
Deelnemers die het project goed hebben doorlopen en klaar zijn om
bijvoorbeeld de overstap te maken naar (gesubsidieerd) werk of een eigen
huis, moeten noodgedwongen in het project blijven, doordat er een tekort is
aan geschikte banen of beschikbare woningen. De vertraging die hierdoor
onstaat heeft in veel gevallen een negatieve invloed op de motivatie van de
deelnemers en vergroot het risico op uitval, aldus de projecten.
Door bovengenoemde problemen is het zoeken van geschikte huisvesting,
werk en scholing volgens de geïnterviewden bij veel projecten nu nog een
tijdrovende kwestie.
Door één project, dat gebaseerd is op een Amerikaans concept, wordt
opgemerkt dat bepaalde onderdelen van dit concept in de Nederlandse
praktijk niet lijken te werken, omdat ze lijken te botsen met de Nederlandse
cultuur. Zo zouden volgens het Amerikaanse model enkele medewerkers van
het project, waaronder de projectleider, op het projectterrein moeten wonen
als huisouders. Dit blijkt in de Nederlandse praktijk een te zware belasting te
zijn voor het personeel. Daarnaast is, in navolging van het Amerikaanse
model, het projectterrein zodanig opgebouwd dat deelnemers met twee tot
drie personen op een kamer slapen. Dit betekent dat de deelnemers voor
Nederlandse begrippen erg weinig privacy hebben, wat in de praktijk
knelpunten kan veroorzaken.
Tot slot wordt door een project opgemerkt dat dit project, door gebrek aan
goede accommodatie, nog te weinig vorm heeft kunnen geven aan het
groepsprogramma voor de deelnemers. De verwachting is dat deze
accommodatie in de zomer van 2009 in gebruik genomen kan worden,
waarmee het project nadere invulling kan gaan even aan de groepsonderdelen
van de aanpak.

3.4 Professionaliteitsbeginsel
In het eerste rapport werd door een aantal projecten aangegeven dat het team
van medewerkers op dat moment nog volop in ontwikkeling was. Voor de
meeste projecten geldt dat het team inmiddels is uitgebreid ten opzichte van
vorig jaar. Bij een aantal projecten is bovendien sprake geweest van
functiedifferentiatie door het (in deeltijd) aanstellen van een
maatschappelijke werker, een pedagogische medewerker of een
gedragswetenschapper. Deze medewerker kan door de begeleiders worden
Ervaringen en ontwikkelingen

39

geconsulteerd, indien de problematiek van de deelnemer hierom vraagt.
Daarnaast is hij/zij aanwezig bij de cliëntbespreking, waarbij hij/zij het team
kan adviseren over de benadering van deze deelnemer.
Voor vier projecten geldt dat de projectleider gedurende de looptijd van het
project is vervangen. Ook onder de overige medewerkers zijn verschillende
wisselingen geweest, Twee projectleiders geven aan dat de ontwikkelingen in
het team en de personeelswisselingen als reorganisatie kunnen worden
aangeduid. Hoewel door een van de projecten wordt opgemerkt dat de
personeelswisseling voor onrust heeft geleid onder de deelnemers, zeggen de
meeste projecten dat het team uiteindelijk kwalitatief sterker is geworden.
Daarnaast zijn ze van mening dat de medewerkers gedurende het project
steeds beter op elkaar ingespeeld zijn geraakt en beter weten wat ze aan
elkaar hebben.
Kwaliteiten en opleiding van het personeel
Hoewel alle projectleiders zeggen vertrouwen te hebben in het team dat
momenteel werkzaam is voor het project, heeft het volgens enkele van hen
wel veel moeite gekost dit team bij elkaar te krijgen. Verschillende
projectleiders geven aan dat het moeilijk is om goede mensen te vinden voor
het begeleiden van deze doelgroep. Het werken met deze doelgroep vraag
veel van medewerkers: ze moeten veel van zichzelf durven geven, voldoende
zelfvertrouwen hebben en kennis hebben over het begeleiden van deze
doelgroep. Bij sommige projecten wordt het personeel door middel van
cursussen (bijvoorbeeld competitiegericht werken of opleiding PWJ)
bijgeschoold, om op die manier beter te zijn toegerust voor het begeleiden
van de doelgroep. Enkele projectleiders geven aan dat de kwaliteiten voor het
begeleiden van de doelgroep niet uit boeken te leren is: persoonlijke
kwaliteiten van de medewerkers zijn minstens zo belangrijk.

3.5 Randvoorwaarden
In deze paragraaf wordt ingegaan op de drie belangrijke randvoorwaarden
van de projecten, namelijk accommodatie en beschikbare middelen,
samenwerking met betrokken instanties en de caseload.
Accommodatie en beschikbare middelen
Voor de meeste projecten geldt dat ze tevreden zijn over de accommodatie
van het project. De accommodatie biedt voldoende mogelijkheden voor
uitvoering van het project. Door één project wordt aangeven dat er,
afhankelijk van de samenstelling van de groep, behoefte is aan een extra
leslokaal, zodat de mogelijkheid bestaat om de groep te splitsen tijdens
lessen. Een ander project zegt behoefte te hebben aan uitbreiding van de
sportaccommodatie in de vorm van een buitensportveld.
40

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Voor twee projecten vormde de huisvesting vorig jaar een belangrijk
knelpunt in de uitvoering van het project, aangezien beide projecten nog niet
beschikten over de beoogde huisvesting. Voor één van deze projecten geldt
dat de beoogde huisvesting in juni 2008 in gebruik is genomen. De overstap
naar deze huisvesting heeft volgens de geïnterviewden voor rust gezorgd
binnen het project, waardoor meer aandacht besteed kon worden aan een
meer concrete invulling van het programma.
Het andere project heeft het oorspronkelijke idee - waarbij de deelnemers
gehuisvest zouden worden in een oud schoolpand - losgelaten, omdat
hiervoor geen vergunning kon worden verkregen. In de huidige opzet wonen
de deelnemer met twee of drie personen in appartementen in de nabije
omgeving van het oorspronkelijk beoogde pand. In dit schoolpand is
inmiddels wel het kantoor van het project gevestigd, waardoor de begeleiders
fysiek dichtbij de jongeren zijn en intensievere begeleiding kunnen geven. In
het oude schoolpand wordt bovendien gewerkt aan het gereed maken van de
oude gymzaal als groepsaccommodatie. De deelnemers zijn betrokken
geweest bij het ontwerpen van de inrichting van deze gymzaal. De planning
is dat de zaal in de zomer 2009 in gebruik kan worden genomen. Vanaf dat
moment kan het project nadere invulling gaan geven aan groepsonderdelen
van het programma, waaronder het gezamenlijk koken en het gezamenlijk
volgen van trainingen. Ook zal de gymzaal dienen als centraal
ontmoetingspunt.
Samenwerking betrokken partijen
Zoals hiervoor is aangegeven, zeggen meeste projecten dat ze inmiddels meer
concrete afspraken hebben kunnen maken met betrokken partijen. De
geïntegreerde aanpak die door veel van de projecten wordt nagestreefd heeft
hierdoor volgens hen beter invulling gekregen. In sommige gevallen is er
sprake van nieuwe contacten, bijvoorbeeld met onderwijsinstellingen en
hulpverleningsinstellingen, terwijl in andere gevallen geen nieuwe contacten
zijn gelegd, maar bestaande contacten zijn uitgebouwd en meer concrete
afspraken zijn gemaakt over de samenwerking.
Verschillende projecten geven aan een aantal knelpunten te ervaren in de
samenwerking met betrokken partijen. Ten eerste wordt opgemerkt dat de
informatieoverdracht over de deelnemers in veel gevallen moeizaam
verloopt. Het kost volgens deze projecten veel tijd en energie om de
benodigde informatie van een deelnemer boven tafel te krijgen, wat volgens
hen deels te wijten is aan regelgeving omtrent de privacy van de deelnemers.
Ook geven enkele projecten aan dat verwijzers in sommige gevallen
informatie achterhouden, al dan niet bewust, waardoor pas gedurende het
traject blijkt met welke problematiek een deelnemer kampt.

Ervaringen en ontwikkelingen

41

Ook geven verschillende projecten aan dat de medewerking van betrokken
partijen te weinig structureel is, omdat deze afhankelijk is van de
persoonlijke inzet van een medewerker binnen de betreffende instantie.
Wanneer deze medewerker weggaat bij deze instantie, verdwijnt daarmee het
draagvlak voor de samenwerking.
Tot slot wordt door een aantal projecten aangegeven dat de mogelijkheden
voor samenwerking in sommige gevallen wordt bemoeilijkt door wet- en
regelgeving. Dit werkt frustrerend: de medewerkers geven aan door
bureaucratische regels in sommige gevallen niet datgene te kunnen realiseren
wat het beste is voor de deelnemer.
Caseload
De meeste projecten geven aan dat de huidige caseload goed is. Wel wordt
door een van de medewerkers opgemerkt dat dit sterk afhankelijk is van de
samenstelling van de groep. Wanneer er veel moeilijke jongeren bij elkaar in
een groep zitten, is de huidige bezetting van het project (een op zes) eigenlijk
onvoldoende om kwalitatief hoogwaardige begeleiding te geven. Door één
project wordt opgemerkt dat het van belang is om, ook als er een wachtlijst
ontstaat, de caseload niet te verhogen, omdat de intensieve begeleiding - en
daarmee de kern van het project – dan in gevaar komt.

3.6 Nazorg
Ten tijde van het eerste voortgangsrapport hadden de meeste projecten nog
geen ervaring opgedaan met het verloop van de eventuele nazorg, omdat er
op dat moment nog bijna geen deelnemers waren uitgestroomd (Bieleman
e.a. 2008). Ook hadden veel projecten op dat moment nog geen plan
ontwikkeld voor het verlenen van nazorg. Inmiddels geldt dat bij de meeste
projecten al wel deelnemers zijn uitgevallen of uitgestroomd. In deze
paragraaf wordt allereerst ingegaan op de nazorgprocedure van de projecten.
Vervolgens komen de ervaringen van de projecten met het verlenen van
nazorg en de knelpunten die ze daarbij tegenkomen aan de orde.
Nazorgprocedure
Vijf projecten geven aan te beschikken over een schriftelijk vastgelegde
nazorgprocedure. In deze procedure zijn voornamelijk richtlijnen vastgelegd:
de precieze invulling van de nazorg is sterk afhankelijk van de behoefte van
de deelnemer. Van de projecten die (nog) geen schriftelijk vastgelegde
procedure hebben, zijn enkele wel bezig om die te ontwikkelen. Ook deze
projecten geven echter aan dat het bieden van nazorg een individueel proces
is, waarbij een vastgestelde procedure hooguit als richtlijn kan dienen.

42

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

De duur en intensiteit van het nazorgtraject verschilt per project en wordt
bovendien afgestemd op de situatie van de individuele deelnemer. Eén
project geeft aan minimaal een jaar nazorg te bieden. Gedurende dat jaar
wordt ten minste vier keer een evaluatiegesprek met de deelnemer gevoerd.
Bij een ander project wordt uitgegaan van minimaal één gesprek per maand.
De projecten geven aan dat nazorgcontacten zowel face-to-face als via mail
of telefonisch kunnen plaatsvinden. Enkele projecten merken op dat
deelnemers na afronding van het project altijd welkom zijn om langs te
komen. Een aantal jongeren maakt hiervan geregeld gebruik.
Bij vrijwel alle projecten wordt opgemerkt dat deelnemers in veel gevallen
uitstromen naar een vervolgtraject. De medewerkers van het project dragen in
dat geval de relevante informatie van de deelnemer over aan dit
vervolgtraject. In sommige gevallen vindt een gesprek plaats tussen de
deelnemers, een medewerkers van het project en een contactpersoon van het
vervolgtraject, om op die manier een warme overdracht te bewerkstelligen.
Door één project wordt aangegeven dat de nazorg wordt uitgevoerd door
andere organisaties, namelijk het UWV (Den Haag) of het DWI
(Amsterdam). Indien nodig wordt het traject bij het UWV of het DWI
aangevuld met hulpverlening via JIT of andere hulpverleningsinstanties.
Door een aantal projecten wordt opgemerkt dat de uitstroom van deelnemers
een gefaseerd proces is: het project wordt geleidelijk afgebouwd. Een
deelnemer kan bijvoorbeeld eerst voor twee dagen per week onderwijs
volgen en de andere dagen van de week in het project doorbrengen. Op die
manier vormt nazorg in feite een integraal onderdeel van het project.
Knelpunten
Door de projecten worden verschillende knelpunten genoemd bij het verlenen
van nazorg aan deelnemers. Ten eerste wordt opgemerkt dat het bieden van
nazorg een zware belasting betekent voor de caseload van het project.
Sommige projecten geven aan niet te beschikken over de capaciteit om
voldoende nazorg te bieden.
Ook wordt door één project opgemerkt dat de nazorg bij de doelgroep
eigenlijk nooit is afgerond. De deelnemers blijven in feite hun hele leven
behoefte houden aan een klankbord in de vorm van iemand die ze goed
kennen en die ze kunnen vertrouwen. Het is voor het project echter niet
haalbaar om voor alle uitgestroomde deelnemers deze rol te blijven vervullen.
Eén project geeft aan dat bij de overdracht van deelnemers soms bruikbare
informatie verloren gaat. Gedurende het project wordt veel belangrijke
informatie verzameld over (de problematiek van) een deelnemer, die voor de
medewerkers van het vervolgtraject waardevol kan zijn. Deze
vervolgtrajecten maken niet altijd gebruik van deze informatie.

Ervaringen en ontwikkelingen

43

Door verschillende projecten wordt opgemerkt dat het soms moeilijk is om de
jongeren in de nazorgfase te bereiken. De deelnemers reageren vaak niet op
brieven en wisselen vaak van mobiel telefoonnummer.
Tot slot is de projecten gevraagd in hoeverre nazorg wordt verleend aan
deelnemers die het project voortijdig verlaten (uitval). De meeste projecten
merken hierbij op dat het verlenen van nazorg aan deze categorie veelal niet
goed mogelijk is: de deelnemers die het project voortijdig verlaten zijn over
het algemeen ongemotiveerd en accepteren geen hulp van het project.

44

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

4. WERVING EN AANMELDING

Uit het eerste voortgangsrapport is gebleken dat het werven van deelnemers
in de opstartfase van de projecten een belangrijk knelpunt vormde (Bieleman
e.a. 2008). Hoewel de meeste projecten in die periode wel beschikten over de
middelen en de menskracht om het voorgenomen aantal deelnemers op te
nemen, gold voor het merendeel van de projecten dat ze niet volledig waren
bezet. De instroom was dus lager dan verwacht. Als oorzaak hiervoor werd
aangegeven dat er sprake leek te zijn van terughoudendheid bij de verwijzers
en nog onvoldoende naamsbekendheid van de projecten. Ook werd
opgemerkt dat de doelgroep van de projecten zich niet gemakkelijk laat
vinden: het kost tijd en energie om vertrouwen van de deelnemers te winnen,
waardoor de instroom van deelnemers een tijdrovend proces is.
Hoewel de instroom bij de meeste projecten inmiddels is toegenomen en
vrijwel alle beschikbare plaatsen binnen de projecten zijn bezet, blijft het
werven van de doelgroep een belangrijk aandachtspunt. Hoe bereik je de
goede doelgroep? Hoe zorg je ervoor dat deze jongeren aan het project gaan
deelnemen? Hoe stel je vast of een deelnemer binnen de doelgroep valt? En
hoe zorg je dat verwijzers de juiste jongeren doorverwijzen?
In dit hoofdstuk wordt op ingegaan op deze vragen. In de eerste paragraaf
wordt aandacht besteed aan de wervingsprocedure van de projecten. Via
welke instanties verloopt de werving? Hoe wordt bepaald of een deelnemer
daadwerkelijk kan worden geplaatst? Vervolgens wordt ingegaan op de
naamsbekendheid van de projecten. In de derde paragraaf komen de
mogelijkheden voor dwang en drang aan bod en tot slot worden nog enkele
aanvullende aandachtspunten besproken. In bijlage 4 is een beschrijving van
de werving en aanmeldingsprocedure per project opgenomen.
Dit hoofdstuk is gebaseerd op informatie uit de interviews met
projectmedewerkers en projectleiders, waarin expliciet is gevraagd naar
procedures, ervaringen en knelpunten met betrekking tot het werven van de
doelgroep. Daarnaast is gebruik gemaakt van schriftelijke informatie van de
projecten over de werving van deelnemers.

4.1 Procedure werving en aanmelding
In deze paragraaf wordt ingegaan op de procedure van werving en
aanmelding bij de verschillende projecten. Daarbij wordt achtereenvolgens
aandacht besteed aan de verwijzers en/of aanmelders, de personele inzet voor

Werving en aanmelding

45

de werving en intake van deelnemers, de screening, de functie van de
intakeprocedure, de plaatsing van deelnemers en de aanpassingen die hebben
plaatsgevonden in de procedure.
Verwijzers en aanmelders
Voor vrijwel alle projecten geldt dat de deelnemers worden aangemeld via
instanties of organisaties. Het gaat hierbij onder meer om scholen, Bureau
Jeugdzorg, het Jongerenloket, reclassering en RMC’s. Bij één project kunnen
deelnemers enkel worden geplaatst op basis van de uitspraak van de
kinderrechter of een gezinsvoogd. In een enkel geval worden deelnemers bij
een project aangemeld door ouders of melden deelnemers zich zelf aan.
Personele inzet voor werving en aanmelding
Voor zeven projecten geldt dat één of twee medewerkers binnen het project
verantwoordelijk zijn voor de intake van nieuwe deelnemers. In de meeste
gevallen is dit de projectcoördinator, trajectcoördinator of consulent. Deze
medewerker is over het algemeen verantwoordelijk voor zowel de contacten
met de verwijzende instanties als het verzamelen van de relevante informatie
over de aangemelde deelnemer, het leggen van het eerste contact met de
deelnemer en het houden van een intakegesprek. In sommige gevallen wordt
deze medewerker ondersteund door een jongerenbegeleider of een
pedagogisch medewerker. Voor alle projecten geldt dat de medewerker die
zich bezighoudt met de werving en intake naast deze taak ook andere taken
heeft binnen het project.
Bij twee projecten wordt de werving en selectie van deelnemers niet
uitgevoerd door medewerkers van het project zelf. Eén van deze projecten
heeft de werving en selectie van deelnemers uitbesteed aan het centrale
orgaan voor aanmelding en plaatsing van de organisatie waarvan dit project
onderdeel uitmaakt. Bij het andere project ligt de verantwoordelijkheid voor
het werven van deelnemers bij de twee gemeenten die deelnemers voor dit
project aanleveren.
Screening
Nadat een deelnemer bij het project is aangemeld, geldt bij alle projecten dat
er op enigerlei wijze een screening plaatsvindt. Bij de meeste projecten dient
hiervoor om te beginnen een intakeformulier te worden ingevuld door de
verwijzende instanties. Sommige projecten vragen bovendien (aanvullende)
informatie op bij andere instanties waar de jongeren bekend is, bijvoorbeeld
de school, het Jongerenloket of Bureau Jeugdzorg. Ook worden door enkele
projecten beschikbare testresultaten of onderzoeken opgevraagd.
In de meeste gevallen wordt de deelnemer vervolgens uitgenodigd voor een
kennismakings- of intakegesprek bij het project of bij de instantie die
verantwoordelijk is voor de werving van deelnemers voor het project. Voor

46

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

enkele projecten geldt dat de projectcoördinator de deelnemer hiervoor (zo
nodig) opzoekt in zijn/haar eigen omgeving door middel van een huisbezoek.
Bij sommige projecten worden in de aanmeldingsfase ten minste twee
gesprekken gevoerd met een deelnemer: een kennismakingsgesprek en een
intakegesprek. Ook voor de projecten die de werving van deelnemers niet
zelf uitvoeren, geldt dat er meerdere intakegesprekken plaatsvinden: de
deelnemer heeft, naast een gesprek bij de wervende instantie, voorafgaand
aan de definitieve plaatsing een extra intakegesprek met één of twee
medewerkers van het project zelf. Op basis van dit gesprek kan door de
medewerkers van het project of door de deelnemer alsnog worden afgezien
van deelname.
Voor het merendeel van de projecten geldt dat de ouders of andere
belangrijke personen in de omgeving van de deelnemer nadrukkelijk worden
uitgenodigd om bij (één van) de intakegesprekken aanwezig te zijn. In
sommige gevallen is (tevens) de contactpersoon van de verwijzende instantie
bij een intakegesprek aanwezig.
Functie van de intakeprocedure
De intakeprocedure vervult voor de projecten verschillende functies. Ten
eerste heeft de procedure als doel de deelnemer kennis te laten maken met (de
medewerkers van) het project. In sommige gevallen krijgt de deelnemer
daarbij een rondleiding op de locatie van het project. Daarnaast wordt tijdens
de intakeprocedure vastgesteld of de deelnemer tot de doelgroep van het
project behoort. Op basis van de informatie uit de intakeformulieren, de
informatie van de (verwijzende) instanties en de gesprekken met de
deelnemer en eventueel zijn/haar ouders wordt nagegaan of het project
aansluit bij de problematiek van de deelnemer en - bij sommige projecten of de deelnemer (minimaal) gemotiveerd is voor deelname aan het project.
Ook wordt tijdens de intake besproken aan welke doelen of problemen de
deelnemer gedurende het project wil werken. In veel gevallen resulteert het
intakeproces in een (voorlopig) behandelplan of plan van aanpak. In sommige
gevallen wordt door de deelnemer bovendien een contract getekend voor
deelname aan het project. Sommige projecten benadrukken tot slot dat in de
intakefase de eerste basis van een vertrouwensband met de deelnemer moet
worden opgebouwd.
Plaatsing van deelnemers
Wanneer op basis van de intakeprocedure door het project en door de
deelnemer positief wordt besloten over deelname, kan de deelnemer starten
met het project. Een aantal projecten hanteert een streeftijd waarbinnen de
deelnemer geplaatst dient te worden, variërend van een week tot vier weken
na de aanmelding van de deelnemer.

Werving en aanmelding

47

De projecten is ook gevraagd hoe vaak het voorkomt dat gedurende de
aanmeldingsprocedure wordt besloten een deelnemer niet te plaatsen. Hoewel
niet alle projecten hierover exacte informatie hebben, lijkt dit per project
sterk te variëren. Voor sommige projecten geldt dat het merendeel van de
deelnemers die worden aangemeld ook daadwerkelijk start bij het project. Bij
een aantal andere projecten wordt echter een groot deel van de aangemelde
deelnemer uiteindelijk niet geplaatst. Reden hiervoor kan zijn dat tijdens de
intakeprocedure blijkt dat een deelnemer te licht of te zwaar is voor het
project, dat een deelnemer onvoldoende gemotiveerd is voor het project of
dat hij/zij niet voldoet aan één van de voorwaarden voor deelname
(bijvoorbeeld huisvesting). Voor een aantal van deze projecten geldt dat
indien op basis van de intakeprocedure blijkt dat een jongere niet in
aanmerking komt voor deelname, een ander traject voor deze jongere wordt
gezocht.
Aanpassingen in de procedure
Bij de meeste projecten is de procedure rond de werving van deelnemers
gedurende de looptijd verfijnd, zonder dat daarbij grote wijzigingen hebben
plaatsgevonden. Bij drie projecten zijn wél wijzigingen aangebracht in de
procedure. Bij alle drie projecten geldt dat deze wijziging voortkomt uit de
behoefte om de situatie en de problemen van de deelnemer beter in kaart te
kunnen brengen. Eén project heeft een extra schakel toegevoegd in het
selectieproces om te voorkomen dat jongeren instromen die te zwaar zijn
voor de setting van het project. Voor een ander project geldt dat de
screeningsperiode met een week is verlengd om beter inzicht te krijgen in de
startsituatie van de deelnemer. Tot slot heeft één project een proeftijd
ingevoerd, onder meer om op die manier gedurende een langere periode de
mogelijkheid te krijgen de problematiek van de deelnemer goed in beeld te
brengen.

4.2 Naamsbekendheid project
Zoals gezegd bleek uit de eerste voortgangsrapportage dat de lage instroom
van deelnemers bij de start van de projecten bij het merendeel een knelpunt
vormde. Inmiddels geldt voor de meeste projecten dat de instroom van
deelnemers sterk is toegenomen, waarmee de capaciteit van deze projecten
vrijwel volledig wordt benut. Enkele projecten geven aan dat het aantal
aanmeldingen op dit moment zelfs groter is dan het aantal beschikbare
plaatsen, waardoor een wachtlijst is ontstaan.
Als reden voor de toename van de instroom noemen bijna alle projecten de
toegenomen naambekendheid van het project. Het merendeel van de
projecten heeft in de beginfase van het project veel tijd en energie gestoken in
het leggen van contacten met verwijzende instanties, onder meer door het
48

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

geven van presentaties en organiseren van een open dag. Hierdoor is de
communicatie met de verwijzende instanties waar al contact mee was
verbeterd. Daarnaast geldt voor de meeste projecten dat het netwerk van
verwijzende instanties is uitgebreid. Ook wordt door één van de projecten
opgemerkt dat de aanvankelijke terughoudendheid van verwijzende instanties
is afgenomen, mede doordat deze instanties nu de eerste resultaten van het
project hebben gezien.
Door de toegenomen bekendheid van de projecten is de tijdsinvestering in het
werven van deelnemers afgenomen. Ook wordt door een aantal projecten
opgemerkt dat de verwijzende instanties inmiddels een beter beeld hebben
gekregen van de doelgroep van het project, waardoor minder deelnemers
worden aangemeld die eigenlijk niet tot de doelgroep behoren. Het
percentage aangemelde deelnemers, die uiteindelijk niet in het project
worden geplaatst, is daarmee afgenomen.
Door verschillende projecten wordt opgemerkt dat de contacten met
verwijzende instanties wel blijvende aandacht verdient. Het contact met
verwijzers is volgens één van de projecten een pro-actief proces. Ook wordt
door één van de projecten opgemerkt dat het van belang is om binnen de
organisaties uit het netwerk contact te leggen met diegene die met de
jongeren werken. Het benaderen van de directie van een instantie leidt niet
per definitie tot bekendheid op het niveau van de uitvoerders.
Het nieuwe, in 2008 gestarte project, heeft drie maanden voorafgaand aan de
daadwerkelijke start van het project twee mensen ingezet voor het verkennen
van het netwerk, het vaststellen van de vraag naar het project, het
kennismaken met de instanties uit het netwerk en het geven van presentaties
over het project. Doordat het project op het moment van de daadwerkelijk
start al naamsbekendheid had verworven en de contacten met verwijzende
instanties al waren gelegd, is het aantal aanmeldingen bij dit project geen
knelpunt geweest.

4.3 Mogelijkheden dwang of drang
Bij acht van de negen projecten kan bij de plaatsing van een deelnemer op
enigerlei wijze gebruik worden gemaakt van mogelijkheden voor dwang en
drang. Het aantal deelnemers waarbij gebruik wordt gemaakt van dwang of
drang verschilt per project. Bij sommige projecten geldt dat er slechts bij
enkele deelnemers sprake is van enige vorm van dwang of drang, terwijl bij
één project aanmelding alleen kan geschieden op basis van een uitspraak van
de kinderrechter of de gezinsvoogd. In deze paragraaf wordt uiteengezet
welke vormen van dwang en drang momenteel worden ingezet.

Werving en aanmelding

49

•
Schorsende voorwaarde voor detentie
Voor het merendeel van de projecten geldt dat het project door de rechter kan
worden opgelegd als schorsende voorwaarde voor detentie. Een deelnemer
volgt in dat geval het project als vervanging voor een gevangenisstraf of kan
vervroegd worden vrijgelaten op voorwaarde dat hij/zij deelneemt aan het
project. Ook kan een deelnemer gedurende de resocialisatieperiode vanuit
een gesloten jeugdinrichting dagbesteding volgen bij één project.
• Combinatie met taakstraf
Door één project wordt opgemerkt dat het project kan worden opgelegd in
combinatie met een taakstraf. Een deel van de uren die de deelnemer als
taakstraf opgelegd krijgt kan worden gevuld met deelname aan het project.
• Schorsende voorwaarde voor gedwongen uithuisplaatsing
Bij sommige projecten kan deelname aan het project door de gezinsvoogd
worden opgelegd als schorsende voorwaarde voor een machtiging voor
gesloten uithuisplaatsing. Door deelname aan het traject kan in dat geval de
uithuisplaatsing worden voorkomen.
• Persoongerichte aanpak (PGA)
Bij één project kan een deelnemer in het project worden geplaatst in het kader
van de PGA. Deze maatregel is bedoeld voor jongeren die veel overlast
geven en betrokken zijn bij criminaliteit, waarvoor door de rechter veelal
kortdurende vrijheidsstraffen worden opgelegd. Deze kortdurende straffen
zijn te kort om de hulpverlening hierin effectief te laten optreden. Binnen de
PGA kunnen deze zaken door het Openbaar Ministerie worden gestapeld en
gezamenlijk worden bestraft (Amstelveen en Lotterman 2009). Deelname aan
het project kan daarbij als schorsende voorwaarde worden opgelegd.
• Korten op of beëindigen van een uitkering
Eén project beschikt in sommige gevallen over de mogelijkheid om de
uitkering van een jongere die weigert deel te nemen aan het project te
verlagen of stop te zetten.
• Dreigende verwijdering van school
Tot slot kan bij één project in sommige gevallen drang worden uitgeoefend
door een dreigende verwijdering van school. Door deelname aan het project
kan deze verwijdering van school worden voorkomen.
Voor enkele projecten geldt dat het zoeken naar aanvullende mogelijkheden
voor dwang en drang een belangrijk aandachtspunt blijft.

50

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

4.4 Aanvullende aandachtspunten
In aanvulling op bovenstaande punten worden door de projecten nog twee
andere aandachtspunten genoemd bij de werving en aanmelding van
deelnemers.
Ten eerste wordt door verschillende projecten opgemerkt dat de uitwisseling
van informatie tussen de verschillende (verwijzende) instanties een punt van
aandacht is. Het is een lastig en tijdrovend proces om de benodigde
informatie over een deelnemer te verzamelen. Door hiaten in deze informatie
wordt in sommige gevallen pas gedurende het traject van een deelnemer
duidelijk met welke problematiek deze deelnemer daadwerkelijk kampt. Eén
van de projecten merkt echter op dat het niet wenselijk is om de
aanmeldingsprocedure te verlengen om op die manier meer gelegenheid te
krijgen de benodigde informatie te verkrijgen. Hierdoor zou het te lang duren
voordat een aangemelde deelnemer daadwerkelijk kan starten.
Daarnaast wordt door één project opgemerkt dat de zogenoemde warme
overdracht van een deelnemer vanuit de verwijzende instanties van groot
belang is voor een succesvolle start van het project. Wanneer de
contactpersoon van de verwijzende instantie aanwezig is bij het eerste contact
met de jongere vergroot dit de kans op de bereidheid tot deelname aan het
traject.

Werving en aanmelding

51

52

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

5. THEORETISCHE ONDERBOUWING

Voor de evaluatie van de pilotprojecten wordt onder meer gebruik gemaakt
van het toetsingskader van het NJi, ook wel effectladder genoemd. Dit
toetsingskader onderscheidt vier niveaus van bewijskracht om de effectiviteit
van een interventie aan te duiden. De niveaus kennen een toenemende mate
van complexiteit: elk volgend genoemd niveau omvat steeds de eerdere. Voor
het eerste niveau (potentieel) dient het project omschreven te zijn volgens een
aantal effectiviteitscriteria. Voor het tweede niveau (veelbelovend of in
theorie effectief) dient het project op papier aannemelijk te kunnen maken dat
het project werkt, op basis van (wetenschappelijke) theorieën. Voor het
bereiken van het derde niveau (doeltreffend) en vierde niveau (werkzaam)
dient empirisch te worden aangetoond dat door toedoen van het project
daadwerkelijk de nagestreefde verandering bij de doelgroep heeft
plaatsgevonden (Veerman en Van Yperen 2008).1
In het eerste voortgangsrapport zijn de pilotprojecten beschreven volgens een
aantal effectiviteitscriteria (Bieleman e.a. 2008). Er is nagegaan wat de
werkwijze is van de projecten, waarbij de aandacht vooral uitging naar het
doel van de interventie, de doelgroep, de aanpak en de randvoorwaarden voor
de uitvoering. Het eerste niveau van de effectladder is hiermee voor de
projecten grotendeels ingevuld. Het nieuwe in 2008 gestarte project,
Crossroads – Niet de afkomst maar de toekomst, is in het eerste
voortgangsrapport nog niet opgenomen. De beschrijving van dit project
volgens de effectiviteitscriteria is daarom als bijlage 5 in dit rapport
opgenomen.
In dit tweede voortgangsrapport wordt nagegaan in hoeverre de projecten
gebruik maken van (wetenschappelijke) theorieën waarmee aannemelijk
gemaakt kan worden dat de aanpak werkt. Daarmee wordt aangesloten bij het
tweede niveau van het toetsingskader van het NJi. Het derde en vierde niveau
worden in het laatste rapport ingevuld op basis van de metingen bij de
deelnemers van de projecten (en de controlegroep).
Niveau 2: In theorie effectief
Zoals gezegd wordt in dit tweede rapport nagegaan in hoeverre de project
invulling geven aan het tweede niveau. Om te voldoen aan dit tweede niveau
1

De Erkenningscommissie (Jeugd)Interventies kan erkenningen afgeven op
drie niveaus: I, II, en III. Voor het verkrijgen van erkenning op niveau I van de
Erkenningscommissie, dient het project te voldoen aan de criteria voor de eerste twee
niveaus van de effectladder. Bron: www.nji.nl.
Theoretische onderbouwing

53

dienen de projecten de behandelvormen die ze aanbieden te onderbouwen aan
de hand van (wetenschappelijke) theorieën. Een project is theoretisch goed
onderbouwd als op basis van theorie en onderzoek aannemelijk is dat de
interventie werkzaam kan zijn.2 Duidelijk moet worden waarom is gekozen
voor de aangeboden werkwijze en aanpak. Het gaat bij deze theoretische
onderbouwing niet om een louter wetenschappelijke theorie, maar een theorie
die zowel praktijkervaringen als wetenschappelijke bevindingen integreert.
Als hierbij gerefereerd kan worden aan algemeen aanvaarde
wetenschappelijke theorieën komt de theorie echter wel sterker te staan (Van
Yperen e.a. 2008).
Om na te gaan in hoeverre de projecten voldoen aan het tweede niveau van
de effectladder, is de projectleiders in februari 2009 per brief gevraagd de
onderzoekers informatie te verstrekken over de theoretische onderbouwing
van de projecten. Ook is tijdens de gespreksronde met de projectleiders in
april 2009 aandacht besteed aan de theoretische onderbouwing. De
projectleiders hebben voorafgaand aan deze gespreksronde bovendien een
uitgebreide schriftelijk toelichting ontvangen op de effectladder van het Nji
en de criteria voor het tweede niveau.
Vrijwel alle projecten hebben in de periode na deze gespreksronde informatie
aangeleverd over de theoretische onderbouwing van hun aanpak. Op basis
van deze informatie hebben wij per project een omschrijving gemaakt van het
theoretisch kader van het project, waarbij zo min mogelijk is afgeweken van
de oorspronkelijke formulering van de projecten. Wel is de oorspronkelijke
tekst bij sommige projecten in meer of mindere mate ingekort. Vervolgens
hebben de projecten een conceptversie van deze beschrijving ontvangen en
hebben ze gelegenheid gekregen aanvullingen te maken en antwoord te geven
op enkele specifieke vragen en onduidelijkheden. Dit heeft geresulteerd in
een zo zuiver mogelijke beschrijving van de theoretische onderbouwing van
de projecten, waarbij zo min mogelijk sprake is van kleuring door
interpretatie van de onderzoekers. Deze beschrijvingen zijn opgenomen in
bijlage 6.
Er zijn voorafgaande aan de keuze van de Pilotprojecten Campussen door het
ministerie van Jeugd en Gezin geen selectiecriteria opgesteld. Een procedure,
waarbij een projectplan wordt opgesteld met een probleemanalyse en
doelstellingen van het beleid voor onwillige jongeren gevolgd door een
uitnodiging aan de partijen om projectvoorstellen in te dienen, is evenmin
gevolgd (Bieleman e.a. 2008). Ook het beschikken over een gedegen en
schriftelijk vastgelegde theoretische onderbouwing vormde geen criterium bij
2

Wat 'voldoende aangetoond' inhoudt is afhankelijk van het aantal onderzoeken dat is
uitgevoerd naar de werkzaamheid, de kwaliteit van die onderzoeken en de mate van
verandering die na afloop van de interventie is vastgesteld.
54

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

de start van de projecten. De mate waarin de projecten beschikken over een
goed gedocumenteerde onderbouwing en de functie die de theorie binnen het
project vervult is dan ook zeer divers.
In dit hoofdstuk komen eerst de vorm en de functie van de theoretische
onderbouwing binnen de projecten aan de orde. Vervolgens wordt
inhoudelijk ingegaan op de theorieën en wordt beschreven wat hierin de
belangrijkste overeenkomsten zijn tussen de projecten. De door de projecten
gehanteerde theorieën worden daarbij onderverdeeld in een zestal
theoretische benaderingswijzen.

5.1 Vorm en functie theoretische onderbouwing
Zoals aangegeven is de vorm van de aangeleverde documentatie over de
theoretische basis van de projecten zeer verschillend. Ook de functie die deze
theorie heeft (gehad) bij het ontwikkelen van de door het project gehanteerde
aanpak is niet voor alle projecten gelijk. Daarnaast verschilt per project de
mate waarin de theorie gestoeld is op wetenschappelijke bevindingen.
Hieronder wordt nader ingegaan op deze onderwerpen.
Vorm en functie
Voor twee projecten geldt dat de theoretische basis van de projecten
voorafgaande aan de start van de projecten schriftelijk is vastgelegd. Voor
deze projecten vormt de theoretische basis een fundament van waaruit de
verschillende onderdelen van de aanpak zijn ingevuld. De manier waarop
binnen deze projecten invulling wordt gegeven aan deze theorie is gedurende
de looptijd doorontwikkeld, maar de theoretische uitgangspunten zijn gelijk
gebleven. Voor één van deze projecten geldt overigens wel dat gedurende de
looptijd ook andere theorieën zijn omarmd, die gebruikt worden bij de nadere
invulling van (onderdelen van) het programma.
Twee andere project baseren hun werkwijze op theoretische modellen die
worden toegepast binnen de organisatie waar zij onderdeel van uitmaken.
Beide projecten hebben in hun oorspronkelijk projectplan niet geëxpliciteerd
hoe binnen de setting van het project vorm wordt gegeven aan deze modellen.
Eén van deze projecten geeft aan dat deze invulling van de methodiek binnen
de setting van het project gedurende de looptijd van het project zal worden
ontwikkeld. Het andere project heeft, naar aanleiding van de vraag van de
onderzoekers naar de theoretische onderbouwing, op papier gezet hoe de
theoretische modellen van de overkoepelende organisatie binnen het project
worden gebruikt.
Voor twee projecten geldt dat het project weliswaar gebaseerd is op een
bepaalde visie of theorie, maar dat deze theorie niet vooraf schriftelijk is
Theoretische onderbouwing

55

vastgelegd. Naar aanleiding van de vraag van de onderzoekers hebben deze
projecten (in grote lijnen) op papier weergegeven wat de theoretische basis is
van hun aanpak.
Twee projecten hebben hun theoretische onderbouwing niet geëxpliciteerd.
Wel wordt in de projectplannen, evaluaties, methodiekbeschrijving en/of
andere documentatie van deze projecten aangegeven wat de kernwaarden of
uitgangspunten zijn van de aanpak, Eén van deze projecten heeft, naar
aanleiding van de vraag van de onderzoekers naar de theoretische
onderbouwing, enkele referenties opgegeven die de uitgangspunten van de
aanpak van het project ondersteunen. Door de projectleiders van deze
projecten wordt bovendien opgemerkt dat de door hen gehanteerde aanpak
gebaseerd is op jarenlange ervaring met deze aanpak binnen een
vergelijkbare setting.
Bij drie projecten wordt aangegeven dat de medewerkers van het project een
training volgen in de door het project gehanteerde methodiek.
Eén project heeft, ondanks herhaaldelijke verzoeken, geen informatie
aangeleverd over de theoretische onderbouwing van het project. In de bij de
onderzoekers beschikbare documentatie van dit project wordt slechts zeer
summier ingegaan op de visie die ten grondslag ligt aan het project. Dit
project kan daarom niet worden meegenomen in dit hoofdstuk.
Wetenschappelijke houdbaarheid van de theorie
Uit bovenstaande beschrijving blijkt dat de functie van een onderliggende
theorie en het belang dat de verschillende projecten hieraan hechten per
project verschilt. In samenhang daarmee varieert ook de omvang van de
documentatie hierover en de mate waarin in deze documentatie gerefereerd
wordt aan wetenschappelijk onderzoek.
De twee projecten die gebruik maken van een (aantal) achterliggende
theorie(en) als een fundament van waaruit de onderdelen van de aanpak zijn
ingevuld, verwijzen daarbij naar verschillende wetenschappelijke
onderzoeken die de werkzaamheid van de door hen gehanteerde aanpak
ondersteunen. Het gaat daarbij zowel om nationale en internationale
publicaties over bepaalde interventies als om overzichtstudies over de
werkzame mechanismen voor de aanpak van de doelgroep. Naast deze twee
projecten verwijzen nog twee andere projecten naar (overzicht)studies over
werkzame werkwijzen in de jeugdzorg of justitiële behandelinrichtingen.
Een aantal andere projecten verwijst niet naar uitkomsten van
wetenschappelijk onderzoek, maar baseert hun aanpak wel op algemeen
aanvaarde theorieën die binnen de wetenschap of op modellen die binnen de
(jeugd)hulpverlening veelvuldig worden toegepast (bijvoorbeeld het

56

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

competentiemodel). Eén project refereert niet aan wetenschappelijk
onderzoek of een wetenschappelijke theorie.
Hoewel de vorm en de functie van de theoretisch onderbouwing per project
verschillen, zijn er inhoudelijk wel enkele overeenkomsten op te merken
tussen de gehanteerde theorieën. In onderstaande uiteenzetting worden
theorieën onderverdeeld in een zestal theoretische benaderingen. Voor
sommige projecten geldt dat zij meerdere theorieën hanteren en daardoor dus
bij meerdere theoretische benaderingswijzen aan de orde komen.

5.2 Aandacht voor context
Bij de meeste projecten wordt (onder meer) gebruik gemaakt van een theorie
waarin aandacht is voor de context van de deelnemer. De interventies van
deze projecten worden aangeboden in de directe leefomgeving van de
deelnemer en/of de systemen rondom de jongeren (ouders, school, buurt)
worden meegenomen in de benadering. De theorieën die daarbij als
uitgangspunt worden gebruikt zijn de Assertive Community Treatment
(ACT), het ontwikkelingsperspectief, de (ecologische) systeemtheorie en de
contextuele benadering. In het verlengde hiervan worden door twee projecten
modellen of organisatiesprincipes gehanteerd, waarmee ingespeeld wordt op
de verschillende leefgebieden van de deelnemer. Het gaat hierbij om het 8fasenmodel en de meerdimensionale benadering. Eén project maakt in haar
werkwijze gebruik van een specifieke gezinsaanpak, de Intensieve
Ambulante Gezinsbegeleiding. Dit project heeft een relatief jonge doelgroep
(10 tot 15 jaar), waardoor de gezinssituatie een belangrijke plaats inneemt
binnen de aanpak.
Assertive Community Treatment (ACT)
Eén project sluit aan bij een groot deel van de uitgangspunten van ACT. ACT
fungeert daarbij niet zo zeer als methodiek, maar kan gekarakteriseerd
worden als een bepaalde organisatievorm. Het vormt de boom waaraan
verschillende evidence bases practices kunnen worden opgehangen, passend
bij de doelgroep (Bond e.a., 2005). De toepassing van het ACT binnen het
project bestaat uit: een outreachende benadering van de deelnemers; de
diverse samenstelling van het team; de continue bereikbaarheid; en de
continuïteit binnen het team. Een belangrijk component van de ACTbenadering is de relatie tussen de jeugdige en de hulpverlener, welke wordt
gekarakteriseerd wordt door wederzijds respect en geworven vertrouwen,
gemeenschappelijke besluitvorming en persoonlijke verantwoordelijkheid.
Het ontwikkelingsperspectief
Eén project verwijst naar het ontwikkelingsperspectief. Volgens dit project
worden binnen dit model aspecten van verschillende theoretische stromingen
Theoretische onderbouwing

57

geïntegreerd (DeHart e.a. 2000). Het ontstaan van emotionele of
gedragsproblemen is volgens dit model te verklaren vanuit een scala aan
factoren. Genetische kwetsbaarheid, gezin/familie, socio-economische,
culturele factoren en ontwikkelingsgeschiedenis spelen allemaal een rol. Het
ontwikkelingsmodel doet recht aan de complexe oorzaken van ernstig
probleemgedrag. Iedere factor die wordt genoemd heeft invloed op het
ontstaan van psychopathologie (onder andere DeHart e.a. 2000). Methoden
of interventies die gebaseerd zijn op dit model hebben altijd meerdere
aangrijpingspunten. Naast gedrag in relatie tot gezin wordt bijvoorbeeld ook
aandacht besteed aan schoolopleiding, werk, sociale relaties, versterking van
zelfvertrouwen en dagstructuur.
Systeemgericht werken en de ecologisch systeemtheorie
Drie projecten maken bij de invulling van hun aanpak gebruik van
respectievelijk de principes van het systeemgericht werken en de ecologische
systeemtheorie. Beide worden hieronder toegelicht.
Systeemgericht werken
Twee projecten maken gebruik van de systeemgerichte benadering. Eén van
deze projecten geeft aan dat door systeemgericht te werken inzicht kan
worden verkregen in hoe de interactie tussen ouder en kind de problemen
beïnvloedt en, omgekeerd, hoe de ontstane problemen de interactie
beïnvloeden. Daarnaast wordt aan de hand van deze benadering in kaart
gebracht wat wel goed gaat en wat de krachten van het gezinssysteem zijn,
om van daaruit de krachten van het gezin te vergroten en de negatieve
patronen te stoppen. Voor het andere project geldt dat de systeembenadering
gebruikt wordt door de organisatie waarvan dit project onderdeel uitmaakt.
Binnen het project zelf wordt de benadering nog slechts incidenteel
toegepast.
Ecologische systeemtheorie
Het derde project hanteert in haar aanpak de principes van de ecologische
systeemtheorie en maakt daarbij gebruik van de schematische weergave van
deze theorie door Scholte (1991). In dit schema wordt inzichtelijk gemaakt
hoe de risicofactoren in de leefomgeving van een jongere (school, gezin,
vrienden) en risicofactoren in de persoonlijkheid van de deelnemer zelf
kunnen leiden tot agressief gedrag. Binnen het project wordt vormgegeven
aan de systeemtheorie door middel van een integrale aanpak, waarin ouders,
werk, schulden, scholing en andere omgevingsfactoren worden meegenomen.
De interventies binnen het project richten zich op meerdere risicofactoren en
op het versterken van de positie van de deelnemer in de maatschappij.
Contextuele benadering
Eén project zegt gebruik te maken van de contextuele benadering van Nagy.
Binnen de contextuele benadering ligt het accent op de geschiedenis van een

58

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

gezin en op de manier waarop patronen zich door generaties heen herhalen en
ontwikkelen. Het symbool van de contextuele benadering is de balans in
geven en ontvangen. Wanneer er sprake is van een disbalans tussen geven en
ontvangen (bijvoorbeeld door uitbuiting) kan een kind op een volgende
generatie verhalen wat hij/zij tekort is gekomen. Hierdoor kan de disbalans
worden doorgegeven op de volgende generatie, wat door Nagy wordt
aangeduid als de roulerende rekening. Centraal in de contextuele benadering
staat bovendien de onverbrekelijke band tussen een kind en zijn biologische
ouders, de zogenoemde verticale loyaliteit. Er is daarbij volgens Nagy sprake
van vrijheid in verbondenheid: je bent vrij in het maken ven je eigen keuzes,
maar altijd in het besef dat je een kind bent en blijft van je ouders. Bij het
bieden van hulpverlening vanuit de contextuele benadering zijn, volgens dit
project, onder meer de volgende aspecten van belang: jezelf betrouwbaar
tonen aan de cliënt; altijd meerzijdig partijdig blijven door loyaliteit te
betuigen aan alle belangrijke gezins- en/of familieleden; je bewust zijn van de
eigen visie, waarden, normen en verwachtingen; en aandacht besteden aan de
balans tussen geven en ontvangen.
8-fasenmodel
Eén project maakt gebruik van het 8-fasenmodel, dat is ontwikkeld door het
NIZW. Dit model fungeert als ordeningsprincipe en is een middel om
deelnemers van de start tot de afsluiting van de hulpverlening zo effectief en
efficiënt mogelijk te ondersteunen. In het begeleidingstraject volgens het 8fasenmodel worden acht leefgebieden onderscheiden. De acht leefgebieden
(huisvesting, financiën, dagbesteding, sociaal functioneren, psychisch
functioneren, zingeving, lichamelijk functioneren en praktisch functioneren)
komen in bijna elke fase van het model terug. Binnen het project wordt
invulling gegeven aan het 8-fasenmodel door onder meer het gebruik van een
werkboek, waarin ieder leefgebied uitgesplitst is in concrete vaardigheden en
taken, die gedurende het project kunnen worden afgevinkt door de deelnemer
en zijn/haar begeleider.
Meerdimensionale benadering
Bij één project wordt gewerkt vanuit de meerdimensionale
persoonsbenadering. In deze benadering wordt ingezoomd op alle aspecten
van het leven van de jongeren (onder meer wonen, werken, leren, vrije tijd,
voedingspatronen, gedrags- en omgevingsbeïnvloeding). De benadering gaat
er vanuit dat om een jongeren verder te helpen alle dimensies van de jongere
in samenhang met elkaar moeten worden gezien: psyche, sociaal, fysiek en
zingeving.
Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding
Zoals aangegeven maakt één project maakt in haar werkwijze gebruik van
een specifieke gezinsaanpak, de Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding.
Het basisprincipe van deze methodiek is de basisattitude. Een aantal

Theoretische onderbouwing

59

onderdelen van de basisattitude is het aansluiten bij de jongere/gezin,
afstemmen op het angstniveau en de mogelijke weerstand, richten op wat
goed gaat, transparant werken, vasthoudendheid en bespreekbaar kunnen
maken van pijnlijke onderwerpen. Binnen de Intensieve Ambulante
Gezinsbegeleiding (IAG) worden verschillende theoretische kaders
gecombineerd, namelijk het systeemdenken, het contextueel werken, de
leertheorie, de communicatietheorie en de oplossingsgerichte therapie.

5.3 Fasering
Door twee projecten wordt gebruik gemaakt van een theorie die fasen
onderscheidt in de (veranderings)processen bij de deelnemer. Het gaat hierbij
enerzijds om het zogenoemde transtheoretisch model van Prochaska en
DiClemente (2002), waarin verschillende stadia van gedragsverandering
worden onderscheiden. Het andere project maakt gebruik van het 8fasenmodel voor het faseren van de aanpak. Voor beide modellen geldt dat er
sprake is van een cyclisch proces, wat zich steeds kan herhalen, totdat de
deelnemer uitstroomt.
Transtheoretisch model
Eén project maakt gebruik van het transtheoretisch model van Prochaska en
DiClemente. Dit model onderscheidt zes stadia van gedragsverandering,
namelijk
de
voorbeschouwingsfase,
de
overpeinzingsfase,
de
voorbereidingsfase, de actiefase, gedragsbehoud en terugval. Het project
heeft dit model aangepast voor toepassing binnen het project, waarbij de
voorbeschouwingsfase en overzpeinzingsfase zijn samengevoegd tot fase 1,
de voorbereidingsfase vormt fase 2 en de actiefase, gedragsbehoud en
terugval zijn samengevoegd tot fase 3. Een deelnemer kan op ieder moment
het model binnenkomen of uitgaan. De interventies die worden uitgevoerd bij
de individuele deelnemer moeten worden afgestemd op de fase waarin deze
deelnemer zich bevindt.
8-fasenmodel
Zoals in paragraaf 5.2 is aangegeven, maakt één project gebruik van het 8fasenmodel. Dit model onderscheidt, naast acht leefgebieden, tevens acht
fasen in de uitvoering van het project, namelijk: aanmeldingsfase; intakefase;
plaatsingsfase; analysefase; planningsfase; uitvoeringsfase; evaluatiefase; en
uitstroomfase. De analyse, planning, uitvoering en evaluatie vormen een
cyclisch proces, wat zich steeds herhaalt totdat de deelnemer uitstroomt.

60

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

5.4 Competentiegerichte benadering
Drie projecten gebruiken het competentiemodel als uitgangpunt in de
benadering van de deelnemer. De mate waarin is uitgewerkt hoe binnen het
project invulling wordt gegeven aan deze methodiek is per project
verschillend.
Door alle drie projecten wordt benadrukt dat het competentiemodel gericht is
op het aanleren van nieuw gedrag en/of nieuwe vaardigheden en het
versterken van de competentie van de deelnemer. Twee projecten verwijzen
hierbij naar de leertheorie (zie paragraaf 5.5). Eén project merkt op dat de
begeleider zich in deze benadering richt op het versterken van de (potentiële)
krachten van de deelnemer zelf en/of de directe omgeving (empowerment).
Het aanspreken van de deelnemer op zijn/haar mogelijkheden in plaats van
problemen heeft volgens dit project een stimulerend effect.
Eén van de projecten geeft in haar theoretische onderbouwing een uitgebreide
beschrijving van de uitgangspunten van het competentiegericht werken en de
manier waarop hier binnen het project concreet vorm aan kan worden
gegeven. De uitgangspunten die het project hierbij noemt zijn onder meer:
aandacht voor concrete, praktische vaardigheden; gebruik maken van
hulpmiddelen en technieken die zijn ontleend aan de leertheorieën en
gedragstherapie; het betrekken van ouders bij het formuleren en evalueren
van de doelen voor een behandelplan; en het aanleren van nieuwe
vaardigheden, aansluitend bij wat de jongere al kan (Spanjaard 2006).
Oplossingsgerichte methodiek
Twee projecten refereren in hun theoretische onderbouwing aan de
oplossingsgerichte benadering van Berg en de Shazer (De Jong en Berg
2001). Binnen deze methodiek wordt, evenals bij de competentiegerichte
benadering, uitgegaan van de mogelijkheden van een individu en niet van de
beperkingen. In plaats van te kijken naar de momenten waarop zaken niet
goed lopen, worden de momenten besproken waarop dingen wel goed lopen.
De hulpverlener geeft daarbij geen adviezen en tips, aangezien de
oplossingsgerichte methodiek ervan uitgaat dat alle oplossingen uit de
persoon zelf kunnen komen.
Ook het project dat werkt volgens de Intensieve Ambulante
Gezinsbegeleiding gebruikt daarbij onderdelen van de oplossingsgerichte
methodiek, namelijk de oplossingsgerichte gesprekstheorie. De gesprekken
binnen de oplossingsgerichte gesprekstheorie zijn volgens dit project
grotendeels gecentreerd rond twee kernactiviteiten, namelijk de
ontwikkelingen van duidelijk geformuleerde doelen binnen het
referentiekader van de cliënt en de ontwikkeling van oplossingen gebaseerd
op uitzonderingen. Uitzonderingen zijn in dit kader de momenten in het leven
van de cliënt waarin zich problemen hadden kunnen voordoen, maar zich niet
voordeden.
Theoretische onderbouwing

61

5.5 Leertheorie
Door drie projecten wordt gerefereerd aan de uitgangspunten van de
leertheorie als basis voor hun aanpak. Eén project verwijst hierbij specifiek
naar de sociale leertheorie. Een ander project gebruikt, naast de sociale
leertheorie, ook verschillende andere varianten van de leertheorie, namelijk
de operante leertheorie, de klassieke leertheorie, het zelfmanagementmodel
en de cognitieve leertheorie. Bij het derde project vormen de sociale en de
operante leertheorie twee van de theoretische grondslagen van de Intensieve
Ambulante Gezinsbegeleiding, die binnen dat project wordt toegepast. De
manier waarop door de projecten gebruik wordt gemaakt van de leertheorie
verschilt per project.
Eén project geeft aan dat in de sociale leertheorie wordt beschreven hoe
gedrag ontstaat in directe en indirecte interactie van het kind met de
omgeving (DeHart e.a. 2000). Uitgangspunt is dat gedrag wordt aangeleerd
door de gevolgen die het gedrag heeft. Gedrag dat positieve gevolgen heeft of
leidt tot vermijding van negatieve consequenties wordt herhaald. Het
uitproberen van nieuw gedrag berust niet op toeval, veel gedrag wordt
geleerd door imitatie (modelling). Kinderen imiteren gedrag van mensen in
hun omgeving, vooral als zij zien dat dit gedrag positieve gevolgen heeft.
Deze theorie beschrijft hiermee zowel de invloed van bekrachtiging van
gedrag van het kind, maar ook hoe omgevingsinvloeden het gedragsrepertoire
kunnen beïnvloeden.
Voor het andere project geldt dat de verschillende varianten van de
leertheorie enerzijds gebruikt worden als kader bij het analyseren en
veranderen van probleemgedrag en het opsporen van factoren die
competentie beïnvloeden. Daarnaast bieden deze theorieën volgens het
project bruikbare strategieën en technieken voor het vergroten van
competenties en het reduceren van probleemgedrag. Het project beschrijft de
functie van de verschillende varianten op de leertheorie als volgt. De
klassieke leertheorie biedt een kader om te kunnen begrijpen hoe bepaalde
problemen, zoals angsten en vermijdingsgedrag bij jongeren kunnen ontstaan.
Volgens de operante leertheorie wordt het aanleren van gedrag beïnvloed
door de situatie die aan het gedrag voorafgaat en de gebeurtenissen die op het
gedrag volgen. Om dit inzichtelijk te maken kan gebruik worden gemaakt
van het zogenoemde SRC-schema (stimulus/situatie, respons en
consequentie). Volgens de sociale leertheorie wordt gedrag aangeleerd door
het zien van gedrag van belangrijke personen uit de omgeving. Het
zelfmanagementmodel benadrukt de invloed die jongeren kunnen uitoefenen
op het eigen gedag door zelfobservatie, zelfevaluatie en zelfversterking of
zelfafzakking. De cognitieve leertheorie besteedt expliciet aandacht aan de
rol van gedachten en gevoelens en de denkstappen. Negatieve of storende
gedachten dienen te worden vervangen door positieve of helpende gedachten
(Slot en Spanjaard 1999).
62

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Bij het derde project vormt de leertheorie, zoals gezegd, één van de
theoretische grondslagen van de Intensieve Ambulante Begeleiding. De
operante leertheorie gaat er volgens dit project van uit dat gedrag geleerd
wordt onder invloed van omgevingsfactoren. Als in een omgeving bepaald
gedrag voortdurend beloond wordt dan zal de betrokken persoon dit gedrag
steeds vaker vertonen. Omgekeerd geldt dat het gedrag in een bepaalde
omgeving niet meer wordt vertoond wanner daar voortdurend een
onaangename consequentie op volgt. De sociale leertheorie benadrukt dat
men ook gedrag leert op grond van datgene wat men belangrijke personen in
de omgeving ziet doen (observerend leren). De sociale leertheorie benadrukt
volgens dit project dat men gedrag leert op grond van datgene wat men
belangrijke personen in de omgeving ziet doen, het zogenoemde observerend
leren.

5.6 Leervormen
Door twee projecten wordt gerefereerd aan een bepaalde leermethode. Eén
project maakt gebruik van het modulegewijs leren, terwijl het andere project
gebruik maakt van ervarend leren.
Modulegewijs leren
Zoals aangegeven maakt één van de projecten gebruik van het modulegewijs
leren, een lesmethode waarin theorie en praktijk direct gekoppeld worden.
Uitleg over werkzaamheden, gebruik van gereedschappen en veilig werken
wordt op de werkplek en tijdens de uitvoering gegeven. Het project beschrijft
een aantal voordelen van deze lesmethode. Ten eerste zijn de modulen
flexibel, waardoor ze afzonderlijk en door elkaar heen kunnen worden
uitgevoerd. De begeleider heeft daardoor de mogelijkheid het tempo af te
stemmen op de groep en de volgorde aan te houden die op dat moment het
beste is. Er is bij deze vorm van lesgeven bovendien sprake van een directe
vorm van begeleiding. Deze directe begeleiding vormt een essentieel
onderdeel van de methodiek van het project. Tot slot is de mogelijkheid van
het behalen van een certificaat na succesvolle afronding van een module een
stimulans voor de deelnemers. Zo mogen de deelnemers na het behalen van
een certificaat voor het werken met een machine vervolgens daadwerkelijk in
hun werk gebruik maken van deze machine, wat door de deelnemers als
beloning wordt ervaren.
Ervarend leren
Binnen één project wordt gebruik gemaakt van het Project Ervarend Leren
van Horizon en Work-Wise. Een Work-Wise traject kent over het algemeen
vier fasen. Per fase leert een deelnemer steeds meer (arbeids)vaardigheden.
Ook leert de jongere (beroeps)keuzes te maken en wordt hij/zij geholpen bij
het vinden (en behouden) van een baan of het volgen van een studie. Daarbij
Theoretische onderbouwing

63

wordt ten eerste ingezet op het behalen van een vakdiploma, vervolgens
wordt op zoek gegaan naar een stage of baan.

5.7 Vaardigheidstraining
Tot slot wordt door twee projecten in de theoretische onderbouwing
verwezen naar methoden voor het trainen van (sociale) vaardigheden. Het
gaat hierbij om de trainingsmethodiek van Goldstein (Structured Learning
Therapy), de Leefstijl-methodiek en de vaardigheidstraining EQUIP.
Structured Learning Therapy van Goldstein
In de Structured Learning Therapy van Goldstein (Goldstein 1973) worden
acht basale vaardigheden onderscheiden, namelijk kennismaken, luisteren,
iets vragen, nee zeggen, een praatje beginnen, iets bespreken, kritiek krijgen
en kritiek geven. Naaste deze acht basale vaardigheden wordt één
aanvullende specifieke vaardigheid onderscheiden, namelijk gevoelens tonen.
Deze aanvullende vaardigheid wordt uitgesplitst in boosheid uiten,
teleurstelling uiten en complimenten geven.
Het project dat gebruik maakt van deze trainingsmethode heeft het model
aangepast aan de omstandigheden van het project, zodat de training geschikt
is voor groepen waarvan de groepssamenstelling gedurende de looptijd van
de training wisselt.
Leefstijl
Eén project maakt voor de jongere groep deelnemers (12 tot 15 jaar) gebruik
van het programma ‘leefstijl’. Door middel van dit programma wordt gewerkt
aan het ontwikkelen van de deelnemers tot sociaal vaardige, zelfstandige
volwassenen. In de training komen verschillende onderwerpen aan bod,
waaronder heldere communicatie, eigen keuze maken en leren evalueren.
EQUIP
Ook maakt dit project gebruik van EQUIP. EQUIP is een training waarmee
jongeren leren verantwoordelijkheid te dragen voor hun eigen denken en
doen. Het doel van het programma is jongeren te motiveren en toe te rusten
(equiperen) elkaar te helpen en van elkaar te leren. Met EQUIP wordt
gewerkt aan het ombuigen van een negatieve groepscultuur naar een cultuur
waarin je rekening met elkaar houdt. Het is een groepsgerichte methodiek,
waarin jongeren gemotiveerd worden elkaar te helpen en van elkaar te leren.

64

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

6. CONCLUSIES

In dit tweede tussenrapport van de evaluatie van de pilotprojecten campussen
is allereerst een beschrijving gegeven van de deelnemers aan deze projecten.
Daarbij is een vergelijking gemaakt tussen de jongeren die zijn ingestroomd
in de eerste onderzoeksperiode (november 2007 tot en met juli 2008) en de
jongeren die zijn ingestroomd in de tweede onderzoeksperiode (augustus
2008 tot en met december 2008). Daarnaast is aandacht besteed aan de
ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden bij de projecten en welke
knelpunten zij ervaren. In hoofdstuk 4 is expliciet ingegaan op de werving en
aanmeldingsprocedure van de projecten. Tot slot is in hoofdstuk 5 aandacht
besteed aan de theoretische onderbouwing van de projecten. In dit hoofdstuk
worden puntsgewijs de belangrijkste conclusies gepresenteerd.

6.1 Vergelijking deelnemers groep 1 en groep 2
Naar aanleiding van de resultaten uit het eerste tussenrapport (Bieleman e.a.
2008) heeft het ministerie van Jeugd en Gezin in de zomer van 2008 de
projecten gevraagd hun selectiecriteria op een aantal punten aan te passen.
Motivatie mag geen rol meer spelen bij de selectie van deelnemers en ook
milde psychiatrische en psychische problematiek mag geen reden zijn voor
uitsluiting. In dit rapport wordt op verschillende manieren aandacht besteed
aan deze veranderingen. Ten eerste is in de gesprekken met projectleiders en
–medewerkers gevraagd naar aanpassingen in de selectiecriteria. Daarnaast is
de onderzoeksperiode met een aantal maanden verlengd, zodat ook de
deelnemers die zijn ingestroomd na de zomer van 2008 zijn meegenomen in
het onderzoek. Hierdoor kan worden vastgesteld of de deelnemers uit
onderzoeksgroep 2 (instroom tussen augustus en december 2008)
daadwerkelijk verschillen van de deelnemers uit onderzoeksgroep 1
(instroom tussen november 2007 en juli 2008).
In de gesprekken met de projectleiders en projectmedewerkers over de
aanpassingen in de selectiecriteria zijn de volgende punten naar voren
gekomen.
• Twee projecten hebben hun doelgroep uitgebreid met jongeren met
(vermoedelijke) psychische of psychiatrische problematiek. Gedurende
het project kan worden vastgesteld of de deelnemers het traject kunnen
afronden richting scholing of werk of dat ze doorverwezen moeten
worden naar een psychiatrische instelling of andere vormen van zorg.

Conclusies

65

•
•

•

Eén project heeft de selectiecriteria op het gebied van drugs versoepeld.
Drugsgebruik is niet meer verboden, maar wel moet de deelnemer bereid
zijn het drugsgebruik aan te pakken.
Eén project heeft de leeftijdsgrens voor deelnemers verlaagd van 16 naar
12 jaar. Naast de oorspronkelijke doelgroep benadert dit project nu ook
jongeren van 12 tot 15 jaar met meervoudige complexe problematiek die
een grote zorgbehoefte hebben en die niet in staat zijn de hele dag in een
klassituatie door te brengen. Voor deze jongeren heeft het project een
onderwijs-zorg-arrangement ontwikkeld.
Twee projecten hebben hun selectiecriteria aangescherpt om daarmee
een minder zware doelgroep te bereiken. De reden voor deze
aanscherping is dat deze projecten in de huidige setting onvoldoende
mogelijkheden hebben om de intensieve begeleiding te geven die nodig
is voor een zwaardere doelgroep.

In hoofdstuk 2 is een vergelijking gemaakt tussen de deelnemers die voor de
zomer van 2008 zijn ingestroomd (groep 1) en deelnemers die na augustus
2008 zijn ingestroomd (groep 2). Hierbij kunnen de volgende punten worden
opgemerkt.
• De deelnemers uit groep 2 zijn gemiddeld jonger dan de deelnemers uit
groep 1. Dit verschil is voor een deel te verklaren door de start van een
nieuw project, dat zich richt op jongeren van 10 tot 15 jaar. Bij twee
projecten zijn na de zomer van 2008 bovendien meer deelnemers gestart
jonger dan 15 jaar dan voor de zomer van 2008 het geval was. Eén van
deze projecten heeft de leeftijdgrens voor deelnemers het afgelopen jaar
verlaagd van 16 naar 12 jaar.
• Wanneer alle projecten gezamenlijk worden bekeken, is er geen sprake
van significante verschillen tussen de scores van de deelnemers uit groep
1 en uit groep 2 op het gebied van behandelmotivatie, gevoel van
eigenwaarde, sociale acceptatie, zelfcontrole en sociale steun zoeken. Bij
de afzonderlijke projecten zijn wel enkele significante verschillen
zichtbaar. Ook wanneer de scores van de deelnemers worden afgezet
tegen een vergelijkingsgroep komen enkele verschillen naar voren, zoals
bij gevoel van eigenwaarde en zelfcontrole.
• Het alcohol- en drugsgebruik is bij de jongeren in groep 2 lager dan bij
de jongeren in groep 1. Dit is voor een groot deel toe te schrijven aan het
leeftijdsverschil tussen de beide groepen. Overigens is het
alcoholgebruik bij de deelnemers tot en met 18 jaar in groep 2 ook lager
dan het landelijke alcoholgebruik onder jongeren.
• De deelnemers in groep 2 hebben minder strafbare feiten gepleegd dan
de deelnemers in groep 1. Ook dit is grotendeels te wijten aan het
verschil in leeftijd tussen beide groepen.
• Zowel in groep 1 als in groep 2 geldt voor bijna drie kwart van de
deelnemers dat ze gedurende het half jaar voorafgaande aan de instroom
in het project op enig moment een opleiding hebben gevolgd. Aan de
66

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

•
•

deelnemers van groep 2 is gevraagd of ze beschikken over een diploma
of startkwalificatie. Drie kwart van de deelnemers beschikt niet over een
diploma en voor negen van de tien deelnemers geldt dat ze geen
startkwalificatie hebben.
Bij zowel groep 1 als groep 2 heeft ruim de helft van de deelnemers
gedurende het half jaar voorafgaande aan de instroom in het project
enige vorm van betaald werk gehad.
Van de deelnemers in groep 1 heeft 13% gedurende het half jaar
voorafgaand aan deelname aan het project én geen opleiding gevolgd én
geen betaald werk gehad, terwijl dit voor 14% van de deelnemers uit
groep 2 geldt.

6.2 Ontwikkelingen en knelpunten
In hoofdstuk 3 zijn de ervaringen, veranderingen en ontwikkelingen bij de
projecten op het gebied van doelstellingen, doelgroep, professionaliteit,
randvoorwaarden en nazorg aan bod gekomen. Hierbij kunnen de volgende
aandachtspunten worden opgemerkt.
• De doelstellingen van de projecten zijn in grote lijnen ongewijzigd
gebleven ten opzichte van de startsituatie. Het afronden van een
(reguliere) opleiding en het toeleiden naar (regulier) werk blijven staan
als hoofddoelstellingen. Voor sommige projecten geldt dat er sprake is
van een verschuiving in de verhouding tussen uitstroom richting school
en uitstroom richting werk. Bij twee van deze projecten was de
verwachting dat de meeste deelnemers zouden uitstromen naar werk,
terwijl in de praktijk blijkt dat relatief veel deelnemers teruggaan naar
school. Bij een ander project blijkt voor sommige deelnemers uitstroom
richting een leer-werktraject geschikter dan een terugkeer naar het
reguliere onderwijs.
• Veel deelnemers kampen volgens de medewerkers met drugs- en
verslavingsproblemen.
Een
aantal
projecten
is
inmiddels
samenwerkingsverbanden aangegaan met verslavingsinstellingen om
beter in te kunnen spelen op deze problemen. Ook geven verschillende
projecten aan dat er (in toenemende mate) sprake is van
schuldenproblematiek onder de deelnemers.
• De complexiteit van de problematiek van de deelnemers komt volgens de
projecten in veel gevallen pas in de loop van het project aan het licht.
Wanneer een deelnemer eenmaal is gestart met het project en de eerste
acute problemen zijn opgelost, blijkt er in veel gevallen sprake te zijn
van dieperliggende, latente problematiek. Het inschatten van de
complexiteit van de problemen van de deelnemers wordt bemoeilijkt
door de onvolledige informatie van de verwijzende instanties, aldus de
projecten.

Conclusies

67

•

•

•

•

•

•

•

68

De uitgangspunten van de methodiek zijn bij de meeste projecten
ongewijzigd gebleven. Wel zeggen de projecten de methodiek te hebben
verfijnd en doorontwikkeld. De organisatie en de opzet van de projecten
is aangescherpt en geconcretiseerd, waardoor de methodiek volgens de
geïnterviewden beter tot zijn recht komt.
Bij het merendeel van de projecten is het programma aangevuld met
beroepsgerichte
trainingen,
gedragstrainingen
en/of
sociale
vaardigheidstrainingen. Door vrijwel alle projecten wordt bovendien
aangegeven dat de aandacht voor het sociale netwerk van de deelnemer
is toegenomen.
De projecten noemen verschillende elementen van de aanpak die in hun
ogen resultaat lijken te sorteren, namelijk: een persoonlijke, individuele
benadering; een respectvolle en positieve benadering; het bieden van
concrete en nuttige bezigheden; het bieden van duidelijkheid en
structuur; en het werken in een kleinschalige, overzichtelijke setting.
Huisvesting van deelnemers vormt voor verschillende projecten een
belangrijk knelpunt in de uitvoering. Een klein deel van de deelnemers
heeft geen vaste woon- of verblijfplaats. Het vinden van een opvangplek
voor deze jongeren vormt volgens de geïnterviewden een groot
probleem. Enkele niet-residentiële projecten kunnen binnen de huidige
setting geen nachtopvang bieden, maar merken op dat zij op termijn
willen werken aan de mogelijkheid van 24-uursopvang om deelnemers
die geen dak boven hun hoofd hebben een slaapplaats te kunnen bieden.
Eén van de residentiële projecten geeft aan dat sommige deelnemers
tijdens de verplichte verlofweekenden niet naar huis kunnen. Bij dit
project bestaat daarom behoefte aan de mogelijkheid om gedurende het
gehele jaar plaats te bieden aan de deelnemers, zonder verplichte
verlofweekenden.
Hoewel de projectleiders zeggen vertrouwen te hebben in het team dat
momenteel werkzaam is voor het project, heeft het volgens enkele
geïnterviewden veel moeite gekost dit team bij elkaar te krijgen. Het is
moeilijk om goede medewerkers te vinden, omdat het werken met deze
doelgroep veel van hen vraagt, aldus de projectleiders.
De samenwerking met betrokken partijen is volgens de geïnterviewden
in het afgelopen jaar verbeterd. De projecten hebben meer concrete
afspraken kunnen maken met de betrokken instanties. De geïntegreerde
aanpak die door veel van de projecten wordt nagestreefd heeft hierdoor
volgens hen beter invulling gekregen.
De duur en intensiteit van het geboden nazorgtraject verschilt per project
en wordt bovendien afgestemd op de situatie van de individuele
deelnemer. Hoewel sommige projecten de procedure voor nazorg
schriftelijk hebben vastgelegd en verschillende andere projecten
momenteel bezig zijn om deze procedure op papier te zetten, wordt door
veel projecten aangegeven dat het bieden van nazorg een individueel

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

proces is, waarbij een vastgestelde procedure hooguit als richtlijn kan
dienen.

6.3 Werving en aanmeldingsprocedure
Uit het eerste voortgangsrapport is gebleken dat het werven van deelnemers
in de opstartfase van de projecten een belangrijk knelpunt vormde. Hoewel
de instroom bij de meeste projecten inmiddels is toegenomen en vrijwel alle
beschikbare plaatsen binnen de projecten zijn bezet, blijft het werven van de
doelgroep een belangrijk aandachtspunt. In hoofdstuk 4 is ingegaan op de
werving en aanmeldingsprocedure. De belangrijkste bevindingen uit dit
hoofdstuk zijn als volgt.
• Vrijwel alle deelnemers worden bij de projecten aangemeld via instanties
of organisaties, waaronder scholen, Bureau Jeugdzorg, het Jongerenloket
en de reclassering.
• De screening van deelnemers bestaat bij de meeste projecten uit één of
meer kennismakings- en/of intakegesprekken met de projectcoördinator
of consulent. Voor het merendeel van de projecten geldt dat de ouders of
andere belangrijke personen in de omgeving van de deelnemer
nadrukkelijk worden uitgenodigd om bij (één van) de gesprekken
aanwezig te zijn. In sommige gevallen is tevens de contactpersoon van
de verwijzende instantie bij een intakegesprek aanwezig.
• De intakeprocedure vervult verschillende functies, namelijk: de
deelnemers kennis laten maken met (de medewerkers van) het project;
het vaststellen of een deelnemer tot de doelgroep behoort; en het
bespreken aan welke doelen de deelnemer gedurende het project wil
werken.
• Per project varieert hoe vaak het voorkomt dat gedurende de
aanmeldingsprocedure wordt besloten een deelnemer niet te plaatsen. Bij
een aantal projecten wordt een groot deel van de aangemelde deelnemers
uiteindelijk niet geplaatst. Redenen hiervoor kunnen zijn dat een
deelnemer te licht of te zwaar is voor het project, dat een deelnemer
onvoldoende gemotiveerd is of dat hij/zij niet voldoet aan één van de
voorwaarden voor deelname (bijvoorbeeld huisvesting). Voor een aantal
van deze projecten geldt dat indien een jongeren niet kan worden
geplaatst, een ander traject voor deze deelnemer wordt gezocht.
• Een aantal projecten heeft hun procedure rond de werving van
deelnemers uitgebreid. In alle gevallen is deze uitbreiding voortgekomen
uit de behoefte om de situatie en de problemen van de deelnemer beter in
kaart te kunnen brengen.
• De toename van de instroomaantallen kan volgens de projecten met
name worden toegeschreven aan een toegenomen naamsbekendheid. De
communicatie met verwijzende instanties is verbeterd en het netwerk van

Conclusies

69

•

•

•

verwijzende instanties is uitgebreid. Het contact met verwijzers is wel
een punt dat volgens de projecten blijvende aandacht verdient.
Vrijwel alle projecten maken bij het plaatsen van deelnemers soms ook
gebruik van mogelijkheden voor dwang en drang. Zo kunnen sommige
projecten door de rechter worden opgelegd als schorsende voorwaarde
voor detentie of voor gedwongen uithuisplaatsing.
De uitwisseling van informatie over de deelnemers tussen de
verschillende (verwijzende) instanties is volgens veel projecten een punt
van aandacht. Het is een lastig en tijdrovend proces om alle benodigde
informatie over een deelnemer te verzamelen. Door hiaten in deze
informatie wordt volgens hen in sommige gevallen pas gedurende het
traject duidelijk met welke problematiek deze deelnemer daadwerkelijk
kampt.
Door één project wordt opgemerkt dat de zogenoemde warme overdracht
van een deelnemer vanuit de verwijzende instantie van groot belang is
voor een succesvolle start van het project. Wanneer de contactpersoon
van de verwijzende instantie aanwezig is bij het eerste contact met de
jongere, vergroot dit de kans op de bereidheid tot deelname aan het
traject.

6.4 Theoretische onderbouwing projecten
Voor de evaluatie van de pilotprojecten wordt onder meer gebruikt gemaakt
van het toetsingskader van het NJi, ook wel de effectladder genoemd. In
hoofdstuk 5 van dit tweede voortgangsrapport is ingegaan op de theoretische
onderbouwing van de projecten, waarbij wordt aangesloten bij het tweede
niveau van deze effectladder. Daarbij is nagegaan in hoeverre de projecten
gebruik maken van (wetenschappelijke) theorieën, waarmee aannemelijk
gemaakt kan worden dat de aanpak werkt. Op basis van informatie die de
projecten hierover hebben aangeleverd, kunnen de volgende opmerkingen
worden gemaakt.
• De wijze waarop de theoretische onderbouwing van de projecten is
gedocumenteerd en de functie die de theorie binnen de projecten vervult
is zeer divers. Ook verschilt de mate waarin de theorie is gestoeld op
wetenschappelijke bevindingen. Voor twee projecten geldt dat bij de
start een uitgebreide theoretische onderbouwing is opgesteld, gebaseerd
op wetenschappelijke inzichten en ervaringen, terwijl voor twee andere
projecten geldt dat er alleen sprake is van een (zeer) summiere
theoretische onderbouwing. Eén project heeft geen informatie
aangeleverd over de theoretische onderbouwing.
• Hoewel de vorm en de functie van de theoretische onderbouwing per
project verschillen, zijn er inhoudelijk wel enkele overeenkomsten op te
merken tussen de gehanteerde theorieën. Deze theorieën kunnen worden
onderverdeeld in een zestal theoretische benaderingswijzen, namelijk:
70

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

•

•

aandacht voor de context; fasering; competentiegerichte benadering;
leertheorie; leervormen; en (sociale) vaardigheidstrainingen.
Bij de meeste projecten wordt gebruik gemaakt van een theorie waarin
aandacht is voor de context van de deelnemer. De interventies van deze
projecten worden aangeboden in de directe leefomgeving van de
deelnemer en/of de systemen rondom de jongere (ouders, school, buurt)
worden meegenomen in de benadering.
Eén project gaat in haar theoretische onderbouwing expliciet in op de
motivatie van de deelnemer door gebruik te maken van het
transtheoretisch model van Proschaska en DiClemente. Bij enkele
projecten is (het vergroten van) de motivatie van de deelnemer alleen
impliciet aanwezig in de theoretische onderbouwing van de aanpak,
terwijl bij sommige andere projecten hieraan in de theoretische
onderbouwing geen aandacht wordt besteed.

6.5 Ten slotte
In dit hoofdstuk zijn de belangrijkste bevindingen uit de tweede
tussenrapportage gepresenteerd. Wanneer deze bevindingen worden
vergeleken met de beleidsveronderstellingen, die ten grondslag liggen aan de
pilotprojecten campussen, kunnen de volgende opmerkingen worden
gemaakt.
In de beleidsveronderstellingen wordt uitgegaan van jongeren van 12 tot 27
jaar die gedurende langere tijd niet naar school gaan, geen werk hebben, geen
uitkering ontvangen, niet op zoek zijn naar werk of scholing, niet over een
startkwalificatie beschikken en door bestaande voorzieningen niet worden
bereikt. Voor een groot deel van de projecten blijkt dat de deelnemers niet
overeenkomen met deze doelgroep. Zo geldt bij de deelnemers uit zowel
groep 1 als groep 2 voor bijna drie kwart dat ze gedurende het half jaar
voorafgaande aan de instroom in het project op enig moment een opleiding
hebben gevolgd. Ook heeft bij zowel groep 1 als groep 2 ruim de helft van de
deelnemers gedurende het half jaar voorafgaande aan de instroom in het
project enige vorm van betaald werk gehad.
Naar aanleiding van het eerste tussenrapport heeft het ministerie van Jeugd en
Gezin in de zomer van 2008 de projecten gevraagd de selectiecriteria op een
aantal punten aan te passen. Motivatie mag geen rol meer spelen bij de
selectie van deelnemers en ook milde psychiatrische en psychische
problematiek mag geen reden zijn voor uitsluiting. Enkele projecten hebben
hun selectiecriteria inderdaad aangepast. De zwaarte van de doelgroep lijkt
echter over het algemeen niet te zijn toegenomen, maar eerder verder
verwijderd te raken van de oorspronkelijk beoogde doelgroep. Belangrijk is
om hierbij op te merken dat de projecten die wel inzetten op het bereiken van
Conclusies

71

de oorspronkelijk beoogde doelgroep mogelijk verhoudingsgewijs minder
goede effecten zullen bereiken, gezien de zwaarte van de doelgroep die zij
bereiken. De zwaarte van de bereikte doelgroep zal daarom een belangrijke
factor dienen te zijn bij het interpreteren van de resultaten van de
effectevaluatie, waarover volgend jaar wordt gerapporteerd.
Tot slot kan worden opgemerkt dat de functie en omvang van de theoretische
onderbouwing van de projecten per project sterk verschilt. Hoewel het
beschikken over een gedegen theoretische onderbouwing geen criterium
vormde bij de start van de projecten hadden enkele projecten voorafgaande
aan de start al een theoretische basis vastgelegd. Voor de meeste projecten
geldt echter dat deze onderbouwing niet vooraf is vastgelegd, maar mogelijk
impliciet aanwezig is in de werkwijze van de projecten. De meeste van deze
projecten hebben, naar aanleiding van de vraag van de onderzoekers naar een
theoretische onderbouwing, een notitie opgesteld waarin getracht wordt deze
impliciete onderbouwing nader te expliciteren.

72

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

GERAADPLEEGDE LITERATUUR
Amstelveen, J., A. Lotterman (red.) (2009)
Methodiekbeschrijving De Nieuwe Kans. De Nieuwe Kans, Rotterdam.
Bieleman, B., J. Snippe, M. Boendermaker, M. Hofman (2008)
Onderzoek pilotprojecten campussen. 1. Beschrijving projecten en
doelgroep. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam.
Bond, G.R., M.P. Saylers, A.L. Rollings en L.L. Mosser (2005)
Toekomstige ontwikkelingen van ACT. In: Mulder, C.L en H. Kroon
(2005). Assertive Community Treatment. Wetenschappelijke uitgeverij
Cure & Care Publishers, Nijmegen.
Dam, C. van, G. Kroes (2008)
Follow-up-onderzoek bij de Hoenderloo Groep. In: Yperen, T. van en
J.W. Veerman (red) (2008). Zicht op effectiviteit. Handboek voor
praktijkgestuurd effectenonderzoek in de jeugdzorg. Eburon, Delft.
DeHart, G.B, L.A. Sroufe, R.C. Cooper (2000)
Child development. Its nature and course. McCraw-Hill Higher
Education, Dubuque.
Goldstein, A.P. (1973)
Structured learning therapy. Toward a psychotherapy for the poor.
Academic Press, New York.
Jong, P. de, I.K. Berg (2001)
De kracht van oplossingen. Swets en Zeitlinger, Amsterdam.
Junger-Tas, J., M. Steketee, M. Moll (2008)
Achtergronden van jeugddelinquentie en middelengebruik. VerweyJonker Instituut, Utrecht.
Monshouwer, K., J. Verdurmen, S. van Dorsselaer, E. Smit, A. Gorter, W.
Vollebergh (2008)
Jeugd en riskant gedrag (2007). Kerngegevens uit het
Peilstationsonderzoek scholieren. Trimbos-instituut, Utrecht.
Prochaska, J.O., C.C. DiClemente (2002)
Transtheoretical Therapy. In: F.W. Kaslow en J. Lebow,
Comprehensive
Handbook
of
Psychotherapy,
vol.
4,
Integrative/Electric. John Wiley & sons, New York.
Scholte, E.M. (1991)
Psychosociale achtergronden van agressie bij jeugdigen. In: P.B.
Defares en J.D. van der Ploeg (red.). Agressie; determinanten,
signalering en interventie. Van Gorcum, Assen-Maastricht.
Slot, N.W., H.J.M. Spanjaard (1999)
Competentievergroting in de residentiële jeugdzorg. Hulpverlening voor
kinderen en jongeren in tehuizen. Intro, Baarn.
Spanjaard, H. (2006)
De aanpak van Crossroads. PI Research, Duivendrecht.
Geraadpleegde literatuur

73

Treffers, D.A., A.W. Goedhart, B.R.H. van den Bergh, J.W. Veerman, L.
Ackeart, L. de Rycke (2002)
Competentie Belevingsschaal voor Adolescenten. Handleiding.
Harcourt Test Publishers, Amsterdam.
Veerman, J.W., T. van Yperen (2008)
Wat is praktijkgestuurd effectenonderzoek? In: Yperen, T. van, J.W.
Veerman (red) (2008). Zicht op effectiviteit. Handboek voor
praktijkgestuurd effectonderzoek in de jeugdzorg. Eburon, Delft.
Yperen, T. van, B. Bijl, J.W. Veerman (2008)
Op weg naar veelbelovend. In: : Yperen, T. van, J.W. Veerman (red)
(2008). Zicht op effectiviteit. Handboek voor praktijkgestuurd
effectonderzoek in de jeugdzorg. Eburon, Delft.

74

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

BIJLAGE 1 SAMENVATTING EERSTE
VOORTGANGSRAPPORT1

Met het oog op de aanpak van niet-participerende jongeren is door een
aantal ministeries (Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen; Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; Justitie; en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport) gezamenlijk een bedrag van tien miljoen
euro vrijgemaakt om te investeren in praktijkinitiatieven van gemeenten en
andere lokale/regionale projectuitvoerders. In deze projecten worden
jongeren, die dreigen af te glijden, gestuurd naar voorzieningen waar zij een
intensief scholing- en heropvoedingtraject volgen. De pilots vallen onder de
verantwoordelijkheid van het ministerie van Jeugd en Gezin. Onderzoeks- en
adviesbureau INTRAVAL voert de evaluatie van de pilotprojecten uit. In het
eerste rapport wordt om te beginnen ingegaan op de beleidsveronderstellingen. Deze beleidsveronderstellingen vormen het analysekader
van de evaluatie. Daarnaast geeft het eerste rapport een beschrijving van de
pilotprojecten en de doelgroep in deze projecten. Tot slot worden de
projecten wat betreft doelgroep, doestelling en kenmerken van de deelnemers
vergeleken met bestaande projecten voor niet-participerende jongeren.
1.

Pilotprojecten

De doelstellingen en de opzet van de projecten zijn vergeleken met de
doelstellingen en opzet waarvan in de beleidsveronderstellingen wordt
uitgegaan. Hierbij spelen de volgende punten een rol.
• De invulling van de pilotprojecten is nog in ontwikkeling en continu aan
verandering onderhevig. Verschillende projecten hebben op basis van
opgedane ervaringen concrete wijzigingen doorgevoerd in de
gehanteerde methodiek. Deze wijzigingen bemoeilijken de evaluatie van
de projecten.
• De projecten verschillen sterk in intensiteit, trajectduur en projectopzet.
Deze grote verschillen kunnen worden verklaard door het feit dat er bij
de keuze voor de pilotprojecten door de ministeries geen duidelijke
selectiecriteria zijn opgesteld.
• De hoofddoelen die door de projecten worden nagestreefd, namelijk het
afronden van een (reguliere) opleiding en het toeleiden naar (regulier)
1

Bieleman, B., J. Snippe, M. Boendermaker, M. Hofman (2008). Onderzoek
pilotprojecten campussen. 1. Beschrijving projecten en doelgroep. St. INTRAVAL,
Groningen-Rotterdam.

Bijlagen

75

•

•

•

•

•

76

werk, komen overeen met de doelstellingen in de beleidsveronderstellingen. Voor de meeste projecten geldt dat zij zich richten op
beide doelen, terwijl sommige projecten focussen op één van deze beide
doelstellingen.
Eén van de uitgangspunten in de beleidsveronderstellingen van de
pilotprojecten is dat de jongeren lange dagen binnen de voorziening
doorbrengen, waarbij wordt gemikt op een aanbod gedurende 12 uur per
dag en in een enkel geval zelfs een 24-uursopvang. Vier pilotprojecten
bieden inderdaad een programma van 12 tot 24 uur per dag, vijf tot
zeven dagen per week. Bij de andere projecten ligt de intensiteit lager,
zowel wat betreft het aantal dagen per week als wat betreft het aantal
uren per dag. Een aantal van deze projecten geeft aan dat deze lage
intensiteit in de praktijk niet geschikt blijkt te zijn voor de doelgroep.
De beleidsveronderstellingen gaan uit van een integrale aanpak, waarbij
instanties kennis en bevoegdheden bundelen. Voor een aantal projecten
geldt dat deze integrale benadering inderdaad een kernelement vormt in
de methodiek. Dit is echter niet bij alle projecten het geval.
Gezien de doelgroepomschrijving (‘onwillige jongeren’) vormt de
mogelijkheid van het toepassen van dwang en drang een belangrijk
element in de beleidsveronderstellingen. De projecten zouden berekend
moeten zijn op instroom van jongeren die hiertoe zijn gedwongen en
mogelijk weinig gemotiveerd zijn mee te werken. De meeste projecten
hanteren motivatie echter als selectiecriterium voor deelname aan het
project. Ook wanneer een project beschikt over mogelijkheden voor
dwang en drang, geven de projectmedewerkers aan dat het project niet
werkt wanneer de deelnemer niet minimaal gemotiveerd is voor
deelname. Een aantal projecten blijkt bovendien niet te zijn toegerust
voor het begeleiden van volledig ongemotiveerde jongeren. Het feit dat
de meeste projecten (minimale) motivatie als selectiecriterium hanteren
sluit overigens niet uit dat zij de in de beleidsveronderstellingen beoogde
doelgroep bereiken. Deelnemers kunnen immers ongemotiveerd zijn
voor werk of scholing, maar tegelijkertijd wel (minimaal) gemotiveerd
voor deelname aan het project.
Een aantal projecten hanteert selectiecriteria voor de cognitieve
vaardigheden van de deelnemers. Ook vormen (zware) psychiatrische
stoornissen bij sommige projecten een contra-indicatie. Daar komt bij dat
verschillende projecten in de implementatiefase de selectiecriteria voor
de deelnemers hebben aangescherpt, aangezien de doelgroep die
aanvankelijk werd bereikt te zwaar, te ongemotiveerd en/of moeilijk
begeleidbaar bleek. Door (de aanscherping van) deze selectiecriteria lijkt
de door de projecten bereikte doelgroep in toenemende mate af te wijken
van de in de beleidsveronderstellingen beoogde doelgroep.
Hoewel de meeste projecten beschikken over de middelen en de
menskracht om de voorgenomen aantallen deelnemers op te nemen, geldt
voor het merendeel van de projecten dat niet alle plaatsen zijn gevuld.
INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

De projecten wijten de tegenvallende instroom onder andere aan
terughoudendheid bij de verwijzers en de ongrijpbaarheid van de
doelgroep.

2.

Doelgroep

Bij de beleidsveronderstellingen wordt in eerste instantie uitgegaan van
jongeren van 12 tot 27 jaar die gedurende langere tijd niet naar school gaan,
geen werk hebben, geen uitkering ontvangen, niet op zoek zijn naar werk of
scholing, niet over een startkwalificatie beschikken en door bestaande
voorzieningen niet worden bereikt. Verder hebben zij geen zorgtaken. In later
gedateerde stukken wordt bij de beschrijving van de doelgroep niet expliciet
gerefereerd aan het wel of niet hebben van een uitkering of startkwalificatie.
Wel wordt in deze stukken opgemerkt dat de jongeren uit de doelgroep soms
voor ernstige overlast zorgen of dreigen af te glijden naar blijvende
werkloosheid en/of criminaliteit. Wanneer de bovengenoemde doelgroep
wordt vergeleken met de doelgroep van de pilotprojecten en met de
daadwerkelijk ingestroomde deelnemers, vallen de volgende punten op.
• In de beleidsveronderstellingen wordt aangegeven dat de pilotprojecten
bedoeld moeten zijn voor jongeren die gedurende langere tijd niet naar
school gaan en geen werk hebben. De meeste projecten richten zich
echter niet (alleen) op jongeren die niet naar school gaan of niet werken,
maar (ook) op dreigende schoolverlaters of dreigend werkloze jongeren.
Van de deelnemers die zijn ingestroomd gaat een minderheid
daadwerkelijk niet naar school of heeft geen werk. De bereikte doelgroep
wijkt wat dat betreft af van de doelgroep waar in de
beleidsveronderstellingen vanuit wordt gegaan.
• De problematiek van de deelnemers die instromen in de projecten is over
het algemeen zwaarder dan door de projectleiders was verwacht. Het
gaat hierbij zowel om de ernst als de complexiteit van de problematiek.
Hoewel voor vrijwel alle projecten geldt dat psychiatrische problematiek
een contra-indicatie vormt voor deelname aan het project, blijkt volgens
projectmedewerkers een aantal deelnemers toch te kampen met
psychiatrische problemen. Deze problemen komen pas gedurende de
deelname aan het project aan het licht. Ook wordt door
projectmedewerkers aangegeven dat de beperkte cognitieve
vaardigheden van sommige deelnemers een knelpunt vormt van de
doelgroep.
• Hoewel vrijwel alle projecten zich richten op zowel jongens als meisjes,
is 87% van de deelnemers aan de projecten jongen. Er is slechts één
project met een gelijke verdeling naar geslacht.
• De beleidsveronderstellingen gaan ervan uit dat de projecten bedoeld
zijn voor jongeren van 12 tot 27 jaar. De leeftijd van de beoogde
doelgroep van de verschillende projecten varieert per project, maar valt
Bijlagen

77

•

•

•

3.

bij alle projecten binnen dit bereik van 12 tot 27 jaar. In de praktijk blijkt
echter dat vrijwel geen jongeren zijn ingestroomd die jonger zijn dan 15
of ouder zijn dan 23 jaar.
Hoewel binnen de totale groep deelnemers de jongeren met een
Nederlandse, Surinaamse of Marokkaanse etniciteit in gelijke mate zijn
vertegenwoordigd, geldt dat deze verdelingen in de projecten
afzonderlijk sterk afwijken. Bij sommige projecten hebben alle
deelnemers een Nederlandse etniciteit, terwijl aan andere projecten geen
enkele jongere deelneemt met een Nederlandse etniciteit.
Wanneer het alcoholgebruik van de jongeren die deelnemen aan de
pilotprojecten wordt vergeleken met landelijke cijfers over
alcoholgebruik, blijkt dat het percentage deelnemers dat ooit alcohol
heeft gebruikt lager is dan het landelijk gemiddelde. Het percentage dat
ooit softdrugs gebruikte ligt daarentegen bij de deelnemers aanzienlijk
hoger dan het landelijke percentage. Het aantal deelnemers dat ooit
harddrugs gebruikte is lager dan het aantal softdrugsgebruikers, maar
ook hier geldt dat het gebruik hoger ligt dan landelijk.
De deelnemers van de pilotprojecten tussen 12 en 17 jaar hebben in hun
gehele carrière meer strafbare feiten gepleegd dan jongeren van dezelfde
leeftijdscategorie gemiddeld genomen hebben gepleegd. Wanneer wordt
gekeken naar het aantal strafbare feiten in het afgelopen jaar, blijken de
jongere deelnemers (12 tot en met 15 jaar) meer strafbare feiten te
hebben gepleegd dan gemiddeld, terwijl de deelnemers van 16/17 jaar
minder strafbare feiten plegen dan gemiddeld. Voor deelnemers van 18
jaar of ouder is geen goed vergelijkingsmateriaal beschikbaar.

Vergelijking met bestaande projecten

De beleidsveronderstellingen gaan ervan uit dat de pilotprojecten bedoeld
zijn voor jongeren die voor bestaande projecten in het onderwijs, de
jeugdzorg en justitie niet in aanmerking komen. Om na te gaan of de pilots
daadwerkelijk een doelgroep bereikt die niet in aanmerking komt voor
bestaande projecten is een vergelijking gemaakt tussen enerzijds de
doelstellingen, de doelgroep c.q. deelnemers en de invulling van de
pilotprojecten en anderzijds de doelstellingen, doelgroep c.q. deelnemers en
de invulling van de bestaande projecten. Hierbij kunnen de volgende punten
worden opgemerkt.
• Het merendeel van de bestaande projecten richt zich op het toeleiden van
de deelnemers naar (regulier) onderwijs of (regulier) werk. De
hoofddoelstellingen van de bestaande projecten komen daarmee overeen
met de hoofddoelstellingen van de pilotprojecten.
• De doelgroep van de bestaande projecten wordt over het algemeen
gevormd door jongeren die door hun gedragsproblemen niet
handhaafbaar zijn in het reguliere onderwijs, jongeren die niet
78

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

•

•

gemotiveerd zijn om een opleiding te volgen of een baan te zoeken,
criminele jongeren of jongeren die door justitie zijn geplaatst in het
kader van een Onder Toezicht Stelling (OTS) of een Plaatsing in een
Inrichting voor Jeugdigen (PIJ-maatregel). Het gaat om jongeren die
geen startkwalificatie hebben en hun motivatie voor het onderwijs
hebben verloren. Door een laagdrempelig aanbod proberen de projecten
deze jongeren te bereiken die zich van de hulpverlening hebben
afgekeerd. Deze doelgroep komt in grote lijnen overeen met de
doelgroep van de pilotprojecten. Ook zijn de deelnemers die instromen
in de bestaande projecten wat betreft leeftijdsverdeling, geslacht en
etniciteit vergelijkbaar met de instroom in de pilotprojecten. Door twee
pilotprojecten wordt overigens wel aangegeven dat zij zich specifiek
richten op deelnemers die in bestaande projecten buiten de boot vallen.
Afgezien van deze twee projecten vormen de pilotprojecten wat betreft
de doelgroep die zij aanspreken geen vernieuwing ten opzichte van het
huidige aanbod.
De invulling van verschillende pilotprojecten verschilt van de invulling
van bestaande projecten. Zo biedt geen van de bestaande projecten, met
uitzondering van de JJI’s, een intensiteit van meer dan 40 uur per week,
terwijl voor ongeveer de helft van de pilotprojecten juist geldt dat de
intensiteit hoger is dan 40 uur per week. Ook worden de deelnemers bij
een aantal pilotprojecten in een setting buiten de eigen leefomgeving
geplaatst, waarmee deze projecten zich onderscheiden van bestaande
projecten. Tot slot verschilt een aantal pilotprojecten van bestaande
projecten met betrekking tot de samenwerkingsverbanden tussen
verschillende organisaties. Zowel de meeste bestaande projecten als het
merendeel van de pilotprojecten geeft aan intensief samen te werken met
verschillende hulpverlenende instanties. Deze samenwerking lijkt bij een
aantal pilotprojecten echter nadrukkelijker tot de kern van de methodiek
te behoren dan bij de bestaande projecten.
Voor zover op dit moment kan worden ingeschat verschilt het
nazorgtraject van de pilotprojecten niet wezenlijk van de nazorg die door
bestaande projecten geboden wordt. Zowel wat betreft de duur als de
intensiteit is de nazorg van de pilotprojecten, zoals geformuleerd in de
projectplannen, vergelijkbaar met het nazorgtraject van de bestaande
projecten.

Bijlagen

79

80

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

BIJLAGE 2 AANTALLEN INSTROOM PER
PROJECT
Tabel 1 Instroom in pilotprojecten campussen jongerenparticipatie
Projectnaam

Instroom
vanaf 1
november
2007 tot
eind juli
2008
(groep 1)

Door
projecten
beoogde
instroom
aantallen
(groep 1)

Instroom
augustus
2008 tot
eind
december
2008
(groep 2)

Door
projecten
beoogde
instroom
aantallen
(groep 2)

Totale
instroom

Totale
door
projecten
beoogde
instroom

De Nieuwe
Kans

21

32

7

10

28

42

Educatief
Centrum

24

45

31

50

55

95

Schoolfort

451

50

27

50

72

100

WerkHotel

22

12

10

20

32

32

Crossroads 1

13

16

6

10

19

26

Crossroads 2

-

-

16

15

16

15

BOPAcademie

16

30

18

12

34

42

Wyldemerk

15

24

10

20

25

44

De Uitdaging

42

32

25

20

67

52

Totaal

198

241

150

207

3482

448

1

Bij Schoolfort is de instroom tussen april en augustus 2008 niet meegenomen.
Van deze 348 deelnemers zijn er 278 geïnterviewd, waarvan 160 uit groep 1 en 118
uit groep 2.

2

Bijlagen

81

82

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

BIJLAGE 3 PRESTATIE-INDICATOREN

Op basis van de gemeenschappelijke doelstellingen van de projecten is door
de onderzoekers een schema met prestatie-indicatoren opgesteld. In dit
schema is per indicator een criterium geformuleerd. Het criterium geeft aan
wanneer een deelnemer goed of slecht scoort op een indicator. Begin mei
2009 hebben de projecten het schema met de indicatoren en criteria
ontvangen met de vraag om voor hun eigen project per indicator de norm in
te vullen. Deze norm geeft aan hoeveel procent van de deelnemers van het
project het beschreven criterium dient te behalen om te kunnen spreken van
een goed resultaat voor de groep als geheel.1 Na retourzending van de
ingevulde schema’s hebben de onderzoekers met alle afzonderlijke projecten
contact gehad om eventuele onduidelijkheden in de ingevulde schema’s op te
helderen.
In deze bijlage worden de ingevulde schema’s met prestatie-indicatoren
weergegeven. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen prestatieindicatoren op het moment van het afronden van het project (schema 1) en
prestatie-indicatoren een half jaar na afronding van het project (schema 2).
Enkele projecten hebben, naast de gemeenschappelijke indicatoren, ook
enkele projectspecifieke indicatoren geformuleerd. Ook deze zijn opgenomen
in deze bijlage.
De ingevulde schema’s vormen een concretisering van de door de projecten
gestelde doelen. Opgemerkt moet worden dat de schema’s een indicatief
karakter hebben. De cijfers zijn nog niet de daadwerkelijk behaalde
resultaten. Die worden in het eindrapport gepresenteerd.
Het project De Nieuwe Kans heeft geen gegevens aangeleverd over de
prestatie-indicatoren. Dit project is daarom niet opgenomen in de schema’s.

1.

Gemeenschappelijke indicatoren

In de eerste twee schema’s in deze bijlage worden prestatie-indicatoren
weergegeven, die zijn gebaseerd op de gemeenschappelijke doelstellingen
van de projecten. In de eerste rij van schema 1 wordt aangegeven hoeveel
1
Dam, C. van en G. Kroes (2008). Follow-up-onderzoek bij de Hoenderloo Groep. In:
Yperen, T. van en J.W. Veerman (red) (2008). Zicht op effectiviteit. Handboek voor
praktijkgestuurd effectenonderzoek in de jeugdzorg. Eburon, Delft.

Bijlagen

83

procent van de deelnemers volgens het project voldoet aan de doelgroep zoals
omschreven door het ministerie. In de tweede rij wordt aangegeven welk
percentage van de deelnemers het project op reguliere wijze dient af te
ronden om als project als succesvol bestempeld te kunnen worden. In de
overige rijen worden de verschillende hoofddoelen en subdoelen uitgesplitst.
Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom
Prestatieindicator
Doelgroep, zoals
beschreven door
het ministerie,
wordt bereikt
Reguliere
beëindiging van
de hulp
School of werk
Diploma of
startkwalificatie
Motivatie
Gevoel van
eigenwaarde
(Zelf)discipline
Sociale
vaardigheden
Crimineel gedrag
en/of
probleemgedrag

Criterium

Schoolfort

WerkHotel

Ed.
Centrum

Crossroads 1

Jongeren die niet naar
school gaan, niet werken en
door bestaande
voorzieningen niet worden
bereikt
Beëindiging conform
projectplan

0%2

15%3

50%

66%4

80%

85%

70%

66%

Deelnemer zit op school of
heeft een baan

80%

100%

90%

66%

70%5

85%

50%6

66%7

80%

75%

70%

66%

70%

75%

85%

66%

50%

75%

70%

66%

50%

75%

85%

66%

-

75%

70%

66%

Deelnemer heeft een
diploma of startkwalificatie
behaald
Motivatie is verbeterd ten
opzichte van startsituatie
Gevoel van eigenwaarde is
verbeterd ten opzichte van
startsituatie.
Zelfdiscipline is verbeterd
ten opzichte van
startsituatie
Sociale vaardigheden zijn
verbeterd ten opzichte van
startsituatie
Crimineel gedrag en/of
probleemgedrag is
verminderd ten opzichte van
startsituatie

2

De doelgroep van Schoolfort bestaat uit jongeren die dreigen uit te vallen uit het
onderwijs. Ze zitten dus nog wel op school.
3
De overige 85% zijn dreigend voortijdig schoolverlaters, gezien onstabiele woon- of
thuissituatie.
4
Dit is niet de doelgroep van Crossroads 1. Praktijk is wel dat de deelnemers voor
66% tot deze doelgroep behoren.
5
70% behaalt een diploma of certificaat voor een vervolg op hun opleiding.
Startkwalificatie is niet van toepassing.
6
50% behaalt een AKA-diploma of MBO niveau 1 of 2.
7
66% van de deelnemers haalt een diploma, meestal AKA of VMBO. Dit is geen
startkwalificatie.
84

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom (vervolg)
Prestatieindicator
Doelgroep, zoals
beschreven door
het ministerie,
wordt bereikt
Reguliere
beëindiging van
de hulp
School of werk
Diploma of
startkwalificatie
Motivatie
Gevoel van
eigenwaarde
(Zelf)discipline
Sociale
vaardigheden
Crimineel gedrag
en/of
probleemgedrag

Criterium
Jongeren die niet naar
school gaan, niet
werken en door
bestaande
voorzieningen niet
worden bereikt
Beëindiging conform
projectplan
Deelnemer zit op
school of heeft een
baan
Deelnemer heeft een
diploma of
startkwalificatie
behaald
Motivatie is verbeterd
ten opzichte van
startsituatie
Gevoel van
eigenwaarde is
verbeterd ten opzichte
van startsituatie.
Zelfdiscipline is
verbeterd ten opzichte
van startsituatie
Sociale vaardigheden
zijn verbeterd ten
opzichte van
startsituatie
Crimineel gedrag en/of
probleemgedrag is
verminderd ten
opzichte van
startsituatie

Crossroads
2

BOP Academie

Wyldemerk

De
Uitdaging

0%8

100%

80%9

100%

90%

85%

60%

70%

80%

80%

60%

50%10

70%11

75%12

60%

70%13

80%

90%

90%

65%

80%

90%

90%

65%

80%

90%

80%

65%

80%14

90%

90%

65%

70%15

80%

80%

65%

8

De doelgroep van Crossroads 2 is leerplichtig en zit op school op het moment dat ze
instromen in het project.
9
Een deel van de deelnemers staat bij een school ingeschreven op het moment van
instroom, maar moet de school verlaten in verband met problemen op school en/of
problemen in de thuissituatie.
10
50% Van de deelnemers gaat aansluitend aan het project naar school of naar werk.
11
Gezien de leeftijd van de deelnemers is het behalen van een diploma of
startkwalificatie binnen de termijn van het project voor de meeste deelnemers niet van
toepassing. Het percentage van 70% geldt daarom alleen voor degene voor wie deze
doelstelling wel van toepassing is.
12
Veel deelnemers gaan terug naar het reguliere onderwijs ten behoeve van het
behalen van een diploma, dit ligt dus buiten het bereik van de BOP Academie.
13
70% Behaalt 2 of 3 certificaten.
14
Het verbeteren van de sociale vaardigheden is geen directe doelstelling, maar zit
wel indirect verweven in de andere doelstellingen.
15
70% Komt niet meer in aanraking met justitie.
Bijlagen

85

Schema 2 Indicatoren een half jaar na uitstroom
Prestatieindicator
School/werk

Diploma of
startkwalificatie

Motivatie

Criterium
Deelnemer zit op
school of heeft een
baan
Deelnemer heeft een
diploma of
startkwalificatie
behaald
Motivatie is verbeterd
ten opzichte van
startsituatie

Gevoel van
eigenwaarde

Gevoel van
eigenwaarde is
verbeterd ten opzichte
van startsituatie

(Zelf)discipline

Zelfdiscipline is
verbeterd ten opzichte
van startsituatie

Sociale
vaardigheden

Crimineel gedrag
en/of
probleemgedrag

Sociale vaardigheden
zijn verbeterd ten
opzichte van
startsituatie
Crimineel gedrag en/of
probleemgedrag is
verminderd ten
opzichte van
startsituatie

Schoolfort

WerkHotel

Educatief
Centrum

Crossroads
1

70%

70%

70%

66%

70%16

70%

50%

66%

80%

65%

75%

66%

70%

70%

90%

66%

50%

65%

90%

66%

50%

70%

90%

66%

-

70%

70%

66%

16

70% Behaalt diploma of certificaat voor een vervolg op hun opleiding.
Startkwalificatie is niet van toepassing.
86

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Schema 2 Indicatoren een half jaar na uitstroom (vervolg)
Prestatieindicator
School/werk

Criterium
Deelnemer zit op
school of heeft een
baan

Diploma of
startkwalificatie

Deelnemer heeft
een diploma of
startkwalificatie
behaald

Motivatie

Motivatie is
verbeterd ten
opzichte van
startsituatie
Gevoel van
eigenwaarde is
verbeterd ten
opzichte van
startsituatie
Zelfdiscpline is
verbeterd ten
opzichte van
startsituatie
Sociale
vaardigheden zijn
verbeterd ten
opzichte van
startsituatie
Crimineel gedrag
en/of
probleemgedrag is
verminderd ten
opzichte van
startsituatie

Gevoel van
eigenwaarde

(Zelf)discipline

Sociale
vaardigheden

Crimineel gedrag
en/of
probleemgedrag

Crossroads
2

BOP
Academie

Wyldemerk

De
Uitdaging

70%

55%

60%

50%

70%17

Niet aan te
geven18

60%

Niet te
schatten

80%

75%

80%

55%

80%

75%

80%

55%

80%

75%

80%

55%

80%

75%

80%

55%

70%19

75%

80%

55%

17

Gezien de leeftijd van de deelnemers is het behalen van een diploma of
startkwalificatie binnen de termijn van het project voor de meeste deelnemers niet van
toepassing. Het percentage van 70% geldt daarom alleen voor degene voor wie deze
doelstelling wel van toepassing is.
18
Het resultaat is afhankelijk van de duur van de opleiding en zegt dus weinig over
het succes. Hiervoor is een langere periode nodig.
19
70% Komt niet meer in aanraking met justitie.
Bijlagen

87

2.

Projectspecifieke doelen

Naast de gemeenschappelijk doelen, zoals weergegeven in schema 1 en
schema 2, heeft een aantal projecten ook één of meerdere projectspecifieke
doelen geformuleerd. Deze projectspecifieke doelstellingen worden hieronder
per project weergegeven. De resultaten op deze doelstellingen worden, in
tegenstellingen tot de gemeenschappelijke doelstellingen, niet per definitie
gemeten in ons onderzoek.
Schoolfort
Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom, Schoolfort
Prestatie-indicator
Criterium
Sluitende aanpak / in
Bij gehele uitval of beëindigen
traject blijven
opleiding worden leerlingen
doorbemiddeld naar zorg- of
vervolgtraject.
Mentale en fysieke
Jongeren die fysiek en mentaal op
gesteldheid is
deze leeftijd op niveau zijn.
toegenomen.
Schema 2 Indicatoren een half jaar na uitstroom, Schoolfort
Prestatie-indicator
Criterium
Sluitende aanpak / in
Bij gehele uitval of beëindigen
traject blijven
opleiding worden leerlingen
doorbemiddeld naar zorg- of
vervolgtraject.
Mentale en fysieke
Jongeren die fysiek en mentaal op
gesteldheid is
deze leeftijd op niveau zijn.
toegenomen.

Norm
80% van de jongeren
die niet terugkeren
naar school.
80%

Norm
80% van de jongeren
die niet terugkeren
naar school.
80%

WerkHotel
Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom, WerkHotel
Prestatie-indicator
Criterium
Financiën
Schulden in kaart gebracht.
Afbetalingsregeling voor bestaande
schulden.
Geen nieuwe schulden
Is in kaart gebracht en jongeren is
Licht verstandelijke
doorverwezen naar specifieke
beperkingen,
verslavingsproblematie hulpverlening
k en/of psychiatrische
problematiek.
Woonvaardigheden
De deelnemer beschikt over
woonvaardigheden, welke zijn
gebaseerd op de acht leefgebieden
van het 8-fasenmodel

88

Norm
95%

90% van degene voor
wie dit van toepassing
is.
85%

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Schema 2 Indicatoren een half jaar na uitstroom, WerkHotel
Prestatie-indicator
Criterium
Norm
Financiën
Schulden in kaart gebracht.
90%
Afbetalingsregeling voor
bestaande schulden.
Geen nieuwe schulden
Licht verstandelijke
De deelnemer verblijft op een
85% van de deelnemers
beperkingen,
voor hem/haar geschikte
voor wie dit van
verslavingsproblematiek
woonplek en/of krijgt de
toepassing is.
en/of psychiatrische
benodigde hulpverlening.
problematiek.
Woonvaardigheden
De deelnemer beschikt over
85%
woonvaardigheden, welke zijn
gebaseerd op de acht
leefgebieden van het 8fasenmodel

BOP Academie
Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom, BOP Academie
Prestatie-indicator
Criterium
Thuissituatie
Onderlinge relatie is
verbeterd. Effectiever gedrag
naar elkaar.
Screening verheldering
Voor alle partijen komen tot
problematiek voor alle
een adequaat traject binnen /
partijen
buiten de BOP-Academie

Schema 2 Indicatoren een half jaar na uitstroom, BOP Academie
Prestatie-indicator
Criterium
Thuissituatie
Onderlinge relatie is
verbeterd. Effectiever gedrag
naar elkaar.

Bijlagen

Norm
80%
90%

Norm
70%

89

Wyldemerk
Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom, Wyldemerk
Prestatie-indicator
Criterium
Ouder – kind relatie
De ouder – kind relatie is
verbeterd t.o.v. de startsituatie
Blijft echter broos. Men moet op
zoek naar een andere vorm van
verwachtingen naar elkaar.
Zelfredzaamheid
De zelfredzaamheid is verbeterd
t.o.v. de startsituatie.
Maatschappelijke
Doorbreken van het sociaal
participatie
isolement
Binnen de situatie van de campus
lijkt dit gedrag te verbeteren bij
een groot deel van de studenten
waarbij sprake is van deze
problematiek. Nog onvoldoende
zicht op thuissituatie.
Verantwoordelijkheid
De jongere heeft een groter
verantwoordelijkheidsbesef dan
t.o.v.
de startsituatie.

Schema 2 Indicatoren een half jaar na uitstroom, Wyldemerk
Prestatie-indicator
Criterium
Ouder – kind relatie
De ouder – kind relatie is
verbeterd t.o.v. de startsituatie
Zelfredzaamheid
De zelfredzaamheid is verbeterd
t.o.v. de startsituatie
Maatschappelijke
Doorbreken van het sociaal
participatie
isolement
Verantwoordelijkheid
De jongere heeft een groter
verantwoordelijkheidsbesef dan
t.o.v. de startsituatie

Norm
80%

80%
80%

90%

Norm
80%
80%
80%
90%

De Uitdaging
Schema 1 Indicatoren op moment van uitstroom, De Uitdaging
Prestatie-indicator
Criterium
Verbetering
competentiegedragingen
Persoonlijke verzorging
en verantwoordelijkheid

90

Norm
65%
65%

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

BIJLAGE 4

WERVING EN
PROCEDURE

AANMELDINGS-

In deze bijlage wordt per project uiteengezet welke procedure wordt
gehanteerd bij de werving, aanmelding en selectie van nieuwe deelnemers.
Ook wordt daarbij per project aangegeven welke ontwikkelingen hierin
hebben plaatsgevonden sinds de start van het project en welke punten extra
aandacht behoeven.

1.

Schoolfort

Procedure
De
deelnemers
voor
Schoolfort
worden
aangemeld
door
onderwijsinstellingen voor VMBO of MBO (niveau 1). Jongeren onder de 16
jaar kunnen eveneens worden aangemeld door het Transferium, een
overkoepelende instantie die in Amsterdam een centrale rol speelt in het
voorkomen van voortijdig schoolverlaten. De mentor/school bepaalt, in
samenspraak met de ouders/opvoeder en eventueel Jeugdzorg, of een scholier
voor het project wordt aangemeld. De deelnemende scholen zijn met name
VMBO-scholen en MBO-scholen, waaronder het NOVA college, het ROC
Op Maat, TEC Amsterdam en enkele praktijkscholen. Het aantal scholen dat
deelnemers aanmeldt voor het project is in het afgelopen jaar gegroeid.
Jongeren die deelnemen aan Schoolfort zijn over het algemeen drie dagen
aanwezig bij het project. Het programma voor de overige twee dagen moet
door school worden ingevuld. In alle gevallen blijft de school gedurende het
project verantwoordelijk voor de jongeren.
Bij enkele deelnemers is Schoolfort door de rechter opgelegd als schorsende
voorwaarde. In feite gaat het dan om jongeren die verplichte scholing
opgelegd hebben gekregen, maar die op school voor problemen zorgen. Ook
deze jongeren worden dan onder de paraplu van de school bij Schoolfort
geplaatst.
Het project Schoolfort beschikt over twee reïntegratieconsulenten, die samen
verantwoordelijk zijn voor het onderhouden van het contact met de
toeleverende scholen. Voor het aanmelden van een leerling dient door de
school een uitgebreid aanmeldingsformulier te worden ingevuld, waarin
vragen zijn opgenomen over onder meer de contactgegevens van de
deelnemers en zijn/haar ouders, de contactpersoon op school, de
schoolloopbaan van de deelnemer, de problematiek van de deelnemer, het
functioneren van de deelnemer buiten school (werk, vrije tijd) en
Bijlagen

91

hulpverleningscontacten van de deelnemer. Ook dient het formulier inzicht te
geven in de beperking en de leerdoelen van de deelnemer. Het invullen van
dit formulier is een voorwaarde voor het kunnen aanmelden van een
deelnemer.
Wanneer de reïntegratieconsulent een aanmelding heeft ontvangen, wordt een
gesprek gepland met de leerling, de consulent en eventueel de mentor van de
leerling. Tijdens dit gesprek wordt de leerling door de consulent nader
geïnformeerd over het project. Ook worden tijdens dit gesprek de leerdoelen
besproken en wordt een stage-overeenkomst getekend. Bij iedere startende
deelnemer wordt tot slot een antecendentenonderzoek uitgevoerd door de aan
Schoolfort gekoppelde veiligheidsfunctionaris. Het resultaat van deze
screening wordt door de veiligheidsfunctionaris schriftelijk aan de reintegratieconsulent teruggekoppeld.
Binnen één werkweek na de aanmelding wordt de deelnemer bij Schoolfort
geplaatst. Het gebeurt bijna nooit dat een deelnemer die door school wordt
aangemeld niet aan de selectiecriteria van het project voldoet: vrijwel alle
deelnemers die bij Schoolfort worden aangemeld worden na intake dan ook
daadwerkelijke geplaatst.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
In de opstartfase van het project Schoolfort verliepen de werving en de
aanmelding van deelnemers vrij moeizaam. Niet alle beschikbare plaatsen
werden gevuld. Inmiddels wordt de capaciteit van het project ten volle benut
en verloopt de doorstroming van deelnemers volgens de medewerkers van het
project voorspoedig. De bekendheid van het project is toegenomen en de
scholen weten de weg naar het project goed te vinden. Wel geeft Schoolfort
aan dat het onderhouden van contact met de scholen een pro-actief proces
blijft: hierin moet continu in worden geïnvesteerd. Dit heeft onder meer te
maken met personeelswisselingen binnen de school, waardoor vaste
contactpersonen verdwijnen.
Daarnaast wordt door medewerkers van Schoolfort opgemerkt dat de
consulenten nadrukkelijk moeten blijven bewaken dat het project de goede
doelgroep binnenkrijgt. Gezien het gebrek aan reguliere stageplaatsen voor
jongeren uit de lagere segmenten binnen het onderwijs, kunnen scholen
geneigd zijn Schoolfort als reguliere stageplaats te gebruiken. In de
communicatie met de scholen wordt uitdrukkelijk vermeld dat het project
hiervoor niet bedoeld is, maar enkel bedoeld is voor jongeren die dreigen uit
te vallen uit het onderwijs en voor reguliere stageplaatsen niet in aanmerking
komen.
Tot slot wordt opgemerkt dat de logistieke onregelmatigheid binnen scholen
een knelpunt vormt voor de instroom in het project. Door de vaste teldata van
scholen en de daaraan gekoppelde financiering, zijn scholen geneigd

92

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

deelnemers zo lang mogelijk in het onderwijs te houden, terwijl er zich op
school allerlei problemen voordoen. In sommige gevallen worden deelnemers
pas aangemeld wanneer de problemen eigenlijk al zo groot zijn, dat de
deelnemer op school niet meer zijn te handhaven en/of al enige tijd niet meer
naar school gaan.

2.

WerkHotel

Procedure
De eerste stap in de intake en screening van deelnemers voor het WerkHotel
wordt uitgevoerd door het Bureau Aanmelding en Plaatsing (BAP) van HVO
Querido. Een deelnemer kan door een school, een hulpverlenende instantie of
door vrienden of familie bij het BAP worden aangemeld. In de praktijk
worden deelnemers met name aangemeld door de ROC’s en Bureau
Jeugdzorg. De aanmelder dient een formulier in te vullen met daarin een
aantal gegevens over de jongeren, waaronder persoonsgegevens,
woonhistorie,
lichamelijk
gezondheid,
geestelijk
gezondheid,
middelengebruik,
school/werksituatie,
hulpvraag
en
hulpverleningsgeschiedenis. Daarnaast wordt de jongere gevraagd een VIPkaart in te vullen, waarop hij/zij kan aangeven welke personen in zijn/haar
omgeving belangrijk voor hem/haar zijn. Het aanmeldingsformulier en de
VIP-kaart moeten bij het BAP worden ingeleverd.
Op basis van het aanmeldingsformulier wordt de jongere uitgenodigd voor
een intakegesprek bij het BAP. Wanneer op basis van dit gesprek blijkt dat de
jongere in aanmerking komt voor het WerkHotel, wordt hij/zij vervolgens
uitgenodigd voor een plaatsingsgesprek met de maatschappelijk werker van
het WerkHotel zelf. De jongere wordt gevraagd om een belangrijk persoon
uit zijn/haar omgeving (VIP-kaart) mee te nemen naar dit plaatsingsgesprek.
Uiterlijk één week na het plaatsingsgesprek wordt de deelnemer in het
WerkHotel geplaatst. Er wordt bij het WerkHotel geen gebruik gemaakt van
een proefperiode.
Indien een deelnemers zich aanmeldt voor het WerkHotel bij het BAP, maar
niet past binnen de doelgroep van dit project, kan door het BAP worden
nagegaan of er een ander project is binnen HVO Querido waar deze
deelnemers terecht kan.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
Een belangrijke voorwaarde voor deelname aan het WerkHotel is het volgen
van een opleiding. In de opstartfase van het project is een aantal leerlingen
ingestroomd die weliswaar op school stonden ingeschreven, maar in de
praktijk niet naar school gingen. Deze doelgroep bleek te zwaar voor de
setting van het project. Om dit te voorkomen wordt inmiddels strenger
Bijlagen

93

geselecteerd: het BAP belt naar de school waar de deelnemer ingeschreven
staat om na te gaan of hij daadwerkelijk een opleiding volgt bij deze school.
In het beginstadium van het project is er door het project veel energie
gestoken in het contact leggen met verwijzende instanties en in het genereren
van naamsbekendheid van het project. Inmiddels is er voldoende animo voor
het project en hoeft niet actief meer te worden geworven. Doordat het aantal
aanmeldingen is toegenomen, kan strenger worden geselecteerd om de juiste
jongeren binnen te krijgen. Door uitgebreide selectie moet worden
voorkomen dat het project fungeert als vergaarbak.

3.

De Nieuwe Kans

Procedure
Jongeren worden aangemeld of melden zichzelf aan bij De Nieuwe Kans. De
aanmeldingen zijn onder andere afkomstig van Flexus, Albeda, ACT en
DOSA-regisseurs. Hierbij kan sprake zijn van aanmelding op vrijwillige
basis of aanmelding onder dwang of drang. In het tweede geval kunnen
maatregelen worden toegepast wanneer een deelnemer weigert deel te nemen
aan De Nieuwe Kans, bijvoorbeeld het korten op of beëindigen van een
uitkering of het omzetten van een voorwaardelijke straf in een daadwerkelijk
straf.
Binnen De Nieuwe kans is één medewerker verantwoordelijk voor de
aanmelding van nieuwe deelnemers. Hij/zij neemt aanmeldingen in
behandeling, vraagt om achtergrondinformatie bij de aanmeldende instanties
en geeft voorlichting over het project. Voor de aanmelding is een
aanmeldingsformulier ontwikkeld. De verwijzer dient bij de aanmelding
zoveel mogelijk achtergrondinformatie van de jongeren te overleggen. Het
ontbreken van relevante informatie heeft een belemmerend effect op de
begeleiding van de deelnemer. Hierbij geldt wel dat het ontbreken van
informatie niet kan leiden tot uitsluiting van deelname. Wanneer bij
aanmelding belangrijke achtergrondinformatie ontbreekt, wordt door middel
van het netwerk (GGZ, Jongerenloket, JOS, Jeugdzorg, Justitie) geprobeerd
de informatie aan te vullen. De aangemelde jongere tekent hiertoe bij
binnenkomst een verklaring (toestemmingsverklaring voor het uitwisselen
van informatie).
Daarnaast wordt bij de aanmelding door het Jongerenloket gescreend of een
deelnemer op het moment van aanmelden in andere trajecten actief is. Als dat
het geval is wordt contact gezocht met dit traject om te vragen wat de status
is van de jongere: is hij inderdaad actief bij dit project? Jongeren die in een
ander traject actief zijn of jongeren waarvan duidelijk is dat ze met inzet van
het Jongerenloket in aanmerking kunnen komen voor werk of scholing vallen
94

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

niet in de doelgroep van de Nieuwe Kans en kunnen dan ook niet instromen
in het project.
Wanneer een deelnemer is aangemeld, wordt deze jongeren besproken in het
wekelijkse teamoverleg. De verschillende trajectbegeleiders bekijken
gezamenlijk of de jongere tot de doelgroep behoort en welke route met deze
jongere bewandeld moet gaan worden. Wanneer wordt besloten dat de
deelnemer inderdaad tot de doelgroep behoort, wordt contact gezocht met de
jongere voor het maken van een afspraak voor een kennismakingsgesprek en
het intakegesprek. Dit eerste contact wordt gelegd door twee
trajectbegeleiders.
Het kennismakingsgesprek heeft de functie van oriëntatiegesprek. Gedurende
dit gesprek moet het vertrouwen van de deelnemer worden gewonnen. Mocht
tijdens het kennismakingsgesprek alsnog blijken dat een deelnemer niet tot de
doelgroep behoort, wordt gekeken of er een andere plaats voor hem gezocht
kan worden. Een deelnemer wordt pas losgelaten door De Nieuwe Kans, als
hij ergens anders is ondergebracht.
Na het kennismakingsgesprek volgt het intakegesprek. In dit gesprek worden
de gegevens van de jongere genoteerd en wordt dieper doorgevraagd naar de
achtergrond. Daarbij wordt gebruik gemaakt van documenten zoals
certificaten, diploma’s en een CV. Tijdens het intakegesprek wordt de
jongere bevraagd over psychische, sociale, fysieke en zingevingaspecten.
Ook worden afspraken gemaakt over de startdatum van het project en wordt
besloten of een deelnemer (in eerste instantie) alleen ambulante begeleiding
krijgt of meteen deelneemt aan individuele of groepsgerichte trainingen. Op
basis van de informatie uit de aanmeldingsformulieren, het
kennismakingsgesprek en het intakegesprek wordt in samenspraak met de
deelnemer een Persoonlijk Ontwikkelplan (POP) opgesteld.
Sinds de start van het project zijn in totaal 32 aangemelde deelnemers
uiteindelijk niet gestart bij De Nieuwe Kans, omdat gedurende de
intakeprocedure is gebleken dat zij niet voldeden aan de selectiecriteria. In
een groot deel van deze gevallen bleek dat de deelnemer op het moment van
aanmelding al in begeleiding was bij een ander traject. Daarnaast hadden
enkele jongeren ergens een baan, waardoor hij/zij niet voldeed aan het
criterium ‘geen werk’. Een enkele deelnemer was op het moment van
aanmelden te jong voor deelname aan De Nieuwe Kans. Vijf van de 32
deelnemers zijn kort ingeschreven geweest bij De Nieuwe Kans, maar
vervolgens doorbemiddeld naar een ander traject. Voor het merendeel van de
32 deelnemers die niet zijn gestart bij De Nieuwe Kans geldt dat er wel veel
energie is gestoken in het contact leggen met deze deelnemer, bijvoorbeeld in
de vorm van huisbezoeken en (intake)gesprekken.

Bijlagen

95

Aandachtspunten en ontwikkelingen
Door de medewerkers van De Nieuwe Kans wordt aangegeven dat zij sinds
de start het project veel tijd en energie hebben gestoken in de communicatie
met verwijzende instanties om duidelijkheid te geven over de doelgroep van
het project. In de beginfase van het project werden regelmatig jongeren
aangemeld die niet in de doelgroep pasten omdat ze te licht waren voor het
project. Deze deelnemers konden worden doorverwezen naar andere
instanties. Inmiddels is bij de toeleidende instanties duidelijk wat de
doelgroep is van De Nieuwe Kans, waardoor vooral die jongeren worden
aangemeld die ook echt binnen de doelgroep vallen. Hierdoor is het aantal
aangemelde jongeren dat uiteindelijk niet start met het project sterk
afgenomen.
Ook merken de medewerkers op dat met name de informatie-uitwisseling
tussen de verschillende instanties nog een belangrijk knelpunt vormt in de
wervingsfase van deelnemers. Met de instanties uit het netwerk moeten meer
en duidelijkere afspraken worden gemaakt om het proces van informatieuitwisseling te bevorderen.
Tot slot vormt de mogelijkheid van dwang en drang een belangrijk
aandachtspunt in de werving van deelnemers van De Nieuwe Kans.
Aangezien de doelgroep van De Nieuwe Kans meerderjarig is, is de vorm van
dwang of drang op basis van leerplicht, kwalificatieplicht,
ondertoezichtstelling of uithuisplaatsing niet mogelijk. Wel kan het project
De Nieuwe Kans als voorwaardelijke veroordeling worden opgelegd. Ook
kan deelname als voorwaarde worden gesteld in het kader van een verplicht
reclasseringstraject of worden opgelegd als Persoonsgericht Aanpak (PGA).
Daarnaast bestaat in sommige gevallen de mogelijkheid om een deelnemer te
korten op een bijstandsuitkering. Wanneer de leer/werkplicht voor jongeren
tot 27 jaar wordt ingevoerd, wordt deze mogelijkheid uitgebreid. Tot slot
kunnen in de toekomst mogelijk afspraken worden gemaakt met het
Openbaar Ministerie in het kader van het opleggen van een gebiedsverbod in
combinatie met een gedragsaanwijzing. Deze gedragsaanwijzing kan
inhouden dat een verdachte wordt bevolen zich te laten begeleiden bij
omstandigheden die van invloed kunnen zijn op het plegen van strafbare
feiten door de verdachte.

4.

Educatief Centrum

Procedure
Het Educatief Centrum beschikt over 15 door Op de Rails gefinancierde
plaatsen. Deze plaatsen zijn bedoeld voor potentiële uitvallers binnen het
voortgezet onderwijs die de veiligheid op school in het geding brengen. De
overige plaatsen worden gefinancierd vanuit clustur-40-beschikkingen.
96

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Afhankelijke van het type plaats (Op de Rails of Cluster-4-route) kunnen
deelnemers op verschillende manieren worden aangemeld.
Op de Rails-plaatsen
Jongeren die worden aangemeld voor een Op de Rails-plaats worden
geplaatst door de Centrale Intake Commissie. Deze commissie beoordeelt aan
de hand van een checklist of een jongere die bij hen wordt aangemeld past
binnen de selectiecriteria van het Educatief Centrum. Wanneer er sprake is
van twijfel over geschiktheid van een deelnemer vanwege zijn
intelligentieniveau of psychiatrische problematiek, wordt door medewerkers
van het Educatief Centrum een extra dossieranalyse uitgevoerd. Wat betreft
intelligentieniveau geldt dat deelnemers met een IQ lager dan 70 niet kunnen
instromen in het project. Deelnemers met een IQ tussen 70 en 75 vormen een
bespreekgeval. Wanneer een deelnemer met psychiatrische problematiek
wordt aangemeld, geldt dat het Educatief Centrum op basis van het dossier
nagaat of plaatsing binnen het project een succes kan worden. Hoewel het
Educatief Centrum bij twijfel over intelligentie en psychiatrische
problematiek dus het laatste woord heeft over de aanmelding, geldt in alle
andere gevallen dat de Centrale Intake Commissie beslissingsbevoegdheid
heeft over het wel of niet plaatsen van een jongere.
Cluster-4-route
Wanneer een deelnemer geen aanspraak kan maken op een Op de Railsplaats, dient hij/zij te worden aangemeld via de route van een cluster-4beschikking. Deze route is onder te verdelen in twee subroutes, namelijk
instroom met een cluster-4-beschikking en instroom vanuit een gesloten
jeugdinrichting.
Bij de eerste subroute dient sprake te zijn van een cluster-4-beschikking.
Naast deze beschikking moet door de aanmelder informatie worden
aangeleverd aangaande de leeftijd, het intelligentieniveau, de problematiek
van de jongere en – in het geval van een jongere in de leeftijd van 16 jaar of
ouder – de wenselijkheid van praktijkgericht leren om te beoordelen of de
jongere aan de toelatingscriteria voldoet. Indien een deelnemer op moment
van aanmelding niet in het bezit is van een cluster-4-indicatie, zal Bureau
Instroom de aanmelder helpen een cluster 4-waardig dossier op te bouwen.
Wanneer een deelnemer vanuit een gesloten jeugdinrichting wordt aangemeld
en nog niet beschikt over een cluster-4-beschikking, kan inschrijving bij het
Educatief Centrum gerealiseerd worden door middel van een inschrijfbewijs
van een bij een gesloten jeugdinrichting aangesloten school, aangevuld met
een door de ouders ingevuld aanmeldingsformulier. Met deze documenten zal
een beschikking worden aangevraagd door Bureau Instroom. Deze hoeft
echter nog niet afgegeven te zijn op het moment dat het dossier wordt
overhandigd aan het Educatief Centrum. Ook voor de deelnemers die vanuit

Bijlagen

97

een gesloten jeugdinrichting worden aangemeld, geldt dat, naast deze
formulieren, informatie moeten worden aangeleverd aangaande de leeftijd,
het intelligentieniveau, de problematiek van de jongeren en - in het geval van
een jongere in de leeftijd van 16 jaar of ouder – de wenselijkheid van
praktijkgericht leren.
Plaatsing binnen het Educatief Centrum kan niet worden gezien als alternatief
voor gesloten behandeling. Wel is het mogelijk om jongeren die bezig zijn
met resocialisatie vanuit een gesloten jeugdinrichting dagbesteding te bieden
via het Educatief Centrum. Ook kan een deelnemer door de
leerplichtambtenaar naar het Educatief Centrum worden gestuurd. Voor deze
deelnemers geldt dat zij in sommige gevallen ongemotiveerd zijn voor
deelname aan het project. Motivatie vormt geen selectiecriteria voor
deelname.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
Door medewerkers van het Educatief Centrum wordt opgemerkt dat de
instroom van deelnemers gedurende de looptijd van het project is verbeterd.
De bekendheid van het project is gegroeid, onder meer door het geven van
rondleidingen en het houden van presentaties, waardoor toeleidende
instanties het project steeds beter weten te vinden. Daarnaast is het
vertrouwen bij verwijzers, ouders en deelnemers van het project in de loop
der tijd gegroeid.
Deelnemers die vanuit detentie instromen bij het Educatief Centrum zijn
voornamelijk afkomstig uit jeugdinrichtingen uit de directe omgeving. De
samenwerking met deze inrichtingen is gedurende de looptijd van het project
geïntensiveerd. Op dit moment wordt gewerkt aan het vergroten van de
bekendheid van het project bij instellingen voor jeugddetentie buiten
Rotterdam.
Het grootste deel van de deelnemers met wie contact wordt gelegd voor
aanmelding, stroomt ook daadwerkelijk in in het project. Het kleine aantal
deelnemers dat uiteindelijk niet instroomt is gedurende de looptijd van het
project nog verder afgenomen. Dit is volgens de medewerkers waarschijnlijk
te wijten aan het feit dat de deelnemers door de toegenomen bekendheid van
het project een beter beeld krijgen van het project en daardoor beter weten
wat ze te wachten staat.

5.

Crossroads 1

Procedure
Het project Crossroads wordt door de kinderrechter of gezinsvoogd opgelegd.
De rechter kan Crossroads opleggen als schorsende voorwaarde bij zes tot
98

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

acht weken jeugddetentie. De gezinsvoogd kan kiezen voor plaatsing in
Crossroads als schorsende voorwaarde voor een machtiging tot gesloten
uithuisplaatsing. De toeleiding naar Crossroads verloopt via het Scenario
Overleg Jeugd (SOJ) van het Veiligheidshuis Tilburg (VHT). In een
tweewekelijks overleg worden alle jongeren, die in de voorliggende periode
strafbare feiten gepleegd hebben besproken en worden scenario’s voor deze
jongeren vastgesteld. Een van de mogelijk scenario’s is het volgen van
Crossrorads. Als het SOJ aangeeft dat Crossroads mogelijk een goed traject is
voor de jongere, wordt deze in een periode van vier weken voor deelname
aan Crossroads gescreend door de jeugdreclassering. Als de screening
positief is, wordt aan de rechter of gezinsvoogd geadviseerd te besluiten tot
opleggen van Crossroads.
Voor het uitvoeren van de screening door jeugdreclassering wordt 20 uur per
deelnemer gerekend. Tijdens de screening worden gesprekken gevoerd met
de jongeren, zijn/haar ouders en mensen uit het netwerk van de jongere. Ook
wordt door de medewerker van jeugdreclassering informatie over de jongere
opgevraagd bij de netwerkpartners, waaronder de Raad voor de
Kinderbescherming, de politie en de school van jongere. Daarnaast vormt het
netwerkberaad een onderdeel van de screening. Tijdens dit netwerkberaad
werken de ouders, eventueel andere belangrijke netwerkpersonen en de
jongere samen aan het opstellen van veranderingswensen en doelen voor de
toekomst. Uiteindelijk wordt in de screeningsfase op basis van de
verzamelde informatie in samenspraak met de deelnemer een (voorlopig)
behandelplan opgesteld en besproken met de ouders en de deelnemer.
Ongeveer 80% van de jongeren die aangemeld worden voor de screening,
worden daadwerkelijk geplaatst.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
In de beginfase van Crossroads vormde de werving van deelnemers een
belangrijk knelpunt. Door het lage aantal aanmeldingen heeft het lang
geduurd voordat de volledige capaciteit van het project ook daadwerkelijk
werd benut. Inmiddels is het aantal aanmeldingen toegenomen en zijn over
het algemeen alle plaatsen van het project in gebruik. De toename van het
aantal aanmeldingen heeft met name te maken met naamsbekendheid. De
verwijzende organisaties (in dit geval de kinderrechter en de gezinsvoogd)
moeten bekend zijn met het project en moeten een helder beeld hebben van
de doelgroep van het project voordat ze deelnemers kunnen doorverwijzen.
De projectleider en medewerkers hebben de naamsbekendheid van het project
onder meer vergroot door het geven van presentaties bij bijvoorbeeld
jongerenwerk en politie.
De screeningsperiode door jeugdreclassering is gedurende de looptijd van het
project uitgebreid van drie naar vier weken. Hierdoor heeft de medewerker
van jeugdreclassering meer tijd voor het verzamelen van de benodigde
informatie voor het opstellen van een plan van aanpak.
Bijlagen

99

Ondanks de verlenging van de screening blijkt dat niet alle problemen van
een deelnemer in de screeningsfase in kaart kunnen worden gebracht. Soms
blijkt daardoor pas gedurende het traject dat een deelnemer kampt met
psychische of psychiatrische problemen of zeer beperkte cognitieve
vaardigheden. Het nog verder uitbreiden van de screeningsperiode is echter
niet wenselijk: wanneer de screening uitgebreid zou worden, zou het te lang
duren voordat een deelnemer geplaatst kan worden.

6.

Crossroads 2

Procedure
Aanmelding voor het project Crossroads 2 verloopt via de zogenoemde
signaleringsplaatsen. Deze signaleringsplaatsen zijn instellingen die met de
doelgroep in aanraking komen, namelijk scholen, justitie, maatschappelijke
instellingen, maar ook buutgenoten, moskeebesturen en buurtnetwerken. In
de praktijk worden de meeste jongeren vanuit school aangemeld, een kleiner
deel wordt aangemeld door Jeugdreclassering, via ouders of via andere
instanties.
Na aanmelding van een deelnemer volgt een huisbezoek door de
projectcoördinator. In sommige gevallen heeft dit eerste gesprek de functie
van een informatiegesprek, soms is het eerste gesprek meteen een
screeningsgesprek. Tijdens het screeningsgesprek worden de problemen van
de jongere besproken en wordt een screeningsformulier ingevuld. Dit
formulier omvat vragen over de achtergrond van de deelnemers, de
thuissituatie,
de
schoolsituatie,
de
vrijetijdsbesteding
en
de
hulpverleningsgeschiedenis van de deelnemer. Ook komen de hulpvragen van
de jongere en zijn/haar ouders aan bod. Na afloop van dit gesprek wordt
besloten of de jongere geschikt is voor het project en of de ouders en de
deelnemers verder willen met het project. Wanneer de problematiek van de
deelnemer te zwaar of te licht is voor begeleiding vanuit het project, wordt
een andere passende oplossing gezocht.
Indien de jongere wel geschikt is voor het project wordt door de
projectcoördinator in samenspraak met de ouders en de deelnemer een eerste
begeleidingsplan opgesteld. Hiervoor vindt een tweede gesprek plaats met de
ouders en de jongere. Als het begeleidingsplan is opgesteld koppelt de
projectcoördinator een gezinscoach aan het gezin. De projectcoördinator
draagt in aanwezigheid van het gezin de zorg van het gezin aan deze
gezinscoach over. Vanaf dat moment kan de gezinscoaching worden gestart.
In een aantal gevallen is op basis van het informatiegesprek of het
screeningsgesprek besloten dat een deelnemer niet instroomt in het gesprek.
Redenen hiervoor kunnen zijn dat het gezin geen hulp wenst. Ook kan sprake
100

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

zijn van te zware problematiek, waarvoor geïndiceerde hulp moest worden
aangevraagd.
Deelname aan het project in principe vrijwillig. In sommige gevallen is er
wel sprake van drangmogelijkheden, bijvoorbeeld in de vorm van dreigende
verwijdering van school, mogelijke uithuisplaatsing of doorgeleiding naar
Crossroads 1.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
In de eerste paar maanden van het project zijn de projectleider en
projectcoördinator intensief bezig geweest met het verkennen van het
netwerk om beter zicht te krijgen op de vindplaatsen van de doelgroep en de
organisaties die betrokken kunnen zijn bij de aanmelding van de deelnemers.
Daarbij is onder meer contact gelegd met (speciaal) onderwijs, Justitie (Raad
voor de Kinderbescherming, Jeugdreclassering) en verschillende stichtingen
voor onder meer jongerenwerk. Deze organisaties hebben toegezegd mee te
willen werken aan de aanpak.
Door het project wordt aangegeven dat de instroom van deelnemers meteen
vanaf de start van het project voorspoedig verloopt. De capaciteit van het
project wordt momenteel meer dan volledig benut: er zijn 18 jongens
ingestroomd, terwijl aanvankelijk een instroom van 15 deelnemers was
beoogd.
Er is op basis van de ervaring bij de instroom van deelnemers een aantal
aandachtspunten geformuleerd. Ten eerste is het van belang dat de
organisatie die de deelnemer aanmeldt zelf de eerste afspraak regelt tussen de
ouders en de projectcoördinator en ook bij dit gesprek aanwezig is. Als de
projectcoördinator alleen naar het gezin toegaat, is de kans groot dat de
ouders aangeven geen hulp nodig te hebben. Daarnaast is het van belang dat
in het eerste gesprek benadrukt wordt waar het project voor bedoeld is.
Ouders willen uiteindelijk graag dat hun kind het goed doet op school en een
goede toekomst heeft. Duidelijk moet zijn dat het project hierin
ondersteuning kan bieden. Op die manier kan het vertrouwen van de ouders
worden gewonnen.
Belangrijk element uit de aanmeldingsprocedure wordt gevormd door het feit
dat er geen sprake hoeft te zijn van een indicatie vanuit Bureau Jeugdzorg om
in aanmerking te komen voor het project. Dit verlaagt de drempel voor
aanmelding. Daarnaast is het van belang dat de projectcoördinator, die de
eerste contacten met het gezin legt, van Marokkaanse afkomst is. Dit maakt
het makkelijk om contact te maken met de ouders en hun vertrouwen te
winnen.
Een knelpunt in de werving wordt gevormd door het grote aantal
aanmeldingen. Het ontwikkelen van een wachtlijst is niet wenselijk. Er wordt
momenteel in samenspraak met de gemeente gezocht naar een oplossing voor
dit probleem.
Bijlagen

101

7.

BOP Academie

Procedure
Aanmelding kan verlopen via verschillende verwijzende instanties,
waaronder het reguliere onderwijs, RMC's, politie of Justitie. Ook kunnen
jongeren door hun ouders worden aangemeld. Deze aanmeldingen vinden
zowel schriftelijk als telefonisch plaats.
Op basis van de aanmelding wordt zo snel mogelijk een afspraak gemaakt
voor een intakegesprek op de locatie van het project. Deze intake wordt
gedaan door de projectcoördinator van de BOP Academie. Vaak zijn hierbij,
naast de jongere, ook de verwijzer(s) en de ouders aanwezig. In het
intakegesprek wordt informatie gegeven over de BOP Academie, wordt een
globale indruk van de jongeren verkregen en worden wederzijdse
verwachtingen toegelicht. Na afloop van het gesprek krijgt de jongere een
rondleiding door één van de studenten. Pas na het intakegesprek wordt
besloten of een deelnemer wel of niet deel gaat nemen aan de BOP
Academie. Als de deelnemer inderdaad gaat deelnemen aan het traject wordt
door hem/haar een contract getekend, waarin hij zich verplicht zich te houden
aan de regels. Er geldt binnen de BOP Academie een proeftijd van drie
maanden. Het gebeurt echter zelden dat tijdens deze proeftijd wordt besloten
dat een deelnemer weg moet.
Een deel van de deelnemers wordt aangemeld vanuit een justitiële setting. Bij
deze deelnemers kan sprake zijn van vormen van dwang of drang. In
sommige gevallen kan door deelname aan de BOP Academie een zwaardere
straf worden ontlopen. In andere gevallen fungeert de BOP Academie als
aanvulling op een taakstraf. Momenteel is er overleg met justitie om te kijken
of de BOP Academie erkend kan worden als zogenoemde bijzondere
voorwaarde.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
Gedurende de looptijd van de BOP Academie is een proeftijd ingevoerd voor
deelnemers. Hiermee is beoogd de vergelijkbaarheid met het bedrijfsleven te
vergroten, waar een werknemer ook een proeftijd krijgt als hij wordt
aangenomen. De proeftijd is bovendien vervolgens verlengd van één naar
drie maanden. De reden van deze verlenging is dat het vaak enige tijd duurt
voordat helemaal duidelijk is met welke problemen een jongere te kampen
heeft en of deze problemen binnen de BOP Academie kunnen worden
aangepakt. De proeftijd van een maand is hiervoor te kort.
In de startfase van het project verliep de instroom van deelnemers moeizaam.
De voornaamste oorzaak hiervan was de onbekendheid van het project en de
terughoudendheid van verwijzers over het vernieuwende karakter van het
project. Inmiddels is de instroom van deelnemers goed op gang gekomen en
102

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

is er zelfs sprake van een kleine wachtlijst. De toename van het aantal
aanmeldingen heeft volgens de projectmedewerkers ten eerste te maken met
het feit ze bekendheid en vertrouwen hebben verworven onder de
verwijzende instanties. Ze hebben veel energie gestoken in de PR en
communicatie van het project, bijvoorbeeld in de vorm van een open dag.
Daarnaast kunnen ze inmiddels positieve resultaten laten zien, wat
vertrouwen wekt bij de verwijzende instanties.
Hoewel de noodzaak van acquisitie inmiddels minder groot is, blijft de PR en
communicatie van het project een punt van aandacht ten behoeve van het
uitwisselen van informatie voor de verdere ontwikkeling van het project.
Hiervoor wordt onder meer gebruik gemaakt van informatiebijeenkomsten,
werkbezoeken nieuwsbrieven, een studentenkrant, videomateriaal en folders.

8.

Wyldemerk

Procedure
De intake bij Wyldemerk, welke wordt verzorgd door de coördinator
trajecten en een pedagogisch medewerker, bestaat uit vier onderdelen. Ten
eerste wordt een deelnemer telefonisch door de ouders of doorverwijzers
aangemeld bij de coördinator trajecten. Tijdens dit contact wordt door de
ouders/doorverwijzers aangegeven wat de reden is van aanmelden en wordt
door de coördinator trajecten informatie versterkt over het project. Na afloop
van dit gesprek worden door de coördinator eventuele onderzoeken of
testafnames van de deelnemer opgevraagd bij de verwijzende instantie.
Op basis van het telefonische intakegesprek wordt bepaald of een deelnemer
wordt uitgenodigd voor een intakegesprek bij Wyldemerk. Bij het maken van
deze afweging wordt ten eerste gekeken of Wyldemerk iets kan betekenen
voor de jongere. Daarnaast wordt gekeken naar het totaalbeeld van de
deelnemer, waarbij het uitgangspunt is dat de jongere leerbaar is.
De tweede fase van de aanmelding bestaat uit een intakegesprek op de locatie
van het project. De intake wordt veelal binnen tien werkdagen na aanmelding
gepland. Naast de jongere, de coördinator trajecten en de pedagogisch
medewerker, zijn ook de ouders of doorverwijzers bij een deel van het
gesprek aanwezig. Onderdeel van het intakegesprek is een rondleiding op de
campus en het kennismaken met de deelnemers en medewerkers van
Wyldemerk. Tijdens het gesprek wordt bovendien nader ingegaan op de
selectiecriteria. Belangrijk hierbij is de inschatting of Wyldemerk de jongere
kan bieden wat deze nodig heeft op het gebied van persoonlijke groei en
leren.

Bijlagen

103

Na het intakegesprek wordt de jongere geadviseerd goed na te denken over
de keus: wel of niet naar Wyldemerk. Indien de jongere kiest voor
Wyldemerk dan verwoordt hij zijn keus in een motivatiebrief. Deze wordt per
e-mail binnen 24 uur na het gesprek verstuurd.
Indien na het intakegesprek en het ontvangen van de motivatiebrief positief
wordt besloten, kan de deelnemer binnen tien werkdagen starten met het
introductieprogramma. Tijdens de introductieperiode leert de deelnemer
werken met een porfolio en voert hij opdrachten uit gericht op kennismaking
en zelfontdekking. Ook wordt de deelnemer fysiek en mentaal voorbereid op
de Wyldernistrip. De Wyldernistrip is een natuurtocht van tien dagen in
Frankrijk of de Ardennen. Tijdens de trip gaat de jongere met rugbepakking
in groepsverband en onder begeleiding lopen in ruig gebied. Ook een
solobivak en een paar dagen kanovaren maken onderdeel uit van de tocht. Na
afronding van deze trip ontvangt de deelnemer een Wyldernismerktrui en een
certificaat voor het goed afronden van de Wyldernistrip.
De gehele procedure rond de aanmelding en introductie van de deelnemer is
gericht op het vaststellen van de individuele leef- en leerroute. Het project
Wyldemerk kan worden ingezet als alternatief voor een taakstraf of gesloten
plaatsing. Daarnaast kan sprake zijn van drang vanuit de leerplichtambtenaar.
Echter, ook in deze gevallen maken de medewerkers van Wyldemerk
uiteindelijk de beslissing of een deelnemer wel of niet geplaatst kan worden.
Sinds de start van het project zijn in totaal 85 telefonische intakegesprekken
gevoerd. Hiervan zijn 53 jongeren op intakegesprek bij Wyldemerk geweest,
waarvan uiteindelijk 38 deelnemers daadwerkelijk gestart zijn. In totaal zijn
dus 47 van de 85 jongeren niet gestart, waarmee in 15 gevallen wel een
intakegesprek op locatie heeft plaatsgevonden. Van deze 47 jongeren geldt
dat in 21 gevallen de jongere zelf niet wilde deelnemen aan Wyldemerk,
terwijl in eveneens 21 gevallen Wyldemerk de deelnemer heeft afgewezen.
Bij vijf deelnemers is (nog) geen keuze gemaakt.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
Voor het genereren van instroom zijn verschillende wervingsacties
uitgevoerd. Er is een lijst samengesteld met instanties waar jongeren tussen
de 15 en 22 jaar contact mee (kunnen) hebben. Deze instanties zijn zowel
schriftelijk als telefonisch benaderd, om hen te informeren over het project.
Het gaat hierbij onder meer om Regionale Meld- en Coördinatiepunten
(RMC’s), Regionale Opleidingscentra (ROC’s), scholengemeenschappen,
leerplichtambtenaren en Orthopedagogische en Didactische Centra (ODCP).
Door deze wervingsacties is de bekendheid van Wyldemerk in het afgelopen
jaar gegroeid en is het aantal aanmeldingen toegenomen. De tijdsinvestering
voor het werven van deelnemers is hierdoor inmiddels afgenomen. Wel
worden nog geregeld presentaties gegeven bij diverse overkoepelende

104

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

organisaties binnen het onderwijs door een extern contactpersoon van
Wyldemerk. Opgemerkt wordt dat het van belang is om binnen de
verwijzende organisaties contact te hebben met mensen die zelf met de
jongeren werken. Het benaderen van de directie van een instelling leidt niet
per definitie tot bekendheid van Wyldemerk bij de uitvoerders. Dit geldt met
name voor de grotere organisaties zoals scholen en Jeugdzorg.

9.

De Uitdaging

Procedure
Ieder jaar starten drie groepen van maximaal 30 jongeren bij De Uitdaging.
De werving van de deelnemers wordt verzorgd door Reclassering Nederland
(RN) in Amsterdam en het Jeugd Interventie Team (JIT) in Den Haag. De
medewerkers van RN en het JIT blijven ook gedurende het project
verantwoordelijk voor alle zaken rondom de deelnemer die zich buiten de
muren van de kazerne afspelen, waaronder het halen en brengen van de
deelnemers, de contacten met het ouders/verzorgers en de contacten met
andere hulpverleners. In onderstaande tekst wordt om te beginnen ingegaan
op de aanmeldingsprocedure in Amsterdam, vervolgens wordt de
aanmeldingsprocedure van Den Haag toegelicht.
Aanmelding via Jeugdreclassering Nederland in Amsterdam
De werving, aanmelding en begeleiding van de Amsterdamse deelnemers
voor De Uitdaging wordt uitgevoerd door Reclassering Nederland (RN) in
opdracht van de gemeente Amsterdam. Twee medewerkers van Reclassering
Nederland houden zich hier beiden 0,5 FTE mee bezig. Ze werken daarbij
samen met verschillende instanties die vertegenwoordigd zijn in een
stuurgroep, namelijk Spirit, Bureau Jeugdzorg Amsterdam, DWI en
Reclassering Nederland.
In de periode voorafgaand aan de startdatum van een nieuwe lichting bij De
Uitdaging worden de betrokken instanties door de medewerkers van RN via
mail benaderd met de vraag of ze jongeren in begeleiding hebben die
geschikt zijn voor De Uitdaging. Daarbij wordt aangegeven aan welke
selectiecriteria een deelnemer moet voldoen om in aanmerking te komen voor
deelname. Voor het aanmelden van een deelnemers dient een medewerkers
van aanmeldende instantie vervolgens een aanmeldingsformulier en, indien
beschikbaar, de meest recente rapporten over deze deelnemer, naar de
medewerker(s) van RN op te sturen. De medewerkers van RN beoordelen de
aanmelding en voeren in sommige gevallen een extra voorgesprek met de
jongere. Vervolgens worden de jongere en zijn ouders/verzorgers uitgenodigd
voor een informatieavond van de Uitdaging. Deze informatieavond vindt
plaats in het pand van RN. Tijdens deze informatieavond zijn, naast

Bijlagen

105

medewerkers van RN en DWI, ook medewerkers van De Uitdaging aanwezig
en wordt informatie gegeven over het project De Uitdaging.
De dag na deze informatieavond wordt door medewerkers van de Uitdaging
een Militair Intakegesprek gevoerd met de deelnemer. Op basis van het
gesprek krijgt een jongere wel of niet een plaats in het traject toegewezen
(volgens een codering: 1: sowieso geschikt; 2: twijfel over geschiktheid; 3:
niet geschikt). Bovendien wordt de deelnemer een formulier voorgelegd met
regels die gelden binnen De Uitdaging (bijvoorbeeld geen alcoholgebruik en
dagelijks om zes uur opstaan). De deelnemers dienen dit formulier te
ondertekenen, waarmee ze verklaren dat ze kennis hebben genomen van deze
regels. Ook een medische keuring maakt onderdeel uit van de
aanmeldingsprocedure. Binnen het team van instructeurs van De Uitdaging
wordt besloten over de uiteindelijke plaatsing in het traject.
Op de vrijdag voor aanvang van het traject worden de deelnemers samen met
hun ouders/verzorgers uitgenodigd voor een voorlichtingdag op de kazerne.
Op deze dag krijgen de deelnemers hun militaire kleding en krijgen de
ouders/verzorgers een rondleiding op de kazerne.
Over het algemeen wordt circa 90% van de deelnemers die bij RN worden
aangemeld ook daadwerkelijk geplaatst binnen De Uitdaging. In sommige
gevallen wordt een deelnemer niet geplaatst omdat hij zichzelf terugtrekt.
Ook kan de situatie van een deelnemers gedurende de aanmeldingsprocedure
dusdanig veranderen, dat deelname aan De Uitdaging niet meer mogelijk is
(bijvoorbeeld door detentie).
Aanmelding via Jeugd Interventie Team in Den Haag
De werving, aanmelding en begeleiding van de Haagse deelnemers van De
Uitdaging verloopt via het Jeugd Interventie Team (JIT). Hiervoor is vanuit
het JIT een medewerker fulltime aangesteld. Voor het werven van
deelnemers onderhoudt deze medewerker intensief contact met verschillende
toeleiders, waaronder Reclassering, Halt, de afdeling Vroegtijdig
Schoolverlaten van de gemeente Den Haag, Bureau Jeugdzorg en de
Stichting Jeugdformaat.
Wanneer een jongere door een van deze instanties bij het JIT wordt
aangemeld als potentiële deelnemer voor De Uitdaging, wordt door de
medewerker van het JIT een voorlichtingsgesprek gevoerd met deze
deelnemer en eventueel zijn ouders, waarin wordt uitgelegd wat het project
precies inhoudt. Daarna wordt de jongere een week bedenktijd gegeven. Als
een deelnemer na deze week nog steeds belangstelling heeft voor het project
wordt door de medewerker van het JIT een uitgebreid intakegesprek
gehouden met de deelnemer, waarin onder meer wordt ingegaan op
motivatie, schoolverleden, medisch verleden, werkverleden, vrienden en

106

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

vriendinnen, politiecontacten, verslaving, schulden en woonsituatie. Wanneer
tijdens dit gesprek blijkt dat er zaken zijn die deelname aan De Uitdaging in
de weg kunnen staan (bijvoorbeeld schulden of een instabiele woonsituatie)
wordt de deelnemer aangespoord en begeleid bij het zoeken naar een
oplossing voor deze problemen.
Een week voordat de Militaire Intakegesprekken door de medewerkers van
De Uitdaging plaatsvinden, wordt de deelnemer nog eenmaal uitgenodigd
voor een gesprek met een medewerker van het JIT. Hierbij is tevens een
leidinggevende van het JIT aanwezig. In dit gesprek wordt nagegaan of de
deelnemer nog steeds gemotiveerd is voor het project en of aan alle
voorwaarden is voldaan.
Vervolgens vindt in Den Haag, evenals in Amsterdam, een informatieavond
plaats, met de dag daaropvolgend de Militaire Intakegesprekken. Deelnemers
die worden toegelaten, worden vrijdag voor aanvang van het traject samen
met hun ouders/verzorgers uitgenodigd voor een voorlichtingdag op de
kazerne.
Over het algemeen blijkt dat minder dan de helft van de bij het JIT
aangemelde deelnemers uiteindelijk daadwerkelijk start bij De Uitdaging.
Voor de overige deelnemers geldt dat gedurende de intakeprocedure blijkt dat
zij niet kunnen of willen instromen in De Uitdaging, bijvoorbeeld omdat zij
onvoldoende gemotiveerd zijn, niet verzekerd zijn of dakloos zijn. Deze
deelnemers worden doorverwezen naar andere afdelingen van het JIT,
waaronder JIT Intensief of JIT Zorg.
Voor alle deelnemers van De Uitdaging geldt dat deelname in principe
vrijwillig is. Wel kan een deelnemer het traject bij de Uitdaging door de
rechter opgelegd krijgen als schorsende voorwaarde, maar ook in dat geval
blijft deelname aan het project een keuze.
Aandachtspunten en ontwikkelingen
De medewerkers van de Uitdaging geven aan dat de bezetting van het project
over het algemeen redelijk hoog is. Bij de start van iedere lichting zijn de
meeste plaatsen binnen het traject gevuld. Wel wordt door de projectleider
van De Uitdaging aangegeven dat ze graag zouden willen uitbreiden naar
andere gemeenten. Hiervoor dienen deze gemeenten echter 24-uurs
bereikbaarheid te garanderen in de periode dat de jongeren in het project
zitten. Ze dienen bovendien als contactpersoon te fungeren tussen De
Uitdaging en de ouders/verzorgers van de deelnemers. Daarnaast moet de
gemeente zorgdragen voor het vervoer van en naar de kazerne op
maandagochtend en vrijdagmiddag. Hoewel veel gemeenten in principe erg
positief zijn over een mogelijke deelname aan De Uitdaging, blijken deze
voorwaarden in de praktijk een belemmering te vormen.

Bijlagen

107

108

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

BIJLAGE 5 EFFECTIVITEITSCRITERIA
CROSSROADS 21

1.

Doel van de interventie

Het doel van dit preventieve project voor Marokkaanse jongeren is tweeledig.
Ten eerste dient door middel van het project contact te worden gelegd met
Marokkaanse (probleem)jongeren en hun gezinnen. Wanneer dit contact tot
stand is gekomen, wordt met de deelnemers een traject gestart. Het doel van
dit traject is voorkomen dat de deelnemers (opnieuw) met de politie of justitie
in aanraking komen, voorkomen van schoolverzuim en zorgen voor een
stabiele schoolsituatie. In het project wordt de nadruk gelegd op het leren
omgaan van de jongens met autoriteiten en instanties, het opbouwen en
onderhouden van sociale contacten en vriendschappen, het leren om tot een
zinvolle vrije tijdsbesteding te komen, het adequaat volgen van onderwijs en
het adequaat omgaan met het eventuele werk of de werkrelaties. Het is
uiteindelijk de bedoeling dat de jongere leert om zijn leven zelf te sturen.
Daarnaast moeten ouders/verzorgers door het project beter in staat zijn
jongens te begeleiden.
Doelen op metaniveau
Naast bovengenoemde doelen op het niveau van de individuele deelnemer,
wordt met de pilot ook een aantal doelen op metaniveau beoogd.2
• Het maken van een duidelijke beschrijving en analyse van de doelgroep
en het ontwikkelen van een screeningsmethode voor deze doelgroep.
• Het ontwikkelen van intensieve contacten met de signaleringsplaatsen,
waar deze jongens zich bevinden.
• Het overbrengen van inzichten en ervaringen die zijn opgedaan met de
deelnemers naar de signaleringsplaatsen (vanuit een nog te ontwikkelen
methodiek), zodat de opgedane kennis kan leiden tot een methodische
begeleiding van deze jongens in hun netwerk. Op deze manier wordt het
netwerk toegerust om de noodzakelijke steun te bieden in de positieve
ontwikkeling tijdens het coachingstraject en ondersteuning te bieden na
afloop van het traject, om daarmee terugval te voorkomen.
1

In het eerste voortgangsrapport is een beschrijving opgenomen van de pilotprojecten
volgens een aantal effectiviteitscriteria. Het nieuwe, in 2008 gestarte project,
Crossroads – Niet de afkomst maar de toekomst, is in het eerste rapport niet
beschreven. De beschrijving van dit project is daarom als bijlage in dit rapport
opgenomen.
2
Deze doelen op metaniveau worden niet geëvalueerd in het evaluatie onderzoek van
INTRAVAL.
Bijlagen

109

2.

Doelgroep

Aanleiding
In 2006 is door de gemeente Tilburg een overzicht gemaakt van feiten en
cijfers over Marokkanen in Tilburg over de periode 2001 tot 20063. Daaruit
blijkt onder andere dat Marokkaanse Tilburgers oververtegenwoordigd zijn
wat betreft werkeloosheid, onderwijsachterstand en criminaliteit. Een quick
scan, die als aanvulling op de monitor is uitgevoerd, toont hetzelfde beeld.
Bovendien blijkt dat instellingen moeite hebben met het vinden van een
geschikte aanpak van risicovolle Marokkaanse jongens. Binnen de jeugdzorg
blijkt dat nog weinig Marokkaanse jongeren de weg naar de
jeugdhulpverlening kunnen vinden of daar niet blijven. Deze constatering
vormde voor de gemeente Tilburg aanleiding voor het opzetten van een
preventief project voor Marokkaanse jongens.
Doelgroep
De doelgroep wordt gevormd door Marokkaanse risicojongens in de leeftijd
van 10 tot en met 15 jaar (maximaal 14 jaar op moment van aanmelding), die
problemen ervaren op het gebied van onderwijs, dagbesteding, werkloosheid,
gezinssituatie of anderszins kampen met problemen. In veel gevallen hebben
de jongeren in hun directe omgeving te maken met crimineel gedrag. Het gaat
om jongeren over wie door de zogenoemde signaleringsplaatsen de zorg
wordt uitgesproken dat de kans groot is dat deze jongeren hun toevlucht gaan
zoeken in het criminele circuit. Het gaat om de volgende instellingen: scholen
(zowel basisscholen als middelbare scholen); Justitie (waaronder instellingen
vertegenwoordigd in het Veiligheidshuis); en maatschappelijke instellingen
en zelforganisaties (buurtgenoten, moskeebesturen en buurtnetwerken). Deze
signaleringsplaatsen vormen de steunpilaren van het project.
Om in aanmerking te komen voor deelname dient een jongere te voldoen aan
de volgende voorwaarden:
• de jongere is bij aanmelding tussen de 10 en 14 jaar, is van het
mannelijke geslacht, is van Marokkaanse afkomst en heeft een IQ van
minimaal 70;
• de jongere is woonachtig in Tilburg en/of volgt onderwijs in Tilburg;
• de jongere heeft risico op doubleren of het niet behalen van zijn
startkwalificatie/ diploma en/of;
• de jongeren is in aanraking gekomen met leerplicht vanwege
schoolverzuim en/of;
• de jongere is in aanraking gekomen met politie/justitie.
Jongeren waarbij sprake is van verslavingsproblematiek of psychiatrische
problematiek komen niet in aanmerking voor deelname.
3

Marokkanen monitor 2006, gemeente Tilburg.

110

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Gekozen is voor de leeftijdscategorie van 10 tot 15 jaar omdat dit de
leeftijdsperiode is waarbij de jongere overgaat van de buurtwereld, met de
eigen basisschool, naar de stadswereld. Daarnaast is het bij jongens van deze
leeftijd mogelijk om de gezinssituatie mee te nemen in de hulpverlening,
aangezien bij hen het gezin nog een prominente plaats inneemt.
Aanmeldingsprocedure
Een jongere wordt door een signaleringsplaats aangemeld bij het project.

3.

Methodiek

Het programma richt zich op drie domeinen van het leven van de deelnemers,
namelijk school, gezin en vrije tijd. Op deze drie terreinen krijgen de
deelnemers begeleiding van coaches. Er wordt een samenhangend
programma opgesteld, om de problemen die de deelnemers op deze terreinen
ervaren te verminderen en de hierboven beschreven doelen van de interventie
te behalen.
Werkwijze
Om de jongeren te bereiken wordt outreachend gewerkt, waarbij intensief
wordt samengewerkt met de signaleringsplaatsen waar deze jongens zich
bevinden. Wanneer een jongeren is aangemeld, vindt om te beginnen een
gesprek plaats tussen de projectcoördinator, de ouders, de jongere en de
instelling die de jongere heeft aangemeld. Het is in dit stadium van belang het
vertrouwen van de jongere en de ouders te winnen door aan te sluiten bij de
cultuur, de religie, de denkbeelden en de leefgebieden van de jongere en de
ouders.
Aan de hand van dit eerste gesprek wordt een screeningsverslag geschreven
door de projectcoördinator. In dit verslag worden de doelen geformuleerd
waaraan de jongere wil gaan werken. Het verslag heeft daarmee tevens de
functie van begeleidingsplan. De jongere wordt vervolgens gekoppeld aan
een coach, die het traject verder met de jongere doorloopt. Afspraken worden
schriftelijk vastgelegd en worden zowel door de jongere als door de ouders
ondertekend. Eens per drie maanden vindt een evaluatie plaats, waarbij de
jongere, de ouders, de coach en de projectcoördinator aanwezig zijn.
Tussendoor onderhoudt de projectcoördinator contacten met verschillende
instanties om de lijnen kort te houden en ze te betrekken bij het project.
In het beginstadium van de begeleiding wordt door middel van een
begripvolle benadering, het voeren van gesprekken en het ondernemen van
gezamenlijke activiteiten gewerkt aan het opbouwen van een
vertrouwensrelatie tussen de deelnemer en de coach. Vervolgens kan het
gedrag van de jongere worden beïnvloed in de richting die maatschappelijk
Bijlagen

111

gewenst is, waarbij de drie leefterreinen (school, gezin, vrije tijd) centraal
staan. Hiervoor wordt samen met de coach een individueel rooster opgesteld
aan de hand van de doelen van de jongere, dat van uur tot uur kan worden
ingevuld. Daar waar mogelijk worden de ouders van de jongere ook
betrokken in het coachingsproces. Bij het begeleiden van de jongere is sprake
van maatwerk: de begeleiding die wordt gegeven wordt aangepast aan de
hulpvraag van de jongere. Naast individuele begeleiding van de jongere
worden ook enkele groepsbijeenkomsten georganiseerd. Hoewel sommige
van deze bijeenkomsten gericht zijn op vrije tijdsbesteding (bijvoorbeeld
films kijken, voetballen), bevatten ze altijd educatieve elementen.
Binnen de begeleiding is ruim aandacht voor positieve ondersteuning van
gewenst gedrag. Daarnaast is continuïteit en beschikbaarheid van de coach bij
voorkomende moeilijke situaties van belang. Hiervoor dient er sprake te zijn
van een 24-uurs bereikbaarheid, zodat de jongens uit de doelgroep te allen
tijde een beroep kunnen doen op de coach, wanneer dit nodig is.
Gehanteerde methodiek
De bedoeling is om gedurende de looptijd van het project een methodiek te
ontwikkelen die is toegespitst op de doelgroep van het project. Hoewel de
methodiek dus nog niet tot in detail op papier staat, wordt in het contact met
de jongeren en hun gezin wel gebruik gemaakt van een aantal uitgangspunten
en methoden van Stichting Kompaan, namelijk:
• Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding
Het basisprincipe van deze methodiek is de basisattitude. Een aantal
onderdelen van de basisattitude is het aansluiten bij de jongere/het gezin,
afstemmen op het angstniveau en de mogelijke weerstand, richten op wat
goed gaat, transparant werken, vasthoudendheid en bespreekbaar kunnen
maken van pijnlijke onderwerpen.
• Vraaggericht werken
Bij deze methodiek wordt uitgegaan van de vraag van de jongere en zijn
ouders om van hieruit doelen te formuleren. Aan de hand van deze doelen
kan oplossingsgericht worden gewerkt. De begeleiding zal onder andere
bestaan uit het praktisch bezig zijn met de jongeren door bijvoorbeeld samen
activiteiten te onderneem om de doelen te behalen.
• Systeemgericht werken
Door systeemgericht te werken kan inzicht worden verkregen in hoe de
interactie tussen ouder en kind de problemen beïnvloedt en, omgekeerd, hoe
de ontstane problemen de interactie beïnvloeden. Daarnaast wordt in kaart
gebracht wat wel goed gaat en wat de krachten van het gezinssysteem zijn,
om van daaruit de krachten van het gezin te vergroten en de negatieve
patronen te stoppen.
• Competentiegericht werken
Deze methode is gericht op het aanleren van vaardigheden en het versterken
van de eigen competenties.
112

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Samenwerking met andere instanties
Het contact met de verschillende signaleringsplaatsen vormt een belangrijk
onderdeel van het project, zowel om contact te krijgen met de doelgroep als
om afstemming te realiseren tijdens het coachingstraject en de nazorg. De
coach zoek bij zijn aanpak contact met andere hulpverlenende instanties, die
in het systeem van de jongere al aangeboden wordt, en stemt zijn
werkzaamheden daar op af. Indien er bij een deelnemer individuele
hulpvragen worden gesignaleerd, die niet door de coach kunnen worden
beantwoord, wordt de deelnemer geholpen een beroep te doen op andere
hulpverleningsinstanties.
Duur van het project en capaciteit
Het realiseren van een vertrouwensrelatie en het coachen van de jongeren
geschiedt in een tijdspanne van 1,5 jaar. Na afloop van het project dient de
nabegeleiding in het netwerk van de jongere te worden gegarandeerd.
Afhankelijk van de jongere is de thuissituatie een belangrijk onderdeel van
het netwerk in deze nabegeleiding. Het project biedt plaats aan 15 jongeren.

4.

Behoeftebeginsel

In de praktische coaching wordt de nadruk gelegd op het leren omgaan van
de jongens met autoriteiten en instanties, het opbouwen en onderhouden van
sociale contacten en vriendschappen, het leren om tot een zinvolle vrije
tijdsbesteding te komen, het adequaat volgen van onderwijs en het adequaat
omgaan met het eventuele werk of de werkrelaties. Binnen de begeleiding is
aandacht voor positieve ondersteuning van gewenst gedrag en continuïteit en
beschikbaarheid van de coach bij voorkomende moeilijke situaties. De
continuïteit en beschikbaarheid van de coach is belangrijk om het vertrouwen
te winnen van de jongeren. Ze weten op die manier dat er altijd iemand voor
ze is, zeker wanneer zij in problematische situaties verkeren of dreigen te
komen.

5.

Theoretische onderbouwing

De methodische aanpak om de jongere en hun ouders te begeleiden is
gebaseerd op diverse methodieken uit de jeugdhulpverlening. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt tussen methoden die specifiek gericht zijn op deze
doelgroep en algemene inzichten uit de jeugdhulpverlening.
Specifieke inzichten voor de doelgroep
Landelijk en provinciaal zijn er verschillende werkwijzen en methodieken
ontwikkeld, die passen bij de doelgroep. Op basis van ervaringen van het
opvanghuis Karam voor Marokkaanse jongens en het Maatjes project van
Bijlagen

113

stichting Palet, worden de coaches van het project geïnstrueerd om op de
juiste werkwijze interventies uit te voeren, die passen bij Marokkaanse
gezinnen. Ook landelijke ontwikkelingen en kennis (onder andere van
Forum) zullen hierbij worden betrokken.
Algemene inzichten jeugdhulpverlening
Daarnaast worden in de begeleiding van de jongere en hun ouders
methodieken ingezet, zoals die ook gebruikt worden in de ambulante
hulpverlening van Kompaan. De methodieken die ingezet worden zijn het
systeemgericht werken, de contextuele benadering, competentie- en
vraaggericht werken en de Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding (zie ook
paragraaf 3). Deze methodieken zijn gericht op het systematisch realiseren
van gedragsverandering en het versterken van competenties bij jongeren en
hun gezinssysteem.

6.

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Deelname aan het project is vrijwillig. Gezien het preventieve en vrijwillige
karakter van het project is de betrokkenheid van de hulpvrager(s) van
essentieel belang. Naast de jongere dienen ook de ouders gemotiveerd te zijn
of te worden om aan het project deel te nemen. Om vrijwilligheid niet uit te
laten monden in vrijblijvendheid worden afspraken schriftelijk vastgelegd.
Zowel de jongere als de ouders tekenen hiervoor. Het begeleidingsplan, dat
dient als leidraad voor de begeleiding en ondersteuning, vormt een
samenwerkingsovereenkomst tussen de verschillende betrokkenen.
Hoewel uitgegaan wordt van positieve en vrijwillige inzet door de betrokken
jongeren en hun gezinssysteem, kunnen de coaches, met name in de startfase
van het project, stuiten op weerstand bij de deelnemers en/of de ouders. De
coaches werken daarom volgens een out-reachende aanpak bij het starten van
de hulpverlening en gaan vasthoudend en geduldig te werk. Ook wordt bij de
aanpak rekening gehouden met de specifieke Marokkaanse achtergrond van
de jongeren en het systeem. Gedurende de pilot zal hierover meer kennis en
ervaring worden verzameld, die vervolgens weer kan worden uitgedragen.

7.

Professionaliteitsbeginsel

Het project wordt uitgevoerd door de regionale instelling voor
jeugdhulpverlening Kompaan. Deze instelling voor tweedelijns hulpverlening
heeft kennis om jongeren te begeleiden.
De leiding van het project is in handen van een projectleider, die voor één
dag per week verbonden is aan dit project. Deze projectleider legt
114

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

verantwoording af over de werkwijze en de resultaten aan de gemeente
Tilburg. De dagelijkse coördinatie van het project wordt uitgevoerd door een
operationeel projectcoördinator. Deze coördinator begeleidt de coaches en is
verantwoordelijk voor de uitvoering van het project. Daarnaast is zij
verantwoordelijk voor het opzetten, bijhouden en evalueren van de werkwijze
en het ontwikkelen van een passende methodiek en het rapporteren hierover
aan de projectleider. De coördinator is bovendien verantwoordelijk voor het
ontwikkelen van het noodzakelijke netwerk met signaleringsplaatsen in de
omgeving van de jongeren. Zij legt en onderhoudt de contacten met
onderwijsinstellingen, de gemeente en de leerplichtambtenaar. Tot slot is de
coördinator belast met het uitvoeren van de risicotaxatie en screening van de
deelnemers.
Het team bestaat verder uit drie coaches, die elk circa vijf jongeren onder
zijn/haar hoede heeft. Deze coaches hebben één op één contact met de
gezinnen. Ze moeten hiervoor in staat zijn om professioneel te handelen,
outreachend te werken, aan te kunnen sluiten bij de belevingswereld van de
Marokkaanse jongeren, flexibel te zijn in houding en werktijden en om te
kunnen gaan met de belangen van de jongeren en de belangen van de
samenleving. Het werken als coach vereist een flexibele houding en
bereidheid tot het werken in onregelmatige diensten.
Alle coaches beschikken minimaal over een HBO-opleiding en volgen in
aanvulling hierop een post-HBO-opleiding Intensieve Ambulante
Gezinsbegeleiding. Ook hebben de coaches verschillende cursussen gevolgd
over de overige methodieken die binnen Kompaan worden toegepast en
worden zij bijgeschoold in de kindproblematiek en houdings- en
gesprekstechnieken. Voor de coaches geldt dat ze van Marokkaanse afkomst
zijn, waardoor ze bekend zijn met de culturele achtergrond van de
deelnemers uit het project.
Naast de directe inzet van de jeugdhulpverleners van Kompaan wordt ook
gebruik gemaakt van de expertise van ervaren externe partners op dit gebied.
Zij vormen samen de klankbordgroep, die met regelmaat geconsulteerd
wordt. Op deze manier worden prikkels en ideeën uitgewisseld en worden
ervaringen in de uitvoering en ontwikkeling van de methodiek gedeeld.

8.

Gespecificeerde randvoorwaarden

Crossroads 2 wordt uitgevoerd in opdracht van de gemeente Tilburg en
gefinancierd door het ministerie van Jeugd en Gezin in het kader van de
Pilotprojecten Campussen. Het project is ingebed in Stichting Kompaan, een
regionale instelling voor Jeugdhulpverlening. Hierdoor kan bij uitvoering van
het project gebruik worden gemaakt van de naamsbekendheid en het netwerk
van deze organisatie.
Bijlagen

115

Voor de begeleiding van het project is een stuurgroep ingesteld die bestaat uit
vertegenwoordigers van alle ketenpartners die het project dragen. De
stuurgroep is belast met de strategische sturing, de formele en juridische
afspraken, coördinatie en ontwikkeling van gezamenlijke kracht.

9.

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

De inzichten en ervaringen die worden opgedaan met de 15 deelnemers
worden gedeeld met de signaleringsplaatsen. Op die manier wordt zowel
tijdens als na afloop van het traject het netwerk rondom de jongere toegerust
om de noodzakelijk steun te bieden. De ontwikkelde methodieken en
ervaringen zullen worden vastgelegd in overdraagbare documenten.

116

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

BIJLAGE 6 THEORETISCHE
ONDERBOUWING

In deze bijlage wordt de theoretische onderbouwing van de projecten
beschreven. Daarbij wordt per project om te beginnen aangegeven op welke
manier de theoretische onderbouwing is gedocumenteerd: welke informatie is
er bij het project beschikbaar over de onderliggende theorie van de
methodiek? De beschrijvingen zijn gebaseerd op de documentatie die de
onderzoekers van de projecten heeft ontvangen. Bij het formuleren van de
tekst zijn wij zo min mogelijk is afgeweken van de oorspronkelijke
formulering van de projecten. Wel is de oorspronkelijke tekst bij sommige
projecten in meer of mindere mate ingekort. De projecten hebben een
conceptversie van deze beschrijving ontvangen en gelegenheid gekregen
aanvullingen te maken en antwoord te geven op enkele specifieke vragen en
onduidelijkheden.
1.

Schoolfort

De methodiek van Schoolfort is bij de start van het project uitgebreid
omschreven. In het afgelopen jaar is de methodiek op enkele punten
aangescherpt en is een herziene methodiekbeschrijving verschenen.
Daarnaast is in oktober 2008 een evaluatierapport over het project opgesteld.
Zowel de herziene methodiekbeschrijving als het evaluatierapport geven
inzicht in de doelstellingen, de doelgroep en de aanpak van het project en de
uitgangspunten van deze aanpak. Hierbij wordt niet expliciet verwezen naar
een onderliggende (wetenschappelijke) theorie. Wel wordt door de
projectleider aangegeven dat de methodiek van Schoolfort voortbouwt op de
ervaringen die zijn opgebouwd in het programma van Stichting Herstelling.
Daarnaast zijn verschillende elementen van de aanpak beschreven in een
ontwikkelingsplan voor de aanpak van laaggeschoolde jongeren en
schoolverlaters, dat is opgesteld door het Instituut voor Jeugd en Welzijn van
de Vrije Universiteit in opdracht van de Dienst Maatwerk Amsterdam en
Stichting Herstelling.1
De uitgangspunten van de aanpak, zoals verwoord in de herziene
methodiekbeschrijving en het evaluatierapport, worden hieronder kort
toegelicht.

1

Instituut voor Jeugd en Welzijn (2004). ’t Blijkt in de praktijk. Vrije Universiteit
i.o.v. Dienst Maatwerk Amsterdam en Stichting Herstelling, Amsterdam.

Bijlagen

117

Modulair onderwijs
Ten eerste geldt dat de uitvoering van de praktijklessen binnen Schoolfort
modulegewijs zijn opgebouwd, dat wil zeggen dat de lesstof is opgedeeld in
korte stukken theorie met daaraan gekoppeld de uitvoering. Uitleg over de
werkzaamheden, gebruik van gereedschappen en veiligheid worden op de
werkplek en bij de uitvoering gegeven. Hierdoor wordt direct de relatie
tussen theorie en praktijk gelegd. Voor verschillende praktijkonderdelen,
zoals het werken met machinaal of elektrisch gereedschap, krijgt de
deelnemer na de instructie en het afleggen van een vaardigheidstest, een
certificaat uitgereikt. Na het behalen van dit certificaat mag de deelnemer de
machines gebruiken, wat door deze deelnemer als beloning wordt ervaren.
De modulen zijn flexibel, waardoor ze afzonderlijk en door elkaar heen
kunnen worden uitgevoerd. Modulegewijze educatie geeft de werkmeester
(begeleider) de mogelijkheid om het tempo af te stemmen op de groep en de
volgorde aan te houden die op dat moment het beste is. De directe vorm van
begeleiding van de werkmeester aan de deelnemers vormt een essentieel
onderdeel van de methodiek van Schoolfort. In figuur 1 wordt het modulair
leren schematisch weergegeven.2 Het schema, dat gebaseerd is op het
onderwijsmodel van Creemers uit 19913, toont hoe de (intrinsieke) motivatie
van de deelnemer kan worden vergroot door middel het modulegewijs
werken.
Rust en structuur
Door met een vaste werkmeester op een vaste locatie te werken krijgen de
deelnemers duidelijkheid en structuur tijdens het traject. Door het op
vastgestelde tijden en gezamenlijk houden van de pauzes en lunch wordt
gewerkt aan een arbeidgerelateerde werkhouding. De werklocaties bevinden
zich in een prikkelarme omgeving, buiten de stad, waardoor de deelnemers de
rust en ruimte krijgen om over hun toekomst na te denken.
Ontmoedigingsstrategie
Binnen Schoolfort wordt gebruikt gemaakt van een ontmoedigingsstrategie.
De deelnemers worden tijdens het project geconfronteerd met ongeschoolde
arbeid. Daarnaast wordt hen getoond welke mogelijkheden een vakgerichte
opleiding biedt. De deelnemers, die vaak gewend zijn om te kiezen voor
korte termijn-oplossingen, leren op deze manier dat school noodzakelijk is
voor een structurele toekomst.

2

Harms, G.J., (1995). Effecten van modulair beroepsonderwijs bij leerlingen:
motivatie en rendement. Gronings Instituut voor Onderzoek van Onderwijs,
Opvoeding en Ontwikkeling, Groningen.
3
Creemers, B.P.M. (1991). Effectieve instructie. Een empirische bijdrage aan de
verbetering van het onderwijs in de klas. SVO, Den Haag.
118

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Figuur 1 Schematische weergave modulair leren
(kwaliteit van) de
instructie

gelegenheid tot leren

effectieve leertijd

leerresultaten

doorzettingsvermogen

motivatie

2.

WerkHotel

Binnen alle jongerenprojecten van HVO-Querido - waar het WerkHotel
onderdeel van uitmaakt - wordt gewerkt volgens de principes van het
(sociale) competentiemodel en het 8-fasenmodel. Ook binnen het WerkHotel
worden deze modellen gebruikt in de begeleiding van de deelnemers. De
medewerkers van het WerkHotel worden getraind om te werken volgens deze
modellen.
Het WerkHotel beschikt over uitgebreide methodiekbeschrijvingen en
cursusmateriaal van HVO-Querido waarin deze beide modellen worden
uitgewerkt. Op verzoek van INTRAVAL heeft het WerkHotel een notitie
opgesteld, waarin wordt aangegeven hoe deze modellen vorm krijgen binnen
het WerkHotel. In deze notitie worden, naast het 8-fasenmodel en het
competentiemodel, verschillende andere elementen uit de methodiek van het
WerkHotel uitgewerkt, namelijk de houdingsaspecten voor de
hulpverleningsrelatie,
motiverende
gespreksvoering,
het
kort
oplossingsgerichte model, de systeembenadering en het multidisciplinair
werken. De informatie uit deze notitie wordt hieronder verkort weergegeven.
8-fasenmodel
Het 8-fasenmodel is door het voormalig Nederlands Instituut voor Zorg en
Welzijn (NIZW) ontwikkeld voor de Maatschappelijke opvang. De acht fasen
die in dit model worden onderscheiden zijn als volgt: aanmelding; intake;
plaatsing; analyse; planning; uitvoering; evaluatie; en uitstroom. De analyse,
planning, uitvoering en evaluatie vormen een cyclisch proces, dat zich steeds
Bijlagen

119

herhaalt totdat de deelnemer uitstroomt. In de analysefase wordt door de
begeleider en de jongeren een persoonsbeschrijving gemaakt, waarin de
situatie en de toekomstplannen van de jongeren op acht leefgebieden
beschreven worden (huisvesting, financiën, dagbesteding, sociaal
functioneren, psychisch functioneren, zingeving, lichamelijk functioneren en
praktisch functioneren). De toekomstplannen worden in de planningsfase
gebruikt als leidraad bij het opstellen van het begeleidingsplan aan de hand
van SMART geformuleerde doelen. Belangrijk hierbij is dat het doelen zijn
die de jongere als betekenisvol ervaart en dat de doelen haalbaar en
overzichtelijk zijn om op die manier aan te sluiten bij het tempo van de
jongere en in de evaluatie de successen te kunnen vieren. Eens per half jaar
wordt het begeleidingsplan geëvalueerd, waarna opnieuw naar de analysefase
wordt overgegaan.
Het sociale competentiemodel
In het sociale competentiemodel worden de problemen van de jongere
beschouwd al een teken van een slechte balans tussen de taken waarvoor een
jongeren wordt geplaatst en de vaardigheden die hij daarvoor nodig heeft.
Uitgaande van de operante en de sociale leertheorie heeft de jongere gedrag
aangeleerd en vaardigheden ontwikkeld die niet langer functioneel zijn in de
omgeving waarin hij of zij zich nu bevindt. Door een combinatie van
gedragsmatige en cognitieve technieken kan de jongere gestimuleerd worden
tot het loslaten van het inadequate gedrag en het aanleren van functionele
vaardigheden. Uitgangspunt hier is niet (zozeer) het inadequate of storende
gedrag, maar de vaardigheden en/of mogelijkheden die een jongere al bezit.
Binnen het model, dat zijn waarde heeft bewezen bij jongeren in justitiële
jeugdinrichtingen worden verschillende technieken gehanteerd. Om deze
technieken goed uit te kunnen voeren is een breed spectrum aan instrumenten
ontwikkeld, zoals een VIP-kaart, die informatie geeft over de sociale relaties
van een jongeren, de tijdsbalk, de doelkaarten, de weekkaart en de wenskaart.
Door het WerkHotel is bovendien een boekje ontwikkeld waarin de
competenties beschreven zijn, waarover de jongeren op het moment van
uitstroom moet beschikken. Daarin zijn onder meer verschillende trainingen
opgenomen waarin de gevraagde competenties kunnen worden opgedaan.
Deze trainingen worden groepsgewijs aangeboden, waardoor jongeren van
elkaar kunnen leren.
Houdingsaspecten van de hulpverleningsrelaties
Elke nieuwe bewoner van het Werkhotel krijgt een mentor toegewezen die
een vertrouwensrelatie met de jongere opbouwt. Kenmerkend voor de relatie
tussen de mentor en de jongere is nabijheid, respect en interesse voor de
leefwereld van de jongere, professionaliteit, openheid, duidelijkheid,
wederzijds respect voor grenzen van de ander en vertrouwen in de
groeipotentie van de jongere. Bij het vormgeven van de relatie wordt gebruik

120

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

gemaakt van de zogenoemde Oplossingsgerichte Flowchart, waarin de
cliëntpositie van de jongere beschreven wordt. De begeleiding van de mentor
dient aan te sluiten bij de positie of fase waarin de deelnemer zich bevindt.
Het kortdurende oplossingsgerichte model
Het kortdurende oplossingsgerichte model (brief solution-focussed therapy)
biedt een scala aan technieken om de krachten van de jongere zelf te
mobiliseren (empowerment).4,5 Het model ontleent inzichten aan de
gezinstherapie van de Palo Alto groep in Amerika.6 De meest
toonaangevende vertegenwoordigers hiervan zijn Paul Watzlawick en Milton
H. Erikson. Een veel gebruikte techniek binnen dit model is die van het
stellen van de wondervraag. Bij deze techniek wordt de jongere gevraagd
zich voor te stellen dat hij of zij op een dag wakker wordt en dat al zijn of
haar problemen verdwenen zijn. Vervolgens wordt er gevraagd wat er
allemaal veranderd zou zijn. Na een beschrijving van die situatie door de
cliënt wordt gevraagd wat het eerste stapje zou kunnen zijn in de richting van
de beschreven ideale situatie. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van het
vragen naar uitzonderingen in schijnbaar uitzichtloze situaties, het geven van
complimenten en het werken met schalen.
Motiverende gespreksvoering
Motiverende gespreksvoering is een methodiek ontleend aan de
verslavingszorg, waarbinnen cliënten gestimuleerd worden na te denken over
hun situatie en gemotiveerd worden tot gedragsverandering. De methodiek is
ontwikkeld in Amerika door Miller en Rollnick7 en vindt zijn basis in de
cliëntgerichte therapie zoals die ontwikkeld is door Carl Rogers. De
toepassing beperkt zich binnen het Werkhotel niet tot verslavingsgedrag
alleen, maar wordt ook ingezet bij bijvoorbeeld crimineel gedrag of de
omgang met verkeerde vrienden. De methodiek stelt acceptatie en empathie
van de jongere centraal. De technieken die binnen deze benadering ingezet
worden, zijn geordend naar non-directieve technieken (waaronder het
oproepen van cognitieve dissonantie en het stellen van open vragen) en
directieve technieken (waaronder provocatie en selectieve bekrachtiging).
De systeembenadering
In tegenstelling tot hulpverleningscontacten zijn familiecontacten van de
jongeren vaak duurzaam en kunnen van grote waarde zijn na uitstroom uit het
project. Bij jongeren blijkt een cognitieve gedragsmatige aanpak
4

Jong, P. de, I.K. Berg (2001). De kracht van oplossingen. Swets en Zeitlinger,
Amsterdam.
5
Shazer, S. de (1994). Words were originaly magic. Norton, New York.
6
Watzlawick, P., J.H. Weakland (red.) (1977). The interactional view, studies at the
mental research institute Palo Alto 1965-74. Norton, New York.
7
Miller, W.R., S. Rollnick (red.) (1991). Motivational interviewing: Preparing people
for change. Guilford Press, New York.
Bijlagen

121

gecombineerd met betrokkenheid van ouders en een steunende omgeving
effectief te zijn.8 Binnen HVO-Querido wordt gewerkt met het project
Betrokken Omgevingen, waarbij de familie van de cliënt vanaf opname
betrokken wordt bij de begeleiding. Bij het Werkhotel wordt deze benadering
op dit moment slechts incidenteel toegepast.
Multidisciplinair werken
Hoewel het begeleidingsteam bij het WerkHotel niet multidisciplinair is
samengesteld, wordt er naar gestreefd om intensieve samenwerking op te
bouwen met hulpverleners en instanties die op specifieke terreinen het werk
van de woonbegeleiders kunnen ondersteunen of overnemen. Deze terreinen
zijn grote schulden, verslaving, psychisch of psychiatrische problematiek en
problematiek in het geval van een licht verstandelijke handicap.

3.

De Nieuwe Kans

De basismethodiek van De Nieuwe Kans is volgens de medewerkers bij de
start van het project opgezet op basis van bestaande wetenschappelijke
inzichten en praktijkinzichten. De methodiek is vervolgens van onderaf
verder doorontwikkeld met het oog op het zoveel mogelijk waarborgen van
het aansluiten van de theorie op de praktijk. De Nieuwe Kans bouwt voort op
een aantal evidence based methodieken en is aangevuld met andere
werkzame mechanismen. Hieronder wordt ingegaan op deze verschillende
methodieken en mechanismen en de manier waarop zij binnen De Nieuwe
Kans vorm krijgen. Onderstaande uiteenzetting is een verkorte weergave van
de meest recente methodiekbeschrijving van De Nieuwe Kans (maart 2009).
Assertive Community Treatment
Assertive Community Treatment is een welomschreven, uitgebreid
onderzochte en evidence based organisatievorm. ACT is niet zozeer een
methodiek, maar kan gezien worden als boom waaraan verschillende
evidence bases practices kunnen worden opgehangen, passend bij de
doelgroep.9 Uitkomsten van onderzoeken en evaluaties tonen aan dat er een
aantal essentiële componenten is aan te wijzen voor ACT programma’s,
namelijk: het aanbieden van diensten in de locale gemeenschap; intensief en
outreachend werken met behulp van huisbezoeken; hoge frequentie en
intensiteit; lage caseloads: continuous responsability (ACT teams werken met
continudiensten en dragen zelf zorg voor crisissituaties); continuïteit van het
8

Konijn, C. (red.) (2007). Werkzame werkwijzen, verkenning van effectieve
interventies in de jeugdzorg. Nederlands Jeugdinstituut, Utrecht.
9
Bond G.R., M.P. Saylers, A.L. Rollings en L.L. Mosser (2005). Toekomstige
ontwikkelingen van ACT. In: Mulder, C.L en H. Kroon (2005). Assertive Community
Treatment. Wetenschappelijke uitgeverij Cure & Care Publishers, Nijmegen.
122

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

team; teambenadering; en nauwe samenwerking tussen het bestaande
steunsysteem, waaronder familieleden, huiseigenaren, werkgevers en andere
hulpverleners.10
De Nieuwe kans sluit aan bij een groot deel van de uitgangspunten van ACT:
het outreachende karakter, de diverse samenstelling van het team, de continue
bereikbaarheid en de continuïteit van het team. De meest werkzame
component van de ACT-benadering is de relatie tussen de jeugdige en de
hulpverlener. De relatie wordt beschouwd als een partnerschap dat
gekarakteriseerd wordt door wederzijds respect en geworven vertrouwen,
gemeenschappelijke besluitvorming en persoonlijke verantwoordelijkheid.
De Nieuwe Kans heeft dan ook juist bij dit principe van ACT nadrukkelijk
aansluiting gezocht. Op een aantal punten wijkt De Nieuwe Kans echter af
van de principes van ACT, bijvoorbeeld in het bieden van groeps- of
individuele trainingen, teamsamenstelling en de doelgroep (De Nieuwe Kans
richt zich niet primair op jongeren met psychische of psychiatrische
stoornissen).
De ACT-principes vormen het leidende uitgangspunt van De Nieuwe Kans.
Daarbij wordt opgemerkt dat ACT niet zozeer een methodiek is, maar gezien
wordt als een organisatievorm. Het vormt de boom waaraan verschillende
evidence based practices worden opgehangen, passende bij de doelgroep,
waaronder de Multi Systemic Therapy, Functional Family Therapy,
motiverende gespreksvoering11, groepsdynamica, cognitieve therapie12 en
provocatieve therapie.
Meerdimensionale persoonsbenadering
Binnen De Nieuwe Kans wordt gewerkt vanuit het meerdimensionaal
belasting belastbaarheidsmodel (MDBB).13 Deze benadering is
oorspronkelijk ontstaan binnen de fysiotherapie14, maar blijkt ook steeds
meer aangrijpingspunten te bieden voor andere vormen van hulpverlening.
10
Deze essentiële componenten zijn vastgesteld na een drie jaar durend onderzoek in
New Hampshire. Tijdens dit onderzoek, bekend geworden onder de noemer New
Hampshire dual disorder study, is gebruik gemaakt van uitgeschreven interviews,
werkaantekeningen van de casemanagers, medische dossiers en directe observaties.
11
Greenwald, R. (2000). A trauma-focused individual therapy approach for
adolescents with conduct disorder. In: International Journal of Offender Therapy and
Comparative Criminology, vol. 44, nr. 2, pag. 146-163.
12
Kazdin, A.E., J.R. Weisz (1998). Identifying and developing empirically supported
child and adolescent treatments. In: Journal of Consulting and Clinical Psychology,
vol. 66, nr. 1, pag. 19-36.
13
Schot, C. (2009). Het meerdimensionaal belasting belastbaarheidsmodel. Van stress
en problemen naar uitdagingen en vaardigheden. www.menszio.nl.
14
Hagenaars, L.H.A., A.T.M. Berensds, R.A.B. Oostendorp (2000). Het
meerdimensionaal belasting- belastbaarheidsmodel. Het Nederlands Paramedisch
Instituut, Amstersfoort.

Bijlagen

123

Uitgangspunt van het model is het biopsychosociale functioneren van de
mens. Er wordt ingezoomd op alle aspecten van het leven van de jongeren
(onder meer wonen, werken, leren, vrije tijd, voedingspatronen, gedrags- en
omgevingsbeïnvloeding). De benadering gaat er vanuit dat om een jongeren
verder te helpen alle dimensies van de jongere in samenhang met elkaar
moeten worden gezien: psyche, sociaal, fysiek en zingeving.
Voor het daadwerkelijk op effectieve en snelle wijze toepassen van een
multidisciplinaire aanpak is een consortium gevormd van betrokken
organisaties. Met organisaties die niet in dit consortium vertegenwoordigd
zijn, worden samenwerkings- en leveringsafspraken gemaakt.
Fasering van motivatie en verandering
De Nieuwe Kans gebruikt een aantal fasen om de motivatie en mogelijkheid
tot verandering aan te geven, welke zijn gebaseerd op de
veranderingsprocessen zoals beschreven in het transtheoretisch model van
Prochaska en DiClemente:15,16
- Fase 1. Voorbeschouwing en overpeinzing: in deze fase heeft de jongere
zelf niet door dat hij een probleem heeft en is dan ook niet gemotiveerd.
- Fase 2. Voorbereidingsfase: in deze fase heeft de jongere door dat het zo
niet langer kan en is hij bereid te veranderen.
- Fase 3. Actie: in deze fase draait om het uitvoeren en vertonen van het
(nieuwe) aangeleerde gedrag. Dit is tevens de fase waarin gedragsbehoud
kan optreden. Mocht het gedrag niet kunnen worden vastgehouden, dan
ontstaat een terugval naar één van de eerdere fasen.
Jongeren kunnen op ieder punt het model binnenkomen of uitgaan. Omdat de
jongeren zich in verschillende fasen bevinden, moeten verschillende typen
interventies worden uitgevoerd, passend bij de betreffende fase.
Ambulante begeleiding, individuele training en groepstraining
Het uitvoerende gedeelte van De Nieuwe Kans bestaat uit drie onderdelen,
namelijk ambulante begeleiding, individuele training en groepstraining. Deze
onderdelen kunnen los van elkaar worden gezien, maar kunnen ook in nauwe
onderlinge samenhang worden toegepast, waarbij de onderdelen elkaar
versterken. In dat geval wordt gesproken van een drie-eenheid. De
individuele trainingen en groepstrainingen van De Nieuwe Kans zijn (onder
meer) sociale vaardigheidstraining en muzische trainingen.
15
Prochaska, J.O. en C.C. DiClemente (2002). Transtheoretical Therapy. In: F.W.
Kaslow en J. Lebow, Comprehensive Handbook of Psychotherapy, vol. 4,
Integrative/Electric. John Wiley & sons, New York.
16
Stadia van gedragsverandering volgens Prochaska en DiClemente:
voorbeschouwingsfase,
overpeinzingsfase,
voorbereidingsfase,
actiefase,
gedragsbehoud en terugval.

124

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Sociale vaardigheidstrainingen
De sociale vaardigheidstrainingen die De Nieuwe Kans gebruikt zijn
gebaseerd op de trainingsmethodiek van Goldstein, namelijk de Structured
Learning Therapy17. Deze methode, met als uitgangspunt het cognitief sociaal
leermodel, wordt gebruikt voor economisch lagere klassen. Verschillende
onderzoeken hebben aangetoond dat dit model ook bruikbaar is voor andere
doelgroepen. De Nieuwe Kans heeft het model aangepast aan de
omstandigheden van het project.
Muzische trainingen
De muzische trainingen vormen een speels, creatief element van het
programma dat voor de jongere zelf enige tevredenheid, plezier, bevestig of
uitdaging oplevert. Daarmee wordt een bijdrage geleverd aan de diverse
gebieden van de ontwikkeling van de jongeren.18
Toepassing van dwang en drang
De mogelijkheid van het toepassen van dwang en drang vormt een essentieel
onderdeel van de methodiek van De Nieuwe Kans. De manier waarop hieraan
vorm wordt gegeven is nader uitgewerkt in bijlage 3 (wervingsprocedure per
project).
Voorkomen van tussentijdse uitval en bieden van nazorg
Binnen de Nieuwe Kans is veel aandacht voor het voorkomen van en
terughalen bij tussentijdse uitval en het bieden van professionele nazorg na
uitstroom. Dit accent is gebaseerd op onderzoek naar succes- en faalfactoren
bij eerdere initiatieven (zie onder andere Bakker e.a.19).

4.

Educatief Centrum

In het oorspronkelijke projectplan van het Educatief Centrum wordt kort
ingegaan op de theorieën die ten grondslag ligt aan de aanpak van dit project.
Op verzoek van INTRAVAL heeft het project een korte notitie opgesteld
waarin wordt aangegeven hoe deze theorieën vorm krijgen binnen de opzet
van het project. De informatie uit deze notitie wordt hieronder weergegeven.

17

Goldstein, A.P. (1973). Structured learing therapy. Toward a psychotherapy for the
poor. Academic Press, New York.
18
Behrend, D. (2008), Muzisch-agogische methodiek, een handleiding. Coutinho,
Bussum.
19
Bakker, H.G, P.E.M. van Dijk, J.J. Gelevert, R. Sarizeybek, M.C. de Voogd, N.M.
Oud, B.P. Vermeulen (2006). Onderzoek naar de haalbaarheid van Prep Camps en
alternatieven. Berenschot, Utrecht.
Bijlagen

125

Het Restorative Practice model (herstelrecht)
Binnen het Educatief Centrum wordt gewerkt volgens de principes van het
Restorative Practice model. Uitgangspunt van dit model is dat een school of
instelling zorg moet dragen voor zowel optimale beheersing als optimale
ondersteuning. Daarbij geldt dat het klimaat wordt beheerst, terwijl de
individuen (de leerling, ouders en collega’s) worden ondersteund. De
medewerkers van het project dienen processen aan te sturen, grenzen te
stellen, te zorgen dat die nageleefd kunnen worden, aanwezig te zijn en
structuur te bieden. Belangrijk binnen de methodiek is het geven van invloed
aan deelnemers om hen hun eigen beslissingen en verantwoordelijkheden te
laten nemen. Deelnemers worden door gezamenlijke activiteiten met elkaar
verbonden, waardoor ze ervaren dat zij betekenis hebben voor elkaar en er
dus werkelijk toe doen. Deelnemers werken op die manier aan zelfvalidatie.
Sociale vaardigheidsmethoden: Leefstijl en Equip
Voor deelnemers van 12 tot 15 jaar wordt sociale vaardigheidstraining
aangeboden volgens de methode leefstijl, terwijl deelnemers van 16 tot 20
jaar het programma Equip volgen als sociale vaardigheidstraining. Deze
trainingen omvatten een scala van vaardigheden zoals kennismaken,
luisteren, communiceren, zelfvertrouwen, gevoelens uiten, assertiviteit en
weerbaarheid, conflicten oplossen, omgaan met groepsdruk, risico's
inschatten en doelen stellen.
Leefstijl
Leefstijl wil bevorderen dat jongeren zich ontwikkelen tot sociaal vaardige,
zelfstandige volwassenen. De onderwerpen in het leefstijlprogramma zijn:
goed begonnen half gewonnen; heldere communicatie; sterk door gevoelens;
goed voor mijzelf; sterk in samenwerk; opgelost; maak jouw keuze; leren
door evalueren; en de moeite waard. De docenten krijgen voor de leefstijl
training door trainers van de Horizon academie (intern opleidingscentrum van
Horizon). Leefstijl is ontwikkeld door de Amerikaanse organisatie Quest
internationaal, de Nederlandse versie is ontwikkeld uit het Engelse
programma Skills for Adolesence.
EQUIP
EQUIP is een programma waarmee jongeren leren verantwoordelijkheid te
dragen voor hun eigen denken en doen. Het doel van het programma is om
jongeren te motiveren en toe te rusten (equiperen) om elkaar te helpen en van
elkaar te leren. Met EQUIP wordt gewerkt aan het ombuigen van een
negatieve groepscultuur naar een cultuur waarin men rekening met elkaar
houdt. EQUIP is ontstaan in de Verenigde Staten en ontwikkeld door John
Gibbs, Granville Bud Potter en Arnold Goldstein. Het wordt in Amerika met
succes gebruikt voor delinquente en antisociale jongeren. Uit Amerikaans
onderzoek blijkt dat juist de combinatie van de verschillende componenten
uit het programma effectief is: recidive onder jeugdige delinquenten

126

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

verminderde van 40,5% naar 15%. In Nederland wordt EQUIP steeds vaker
toegepast. Verschillende justitiële jeugdinrichtingen en jeugdhulpverleningsinstanties werken met deze methode. Daarnaast wordt EQUIP toegepast in
het onderwijs. De medewerkers van het Educatief Centrum volgen een
opleiding voor het geven van de EQUIP-training bij het Teylingereind
Forensisch Centrum.
Jongeren nemen over het algemeen meer van elkaar aan dan van
volwassenen. EQUIP is daarom een groepsmethodiek, waarin jongeren
gemotiveerd worden elkaar te helpen en van elkaar te leren. Iemand anders
helpen geeft een goed gevoel over jezelf en zo wordt er gewerkt aan een
positief zelfbeeld.
Oplossingsgerichte methodiek20
De oplossingsgerichte methodiek gaat uit van de mogelijkheden van een
individu en niet van de beperkingen. In plaats van te kijken naar de
momenten waarop zaken niet goed lopen, worden de momenten besproken
waarop dingen wel goed lopen. De jongeren wordt gestimuleerd hun eigen
toekomstbeeld te schetsen, waarbij de jongere in zijn eigen kracht komt te
staan .De jongere volgt bij binnenkomst op het Educatief Centrum een
vierweekse training (Experience), waarin met de jongere wordt gekeken wat
zijn/haar sterke en zwakke punten zijn en wat hij/zij wil gaan leren in de
toekomst. De hulpverlener geeft daarbij geen adviezen en tips, aangezien de
oplossingsgerichte methodiek ervan uitgaat dat alle oplossingen uit de
persoon zelf kunnen komen.
Uitgangspunten ervarend leren
Binnen het Educatief Centrum wordt gebruik gemaakt van het Project
Ervarend Leren van Horizon en Work-Wise. Een Work-Wise traject kent
over het algemeen vier fasen. Per fase leert een deelnemer steeds meer
(arbeids)vaardigheden. Ook leert de jongere (beroeps)keuzes te maken en
wordt hij/zij geholpen bij het vinden (en behouden) van een baan of het
volgen van een studie. Daarbij wordt ten eerste ingezet op het behalen van
een vakdiploma, vervolgens wordt op zoek gegaan naar een stage of baan.
Het project ervarend leren wordt ingezet in de beginfase van het project en
wordt ingepast in het vier-weekse introductieprogramma Experience. Er
worden in dit kader onder andere dagtochten georganiseerd, waarbij de
deelnemer een looptocht maakt in de omgeving van het centrum.

20

Berg, I.K., Y. Dolan (2002). De praktijk van oplossingen. Swets & Zeitlinger,
Lisse.
Bijlagen

127

5.

Crossroads 1

Voor het ontwikkelen van een pedagogische visie voor het project Crossroads
1 is bij de start in 2006 PI Research ingeschakeld. Op basis van verschillende
gesprekken met de betrokken organisaties van Crossroads 1 heeft PI
Research een notitie opgesteld, waarin ten eerste de oorzaken van delinquent
gedrag en de risico- en beschermende factoren uiteen worden gezet.
Daarnaast wordt in de notitie aangegeven welke theorieën en methoden
gebruikt kunnen worden bij de aanpak van de doelgroep.21 In onderstaande
uiteenzetting worden de theorieën en mechanismen, zoals beschreven in deze
notitie, verkort weergegeven.
Effectieve interventies voor delinquente jongeren
Voor het opstellen van de pedagogische visie die als basis dient voor de
aanpak van Crossroads 1 is gebruik gemaakt van de kennis omtrent de
effectiviteit van interventies voor delinquente jongeren. Uit onderzoeken naar
delinquente ontwikkelingspaden van jongeren en de effectiviteit van
programma’s voor jongeren met antisociaal gedrag komt naar voren dat
jongeren met een verhoogde kans op een verder delinquente ontwikkeling
beter terecht komen en minder recidiveren als ze: leren keuzes te maken en te
plannen (leren nadenken over voor- en nadelen en leren eerst na te denken
voordat je iets gaat doen); omgaan met vrienden die niet delinquent zijn; een
partner vinden die niet delinquent is; een dagbesteding (school of werk) en
passende vrijetijdsbesteding hebben; en goed contact hebben met hun
ouders/familie of dit contact verbeteren.22
Daarnaast blijkt dat programma’s die gebruik maken van (cognitieve)
gedragstherapeutische technieken23 in combinatie met systeeminterventies

21

Spanjaard, H. (2006), De aanpak van Crossroads, PI Research, Duivendrecht.
Moffitt, T.E. (1993). Adolescense-limited and life-cycle-persistent antisocial
behavior. A development taxonomy. In: Psychology Review, vol. 100, pag. 674-701;
Kazdin, A.E. (1997). Practitioner Review: Psychosocial Treatments for Condcuct
Disorder in Children. In: Journal of Child Psychology and Psychiatry, vol. 38, nr 2,
pag. 161-178; Loeber, R., E. Wei, M. Stouthamer-Loeber, D. Huizinga, T. Thornberry
(1999). Behavioral antecedents to serious and violent juvenile offending: Jount
analyses from the Denver Youth Servey, Pittsburgh Youth Study, and the Rochester
Development Study. In: Studies in Crime and Crime Prevention, vol. 8, pag. 245-263;
Aguilar, B., L.A. Sroufe, B. Egeland, E. Carlson (2000). Distinguishing the earlonset/persistent and adolescent-onset antisocial behavior types. From birth tot 16
years. In: Development and Psychopathology, vol. 12, pag. 109-132.
23
Laan, P.H. van der (2004). Over straffen, effectiviteit en erkenning. De
wetenschappelijke onderbouwing van preventie en strafrechtelijke interventie. In:
Justitiële verkenningen, vol. 30, nr. 5, pag. 31-48.
22

128

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

leiden tot de beste resultaten. Bartels e.a. (2001)24 hebben diverse
onderzoekspublicaties over effectieve interventies voor jongeren met
(ernstig) gewelddadig gedrag op een rijtje gezet. Zij komen tot de conclusie
dat interventies beter scoren naarmate meer aan de volgende criteria wordt
voldaan: nadruk op het leren van concrete vaardigheden; concreet (vaak
gedragstherapeutisch) van opzet; aandacht voor cognities (planning) en
emoties; betrekking op meerdere contexten / systemen: jeugdige en ouders;
outreachend (het gezin in), gericht op individuele risico- en beschermende
factoren; en aansluiten op (on)mogelijkheden van de jongere.
Competentiegericht werken
PI Research heeft de kennis over de effectiviteit van programma’s en
programmaonderdelen voor delinquente jongeren door de jaren heen gebruikt
om diverse competentiegerichte methodieken en programma’s te ontwikkelen
en te evalueren. Het competentiegericht
werken is gekozen als
basismethodiek voor Crossroads 1. Bij deze methode gelden de volgende
uitgangspunten:
- De nadruk ligt op het leren van concrete praktische, sociale, emotionele
en cognitieve vaardigheden voor het leven van alledag.
- De gehanteerde hulpmiddelen en technieken door uitvoerende
professionals en de gehanteerde competentie- en delictanalyse zijn
ontleend aan de leertheorieën en gedragstherapie en zijn gericht op het
opsporen van individuele risico- en beschermende factoren.
- In het dagelijks leven spelen niet alleen praktische en sociale
vaardigheden een rol, maar ook cognities en emoties. Uitvoerende
professionals besteden hier aandacht aan door jongeren te leren plannen,
hun eigen emoties te benoemen en te hanteren, hun gedachten uit te
spreken en zonodig bij te stellen, enzovoorts.
- Ouders worden geïnformeerd en betrokken bij het formuleren en
evalueren van doelen voor een behandelplan. Het werken met jongeren
wordt aangevuld en gecombineerd met een expliciet hulp- of
behandelaanbod voor ouders.
- Wanneer de logistieke en praktische mogelijkheden dit toelaten, worden
interventies in het gezin en de bredere sociale omgeving van de van de
jongere uitgevoerd.
- De competentiegerichte aanpak is gericht op het aanleren van nieuwe
vaardigheden, aansluitend bij wat de jongere al kan, wat hij wil en wat
hij zou moeten leren om – in dit geval – recidive te voorkomen.
- Juist ook bij dreigend agressief/escalerend gedrag, is de in het van
competentiegerichte principes zeer cruciaal.

24
Bartels, A.A.J., S. Schuursma, N.W. Slot (2001). Interventies. In: Loeber, R., N.W.
Slot, J.A. Sergeant. Ernstige en geweldadige jeugddelinquentie. Omvang, oorzaken en
interventies. Bohn Stafleu Van Loghum, Houten/Diegem, pag. 291-318.

Bijlagen

129

In de notitie van PI Research is een uitgebreide beschrijving opgenomen hoe
de uitgangspunten van het competentiegericht werken binnen de aanpak van
Crossroads 1 vertaalt kan worden naar competentiegerichte basistechnieken
en interventies.
Leertheorieën
Binnen het competentiemodel wordt gebruik gemaakt van vijf verschillende
leertheorieën, die min of meer in elkaars verlengde liggen, namelijk: de
klassieke leertheorie; de operante leertheorie; de sociale leertheorie; het
zelfmanagementmodel; en de cognitieve leertheorie. De leertheorieën zijn
om twee redenen van belang. De theorieën bieden ten eerste een kader bij het
analyseren en veranderen van probleemgedrag en het opsporen van factoren
die competentie beïnvloeden. In de tweede plaats hebben de leertheorieën
veel bruikbare strategieën en technieken opgeleverd die gebruikt kunnen
worden om competentie te vergroten en probleemgedrag te reduceren.25
De klassieke leertheorie biedt een kader om te kunnen begrijpen hoe
bepaalde problemen, zoals angsten en vermijdingsgedrag bij jongeren kunnen
ontstaan. Volgens de operante leertheorie wordt het aanleren van gedrag
beïnvloed door de situatie die aan het gedrag voorafgaat en de gebeurtenissen
die op het gedrag volgen. Om dit inzichtelijk te maken kan gebruik worden
gemaakt van het zogenoemde SRC-schema (stimulus/situatie, respons en
consequentie). Volgens de sociale leertheorie wordt gedrag aangeleerd door
het zien van gedrag van belangrijke personen uit de omgeving. Het
zelfmanagementmodel benadrukt de invloed die jongeren kunnen uitoefenen
op het eigen gedag door zelfobservatie, zelfevaluatie en zelfversterking of
zelfafzakking. De cognitieve leertheorie besteedt expliciet aandacht aan de
rol van gedachten en gevoelens en de denkstappen. Negatieve of storende
gedachten dienen te worden vervangen door positieve of helpende gedachten.
26

6.

Crossroads 2

De aanpak van Crossroads 2 is beschreven in een Plan van Aanpak dat bij de
start van het project is opgesteld. Hierin wordt een beschrijving gegeven van
de doelgroep, het doel en de uitgangspunten van de methodiek. Daarbij wordt
opgemerkt dat een precieze invulling van de methodiek nog niet is
ontwikkeld. De ervaringen die tijdens het project worden opgedaan, worden
bijgehouden in een werkboek en uitgewerkt tot een methodische werkwijze.
Wel heeft Crossroads 2, als reactie op de vraag van de onderzoekers naar de
25
Slot, N.W., H.J.M. Spanjaard (1999). Competentievergroting in de residentiele
jeugdzorg. Hulpverlening voor kinderen en jongeren in tehuizen. Intro, Baarn.
26
Slot, N.W., H.J.M. Spanjaard (1999).

130

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

theoretische onderbouwing van het project, enkele documenten gestuurd
waarin een aantal van de gehanteerde methodieken nader wordt toegelicht.
De uitgangspunten van de methodiek zijn gebaseerd op diverse methodieken
uit de jeugdhulpverlening. Het gaat hierbij zowel om specifieke inzichten met
betrekking tot de doelgroep (Marokkaanse jongeren) als om meer algemene
inzichten uit de jeugdhulpverlening.
Specifieke inzichten
Landelijk en provinciaal zijn er succesvolle werkwijzen en methodieken
ontwikkeld, die passen bij de doelgroep. Op basis van ervaringen van het
opvanghuis Karam voor Marokkaanse jongens en het Maatjes project van
stichting Palet, worden de coaches van het project geïnstrueerd om op de juist
werkwijze interventies te doen die passen bij Marokkaanse gezinnen.
Algemene inzichten jeugdhulpverlening
Daarnaast wordt in de begeleiding van de jongere en hun ouders methodieken
ingezet zoals die ook gebruikt worden in de ambulante hulpverlening. Daarbij
wordt in het bijzonder aansluiting gezocht bij de methoden die binnen
Stichting Kompaan worden toegepast, de Stichting waar het project
Crossroads 2 is ondergebracht. De methodieken die ingezet worden zijn de
systeemgerichte benadering, het competentiegericht werken, de contextuele
benadering en het vraaggericht werken. Daarnaast wordt in de begeleiding
van de gezinnen gebruik gemaakt van Intensieve Ambulante
Gezinsbegeleiding (IAG). De medewerkers volgen een gecertificeerde
opleiding Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding. Daarnaast kunnen zij
scholing volgen voor de verschillende andere methodieken en worden zij
bijgeschoold in de kindproblematiek en houdings- en gesprekstechnieken.
Systeemgericht werken
Door systeemgericht te werken kan inzicht worden verkregen in hoe de
interactie tussen ouder en kind de problemen beïnvloedt en, omgekeerd, hoe
de ontstane problemen de interactie beïnvloeden. Daarnaast wordt in kaart
gebracht wat wel goed gaat en wat de krachten van het gezinssysteem zijn,
om van daaruit de krachten van het gezin te vergroten en de negatieve
patronen te stoppen.
Competentiegericht werken
Deze methode is gericht op het aanleren van vaardigheden en het versterken
van de eigen competenties.
Contextuele benadering
Volgens het project ligt binnen de contextuele benadering van Nagy het
accent op de geschiedenis van een gezin en op de manier waarop patronen
zich door generaties heen herhalen en ontwikkelen. Het symbool van de

Bijlagen

131

contextuele benadering is de balans in geven en ontvangen. Wanneer er
sprake is van een disbalans tussen geven en ontvangen (bijvoorbeeld door
uitbuiting) kan een kind op een volgende generatie verhalen wat hij/zij tekort
is gekomen. Hierdoor kan de disbalans worden doorgegeven op de volgende
generatie, wat door Nagy wordt aangeduid als de roulerende rekening.
Centraal in de contextuele benadering staat bovendien de onverbrekelijke
band tussen een kind en zijn biologische ouders, de zogenoemde verticale
loyaliteit. Er is daarbij volgens Nagy sprake van vrijheid in verbondenheid: je
bent vrij in het maken ven je eigen keuzes, maar altijd in het besef dat je een
kind bent en blijft van je ouders. Bij het bieden van hulpverlening vanuit de
contextuele benadering zijn, volgens dit project, onder meer de volgende
aspecten van belang: jezelf betrouwbaar tonen aan de cliënt; altijd meerzijdig
partijdig blijven door loyaliteit te betuigen aan alle belangrijke gezins- en/of
familieleden; je bewust zijn van de eigen visie, waarden, normen en
verwachtingen; en aandacht besteden aan de balans tussen geven en
ontvangen.
Vraaggericht werken
Bij deze methodiek wordt uitgegaan van de vraag van de jongere en zijn
ouders om van hieruit doelen te formuleren. Aan de hand van deze doelen
kan oplossingsgericht worden gewerkt. De begeleiding zal onder andere
bestaan uit het praktisch bezig zijn met de jongeren door bijvoorbeeld samen
activiteiten te ondernemen om de doelen te behalen.
Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding
Het basisprincipe van de Intensieve Ambulante Gezinsbegeleiding (IAG) is
de basisattitude. Een aantal onderdelen van de basisattitude is het aansluiten
bij de jongere/gezin, afstemmen op het angstniveau en de mogelijke
weerstand, richten op wat goed gaat, transparant werken, vasthoudendheid en
bespreekbaar kunnen maken van pijnlijke onderwerpen. Binnen de IAG
worden verschillende theoretische kaders gecombineerd, waaronder het
systeemdenken en het contextueel werken (zie eerder). Daarnaast wordt
gebruik gemaakt van de leertheorie, de communicatietheorie en de
oplossingsgerichte therapie. Binnen de leertheorie zijn twee stromingen te
onderscheiden, die beide van belang zijn bij het werken met gezinnen,
namelijk de operante leertheorie van Skinner en de sociale leertheorie van
Bandura. De operante leertheorie gaat ervan uit dat gedrag geleerd wordt
onder invloed van omgevingsfactoren. De sociale leertheorie benadrukt dat
men ook gedrag leert op grond van datgene wat men belangrijke personen in
de omgeving ziet doen (observerend leren). Volgens de communicatietheorie
wordt de manier waarop mensen zich gedragen beïnvloed door hun contacten
met anderen. Uitgangspunt in de werkwijze volgens de communicatietheorie
is het kijken naar de aanwezigheid van positieve communicatie en het
uitbreiden hiervan. De gesprekken binnen de oplossingsgerichte
gesprekstheorie, tot slot, zijn grotendeels gecentreerd rond twee

132

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

kernactiviteiten, namelijk de ontwikkelingen van duidelijk geformuleerde
doelen binnen het referentiekader van de cliënt en de ontwikkeling van
oplossingen gebaseerd op uitzonderingen. Uitzonderingen zijn in dit kader de
momenten in het leven van de cliënt waarin zich problemen hadden kunnen
voordoen, maar zich niet voordeden.

7.

BOP Academie

De BOP Academie heeft begin 2009 een methodiekbeschrijving opgesteld,
waarin de ervaringen die het project heeft opgedaan in de eerste anderhalf
jaar zijn verwerkt. Deze methodiekbeschrijving bevat een uitgebreide
toelichting op het doel, de doelgroep en de verschillende elementen van de
aanpak van het project en de onderlinge samenhang tussen deze onderdelen.
Hoewel in deze methodiekbeschrijving wel wordt beschreven hoe door
middel van de interventie de factoren voor het ontstaan van het
probleemgedrag worden beïnvloed, wordt niet ingegaan op de onderliggende
(wetenschappelijke) theorieën of onderzoeken die de aanpak ondersteunen.
Als reactie op de vraag van INTRAVAL naar de onderliggende theorie heeft het
project daarom in een apart document nadere informatie verstrekt met een
eerste aanzet voor de theoretische onderbouwing.
De uitgangspunten van de aanpak van de BOP Academie zijn onder meer
gebaseerd op twee theorieën over de ontwikkeling van problematisch gedrag,
namelijk de sociale leertheorie en het ontwikkelingsperspectief. Hieronder
worden deze theorieën nader toegelicht en wordt aangegeven hoe deze
theorieën vorm krijgen binnen de BOP Academie. Hierbij is gebruik gemaakt
van de informatie van de BOP Academie uit het document met de eerste
aanzet voor de theoretische onderbouwing.
Sociale leertheorie
In de sociale leertheorie27 wordt beschreven hoe gedrag ontstaat in directe en
indirecte interactie van het kind met de omgeving. Uitgangspunt is dat gedrag
wordt aangeleerd door de gevolgen die het gedrag heeft. Gedrag dat positieve
gevolgen heeft of leidt tot vermijding van negatieve consequenties wordt
herhaald. Het uitproberen van nieuw gedrag berust niet op toeval, veel
gedrag wordt geleerd door imitatie (modelling). Kinderen imiteren gedrag
van mensen in hun omgeving, vooral als zij zien dat dit gedrag positieve
gevolgen heeft. Deze theorie beschrijft hiermee zowel de invloed van
bekrachtiging van gedrag van het kind, maar ook hoe omgevingsinvloeden
het gedragsrepertoire kunnen beïnvloeden.

27

Dehart, G., L.A. Sroufe, R.C. Cooper (2000). Child development. Its nature and
course. McCraw-Hill Higher Education, Dubuque.

Bijlagen

133

Patterson28 heeft op basis van deze theorie onderzocht hoe probleemgedrag
ontstaat en op welke manier het kind hierin dwang kan uitoefenen. Volgens
Patterson heeft een ouder in een opvoedingssituatie verschillende keuzes
wanneer het kind iets weigert. De ouder kan in deze situatie toegeven,
kordaat disciplineren, negeren, dreigen (met straf) of fysiek straffen.
Wanneer een ouder kiest voor toegeven, leert het kind dat opstandig gedrag
wat oplevert, waardoor dit gedrag wordt bekrachtigd. Wanneer ouders
herhaaldelijk en onbeperkt toegeven, verliezen zij de controle over het kind.
Ook zal het kind elders hetzelfde gedrag gaan vertonen.
De ideeën uit de leertheorieën zijn veelvuldig onderzocht29 en veel
behandelmethoden voor probleemgedrag zijn op leertheoretische principes
gebaseerd.30 Binnen de BOP Academie worden verschillende interventies
toegepast die gebaseerd zijn op de leertheorie, namelijk: het belonen van
positief gedrag en het doorbreken van de vicieuze cirkel van de bekrachtiging
van negatief gedrag; modeling door het bieden van voorbeeldfiguren in de
vorm van trainers, collega’s op het werk en medescholieren; het versterken
van de ervaren competenties door positieve ervaringen op te doen in een
veilige omgeving.
Ontwikkelingsperspectief
Vanuit het ontwikkelingsperspectief worden aspecten van verschillende
theoretische stromingen geïntegreerd.31 Het ontstaan van emotionele of
gedragsproblemen is volgens dit model te verklaren vanuit een scala aan
factoren. Genetische kwetsbaarheid, gezin/familie, socio-economische,
culturele factoren en ontwikkelingsgeschiedenis spelen allemaal een rol. Het
ontwikkelingsmodel doet recht aan de complexe oorzaken van ernstig
probleemgedrag. Iedere factor die wordt genoemd heeft invloed op het
ontstaan van psychopathologie.32 Methoden of interventies die gebaseerd
zijn op dit model hebben meerdere aangrijpingspunten. Naast gedrag in
relatie tot gezin wordt bijvoorbeeld ook aandacht besteed aan
schoolopleiding, werk, sociale relaties, versterking van zelfvertrouwen en
dagstructuur.
28

Patterson, G.R. (1982). Coercive family process. Castalia Publishing Company,
Eugene-Oregon.
29
Ploeg, J., van der (1998). Gedragsproblemen; ontwikkelingen en risico’s.
Lemniscaat: Rotterdam.
30
Onder andere: Boendermaker, L. (2001). Behandeling van antisociaal gedrag in
justitiële behandelinrichtingen voor jongeren. Kind en Adolescent, vol. 22, 242-256;
Bartels, A. (2005). Gedragsmatige en leergerichte strategiën; in Hermans, J. (2005).
Handboek Jeugdzorg. Bohn Stafleu van Loghum, Houten.
31
Dehart, G., L.A. Sroufe, R.C. Cooper (2000).
32
Onder andere: Cadoret et al (1990), Tienari et al (1990) in: Dehart, G., L.A. Sroufe,
R.C. Cooper (2000). Child development. Its nature and course. McCraw-Hill Higher
Education, Dubuque.
134

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

Verschillende interventies van de BOP Academie zijn gebaseerd op het
ontwikkelingsperspectief. Ten eerste wordt gewerkt volgens een integrale
aanpak van systeemfactoren, werk en opleiding, schulden en sociale
omgevingen. Hierdoor wordt indirect gewerkt aan het beïnvloeden van
ervaren competenties en zelfvertrouwen. De interventies van de BOP
Academie zijn gericht op meerdere sporen. Daarnaast wordt door de
begeleiding in de BOP Academie de positie van de deelnemer in de
maatschappij versterkt.

8.

Wyldemerk

In de projectdocumentatie van het project Wyldemerk wordt kort ingegaan op
de achtergronden van de aanpak die binnen het project wordt toegepast. Het
project is gebaseerd op de ervaringen van de Eagle Rock School in Colorado.
De Eagle Rock School biedt sinds 1993 een plek waar jongeren kunnen leren
en groeien.33 Daarnaast wordt binnen het project Wyldemerk gebruik
gemaakt het concept 'natuurlijk leren'. Dit concept wordt op een toenemend
aantal scholen uitgevoerd. Als voorbeeld wordt hierbij verwezen naar het
Friesland College, dat in 1999 met natuurlijk leren startte voor leerlingen op
niveau 1. De ongediplomeerde uitval bleek daar gereduceerd van 50 naar 20
procent.34 Ondanks herhaaldelijke verzoeken van de onderzoekers is er geen
aanvullende informatie ontvangen over de theoretische onderbouwing van
Wyldemerk.

9.

De Uitdaging

In de projectomschrijving van De Uitdaging wordt niet expliciet verwezen
naar (wetenschappelijke) theorieën. Wel wordt door de medewerkers van De
Uitdaging opgemerkt dat het project voorbouwt op jarenlange ervaringen
binnen de militaire structuur. Op de vraag van INTRAVAL naar een
theoretische onderbouwing van de gehanteerde aanpak heeft de projectleider
van De Uitdaging een verslag gestuurd van een gesprek dat De Uitdaging
heeft gehad met een medewerker van een extern bureau. Volgens de
projectleider van De Uitdaging is dit verslag een goede weergave van de
onderbouwing van het project.
In onderstaande uiteenzetting worden de uitgangspunten van de aanpak van
De Uitdaging beschreven, zoals weergegeven in bijlage 3 van de eerste

33
Voor een beschrijving van de ervaringen van de Eagle Rock School wordt
verwezen naar de website www.eaglerockschool.org.
34
Profiel, maart 2005.

Bijlagen

135

voortgangsrapportage van INTRAVAL35 en in het verslag van bovengenoemd
gesprek.
Internaatfunctie
Het project De Uitdaging haalt jongeren uit hun dagelijks omgeving. De
onderliggende filosofie van het verblijf op een locatie buiten de eigen
woonomgeving is afkomstig van het CWI. Door de doelgroep uit de eigen
sociale omgeving te halen en ze te plaatsen in een nieuwe, helder
gestructureerde omgeving, is het mogelijk hen employabel te maken. De
jongeren leren competenties die in het bedrijfsleven noodzakelijk zijn,
waaronder discipline, zelfredzaamheid, werken in teamverband en op tijd
komen.
Van belang hierbij is dat de (sociale) vaardigheden die geoefend worden
binnen de setting van het project, toegepast moeten kunnen worden in het
dagelijks functioneren van de jongeren. Om effectief te zijn, is het wenselijk
dat taal en geleerde vaardigheden aansluiten bij wat gangbaar is in de
burgermaatschappij. Binnen het programma van de Uitdaging is hierin
voorzien, aangezien de sociale vaardigheden binnen Defensie niet anders zijn
dan die in de maatschappij.
Discipline en zelfverantwoordelijkheid
Er wordt gewerkt in een gedisciplineerde omgeving. Disciplinering is goed,
mits de overstap naar zelfverantwoordelijkheid een prominent onderdeel is
van het programma. Zelfverantwoordelijkheid past in de cultuur van
Defensie. De begeleiding is gebaseerd op wederzijds vertrouwen,
zelfstandigheid in handelen en wederzijds respect.
Overige kernpunten
Naast bovenstaande uitgangspunten vormen positieve aandacht, respect en
structuur kernpunten van de aanpak.

35
Bieleman, B., J. Snippe, M. Boendermaker, M. Hofman (2008). Onderzoek
pilotprojecten campussen. 1. Beschrijving projecten en doelgroep. St. INTRAVAL,
Groningen-Rotterdam.

136

INTRAVAL - Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 2

In dit boek, het tweede van drie delen, wordt om te
beginnen de voortgang van de projecten beschre­
ven. Daarbij wordt onder meer een vergelijking ge­
maakt tussen de deelnemers die in de eerste helft
van 2008 zijn ingestroomd en de deelnemers die
na de zomer van 2008 zijn ingestroomd. Tevens
wordt aandacht besteed aan de werving en selec­
tie van de deelnemers. Tot slot wordt ingegaan op
de theoretische onderbouwing van de pilotprojec­
ten. In het derde en laatste rapport zullen de re­
sultaten en effecten van de pilotprojecten worden
gepresenteerd.

2 . voor tga n g en th eor etis ch e on der bou w in g

In opdracht van het ministerie van Jeugd en Gezin
evalueert onderzoeks- en adviesbureau I n t r ava l
vanaf eind 2007 de pilotprojecten campussen, die
zijn gestart in de gemeenten Amsterdam, Deven­
ter, Rotterdam en Tilburg. Daarnaast is één project
gevestigd in Friesland en is één project gehuisvest
op de kazerne in Soesterberg. Alle negen projec­
ten zijn gericht op het afronden van een (reguliere)
opleiding en het toeleiden naar (regulier) werk.

Onderzoek Pilotprojecten campussen

Onderzoek
Pilotprojecten
campussen

Schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten vor­
men in Nederland een belangrijk probleem. Van
de niet schoolgaande en niet werkende jongeren
worden 12.000 tot 14.000 als een probleemgroep
gezien. Zij gaan niet naar school, hebben geen
baan of startkwalificatie, ontvangen geen uitkering
en zijn ook niet op zoek naar werk of scholing.
Een aantal ministeries (Sociale Zaken en Werkge­
legenheid; Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen;
Binnen­landse Zaken en Koninkrijksrelaties; Justitie;
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport) heeft geza­
menlijk een bedrag van tien miljoen euro vrijge­
maakt om te investeren in praktijkinitiatieven van
gemeenten en andere lokale/regionale project­
uitvoerders voor deze jongeren.

Onderzoek
Pilotprojecten
campussen
2 . v o o r tg a n g e n t h e o r e t i s c h e o n d e r b o u w i n g

B. Bieleman
M. Boendermaker
M. Hofman

ISBN 978 90 8874 071 8

I n t r ava l