Groot project Ecologische Hoofdstructuur
Eerste voortgangsrapportage
Rapportagejaar 2007

1 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Inhoudsopgave
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Inleiding
Achtergrond en context EHS-beleid
Omvang EHS
Kwaliteitsbeleid EHS
Samenhang EHS
Planologische bescherming EHS
Effecten van het EHS-beleid
Financiën
Algemene conclusies en aandachtspunten

pagina 3
pagina 4
pagina 5
pagina 15
pagina 18
pagina 24
pagina 26
pagina 30
pagina 34

Leeswijzer
Deze voortgangsrapportage is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 wordt de historische en
beleidsmatige context van het EHS-beleid geschetst. De hoofdstukken 3 tot en met 8 volgen de
opbouw van de uitgangspuntennotitie van de vaste Kamercommissie en beslaan achtereenvolgens
de onderdelen: omvang, kwaliteit, samenhang, planologische veiligstelling, effecten van beleid en
financiële beleidsinformatie. De laatste paragraaf van deze hoofdstukken bevat een oordeel over
de voortgang. In hoofdstuk 9, tenslotte, worden enkele algemene conclusies getrokken en wordt
stilgestaan bij enkele aandachtspunten.

2 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

1. Inleiding
Dit is de eerste voortgangsrapportage in het kader van het groot project Ecologische Hoofdstructuur
(EHS). Deze rapportage heeft betrekking op het jaar 2007. Hiermee wordt uitvoering gegeven aan het
besluit van Tweede Kamer van 26 april 2007 om de EHS aan te wijzen als groot project (TK 30825, nr. 5).
De kaders die in deze rapportage worden gehanteerd zijn:
- de uitgangspuntennotitie van de vaste Kamercommissie voor LNV d.d. 21 november 2007 (TK 30825,
nr. 12, bijlage).
- de kabinetsreactie op deze uitgangspuntennotitie d.d. 31 maart 2008 (TK, 30825, nr. 12).
- het verslag van het gesprek op 20 mei 2008 met de rapporteur en de plaatsvervangend rapporteur
voor dit groot project en de minister van LNV, d.d. 26 mei 2008 (08-LNV-B-73).
- het algemeen overleg met de vaste Kamercommissie voor LNV op 2 juli 2008 over de
informatievoorziening in het groot project EHS en de bovenstaande documenten.
Herkomst informatie
Zoals is benadrukt in de kabinetsreactie, zal voor de informatievoorziening in het kader van dit groot
project gebruik worden gemaakt van bestaande informatiestromen. Het grootste deel van de EHS
wordt gerealiseerd via het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). Kwantitatieve informatie over de
voortgang hiervan is overgenomen uit de provinciale ILG-voortgangsrapportages over het jaar 2007.
Over deze voortgangsrapportages en de voortgang van het ILG als geheel wordt de Tweede Kamer
separaat geïnformeerd.
Enkele onderdelen van de EHS worden niet via het ILG gerealiseerd. Dit betreft:
- Beheer door Staatsbosbeheer
- Beheer bestaande natuur door ‘derden’ (zoals Defensie en waterleidingbedrijven)
- Het programma Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG)
- Het programma Maaswerken
- Natuur in het IJsselmeergebied (onderdeel van ICES-II Natte Natuur)
- Het door Verkeer en Waterstaat gefinancierde deel van het Meerjarenprogramma Ontsnippering
(MJPO)
Informatie over deze EHS-onderdelen is afkomstig van de betreffende uitvoerende organisaties, zoals
Staatsbosbeheer, Dienst Landelijk Gebied (DLG) en Rijkswaterstaat.
Informatie over de effecten van het beleid is grotendeels gebaseerd op de Natuurbalans 2008 van het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), die op 11 september jl. aan de Tweede Kamer is aangeboden.

Uitvoerende
Voortgangs
rapportage
ILG

Provincie

ILG

DR
Provincie
DLG

SBB SBB
Nurg DLG/
Maaswerken Rijkswaterstaat
IJsselmeer DLG/

Voortgangs
rapportage
ILG

Areaalverantwoording

Directeurenoverleg
LNV & V&W

Voortgangs
rapportage
Veiligheid
en
Natte
Natuur

LNV

Ministerie
LNV

Tweede
kamer

Mede namens
Minister V&W
en VROM

Rijkswaterstaat

Figuur 1. Stroomschema informatievoorziening. Bron: DLG, 2008
3 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

2. Context EHS-beleid
De Ecologische Hoofdstructuur is geïntroduceerd in het Natuurbeleidsplan uit 1990 (TK 21149, nr. 2).
Aanleiding voor het nieuwe beleid was de voortgaande algehele achteruitgang van het aantal
planten en dieren, de afname van de biodiversiteit en de vermindering van het areaal natuur. In het
Natuurbeleidsplan werd een ‘ruimtelijk stabiele ecologische hoofdstructuur’ beoogd waarbinnen
‘duurzaam behoud, herstel en ontwikkeling van nationaal en internationaal belangrijke ecosystemen’
vorm moesten krijgen.
Sinds 1990 is het beleidsconcept verschillende keren bevestigd, uitgebouwd, geconcretiseerd en van
nieuwe accenten voorzien. Dit gebeurde onder meer in het Structuurschema Groene Ruimte (1995), de
beleidsnota ‘Natuur voor mensen, mensen voor Natuur’ (2000), de Nota Ruimte (2004) en de Agenda
Vitaal Platteland (2004). De visie van dit kabinet op het EHS-beleid voor de komende jaren, staat onder
andere verwoord in een brief aan de Tweede Kamer van oktober 2007 (TK, 30825, nr. 7). De belangrijkste
doelstelling van het EHS-beleid is een ecologische: versterking van de biodiversiteit. Daarnaast draagt
de realisatie van de EHS echter ook bij aan landschappelijke waarden, recreatieve mogelijkheden en het
welzijn van burgers.
Van het begin af aan is het EHS-beleid een aangelegenheid geweest van verschillende overheden en
andere partijen, zoals terreinbeherende organisaties, agrariërs en overige particulieren. Met name
provincies hebben in de uitvoering van het EHS-beleid een prominente rol gehad. Deze is versterkt
met de inwerkingtreding van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) op 1 januari 2007, wettelijk
verankerd door de Wet inrichting landelijk gebied (Wilg). Via het ILG zijn met provincies zevenjarige
afspraken gemaakt over het realiseren van beleid in het landelijk gebied. De EHS is hiervan een
belangrijk onderdeel.
Ongeveer 45 procent van alle hectares EHS op het land is tevens Natura 2000-gebied. Dit zijn de
gebieden die Nederland heeft aangewezen op grond van de Vogel-en Habitatrichtlijn en waarvoor
Nederland gezien de voorkomende habitats en soorten een bijzondere verantwoordelijkheid heeft.
De Natura 2000-gebieden liggen vrijwel geheel binnen de EHS. Over de beleidsmatige ontwikkelingen
rondom Natura 2000 wordt de Tweede Kamer via de bestaande kanalen separaat geïnformeerd.
In de EHS liggen ook de twintig Nationale Parken die Nederland kent. Ze hebben gezamenlijk een
oppervlakte van 123.000 hectare. Van groot belang voor het functioneren van de EHS als netwerk zijn
de 12 robuuste verbindingen met een totale oppervlakte van 27.000 hectares. Ook worden op basis
van het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) ten minste 200 knelpunten tussen de EHS en
rijksinfrastructuur weggewerkt, in de vorm van ecoducten en andere faunavoorzieningen.

4 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3. Omvang EHS
In dit hoofdstuk wordt in kaart gebracht wat de kwantitatieve einddoelstelling is voor 2018. Vervolgens
wordt de stand van zaken gemeld op 1 januari 2007, de realisatie in 2007 en de restanttaakstelling op 31
december 2007.
3.1. Totale kwantitatieve taakstelling EHS
De taakstelling van de EHS op het land bestaat uit een samenhangend netwerk van 728.500 ha. Deze
taakstelling is als volgt opgebouwd:
Nieuwe EHS

275.000 ha.

Bestaande EHS (1990)

453.500 ha.

Totaal

728.500 ha.

De beoogde EHS is weergegeven op de PKB-kaart 5 uit de Nota Ruimte. (zie pagina 6)
Naast de EHS op het land, maken ook de grote wateren deel uit van de EHS. Zie hiervoor hoofdstuk 5.3.
Nieuwe EHS
In het EHS-beleid wordt ten aanzien van te realiseren nieuwe EHS gewerkt met de volgtijdelijke trits
verwerving, inrichting en beheer. Niet alle 275.000 hectares nieuwe EHS hoeven te worden aangekocht
en ingericht (zie 3.2). Een aanzienlijk deel van de taakstelling zal bijvoorbeeld worden gerealiseerd door
middel van agrarisch natuurbeheer (zie 3.4).
Bestaande EHS
Onder de beleidscategorie ‘bestaande EHS’ (453.500 ha) wordt natuur verstaan die al in 1990 deel
uitmaakte van de EHS. Deze natuur hoeft niet meer te worden verworven of ingericht, maar moet nog
wel worden beheerd. Doordat een deel van de uitbreidingstaakstelling inmiddels is gerealiseerd, is de
hoeveelheid bestaande natuur inmiddels uiteraard gegroeid. Op 1 januari 2007 was van de beoogde
728.500 hectare al bijna 600.000 hectare EHS in beheer. Dit is weergegeven in figuur 1.

Hectares

800.000

Nog in beheer te nemen nieuwe EHS

700.000

Nog in beheer te nemen agr. natuurbeheer

600.000

Gerealiseerd agr. Natuurbeheer

500.000

In beheer natuur

400.000
300.000
200.000
100.000
0

Beheer EHS

Figuur 2. Stand van zaken EHS op 1 januari 2007. Bron: LNV- Begroting 2008

Nulmeting op kaart
Gezamenlijk met provincies wordt een project uitgevoerd waarin per provincie de feitelijke
restanttaakstelling ‘in het veld’ op 1 januari 2007 wordt bepaald en gedigitaliseerd op kaart wordt gezet
(‘Nulmeting op kaart’). De aanleiding hiervoor was dat provincies bij de start van het ILG sommige
restanttaakstellingen betwistten. In de ILG-bestuursovereenkomsten is daarom afgesproken dat de
restanttaakstellingen op 1 januari 2007 aan de hand van de uitkomsten van het project ‘Nulmeting
op kaart’ opnieuw worden bezien. In deze rapportage wordt echter nog gewerkt met de huidige
restanttaakstellingen, die ook terugkomen in de LNV-begroting 2009.
Het project ‘Nulmeting op kaart’ geeft naar verwachting ook een meer gedetailleerd inzicht in de
hoeveelheid ruilgrond die ten behoeve van de EHS is verworven (zie 3.2.2) en in de hoeveelheid
‘onderhanden werk’ bij de inrichting (zie 3.2.3). Ook kan het project bijdragen tot het eenduidig kunnen
maken van onderscheid van beheer binnen en buiten de EHS (zie 3.4.2.). Het project kan op deze wijze
bijdragen aan het versterken van de beleidsinformatie over de EHS, binnen en buiten het ILG.
Het streven is de kaartbeelden die voortvloeien uit dit project jaarlijks te actualiseren en ter informatie
op te nemen in de voortgangsrapportages van het groot project EHS.
5 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Figuur 3. Beoogde EHS op PKB-kaart 5. Bron: Nota Ruimte 2005
6 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3.2 Verwerving EHS
Teneinde nieuwe EHS te realiseren, moeten sommige gronden worden aangekocht. Verwerving van
gronden ten behoeve van de EHS gebeurt veelal door Dienst Landelijk Gebied (DLG), in de meeste
gevallen in opdracht van de provincies.
3.2.1 Taakstelling verwerving 2018 en restanttaakstelling 1 januari 2007
Van de beoogde 275.000 ha. nieuwe natuur in 2018 moet iets minder dan de helft van de hectares
worden verworven: 130.444 ha. Het overige deel krijgt voornamelijk vorm via particulier en agrarisch
natuurbeheer. Op 1 januari 2007 moest nog 36.770 ha. worden verworven.
3.2.2 Prestaties verwerving in 2007 (via ILG)
In de voortgangsrapportages ILG over het jaar 2007 hebben provincies aangegeven hoeveel hectares
in 2007 ten behoeve van de EHS zijn verworven (inclusief robuuste verbindingen). Hieronder staat een
landelijk overzicht hiervan aan, afgezet tegen de totale taakstelling voor de periode 2007-2013.
Taakstelling 2007-2013
20.056 ha.
Realisatie 2007
4.818 ha.
prestaties verweving in 2007 afgezet tegen taakstelling landelijk beeld (ILG)
25.000

realisatie 2007
taakstelling 2007-2013

Aantal Hectares

20.000

15.000

10.000

5.000

0

Totaal

realisatie 2007

4.818

taakstelling 2007-2013

20.056

Figuur 4. Bron: Voortgangsrapportage ILG 2007

Het aantal hectares bij ‘realisatie’ 2007 betreft het totale aantal in 2007 verworven hectares ten behoeve
van de EHS. De ervaring in het verleden leert dat jaarlijks ongeveer eenderde direct op de juiste plek
wordt verworven en tweederde als ruilgrond (TK 29576, nr. 48, p. 9). Deze ruilgronden worden op een
later moment alsnog op de beoogde plek binnen de EHS ‘neergelegd’. Op 31 december bedroeg de
hoeveelheid ruilgrond ten behoeve van de EHS naar verwachting ongeveer 15.000 ha.
3.2.3 Restanttaakstelling verwerving 31–12-2007
Afgaande op de restanttaakstelling op 1 januari 2007 en de geleverde prestaties in 2007, ontstaat het
volgende beeld over de restanttaakstelling op 31 december 2007.
Restanttaakstelling 1-1-2007:
36.770 ha. (3.2.1)
Realisatie 2007 ILG:
4.818 ha. (3.2.2)
Realisatie 2007 (niet-ILG):
57 ha. (zie verder 3.5)
Restanttaakstelling 31-12-2007: 31.855 ha.

7 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3.3 Inrichting EHS
Ten behoeve van de realisatie van nieuwe natuur moeten sommige landbouwgronden worden (her)
ingericht. Dit betekent dat de grond geschikt moet worden gemaakt voor het gebruik als natuurgebied.
Inrichting vindt deels plaats in inrichtingsprojecten die worden uitgevoerd door Dienst Landelijk Gebied
(meestal in opdracht van provincies) en deels door terreinbeheerders.
3.3.1 Taakstelling inrichting 2018 en restanttaakstelling 1 januari 2007
Van de beoogde 275.000 ha. nieuwe EHS in 2018 moet in totaal 176.715 ha. worden ingericht. Op 1 januari
2007 moest hiervan nog 125.929 ha. worden ingericht. Een deel hiervan is reeds verworven (terplekke of
als ruilgrond).
3.3.2 Prestaties inrichting in 2007 (via ILG)
In de ILG- bestuursovereenkomsten zijn afspraken gemaakt over het aantal hectares dat in de periode
2007-2013 ten behoeve van de EHS moet worden ingericht. In de voortgangsrapportages ILG hebben
provincies aangegeven hoeveel hectares in 2007 ten behoeve van de EHS zijn ingericht. Hieronder treft u
het landelijke overzicht hiervan aan, afgezet tegen de totale taakstelling voor de periode 2007-2013.
Taakstelling 2007-2013
30.916 ha.
Realisatie 2007
2.377 ha.
prestaties inrichting in 2007 afgezet tegen taakstelling landelijk beeld (ILG)

Aantal Hectares

35.000

realisatie 2007
taakstelling 2007-2013

30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0

realisatie 2007

Totaal
1.377

taakstelling 2007-2013

30.916

Figuur 5. Bron: Voortgangsrapportage ILG 2007

Het aantal hectares bij ‘Taakstelling 2007-2013’ betreft de te realiseren prestaties met nieuwe
verplichtingen voor de periode 2007-2013. Het aantal hectares bij ‘realisatie 2007’ betreft zowel nieuwe
als lopende verplichtingen (die de provincies bij de start van het ILG van het Rijk hebben overgenomen).
Er zitten meestal enige jaren tussen het moment waarop hectares in inrichting worden genomen en
het moment waarop hectares worden afgerond. Gedurende deze periode is sprake van zogeheten
‘onderhanden werk’. Op 31 december 2007 bedroeg de voorraad ‘onderhanden werk’ in de EHS naar
verwachting ruim 20.000 ha. Deze hectares zullen dus de komende jaren tot afronding komen.
3.3.3 Restanttaakstelling inrichting 31–12-2007
Afgaande op de restanttaakstelling op 1 januari 2007 en de geleverde prestaties in 2007, ontstaat het
volgende beeld over de restanttaakstelling op 31 december 2007.
Restanttaakstelling 1-1-2007:
125.929 ha. (3.3.1)
Realisatie 2007 ILG:
2.377 ha. (3.3.2)
Realisatie 2007 niet-ILG:
430 ha. (zie verder 3.5)
Restanttaakstelling 31-12-2007:123.122 ha.
Met inachtname van het onderhanden werk (ruim 20.000 ha.) is de conclusie dat voor nog ongeveer
100.000 ha. de inrichting nog daadwerkelijk van start moet gaan.
8 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3.4 Beheer EHS
Het beheer van de EHS-gebieden gebeurt op verschillende manieren, door verschillende beheerders en
via verschillende instrumenten. Dit is bijvoorbeeld afhankelijk van het type natuur dat voor een gebied
wordt beoogd en van de aanwezige en benodigde milieucondities.
We onderscheiden de volgende vormen van beheer:
Particulier natuurbeheer / functiewijziging
Deze gebieden worden beheerd door particulieren, wier grond van functie verandert in natuur. Deze
mogelijkheid bestaat sinds 2000. Particulieren ontvangen een vergoeding voor de waardedaling van
de grond als gevolg van de functieverandering. Indien nodig ontvangen zij ook een subsidie voor de
inrichting van de grond. Hierover zijn afspraken opgenomen in de ILG-bestuursovereenkomsten, conform
de provinciale Subsidieregeling Natuurbeheer (p-SN, onderdeel functiewijziging).
Beheer door particuliere natuurbeschermingsorganisaties (pnb’s) en particulieren
Dit zijn gebieden die worden beheerd door een van de particuliere natuurbeschermingsorganisaties
(Natuurmonumenten en de Provinciale Landschappen) en andere particulieren. Afspraken hierover
zijn opgenomen in de ILG-bestuursovereenkomsten en worden uitgevoerd via de provinciale regeling
Subsidieregeling Natuurbeheer (p-SN).
Agrarisch natuurbeheer
Deze gebieden worden beheerd door agrariërs, wier grond de functie landbouw behoudt. Agrariërs
beheren hun grond zodanig, dat deze een waardevolle bijdrage levert aan de natuur. Ook hierover zijn
afspraken opgenomen in de ILG-bestuursovereenkomsten, conform de provinciale Subsidieregeling
Agrarische Natuurbeheer (p-SAN).
Beheer door Staatsbosbeheer
Dit zijn gebieden die worden beheerd door Staatsbosbeheer. Het ministerie van LNV geeft hiertoe
rechtstreeks opdracht aan Staatsbosbeheer. Het beheer door Staatsbosbeheer maakt geen onderdeel uit
van het ILG.
Beheer door derden
Dit zijn bestaande natuurgebieden die worden beheerd door derden, zoals Defensie en
waterleidingbedrijven. Ook dit beheer is niet opgenomen in het ILG.
3.4.1 Taakstelling beheer 2018 en restanttaakstelling 1 januari 2007
Alle 728.5000 ha. (nieuwe en bestaande) EHS moeten worden beheerd.
Het beoogde eindbeeld in 2018 ziet er, onderverdeeld naar de verschillende vormen van beheer, als volgt
uit (in aantal ha.):
Bestaande EHS

453.500

Door PNB’s en particulieren

182.174

Door Staatsbosbeheer

130.218

Door ‘derden’

141.108

Nieuwe EHS

275.000

Door PNB’s en particulieren

67.272

Door particulier natuurbeheer via functiewijziging

42.771

Door agrarisch natuurbeheer

97.685

Door Staatsbosbeheer

67.272

Totaal te beheren:

728.500

In beheer op 1 januari 2007:

593.491

Nog in beheer te nemen op 1 januari 2007:

135.009

(zie ook figuur bij 3.1)

9 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3.4.2. Prestaties beheer 2007
Per bij 3.4.1. toegelichte beheersvorm zal worden weergegeven hoeveel hectares op 31 december 2007
in beheer waren, afgezet tegenover de stand van zaken op 1 januari 2007.
Onderscheid binnen en buiten EHS
Subsidies voor agrarisch natuurbeheer (p-SAN) en beheer door pnb’s en particulieren (p-SN) kunnen ook
buiten de EHS worden ontvangen. In deze voortgangsrapportage kan, zoals gemeld in de kabinetsreactie
op de uitgangspuntennotitie, nog niet het onderscheid worden gemaakt tussen de gerealiseerde
hectares binnen de EHS en buiten de EHS. Met provincies worden afspraken gemaakt over een
eenduidiger doorwerking van het EHS-beleid (zie 6.3) op gedetailleerd niveau. Samen met het project
Nulmeting op kaart moet dit ertoe leiden, dat in de toekomst het onderscheid binnen en buiten EHS wel
kan worden gemaakt.
Tot dusverre zijn de volgende aannames gedaan (LNV-Jaarverslag 2006, TK 31031- XIV, nr.1, p.60):
- beheer door particuliere natuurbeschermingsorganisaties / particulieren en beheer door
Staatsbosbeheer: 5/6 deel binnen de EHS, 1/6 deel buiten de EHS.
- agrarisch natuurbeheer: 2/3 deel binnen de EHS, 1/3 deel buiten de EHS.
- particulier natuurbeheer/functiewijziging en beheer door derden: alles binnen de EHS (met
uitzondering van de inmiddels vervallen mogelijkheid van bosaanleg buiten de EHS).
a. Beheer via ILG
Over de te beheren hectares via particulier natuurbeheer / functiewijziging (p-SN-functiewijziging),
beheer door pnb’s en particulieren (p-SN) en agrarisch natuurbeheer (p-SAN) prestatieafspraken gemaakt
in de ILG-bestuursovereenkomsten.
In het onderstaande schema staat per provincie en per categorie aangegeven hoeveel hectares op
31 december 2007 in beheer waren (volgens de ILG-voortgangsrapportages van provincies), afgezet
tegen de stand van zaken op 1 januari 2007 (volgens gegevens van Dienst Regelingen). Hierdoor wordt
de netto toe- of afname in 2007 zichtbaar (de ontwikkeling in het aantal doorlopende, aflopende en
verlengde subsidiecontracten).
Particulier natuurbeheer / functiewijziging (p-SN-functiewijziging)
In beheer 31-12-2007:
7.209
In beheer 31-12-2006:
6.420
Toename 2007:
789
Beheer door pnb’s en particulieren (p-SN)
In beheer 31-12-2007: 273.328
In beheer 31-12-2006: 267.699
Toename 2007:
5.629
Agrarisch natuurbeheer (p-SAN)
In beheer 31-12-2007: 59.415
In beheer 31-12-2006: 60.623
Afname 2007:
1.208

10 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Landelijk aantal hectares fn beheer via Programma Beheer (ILG) op 31-12-07
30.000

25.000

Aantal Hectares

20.000

15.000

10.000

5.000

0
SN-f

SN

SAN

Figuur 6. Bron: Voortgangsrapportage ILG 2007

b. Beheer buiten ILG
Beheer door Staatsbosbeheer
Een deel van de (in 1990) bestaande EHS is in beheer door Staatsbosbeheer (130.218 ha.). Daarnaast wordt
een deel van de hectares nieuwe EHS op het land na verwerving en inrichting door Dienst Landelijk Gebied
(DLG) overgedragen aan Staatsbosbeheer. Dit deel is net zo groot als het deel van de taakstelling nieuwe
natuur dat wordt gerealiseerd door de gezamenlijke particuliere natuurbeschermingsorganisaties (67.272 ha.).
Uit het jaarverslag 2007 van Staatsbosbeheer blijkt de areaalontwikkeling van Staatsbosbeheer in 2007:
In beheer eind 2007 (binnen en buiten EHS):
In beheer eind 2006 (binnen en buiten EHS):
Toename 2007:

222.297 ha.
218.478 ha.
3.819 ha.

De hier gepresenteerde hectares zijn inclusief hectares in de Waddenzee en de overname van het beheer
door derden (zoals Defensie).
Beheer door derden
Een deel van de bestaande EHS (141.108 ha.) wordt beheerd door Defensie, waterleidingbedrijven en andere
‘derden’.
3.4.3 Restanttaakstelling beheer 31-12-2007
Op basis van de eerdere aannames over de verdeling binnen en buiten de EHS (zie 3.4.2), was het aantal
beheerde hectares binnen de EHS eind 2007 als volgt:
Staatsbosbeheer (5/6 van 222.297):
185.247
Beheer door PNB’s en particulieren (5/6 van 273.328):
227.773
Agrarisch natuurbeheer (2/3 van 59.415):
39.610
Particulier natuurbeheer/functiewijziging(100% van 7.209):
7.209
Beheer door derden (100% van 141.108):
141.108
Totaal:
600.947
In beheer op 1 januari 2007 (zie 3.4.1):
Toename in 2007:

593.491
7.456

De restanttaakstelling voor beheer EHS is daarmee als volgt:
Taakstelling 2018:
In beheer 31-12-2007:
Nog in beheer te nemen 31-12-2007:

728.500
600.947
127.553
11 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3.4.4 Weidevogelbeheer
Onderdeel van het beheer via de p-SAN is het weidevogelbeheer. Het totale aantal grutto’s is sinds 1990
met zo’n 35 % afgenomen. Deze dalende trend voor grutto’s en andere weidevogels is helaas nog niet
gestopt. De afname is extra zorgwekkend, omdat Nederland voor een aantal soorten een Europese
sleutelpositie vervult. Zeventig procent van de Europese gruttopopulatie broedt in Nederland. Uit
onderzoek en uit de praktijk blijkt dat de effectiviteit van het weidevogelbeheer kan worden verbeterd:
beter begrenzen van de gebieden, ‘zwaarder’ beheer, inrichtingsmaatregelen (zoals peilverhoging)
en meer samenwerking tussen terreinbeherende organisaties en agrariërs. Provincies werken op dit
moment aan een nieuwe beheersystematiek, als opvolger van Programma Beheer. In dat kader worden
ook nieuwe pakketten voor weidevogelbeheer ontwikkeld. De planning is dat de definitieve pakketten
dit najaar, na advies van de regiegroep Weidevogelbeheer, worden vastgesteld. De pakketten kunnen
naar verwachting bij de invoering van het nieuwe beheersysteem op 1 januari 2010 operationeel zijn.
3.4.5 Ganzenbeheer
Met provincies zijn afspraken gemaakt over natuurbeheer via de zogeheten ganzenfoerageergebieden.
Dit zijn gebieden waar ganzen kunnen foerageren, zonder dat zij mogen worden verjaagd. Boeren die
een contract voor een dergelijk gebied afsluiten, ontvangen een vergoeding vanwege inkomstenderving.
Het beleid ten aanzien van de ganzenfoerageergebieden is in de plaats gekomen van regelingen waarbij
boeren een vergoeding kregen van de daadwerkelijk geleden schade.
In de het Beleidskader Faunabeheer (TK 28600-XIV, nr. 162) is de doelstelling opgenomen om 65.000
ha. ganzenfoerageergebieden te realiseren op agrarische grond (binnen en buiten de EHS). In 2005
en 2006 konden boeren via eenjarige contracten hieraan meedoen. Eind 2006 was al voor bijna
60.000 ha. van de 65.000 ha. een overeenkomst afgesloten (TK 31031 XIV, nr. 1, p. 59). In 2007 zijn de
ganzenfoerageergebieden voor het eerst opgenomen in zesjarige contracten volgens de Subsidieregeling
Agrarisch Natuurbeheer (SAN). Het aantal afgesloten hectares ganzenfoerageergebieden is volgens
gegevens van Dienst Regelingen eind 2007 gezakt naar bijna 30.000.
3.5 Samenwerkingsafspraak veiligheid en natte natuur
Het ministerie van Verkeer en Waterstaat en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
werken nauw samen in het realiseren van natte natuur in en rond zoetwatersystemen. Deze
samenwerking is vastgelegd in de samenwerkingsafspraak veiligheid en natte natuur (TK 25017, nr. 29).
De samenwerkingsafspraak richt zich op de uitvoering van projecten met als doelstelling veiligheid en
natuurontwikkeling in het rivierengebied, in en langs de grote wateren en in het noorden van het land.
Op deze wijze zijn de gezamenlijke kansen op het gebied van veiligheid, natuurontwikkeling en recreatie
effectief te realiseren.
De samenwerkingsafspraak staat niet op zichzelf. Daar waar mogelijk is een efficiënte combinatie
gezocht met de doelstellingen van het regulier beleid zoals de realisatie van de EHS, de bescherming
tegen overstromingen, herstel en inrichting van rijkswateren, de Kaderrichtlijn Water (KRW) en Natura
2000. De samenwerkingsafspraak omvat de onderdelen ICES II- natte natuur, Nadere Uitwerking
Rivierengebied (NURG), Maaswerken en Veiligheid bedijkte rivieren. Het onderdeel Veiligheid bedijkte
rivieren is inmiddels uitgemond in de PKB Ruimte voor de Rivier (TK 30080, nr. 23).
NURG (7000 ha.) , Maaswerken (1320 ha.) en ICES II-natte natuur (6500 ha.) maken deel uit van de
taakstelling nieuwe EHS. In tabel X (pagina !) staat een overzicht van de voortgang per onderdeel.
Hiermee wordt tevens invulling gegeven aan de toezegging om de Tweede Kamer te informeren over de
voortgang van de samenwerkingsafspraak (TK 30885 A. nr. 3).
Bij de prestaties ten aanzien van Deltanatuur moet worden aangetekend, dat naast het aantal hectares
waarover in deze rapportage wordt gerapporteerd, ook anderen partijen, zoals gemeenten en
waterschappen, bijgedragen aan het halen van de taakstelling. Het daadwerkelijk gerealiseerde aantal
hectares is daarom hoger dan uit deze rapportage blijkt. In de volgende voortgangsrapportage zal het
totale aantal hectares worden weergegeven.

12 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

3.6 Oordeel omvang EHS
Ten aanzien van de uitbreiding van het EHS-netwerk zijn in 2007 goede resultaten geboekt. Het jaar
2007 was het eerste jaar waarin het ILG van kracht was. Deze nieuwe verantwoordelijkheidsverdeling
betekende een gewenningsproces voor alle betrokken partijen. Desondanks zijn in dit eerste ILG- jaar
blijkens de provinciale voortgangsrapportages goede resultaten geboekt. Zowel bij verwerving (4.818
ha.) als inrichting (2.377 ha.) zijn de prestaties in 2007 hoger dan in 2006 (respectievelijk 4.612 ha. en
1.192 ha.). Dat is een verheugende ontwikkeling. De verwerving van gronden blijft goed op schema
liggen. Een aandachtspunt hierbij is wel dat de verworven ruilgronden ten behoeve van de EHS door
uitruil en/of herverkaveling tijdig tot eigendom binnen de begrensde EHS zal moeten leiden. Hieraan zal
bij de ‘midtermreview’ van het ILG expliciet aandacht worden besteed.
De inrichting van gronden ten behoeve van de EHS blijft, ondanks de stijging in 2007, achter bij het
gewenste tempo. Dit is een ontwikkeling die zich al enige jaren voordoet. Terwijl het aantal afgeronde
inrichtingsprojecten tot dusverre beperkt is (53.593 ha. van de beoogde 176.715 ha. in 2018), is een
aanzienlijk aantal hectares (meer dan 20.000) op dit moment ‘onderhanden’. Het duurt vaak enkele
jaren voordat dit ‘onderhanden’ werk leidt tot afgeronde inrichtingsprojecten. Niettemin zal samen met
provincies worden bezien welke factoren een belemmering vormen voor een snellere inrichting van de
EHS en op welke wijze het tempo kan worden opgeschroefd.
Van de beoogde 728.500 ha. in 2018 was eind 2007 al meer dan 600.000 hectare EHS in beheer. Het
aantal hectares particulier natuurbeheer via functiewijziging is in 2007 gestegen van 6.420 naar 7.209 ha.
De voortgang blijft nog achter bij de doelstelling om in 2018 meer dan 42.000 hectares EHS via particulier
beheer te hebben gerealiseerd. Het aantal hectares in beheer via het agrarisch natuurbeheer is in 2007
licht afgenomen: van 60.623 ha. op 1 januari naar 59.415 ha. op 31 december 2007.
Verschillende initiatieven zijn inmiddels ingezet om de belangstelling voor particulier en agrarisch
natuurbeheer te stimuleren. Ter uitvoering van de motie-Koppejan c.s. (TK 29576, nr. 63), wordt de
Tweede Kamer hierover geïnformeerd. Zoals bleek uit de ecologische evaluatie van het Programma
Beheer in 2007, zijn bij het agrarisch natuurbeheer continuïteit (vanwege zesjarige contracten) en
ecologische effectiviteit belangrijke aandachtspunten (TK, 30825, nr. 7). De provincies nemen deze
belangrijke aspecten mee bij het omvormen van het huidige Programma Beheer tot een nieuwe
beheersystematiek.
Het aantal hectares ganzenfoerageergebieden is in 2007 aanzienlijk teruggelopen. Dat het
aantal hectares zou dalen was verwacht, omdat 2007 het eerste volledige jaar was, waarin de
ganzenfoerageergebieden in zesjarige SAN-contracten zijn verankerd in plaats van in eenjarige
overeenkomsten. Sommige boeren zullen huiverig zijn zich meteen voor zes jaar aan zo’n overeenkomst
te binden. In 2007 zijn daarnaast twee andere knelpunten aan het licht gekomen die de animo voor het
ganzenbeheer mogelijk belemmeren: het ontbreken van gewasrotatie en de hoogte van de maximale
vergoeding. Het Interprovinciaal Overleg (IPO) heeft voorstellen gedaan die deze belemmeringen
zouden kunnen wegnemen of verminderen. Deze voorstellen zijn voor goedkeuring aan de Europese
Commissie voorgelegd.
Gezien de voortgaande achteruitgang van de weidevogelstand, is blijvende aandacht voor het
weidevogelbeheer vereist. In 2006 is het door een brede maatschappelijke coalitie ondersteunde
actieprogramma ‘Een rijk weidevogelland’ van start gegaan. In 2007 is ter uitvoering van amendementen
in de Tweede Kamer extra geïnvesteerd in kansrijke weidevogelgebieden. De regie over de uitvoering
van het actieprogramma ligt vanaf 2009 in handen van het IPO.
In de programma’s ICES-natte natuur, NURG en Maaswerken – bedoeld ter versterking van zowel
natuurwaarden als veiligheid- is een forse inspanning nodig om de doelstellingen binnen de geplande
termijn te realiseren. LNV en V&W zullen dit samen bewaken.

13 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

NR

ONDERDEEL

TAAKSTELLING

I

ICES NATTE NATUUR: grootschalige
ontwikkeling van natuur ter
versterking van de ruimtelijkeconomische structuur

6.500 ha

STAND VAN ZAKEN in ha.

Waarvan
onderdeel van
ILG-rapportages

Gerealiseerd 1-1-2007:
Verwerving: n.v.t.
Inrichting: 724
Realisatie 2007:
Betreft uitfinancieren lopende verplichting.

ILG

ILG

Ia

Noord Nederland: Inrichting en
herstel van natte natuurwaarden
in beekdalen en in het meren/
laagveengebied.

Ib

Delta Natuur: aanleg waterrijke
natuurgebieden in en langs de
grote wateren van het ZuidHollands Deltagebied.

2400 ha

Gerealiseerd 1-1-2007:
Verwerving: 242
Inrichting: 3
Realisatie 2007:
Verwerving: 39
Inrichting: 692
Restanttaakstelling 31-12-2007:
Verwerving: 2119
Inrichting: 1705

Ic

IJsselmeer: inrichten grootschalige
natte natuur in en langs IJsselmeer

3.000 ha

Gerealiseerd 1-1-2007:
Verwerving: n.v.t
Inrichting: 1171
Realisatie 2007:
Verwerving: n.v.t.
Inrichting: 100
Restanttaakstelling 31-12-2007:
Verwerving: n.v.t.
Inrichting: 1729

Id

Zandmaas pakket II: het realiseren
van de EHS langs de Maas en het
inrichten van twee nevengeulen.

460 ha.

Gerealiseerd 1-1-2007:
Verwerving: 50
Inrichting: 0
Realisatie 2007:
Verwerving: 100
Inrichting: 0
Restanttaakstelling 31-12-2007:
Verwerving: 310
Inrichting: 460

II

MAASWERKEN: bescherming van
bewoners tegen hoog water in
de Maas en realiseren van EHSnatuur in Zandmaas (pakket I) en
Grensmaas

1.320 ha.

Gerealiseerd 1-1-2007:
Verwerving: 459
Inrichting: 0
Realisatie 2007:
Verwerving: 57
Inrichting: 0
Restanttaakstelling 31-12-2007:
Verwerving: 804
Inrichting: 1320

III

Nadere Uitwerking Rivierengebied
(NURG): versterken van veiligheid
en realiseren van EHS-natuur

7.000 ha.

Gerealiseerd 1-1-2007:
Verwerving: 5606
Inrichting: 2634
Realisatie 2007:
Verwerving: 0
Inrichting: 330
Restanttaakstelling 31-12-2007:
Verwerving: 1394
Inrichting: 4036

TOTAAL

14.820 ha.

Figuur 7. Voortgang NURG, Maaswerken en ICES II-natte natuur. Bron: LNV en V&W 2008
14 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

ILG

4. Kwaliteitsbeleid EHS
Het oogmerk van de EHS is het duurzame behoud, herstel en ontwikkeling van nationaal en
internationaal belangrijke ecosystemen. Deze doelstelling moet niet alleen worden vertaald in een
kwantitatieve en ruimtelijke opgave, maar ook in een opgave voor de diversiteit aan en ecologische
kwaliteit van ecosystemen in die gebieden, de natuurkwaliteit van de EHS. Er is een nauwe relatie
tussen het kwantitatieve en ruimtelijke aspect en de natuurkwaliteit. Omvang en samenhang van
natuurgebieden, alsmede de kwaliteit van bodem, lucht en (grond- en oppervlakte)water bepalen in
sterke mate de mogelijkheden voor duurzaam behoud, herstel en ontwikkeling van specifieke soorten
en van ecosystemen. Daarom is er ook een nauwe relatie tussen de kwalitatieve natuurdoelstellingen
- uitgedrukt in arealen van bepaalde soorten natuur - en de gewenste milieukwaliteit en ruimtelijke
samenhang.
4.1 Kwaliteitsborging EHS
De rijksdoelstellingen voor de natuurkwaliteit werden tot nu toe uitgedrukt in de 27 landelijke
natuurdoelen. Deze doelen zijn in het Beleidsprogramma van ‘Natuur voor mensen, mensen voor
Natuur’ (2000) benoemd en in licht gewijzigde vorm in het Meerjarenprogramma voor de Agenda voor
een Vitaal Platteland (2006) indicatief op kaart gezet. Deze landelijke natuurdoelen zijn grotendeels
vertaald in en afgestemd op de provinciale natuurdoeltypenkaarten en natuurgebiedplannen, bedoeld
om richting te geven aan de inzet van het beheersinstrument van Programma Beheer en aan provinciale
plannen voor inrichting van natuurgebieden en verbetering van de water- en milieukwaliteit.
Een overzicht van deze 27 natuurdoelen treft u aan in figuur 8
1. Beek en zandboslandschap
2. Rivierenlandschap
3. Veen- en zeekleilandschap
4. Duinlandschap
5a. Meer
5b. Begeleidend getijdengebied en getijdengebied aan zee
6. Beek
7a. Brak water
7b. Ven en duinplas
8. Moeras
9a. Nat schraalland
9b. Nat, matig voedselrijk grasland
10. Droog schraalgrasland
11. Kalkgrasland
12. Bloemrijkgrasland
13. Zilt grasland
14. Natte heide en Hoogveen
15. Droge heide
16. Zandverstuiving
17. Reservaatsakker
18. Bos van laagveen en klei
19. Bos van arme gronden
20. Bos van rijke gronden
21. Bos van bron en beek
22. Multifunctionele grote wateren
23. Overig stromend en stilstaand water
24. Multifunctionele graslanden
24b.Wintergraslanden
25. Overige natuur
26. Middenbos, Hakhout en Griend
27. Multifunctioneel bos
Figuur 8: Natuurdoelen voor de EHS. Bron: Agenda Vitaal Platteland 2006
15 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

De afgelopen jaren is geconstateerd, dat dit bestaande stelsel van kwaliteitssturing onvoldoende
samenhangt, te weinig aansluit bij natuurtyperingen in internationale richtlijnen (habitattypen van de
Habitatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water) en bij de beheerssystemen van de terreinbeherende organisaties
en geen goede basis vormt voor monitoring en evaluatie. De kwaliteitssturing is mede daardoor te
complex en te weinig effectief. In de ILG-bestuursovereenkomsten tussen Rijk en provincies is daarom
afgesproken dat Rijk en provincies voor de ‘midtermreview’ van het ILG invulling geven aan een nieuw
kwaliteitsborgingsysteem van de EHS. Ook terreinbeherende organisaties en het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) zijn bij het realiseren van dit nieuwe systeem betrokken.
Deze ontwikkeling moet leiden tot:
1 een nieuwe typologie om de bestaande en gewenste diversiteit aan natuur in
		 Nederland in uit te drukken;
2. een systematiek om, gekoppeld aan deze typologie, de bestaande en gewenste
		 kwaliteit van die typen natuur uit te drukken;
3. afspraken tussen Rijk, provincies en beheerders over de invoering van deze typologie en 		
		 kwaliteitsbeoordeling, in het bijzonder de vertaling ervan in plannen;
4. een op deze typologie gebaseerde regeling om de instandhouding en ontwikkeling van 		
		 de gewenste natuur te vertalen in concrete uitvoeringsafspraken tussen provincies en 			
		 terreinbeheerders. Voor Staatsbosbeheer zullen rechtstreekse afspraken worden gemaakt 		
		 tussen LNV en Staatsbosbeheer;
5. een protocol voor de monitoring van de natuurkwaliteit, passend bij de onder 3 en 4 			
		 genoemde afspraken.
De stand van zaken met betrekking tot deze vijf aspecten is als volgt.
1. Nieuwe typologie
Het ontwerp van de typologie is gereed. Deze typologie, de Index Natuur en Landschap, bestaat
vooralsnog uit 18 natuurtypen op het hoogste aggregatieniveau (zie figuur 9), onderverdeeld in
vooralsnog 58 beheertypen. De natuurtypen zijn vooral bedoeld voor landelijke sturing en rapportage;
de beheertypen vooral voor sturing, monitoring en evaluatie op gebiedsniveau. De beschrijvingen van
de beheertypen zijn in concept gereed, aan de beschrijving van de natuurtypen wordt nog gewerkt.
Over enkele aanpassingen in de typen wordt op dit moment nog gesproken. Daarbij gaat het
vooral om uitbreiding met agrarisch natuurbeheer en een betere aansluiting bij de catalogus Groen
Blauwe Diensten. De terreinbeheerders hebben voor het reguliere beheer van deze beheertypen
standaardkostprijzen berekend. Thans wordt hierop een onafhankelijke audit uitgevoerd. Het streven is
de typologie dit najaar naar de provincies te sturen voor bestuurlijke instemming. Uiterlijk in 2009 zullen
vervolgens afspraken worden gemaakt tussen Rijk en provincies over de status en het beheer van de
nieuwe typologie en de daaraan gekoppelde standaardkostprijzen.
2. Kwaliteitsklassen
Op basis van de ervaringen in enkele pilots is een ontwerp opgezet voor de bepaling van de
natuurkwaliteit per beheertype, onderscheiden in drie klassen (hoog, middel, laag). Deze
kwaliteitsbepaling is gebaseerd op een beoordeling van kwaliteitsbepalende factoren, zoals de structuur
en samenstelling van flora en fauna, de abiotische condities en de ruimtelijke samenhang. In de tweede
helft van 2008 wordt dit ontwerp uitgewerkt voor een selectie van beheertypen, in 2009 voor alle
beheertypen. De beschrijvingen van de kwaliteitsbepalende factoren en de wijze van beoordeling daarvan
worden in de Index Natuur en Landschap opgenomen. Rijk en provincies zullen op basis hiervan de
bestaande en de beoogde natuurkwaliteit van de beheer- en natuurtypen in beeld brengen.
3. Doorvertaling in beleid
De bestaande provinciale natuurdoeltypenkaarten en natuurgebiedplannen zullen in 2009 worden
vertaald in de nieuwe typologie. Het streven is deze vertaling gereed te hebben voor inwerkingtreding
van de nieuwe beheersystematiek en de ‘midtermreview’ van het ILG in 2010. Provincies zullen vervolgens
‘natuurgebiedplannen nieuwe stijl’ opstellen, waarin ook de kwaliteitsbeoordeling een plaats heeft. Deze
natuurgebiedplannen zullen worden afgestemd met de rijksambities voor de natuurtypen.
4. Doorvertaling in beheer
Provincies streven ernaar de nieuwe beheerssystematiek op 1 januari 2010 gereed te hebben. De nieuwe
typologie voor natuurkwaliteit zal hier direct op worden aangesloten.

16 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

5. Monitoring en evaluatie
Voor de evaluatie van de effecten van de nieuwe systematiek van kwaliteitssturing (inclusief de
beheersafspraken) wordt gewerkt aan een monitoringprotocol, dat uitgaat van een optimale aansluiting
bij de bestaande monitoring door beheerders en de monitoringbehoefte vanuit de implementatie van
Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water.
Natuurtype
aantal beheertypen
Grootschalige, dynamische natuur		
( 4)
Rivieren		
( 1)
Beken en Bronnen 		
( 1)
Stilstaande wateren 		
( 4)
Moerassen		
( 2)
Voedselarme venen en vochtige heiden		
( 6)
Droge heiden		
( 2)
Open duinen		
( 4)
Schorren en Kwelders 		
( 1)
Vochtige schraalgraslanden		
( 2)
Droge schraalgraslanden		
( 1)
Voedselrijke graslanden en akkers		
( 6)
Vogelgraslanden		
( 2)
Vochtige bossen		
( 3)
Droge bossen		
( 2)
Bossen met productiefunctie		
( 2)
Cultuurhistorische bossen		
( 4)
Landschapselementen		
(10)
Figuur 9. De 18 nieuwe landelijke natuurtypen (conceptversie 1 juli 2008)

4.2 Milieucondities
In de bestuursovereenkomsten van het ILG zijn met provincies afspraken gemaakt over het verbeteren
van de milieucondities in de EHS. De bestrijding van de verdroging van natuurgebieden is daarbij het
belangrijkste. In de periode 2007-2013 zal bij meer dan 70.000 ha. natuur gewerkt worden aan het
verbeteren van de hydrologische situatie. Het betreft hier gebieden uit de zogeheten TOP-lijsten voor
verdrogingbestrijding. Hierover is de Tweede Kamer in 2007 geïnformeerd (TK 30800-XIV, nr. 143 en TK
31200-XIV, nr.9). Op verzoek van de Tweede Kamer zijn de TOP-lijsten pas daarna formeel vastgesteld.
Naast, en deels in samenhang met, de aanpak van verdroogde natuurgebieden zijn in de ILGbestuursovereenkomsten ook bron- en effectgerichte maatregelen tegen verzuring en vermesting
overeengekomen (meer dan 30.000 ha).
Uit de voortgangsrapportages blijkt dat de provincies in 2007 nog beperkt aan de uitvoering van
maatregelen voor de planperiode zijn begonnen.
Er worden in de voortgangsrapportages alleen enkele honderden hectares ‘in uitvoering’ gerapporteerd.
Het eerste ILG-jaar heeft vooral in het teken van voorbereidend werk gestaan. Voor een goede
programmering van projecten is enige aanlooptijd nodig. Tevens geven sommige provincies aan dat bij
de aanpak van de verdroging ‘het laaghangend fruit’ inmiddels is geoogst en dat thans weerbarstiger
maatregelen aan de orde zijn, die meer tijd aan voorbereiding vragen.
4.3 Oordeel kwaliteit EHS
Rijk, provincies en terreinbeherende organisaties werken op dit moment hard aan een beter,
eenvoudiger en doeltreffender sturingssysteem voor natuurkwaliteit. Het streven is dit nieuwe systeem,
gekoppeld aan de nieuwe beheerssystematiek van de provincies, in 2010 gereed te hebben.
Ten aanzien van verbeteren van de noodzakelijke milieucondities voor de EHS zijn in 2007 vooral
voorbereidende werkzaamheden getroffen. Daarbij speelde mee dat de provinciale TOP-lijsten van
gebieden waarin de verdroging van natuurgebieden wordt bestreden, mede op verzoek van de
Tweede Kamer (Motie Koppejan / Jacobi: TK 30800-XIV, nr. 93) pas aan het einde van 2007 formeel zijn
vastgesteld. Naast de afspraken in ILG-verband draagt uiteraard ook het generiek milieubeleid bij aan
verbeteren van de milieucondities in EHS.
Voor een breder oordeel over de kwaliteit van de natuur wordt verwezen naar hoofdstuk 7 en naar de
kabinetsreactie op de Natuurbalans 2008.
17 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

5. Samenhang EHS
Een belangrijke opgave in het EHS-beleid is het versterken van de samenhang binnen het netwerk. Het
aanleggen van robuuste ecologische verbindingen (5.1) tussen belangrijke en omvangrijke EHS-gebieden
is hierbij van groot belang. Dat geldt ook voor het zoveel mogelijk wegwerken of verminderen van
barrières als gevolg van de infrastructuur (5.2). De grote wateren dragen in belangrijke mate bij aan het
versterken van de EHS als samenhangend netwerk (5.3).
5.1 Robuuste verbindingen
De aanleg van de twaalf robuuste verbindingen in de EHS (gezamenlijk 27.000 ha.) is van essentieel
belang voor de realisatie van de EHS als samenhangend netwerk van natuurgebieden. Zonder deze
verbindingen kan er geen goed netwerk bestaan waarin diersoorten tussen de natuurgebieden kunnen
migreren. Een samenhangende EHS is noodzakelijk voor het bereiken van de kabinetsdoelstelling om
de achteruitgang van de biodiversiteit in 2010 een halt toe te roepen en daarna de biodiversiteit te
vergroten. De robuuste verbindingen zijn dan ook een integraal onderdeel van de EHS-realisatie. In de
Nota Ruimte is de doelstelling opgenomen dat de provincies in 2008 de planologische basisbescherming
van de robuuste verbindingen hebben afgerond.
In 2007 is op basis van de ILG-voortgangsrapportages van de provincies 101 ha voor de robuuste
verbindingen verworven. Daarbij hoort de kanttekening dat niet alle provincies specifiek over de
robuuste verbindingen hebben gerapporteerd. Bij de verbetering van de voortgangsrapportages voor
volgende jaren, is dit een aandachtspunt. Op 1 januari 2007 was van de te verwerven 16.303 ha. reeds
1.650 ha aangekocht (LNV-begroting 2009). Inrichting is pas aan de orde nadat voldoende grond is
verworven dan wel is uitgeruild naar de juiste plaats.
In figuur 10 treft u de voortgang aan per robuuste verbinding. In figuur 11 staan de twaalf robuuste
verbindingen op kaart weergegeven.

18 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Robuuste verbindingen

NR
1

ROBUUSTE
VERBINDING

LIGGING
(zie ook
bijgevoegde
kaart)

OPPERVLAKTE

STAND VAN ZAKEN

Noordelijke natte In de noordelijke
as
provincies en klein
deel in Overijssel

5.550 ha

2

DrentsplateauZuid Twente

Drenthe en
Overijssel

1.
4.400 ha 2.

begrenzing: nog niet begrensd.
voortgang: begrenzing voorzien in 2010.

3

Veluwe-Noord
Oost Twente

Overijssel

1.
1.850 ha 2.

begrenzing: nog niet begrensd.
voortgang: een deel is eind 2008 begrensd; ander deel
wordt vooralsnog niet begrensd.

4

VeluweUtrechtse
Heuvelrug

Gelderland en
Utrecht

5

6

7

8

Gelderland

Westelijke natte
as

Van IJmeer/
Gooimeer
1 naar Waterland
Duinen NH
2 via NH, UT, ZH
naar Biesbosch
Voornamelijk
Zeeland, klein deel
Noord-Brabant en
ZH

Beerze

Noord-Brabant

9

Schinveld-Mook

Limburg

10

Oostvaardersplassen-VeluweDuitsland

Flevoland,
Gelderland

11

Nieuwe
Hollandse
Waterlinie

NH, ZH, UT,
Gelderland, NoordBrabant

12

Poorten van de
Veluwe

Gelderland

Gereserveerd
voor toedeling

aan 6 of 10

2.

begrenzing: in Groningen deels reeds begrensd.
voortgang: resterend deel wordt eind 2009/2010
begrensd. Het Friese deel wordt niet begrensd maar wordt
gerealiseerd via integrale projecten.

begrenzing: Gelderse deel van de verbinding is als
zoekgebied begrensd. Utrechtse deel is grotendeels netto
begrensd.
voortgang: zie ‘begrenzing’. Een ecopassage tussen Elst en
Rhenen is reeds gerealiseerd.

1.
2.

begrenzing: gehele verbinding is begrensd als zoekgebied.
voortgang: definitieve begrenzing pas na resultaten
gebiedsprocessen.

1.
2.

begrenzing: nog niet begrensd.
voortgang: begrenzing via gebiedsprocessen in samenhang
met natuur, water, landbouw, landschap en recreatie.
Uitwerking via ‘Randstad Urgent’.

1.
2.

begrenzing: gehele verbinding is begrensd als zoekgebied.
voortgang: na realisatie krijgt de verbinding de
bestemming natuur.

1.
2.
1.150 ha

begrenzing: gehele verbinding is begrensd als zoekgebied.
voortgang: netto begrenzing na verwerving. Verbinding
heeft als onderdeel gebiedsgerichte benadering prioriteit
in collegeprogramma. Realisatie via zoveel mogelijk
particulier en agrarisch natuurbeheer.

1.
2.275 ha 2.

begrenzing: gehele verbinding is netto begrensd.
voortgang: zie ‘begrenzing’

1.000 ha

BiesboschZeeuws
Vlaanderen

TOTAAL

1.
2.100 ha

Veluwe
–Achterhoek

1.
2.

3.875 ha

1.400 ha

1.
1.250 ha 2.

1.
350 ha 2.
1.
1.300 ha 2.

begrenzing: in 2006 reeds ruimtelijk begrensd. Onlangs
ruimtelijk beschermd via voorbereidingsbesluit.
voortgang: zie ‘begrenzing’. Flevoland is voortvarend met
planvorming en verwerving gestart.
begrenzing: begrensd als Nationaal landschap.
voortgang: zie ‘begrenzing’
begrenzing: gehele verbinding is begrensd als zoekgebied.
voortgang: zie ‘begrenzing’

500 ha
27.000 ha

Figuur 10. Voortgang robuuste verbindingen. Bron: Provincies 2008

19 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Figuur 11. Kaart robuuste verbindingen. Bron: AVP/MJP-2, 2006

20 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

5.2 Oplossen knelpunten natuur en infrastructuur
Via het interdepartementale (V&W, LNV en VROM) Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) worden
de belangrijkste barrières aangepakt tussen de EHS en de bestaande rijksinfrastructuur (weg, water,
spoor). Het MJPO is in 2004 aan de Tweede Kamer aangeboden en in 2005 met de Kamer besproken (TK
29652, nrs 1-2). In 2018 moeten meer dan 200 knelpunten zijn opgelost. Dit gebeurt door middel van
de aanleg van ecoducten, faunatunnels en andere faunavoorzieningen. De algehele coördinatie van het
programma ligt bij Rijkswaterstaat. Het programma voorziet in een gebiedsgerichte aanpak onder regie
van de provincies. Over de knelpunten die gelegen zijn in de robuuste verbindingen zijn met provincies
afspraken gemaakt in de ILG-bestuursovereenkomsten.
Na een aantal jaren van voorbereiding en aanloop, is de uitvoering van het programma de afgelopen
jaren op gang gekomen. Figuur 12 geeft een overzicht van de voortgang, op basis van het Jaarverslag
2007 van het MJPO. Hieruit blijkt dat op 31 december 2007 41 van de 208 knelpunten geheel of
gedeeltelijk waren opgelost.

10

7

12
12

opgelost conform
jaarverslag 05
opgelost conform
jaarverslag 06
opgelost conform
jaarverslag 07
gedeeltelijk opgelost
conform jaarverslag 07

167

nog op te lossen
knelpunten

Figuur 12. Stand van zaken MJPO per 31-12-2007. Bron: Jaarverslag MJPO 2007

In de uitgangspuntennotitie van de Tweede Kamer wordt ook een overzicht gevraagd van de voortgang
bij de 14 knelpunten die in het MJPO zijn benoemd als prioritair. Figuur 13 biedt het gevraagde overzicht.

21 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Nr.

Knelpunt

Status 31 december 2007

FL2

Ooievaarsplas/
Lepelaarstocht

Deels opgelost: onderdeel wegen opgelost (BROM-middelen), onderdeel
spoor nog niet geprogrammeerd

GE1

Midden-Veluwe

Deels geprogrammeerd: onderdeel wegen deels geprogrammeerd (20072013), onderdeel spoor nog niet geprogrammeerd

GE3

Kabeljauw

Geprogrammeerd (2014), uitvoering start waarschijnlijk in 2010

LI5

Zaarderheide

Geprogrammeerd (2009-2012)

LI19

Nagelbeek

Geprogrammeerd (2008-2013)

LI21

Beneden-Geuldal

Deels geprogrammeerd: onderdeel wegen (deels) geprogrammeerd (20062012), onderdeel spoor nog niet geprogrammeerd

NB1

De Mortelen

Deels opgelost: onderdeel wegen deels opgelost (BROM-middelen),
deels in uitvoering (2010, MIRT), onderdeel spoor alleen als verkenning
geprogrammeerd

NB5

Beekdal van de Reusel

Geprogrammeerd (2007): in voorbereiding

NB6

Kerkeindse heide

Deels opgelost: onderdeel water opgelost, onderdeel wegen
geprogrammeerd (2008)

NB7

Groote heide

Deels opgelost: onderdeel wegen deels opgelost, deels geprogrammeerd
(2008-2010), onderdeel spoor nog niet geprogrammeerd

NB9

Leenderbos-De Kempen

(Deels) geprogrammeerd (2011)

NH1

Bosberg

Geprogrammeerd (2006-2010)

UT1

Doorn

Deels geprogrammeerd: onderdeel wegen nog niet geprogrammeerd,
onderdeel spoor geprogrammeerd (2006-2008)

UT3

Huis ter Heide

Geprogrammeerd (2006-2011)

Figuur 13. Stand van zaken prioritaire knelpunten, 31 december 2007. Bron gegevens: programmering MJPO 2009-2013). De eerste
kolom verwijst, conform de annotatie in het MJPO, naar de betrokken provincie en het nummer van het betreffende knelpunt.

Zoals in het MJPO uiteen is gezet zijn er veertien geprioriteerde knelpunten. Deze knelpunten, die zowel
naar voren zijn gebracht in gebiedsgerichte workshops als in het onderliggende rapport van Alterra, zijn
bovendien gelegen in de tien prioritaire gebieden. Uit het overzicht blijkt dat niet alle 14 knelpunten in
2010 zullen zijn opgelost, zoals werd beoogd. Daarentegen blijkt uit figuur 12 dat ook een aanzienlijk
aantal andere knelpunten al wel is opgelost. Dit houdt verband met het feit dat, om financiële en
logistieke redenen, de uitvoering van ontsnipperende maatregelen waar mogelijk wordt gekoppeld
aan ander werk aan de infrastructuur. Het gaat daarbij om grootschalige reconstructies, beheer en
onderhoud en om projecten waarin de doorstroming van het verkeer wordt verbeterd. Het plannen van
de aanpak van knelpunten in de tijd, is deels afhankelijk van de kansen op dit ‘werk met werk maken’.
Het MJPO wordt op dit moment conform de afspraak in het programma tussentijds geëvalueerd. Bij deze
evaluatie zal het programma indien nodig worden geactualiseerd. De evaluatie wordt in 2009 aan de
Tweede Kamer aangeboden.
Het MJPO heeft alleen betrekking op de bestaande infrastructuur. Voor nieuw aan te leggen
infrastructuur hanteert het Rijk het beleid dat al bij de aanleg zo veel mogelijk rekening zal worden
gehouden met ecologische vereisten.
5.3 Grote wateren
Alle grote wateren (Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer, Zuidwestelijke Delta en de grote rivieren) maken
deel uit van de EHS. Zij zijn geen onderdeel van de beoogde EHS op het land van 728.500 ha, maar
vormen gezamenlijk een oppervlakte van meer dan 6 miljoen hectare (bestaande) natuur. In de Nota
Ruimte is weergegeven hoe de bescherming van de natuur in deze wateren wordt vormgegeven.

22 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Noordzee
Voor de Noordzee is het kabinetsbeleid zowel gericht op het versterken van de ecologische veerkracht
als op het op duurzame en samenhangende wijze behouden en versterken van andere functies op de
Noordzee.
Voor de Noordzee zijn de bepalingen in de Nota Ruimte uitgewerkt in het Beheerplan Noordzee 2015
(IBN 2015), dat in 2005 aan de Tweede Kamer is aangeboden (TK 30195, nr. 1). Dit plan bevat onder
andere een afwegingskader voor de vergunningverlening en een begrenzing van gebieden in de
Noordzee die extra bescherming behoeven vanwege hun specifieke ecologische waarden. Over de
wijze waarop dat, met het zorgvuldig afwegen van de gevolgen voor andere dan ecologische belangen,
gebeurt, is de Tweede Kamer dit voorjaar geïnformeerd (TK 30195, nr. 26).
Waddenzee
De hoofddoelstelling voor de Waddenzee is de duurzame bescherming en ontwikkeling van de
Waddenzee als natuurgebied en behoud van het unieke open landschap. Deze doelstelling is nader
uiteengezet in de PKB Derde Nota Waddenzee uit 2006 (TK 26431, nr. 95). Via het Waddenfonds en het
nog uit te brengen beheer – en ontwikkelingsplan Waddenzee werkt het kabinet met betrokkenen in het
gebied verder aan de ontwikkeling van dit bijzondere natuurgebied.
IJsselmeer
In het IJsselmeer is het beleid gericht op het borgen van de veiligheid en op behoud en versterking van
het gebied als grootschalig open gebied met bijzondere waarden van natuur, landschap en cultuur. Het
beleid voor het IJsselmeer is verankerd in de Integrale Visie IJsselmeergebied. Over de voortgang hiervan
is de Kamer dit voorjaar geïnformeerd (TK 27625, nr. 116). Eind dit jaar verschijnt naar verwachting
het nieuwe Beleidskader IJsselmeergebied. Voor het IJmeer / Markermeer wordt in het kader van het
programma Randstad Urgent een ontwikkelingsperspectief opgesteld.
Zuidwestelijke Delta
Ook in de Zuidwestelijke Delta streeft het kabinet een integrale aanpak na van economie, veiligheid,
natuur, landschap en cultuurhistorie. Mede met behulp van de Deltaraad wordt gewerkt aan het verder
versterken van dit gebied, ook in ecologisch opzicht.
Grote rivieren
Het beleid voor de rivieren is uitgewerkt in de PKB Ruimte voor de Rivier (TK 30080, nr. 23). De
Nederlandse rivieren herbergen veel ecologische waarden en leveren gezien hun ligging een belangrijke
bijdrage aan de EHS als ecologisch netwerk. Naast veiligheid en waterberging, is daarom ook natuur van
belang in het (rijks)beleid voor de rivieren.
Over de hierboven beschreven onderdelen van de grote wateren wordt de Tweede Kamer via de
reguliere kanalen geïnformeerd.
Van groot belang voor het effectief functioneren van de grote wateren in het netwerk EHS, is de kwaliteit
van het water. Maatregelen die genomen worden in het kader van de Europese Kaderrichtlijn Water
zullen ook de kwaliteit van de EHS aanzienlijk bevorderen. Over de wijze waarop de implementatie van
de Kaderrichtlijn Water vorm krijgt, is de Tweede Kamer in juni 2008 geïnformeerd (27625, nr. 119).
Naast de in deze paragraaf beschreven grote wateren in de bestaande natuur, wordt in en rond de grote
rivieren, het IJsselmeer, de Zuidwestelijke Delta en in Noord-Nederland ook nieuwe natuur ontwikkeld.
De realisatie hiervan is beschreven in paragraaf 3.5 van deze rapportage.
5.4 Oordeel samenhang EHS
De doelstelling dat de robuuste verbindingen in 2008 zijn begrensd, zal waarschijnlijk niet worden
gehaald. In een aantal gevallen kiezen provincies er voor om eerst via integrale gebiedsprocessen
draagvlak te creëren en daarna pas te verwerven en de planologische bescherming vorm te geven.
Indien deze werkwijze leidt tot begrenzing van de verbindingen, geen ernstige vertragingen tot gevolg
heeft en voldoet aan ecologische en financiële randvoorwaarden, bestaat daartegen geen bezwaar. Met
provincies zal worden bezien hoe waar nodig knelpunten in de realisatie kunnen worden opgeheven en
processen kunnen worden versneld.
Met het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) zijn sinds de start in 2005 goede resultaten geboekt.
Deze evaluatie die in 2009 aan de Tweede Kamer zal worden aangebonden, gaat hier dieper op in.

23 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

6. Planologische bescherming EHS
Een afdoende planologische bescherming van de EHS is essentieel voor het succesvol realiseren ervan.
6.1 Stelsel van planologische doorwerking en bescherming
De planologische doorwerking van de EHS moet volgens het ruimtelijk beleid gestalte krijgen door
opname van de EHS in provinciale structuurvisies (voorheen: streek- of omgevingsplannen) en
gemeentelijke bestemmingsplannen.
Voor de planologische bescherming van de EHS geldt sinds het verschijnen van de Nota Ruimte het
zogenoemde ‘nee, tenzij’-regime. De kern hiervan luidt: “Binnen gebieden waar het ‘nee, tenzij’-regime
van kracht is, zijn nieuwe plannen, projecten of handelingen niet toegestaan, indien deze de wezenlijke
kenmerken of waarden van het gebied significant aantasten, tenzij er geen reële alternatieven zijn èn
er sprake is van redenen van groot openbaar belang.” (Nota Ruimte deel IV, blz. 114). In de Nota Ruimte
vraagt het Rijk de andere overheden in hun beleid rekening te houden met dit beschermingsregime.
In de periode voor het verschijnen van de Nota Ruimte gold vanuit het rijksbeleid de bescherming uit het
Structuurschema Groene Ruimte. Daarin werden ingrepen en ontwikkelingen ín en in de onmiddellijke
nabijheid ván de EHS niet toegestaan, indien deze de wezenlijke kenmerken en waarden van het gebied
zouden aantasten. Alleen bij een zwaarwegend maatschappelijk belang kon hiervan worden afgeweken.
Daarbij moest tevens nagegaan worden of aan dat belang niet redelijkerwijs elders of op andere wijze
tegemoet kon worden gekomen. De beschermingsregimes van voor en na het verschijnen van de Nota
Ruimte liggen dus sterk in elkaars verlengde.
6.2 Stand van zaken verankering door provincies
De stand van zaken van de planologische verankering van de EHS per 31 december 2007 wordt per
provincie weergegeven in onderstaande tabel. In de kolom ‘EHS?’ wordt aangegeven of in het streekof omgevingsplan van de betreffende provincie een ecologische structuur wordt gedefinieerd en, zo
ja, welke benaming daarvoor wordt gebruikt. In de kolom ‘bescherming’ wordt aangegeven welk
beschermingsregime in de betreffende provincie op de EHS van toepassing is.
Het opstellen en aanpassen van ruimtelijk beleid is een cyclisch proces, dat in elke provincie zijn eigen
ritme heeft. Doorwerking van ruimtelijk rijksbeleid in provinciaal beleid loopt mee met dat ritme.
Sommige streekplannen dateren van voor de vaststelling van de Nota Ruimte. In die streekplannen kan
het beleid van de Nota Ruimte nog niet zijn doorgewerkt. Daarom wordt in het onderstaande schema
ook het jaar van vaststelling van het vigerende plan genoemd en wordt aangegeven of het plan van voor
of na de Nota Ruimte dateert.

24 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Provincie

Naam en jaar plan

Voor/na NR*

EHS?

Bescherming**

Groningen

POP II (2006)

Na

EHS

Conform nee, tenzij

Fryslân

Streekplan Fryslân 2007 (2006)

Na

EHS

Nee, tenzij

Drenthe

POP II (2004)

Voor

EHS

Conform nee, tenzij

Overijssel

Streekplan 2000+ (2000, part. herz. t/m 2006)

Voor

PEHS

Conform nee, tenzij

Gelderland

Streekplan Gelderland 2005 (2005)

Na

EHS

Nee, tenzij

Flevoland

Omgevingsplan Flevoland (2006)

Na

EHS

Nee, tenzij

Utrecht

Streekplan 2005-2015 (2004)

Na

EHS

Nee, tenzij

Noord-Holland

- Ontwikkelingsbeeld Noord-Holland Noord
(2004, part. herz. 2007)
- Streekplan Noord-Holland Zuid (2003, part.
herz. 2007)

Na

EHS

Nee, tenzij

Na

EHS

Nee, tenzij

- Streekplan Zuid-Holland Oost (2003)
- Streekplan Zuid-Holland West (2003)
- Streekplan Zuid-Holland Zuid (2000, part.
herz. t/m 2007)
- Ruimtelijk Plan Regio Rotterdam (2005)

Voor
Voor
Na

PEHS
(P)EHS
(P)EHS

Nee, tenzij
Nee, tenzij
Nee, tenzij

Na

(P)EHS

Nee, tenzij

Zeeland

Omgevingsplan Zeeland 2006-2012 (2006)

Na

EHS

Conform nee, tenzij

Noord-Brabant

Streekplan Noord-Brabant 2002 (2002, part.
herz. 2004)

Voor

Limburg

Provinciaal Omgevingsplan Limburg (POL)
2006; POL-herziening op onderdelen EHS
2005 en POL-aanvulling robuuste verbinding
2007

Na

Zuid-Holland

EHS (onderdeel Conform nee, tenzij
van GHS)
EHS

Nee, tenzij

Figuur 14. Planologische verankering EHS door provincies. Bron LNV/Provincies 2008
* IJkmoment is de Tweede Kamerbehandeling van de Nota Ruimte (NR); streekplannen van voor de Nota Ruimte die na het
ijkmoment zijn herzien op het onderdeel EHS zijn geclassificeerd als ‘na de Nota Ruimte’.
** ‘Conform nee,tenzij’ = beschermingsregime in de geest van ‘nee,tenzij’-regime (vaak gebaseerd op het beschermingsregime
uit het Structuurschema Groene Ruimte). ‘Nee, tenzij’ = letterlijk gebruik van de formulering ‘nee,tenzij’.

Uit bovenstaande tabel en de vigerende ruimtelijke plannen van de provincies kunnen de volgende
conclusies getrokken worden:
-- De EHS is in alle provinciale streek- of omgevingsplannen opgenomen, soms onder de naam Provinciale
Ecologische Hoofdstructuur (PEHS) en in een enkel geval als onderdeel van een grotere beleidscategorie.
-- In de streek- en omgevingsplannen van na de Nota Ruimte wijkt de ligging van de EHS op onderdelen af
van de EHS op de indicatieve PKB-kaart in de Nota Ruimte (kaart 5). Het Rijk heeft geen bezwaar gemaakt
tegen deze afwijkingen.
-- In alle provincies geldt voor de EHS een bescherming via het ‘nee, tenzij’-principe of een vergelijkbaar
beschermingsregime.
-- Voor zowel definiëring als bescherming van de EHS geldt dat provincies in de vertaling naar hun beleid hun
eigen accenten hebben gelegd, waardoor hierin nuanceverschillen bestaan tussen provincies onderling.
6.3 Oordeel planologische bescherming
Uit de inventarisatie van de doorvertaling van het rijksbeleid voor de EHS in provinciaal beleid, is op te
maken dat de EHS door provincies over het algemeen conform het beoogde rijksbeleid is verankerd. In
bepaalde gevallen is een nadere detaillering van de begrenzing noodzakelijk.
Rijk, provincies en maatschappelijke partijen zijn dan ook bezig gezamenlijke afspraken te maken over een
meer eenduidige doorwerking van het EHS-beleid op een meer gedetailleerd niveau.
Met de inwerkingtreding van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) zijn de rollen en verantwoordelijkheden in het ruimtelijk beleid anders komen te liggen. Hoe de nationale belangen ten aanzien van de
(doorwerking van de) EHS onder de nieuwe Wro worden geborgd, is aangegeven in de Realisatieparagraaf
Nationaal Ruimtelijk Beleid, die dit voorjaar aan de Tweede Kamer is gezonden (TK 31500, nr.1). Daarin is
aangekondigd dat de beleidskaders ten aanzien van de EHS worden opgenomen in de Algemene Maatregel
van Bestuur Ruimte. De eerste tranche van deze amvb wordt in 2009 aan het parlement aangeboden. Ook
onder deze amvb blijft de ruimte voor provinciaal maatwerk aanwezig, omdat daarin de mogelijkheid wordt
geboden dat provincies specifieke onderdelen uit de amvb nader uitwerken in een provinciale verordening.

25 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

7. Beoogde effecten van de EHS
In dit hoofdstuk wordt de EHS geplaatst in de context van het nationale en internationale
biodiversiteitsbeleid (7.1). De effecten van het EHS-beleid tot dusverre worden op basis van een aantal
indicatoren in kaart gebracht (7.2), waarna er een oordeel over wordt gegeven (7.3).
7.1 Plaats EHS in biodiversiteitsbeleid
Het hoofddoel van het Nederlandse natuurbeleid is het behoud en herstel van de biodiversiteit. Het
versterken van de biodiversiteit is niet alleen een Nederlandse wens, maar komt ook voort uit diverse
internationale doelstellingen. Nederland heeft afspraken uit het VN-Biodiversiteitsverdrag (1992) vertaald
in het in ‘Natuur voor Mensen, mensen voor Natuur’ (2000) en de LNV-begrotingen geformuleerde doel
om de condities van instandhouding voor alle in 1982 van nature in ons land voorkomende soorten zeker
te hebben gesteld. Daarnaast bestaat het streven de teruggang van de biodiversiteit in 2010 te hebben
afgezwakt (ambitie wereldleiders 2002) of zelfs volledig te hebben gestopt (ambitie EU).
De EHS is binnen het Nederlandse biodiversiteitsbeleid een belangrijk instrument om het teruglopen
van de biodiverstiteit een halt toe te roepen. Centraal in het beleidsconcept EHS staat de ‘eilandtheorie’
van McArthur en Wilson. Achterliggende gedachte bij deze theorie is dat hoe verder een eiland af ligt
van het vaste land, hoe minder soorten er zullen voorkomen. Bereikbaarheid is dus belangrijk voor het
behoud van biodiversiteit. Binnen het EHS-concept is dit vertaald in de (robuuste) verbindingen tussen
kerngebieden die zorgen voor leefgebieden van voldoende omvang en uitwisseling tussen soorten.
7.2. Stand van de natuur in 2007
Op basis van een aantal voor de EHS relevante indicatoren, wordt in deze paragraaf een kort beeld
geschetst van de stand van de natuur. De bronnen die gebruikt zijn voor deze indicatoren zijn
ontleend aan de Natuurbalans 2008 (of achtergronddocumenten daarvan) van het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) en aan de effectindicatoren uit de LNV-begroting. Voor een uitgebreid overzicht van
de stand van zaken in de Nederlandse natuur, wordt verwezen naar de Natuurbalans 2008.
1. Kwantiteit
1.000
900
800
700

Natuurareaal (op land):
•1900
900.000 ha
•1990
450.000 ha
•2018 (doel EHS): 728.500 ha
(ca. 17,5% oppervlakte NL)

600
500
400
300
200
100
0 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2020
Figuur 15. (Verwachte) ontwikkeling areaal natuur 1900-2020. Bron: Ministerie van LNV

Bovenstaande figuur laat de ontwikkeling van het natuurareaal in Nederland zien. De constatering is dat
sinds de invoering van het beleidsconcept EHS in 1990 het areaal natuur weer aan het toenemen is.

26 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

2. Kwaliteit
Natuurkwaliteit 2000 - 2005
Aantal (doel)soorten
Minder dan 25%

Agrarisch gebied

25-50%
50-75%
Landnatuur

75-100%
Te realiseren kwaliteitsdoel

Zoetwaternatuur

Beoogde kwaliteit

Zoutwaternatuur

0

20

40

60

80

100
% areaal

Figuur 16. Natuurkwaliteit 2000-2005 Bron: Planbureau voor de Leefomgeving 2008

Zoals bovenstaande figuur laat zien, is in nog lang niet alle natuurgebieden en wateren
binnen Nederland de gewenste natuurkwaliteit bereikt. Onder andere het ontbreken van de
juiste milieucondities (indicator 3) speelt hierbij een grote rol. Zoals vermeld in hoofdstuk 4
werken Rijk, provincies en terreinbeherende organisaties op dit moment samen aan een nieuw
kwaliteitsborgingsysteem. Hiermee kunnen in de toekomst nauwkeurigere uitspraken gedaan worden
over de kwaliteit van een type natuur, en kan hier beter op worden gestuurd.
3. Milieudruk op natuur
Figuur 17. Milieudruk op natuur. Bron gegevens: Planbureau voor de Leefomgeving 2008

Index (niveau voor duurzame instandhouding natuur=100)

400

Verdroging
Vermesting zout water
Vermesting zoet water

300

Vermesting/verzuring (landnatuur)

200

Niveau voor duurzame
instandhouding natuur

100

0
1990

1992

1994

1996

1998

2000

2002

2004

2006

Bovenstaande figuur laat zien dat sinds de invoering van de EHS in 1990 de milieudruk op de natuur
behoorlijk is verminderd; de milieucondities zijn verbeterd. In het kader van het EHS-beleid zijn
maatregelen genomen ter bestrijding van verdroging, vermesting en verzuring. Ten behoeve van de
gewenste kwaliteit is echter een aanzienlijke verdere verbetering van de milieucondities noodzakelijk.
Via onder andere de afspraken in de ILG-bestuursovereenkomsten en de Kaderrichtlijn Water wordt
gewerkt aan deze verbetering (hoofdstuk 4).

27 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

4. Samenhang
Ruimtelijke condities faunasoorten
100

% soorten
Niet durzaam
Mogelijk duurzaam

80
Duurzaam

60
40
20
0
1990

2004

Trendscenario
1990

Figuur 18. Ruimtelijke condities voor faunadoelsoorten. Bron: Planbureau voor de Leefomgeving 2008

Een van de problemen voor de biodiversiteit in Nederland is de versnippering van natuurgebieden. Deze
figuur laat zien dat sinds 1990 een lichte verbetering is optreden in de ruimtelijke condities. Via onder
andere de robuuste verbindingen en het Meerjarenprogramma Ontsnippering moet deze ruimtelijke
samenhang van de natuur de komende jaren verder toenemen (hoofdstuk 5).
5. Rode Lijst
Rode Lijstsoorten
80

Aantal soorten
Gevoelig
Kwetsbaar

60

Bedreigd
Ernstig bedreigd

40

Verdwenen uit Nederland

20

0
1994

2005

Figuur 19. Bedreiging Rode Lijst voor de soortgroepen: vogels, dagvlinder, zoogdieren, reptielen en amfibieën.
Bron: Planbureau voor de Leefomgeving 2008

De indicator Rode Lijst laat, alhoewel met het sommige soorten de goede kant op gaat, al enige
jaren een verontrustend beeld zien. De EHS-realisatie heeft tot op heden geen vermindering van het
aantal bedreigde soorten tot gevolg gehad. Daarbij moet worden aangetekend dat bij het (opnieuw)
vestigen van soorten vaak sprake is van langdurige processen. De Rode Lijsten worden om de tien jaar
geactualiseerd.

28 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

7.3 Oordeel over de effecten van het EHS-beleid
Sinds de invoering van de EHS in 1990 is een aantal belangrijke stappen gezet in het beschermen en
uitbreiden van de natuur in Nederland en daarmee in het versterken van de biodiversiteit. Het areaal
natuur is na een jarenlange afname in 1990 voor het eerst weer gaan groeien. De milieucondities zijn
vanaf de jaren negentig aanzienlijk verbeterd. Ook de natuurkwaliteit is voor een aantal typen natuur
verbeterd.
Ondanks deze verheugende feiten is er nog veel werk te verzetten. Het gewenste effect van de EHS in
de vorm van een vermindering van het aantal bedreigde soorten treedt nog niet op. De natuur blijft
vooralsnog te versnipperd. Om er voor te zorgen dat deze trend de komende jaren gekeerd kan worden,
is het van belang de milieucondities nog verder te verbeteren en de samenhang en de robuustheid van
de EHS verder te versterken. De klimaatverandering zorgt daarbij voor een extra uitdaging. De Europese
Commissie heeft haar zorgen geuit over het halen van de doelstelling om 2010 de achteruitgang van de
biodiversiteit te hebben gestopt. In de Natuurbalans 2008 wordt de verwachting uitgesproken dat deze
doelstelling niet wordt gehaald.
Onlangs heeft het kabinet het Beleidsprogramma Biodiversiteit 2008-2011 aan de Tweede Kamer
aangeboden (TK 26407, nr. 28). In dit beleidsprogramma staan de acties vermeld, waarmee de
biodiversiteit de komende jaren moet worden versterkt. Een van de prioriteiten hierin zijn de ecologische
netwerken. Het EHS-beleid is en blijft daarbij bepalend. Over de voortgang van het Beleidsprogramma
Biodiversiteit 2008-2011 wordt de Kamer jaarlijks geïnformeerd.
Voor een uitvoeriger oordeel over de stand van de natuur wordt verwezen naar de kabinetsreactie op de
Natuurbalans 2008.

1) Beschikbaar budget zoals weergegeven op 18 december 2006.

29 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

8. Financiën
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële middelen die in 2007 aan de EHS zijn besteed. Daarbij
wordt, indien van toepassing, de indeling uit de uitgangspuntennotitie gehanteerd.
8.1 Omvang
Hierbij wordt, evenals in hoofdstuk 3, een onderscheid gemaakt tussen de budgetten in het ILG en de
overige budgetten. De uitgaven in ILG-verband zijn ontleend aan de voortgangsrapportages van de
provincies.
8.1.1 ILG-onderdelen
Provincies hebben voor de periode 2007-2013 een budget gekregen voor het realiseren van de
afgesproken prestaties. Hier wordt voor verwerving, inrichting en beheer vermeld hoeveel in 2007 is
uitgegeven, afgezet tegen het beschikbare budget voor zeven jaar.
Verwerving
bedragen x ¤ 1.000
Beschikbaar gesteld budget 2007-20131
565.030 euro
Besteed budget in 2007
160.072 euro
De hier gepresenteerde bedragen zijn een optelling van de volgende budgetten:
- Regulier verwervingsbudget Rijk: beschikbaar gesteld via de LNV-begroting.
- PNB-lening: budget beschikbaar via een lening van de Staat aan Natuurmonumenten, waarbij het Rijk
de kosten voor rente en aflossing voor zijn rekening neemt.
- Bijdrage vanuit de exploitatieopbrengsten van Bureau Beheer Landbouwgronden (BBL) ten behoeve
van verwerving EHS.
Besteed Rijksbudget in 2007 aan verwerving afgezet tegen beschikbaar budget 2007-2013
600.000

Besteed rijksbudget 2007
Beschikbaar budget 2007-2013

500.000

Budget

400.000

300.000

200.000

100.000

0

Totaal

Besteed rijksbudget 2007

160.072

Beschikbaar budget 2007-2013

565.030

Figuur 20. Bron: Voortgangsrapportage ILG 2007

1) Betreft beschikbaar gesteld budget zoals opgenomen in de ondertekende ILG-bestuursovereenkomsten van 18 december 2006.

30 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Inrichting
(lopende en nieuwe verplichtingen)
bedragen x ¤ 1.000
Beschikbaar gesteld budget 2007-20132
451.665 euro.
Besteed budget in 2007
19.772 euro.
Besteed Rijksbudget in 2007 aan inrichting afgezet tegen beschikbaar budget 2007-2013
450.000

Budget

350.000

250.000

150.000

50.000

0

Totaal

Besteed rijksbudget 2007

19.772

Beschikbaar budget 2007-2013

451.665

Figuur 21. Bron: Voortgangsrapportage ILG 2007

Beheer
bedragen x ¤ 1.000
Beschikbaar gesteld budget 2007-20132
821.112 euro.
Besteed budget in 2007
90.134 euro.
Het bestede budget bestaat uit de volgende onderdelen:
- beheerssubsidie nieuwe en bestaande EHS
- subsidie functieverandering particulier natuurbeheer
- natuurbraak
- beheersovereenkomsten met recreatiepakket
- beheersovereenkomsten met landschapspakket
In het totaal beschikbare budget 2007-2013 zit ook geld voor onderdelen die niet terugkomen in het
‘besteed budget in 2007’ (probleemgebiedenvergoeding, inrichtingssubsidie particulier natuurbeheer).
Bij de verbetering van het rapportageformat voor volgend jaar is dit een aandachtspunt.Daarnaast
moet worden benadrukt het totaal beschikbare budget 2007-2013 gezien de verwachte areaalgroei een
oplopende reeks betreft. Dit bedrag kan dus ten behoeve van een beeld per jaar niet eenvoudigweg door
zeven worden gedeeld.

2) Betreft beschikbaar gesteld budget zoals opgenomen in de ondertekende ILG-bestuursovereenkomsten van 18 december 2006.

31 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

Besteed Rijksbudget in 2007 aan beheer afgezet tegen beschikbaar budget 2007-2013
850.000

Besteed rijksbudget 2007
Beschikbaar budget 2007-2013

Budget

650.000

450.000

250.000

50.000

150.000-

Totaal

Besteed rijksbudget 2007

90.134

Beschikbaar budget 2007-2013

821.112

Figuur 22. Bron: Voortgangsrapportage ILG 2007

8.1.2 Niet-ILG-onderdelen
De uitgaven aan de niet-ILG-onderdelen zijn verantwoord in het LNV-Jaarverslag 2007 (TK 31444 XIV, nr.13). De betreffende uitgaven zijn hier nogmaals weergegeven.
bedragen x ¤ 1000
Verwerving
NURG en Maaswerken:

1.735

Inrichting
NURG en Maaswerken:
IJsselmeer/Rijkswateren:

8.030
8.457

Beheer
Beheer Staatsbosbeheer:

53.806

Behoud en herstel
historische buitenplaatsen:

2.531

Overig beheer:

15.643

8.2 Kwaliteit
In de ILG-bestuursovereenkomsten 2007-2013 zijn afspraken gemaakt over de bestrijding van verdroging,
vermesting en verzuring in de EHS-gebieden (zie 4.2). Hier wordt weergeven welk budget daarvoor
beschikbaar is en welk deel daarvan in 2007 is uitgegeven.
bedragen x ¤ 1.000
Beschikbaar gesteld budget 2007-20133
240.772 euro.
Besteed budget in 2007
12.212 euro.
Zoals vermeld in paragraaf 4.2 zijn in 2007 vooral uitgaven gedaan aan lopende verplichtingen en
voorbereidende werkzaamheden.

3) Betreft beschikbaar gesteld budget zoals opgenomen in de ondertekende ILG-bestuursovereenkomsten van 18 december 2006.

32 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

8.3 Samenhang
Robuuste verbindingen
Het budget voor verwerving en inrichting robuuste verbindingen maakt onderdeel uit van de budgetten
verwerving en inrichting EHS. De uitgaven aan de robuuste verbindingen zijn niet apart zichtbaar in de
ILG-voortgangsrapportages.
Meerjarenprogramma Ontsnippering
Voor het Meerjarenprogramma Ontsnippering is tot en met 2018 410 miljoen euro beschikbaar: 250
mln. euro op de begroting van Verkeer en Waterstaat en 160 mln. euro op de begroting van LNV. De
LNV-bijdrage –ten behoeve van ontsnippering van robuuste verbindingen- wordt beschikbaar gesteld
via het ILG. Hier is weergegeven welk budget in de periode beschikbaar is welk deel daarvan in 2007
is uitgegeven. De uitgaven in 2007 houden vooral verband met het uitvoeren van voorbereidende
verkenningen met het oog op de te treffen maatregelen.
bedragen x ¤ 1.000
Beschikbaar gesteld budget 2007-2013
104.645 euro.
Besteed budget in 2007
251 euro.
De verklaring voor de beperkte uitgaven in 2007, ligt in het feit dat provincies vooral voorbereidende
werkzaamheden en verkenningen hebben uitgevoerd, en nog niet zijn toegekomen aan het
daadwerkelijk realiseren van faunapassages.
Bij de eerste tussentijdse evaluatie van het MJPO, die in 2009 naar de Tweede Kamer wordt gestuurd,
wordt ingegaan op de uitputting van het totale MJPO-budget. Daarbij zal ook aandacht worden besteed
aan de toereikendheid van het budget, in relatie tot andere de gestegen grondstofprijzen.
8.4 Oordeel over financiën
Uit de in dit hoofdstuk gepresenteerde bestede uitgaven blijkt een duidelijke link met de in de
hoofdstukken 3, 4 en 5 gerealiseerde prestaties. Zo is van het verwervingsbudget aanmerkelijk meer
besteed dan een zevende deel, en bij inrichting juist minder. Bij verwerving is ook het effect van de (over
het algemeen stijgende) grondprijzen waarneembaar in de cijfers. Ten aanzien van de grondprijzen
worden de ontwikkelingen gevolgd via de jaarlijkse Grondprijsmonitor. De Grondprijsmonitor 2007 is
onlangs aan de Tweede Kamer aangeboden. Ook de normkosten voor inrichting en beheer (gekoppeld
aan de invoering van de nieuwe beheersystematiek) worden gemonitord. Met provincies is afgesproken
dat in 2009 nader wordt gekeken naar de normbedragen en daarbij de vraag aan de orde komt of en zo
ja, op welk moment de bestuursovereenkomsten in verband hiermee moeten worden herzien.
Provincies hebben vooralsnog voldoende mogelijkheden de toegekende middelen in te zetten voor het
realiseren van de EHS. Ze kunnen daarbij volop gebruik maken van de ontschotting en de flexibiliteit die
het ILG biedt.

33 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007

9. Conclusies en aandachtspunten
Uit deze rapportage blijkt dat in 2007 veel is gedaan om de EHS te realiseren. Ondanks het feit dat 2007
gezien de invoering van het ILG en de daaraan gekoppelde systeemwijziging in veel opzichten een
aanloopjaar was, zijn tal van concrete successen geboekt. Zo is het verheugend dat zowel bij verwerving
als inrichting meer hectares zijn gerealiseerd dan in 2006. Gelet op de ambitieuze opgave die de
realisatie van de EHS is, blijft het uiteraard wel zaak waakzaam te blijven. Het tempo van de inrichting en
de animo voor agrarisch en particulier natuurbeheer blijven daarbij aandachtspunten.
In het algemeen overleg van 2 juli jl. is toegezegd bij de provincies na te gaan tegen welke eventuele
knelpunten zij aanlopen bij de realisatie van de EHS. Veel provincies zijn hier op ingegaan in hun
voortgangsrapportages. Op basis van deze voortgangsrapportages heeft in juni een bestuurlijke
conferentie plaatsgevonden, waarin alle betrokken gedeputeerden uitvoerig hebben stilgestaan bij het
eerste ILG-jaar en de wederzijdse ervaringen daarbij. Ook tijdens de reguliere bestuurlijke overleggen
met de provincies komen aandachtspunten van provincies bij het realiseren van de EHS aan de orde.
Regelmatig terugkerende aspecten hierbij zijn:
De ontwikkelingen op de grondmarkt. Hoewel het beeld per provincie sterk verschilt, is over het
algemeen een stijging in de grondprijzen waarneembaar, onder andere als gevolg van stijgende
landbouwprijzen. Hierdoor wordt het lastiger de hectares EHS te verwerven voor het budget dat in
de bestuursovereenkomsten is opgenomen. Sommige provincies signaleren een lage grondmobiliteit,
waardoor zich relatief weinig kansen voor verwerving voordoen.
Provincies zijn in 2007 nog nauwelijks toegekomen aan nieuwe verplichtingen voor de inrichting van de
EHS. Wel is er veel gewerkt aan lopende inrichtingsprojecten. Procedures nemen veel tijd in beslag.
De animo voor agrarisch en particulier natuurbeheer blijft een aandachtspunt. Vanwege de stijgende
landbouwprijzen lopen de vergoedingen uit de pas met de werkelijke inkomstenderving. Daarvoor zal de
animo voor agrarisch natuurbeheer verder dalen.
De doelen voor het verbeteren van de milieucondities zijn fors. Hier ligt een grote opgave voor de
uitvoering.
Zoals uiteengezet in 8.4, zal in 2009 met provincies worden gesproken over de normbedragen.
Vooralsnog moet worden geconcludeerd dat de provincies voldoende middelen hebben de EHS te
realiseren, en dat zij dat ook volop gedaan hebben.
Provincies werken op dit moment hard aan de nieuwe beheerssystematiek, de opvolger van Programma
Beheer. Daarbij is de gebruiksvriendelijkheid van de regeling, teneinde de animo voor agrarisch en
particulier natuurbeheer verder te optimaliseren, van groot belang.
Ondanks de in deze voortgangsrapportage gesignaleerde zorgen en aandachtspunten, blijft de
kabinetsambitie om de EHS in 2018 gerealiseerd te hebben, recht overeind. In 2010 zal bij de
‘midtermreview’ nader worden ingegaan op de vraag of de voortgang van de EHS op koers ligt.
Zoals ook vermeld in de brief over de ILG-voortgangsrapportages, was de kwaliteit van deze rapportages
over 2007 nog niet op alle onderdelen voldoende. Ook waren de meeste rapportages op de afgesproken
datum van 1 april nog niet aangeleverd. Deze problemen worden onder andere veroorzaakt door
onduidelijkheid over definities en begrippen. Met het IPO is afgesproken deze knelpunten op te lossen in
een gezamenlijk verbetertraject ter voorbereiding van de rapportage over 2008. Daarbij worden ook de
uitvoerende diensten Dienst Regelingen (DR) en Dienst Landelijk Gebied (DLG) betrokken.

34 Groot project Ecologisch Hoofdstructuur rapportagejaar 2007