Andersson Elffers Felix
Kernrapport
Evaluatie Stagefonds Zorg
Gezamenlijke verantwoordelijkheid voor
toekomstige arbeidskwaliteit
Utrecht, 17 februari 2011
GV153/Rapp/003e Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Maliebaan 16 | postbus 85198 | 3508 AD Utrecht | telefoon 030 236 3030 | telefax 030 236 3070 | kvk 30096560 | mail@aef.nl

Andersson Elffers Felix

Inhoud

1 Conclusies en aanbevelingen 3
1.1 Conclusies 3
1.2 Aanbevelingen 4
2

Inleiding 8

3 De regeling 10
3.1 Het Stagefonds 10
3.1.1 Ontwikkeling regeling 2008 – 2010 11
4 De evaluatie 14
4.1 Ontwikkelingen 14
4.2 Aanpak 15
5 Resultaten: meer en beter 17
5.1 Meer stageplaatsen 17
5.2 Betere stageplaatsen 19
6 Uitvoerbaarheid: werking van de regeling 22
6.1 Doelmatigheid 22
6.2 Effectiviteit 22

p2
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

1 Conclusies en aanbevelingen
1.1 Conclusies
1
Het Stagefonds heeft als instrument gewerkt. Er zijn meer en betere stages gerealiseerd, die
(indirect) te danken zijn aan het Stagefonds. De Stagefondsmiddelen zijn doeltreffend en
doelmatig ingezet.
2
In de afgelopen drie jaar zijn er meer stageplaatsen aangeboden en gerealiseerd in het MBO
(BOL en BBL). De doelstelling van het Stagefonds (+20% in 2012 ten opzichte van 2008) is
alleen al in het MBO/BBL volledig gerealiseerd. Voor het MBO is zowel het aantal door
zorgorganisaties aangeboden stages (geregistreerd door Calibris) als het aantal gesubsidieerde
stageplaatsen (geregistreerd door het ministerie van VWS) geanalyseerd. In het MBO/BOL is
de doelstelling (+10% in 2012 ten opzichte van 2008) wat betreft aantal gesubsidieerde
stageplaatsen nog niet gerealiseerd. Voor wat betreft de door zorgorganisaties aangeboden
stageplaatsen is de doelstelling voor zowel BOL als BBL wel gerealiseerd. In het HBO is het
aantal gesubsidieerde stageplaatsen nagenoeg gelijk gebleven. De doelstelling in het HBO
(+10% in 2012 ten opzichte van 2008) is vooralsnog niet gerealiseerd. In het HBO wordt het
aanbod van stageplaatsen niet centraal geregistreerd. Over het al dan niet realiseren van de
doelstelling in termen van aangeboden stageplaatsen kan daarom geen uitspraak worden
gedaan.
3
De positieve ontwikkeling van het aantal stageplaatsen (MBO) is indirect te danken aan het
Stagefonds. Voor de stageplaatsen in het HBO heeft het Stagefonds er mede voor gezorgd dat
– ondanks remmende factoren – het aantal stageplaatsen op een constant niveau is gebleven.
4
De kwaliteit van de stageplaatsen is de afgelopen jaren verbeterd. Dat wordt met name
zichtbaar in verbeterde begeleiding van studenten, intensievere en betere samenwerking
tussen zorgorganisaties en onderwijsinstellingen, organisatiebreed nageleefd stagebeleid in
zorgorganisaties en een verbeterde match tussen vraag en aanbod.
5
Het Stagefonds is vooral doorslaggevend geweest in het mogelijk maken van betere
stageplaatsen. Ontwikkelingen zoals bezuinigingen en nieuwe financieringssystemen leidden in
zorgorganisaties tot een interne focus op financiën en bedrijfsvoering. Het Stagefonds heeft het
mogelijk gemaakt om de intrinsieke motivatie van zorgorganisaties om te investeren in het
opleiden van stagiairs en het ontwikkelen van de kwaliteit van stages – onder druk van
toekomstige arbeidsmarktkrapte – om te zetten in resultaten. Het Stagefonds heeft ertoe
bijgedragen dat personeelsbeleid meer en continue op de agenda van zorgorganisaties terecht
is gekomen.
6
De Stagefondsregeling geniet een grote bekendheid onder de doelgroep en de communicatie
over de procedure van de regeling is helder. De administratieve lasten zijn voor de
zorgorganisaties laag. Onderwijsinstellingen ervaren, zeker in de eerste twee jaren van de
regeling, een hogere lastendruk. Zorgorganisaties krijgen voor relatief weinig inspanning een
p3
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

bedrag dat zij naar eigen inzicht kunnen inzetten. Uit de evaluatie blijkt dat dit geld (indirect)
heeft bijgedragen aan meer en betere stageplaatsen. In dat kader wordt geconcludeerd dat het
Stagefonds een doeltreffende regeling is.
7
De Stagefondsmiddelen worden ingezet voor belangrijke elementen in de ontwikkeling
(kwaliteit en kwantiteit) van stageplaatsen. Anders gezegd het geld wordt voor het merendeel
ingezet waar het voor bedoeld is. De regeling is een financiële ondersteuning (extrinsieke
beloning) die de intrinsieke motivatie van zorgorganisaties om te anticiperen op de toekomstige
arbeidsmarktkrapte versterkt. De huidige vormgeving van de regeling past daarbij: achteraf
uitkeren, niet geoormerkt, beperkt gedifferentieerde normbedragen, tegemoetkoming in plaats
van kostenvergoeding.
8
Het Stagefonds heeft geleid tot twee positieve externe effecten. In de eerste plaats op de
administraties van stageplaatsen in zorgorganisaties en onderwijsinstellingen. Zorgorganisaties
zijn onder invloed van het Stagefonds hun stageadministratie veel consequenter gaan
bijhouden. Datzelfde geldt voor onderwijsinstellingen, in het bijzonder in het HBO. Een
gestructureerde stageadministratie is een belangrijke voorwaarde om gericht en effectief beleid
te kunnen voeren op het aanbieden en realiseren van stageplaatsen. Daarnaast is het
Stagefonds een vliegwiel geweest voor intensivering van het gesprek tussen zorg en onderwijs
over het opleiden van (nieuw) zorgpersoneel.
1.2 Aanbevelingen
Continuering
Contin uering van het Stagefonds
Het kabinet heeft besloten het Stagefonds structureel voort te zetten. Dit besluit sluit aan bij de
conclusies uit deze evaluatie. AEF concludeert dat het Stagefonds voor de sector een
waardevol instrument is om meer en betere stages te realiseren, aandacht te besteden aan de
toekomstige arbeidsmarktkrapte en het belang van goed personeelsbeleid te agenderen.
Het Stagefonds heeft de afgelopen periode voor een kwalitatieve en kwantitatieve impuls (met
name in het MBO) gezorgd. Verbeteringen zijn mogelijk maar ook het vasthouden van de
huidige resultaten is een aandachtspunt. Voor de optimale invulling en het gebruik van het
Stagefonds in de komende jaren heeft AEF hieronder een aantal aanbevelingen geformuleerd.
1
Geen grote veranderingen
veranderingen
AEF adviseert om de regeling zoveel mogelijk in de huidige vorm te handhaven en te
continueren. Na een opstartfase waarin onderwijs- en zorgorganisaties de regeling hebben
ontdekt, is continuïteit en consistentie de beste remedie voor het creëren van nog meer en
betere stageplaatsen.
2
Terug naar de kern: het Stagefonds als arbeidsmarktinstrument
arbeidsmarktinstrument
In de oorsprong is het Stagefonds een arbeidsmarktinstrument, gericht op het stimuleren van
(zij)instroom en doorstroom van zorgpersoneel. Met de overheveling van verschillende
budgetten naar het Stagefonds (in later jaren) heeft het Stagefonds meerdere functies
gekregen. In het Stagefonds zijn ook budgetten opgenomen (NZA-beleidsregels) die in eerste
aanleg zijn vastgesteld als scholingsmiddelen. Dat heeft in het veld geleid tot onduidelijkheid
over de precieze functie van de regeling. Nu staat scholing in principe niet op gespannen voet

p4
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

met het arbeidsmarktbeleid in de sector, maar het instrument Stagefonds heeft als gevolg wel
aan eenduidigheid en daarmee focus ingeboet. Een duidelijke eenduidige hoofdfunctie zal het
rendement van het Stagefonds versterken. Dat wil niet zeggen dat de huidige financiële
samenstelling van het Stagefonds uiteengerafeld moeten worden. Het gaat erom het
Stagefonds als arbeidsmarktinstrument te positioneren en te profileren. Daarna is het aan de
zorgorganisaties om het instrument gericht in te zetten op het creëren en verbeteren van
stageplaatsen, om op die manier antwoord te geven op organisatiespecifieke
arbeidsmarktvraagstukken. Een heldere en continue communicatie over het doel van de
regeling – vooral als er wijzigingen optreden – is van belang. Niet alleen om te informeren, maar
ook om voortdurend de bewustwording te stimuleren.
3
Niet verder differentiëren in normbedragen
normbedra gen
In het huidige Stagefonds zit een beperkte differentie van normbedragen. Er zijn drie
normbedragen: een normbedrag voor BOL en HBO regulier, een normbedrag voor BBL en HBO
duaal en een apart normbedrag voor BBL niveau 3 (verzorging, maatschappelijke /
1
pedagogische zorg). Met differentiatie van normbedragen kan de overheid zorgorganisaties
stimuleren om voor bepaalde doelgroepen te kiezen. Dit heeft in de huidige regeling ook een
kwantitatief effect opgeleverd, zie de substantiële groei van het aantal stageplaatsen BBL
niveau 3 (verzorging, maatschappelijke/pedagogische zorg). Voor het vervolg van de regeling
doet zich de afweging voor om verdergaande differentiatie in normbedragen toe te passen. Op
basis van het onderhavige onderzoek kiest AEF niet voor verdergaande differentiatie. Het
Stagefonds moet volgens AEF een instrument zijn dat het initiatief van zorgorganisaties
ondersteunt om te investeren in de ontwikkeling van meer en betere stageplaatsen. Als de
motivatie om te investeren in stages voor bepaalde doelgroepen alleen samenhangt met een
financiële prikkel dan komt continuïteit en duurzaamheid onder druk te staan. Met andere
woorden alleen als de zorgorganisaties overtuigd zijn van de noodzaak en het belang tot
investeren, is het rendement (in kwaliteit en kwantiteit) duurzaam.
4
Ontsluit meer, betere, tijdige en periodieke informatie
In de huidige situatie wordt het Stagefonds tegen het einde van de looptijd geëvalueerd. AEF is
van mening dat het periodiek ontsluiten van heldere en gedetailleerde informatie het
rendement van het Stagefonds zal vergroten. Bijvoorbeeld informatie over het effect van het
Stagefonds op in- en doorstroom. Waar zitten grote verschuivingen (zijstroom? doorstroom?) en
waar is de komende jaren nog winst te halen? De kwantitatieve doelstellingen van het
Stagefonds moeten vaker en steviger worden gemonitord. De huidige arbeidsmarktbrieven
bevatten een deel van de benodigde informatie, maar zijn nog onvoldoende prikkelend voor
individuele zorgorganisaties om de bewustwording op gang te brengen. Daarnaast is het van
belang dat de monitor wordt uitgebreid met beroeps- en studierendement. Elementen die door
de korte duur van het Stagefonds op dit moment nog niet te meten zijn, maar op de langere
termijn van groot belang zijn om de effecten van het Stagefonds te bepalen.
Deze informatie op macroniveau is belangrijk om tijdig en beter zicht te krijgen op de brede
effecten van het Stagefonds. Voor zorgorganisaties is het daarnaast ook belangrijk om inzicht te
hebben in hun eigen individuele situatie. Zorgorganisaties weten van de toekomstige
arbeidsmarktkrapte, maar de noodzaak om nu te investeren in stages en opleidingen wordt nog
niet overal gevoeld. Periodieke up-to-date informatie over een combinatie van (a) de
1

Verdergaande differentiatie van normbedragen heeft alleen een sturend effect als het

onderscheid substantieel is.

p5
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

ontwikkelingen van de zorgarbeidsmarkt in hun regio (b) de ontwikkelingen van de zorgvraag in
hun regio en (c) de opbouw, in-, door- en uitstroom van hun eigen personeelsbestand, brengt
de noodzaak direct op het netvlies. Hierdoor worden zorgorganisaties gestimuleerd om zelf
actie te ondernemen en het rendement van het Stagefonds te vergroten.
5
Stimuleer het lerend
l erend vermogen van de zorgsector
Het Stagefonds laat veel vrijheid aan zorgorganisaties en stimuleert bij deze organisaties eigen
verantwoordelijkheid en een eigen visie op het arbeidsmarktbeleid. Dit past bij de bestaande
verantwoordelijkheidsverdeling: werkwijze en prioriteiten worden bepaald door de
zorgorganisatie, de overheid stimuleert toegankelijkheid, betaalbaarheid en kwaliteit. De
keerzijde hiervan is dat arbeidsmarktbeleid een individueel proces is van zorgorganisaties. Dit
wordt versterkt door de transitie in de zorgsector naar marktwerking. Organisaties worden
voorzichtiger, keren in eerste instantie naar binnen, proberen een eigen profiel op te bouwen en
hun bedrijfsvoering op orde te brengen. Personeel is in dit alles een precair onderwerp. Het is
één van de belangrijkste kapitaalgoederen in de zorg en bepaalt voor een groot deel de kwaliteit
van dienstverlening. Juist omdat er sprake is van (toekomstige) schaarste zal enerzijds een
zorgorganisatie streven naar individuele maximalisatie van een kwalitatief personeelsbestand
en heeft anderzijds de overheid de verantwoordelijkheid voor een evenredige verdeling van
kwaliteit en toegankelijkheid over alle regio’s en branches.
In de huidige situatie wordt de noodzaak om te investeren in arbeidsmarktbeleid gevoeld, maar
de sense of urgency is nog niet op alle lagen in de organisatie doorgedrongen. Dat geldt met
name voor de wat kleinere zorgorganisaties. In sommige gevallen is het de HRM- of
opleidingsmanager die het onderwerp als enige vertegenwoordigt, vooral in het geweld van de
huidige bezuinigingen. Bewustwording is een belangrijk punt van aandacht dat voortdurend
gevoed moet worden. Daarin spelen de partners in het Stagefonds (het ministerie van VWS,
werknemers- en werkgeversvertegenwoordigers, de onderwijssector) nu ook al een belangrijke
rol. Op verschillende manieren worden zorgorganisaties en het onderwijs geïnformeerd en
gestimuleerd om hun arbeidsmarktbeleid verder te ontwikkelen. Zeker zolang de zorgsector in
een transitiefase zit op weg naar een toekomstbestendige situatie is het van belang om het
lerende vermogen van de zorgsector te blijven stimuleren en faciliteren.
6
Definieer - onderwijs en zorg gezamenlijk - het begrip kwaliteit van stageplaatsen
De kwaliteit is de afgelopen jaren verbeterd, maar of deze verbetering duurzaam is valt nog te
bezien. Veel zorgorganisaties zijn bewust van nut en noodzaak van voortdurende
kwaliteitsverbetering, personeelsbeleid in den brede en stageplaatsen in het algemeen, maar
door bezuinigingen en omdat de problemen van een krappere arbeidsmarkt nog niet overal
direct worden gevoeld zijn er vaak andere prioriteiten die hoger op de bestuurlijke agenda
staan. De continuering van het Stagefonds draagt in elk geval positief bij aan een blijvende
prioritering van de kwaliteit van stages. Daarnaast is het met name van belang om voortdurend
de dialoog (tussen zorgorganisaties onderling, maar ook tussen onderwijs en zorg) te
organiseren over de kwaliteit van personeel in de zorg. In de huidige Stagefondsregeling is
kwaliteit niet gedefinieerd. In het kader van het evaluatieonderzoek is een definitie opgesteld
(met name in operationele termen). Iedere zorgorganisatie had tijdens de afgelopen
Stagefondsperiode een eigen perceptie van kwaliteit. Om beter zicht te krijgen op de
kwaliteitsontwikkeling van stageplaatsen in de sector is het van belang om samen met de zorgen onderwijssector het begrip kwaliteit van stageplaatsen te definiëren. Het is belangrijk hierbij

p6
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

de verbinding te maken met reeds bestaande documenten/afspraken op het gebied van
1
kwaliteit .
7
Behoud de inrichting van de regeling, maar zorg voor consistentie
De zorgsector is zeer content met de lage administratieve lasten en de beleidsvrijheid die de
regeling met zich meebrengt. Vooral wanneer het Stagefonds vergeleken wordt met andere
regelingen. Volgens AEF zijn er geen directe aanwijzingen om elementen als ‘ongeoormerkt’,
‘betaling achteraf’ en ‘beperkte differentiatie van normbedragen’ te veranderen. Al deze
elementen leiden tot de beoogde administratieve lastenbeperking. Het is niet te verwachten
dat een verandering leidt tot een substantiële verbetering van het rendement in kwaliteit en
kwantiteit.
Een belangrijk aandachtspunt blijft de administratieve lasten van de onderwijssector. In de
afgelopen Stagefondsperiode - vooral in de beginjaren - heeft de administratieve lastendruk in
sommige gevallen geleid tot spanning tussen onderwijsinstellingen en zorgorganisaties, vooral
als de aangeleverde cijfers niet bleken te kloppen. Dit effect moet te allen tijde voorkomen
worden. Inmiddels zijn de bronbestanden van de onderwijsinstellingen beter op orde. Daarnaast
is het moment van aanleveren, in juni, precies tijdens de afronding van het schooljaar,
ongelukkig. Bij het vervolg van de regeling is het van belang expliciet rekening te houden met
de administratieve lastendruk bij onderwijsinstellingen.
Een tweede belangrijk aandachtspunt is de fluctuatie van de totale omvang van de regeling.
Zorgorganisaties durven op dit moment onvoldoende te vertrouwen op de hoogte van het te
ontvangen subsidiebedrag waardoor ze kiezen voor een voorzichtige besteding die elk jaar op
eigen merites wordt bezien in plaats van een lange termijn strategische impuls. Kleine
fluctuaties zijn inherent aan de regeling. Grote schokeffecten moeten voorkomen worden.
Het kabinet heeft besloten om het Stagefonds structureel te continueren. Dit biedt
zorgorganisaties de mogelijkheid om met de Stagefondsmiddelen een meerjarenstrategie te
ontwikkelen om te anticiperen op de toekomstige arbeidsmarktkrapte. Hiermee verdwijnt een
deel van de onzekerheid. Een ander deel van de onzekerheid voor zorgorganisaties zit in de
hoogte van de normbedragen. Deze worden altijd achteraf bekend gemaakt en kunnen jaarlijks
fluctueren. Om zorgorganisaties meer zekerheid aan de voorkant te bieden is het belangrijk
daar waar het kan al vooraf duidelijkheid te hebben over de hoogte van de normbedragen. AEF
geeft daarom in overweging na te gaan of het mogelijk is vooraf een indicatie (bandbreedte)
voor het normbedrag aan te geven aan zorgorganisaties. Die bandbreedte kan gebaseerd
worden op het aantal gesubsidieerde stageplaatsen in het voorgaande jaar, gecombineerd met
een (verwachte) gemiddelde groei van het aantal stageplaatsen.

1

Te denken valt daarbij bijvoorbeeld aan de leerbedrijferkenningsregeling van Calibris,

BPV protocollen in het MBO, Stageprofielen in het HBO, Platform beroepsonderwijs &
bedrijfsleven (kwaliteitsafspraken Convenant)

p7
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

2 Inleiding

Het aantal mensen met een chronische ziekte neemt de komende 20 jaar toe met meer dan
40%. In de komende 15 jaar voorzien lange termijnramingen een toename van de zorgvraag
met ongeveer 50%. Door de afnemende groei van de beroepsbevolking wordt het draagvlak
voor het in stand houden van collectieve arrangementen kleiner. Niet alleen financieel, maar
ook voor het feitelijk verlenen van zorg. Er is meer en andere zorg nodig en er zijn minder
mensen beschikbaar om die zorg te leveren. De zorgsector staat kortom voor een gigantische
opgave. Het bedenken van innovatieve zorgconcepten en voorzien in voldoende en
gekwalificeerd zorgpersoneel om het niveau van zorg in Nederland op peil te houden is de
1
uitdaging.

-

Opgave & actie
Het arbeidsmarktvraagstuk in de zorg is evident. Op de korte termijn dreigt met name een
tekort aan verzorgenden (niveau 3), op de langere termijn speelt het vraagstuk veel breder. Nu
investeren in voldoende en kwalitatief hoogwaardig zorgpersoneel is daarom cruciaal.
Het vorige kabinet (Balkenende IV) heeft stevig ingezet op arbeidsmarktbeleid. Met het
Actieplan ‘Werken aan zorg’ geeft het ministerie van VWS invulling aan het kabinetsbeleid voor
de zorgsector. VWS heeft gekozen voor een aanpak langs drie lijnen:
innovatie in zorgprocessen
investeren in behoud van personeel
vergroten van de instroom van nieuw personeel.
In het actieplan wordt het Stagefonds voor de zorg gepresenteerd als één van de acties om de
instroom van nieuw personeel te vergroten. Het Stagefonds is een instrument dat het
ministerie van VWS in overleg met de sociale partners in de zorgsector en (in een later stadium)
de MBO-Raad en de HBO-Raad heeft vormgegeven. Het instrument is bedoeld om
zorgorganisaties door middel van een financiële tegemoetkoming te stimuleren ‘meer’ en
‘betere’ stageplaatsen te realiseren.
VoorVoor - en zijdeur open
Door zorgorganisaties financieel tegemoet te komen door middel van een vergoeding per
Beroeps Praktijk Vormingsplaats (BPV) plaats wordt de instroom van nieuw zorgpersoneel
gestimuleerd. Met andere woorden: het Stagefonds zet de voordeur naar de zorgsector open.
Meer BPV-plaatsen bieden meer ruimte voor de instroom van studenten in zorgopleidingen.
Niet alleen de voordeur wordt opengezet, ook de zijdeur gaat met de Stagefondsregeling open.
Naast BOL/HBO regulier stageplaatsen subsidieert de regeling ook BBL (en later HBO duaal)
stageplaatsen. Op die manier wordt de doorstroom naar hogere functies in zorgorganisaties
gestimuleerd terwijl tegelijkertijd de mogelijkheid om vanuit een andere sector over te stappen
naar de zorgsector wordt bevorderd.
Achterdeur dicht
Indirect gooit het Stagefonds de achterdeur van de zorgsector dicht. Carrièremogelijkheden in
de zorg worden door de aantrekkelijkheid van interne doorstroom naar hogere functies
gestimuleerd. Daarnaast zet het Stagefonds ook in op de kwaliteit van stageplaatsen,
bijvoorbeeld versterking van de werkbegeleiding. Dat kan individuele medewerkers het gevoel

1

‘Werken aan de zorg’, Arbeidsmarktbrief 2007 , Kamerstuk II 2007/08, 29 282, nr 46

p8
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

geven meer uit hun baan te kunnen halen, omdat zij hun kennis kunnen overdragen en een
belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het opleiden van het toekomstige arbeidspotentieel.
Evaluatie Stagefonds
Voor de evaluatie zijn door het ministerie van VWS drie hoofdvragen geformuleerd:
1 In welke mate heeft het Stagefonds in de onderzoeksperiode bijgedragen aan de
doelstelling om het aantal stageplaatsen te vergroten voor zowel het MBO als het HBO?
2 In welke mate en hoe heeft het Stagefonds in de onderzoeksperiode bijgedragen aan het
verbeteren van de kwaliteit van stageplaatsen in de zorg?
3 In hoeverre draagt de wijze van uitvoering van het Stagefonds bij aan de doelstellingen van
het Stagefonds?
Inhoud notitie
In de periode mei tot en met december 2010 heeft een evaluatieonderzoek plaatsgevonden
naar de werking van het Stagefonds. Een uitgebreid verslag van het onderzoek, inclusief de
uitkomsten van verschillende enquêtes, casestudies en panelgesprekken zijn terug te vinden in
het onderzoeksrapport. Dit document is een korte weergave van het onderzoeksrapport en
beschrijft de belangrijkste uitkomsten van het evaluatieonderzoek op de onderwerpen: ‘meer’,
‘beter’ en ‘uitvoering’.
Leeswijzer
In hoofdstuk 3 staat beschreven hoe de Stagefondsregeling in elkaar zit en hoe deze zich in de
afgelopen drie jaar heeft ontwikkeld. De evaluatie (hoofdstuk 4) geeft een beeld van de context
waarin het Stagefonds bestaan heeft, de ontwikkelingen die mede van invloed zijn geweest op
de ontwikkeling van stageplaatsen en de methode die gehanteerd is bij de uitvoering van het
onderzoek. In de hoofdstukken 5 en 6 staan de resultaten van het onderzoek op de
onderwerpen ‘meer’, ‘beter’ en ‘uitvoerbaarheid’ beschreven.

p9
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

3 De regeling
3.1 Het Stagefonds
Doelstelling
Het Stagefonds heeft tot doel zorgorganisaties ‘meer’ en ‘betere’ stageplaatsen aan te laten
bieden. Wanneer zorgorganisaties meer stageplaatsen aanbieden kunnen zorgopleidingen meer
studenten aannemen. Op die manier hoopt de regeling een bijdrage te leveren aan de oplossing
van de (toekomstige) arbeidsmarktproblematiek.
Het Stagefonds beoogt ook een bijdrage te leveren aan verhoging van het studierendement en
beroepsrendement. Kwalitatief goede stages verhogen doorgaans het studierendement en een
goede stage-ervaring heeft een positief effect op het beroepsrendement. Met ‘slechts’ drie
Stagefondsjaren achter de rug is het nog te vroeg een uitspraak te doen over het effect van het
Stagefonds op het studie- en of beroepsrendement. Het evaluatieonderzoek richt zich
bovendien alleen op die opleidingen die sinds 2008 onderdeel uitmaken van de Stagefonds
regeling.
In de beschrijving van de regeling in de nu volgende passages staat de inhoud en vormgeving
van de regeling bij instelling in 2008 beschreven. Wijzigingen op die opzet komen later in dit
hoofdstuk aan de orde.
Kern van de regeling
Op 5 september 2008 is het Stagefonds ingesteld. Het Stagefonds is een subsidieregeling en
subsidieert stageplaatsen (per fte) in zorgorganisaties die WTZ zijn toegelaten. Het Stagefonds
keert jaarlijks, met terugwerkende kracht over gerealiseerde stageplaatsen in het voorgaande
schooljaar, subsidies uit. Het aantal stageplaatsen wordt bepaald op basis van de informatie uit
het onderwijs (BRON en CRIHO). Daarbij gaat het om stageplaatsen (BOL, BBL, HBO regulier)
1
uit een beperkt aantal opleidingen . Voor elke gerealiseerde stageplaats keert het Stagefonds
een standaard normbedrag uit. Normbedragen zijn vastgesteld voor BOL, BBL en HBO regulier.
Voor de BBL opleiding verzorgende (niveau 3) is een apart normbedrag vastgesteld. Deze ligt
hoger dan het normbedrag voor de overige BBL opleidingen, gezien de korte termijn krapte die
zich binnen deze groep voordoet. Het Stagefonds is een tijdelijke regeling die in 2012 komt te
2
vervallen . Dat betekent dat het Stagefonds uitkeert over vier studiejaren (2007 - 2008,
2008 - 2009, 2009 - 2010 en 2010 - 2011).
Het Stagefonds als arbeidsmarktinstrument
Het Stagefonds is ingezet als arbeidsmarktinstrument gericht op het stimuleren van (zij)
instroom en doorstroom van zorgpersoneel. Daar waar tekorten zijn of deze dreigen te ontstaan
moet het Stagefonds het aanbieden van stageplaatsen aantrekkelijker maken. Uitgangspunt is
daarom geweest de beschikbare middelen zo doeltreffend en doelmatig mogelijk in te zetten.

1

Verpleegkunde (4, BOL), Verzorgende (3, BOL en BBL), Helpende Zorg (2, BOL),

Zorghulp (1, BOL), Maatschappelijke zorg (4, BOL), Maatschappelijke zorg (3, BOL en
BBL), Helpende zorg en welzijn (2, BOL), Pedagogisch medewerker (4, BOL),Pedagogisch
medewerker (3, BOL en BBL), Helpende welzijn (2, BOL), Verpleegkunde (5), Sociaal
pedagogische hulpverlening (5), Maatschappelijk werk en dienstverlening (5),
Social work (5).
2

Inmiddels is besloten dat het Stagefonds na 2011 structureel wordt voortgezet.

p 10
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

-

Om de inzet van middelen te bepalen zijn gegevens uit Regiomarge 2007 en de BPV-balans van
Calibris (2007) gebruikt als basis. Daaruit bleek dat:
de grootste knelpunten zich zullen voordoen bij Verzorgenden niveau 3
aan de onderkant van de arbeidsmarkt nog ruimte is (niveau 1 en 2)
in verpleging en verzorging de behoefte groeit aan verpleegkundigen (niveau 4 en 5)
in de gehandicaptenzorg en de jeugdzorg de behoefte groeit aan pedagogisch medewerkers en
medewerkers maatschappelijke zorg.
Nieuwe instroom in niveau 3 is cruciaal. Daarnaast laat de ruimte aan de onderkant zien dat ook
de doorstroom van onderaf verbeterd kan worden. Dat verklaart een focus op de BBL-opleiding
verzorgende niveau 3. Opleidingen HBO duaal vallen buiten de regeling. De focus voor wat
betreft het stimuleren van interne doorstroom door opscholing ligt bij functies op MBO-niveau.

-

-

Het Stagefonds als aanvulling
Het Stagefonds beoogt een nieuwe extra, impuls aan het arbeidsmarktbeleid in de zorgsector
te geven. Naast het Stagefonds bestonden al en bestaan nog steeds:
Wet Vermindering Afdracht (WVA): een tegemoetkoming voor alle beroepsbegeleidende en
–opleidende leerwegen op opleidingsniveau 1 en 2.
Scholingsmiddelen uit beleidsregels Zorgverzekeringsfonds (NZA beleidsregels) voor BBLplaatsen in de branches verpleging en verzorging, ziekenhuizen, GGZ en gehandicaptenzorg.
Verdeling middelen
Over de verdeling van het Stagefondsbudget zijn bij de instelling van het fonds twee afspraken
gemaakt:
60% van het budget is bestemd voor stageplaatsen BOL/HBO regulier en 40% voor
stageplaatsen BBL.
Bij de verdeling van middelen wordt zoveel mogelijk aangesloten op afspraken uit het algemene
arbeidsmarktbeleid. Voor het Stagefonds betekende dat dat ongeveer 70% van het beschikbare
budget voor de care en 30% voor de cure beschikbaar kwam.
Berekening stageplaatsen & normbedragen
De hoogte van de subsidie ofwel de normbedragen per stageplaats worden bepaald op basis
van het aantal gerealiseerde stageplaatsen in fte. Het aantal uren dat stage is gelopen (zoals
vermeld in de stagecontracten) wordt omgerekend naar één plaats. Daarbij omvat een volledige
stageplaats BBL 1280 uur en een volledige stageplaats BOL/HBO regulier 1440 uur. Het totaal
aantal (omgerekende) stageplaatsen afgezet tegen het totaal beschikbare bedrag bepaalt
vervolgens de hoogte van het normbedrag.
3.1.1 Ontwikkeling regeling 2008 – 2010
Na instelling van de regeling in 2008 is het Stagefonds in 2009 op twee onderdelen aangepast.
De aanpassingen hebben effect gehad op de omvang en de reikwijdte van het Stagefonds.
Omvang Stagefonds
In 2009 is een deel van de scholingsmiddelen uit de NZA-beleidsregels (met een maximum van
€ 1.100,- per stageplaats) overgeheveld naar het Stagefonds. Voor de zorgbranches waarvoor
geen beleidsregel bestond of waar het bedrag aan scholingsmiddelen lager was dan € 1.100,zijn door VWS extra middelen ter beschikking gesteld. Effect van deze wijziging in de regeling is
dat nu voor alle BOL/HBO regulier opleidingen, tot dan toe vallend onder het Stagefonds, ook
de BBL/HBO duaal variant van deze opleidingen binnen het Stagefonds komt te vallen. De extra
beschikbare middelen voor BBL-plaatsen verzorgende niveau 3 blijven bestaan.

p 11
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

De totale omvang van het Stagefonds varieert over de jaren. In onderstaande tabel is die
ontwikkeling inzichtelijk gemaakt.
Tabel 1 Samenstelling Stagefonds

2007 - 2008

2008 - 2009

2009 - 2010

2010 - 2011

45

55

65

65

Gereserveerde bedragen bij de start in
2008
Korting Stagefonds (VWS bezuinigingen)
Arbeidsmarktbeleid Wmo 2008
Regulier arbeidsmarkt- en
onderwijsbeleid VWS
Niet doorgaan zorgbeurs (2009)
Overheveling middelen uit NZAbeleidsregels
Begroting VWS (sectoren zonder NZAregels)
PvA arbeidsmarkt Jeugd

-26
10
8

Totaal

63

10
25

25

25

8

8

8

1

1

1

99

99

73

Bedragen in bovenstaande tabel zijn bedragen in miljoenen euro’s

-

-

-

-

-

-

Aanvullende opmerkingen bij deze tabel
In de brief bij het aanvraagformulier Stagefonds aan de zorgorganisaties (september 2008) staat
aangegeven dat er 59 miljoen beschikbaar is voor het Stagefonds over het stagejaar
2007 - 2008. In totaal doen zorgorganisaties voor 63 miljoen euro aan aanvragen. Die extra
4 miljoen euro is gefinancierd met behulp van extra middelen regulier arbeidsmarkt- en
onderwijsbeleid van VWS. Deze waren oorspronkelijk geraamd op 4 miljoen euro, maar dragen
uiteindelijk voor 8 miljoen euro bij.
In 2008 is, naar aanleiding van het amendement de Vries, 10 miljoen euro binnen het
innovatiebudget van de zorg vrijgespeeld ten behoeve van de instelling van de zorgbeurs. De
bedoeling was helpenden, verzorgenden en verpleegkundigen met een eigen budget een
vervolgstudie in de zorg te kunnen laten starten. De gereserveerde middelen zijn toegevoegd
aan het Stagefonds.
In de informerende brief aan zorgorganisatie over het Stagefonds 2008 - 2009 (mei 2009) is
vermeld dat er voor dat jaar 89 miljoen euro beschikbaar is voor het Stagefonds. Uiteindelijk
komt het beschikbaar budget uit op 99 miljoen euro omdat de zorgbeurs niet doorgaat en
besloten wordt deze middelen onder te brengen in het Stagefonds.
Het gereserveerde bedrag Stagefonds voor het jaar 2010 - 2011 zal lager uitvallen dan de
65 miljoen euro zoals bij aanvang begroot. De algemene bezuinigingsopdracht van VWS voor
2010 - 2011 heeft ertoe geleid dat eenmalig op het Stagefonds voor een bedrag van 26 miljoen
euro bezuinigd is.
Onlangs heeft het kabinet besloten de Stagefonds regeling na 2011 structureel voort te zetten.
Reikwijdte Stagefonds
De reikwijdte van het Stagefonds is door een aantal wijzigingen vergroot. Het gaat dan om
toevoegingen van opleidingen en branches, te weten:
HBO-pedagogiek
gerealiseerde stageplaatsen bij erkende particuliere onderwijsinstellingen
justitiële jeugdzorg (justitiële jeugdinrichtingen, bureaus Halt, Raden voor de
Kinderbescherming).

p 12
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

Het karakter
karakter verandert
Het Stagefonds is in 2008 ingesteld als arbeidsmarktinstrument. Dat betekent dat bij de
vormgeving van de regeling destijds een aantal bewuste keuzes is gemaakt heel gericht
bedoeld om de arbeidsmarkt in de zorgsector te beïnvloeden. Eén van die keuzes betrof het
uitkeren van een substantieel hoger normbedrag aan BBL niveau 3 (verzorgenden, medewerker
maatschappelijke zorg, pedagogisch medewerker). Juist in deze functies, met dit
opleidingsniveau, was de arbeidsmarktproblematiek het meest evident en urgent.
De aanpassingen in de regeling in de afgelopen jaren hebben het karakter van het Stagefonds
primair als arbeidsmarktinstrument doen vervagen. Met de overheveling van de
scholingsmiddelen van de NZA-beleidsregels kreeg het Stagefonds naast de
arbeidsmarktfunctie ook een scholingsfunctie. Scholing en arbeidsmarkt staan weliswaar niet
op gespannen voet met elkaar, toch heeft dit in het werkveld voor onduidelijkheid gezorgd. De
overheveling van middelen betekende ook een uitbreiding van het opleidingenaanbod vallend
binnen het Stagefonds. Daarmee werd het mogelijk voor een grotere range aan stageplaatsen
subsidie aan te vragen. Zodoende nam het aantal gesubsidieerde stageplaatsen, los van het feit
dat het Stagefonds moet leiden tot meer stageplaatsen, per definitie toe.

p 13
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

4 De evaluatie
De evaluatie van het Stagefonds vindt plaats in het derde uitvoeringsjaar van de regeling en
beoogt een onafhankelijk oordeel te geven over het bereiken van de doelen van het Stagefonds
en de wijze waarop de doelen dan niet worden gerealiseerd.
AEF heeft tijdens het evaluatieonderzoek een aantal uitgangspunten gehanteerd:

-

-

Inhoudelijk
de evaluatie richt zich op die opleidingen die sinds het eerste jaar van het Stagefonds (2008) in
de regeling zijn opgenomen
het Stagefonds is één van de vele ontwikkelingen in de zorg die van invloed (kan) zijn op de
ontwikkeling van het aantal stageplaatsen
de precieze factor van invloed van elke gebeurtenis is niet te duiden en zal bovendien ook
verschillen per branche en regio
AEF probeert daarom ook niet het autonome effect van het Stagefonds op de ontwikkeling in
aantallen en kwaliteit van stageplaatsen inzichtelijk te maken. Dit onderzoek zoekt naar een
verklaring die het effect (positief, negatief of neutraal) van het Stagefonds plausibel maakt.
Procesmatig
zoveel mogelijk aansluiten op bestaande informatiestructuren en bronnen
beperken van de (administratieve) lasten voor deelnemers aan het onderzoek
om doelredenering te voorkomen en de kwaliteit van de ontvangen informatie te verifiëren
heeft AEF een grote diversiteit aan onderzoeksinstrumenten en (informatie)bronnen gebruikt
het ontbreken van een definitie en nulmeting ten aanzien van de kwaliteit van stageplaatsen
vraagt om een zorgvuldige onderzoeksmethode (definiëring van het concept en aanpak
evaluatie).
4.1 Ontwikkelingen
Gedurende het onderzoek heeft AEF een aantal ontwikkelingen geïdentificeerd dat van invloed
is op de kwaliteit en het aantal stageplaatsen en dat gedurende de Stagefondsjaren plaatsvond.
Dit leidt voor AEF tot de conclusie dat het evaluatieonderzoek alleen een plausibel effect van
het Stagefonds, en niet een causaal verband, kan aantonen. Daarnaast vormen deze
ontwikkelingen belangrijke referentiegegevens in het onderzoek door de impact van het
Stagefonds af te meten in verhouding tot de (ervaren) impact van andere relevante
ontwikkelingen.
De ontwikkelingen die in het onderzoek in ogenschouw zijn genomen vallen uiteen in drie
categorieën:
a Algemene ontwikkelingen
b Ontwikkelingen in de zorg
c Ontwikkelingen in het onderwijs.

-

A Algemene ontwikkelingen
Economische recessie. Studenten studeren langer als gevolg van de economische recessie,
hierdoor is er een grotere groei van het aantal zorg- en welzijnsstudenten dan in eerste instantie
geraamd. Zorgberoepen worden aantrekkelijker vanwege het stabiele arbeidsmarktperspectief
in de zorg.

p 14
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

-

-

-

-

-

-

-

Bezuinigingen. Druk op tarieven leidt tot focus op de bedrijfsvoering en op orde zijnde
financiën, prioritering van inzet van middelen waarbij het stagebudget moet concurreren met
andere prioriteiten.
B Ontwikkelingen in de zorg
Raming arbeidsproblematiek in de zorg. Zorgorganisaties zijn zich steeds meer bewust van de
toekomstige arbeidsmarktknelpunten en hun eigen verantwoordelijkheid voor het opleiden,
binden en boeien van personeel.
Nieuwe financieringssystematiek (AWBZ, Wmo en ZVW). Zorgorganisaties worden
geconfronteerd met onzekerheid over inkomsten. Er ontstaat een focus op financiën en
bedrijfsvoering als gevolg van de introductie van marktwerking. Enerzijds leidt dit tot een
voorzichtiger uitgavenbeleid en anderzijds tot meer aandacht voor het opleidingsniveau van de
medewerker om kwaliteiten gerichter in te zetten (kosten/baten afweging).
Veranderende zorgvraag. Scherpere sturing op competenties (vraaggericht), meer behoefte aan
specialisten en een hoger opleidingsniveau voor zwaardere zorg.
Kleinschalig wonen. De nieuwe manier van werken leidt tot een focus op de ontwikkeling van
de eigen medewerkers boven de stagiairs. Zorgorganisaties streven kortom naar een gerichtere
inzet van competenties.
C Ontwikkelingen in het onderwijs
Competentiegericht onderwijs: Opleiden in de praktijk komt centraal te staan. De nieuwe vorm
van onderwijs leidt tot hogere eisen aan kwaliteit en inhoud van stages en vraagt een
coachende vorm van leren.
Kwaliteit/niveau van studenten. Vanuit de zorgorganisatie is er commentaar op het niveau van
de leerlingen (beperkte vakbekwaamheid). Anderzijds zijn de leerlingen veeleisender ten
aanzien van de kwaliteit, vergoeding en begeleiding van stages.
Verschuivende verantwoordelijkheden voor opleiden in de zorg. Van zorg (in service opleiding)
naar onderwijs (MBO-V, HBO-V) naar meer gezamenlijke verantwoordelijkheid van onderwijs en
zorg ten aanzien van opleiden.
4.2 Aanpak
De inhoudelijke en procesmatige uitgangspunten in combinatie met de set van ontwikkelingen
hebben ertoe geleid dat AEF expliciet gekozen heeft voor een combinatie van kwantitatief
bureauonderzoek en veldwerk en kwalitatieve toetsing en verdieping door betrokkenen uit de
sector (zorg en onderwijs). Uit de kwantitatieve analyse volgen bepaalde ontwikkelingen
(stijging, daling, positief, negatief) van stageplaatsen en kwaliteit. De daadwerkelijke duiding
(het in de context plaatsen van ontwikkelingen en keuzes in de periode 2008-2010) en de relatie
met het Stagefonds vindt plaats op basis van bestaande onderzoeken en op basis van input uit
de sector.

p 15
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

Fase 1

Fase 2

Fase 3

Cases

Panels

Kwantitatieve
analyse

Enquête

- Bureauonderzoek
- Data-analyse VWS, Calibris,
DUO
- Enquête zorgorganisaties en
onderwijsinstellingen
- Enquête onder het V&V-panel
(NIVEL)

- Verdiepende interviews
- Significante resultaten
terugleggen in cases
- Verdieping resultaten door
beschouwing op micro
niveau

Voorlopige conclusies
voorleggen in panels,
uitgesplitst naar
branche en
onderwijssoort

Fase 4

Rapportage & Essay

p 16
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

5 Resultaten: meer en beter
Voor de evaluatie zijn door het ministerie van VWS drie hoofdvragen geformuleerd:
1 In welke mate heeft het Stagefonds in de onderzoeksperiode bijgedragen aan de
doelstelling om het aantal stageplaatsen te vergroten voor zowel het MBO als het HBO?
2 In welke mate en hoe heeft het Stagefonds in de onderzoeksperiode bijgedragen aan het
verbeteren van de kwaliteit van stageplaatsen in de zorg?
3 In hoeverre draagt de wijze van uitvoering van het Stagefonds bij aan de doelstellingen van
het Stagefonds?
In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de vragen 1 en 2. Beantwoording van vraag 3
gebeurt in hoofdstuk 6.
5.1 Meer stageplaatsen
Eerste object van onderzoek is de ontwikkeling van het aantal stageplaatsen in de periode
2008 - 2010. Daarbij wordt onderscheid gemaakt naar (door het Stagefonds) gesubsidieerde
stageplaatsen en (door zorgorganisaties in totaal) aangeboden stageplaatsen. Het aangeboden
aantal kan verschillen van het gesubsidieerde aantal stageplaatsen door onder- of overbezetting
afhankelijk van het aantal aangeboden studenten.
Doelstelling
Doels telling Meer
Meer stageplaatsen is bij de start van het Stagefonds gedefinieerd als
+10% in het HBO, +20% in MBO/BBL en +10% in MBO/BOL in vier jaar na introductie van het
Stagefonds (2008).
Ontwikkeling aantal stageplaatsen
De doelstellingen voor de groei van het aantal stageplaatsen BBL (+20% in vier jaar) is reeds
gerealiseerd in het derde uitvoeringsjaar van het Stagefonds. Het aantal gesubsidieerde
stageplaatsen BBL is toegenomen met ruim 21% ten opzichte van het aantal gesubsidideerde
stageplaatsen in 2008. Het aantal aangeboden BBL-stageplaatsen door zorgorganisaties is zelfs
met 25% gestegen. Het gaat dan om de BBL-opleidingen verzorgende medewerker
maatschappelijke zorg en pedagogisch medewerker, alle niveau 3.
De doelstellingen voor de reguliere opleidingen in het HBO en MBO (+10% in vier jaar) zijn
vooralsnog niet gerealiseerd. In het HBO en MBO/BOL is het aantal gesubsidieerde
stageplaatsen over de afgelopen drie jaar constant gebleven.
Het aantal aangeboden stageplaatsen in het MBO/BOL is wel substantieel gestegen, namelijk
1
met 19% . Voor het MBO is duidelijk sprake van een positieve ontwikkeling van het aantal
stageplaatsen in de periode 2008 - 2010.

1

De analyse van het aantal aangeboden stageplaatsen is alleen voor de MBO-opleidingen

mogelijk. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van het Beroepspraktijkvormings-Volume (BPVvolume) zoals Calibris dit sinds 2006 bepaalt. De aangeboden plaatsen voor de HBOopleidingen worden niet door Calibris geïnventariseerd. De cijfermatige gegevens
ontbreken om feitelijk iets te kunnen zeggen over de ontwikkeling van het aantal
aangeboden stageplaatsen in het HBO. Het gesubsidieerde aantal stageplaatsen komt
rechtstreeks uit de bronbestanden van VWS.

p 17
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

Totaal MBO BBL (gesubsidieerd)
MBO BBL (index, gesubsidieerd)
MBO BBL (index, aangeboden)

20072007 -2008
20 08
9.901
100%
100%

20082008 -2009
20 09
11.626
117%

20092009 -2010
20 10
11.988
121%
125%

Totaal MBO BOL (gesubsidieerd)
MBO BOL (index, gesubsidieerd)
MBO BOL (index, aangeboden)

12.517
100%
100%

12.042
96%

12.640
101%
119%

Totaal HBO Regulier (gesubsidieerd)
(gesubsidieerd)
HBO Regulier (index, gesubsidieerd)

5.068
100%

4.496
89%

5.024
99%

Over bijna alle branches is een stijging van het aantal aangeboden en gesubsidieerde
stageplaatsen te zien. Ten aanzien van de regio’s kan geconcludeerd worden dat de grootste
groei zit bij de regio’s waar ook in de toekomst de grootste arbeidsmarktproblemen verwacht
worden.
De invloed van het Stagefonds op de ontwikkeling van het aantal stageplaatsen
De centrale vraag van dit onderzoek is of de ontwikkeling van het aantal stageplaatsen te
danken is aan het Stagefonds. Zoals eerder aangegeven kan AEF geen uitspraak doen over een
causale relatie tussen de ontwikkeling van het aantal stageplaatsen en de inzet van het
Stagefonds. Er hebben vele andere ontwikkelingen plaatsgevonden die ook van invloed zijn. De
invloed van het Stagefonds is niet in een isolement te bezien. AEF heeft onderzocht of het
plausibel is dat het Stagefonds een positieve invloed heeft gehad op de ontwikkeling van het
aantal stageplaatsen.
AEF concludeert dat voor zowel het MBO (BOL + BBL) als het HBO het Stagefonds een
(beperkte) positieve invloed heeft gehad op de ontwikkeling van het aantal stageplaatsen.
Deze conclusie wordt onderbouwd door deze vanuit twee invalshoeken nader te belichten:
1 Studentenaantallen
tudentenaantallen
Voor het MBO (BOL + BBL) geldt dat de studentenaantallen minder hard stijgen dan het aantal
stageplaatsen. Hieruit concludeert AEF dat er nog meer factoren dan alleen een toename Van
het aantal studenten in het spel zijn die de groei van het aantal stageplaatsen bevorderen.
Voor het HBO ligt dit beeld genuanceerder. Over de studiejaren waarop het Stagefonds
betrekking heeft is de totale groei van het aantal studenten groter dan de groei van het aantal
(gesubsidieerde) stages. Vanuit de studentenaantallen was er dus een push om meer
stageplaatsen te realiseren, maar deze groei is in het HBO niet gerealiseerd. Dat geldt vooral in
het eerste jaar van het Stagefonds. Een vergelijking tussen de jaren laat een sterker
stijgingspercentage zien van het aantal stageplaatsen dan het stijgingspercentage in
studentenaantallen. Hierdoor lijkt het er op dat in de latere jaren van het Stagefonds (het
afgelopen jaar en de komende jaren) het HBO een inhaalslag gaat maken.
2 O ntwikkelingen
AEF heeft met behulp van de enquêtes, interviews, casestudies en panels onderzocht welke
factoren een remmende dan wel stimulerende werking hebben op de ontwikkeling van het
aantal stageplaatsen. In de beleving van de zorg- en onderwijssector is een aantal remmende
factoren redelijk dominant geweest, zoals de economische recessie, de veranderende
financieringssystematiek, fusies, reorganisaties en de bezuinigingen. Hierdoor lag de focus van
de zorgorganisaties de afgelopen jaren op bedrijfsvoering en financiën (het financiële beheer).
Daartegenover staat dat zorgorganisaties bewust zijn van hun eigen verantwoordelijkheid en de
p 18
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

noodzaak om vroegtijdig te anticiperen op de toekomstige arbeidsmarktproblemen in de zorg.
De druk op de arbeidsmarkt heeft een stimulerende werking gehad op de ontwikkeling van het
aantal stageplaatsen. Voor het MBO komt daar ook de stimulerende werking van het
competentiegericht onderwijs (CGO) bij. Het CGO heeft echter een positievere invloed gehad
op de kwaliteit dan op de kwantiteit van stageplaatsen.
Hoewel de zorgorganisaties intrinsiek gemotiveerd zijn om het toekomstige
arbeidsmarktprobleem aan te pakken zijn de remmende factoren een belemmering om ook
echt werk te maken van meer stageplaatsen. Zorgorganisaties (en in mindere mate
onderwijsinstellingen) geven aan dat het Stagefonds hun financieel in staat heeft gesteld om
ook daadwerkelijk invulling te kunnen geven aan het behouden en creëren van stageplaatsen
(en het financieren van stagevergoedingen) in hun organisatie. Zij noemen het Stagefonds een
van de belangrijkste factoren van invloed op (de ontwikkeling van) het aantal stageplaatsen.
Stageplaatsen en Stagiairs
De in deze paragraaf gepresenteerde cijfers over het aantal gesubsidieerde stageplaatsen
betreft stageplaatsen omgerekend naar fte. Een fte stageplaats kan ingevuld zijn door
meerdere stagiairs. Zeker in stages die in de beginjaren van de opleiding worden gelopen gaat
het nooit om full time stages per student maar ‘delen’ twee en soms zelfs meerdere studenten
één full time stageplaats.
In onderstaande tabel is aangegeven over hoeveel volledige stages er in de eerste twee jaar
van het Stagefonds een subsidie is uitgekeerd. Ook is aangegeven om hoeveel stagiairs dat in
zijn totaliteit gaat. De gegevens zijn afkomstig uit de arbeidsmarktbrieven 2008 en 2009.
Tabel 2 Overzicht gesubsidieerde stageplaatsen (fte), inschatting van het aantal hiermee gefaciliteerde stageplekken en
het bijbehorende subsidiebedrag in duizendtallen(bron: Administratie Stagefonds). De getallen in deze tabel zijn, voor de
leesbaarheid, afgerond. In bijlage IX is een tabel met niet afgeronde aantallen opgenomen.

2007-2008
2008-2009
2009-2010

Gesubsidieerde
stageplaatsen
(fte)

Gefaciliteerde
stageplekken
(aantal
studenten)

Totaal
uitgekeerd
subsidiebedrag

27.000,40.000,43.000,-

67.000,90.000,94.000,-

62.200.000,96.800.000,97.800.000,-

Uit deze gegevens kan worden afgeleid dat het aantal volledige stages (per fte) waarover het
Stagefonds een subsidie heeft uitgekeerd in het tweede jaar met 48% is toegenomen. In het
derde jaar volgt een toename van 7,5%. Het aantal stagiairs stijgt in 2009 met 34% ten
opzichte van 2008. In 2010 stijgt dit aantal verder met 4%. Hierbij dient te worden opgemerkt
dat het aantal opleidingen binnen de reikwijdte van het Stagefonds in het tweede jaar (2008 2009) is uitgebreid. De stijging in dat jaar hangt ook samen met die uitbreiding.
5.2 Betere stageplaatsen
Naast meer stageplaatsen is het doel van het Stagefonds om ook een bijdrage te leveren aan
de kwaliteit van stages. Voorafgaand aan de introductie van het Stagefonds is het begrip ‘beter’
niet gedefinieerd. Bij de start van de evaluatie heeft AEF – in afstemming met de
begeleidingscommissie en het veld – het begrip kwaliteit geoperationaliseerd. De beoordeling
of een stageplaats als kwalitatief goed wordt gezien, wordt in dit onderzoek bepaald door de

p 19
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

kwalitatieve aansluiting tussen het aanbod aan stageplaatsen vanuit zorgorganisaties en de
vraag naar deze plaatsen vanuit het onderwijs (match vraag en aanbod). Deze definitie wordt
langs twee lijnen uitgewerkt. Enerzijds wordt onderzocht of de aangeboden stageplaatsen
(niveau en branche) aansluiten bij de studenten die een stageplaats zoeken (niveau en branche).
Anderzijds wordt onderzocht of de omstandigheden in zorgorganisaties (begeleiding, lerend
klimaat, diversiteit aan ervaring, coaching, et cetera) zo georganiseerd zijn dat de
praktijkervaring een waardevolle toevoeging is op de opleiding. En het onderwijs zo is ingericht
(begeleiding, voorbereiding, niveau, et cetera) dat de studenten een waardevolle ervaring
kunnen hebben in de praktijk.
De kwaliteit van stageplaatsen daarmee de match tussen vraag en aanbod wordt dus mede
bepaald door vier elementen:
a beleid: zorgorganisaties beschikken over beleid op het gebied van opleiden & ontwikkelen
en leven het opgestelde beleid na
b begeleiding vanuit de zorgorganisatie (stagebedrijf)
c begeleiding vanuit de onderwijsinstelling
d samenwerking en afstemming tussen de zorgorganisatie en de onderwijsinstelling.
Bij de introductie van het Stagefonds is er geen nulmeting van de kwaliteit gemaakt. Calibris
heeft in 2007 onderzoek gedaan naar de kwaliteit van stageplaatsen in zorgorganisaties. Dit
onderzoek betrof vooral het stadium waarin zorgorganisaties zich bevinden ten aanzien van de
ontwikkeling van kwaliteit. Voor het definiëren van kwaliteit voor dit onderzoek heeft AEF
kennisgenomen van het onderzoek en een aantal meer operationele indicatoren van kwaliteit
benoemd. AEF heeft in de evaluatie met behulp van de enquête onder onderwijsinstellingen en
zorgorganisaties, met terugwerkende kracht, inzicht verkregen in de kwaliteit van stages anno
2008 (start Stagefonds).
Verbetering kwaliteit stageplaatsen
AEF concludeert dat in de eerste drie uitvoeringsjaren van het Stagefonds de kwaliteit van de
stageplaatsen verbeterd is: de stageplaatsen zijn volgens zorgorganisaties en
onderwijsinstellingen kwalitatief beter dan in 2008.
De kwalitatieve aansluiting tussen aanbod en vraag naar stageplaatsen is nog niet voldoende
maar is de afgelopen jaren wel verder doorontwikkeld. Het overgrote deel van de
zorgorganisaties beschikt over een organisatiebreed stagebeleid, dat waar mogelijk verankerd is
in de dagelijkse werkprocessen en ook wordt nageleefd. Zorgorganisaties geven aan dat ze de
afgelopen jaren hebben geïnvesteerd in de professionalisering van hun stagebeleid.
1
Zorgorganisaties, onderwijsinstellingen en de leden van het panel Verpleging & Verzorging zijn
redelijk tevreden over de begeleiding van stagiairs in zorgorganisaties. De begeleiding – vooral
op leerwerkafdelingen in zorgorganisaties – is verbeterd. De samenwerking tussen zorg en
onderwijs is intensiever en beter geworden, al geven onderwijsinstellingen en zorgorganisaties
wel aan dat het altijd nog beter kan. Meer dan voorheen is er sprake van een gezamenlijke
verantwoordelijkheid.
De invloed van het Stagefonds op de kwaliteitsverbetering van stageplaatsen
Ook voor ‘beter’ geldt de vraag of de kwaliteitsverbetering te danken is aan het Stagefonds. En
ook hier geldt, om dezelfde redenen, dat AEF geen uitspraak kan doen over een causale relatie
tussen de ontwikkeling van de kwaliteit van de stages en de inzet van het Stagefonds. Wel
1

In het kader van het evaluatieonderzoek is ook een enquête gehouden onder het NIVEL

Panel Verpleging & Verzorging. De uitkomsten van deze enquête zijn verwerkt in het
evaluatieonderzoek en zijn apart inzichtelijk gemaakt in een factsheet. Dat factsheet is
opgenomen als bijlage in het onderzoeksrapport.

p 20
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

concludeert AEF dat de kwaliteitsverbetering van stageplaatsen in de periode 2008 - 2010
indirect te danken is aan het Stagefonds.
Zorgorganisaties en onderwijsinstellingen geven in de enquête, interviews, cases en
panelbijeenkomsten aan dat het Stagefonds bovenal een positieve impact heeft gehad op de
kwaliteitsontwikkeling van de stages - meer nog dan op het aantal stageplaatsen. De motivatie
van zorgorganisaties om te investeren in beleid, begeleiding en samenwerking wordt op de
eerste plaats door henzelf en de onderwijsinstellingen toegeschreven aan de ontwikkelingen
rond competentiegericht onderwijs en de aankomende knelpunten op de arbeidsmarkt. Alleen
is het voor de zorgorganisaties nauwelijks mogelijk om ook financiële middelen te reserveren
voor deze professionaliseringsslag. Vooral niet omdat een aantal remmende factoren
(bezuinigingen, fusies/reorganisaties, nieuwe financieringssystematiek en economische
recessie) de discussie over de inzet van middelen bepaalt. De financiële middelen uit het
Stagefonds heeft het voor veel zorgorganisaties mogelijk gemaakt om kwaliteit van opleiden te
agenderen op de bestuursagenda en daaraan ook daadwerkelijk uitvoering te kunnen geven.
Zowel onderwijsinstellingen als zorgorganisaties geven aan dat er nog vele verbeteringen
mogelijk zijn ten aanzien van de kwaliteit van stageplaatsen. De afgelopen jaren is een start
gemaakt met een professionaliseringsslag en kwaliteitsimpuls ervan. De kwaliteitsverbetering
is begonnen en moet continue gevoed worden. Vooral zorgorganisaties die de incidentele
subsidie uit het Stagefonds hebben ingezet om structurele elementen als begeleiding en
permanente professionalisering te financieren, lopen het risico - wanneer het Stagefonds ten
einde loopt -geconfronteerd te worden met een terugval van de kwaliteit.

p 21
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

6 Uitvoerbaarheid: werking van de regeling
In dit hoofdstuk volgt een antwoord op de derde onderzoeksvraag: in hoeverre draagt de wijze
van uitvoering van het Stagefonds bij aan de doelstellingen van het Stagefonds.
Deze evaluatievraag heeft betrekking op de werking van het instrument het Stagefonds. Inzicht
in de uitvoerbaarheid en eenvoud van de regeling is belangrijk om een uitspraak te kunnen doen
over de doelmatigheid en effectiviteit van de regeling.
6.1 Doelmatigheid
AEF concludeert dat de lastendruk van de regeling beperkt is. Vooral in vergelijking met andere
regelingen is het Stagefonds volgens zorgorganisaties een administratief eenvoudige regeling.
De administratieve lasten worden zwaarder wanneer zorgorganisaties het niet eens zijn met de
door onderwijsinstellingen aangeleverde gegevens op basis waarvan hun aanvraag is
opgesteld. De extra werkzaamheden die verricht moeten worden om een eigen, aanvullende
aanvraag in te dienen worden als administratief lastig ervaren. Het gaat dan in het bijzonder om
de werkzaamheden rondom het verkrijgen van een accountantsverklaring. De
onderwijsinstellingen ervaren een grotere administratieve lastendruk, vooral in verhouding tot
de compensatie die ze hiervoor ontvangen. De verwachting is dat die lastendruk in de komende
jaren verder af zal nemen nu het onderwijs weet welke gegevens aangeleverd moeten worden
en de eigen administraties daar beter op zijn afgestemd.
De regeling heeft een grote bekendheid en een groot bereik onder de doelgroep. De
communicatie over de procedure is duidelijk. Onderwijsinstellingen en zorgorganisaties weten
waar ze terecht kunnen voor klachten. De opstartfase met kinderziektes lijkt achter de rug.
Inmiddels is er sprake van gewenning aan de regeling. De aanvraagformulieren zijn helder, het
non-respons daalt en de kwaliteit van de gegevens verbetert elk jaar.
Voor relatief weinig inspanning krijgen zorgorganisaties een bedrag dat vervolgens vrij besteed
kan worden. De ontwikkelingen die zichtbaar zijn ten aanzien van het aantal en de kwaliteit van
stageplaatsen tonen aan dat het Stagefonds, zij het indirect, zijn doel bereikt. AEF concludeert
daarom dat het Stagefonds een eenvoudige en doelmatige regeling is die qua opzet en
procedure duidelijk is.
6.2 Effectiviteit
Het Stagefonds is in zijn oorspronkelijke opzet een financiële prikkel. In de evaluatie heeft AEF
onderzocht hoe effectief deze prikkel is en of het Stagefonds zorgorganisaties aanzet tot het
maken van andere keuzes op het gebied van stageplaatsen (in aantallen en/of kwaliteit).
Normbedragen
Zorgorganisaties hebben geen eenduidig beeld van de kosten voor een stageplaats. Sommige
organisaties zien stagiairs als een goedkope verruiming van de personele formatie waardoor de
cliënt veel extra’s geboden kan worden. Andere organisaties zien stagiairs, vanwege
begeleiding en stagevergoeding, als een flinke kostenpost op de begroting. Kortom. los van de
feitelijke kosten zijn er verschillen ten aanzien van de ervaren kosten. Deze verschillende
percepties bepalen de elasticiteit van het normbedrag van het Stagefonds. Voor de een ‘een
zakcentje op een dure vakantie’, voor de ander ‘het bedrag dat nodig was om de
stagevergoedingen te kunnen betalen en de doorslag gaf voor meer stagiairs’. Door het verschil
p 22
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

in beleving van kosten kan AEF geen uitspraak doen over de hoogte van het minimaal
benodigde subsidiebedrag om te spreken van een effectieve prikkel. De meerderheid van de
zorgorganisaties geeft aan dat het bedrag niet voldoende is om alle kosten te dekken. Dat komt
overeen met het uitgangspunt van het Stagefonds; een tegemoetkoming in de gemaakte
kosten.
Het Stagefonds kent drie verschillende normbedragen. Een normbedrag voor MBO BOL/HBO
regulier stageplaatsen, een normbedrag voor BBL/HBO duaal stageplaatsen en een apart
normbedrag voor BBL niveau 3 (verzorgenden, maatschappelijk medewerker zorg, pedagogisch
medewerker). Ook hiervoor geldt dat deze differentiatie van normbedragen niet leidt tot
wezenlijk andere keuzes. Andere factoren – zoals het beschikbare aanbod, benodigde niveau,
strategische ontwikkelingen – lijken daarin meer bepalend. De zorgorganisaties kijken veel
meer naar het totale bedrag dat ze krijgen uit het Stagefonds, dan klaar het bedrag per stagiair.
Als dit totale bedrag substantieel is dan helpt dit het thema opleiden aan een prominente
positie op de bestuursagenda.
Uitkering
Uitkering van het bedrag
AEF concludeert dat het beperkt houden van administratieve lasten voor zorgorganisaties van
cruciaal belang is. De wijze waarop door het Stagefonds invulling is gegeven aan de uitkering
(achteraf, ongeoormerkt) sluit hier goed bij aan. De opleidingsfunctionarissen van
zorgorganisaties geven aan dat het hen zou helpen als de uitkering uit het Stagefonds
geoormerkt is voor opleiden. Nu verdwijnt het bedrag soms in de algemene middelen (vooral
als er sprake is van een tekort op de begroting). Maar ook de opleidingsfunctionarissen geven
de voorkeur aan niet geoormerkt als een oormerking zou leiden tot meer verantwoording en
administratieve lasten.
Het moment van uitkeren heeft geen effect op het investeren in meer of betere stageplaatsen.
In de begrotingen wordt een bedrag voor het Stagefonds opgenomen dat gebaseerd is op de
uitkering van voorgaande jaren. Wel pleiten de zorgorganisaties voor meer continuïteit in de
hoogte van de (norm)bedragen. Door de (eenmalige) ophogingen of kortingen krijgt het
instrument een ‘onbetrouwbare’ uitstraling, omdat zorgorganisaties niet kunnen anticiperen op
de hoogte van het bedrag.
Duurzaamheid
De Stagefonds-middelen worden voor het grootste gedeelte ingezet voor tijd/capaciteit voor
leerlingbegeleiding, opleiden/bijscholen van werkbegeleiders en ter compensatie van de
stagevergoeding voor studenten. Dit zijn basiselementen voor het creëren van goede
stageplaatsen. AEF concludeert dat het Stagefonds overwegend ingezet wordt op cruciale
punten. Middelen worden ingezet precies waarvoor de regeling is bedoeld.
AEF concludeert dat zorgorganisaties – met name de verantwoordelijken voor het
opleidingsbeleid – streven naar een intrinsieke motivatie van kwalitatief opleiden (gebaseerd op
een lange termijn personeelsbeleid). Daarbij past de regeling van het Stagefonds: niet
oormerken, tegemoetkoming in de kosten in plaats van volledige dekking en weinig
administratieve lasten. Het is van belang dat het Stagefonds de zorgorganisaties prikkelt en
ondersteunt in het opleiden van stagiairs (in kwaliteit en omvang). Het Stagefonds moet niet
een voorwaarde voor het creëren van (kwalitatief hoogwaardige) stageplaatsen zijn. Vanwege
de financiële omstandigheden in sommige zorgorganisaties is dat lastig. Het is een precair
evenwicht tussen mogelijk maken (net die financiële prikkel om het geplande stagebeleid en
raming van stagairs te realiseren) versus tot voorwaarde maken (zonder financiële prikkel geen
stagiairs). Dat legt een grote verantwoordelijkheid bij (de inrichting van) het instrument
Stagefonds. Volgens AEF is het de crux om het instrument verder te ontwikkelen zodanig dat

p 23
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds

Andersson Elffers Felix

het zorgorganisaties versterkt in hun intrinsieke motivatie om opleiden van stagiairs (in kwaliteit
en omvang) op de agenda te zetten en te houden.

p 24
GV153/Rapp/003d Kernrapport Evaluatie Stagefonds