Verkenning risicofactoren
biocidegebruik
Aanbevelingen voor toezicht, onderzoek en beleid
RIVM-rapport 2023-0376
J.M. Wezenbeek | C.M.D. Komen

Verkenning risicofactoren biocidegebruik
Aanbevelingen voor toezicht, onderzoek en beleid
RIVM-rapport 2023-0376

RIVM-rapport 2023-0376

Colofon

© RIVM 2023
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Het RIVM hecht veel waarde aan toegankelijkheid van zijn producten. Op
dit moment is het echter nog niet mogelijk om dit document volledig
toegankelijk aan te bieden. Als een onderdeel niet toegankelijk is, wordt dit
vermeld. Zie ook www.rivm.nl/toegankelijkheid.
DOI 10.21945/RIVM-2023-0376
J.M. Wezenbeek (auteur), RIVM
C.M.D. Komen (auteur), RIVM
Contact:
Joke Wezenbeek
Milieurisico’s van Stoffen en Producten
joke.wezenbeek@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat in het kader van het project
Beleidsadvisering en methodiekontwikkeling biociden en
gewasbeschermingsmiddelen.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 2 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Publiekssamenvatting

Verkenning risicofactoren biocidegebruik
Aanbevelingen voor toezicht, onderzoek en beleid
Biociden zijn vaak nuttige en noodzakelijke bestrijdingsmiddelen die in
veel verschillende sectoren worden gebruikt. Het gaat onder meer om
desinfectiemiddelen, conserveermiddelen voor materialen, vloeistoffen
en weefsels, middelen tegen plagen van bijvoorbeeld ratten of insecten
en middelen die voorkomen dat algen en schelpen op schepen groeien.
De gezondheidszorg en de voedingsmiddelenindustrie bijvoorbeeld
kunnen niet zonder desinfectiemiddelen.
In biociden kunnen stoffen zitten die schadelijk zijn voor de mens of
voor planten en dieren. Daarom mogen biociden alleen worden verkocht
als is beoordeeld dat ze veilig zijn en ze voor een bepaald gebruik zijn
toegelaten. Verschillende toezichthouders in Nederland zien erop toe dat
er alleen toegelaten biociden worden gebruikt, en op de goede manier.
Om risico’s door biocidegebruik te verminderen, heeft het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW) het RIVM gevraagd om
aandachtspunten voor toezicht, onderzoek en beleid op een rij te zetten.
Uit het overzicht blijkt onder andere dat:
• Inspecteurs bij alle sectoren illegale of onjuist gebruikte biociden
vinden.
• De gevaarlijkste stoffen in de middelen zitten tegen ratten en
muizen, in insecticiden en in conserveermiddelen voor hout.
• Er weinig informatie is over restanten van biociden die onder
andere in voedsel en oppervlaktewater kunnen terechtkomen.
• Het vaak onduidelijk is welke biociden als conserveermiddelen
worden gebruikt in materialen en vloeistoffen.
• Niet bekend is in welke hoeveelheden biociden in Nederland
worden gebruikt.
Het RIVM beveelt toezichthouders aan om vooral inspecties uit te voeren
naar de biociden met de gevaarlijkste stoffen. En aandacht te hebben
voor sectoren waarbinnen maar heel weinig informatie is over het
gebruik van biociden. Ook wordt geadviseerd om de chemische
samenstelling te analyseren van bijvoorbeeld desinfectievloeistoffen of
van conserveermiddelen in materialen. Het RIVM adviseert daarnaast
dat toezichthouders erop blijven toezien dat gebruikers van bepaalde
biociden de verplichte opleidingen volgen om ze op de juiste manier te
kunnen gebruiken.
Het RIVM doet ook aanbevelingen voor beleidsmakers en onderzoekers.
Zo adviseert het RIVM om na te gaan welke verduidelijkingen in de
gebruiksaanwijzingen nodig zijn om te zorgen dat biociden juist worden
gebruikt. Verder beveelt het RIVM aan in kaart te brengen welke
biociden in bijvoorbeeld voedsel, drinkwater, en het milieu kunnen
zitten, en hoeveel. Tot slot is aandacht nodig voor resistentie-

Pagina 3 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

ontwikkeling bij micro-organismen tegen desinfectiemiddelen en het
ontstaan van resistente schimmels.
Kernwoorden: bestrijdingsmiddelen, biociden, desinfectiemiddelen,
conserveermiddelen, plaagbestrijdingsmiddelen, handhaving, toezicht,
toezichthouders, inspecties.

Pagina 4 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Synopsis

Exploration of the risk factors for biocidal use
Recommendations for enforcement, research and policy
Biocides are often useful and necessary products used in a wide variety
of sectors. They include disinfectants; preservatives for materials,
liquids and tissues; pesticides for use against rats and insects; and
products to prevent algae and shellfish growth on ships. Some sectors,
such as healthcare and food, cannot operate without disinfectants.
Biocides can contain substances that are harmful to humans, plants
and/or animals. For this reason, biocides may be sold only if they have
been assessed as safe and if they have been authorised for a specific
use. Various enforcement authorities in the Netherlands ensure that only
authorised biocides are used, and used correctly. To reduce the risks
from biocidal use, the Ministry of Infrastructure and Water Management
asked RIVM to compile an overview of focus areas for enforcement,
research and policy.
Among other things, this overview shows that:
• Inspections in all sectors have uncovered the illegal or incorrect
use of biocides.
• The most hazardous substances can be found in products for use
against rats and mice, insecticides, and preservatives for wood.
• There is little information about biocidal residues that may end
up in for instance food or surface water.
• It is often unclear which biocides have been used as
preservatives in materials and liquids.
• It is not known in what quantities biocides are used in the
Netherlands.
RIVM recommends that the enforcement authorities focus on biocides
containing the most hazardous substances, when performing
inspections. And to devote attention to sectors for which information
about the use of biocides is very limited. Furthermore, RIVM
recommends analysing the chemical composition of for instance
disinfection liquids and preservatives in materials. In addition, RIVM
recommends that enforcement authorities continue to ensure that users
of certain biocides complete mandatory training in the correct use of
these biocides.
RIVM also has recommendations for policymakers and researchers. For
example, RIVM recommends determining what clarifications are needed
in user instructions to ensure correct use of biocides. In addition, RIVM
recommends identifying the biocides that may be found in food, drinking
water and the environment, and in which quantities. Finally, attention
should be given to the development by micro-organisms of resistance to
disinfectants and the emergence of resistant fungi.

Pagina 5 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Keywords: biocides, disinfectants, preservatives, insecticides,
rodenticides, enforcement, supervision, enforcement authorities,
inspections.

Pagina 6 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Inhoudsopgave

Samenvatting — 11
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 19
Scope en terminologie — 19
Aanleiding en vraagstelling — 20
Werkwijze en leeswijzer — 21

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Wat duidt op risicovol biocidegebruik? — 23
Inleiding en leeswijzer — 23
Wat zijn biociden en behandelde voorwerpen? — 23
Waarom zijn biociden nodig? — 25
Wat duidt op risicovol biocidegebruik? — 26

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10

Overtredingen van de biocideregelgeving — 31
Inleiding en leeswijzer — 31
Toezichthouders voor biociden — 31
Risicogerichte inspecties conform artikel 65-rapportage BPR — 32
Informatie uit uitgevoerde inspecties — 33
Analyse onjuist en oneigenlijk gebruik van toegelaten biociden — 38
Aantreffen en onderzoek naar illegale biociden — 42
Het ontbreken van gewenste biociden — 42
Niet toegestane werkzame stoffen in biociden — 44
Het gebruik van algemeen verkrijgbare chemicaliën en
schoonmaakmiddelen — 44
Grensvlakproducten — 45

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
4.9.1
4.9.2
4.9.3
4.9.4

Signalen risicovol biocidegebruik voor de mens — 47
Inleiding en leeswijzer — 47
Residuen van biociden in voedsel — 47
Biociden in drinkwater — 52
Biociden in zwemwater — 53
Biociden in binnenlucht — 55
Vergiftigingen door en onbedoelde blootstelling aan biociden — 56
Arbo-gerelateerde blootstelling aan biociden — 59
Risicovolle behandelde voorwerpen — 62
Resistentie-ontwikkeling door biociden — 65
Resistentie-ontwikkeling door desinfectiemiddelen — 65
Resistentie-ontwikkeling door azolen — 66
Resistentie-ontwikkeling tegen rodenticiden — 68
Resistentie-ontwikkeling tegen pyrethroïden en andere insecticiden — 69

5
5.1
5.2
5.3
5.3.1
5.3.2
5.3.3
5.3.4
5.4

Signalen risicovol biocidegebruik voor het milieu — 71
Inleiding en leeswijzer — 71
Biociden in niet-doelsoorten — 71
Biociden in oppervlaktewater en grondwater — 72
Project Ketenverkenner Biociden in de Kennisimpuls waterkwaliteit — 72
Emissieroutes en bronnen van biociden naar oppervlaktewater — 73
Beschikbare meetresultaten in oppervlakte- en grondwater — 78
Meetstrategie voor biociden in oppervlaktewater — 82
Biociden in bodem en sediment — 84
Pagina 7 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

5.5

Biociden in lucht — 85

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.4.1
6.4.2
6.4.3
6.4.4
6.4.5

Biociden met veel risicobeperkende maatregelen — 87
Inleiding en leeswijzer — 87
Vakbekwaamheidseisen, opleidingseisen en certificering — 87
Extra eisen aan met biociden behandelde voorwerpen — 89
Toegelaten biociden vanwege publiek belang — 91
Uitzonderingen vanwege publiek belang — 91
Rodenticiden — 92
Biocide tegen exotische muggen — 93
Insectenafweermiddelen met DEET — 94
Samenvatting toegelaten biociden vanwege publiek belang — 95

7
7.1
7.2
7.3
7.3.1
7.3.2
7.4
7.4.1
7.4.2
7.4.3
7.4.4
7.4.5
7.4.6

Potentieel risicovolle biociden — 97
Inleiding en leeswijzer — 97
Voortgang beoordelingsprogramma werkzame stoffen — 97
Gevaarseigenschappen van werkzame stoffen in biociden — 99
Uitsluitings- en vervangingsstoffen in de Biocidenverordening — 99
Prioriteren werkzame stoffen op basis van gevaarseigenschappen — 104
Gebruikte of geëmitteerde hoeveelheden biociden — 105
Informatie over hoeveelheden werkzame stoffen en biociden — 105
Gebruikte hoeveelheden biociden in koelwatersystemen — 109
Particulier gebruik van biociden — 110
Hoeveelheden koper- en zinkemissie uit antifouling — 111
Verhandelde hoeveelheden rodenticiden in Nederland — 111
Biocidegebruik in de offshore olie- en gassector — 112

8
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.6.1
8.6.2

Analyse, conclusies en aanbevelingen — 113
Inleiding en leeswijzer — 113
Risico’s van toegelaten biociden vanwege publiek belang — 114
Sectoren met oneigenlijk en illegaal biocidegebruik — 116
Risico’s bij gebruik biociden — 118
Risico’s van met biociden behandelde voorwerpen — 123
Ontbrekende informatie en kennis — 125
Inleiding — 125
Monitoring van residuen van biociden in voedsel, drinkwater, milieu en
niet-doelsoorten — 125
Azolenresistentie — 128
Gegevens over biocidegebruik — 129
Naar betere naleving van de biocideregelgeving — 130
Tot slot — 130

8.6.3
8.6.4
8.7
8.8

Literatuur — 133
Afkortingenlijst — 153
Afkortingenlijst (chemische) stoffen — 157
Dankwoord — 159
Bijlage 1 Productsoorten van biociden — 161
Bijlage 2 Informatie uit uitgevoerde inspecties door
toezichthouders — 165
Pagina 8 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B2.1 Inspecties door de ILT — 165
B2.2 Inspecties door de NVWA — 166
B2.3 Inspecties door de Nederlandse Arbeidsinspectie — 170
B2.4 Inspecties door de IGJ — 171
B2.5 Inspecties door de Waterschappen — 173
B2.6 Inspecties door het SodM — 174
Bijlage 3 Onderzoek naar illegale biociden — 175
B3.1 Onderzoek illegale biociden in 2007 — 175
B3.2 Database illegale middelen en oneigenlijk gebruik per
bedrijfstype — 175
B3.3 Illegaal gebruik biociden door particulieren — 176
B3.4 Illegale desinfectiemethoden — 176
Bijlage 4 Residuen van biociden in voedsel — 177
B4.1 Productsoorten biociden relevant voor voedsel — 177
B4.2 Normen voor residuen van biociden in voedsel — 178
B4.3 Meetresultaten van biocideresiduen in voedsel — 182
B4.4 Toezicht en onderzoek gericht op biociden in voedsel — 185
Bijlage 5 Desinfectiemiddelen op basis van actief chloor en
chloordioxide — 192
B5.1 Chloorchemie — 192
B5.2 Desinfectiebijproducten (DBP’s) en afbraakproducten in
zwemwater — 193
B5.3 Kwaliteitseisen voor veilig zwemwater — 194
B5.4 Desinfectiebijproducten (DBP’s) en afbraakproducten in koel- en
proceswater — 195
Bijlage 6 Blootstellingsmeldingen aan het NVIC — 197
B6.1 Aantallen meldingen bij het NVIC — 197
B6.2 Blootgestelden — 198
B6.3 Rodenticiden — 198
B6.4 Desinfectiemiddelen — 199
B6.5 Middelen tegen groene aanslag — 199
Bijlage 7 Risicovolle behandelde voorwerpen — 201
B7.1 Mondkapjes — 201
B7.2 Voedselcontactmaterialen — 201
B7.3 Combinaties van isothiazolinonen — 202
B7.4 Europees toezicht op behandelde voorwerpen — 203
B7.5 Bijeenkomsten Kennisnetwerk Biociden over behandeld
textiel en hout — 203
Bijlage 8 Resistentie-ontwikkeling door biociden — 205
B8.1 Resistentie-ontwikkeling door desinfectiemiddelen — 205
B8.2 Resistentie-ontwikkeling door azolen — 206
Bijlage 9 Biociden in niet-doelsoorten — 209
B9.1 Rodenticiden — 209
B9.2 Werkzame stoffen uit andere biociden — 210
Bijlage 10 Biociden in oppervlaktewater en grondwater — 211
B10.1 Factsheets over voorbeeldstoffen — 211
Pagina 9 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B10.2 Emissieroutes naar water per productsoort — 212
B10.3 Biociden en desinfectiebijproducten in geloosd koelwater — 213
B10.4 Biociden in water in glastuinbouwgebieden — 214
B10.5 Meetresultaten grondwater boven de detectielimiet — 215
B10.6 Meetresultaten oppervlaktewater boven de detectielimiet — 220
B10.7 Meetresultaten in effluenten van RWZI’s — 225
Bijlage 11 Biociden in bodem — 227
Bijlage 12 Extra eisen aan met biociden behandelde
voorwerpen — 229
B12.1 Extra etiketteringseisen voor behandelde voorwerpen — 229
B12.2 Onder voorwaarden toegestane toepassingen in behandeld
hout (PT08) — 230
Bijlage 13 Prioritering op basis van gevaarseigenschappen
in 2008 — 232
Bijlage 14 Hoeveelheden werkzame stoffen en biociden — 234
B14.1 Informatie over hoeveelheden biociden uit 2010 — 234
B14.2 Hoeveelheden werkzame stoffen en biociden in België — 234
B14.3 Details hoeveelheden werkzame stof in
gewasbeschermingsmiddelen in Nederland en in biociden in
België — 236
B14.4 Gebruikte hoeveelheden biociden in koelwatersystemen — 236
B14.5 Particulier gebruik van biociden — 237
B14.6 Hoeveelheden koper- en zinkemissie uit antifouling — 238

Pagina 10 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Samenvatting

Vraagstelling en doel
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft aan het RIVM
gevraagd te verkennen welk biocidegebruik het meest gevoelig is voor
risico’s. Het gaat dan om risico’s voor mens, dier en milieu. Deze
verkenning gaat over mogelijke risico’s bij:
• (onjuist) gebruik van toegelaten biociden en behandelde
voorwerpen;
• gebruik van toegelaten biociden voor een andere toepassing dan
waarvoor het biocide is toegelaten (oneigenlijk gebruik);
• gebruik van niet-toegelaten biociden (illegale biociden).
Daarnaast wil het ministerie weten welke sectoren gevoelig zijn voor
oneigenlijk of illegaal gebruik van biociden.
Het doel van deze verkenning is ondersteuning van de toezichthouders
bij het maken van keuzes voor risicogericht toezicht op de naleving van
de biocideregelgeving. Ook is op een rij gezet als hiervoor onderzoek
nodig is, omdat er informatie ontbreekt. Tevens zijn aandachtspunten
voor beleidsmakers in kaart gebracht, gericht op het verminderen van
risicovol biocidegebruik.
Wat zijn biociden en behandelde voorwerpen?
Biociden zijn desinfectiemiddelen, conserveermiddelen voor vloeistoffen,
materialen en weefsels, plaagbestrijdingsmiddelen en aangroeiwerende
middelen (antifouling). Er zijn veel verschillende sectoren die biociden
gebruiken. Biociden bevatten werkzame stoffen om schadelijke
organismen te bestrijden, te lokken of af te weren. Met biociden
behandelde voorwerpen zijn meestal behandeld met een
conserveermiddel en soms met een insecticide. Biociden zijn vaak nuttig
en noodzakelijk.
Biocideregelgeving
Naast voordelen kunnen biociden ook risico’s met zich meebrengen voor
de gezondheid van mens, dier en het milieu. Deze mogelijke risico’s zijn
een belangrijke reden voor de relatief strenge eisen waaraan biociden en
werkzame stoffen in biociden moeten voldoen om op de markt te mogen
worden aangeboden en om te mogen worden gebruikt. Biociden hebben
een toelating nodig, waarvoor de risico’s en de werkzaamheid worden
beoordeeld. Ook hebben biociden een gebruiksvoorschrift, zodat ze
veilig kunnen worden gebruikt. Verschillende toezichthouders houden
toezicht op het naleven van de regelgeving voor biociden.
Verzamelde informatie en werkwijze
Het RIVM heeft informatie verzameld die kan duiden op risico’s van
biocidegebruik. Het gaat om het volgende:
• Informatie vanuit het toezicht op de biocideregelgeving.
• Signalen van risicovol biocidegebruik voor de mens. Het gaat om
het aantreffen van residuen van biociden in voedsel, drinkwater,
Pagina 11 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•
•

zwemwater of binnenlucht, om meldingen van vergiftigingen of
arbo-gerelateerde blootstelling aan biociden en om resistentieontwikkeling tegen werkzame stoffen in
plaagbestrijdingsmiddelen.
Signalen van risicovol biocidegebruik voor het milieu. Het gaat
om het aantreffen van residuen van biociden in niet-doelsoorten
en in water, bodem en lucht.
Potentieel risicovolle biociden vanwege de gevaarseigenschappen
van de werkzame stoffen en/of vanwege de gebruikte
hoeveelheden.

De verzamelde informatie komt met name van websites van
toezichthouders en de binnen het RIVM aanwezige kennis vanuit de
beleidsadvisering over biociden en vanuit het Kennisnetwerk Biociden.
Binnen het Kennisnetwerk Biociden wordt kennis over biociden en
behandelde voorwerpen gedeeld met en tussen professionals in allerlei
verschillende sectoren die biociden toepassen.
Biociden toegelaten ondanks risico’s, vanwege publiek belang
Sommige biociden zijn toegelaten, hoewel uit de beoordeling blijkt dat
dit risico’s oplevert. Deze biociden zijn toegelaten, omdat ze nodig zijn
vanwege een publiek belang en er geen goede alternatieven zijn.
Meestal gaat het om het tegengaan van de verspreiding van ziekten
door plaagorganismen. De belangrijkste groep biociden die is toegelaten
‘vanwege publiek belang’ zijn bepaalde middelen ter bestrijding van
knaagdieren. Deze middelen leiden tot risico’s op doorvergiftiging naar
vogels en zoogdieren. Ook blijkt resistentie tegen deze middelen
aanwezig bij huismuizen en bruine ratten. Daarnaast zijn middelen
tegen (exotische) muggen toegelaten vanwege publiek belang, ondanks
risico’s voor water- en sedimentorganismen. Aan de genoemde biociden
zijn strenge eisen verbonden om ze te mogen toepassen.
Sectoren met oneigenlijk en illegaal biocidegebruik
Op basis van de bij ons bekende informatie blijkt er een markt te zijn
voor de volgende biociden, waarvoor (extra) toelatingen gewenst zijn:
goed werkende antifouling voor recreatievaart op zout water, middelen
voor balseming en weefselconservering, middelen voor het afdoden van
genetisch gemodificeerde organismen, middelen voor insectenwering bij
dieren en middelen die goed werken tegen bloedluis. Bij inspecties van
verschillende sectoren blijkt er bijna altijd sprake van oneigenlijk en
illegaal gebruik, naast onjuist gebruik. Dit blijkt uit informatie vanuit
inspecties die gericht zijn op kunstgras, de schoonmaakbranche, de
plaagbestrijding, de bloembollen- en sierteelt, de tatoeage- en
piercingsector, het veevervoer, de zorgsectoren, de autobranche en de
scheepvaart. Ook een acuut en onverwacht optredend probleem met
bepaalde organismen (zoals de coronapandemie) leidt tot veel
oneigenlijk, illegaal en onjuist gebruik.
Risico’s bij gebruik van biociden
Risico’s bij gebruik van biociden zijn vooral te verwachten bij onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik. Bij juist gebruik van toegelaten biociden
zijn de risico’s aanvaardbaar bevonden. Toch komen er ook bij een juist
gebruik van toegelaten biociden werkzame stoffen in de leefomgeving
Pagina 12 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

en in het milieu terecht. In deze verkenning komen daarom ook factoren
aan de orde die juist gebruikte toegelaten biociden potentieel ‘meer
risicovol’ kunnen maken.
Bij het Nederlandse Vergiftigingen Informatie Centrum gaan de meeste
meldingen over rodenticiden, middelen tegen mieren en
huiddesinfectiemiddelen. Illegale handdesinfectiemiddelen blijken op de
markt aanwezig. Deze hebben geen vastgesteld gebruiksvoorschrift,
waardoor gebruikers op onveilige wijze kunnen worden blootgesteld.
Verder blijkt dat consumenten de etiketten slecht lezen of het
taalgebruik (te) moeilijk vinden. Ook gebruiken particulieren en andere
toepassers soms schoonmaakmiddelen of (bulk)chemicaliën als biocide.
Een voorbeeld is het gebruik van schoonmaakazijn voor het bestrijden
van groene aanslag (algen). Het is niet alleen verboden om producten
zonder toelating als biocide te gebruiken, maar het kan ook risico’s
opleveren voor bijvoorbeeld waterorganismen, planten en
bodemorganismen.
Berichten over arbeidsintoxicaties en -blootstelling aan biociden gaan
over begaste containers, middelen voor balseming, fosfine-incidenten in
de binnenvaart, blootstelling aan ethanol en handeczeem door
handdesinfectie, ethyleenoxide in opslagruimten en (mogelijke)
blootstelling aan formaldehyde en ozon. Dit gaat dus met name over
blootstelling via de huid of door inademing van gassen of nevels.
Beschreven oorzaken van arbeidsintoxicaties en onjuist gebruik zijn het
ontbreken of niet opvolgen van werk- of gebruiksvoorschriften en
persoonlijke omstandigheden, zoals vermoeidheid en werkdruk.
Voor het toepassen van bepaalde biociden die potentieel gevaarlijk
kunnen zijn voor de professionele gebruiker zijn er verplichte, door het
Rijk geregelde opleidingen. Agrariërs zijn hiervan uitgezonderd als ze
insecten bestrijden. Er zijn voor het vernevelen van biociden wel
opleidingseisen, maar de opleiding is niet door het Rijk geregeld.
Voor desinfectiemiddelen blijkt gebrek aan kennis over het verschil
tussen reinigen en desinfecteren een oorzaak van onjuist gebruik, naast
tijdgebrek (geen tijd om eerst schoon te maken en dan te
desinfecteren). Uit analyses van gebruiksoplossingen van
desinfectiemiddelen in de veevervoersector blijkt dat de dosis in een
derde van de monsters te laag is. Dit kan leiden tot verspreiding van
dierziekten. Veelvuldig of onjuist gebruik van desinfectiemiddelen leidt
mogelijk tot resistentie-ontwikkeling bij bacteriën tegen de werkzame
stof zelf of tot kruisresistentie tegen antibiotica.
Sommige werkzame stoffen uit biociden komen direct in het
oppervlaktewater terecht. Het gaat bijvoorbeeld om werkzame stoffen
uit antifouling op schepen, uit biociden toegepast op kunstgras en uit
biociden in koelwater dat geloosd wordt op oppervlaktewater. Dit kan,
zeker bij oneigenlijk of illegaal gebruik, leiden tot risico’s voor
waterorganismen.
Als producten onder de biocideregelgeving vallen, maar onterecht onder
andere regelgeving op de markt worden gebracht, kan dit tot risico’s
leiden. Er is dan bijvoorbeeld geen onafhankelijke risicobeoordeling
Pagina 13 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

uitgevoerd en geen gebruiksvoorschrift. Duidelijkheid over
grensvlakproducten helpt om dit te voorkomen.
Hierboven staat soms informatie uit onderzoek naar de oorzaken van
onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik of het onterecht niet gebruiken
van biociden. Maar soms zijn deze oorzaken onbekend. Uit de
gerapporteerde resultaten van inspecties is niet altijd duidelijk of er
biocideregelgeving is overtreden, of dat er een overtreding was van
andere wetgeving of regels.
Risico’s van met biociden behandelde voorwerpen
Over risico’s van met biociden behandelde voorwerpen blijkt slechts
fragmentarische informatie beschikbaar over specifieke toepassingen.
Voor sommige werkzame stoffen gelden extra (etiketterings)eisen voor
behandelde voorwerpen, maar dit is slechts per stof op te zoeken.
Sommige behandelde voorwerpen kunnen leiden tot directe risico’s voor
de mens, bijvoorbeeld als werkzame stoffen worden toepast op
mondkapjes, waarna ze kunnen worden ingeademd. Hout kan zijn
behandeld met werkzame stoffen die relatief ernstige
gevaarseigenschappen hebben. Er zijn conserveermiddelen waaruit
formaldehyde kan vrijkomen. Deze stof is geclassificeerd als
kankerverwekkend. Bij bouwmaterialen (hout, cement, beton) kunnen
hierin toegepaste biociden direct in het milieu komen. Werkzame stoffen
die worden toegepast in wasmiddelen en in textiel, kunnen via het
wassen en via de RWZI in het milieu belanden.
Ontbrekende informatie
Tijdens dit onderzoek bleek over verschillende onderwerpen te weinig
informatie beschikbaar om de risico’s van het gebruik van biociden goed
te kunnen inschatten. De beschikbare informatie over werkzame stoffen
in voedsel, drinkwater, milieu en niet-doelsoorten is zeer beperkt.
Monitoringsgegevens van biociden in oppervlaktewater en voedsel gaan
meestal over werkzame stoffen die ook in gewasbeschermingsmiddelen
en/of diergeneesmiddelen worden toegepast. Deze resultaten zijn niet
goed te koppelen aan de toepassing van biociden als mogelijke bron. Als
wordt ingezet op monitoring van meer stoffen uit biociden zullen normen
of advieswaarden nodig zijn om de resultaten in de handhaving te
kunnen betrekken.
Jaarlijks lopen honderden mensen een ernstige longinfectie op met een
schimmel die in toenemende mate resistent is tegen azolen. Hoe vaak
dit precies optreedt en wat de mogelijke bronnen van azolenresistente
schimmels zijn, is nog onvoldoende bekend. Houtconserveringsmiddelen
in gesnipperd houtafval zijn een mogelijke bron van azolenresistentie bij
schimmels. Er is onderzoek waaruit blijkt dat azolenresistentie aanwezig
is in 1,1 procent van de bodemmonsters uit landelijk gebied en in 13,8
procent van de monsters uit stedelijk gebied. Dit roept de vraag op of er
nog andere biociden zijn die bijdragen aan de ontwikkeling van
azolenresistente schimmels. Overigens kan ook het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen en mogelijk ook van diergeneesmiddelen
leiden tot de ontwikkeling van azolenresistente schimmels.

Pagina 14 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

In Nederland bestaat momenteel geen systeem om gegevens over het
biocidegebruik of de verhandelde hoeveelheden biociden te verzamelen.
In België is dit er wel. In België is de hoeveelheid verhandelde
werkzame stoffen in biociden circa 20.000 ton/jaar. In Nederland zal dit
met anderhalf keer zoveel inwoners minstens zoveel zijn. Daarmee is de
hoeveelheid gebruikte werkzame stof in biociden in Nederland naar
verwachting minimaal een factor twee hoger dan de hoeveelheid
gebruikte werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen in Nederland
(dit laatste is circa 10.000 ton/jaar). Hiernaast is over de hoeveelheden
en aard van werkzame stoffen uit biociden in behandelde voorwerpen
vrijwel niets bekend.
Aanbevelingen
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de aanbevelingen die
voortkomen uit de uitgevoerde verkenning. Deze aanbevelingen zouden
moeten leiden tot het verminderen van risicovol biocidegebruik in
Nederland. Deze aanbevelingen richten zich op veel verschillende
onderwerpen en instanties. Wij geven niet aan welke instantie welke
aanbeveling op zou kunnen pakken. Het is uiteraard aan de
verantwoordelijke instantie(s) zelf om te bepalen hoeveel inzet op de
aangegeven aanbevelingen mogelijk en wenselijk is en om hierin
prioriteiten te stellen. De huidige risicogerichte aanpak van de inspecties
die gericht zijn op biocidegebruik volgt overigens al voor een groot deel
deze aanbevelingen. Voor een aantal onderwerpen loopt al onderzoek of
wordt al beleid ontwikkeld.
Aanbevelingen toegelaten biociden vanwege
publiek belang
Geef de hoogste prioriteit aan bepaalde rodenticiden.
Geef prioriteit aan pyrethroïden voor bestrijding
exotische muggen.
Voorkom onnodig gebruik van DEET.
Pak mogelijk illegaal gebruik van DEET aan.
Aanbevelingen sectoren met oneigenlijk en
illegaal biocidegebruik
Geef prioriteit aan sectoren waar behoefte is aan
biociden, waarvoor geen toegelaten biociden zijn.
Let op sectoren waar behoefte is aan
gewasbeschermingsmiddelen of diergeneesmiddelen,
wat leidt tot oneigenlijk gebruik van biociden.
Zoek naar oplossingen bij ontbrekende noodzakelijke
biociden.
Let op sectoren met plotselinge (extra) behoefte aan
biociden.
Inspecteer projectmatig steeds andere sectoren, ook
sectoren waarvan weinig bekend is over
biocidegebruik.

Gericht op
Toezicht
Toezicht
Beleid
Onderzoek
Toezicht
Onderzoek
Gericht op
Toezicht
Beleid
Toezicht
Beleid
Toezicht
Beleid
Toezicht
Beleid
Toezicht

Pagina 15 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Aanbevelingen bij gebruik van biociden
Zorg voor bewustwording bij particulieren dat het
gebruik van desinfectiemiddelen, rodenticiden en
insecticiden alleen veilig is bij toepassing volgens het
gebruiksvoorschrift.
Zorg voor bewustwording bij particulieren en andere
toepassers dat schoonmaakmiddelen of
(bulk)chemicaliën niet alleen verboden zijn, maar ook
niet altijd veilig zijn om als biocide te gebruiken.
Geef in arbeidssituaties prioriteit aan gasvormige
biociden en handdesinfectiemiddelen.
Geef prioriteit aan toezicht op de verplichte
opleidingen voor biociden onder de Wet
gewasbeschermingsmiddelen en biociden en bewaak
de kwaliteit ervan.
Voeg de opleiding voor ruimtedesinfectie door
vernevelen toe aan de Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden en stel vergelijkbare eisen als bij
de anderen biocide-opleidingen.
Geef prioriteit aan toezicht op het gebruik van
middelen door agrariërs, waarvoor zij zijn vrijgesteld
van de verplichte opleidingen.
Let in alle situaties op of er goede en toegankelijke
gebruiksvoorschriften zijn.
Geef prioriteit aan situaties die kunnen leiden tot
infecties of verspreiding van (dier)ziekten.
Geef prioriteit aan toepassingen van biociden, waarbij
deze direct in het oppervlaktewater terechtkomen.
Als maatschappelijke ontwikkelingen vragen om extra
toepassing van biociden, geef dit dan ook prioriteit in
het toezicht.
Zorg voor zoveel mogelijk duidelijkheid over
grensvlakproducten.
Zoek naar en registreer oorzaken van onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik of het onterecht niet
gebruiken van biociden.
Zorg voor goede etiketten (leesbaar, begrijpelijk) en
uitvoerbare gebruiksvoorschriften, ook voor ná het
gebruik van het biocide.
Zorg in relevante sectoren voor voldoende opleiding
over het verschil tussen schoonmaken en
desinfecteren.
Voer analyses uit op gebruiksoplossingen van
desinfectiemiddelen (zodat over- of onderdosering aan
het licht komt).
Ga over tot surveillance van resistentie tegen
desinfectiemiddelen en let hierop bij onderzoek naar
infectie-uitbraken.
Verspreid kennis over biociden via het Kennisnetwerk
Biociden.
Pagina 16 van 239

Gericht op
Toezicht
Beleid
Onderzoek
Toezicht
Beleid
Onderzoek
Toezicht
Toezicht
Beleid
Beleid

Toezicht
Toezicht
Toezicht
Toezicht
Toezicht
Toezicht
Beleid
Toezicht
Onderzoek
Toezicht
Beleid
Onderzoek
Toelatinghouders
Toezicht
Beleid
Toezicht
Onderzoek
Beleid
Onderzoek
Beleid

RIVM-rapport 2023-0376

Aanbevelingen behandelde voorwerpen
Zorg voor een actuele lijst met de werkzame stoffen
waarvoor extra (etiketterings)eisen gelden voor
behandelde voorwerpen, inclusief de reden hiervoor en
controleer aan de hand hiervan producten waarin deze
stoffen kunnen zitten.
Geef prioriteit aan behandelde voorwerpen die tot
directe blootstelling van de mens kunnen leiden.
Geef prioriteit aan behandelde voorwerpen met stoffen
met relatief ernstige gevaarseigenschappen, zoals in
behandeld hout of als formaldehyde vrij kan komen.
Geef prioriteit aan behandelde voorwerpen, waarbij
stoffen direct in het milieu komen, omdat ze buiten
worden toegepast of omdat ze worden gewassen.
Voer laboratoriumanalyses uit op behandelde
voorwerpen.

Gericht op
Beleid
Toezicht

Aanbevelingen ontbrekende informatie
Pak gerichte monitoring op van residuen van biociden
in drinkwater, zwemwater, binnenlucht en voedsel,
omdat de mens direct hieraan wordt blootgesteld.
Pak gerichte monitoring op van biociden die direct of
via de rioolwaterzuiveringsinstallatie in
oppervlaktewater of die in de bodem terechtkomen en
monitor gericht in niet-doelsoorten.
Zorg voor normen of advieswaarden om aangetroffen
concentraties aan biociden in drinkwater, zwemwater,
binnenlucht en voedsel of in het milieu te kunnen
duiden.
Zorg voor een goede surveillance van azolenresistentie
bij patiënten.
Onderzoek of er meer/andere biociden bijdragen aan
azolenresistentie dan degene die nu in beeld zijn.
Zorg voor meer zicht op de hoeveelheden biociden die
in Nederland worden verkocht, vooral van biociden
met relatief ernstige gevaarseigenschappen.
Doe onderzoek naar de aard en concentratie van
werkzame stoffen uit biociden in behandelde
voorwerpen.

Gericht op
Toezicht
Beleid
Onderzoek
Toezicht
Beleid
Onderzoek

Toezicht
Toezicht
Toezicht
Toezicht
Onderzoek

Beleid

Beleid
Beleid
Onderzoek
Toezicht
Beleid
Onderzoek
Toezicht
Beleid
Onderzoek

Pagina 17 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 18 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

1

Inleiding

1.1

Scope en terminologie
Deze verkenning richt zich op biociden. Volgens de definitie in de BPR
zijn dit:
• alle stoffen of mengsels die, in de vorm waarin zij aan de
gebruiker worden geleverd, uit een of meer werkzame stoffen
bestaan dan wel die stoffen bevatten of genereren, met als doel
een schadelijk organisme te vernietigen, af te schrikken,
onschadelijk te maken, de effecten daarvan te voorkomen of op
een andere dan louter fysieke of mechanische wijze te bestrijden;
• alle stoffen of mengsels die worden gegenereerd door stoffen of
mengsels die zelf niet vallen onder het eerste punt, en die
gebruikt worden met als doel een schadelijk organisme te
vernietigen, af te schrikken, onschadelijk te maken, de effecten
daarvan te voorkomen of op een andere dan louter fysieke of
mechanische wijze te bestrijden.
In deze verkenning gebruiken we de term ‘biociden’ voor de middelen,
hoewel deze term elders ook wordt gebruikt voor de werkzame stoffen
in deze middelen/biociden. Als het in deze verkenning gaat om
werkzame stoffen, dan worden altijd de werkzame stoffen in biociden
bedoeld, tenzij anders vermeld. De verkenning moet zich ook richten op
zogenoemde met biociden behandelde voorwerpen. Dit zijn volgens de
definitie in de BPR “alle stoffen, mengsels of voorwerpen die met een of
meer biociden zijn behandeld of waarin doelbewust een of meer biociden
zijn verwerkt”.
Sommige producten lijken op biociden, zoals bepaalde geneesmiddelen,
cosmetica, schoonmaakmiddelen en desinfectiemiddelen voor medische
hulpmiddelen. Omdat deze producten niet onder de Biocidenverordening
vallen, vallen ze buiten de scope van deze verkenning.
Door het ministerie van IenW is aangegeven dat de verkenning zich
moet richten op de risico’s van het biocidegebruik.
In relatie hiermee gebruikt deze verkenning de volgende termen:
• Onjuist gebruik van biociden: het niet goed volgen van het
gebruiksvoorschrift.
• Oneigenlijk gebruik van biociden: het gebruik van biociden voor
een andere toepassing dan waarvoor de toelating geldt.
• Illegale biociden: biociden die niet toegelaten zijn in Nederland.
Voor wat betreft de risico’s richt deze verkenning zich op risico’s voor
mens, dier en milieu. Economische risico’s van biociden blijven buiten
beschouwing.
Omdat veel factoren meewegen om te bepalen wat risicovol
biocidegebruik is, is in het kader van deze verkenning veel kennis en
informatie over biociden verzameld, geordend en geanalyseerd. Soms is
de gevonden informatie achterhaald. Deze informatie is in enkele

Pagina 19 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

gevallen toch opgenomen, waarbij is aangeven dat dit niet meer van
toepassing is op de huidige situatie.
De veelheid aan onvergelijkbare risicofactoren maakt dat er geen
eenduidige en objectieve criteria zijn vast te stellen om te beoordelen
welk biocidegebruik meer of minder risicovol is. Deze verkenning geeft
daarom geen antwoord op de vraag wat ‘de meest risicovolle biociden’
zijn, maar richt zich op de belangrijkste risicofactoren (zie ook paragraaf
2.4).
In het in deze verkenning beschreven onderzoek is niet onderzocht of
het beoordelings- en toelatingsproces voor biociden de risico’s van het
gebruik afdoende afdekt.
1.2

Aanleiding en vraagstelling
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft het RIVM
om informatie en aanbevelingen gevraagd voor het risicogerichte
toezicht op biociden. Deze vraag komt voort uit de beleidsreactie op de
Europese Fact Finding Mission Biociden (IenW, 2020; zie kader). In deze
Fact Finding Mission is door de Europese Commissie (EC) gekeken naar
de in- en uitvoering van de Biocidenverordening (Biocidal Products
Regulation; BPR; Verordening (EU) 528/2012).
Tekst uit de brief aan de Tweede Kamer d.d. 12 juni 2020 (IenW, 2020)
“Het risicogerichte toezicht blijft voor mij het juiste uitgangspunt.
Voorop staat dat er een goede bescherming moet zijn van de
gezondheid van mens en dier en van het milieu, met zo min mogelijk
kans op risicovolle illegale middelen op de markt. Ik vind daarom een
extra inzet op de meest risicovolle biociden belangrijk. Daarom zal ik het
RIVM vragen de risicogerichte aanpak van ILT en NVWA te ondersteunen
door een inventarisatie uit te voeren voor welke biociden de grootste
zorg bestaat voor gezondheid of milieu. Dit onderzoek is breder dan de
eerdergenoemde Europese prioritering voor de stoffenbeoordeling en
kan zich bijvoorbeeld richten op niet-toegelaten biociden en onjuist
gebruik van biociden. Op grond hiervan zal ik in gesprek gaan met
handhaving hoe deze meest zorgwekkende biociden met voorrang
aangepakt kunnen worden.”
Zoals in de bovengenoemde brief aan de Tweede Kamer is vermeld, is
het risicogerichte toezicht het uitgangspunt van deze verkenning. De te
beantwoorden vragen zijn:
•
Welke toegelaten biociden en behandelde voorwerpen zijn het
meest gevoelig voor risico’s?
•
Welke toegelaten biociden en behandelde voorwerpen zijn het
meest gevoelig voor risico’s als het gebruiksvoorschrift niet goed
wordt gevolgd?
•
Welke sectoren zijn gevoelig voor het gebruik van niet-toegelaten
biociden of oneigenlijk gebruik van biociden?
•
Welke niet-toegelaten biociden en behandelde voorwerpen
brengen welke risico’s met zich mee?
Het doel van deze verkenning is ondersteuning van de toezichthouders
bij het maken van keuzes voor risicogericht toezicht. Als hiervoor
Pagina 20 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

onderzoek nodig is, omdat er informatie ontbreekt, wordt dit ook op een
rijtje gezet. Tevens zijn aandachtspunten voor beleidsmakers in kaart
gebracht, gericht op het verminderen van risicovol biocidegebruik.
1.3

Werkwijze en leeswijzer
Als voorbereiding op het door het ministerie van IenW gevraagde
onderzoek heeft het RIVM overleggen gevoerd met medewerkers van
het ministerie van IenW, van het College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) en van de belangrijkste
toezichthouders voor biociden. Die laatste zijn de Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) en de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA). Zoals in de bovengenoemde brief aan de
Tweede Kamer is vermeld, is het risicogerichte toezicht het uitgangspunt
van deze verkenning. De geraadpleegde partijen vroegen om een brede
insteek. Genoemde onderwerpen zijn onder meer: de wijze van
toepassing van het biocide, de deskundigheid van de toepasser,
incidenten, vergiftigingen, hoeveelheid gebruik, toelating vanwege
publiek belang, etikettering, internetverkoop, aandacht voor behandelde
voorwerpen, mate van blootstelling, onjuist gebruik, illegale biociden,
niet-goedgekeurde werkzame stoffen, gevaarseigenschappen van
werkzame stoffen, nieuwe plagen door klimaatverandering en
grensvlakproducten.
Hoofdstuk 2 licht toe wat biociden en behandelde voorwerpen zijn en
welke risicofactoren een bepalende rol spelen bij biocidegebruik. Daarna
volgen de hoofdstukken met verzamelde informatie. Op basis van de
voorbereidingsoverleggen is ervoor gekozen informatie te verzamelen
over:
• overtredingen van de biocideregelgeving (hoofdstuk 3);
• signalen van risicovol biocidegebruik voor de mens (hoofdstuk 4)
en voor het milieu (hoofdstuk 5);
• biociden met veel risicobeperkende maatregelen (hoofdstuk 6);
• en potentieel risicovolle biociden vanwege gevaarseigenschappen
en/of gebruikte hoeveelheden (hoofdstuk 7).
De verkenning sluit af met een analyse, conclusies en aanbevelingen
(hoofdstuk 8). Elk hoofdstuk start met een leeswijzer. Omdat deze
verkenning veel gedetailleerde informatie bevat, is ervoor gekozen de
details op te nemen in bijlagen en de hoofdlijnen en/of belangrijkste
informatie op de nemen in de hoofdtekst.
De informatie over overtredingen van de biocideregelgeving komt vooral
van de websites van de toezichthouders en is met hen afgestemd. Voor
de waterschappen is alleen de website van de Unie van Waterschappen
bekeken en dus niet van alle 21 waterschappen. De informatie over
signalen van risicovol biocidegebruik en over potentieel risicovolle
biociden is vooral gebaseerd op bij RIVM aanwezige kennis over
literatuur en over de inhoud van relevante websites. Hiervoor zijn door
de auteurs ook RIVM-collega’s uit verschillende vakgebieden
geraadpleegd, die soms ook literatuur hebben aangedragen. Ook het
Ctgb is diverse keren geraadpleegd. De bij het RIVM aanwezige kennis
komt voort uit de beleidsadvisering en -onderzoek op het gebied van
biociden die het RIVM uitvoert voor het ministerie van IenW. Daarnaast
Pagina 21 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

faciliteert het RIVM al meer dan 10 jaar het Kennisnetwerk Biociden 1 en
onderhouden wij de overheidswebsite biociden.nl 2. Het RIVM onderhoudt
ook de website Risico’s van stoffen 3 met onder meer informatie over
databases met stoffen 4.
Aan het eind van de hoofdtekst staan de referenties in de literatuurlijst,
een afkortingenlijst en een aparte lijst met afkortingen van (chemische)
stoffen.

1 Zie: Home | Kennisnetwerk Biociden.
2 Zie: Home | Biociden.
3
4

Zie: Risico's van stoffen | Risico's van stoffen (rivm.nl).
Zie: Databases | Risico's van stoffen (rivm.nl).

Pagina 22 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

2

Wat duidt op risicovol biocidegebruik?

2.1

Inleiding en leeswijzer
In dit hoofdstuk (zie paragraaf 2.4) gaan we in op welke factoren een
risicobepalende rol spelen bij biocidegebruik. Maar eerst wordt in
paragraaf 2.2 toegelicht wat biociden en (met biociden) behandelde
voorwerpen zijn, en wordt in paragraaf 2.3 de nut en noodzaak van het
gebruik van biociden besproken.

2.2

Wat zijn biociden en behandelde voorwerpen?
Biociden zijn die bestrijdingsmiddelen, die geen
gewasbeschermingsmiddel, (dier)geneesmiddel of medisch hulpmiddel
zijn. Ook conserveermiddelen die in cosmetica worden gebruikt, vallen
buiten de biocideregelgeving. Een volledig overzicht van de
biocidetoepassingen die buiten de biocideregelgeving vallen staat in
artikel 2 van de Biocidenverordening. De met biociden te bestrijden of af
te weren organismen kunnen micro-organismen zijn, zoals virussen,
bacteriën, schimmels en algen, maar ook hogere organismen zoals
insecten, en gewervelde organismen, zoals knaagdieren. Biociden
bevatten of genereren een werkzame stof: een chemische stof of een
micro-organisme. Biociden zijn dus veel verschillende soorten
bestrijdingsmiddelen, met diverse samenstellingen van stoffen (of
micro-organismen) en een heel breed scala aan toepassingen. Biociden
worden gebruikt in onder meer huishoudens, horeca, ziekenhuizen,
stallen, publieke ruimtes en in de industrie.
De hoofdgroepen van biociden zijn:
1. Desinfectiemiddelen, toegepast tegen virussen, bacteriën,
schimmels of algen. Deze middelen worden onder andere
gebruikt in de diervoeder- en voedselindustrie, in de veehouderij,
in zwembaden, op muren, kunstgras en verhardingen, in
drinkwater en voor menselijke hygiëne (huiddesinfectie) en
desinfectie van oppervlakken en materialen.
2. Conserveermiddelen, toegepast in een breed scala aan producten
met het oog op de houdbaarheid. Dat kan gaan om vloeistoffen
als verf, koelvloeistoffen en metaalbewerkingsvloeistoffen en om
producten als coatings, hout, papier, bouwmaterialen, polymeren
en materialen als katoen, rubber, leer en wol.
3. Plaagbestrijdingsmiddelen, toegepast tegen allerlei organismen
zoals muizen, ratten en mollen, muggen, mieren, kakkerlakken,
vliegen en kevers. Hieronder vallen ook afweermiddelen en
lokstoffen.
4. Andere biociden, hieronder vallen aangroeiwerende middelen
(antifouling, vooral op schepen) en middelen voor
weefselconservering.
In Bijlage 1 staat een overzicht van de 22 productsoorten (Product
Types; PT’s) die de BPR onderscheidt. Figuur 2.1 geeft een samengevat
overzicht van de toepassingen van biociden.

Pagina 23 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 2.1 Voorbeelden van toepassingen van biociden in de vier hoofdgroepen.

Met biociden behandelde voorwerpen zijn meestal vloeistoffen,
materialen of voorwerpen die met een conserveermiddel zijn behandeld
om te voorkomen dat de voorwerpen zelf worden aangetast door
(micro-)organismen. Dit zijn behandelde voorwerpen zonder
biocideclaim. Daarnaast zijn er behandelde voorwerpen met een
primaire of een secundaire biocideclaim. Een primaire biocideclaim
betekent dat de belangrijkste functie van het voorwerp een
biocidefunctie is. Als een behandeld voorwerp een primaire
Pagina 24 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

biocidefunctie heeft, dan gelden voor het op de markt brengen van dit
voorwerp de BPR-regels voor een biocide. Voorbeelden hiervan zijn een
antibacterieel doekje en antischimmelverf voor de badkamer. Bij een
secundaire biocideclaim is de belangrijkste functie van het voorwerp niet
het bestrijden van een organisme, maar wordt er wel een biocidefunctie
genoemd. Voorbeelden van dergelijke behandelde voorwerpen zijn: een
snijplank met een antibacterieel oppervlak en een visnet behandeld met
een antifoulingmiddel tegen aangroei. Voor behandelde voorwerpen met
een secundaire biocideclaim gelden niet de regels van de BPR voor
biociden, maar er zijn wel speciale etiketteringseisen (zie paragraaf
6.3).
2.3

Waarom zijn biociden nodig?
Biociden zijn bestrijdingsmiddelen met werkzame stoffen die bedoeld
zijn om schadelijke organismen te bestrijden, te lokken of af te weren.
Biociden zijn vaak nuttige en noodzakelijke bestrijdingsmiddelen die in
veel verschillende sectoren worden gebruikt. De gezondheidszorg, de
voedingsmiddelenindustrie en de veehouderij bijvoorbeeld kunnen niet
zonder desinfectiemiddelen. Ook zwembaden kunnen niet zonder deze
middelen. Plaagdieren kunnen zowel in de agrarische sector als in de
voedings- en levensmiddelensector grote overlast veroorzaken. Ratten
kunnen ziektes overbrengen. Naast preventie en niet-chemische
bestrijdingsmethoden helpen biociden te voorkomen dat er voorraden
verloren gaan of er gezondheidsrisico’s ontstaan. Ook in de
procesindustrie worden biociden toegepast, bijvoorbeeld om
microbiologische vervuiling en aangroei van algen in koelsystemen te
voorkomen. Op die manier wordt in koeltorens energie en water
bespaard en worden legionella-uitbraken voorkomen. Aangroeiwerende
verf (antifouling) die toegepast wordt op schepen, zorgt voor een lager
brandstofgebruik en voorkomt of beperkt de verspreiding van invasieve
waterorganismen. Conserveermiddelen verlengen de levensduur van
bijvoorbeeld bouwmaterialen en hout, en van producten zoals verf in
blik. Door het conserveren van de brandstof in vliegtuigen zijn er geen
problemen door verstopte brandstofleidingen. Kortom: zonder biociden
zou onze maatschappij niet kunnen functioneren.

Pagina 25 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 2.2 Kerosine wordt geconserveerd met biociden. Dit voorkomt problemen
door verstopte brandstofleidingen.

2.4

Wat duidt op risicovol biocidegebruik?
Naast voordelen (zie paragraaf 2.3) kunnen biociden ook risico’s met
zich meebrengen voor de volksgezondheid, diergezondheid en het
milieu. Deze mogelijke risico’s zijn een belangrijke reden voor de relatief
zware eisen waaraan biociden en werkzame stoffen in biociden moeten
voldoen om op de markt te mogen worden aangeboden, en om te
mogen worden gebruikt. In onderstaand kader staat een toelichting op
de regelgeving voor biociden.
De eisen zijn onder meer dat de werkzame stoffen Europees moeten zijn
goedgekeurd of in het Europese beoordelingsprogramma zitten voor de
productsoort (PT) waaronder het biocide valt. Biociden moeten een
nationale of Europese toelating hebben. Bij een toelating hoort een
gebruiksvoorschrift dat verplicht moet worden gevolgd. Dit is onder het
‘overgangsrecht’ het Wettelijk Gebruiksvoorschrift en
Gebruiksaanwijzing (WGGA) en onder de Biocidenverordening het
voorschrift in de samenvatting van de productkenmerken (SPC:
Summary of Product Characteristics). Het overgangsrecht geldt voor
biociden met werkzame stoffen die nog in het beoordelingsprogramma
van de Biocidenverordening zitten en nog niet Europees zijn beoordeeld.
Dit overgangsrecht verschilt per land.
Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en
biociden (Ctgb) verleent de nationale toelatingen. Bij Europese
Unietoelatingen loopt het proces via het European Chemicals Agency
(ECHA) en de Europese Commissie (EC). Biociden kunnen worden
toegelaten voor professioneel en/of niet-professioneel gebruik. Indien
een toelating voor zowel professioneel als niet-professioneel gebruik
geldt, zijn er wel aparte gebruiksvoorschriften voor beide typen
gebruikers.
Pagina 26 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Voor behandelde voorwerpen zonder biocideclaim of met een secundaire
biocideclaim is geen toelating nodig. Wel moet de werkzame stof zijn
goedgekeurd of in het beoordelingsprogramma zitten voor de
betreffende productsoort. Voor behandelde voorwerpen met een
secundaire biocideclaim gelden hiernaast nog etiketteringseisen. Bij de
stofgoedkeuring zijn soms extra eisen gesteld aan de etikettering van
behandelde voorwerpen en soms is de toepassing van de betreffende
werkzame stof in bepaalde behandelde voorwerpen verboden (zie verder
paragraaf 6.3).
Als biociden aan de eisen voldoen en een toelating hebben, zijn ze bij
juist gebruik volgens de gebruiksvoorschriften voldoende werkzaam en
zijn de risico’s voor mens en milieu beoordeeld en aanvaardbaar
bevonden volgens de op dat moment geldende eisen. Ook als
voorwerpen met daarvoor toegelaten biociden worden behandeld, wordt
het risico bij het gebruik van die voorwerpen aanvaardbaar geacht voor
mens, dier en milieu.
Onjuist of oneigenlijk gebruik van toegelaten biociden kan risicovol zijn,
omdat de beoordeling hierop niet gebaseerd is. Illegale biociden kunnen
uiteraard ook risicovol zijn, omdat ze niet op veiligheid en werkzaamheid
zijn getoetst en gebruiksvoorschriften kunnen ontbreken of onvoldoende
kunnen zijn.
Bij de toelating van sommige specifieke biociden worden wel bepaalde
risico’s aanvaard, die zo veel mogelijk worden afgedekt door
risicobeperkende maatregelen. Het gaat hierbij om biociden die ondanks
de risico’s toch worden toegelaten, omdat ze vanwege publiek belang
onmisbaar worden geacht (zie verder paragraaf 6.4.). Onjuist en
oneigenlijk gebruik van dit type biociden levert naar verwachting
potentieel de meeste risico’s op.
Een vraag is dan: kunnen toegelaten biociden met een beoordeeld
aanvaardbaar risico die juist worden gebruikt toch risicovol zijn? Ook bij
toegelaten biociden komen werkzame stoffen, die effecten kunnen
hebben op organismen, in het milieu en mogelijk in bijvoorbeeld
voedsel, zwemwater, drinkwater en niet-doelsoorten terecht. De
beoordelingsmethoden gaan uit van modellen en inschattingen van
bijvoorbeeld emissiehoeveelheden naar het milieu en blootstelling van
mensen en van niet-doelsoorten. De beoordeling kan hierdoor afwijken
van de daadwerkelijke situatie. Deze verkenning kijkt daarom ook naar
factoren als blootstellingsroutes, gevaarseigenschappen en
gebruikshoeveelheden, om meer zicht te krijgen op risicovol
biocidegebruik. Gevaar(seigenschappen), risico(factoren) en
blootstelling zijn begrippen die met elkaar zijn verbonden.
Gevaarseigenschappen zeggen iets over de schade die stoffen potentieel
kunnen toebrengen. Van alle stoffen kun je vaststellen hoe gevaarlijk ze
zijn voor de gezondheid. Het risico geeft aan hoe waarschijnlijk het is
dat het gevaar werkelijkheid wordt. Het risico is afhankelijk van
verschillende factoren, waaronder de blootstelling. Hoeveel van een stof
op of in je lichaam komt, is bijvoorbeeld zo’n risicofactor. Is dat veel,
dan is het risico groter en is dat weinig, dan is het risico kleiner. Om te
beoordelen wat het risico is, bepaal je dus hoe gevaarlijk de stof is en
kijk je ook naar risicofactoren zoals de blootstelling.
Pagina 27 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Zoals in paragraaf 2.3 al is genoemd, zijn biociden ook juist nodig om
risico’s te voorkomen, zoals infecties of de verspreiding van dierziekten.
In bepaalde situaties is het dus risicovol om géén biociden te gebruiken.
Bij inspecties die zich op hygiëne richten, wordt regelmatig juist het niét
gebruiken van biociden als afwijking of overtreding beoordeeld. Gezien
de aanleiding voor deze verkenning, gaat het vooral om handelingen in
strijd met de Biocidenverordening, dus is vooral het onjuist en
oneigenlijk gebruik en gebruik van illegale middelen een punt van zorg.
Maar gezien de bruikbaarheid van deze verkenning voor de
toezichthouders en omdat het niet gebruiken van biociden ook risicovol
kan zijn, wordt dit waar relevant wel genoemd.
Signalen van risicovol biocidegebruik voor de mens zijn het aantreffen
van residuen van biociden in voedsel, drinkwater, zwemwater of
binnenlucht, meldingen van vergiftigingen of arbo-gerelateerde
blootstelling aan biociden en resistentie-ontwikkeling tegen werkzame
stoffen in biociden bij plaagorganismen. Signalen van risicovol
biocidegebruik voor het milieu zijn het aantreffen van biociden in nietdoelsoorten en in water, bodem of lucht.
De te onderzoeken problematiek kan ook vanuit de kant van de biociden
zelf worden benaderd. Biociden die mogelijk leiden tot risicovol gebruik
zijn te herkennen aan:
• Specifieke opleidingseisen en noodzakelijke certificering.
• Biociden waarvan de risico’s niet aanvaardbaar zijn conform de
toelatingseisen, maar die toch worden toegelaten vanwege
publiek belang. Het voordeel van het gebruik van deze biociden
weegt dan zwaarder dan de risico’s.
• Extra eisen die worden gesteld bij de toepassing van biociden in
behandelde voorwerpen.
• Extra eisen die worden gesteld aan het op de markt brengen van
behandelde voorwerpen.
• Relatief ernstige gevaarseigenschappen van de werkzame stoffen
in de biociden.
Er zijn veel aspecten die bepalen of het ene type biocidegebruik ‘meer
risicovol’ is dan het andere. Om te bepalen welk biocidegebruik kan
leiden tot welke risico’s, is de volgende informatie relevant:
• De aard van het onjuiste gebruik: dit is bepalend voor het
optreden van blootstelling en risico’s.
• Of het risico geldt voor mens, dier en/of milieu en wat de ernst is
van het effect.
• Wat de gevolgen zijn als het biocide niet goed werkt, niet goed
wordt toegepast of als ten onrechte geen biocide wordt gebruikt.
• Waar de biociden terechtkomen, bijvoorbeeld in bodem, water,
lucht, voedingsmiddelen en/of niet-doelsoorten.
• Het type gebruiker: deskundig gebruik van een biocide leidt
mogelijk tot minder risico’s dan ondeskundig gebruik van
hetzelfde biocide.
• De gevaarseigenschappen en de concentratie van de werkzame
stoffen in de biociden.
• De mate van persistentie in het milieu van de in biociden
gebruikte werkzame stoffen.
• De gebruikte hoeveelheden.
Pagina 28 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 zal op basis van het bovenstaande
duidelijk zijn dat er geen eenduidige en objectieve criteria zijn om te
beoordelen wat nu het meest risicovolle biocidegebruik is. In deze
verkenning wordt daarom vanuit de verschillende genoemde
invalshoeken verkent wat de risicofactoren van biocidegebruik zijn.
Het gaat in deze verkenning over veel verschillende toepassingen binnen
22 productsoorten en er zijn circa 250 toegestane werkzame stoffen in
biociden 5. Veel informatie zal ontbreken, zoals bijvoorbeeld de gebruikte
hoeveelheden. In deze verkenning wordt relevante beschikbare
informatie verzameld en geanalyseerd, maar het beeld zal zeker niet
compleet zijn. Met de beschikbare informatie wordt zo goed als mogelijk
onderbouwd welk biocidegebruik kan leiden tot welke risico’s.

5

Zie: Information on biocides - ECHA (europa.eu).
Pagina 29 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 30 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

3

Overtredingen van de biocideregelgeving

3.1

Inleiding en leeswijzer
Dit hoofdstuk behandelt onderwerpen die samenhangen met
overtredingen van de biocideregelgeving. Er zijn veel verschillende
toezichthouders voor biociden, met ieder hun eigen werkterrein, zie
paragraaf 3.2. Conform de BPR moeten de lidstaten van de Europese
Unie vijfjaarlijks informatie aanleveren over uitgevoerde inspecties
gericht op biociden. Paragraaf 3.3 beschrijft de Nederlandse inbreng in
2020. Paragraaf 3.4 gaat dieper in op resultaten van inspecties door
toezichthouders die duiden op onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik van
biociden. Hierbij wordt gezien de vraagstelling van deze verkenning
aangegeven welke risico’s hiermee samenhangen. Paragraaf 3.5 gaat in
op redenen voor onjuist of oneigenlijk gebruik, waarbij de etikettering
van biociden een belangrijke rol speelt. Paragraaf 3.6 behandelt
vervolgens beschikbare informatie uit onderzoek over illegale biociden.
Het ontbreken van gewenste biociden kan ook leiden tot illegale biociden
op de markt of oneigenlijk gebruik. Paragraaf 3.7 beschrijft voor welke
toepassingen gewenste biociden ontbreken. Vervolgens gaat paragraaf
3.8 in op het toepassen van niet toegestane werkzame stoffen in
biociden en paragraaf 3.9 op het gebruik van algemeen verkrijgbare
chemicaliën en schoonmaakmiddelen als biocide. Tot slot komen in
paragraaf 3.10 de grensvlakproducten aan de orde. Producten die
eigenlijk onder de biocideregelgeving vallen, worden soms onterecht
onder andere regelgeving op de markt gebracht. Het gaat dan vaak om
producten die op het grensvlak van de biocideregelgeving en een andere
regelgeving liggen, zoals die voor cosmetica of (dier)geneesmiddelen.

3.2

Toezichthouders voor biociden
In Nederland zijn er veel verschillende instanties die inspecties uitvoeren
die (mede) gericht zijn op biociden 6 en met biociden behandelde
voorwerpen. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) is de
landelijk coördinerende instantie voor toezicht en handhaving van
biociden. ILT houdt zelf toezicht op het stelsel van diplomering van
vakbekwaamheid en op het professionele gebruik van biociden.
Daarnaast houdt ILT toezicht op de productie, import en alle
distributie/handel van biociden voor professioneel gebruik.
De andere belangrijke toezichthouder voor biociden is de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De belangrijkste handelingen
waarvoor de NVWA toezicht houdt op naleving van de
biocideregelgeving betreffen:
• De verkoop van biociden en behandelde voorwerpen aan
particuliere gebruikers, dus consumenten.
• Het gebruik van biociden waarbij de consument betrokken is of
de gevolgen van onjuiste toepassing aan de consument schade
kan berokkenen.
• Het gebruik van biociden in een aantal specifieke sectoren,
namelijk de levensmiddelenindustrie, de vlees- en
6

Zie Toezicht | Biociden.
Pagina 31 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

visverwerkende industrie, diervoerderindustrie, horecabedrijven
en ambachtelijke bedrijven (vooral middelen voor professionele,
industriële toepassing) en de wellnesssector/schoonheidsbranche.
Het gebruik van biociden in de agrarische sector.

Hiernaast zijn er nog enkele toezichthouders met een specifieke taak.
Dit zijn:
• De Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA, voorheen Inspectie
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (I-SZW)), die toeziet op
beroepsmatige en industriële eindgebruikers voor de gezondheid
van werknemers.
• De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), die toeziet op juist
gebruik van biociden in ziekenhuizen en zorginstellingen. Het
gaat dan om desinfectiemiddelen voor de huid en voor
oppervlakken.
• De Waterschappen die toezien op toepassingen van biociden
waarbij de biociden of residuen van deze biociden in het
oppervlaktewater terecht (kunnen) komen. De Waterschappen
constateren eventuele overschrijdingen van waternormen en
zetten in op maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren.
Tot slot houdt het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) toezicht op het
gebruik van biociden in de mijnbouwsector. Het gaat dan met name om
de olie- en gaswinning, zoutwinning en geothermie.
3.3

Risicogerichte inspecties conform artikel 65-rapportage BPR
Artikel 65 van de Biocidenverordening verplicht lidstaten van de
Europese Unie (EU) vijfjaarlijks te rapporteren aan de Europese
Commissie (EC) over de uitvoering van de Biocidenverordening. De
lidstaten moeten onder andere informatie aanleveren over uitgevoerde
inspecties. Voor de artikel 65-rapportage over de periode 2013-2019 is
ook informatie aangeleverd door Nederland (EC, 2020). De gegevens
laten zien hoeveel inspecties er zijn uitgevoerd naar welke productsoort
van de biociden en hoe vaak afwijkingen van de regelgeving zijn
geconstateerd. De ILT en de NVWA geven aan dat zij handhaven op
basis van klachten/meldingen en dat ze daarnaast risicogerichte
handhavingsprojecten uitvoeren. Daarom is het relevant voor deze
verkenning waarop de uitgevoerde inspecties zich richtten. Informatie
over de risicogerichte handhavingsprojecten staat in paragraaf 3.4.
Hierbij staat ook detailinformatie over de resultaten van de uitgevoerde
inspecties, zodat duidelijk wordt of er sprake was van risicovol
biocidegebruik. Informatie over de handhaving op basis van klachten
en/of meldingen is niet openbaar beschikbaar en dus niet opgenomen.
De keuze voor de risicogerichte inspecties zijn ingegeven door kennis
over de risico’s voor de gezondheid (bijvoorbeeld relatie met voedsel),
risico’s voor de gezondheid en het milieu (bijvoorbeeld rodenticiden) en
risico’s voor de waterkwaliteit (bijvoorbeeld antifouling en
algenbestrijding). De gemaakte keuzes hangen ook samen met de
taakstelling van de verschillende toezichthouders. Daarnaast bepalen
signalen over onjuist gebruik, oneigenlijk gebruik en illegale biociden
mede de keuzes van de toezichthouders.
Pagina 32 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

3.4

Informatie uit uitgevoerde inspecties
Op de websites van de toezichthouders is gezocht naar informatie over
de uitgevoerde inspecties die aangeeft in welke sectoren en situaties
welke afwijkingen van de regelgeving voor biociden zijn geconstateerd.
Ook is gekeken of de geconstateerde afwijkingen als risicovol zijn (of
kunnen worden) beoordeeld. De gevonden informatie is gedetailleerd en
met referenties opgenomen in Bijlage 2 en is in de voorliggende
paragraaf samengevat. De meeste gevonden informatie dateert van de
afgelopen vijf jaar. Slechts enkele referenties zijn ouder.
De NVWA en de IGJ gebruiken regelmatig de termen
ontsmetting/ontsmetten en ook desinfectans/desinfectantia. Dit is
hetzelfde als desinfectie/desinfecteren en desinfectiemiddel(en).
Informatie uit inspecties die gericht is op residuen in voedingsmiddelen
staat apart in paragraaf 4.2 en over behandelde voorwerpen in
paragraaf 4.8. Hiervoor is gekozen zodat alle informatie over deze twee
onderwerpen bij elkaar staat.
Bij ILT is met name veel aandacht voor rodenticiden. Deze biociden
bevatten stoffen met relatief ernstige gevaarseigenschappen. Ook is er
veel aandacht voor gassingen waarvoor specifieke regels gelden
(meldingsplicht). Met name in de coronaperiode is er veel aandacht
geweest voor de desinfectiemiddelen. Ook waren er inspecties gericht op
de bestrijding van algen op natte kunstgrasvelden, op antifouling en op
aircomiddelen garagebedrijven. Zie voor de op behandelde voorwerpen
gerichte inspecties paragraaf 4.8.
Enkele resultaten van ILT-inspecties zijn:
• Van de in 2019 en 2020 onderzochte 41 locaties met natte
kunstgrasvelden gebruikten er 5 een toegelaten biocide voor de
bestrijding van algen, maar dat gebeurde geen enkele keer op de
juiste manier. Het op 5 locaties aangetroffen illegale gebruik van
waterstofperoxide kan risico’s opleveren voor de toepasser.
Waterstofperoxide is een algemeen verkrijgbaar chemisch middel
(zie paragraaf 3.9).
• Tijdens de coronapandemie in 2020 en 2021 liet de ILT
desinfectiepoorten verwijderen bij winkels. Hierin werden illegale
biociden gebruikt, die gevaarlijk kunnen zijn voor de ogen. Ook
werden, in een project samen met de NVWA, meer dan 1.000
advertenties voor desinfectiemiddelen offline gehaald. De eerste
partijen desinfectiemiddelen die tijdens de coronapandemie door
nieuwe partijen op de markt werden gebracht, bevatten – zonder
opzet – veel te weinig werkzame stof en werden niet veilig
afgevuld. Van de 29 geïnspecteerde supermarkten boden 7
supermarkten bij de ingang een handdesinfectiemiddel aan dat
niet voor dit doel is toegelaten. Daarbij werd nergens uitgelegd
hoe je het handdesinfectiemiddel moest gebruiken. Van de 22
geïnspecteerde supermarkten die oppervlaktedesinfectiemiddelen
beschikbaar stelden voor winkelwagens of mandjes, werkte
slechts 1 met een hiervoor toegelaten middel.
• Bij de antifouling gerichte inspecties in 2015 is in 57 procent van
de gevallen een interventie gepleegd. De belangrijkste
Pagina 33 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

tekortkomingen waren het gebruik of de verkoop van een niet
(meer) toegelaten biocide, onvolledige en onjuiste etiketten en
een onvoldoende administratie.
De NVWA heeft in 2018 controles uitgevoerd naar het (oneigenlijke)
gebruik van biociden op basis van formaldehyde en het gebruik van
ozon in de bloembollenteelt en sierteelt. Ook heeft de NVWA veel
aandacht voor het gebruik van desinfectiemiddelen in de tatoeage- en
piercingsector, schoonheidssalons en veevervoer, maar ook voor
desinfectiemiddelen die bedoeld zijn voor de consument. Verder is er
ook aandacht voor het gebruik van illegale conserveermiddelen in doehet-zelfproducten. Zie voor inspecties die gericht zijn op voedsel
paragraaf 4.2.

Figuur 3.1 Desinfectie is bij het aanbrengen van tatoeages of piercings erg
belangrijk. Maar ingewikkeld is het ook. Om infecties te voorkomen moet de
open huid gedesinfecteerd worden met een geneesmiddel. De handen van de
tatoeëerder of piercer moeten gedesinfecteerd worden met een biocide. Voor de
oppervlakken is weer een ander biocide nodig.

Enkele resultaten van NVWA-inspecties of -onderzoek zijn:
• In 2018 bleken in de bloembollensector 5 van 31 overtredingen
te gaan over het gebruik van een biocide op basis van
formaldehyde voor de desinfectie van bloembollen. Dat is een
oneigenlijk gebruik van een biocide. Formaldehyde is
geclassificeerd als ’kan kanker veroorzaken’.
• Bij de analyse van de bloembollenketen (2019) en de
sierteeltketen (2021) blijkt er onvoldoende bekend over het
(oneigenlijk) toepassen van desinfectiemiddelen, waardoor
eventuele risico’s hiervan niet kunnen worden beoordeeld.
• Bij inspecties in de tatoeage- en piercingsector in 2014, 2015,
2016 en 2021 trof men vooral afwijkingen aan over het gebruik
van desinfectiemiddelen (21 procent in 2014, 56 procent in 2015,
46 procent in 2016 en 61 procent in 2021): deze zijn niet
Pagina 34 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

aanwezig, worden verkeerd gebruikt of zijn officieel niet
toegelaten als desinfectiemiddel. De desinfectiemiddelen kunnen
in dit geval een biocide, medisch hulpmiddel of geneesmiddel
zijn. In 2021 werd bij 47 procent van de 116 inspecties een
illegaal desinfectiemiddel voor huiddesinfectie gebruikt, bij 15
procent een illegaal desinfectiemiddel voor oppervlakken en bij 5
procent een illegaal handdesinfectiemiddel. Bij 33 procent van de
inspecties was er sprake van oneigenlijk of onjuist gebruik. Er
werden bijvoorbeeld oppervlaktedesinfectiemiddelen gebruikt
voor de huid (oneigenlijk gebruik) of de inwerktijd in de
gebruiksaanwijzing werd niet aangehouden (onjuist gebruik).
Bij de controle in 2018 van desinfectiemiddelen gebruikt voor
veewagens voor varkensvervoer is bemonsterd op de
concentratie werkzame stof. In totaal waren 54 van de 110
geanalyseerde desinfectievloeistoffen niet akkoord. Er werd 36
keer een te lage concentratie van de werkzame stof
geconstateerd (meer dan 25 procent te laag) en 16 keer een te
hoge concentratie (meer dan 2 keer te hoog). Te lage
concentraties kunnen het risico op besmettingen met dierziekten
via diertransport vergroten. In 2021 bleken 162 monsters (45
procent) van de onderzochte gebruiksoplossingen van
desinfectiemiddelen in de (pluim)veetransportmiddelensector niet
aan de eisen te voldoen. In 134 gevallen was de dosering van het
desinfectiemiddel te laag en in 23 oplossingen te hoog.
Onderdosering kan leiden tot resistentie van bacteriën en indirect
tot aantasting van de diergezondheid (onvoldoende werkzaam
tegen dierzieken). Overdosering kan schadelijke effecten hebben
op de gezondheid van mens of dier of op het milieu.
Een NVWA-rapport uit 2021 over consumentenproducten gaat
onder meer in op de risico’s van biociden (en andere chemische
stoffen) in textiel waarmee huidcontact is, zoals kleding en tapijt.
De risico’s hiervan voor de consument worden als laag ingeschat.
Bij een inventarisatie van stoffen in doe-het-zelfproducten zijn
diverse niet-goedgekeurde werkzame stoffen als
conserveermiddel in de producten aangegeven. Het NVWArapport noemt ook inspecties uit 2018. Toen bleek 60 procent
van de 47 onderzochte handdesinfectiemiddelen bestemd voor
consumenten een illegaal biocide. Bij twee derde van de 22
toegelaten handdesinfectiemiddelen ontbrak verplichte informatie
op het etiket. Bij illegale desinfectiemiddelen kan de consument
op onveilige wijze worden blootgesteld, omdat er geen
vastgesteld gebruiksvoorschrift is. Dit risico schatte de NVWA in
als ‘middelhoog tot hoog’.

Pagina 35 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 3.2 Gemaakte oplossingen van desinfectiemiddelen die gebruikt worden
bij veetransport bevatten vaak te weinig werkzame stof. Dat blijkt uit
laboratorium analyses van de gebruikte oplossingen. Dit kan leiden tot risico’s
op besmettingen met dierziekten.

Bij de IGJ is er veel aandacht voor desinfectiemiddelen in de
verpleeghuiszorg, de gehandicaptenzorg, de ziekenhuiszorg en in
particuliere klinieken. Het zal hier deels ook gaan over medische
hulpmiddelen in plaats van biociden.
Enkele resultaten van IGJ-inspecties zijn:
• In de verpleeghuiszorg wordt in 2020 bij veel zorgaanbieders
onvoldoende gereinigd en gedesinfecteerd volgens de
hygiënerichtlijnen. Vaak zijn er volgens de rapportage
‘onvoldoende’ of ‘onjuiste’ desinfectiemiddelen aanwezig en
ontbreekt kennis bij schoonmaakmedewerkers over het juist
beoordelen wanneer er gereinigd of gedesinfecteerd moet
worden.
• Over de gehandicaptenzorg zegt de IGJ in 2021: “Bij driekwart
van de zorgaanbieders is geen goed desinfectiemiddel aanwezig
voor oppervlakken, of voldoet het desinfectiemiddel niet aan de
norm. Daardoor is niet zeker of het middel zijn desinfecterende
werk goed doet.”
• In de ziekenhuiszorg stuit de IGJ in 2017 op “onvoldoende kennis
bij de gebruikers, onjuist gebruik van desinfectantia, of
verkeerde opslag en/of gebruik van de spoelruimte”.
De inspecties van de waterschappen richten zich met name op de
antifouling en daarnaast op kunstgras.
Enkele resultaten van inspecties door de waterschappen zijn:
• Bijna alle in 2019 toegepaste middelen voor algenbestrijding op
kunstgras zijn illegale biociden.
Pagina 36 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

Door in 2017 op antifouling gerichte handhavingsacties steeg het
naleefgedrag in één jaar tijd van circa 35 procent naar circa 73
procent.

De Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA) rapporteert op de website
specifiek weinig over biociden. De NLA heeft daarom schriftelijk inbreng
geleverd voor dit rapport. De NLA geeft aan dat zij toezicht houdt op de
beheersing van de blootstelling aan gevaarlijke stoffen in bedrijven ‘in
den brede’ en dat er daarom niet specifiek over biociden op de website
wordt gerapporteerd. In de interventies van de NLA worden dus alle
gevaarlijke stoffen beschouwd, en niet uitsluitend biociden. Specifiek
betreffende biociden is er de nodige aandacht voor begassingen. In de
periode 2018-2020 heeft de Inspectie SZW 82 zaken over gegaste
containers geïnspecteerd. Het handhavingspercentage was 43 procent.
In totaal werden 40 overtredingen geconstateerd. De vaakst
geconstateerde overtreding (83 procent) was “het niet nemen van
doeltreffende maatregelen bij gevaar voor verstikking, bedwelming,
vergiftiging, brand of explosie op een plaats of in een ruimte waar een
werknemer zich bevindt” (I-SZW, 2021). De NLA heeft de afgelopen
jaren ook onder andere inspecties uitgevoerd gericht op het gebruik van
formaldehyde voor hoefontsmetting en naar uitdamping van
ethyleenoxide in magazijnen (zie verder paragraaf 4.7).
Het Staatstoezicht op de Mijnen SodM houdt onder andere toezicht op
de volledigheid en juistheid van werkplannen in de mijnbouwsector,
inclusief het aanwezig zijn van een registratie bij het Ctgb van de
vermeldde biociden. Het SodM voert risicogerichte inspecties uit,
waarvan controle op het biocidegebruik een onderdeel kan zijn
(mededeling SodM).
Een samenvatting op hoofdlijnen van de gevallen waarbij bij inspecties
veel onjuist, illegaal of oneigenlijk gebruik werd waargenomen, is
opgenomen in Tabel 3.1. Dit betreft dus informatie die op de websites
van de toezichthouders is gevonden. Dit gaat om thematische
handhavingsprojecten en niet om individuele handhavingszaken per
product. Deze tabel geeft een indruk van de uitgevoerde inspecties,
maar uitdrukkelijk geen volledig beeld.
Tabel 3.1 Samenvatting op hoofdlijnen uitgevoerde inspecties, waarbij onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik van biociden of illegaal op de markt brengen van
biociden is gerapporteerd*.

Toezichthouder
ILT
ILT

Het aangetroffen onjuiste, oneigenlijke
of illegale op de markt brengen of
gebruik van biociden
Onjuist en illegaal gebruik van
bestrijdingsmiddelen om algengroei op
kunstgrasvelden te bestrijden.
Gebruik van illegale desinfectiemiddelen bij
desinfectiepoorten. Ook de
desinfectiepoorten zelf zijn niet toegestaan.
Aanbieden (op internet) van illegale of niet
voor dat doel toegelaten (oneigenlijk
gebruik) desinfectiemiddelen. Onjuist en
illegaal gebruik van desinfectiemiddelen bij
Pagina 37 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Toezichthouder

ILT

NVWA
NVWA

NVWA
NVWA
IGJ
I-SZW (thans NLA)
Waterschappen

Het aangetroffen onjuiste, oneigenlijke
of illegale op de markt brengen of
gebruik van biociden
supermarkten. Illegaal gebruik van
desinfectiemiddelen in vliegtuigen.
Gebruik en verkoop van illegale biociden:
aircomiddelen (in de autobranche),
antifoulingverf, desinfectiemiddelen (onder
andere in de schoonmaakbranche),
rodenticiden en insecticiden.
Oneigenlijk gebruik van biociden
(formaldehyde) in de bloembollenbranche en
sierteelt.
Onjuist en illegaal gebruik van
desinfectiemiddelen in diverse sectoren
(onder andere in de tatoeage- en
piercingsector en bij (pluim)veevervoer).
Gebruik van illegale conserveermiddelen in
doe-het-zelfproducten.
Illegale handdesinfectiemiddelen voor
consumenten. Onjuiste etiketten (kan leiden
tot onjuist of oneigenlijk gebruik).
Onjuist, oneigenlijk en illegaal gebruik van
desinfectiemiddelen in zorgsectoren.
Onjuist gebruik bij het begassen van
containers.
Oneigenlijk en illegaal gebruik van
antifoulingverf en bestrijdingsmiddelen om
algengroei op kunstgrasvelden te bestrijden
(zie ook ILT).

*Door de ILT uitgevoerde inspecties die gericht zijn op behandelde voorwerpen staan in
paragraaf 4.8 en door de NVWA uitgevoerde inspecties die gericht zijn op voedsel in
paragraaf 4.2.

3.5

Analyse onjuist en oneigenlijk gebruik van toegelaten biociden
Zoals in paragraaf 1.2 staat is:
•
Onjuist gebruik van biociden: het niet goed volgen van het
gebruiksvoorschrift.
•
Oneigenlijk gebruik van biociden: het gebruik van biociden voor
een andere toepassing dan waarvoor de toelating geldt.
Als het gaat om onjuist gebruik of oneigenlijk gebruik, is de informatie
in het gebruiksvoorschrift en op de verpakking belangrijk. Voor de
biociden die nog onder het overgangsrecht van de Wet
gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Wgb) vallen, stelt het Ctgb de
gebruiksvoorschriften vast in het WGGA, waarbij het Wettelijk
Gebruiksvoorschrift letterlijk op het etiket moet staan. Als het Ctgb een
biocide onder de BPR beoordeelt, stelt het College de SPC vast. Er zijn
onder de BPR ook toelatingen via ‘wederzijdse erkenningen’. Dan is een
biocide al in een ander EU-land beoordeeld en toegelaten en vraagt de
toelatingshouder vervolgens een toelating aan in Nederland. Het Ctgb
neemt dan in principe de door een ander land vastgestelde SPC over.
Onder de BPR mag de toelatingshouder de tekst van het etiket
vormgeven in overeenstemming (maar niet per se letterlijk) met de
Pagina 38 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

SPC, waardoor er meer verschillen ontstaan tussen de etiketten van
vergelijkbare middelen van verschillende toelatingshouders. Dit kan tot
onduidelijkheid leiden bij de gebruiker. Een gebruiker kan bijvoorbeeld
denken dat een middel tegen ‘omkapselde virussen en het coronavirus’
beter is dan een middel tegen alleen ‘omkapselde virussen, terwijl de
werkzaamheid (qua doelorganismen) effectief hetzelfde is. Het Europese
richtsnoer over werkzaamheid raadt deze zogenoemde valse claims af 7.
Voor geneesmiddelen worden inmiddels stappen gezet om voor
gebruikers beter leesbare bijsluiters te ontwikkelen 8.

Figuur 3.3 Een handdesinfectiemiddel werkt alleen goed als het volgens het
gebruiksvoorschrift wordt gebruikt. Het gebruiksvoorschrift hoort op het etiket te
staan, maar ontbreekt daarop regelmatig. Tijdens de coronapandemie bleken er
veel illegale (niet-toegelaten) handdesinfectiemiddelen op de markt.
7

In de BPR Efficacy guidance sectie 5.4.0.3.1: “Claims against specific organisms or groups of organisms
should not be made if they imply a false impression of the superiority of a product; for example, a claim against
MRSA should not be made for a bactericidal product, because MRSA does not present a specific challenge for
disinfectants”.
8 Zie: Column 'Over medicijnen': Vaccininformatie voor iedereen | Nieuwsbericht | College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen (cbg-meb.nl) en ‘Bijsluiter voor dummies’: één A4'tje met iconen en begrijpelijke taal
(parool.nl).
Pagina 39 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bij een enquête door het RIVM onder Nederlandse zorginstellingen is
gevraagd naar de aanwezigheid van een etiket met
gebruiksvoorschriften voor handdesinfectiemiddelen (Huiberts en
Wezenbeek, 2022). Ongeveer de helft van de producten bevat altijd een
etiket of voorschrift en 20 tot 30 procent heeft vaak of soms een etiket
met een gebruiksvoorschrift. Handdesinfectiemiddelen (PT01) bedoeld
voor gebruik door bewoners of patiënten en bezoekers van
zorginstellingen missen het vaakst een etiket: 25-28 procent van de
respondenten geeft aan dat bij producten voor deze doelgroep nooit of
zelden een etiket aanwezig is. Bij producten bedoeld voor gebruik door
personeel is dit 19 procent. De afwezigheid van gebruiksvoorschriften
kan leiden tot onjuist of oneigenlijk gebruik. Dit kan bijvoorbeeld als een
te korte inwerktijd wordt toegepast (onjuist gebruik), als de te
desinfecteren handen zeer vuil zijn (onjuist gebruik), of als een product
wordt gebruikt voor een ander doeleinde dan waarvoor het is toegelaten
(oneigenlijk gebruik). Als desinfectiemiddelen onjuist of oneigenlijk
worden gebruikt, is de kans aanwezig dat deze onvoldoende werkzaam
en/of onveilig zijn en dit kan daarom risico’s opleveren.
In België is onderzoek onder consumenten gedaan naar onder andere
onjuist gebruik van desinfectiemiddelen 9 (Incidence, 2022). Van de 2025
geënquêteerde Belgen gebruikt 66 procent desinfectiemiddelen voor de
huid (PT01), 67 procent een middel voor diverse oppervlakken (PT02)
en 44 procent een middel voor oppervlakken die in contact kunnen
komen met voedsel (PT04). Eén van de belangrijkste redenen voor
onjuist gebruik van desinfectiemiddelen, is dat de informatie op de
verpakking niet, of slechts gedeeltelijk, wordt gelezen. Het deel van de
respondenten dat de informatie wel leest, vindt de informatie niet
duidelijk (genoeg). Dat komt volgens de respondenten door de slechte
leesbaarheid (te kleine letters, te veel informatie, slecht contrast tussen
tekst en achtergrond) en het moeilijke taalgebruik. Bij
desinfectiemiddelen voor de huid (PT01) is 54 procent van alle
respondenten niet op de hoogte van de nodige inwerktijd voor een
goede werking of van de uiterste gebruiksdatum. Een deel van de
respondenten (36 procent) denkt ten onrechte dat deze middelen een
reinigende werking hebben. Bij de desinfectiemiddelen voor
oppervlakken (PT02 en PT04) leest men vaak niet alle informatie op het
etiket van de verpakking, zoals voorschriften voor verdunning of het
naspoelen van oppervlakken.
In paragraaf 3.4 staat informatie over het onjuist en oneigenlijk gebruik
van biociden die uit inspecties naar voren is gekomen. Ook de in
paragraaf 4.2 genoemde WFSR-studie over schoonmaken en
desinfecteren in onder andere de pluimveeketen (Banach et al., 2020)
gaat hierop in. Redenen voor het onjuist gebruik van biociden zijn
volgens dit WFSR-rapport gebrek aan kennis, of omdat het teveel tijd
kost om eerst schoon te maken en dan te desinfecteren. Paragraaf 4.7
beschrijft onderzoek van het Nationaal Vergiftigingen Informatie
Centrum (NVIC) naar oorzaken van acute arbeidsintoxicaties. Deze
oorzaken zijn onder andere het ontbreken of niet opvolgen van
voorschriften, zoals het niet gebruiken van persoonlijke
beschermingsmiddelen.
9

Zie: Enquête over het gebruik van ontsmettingsmiddelen | FOD Volksgezondheid (belgium.be).

Pagina 40 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 3.4 Biociden hebben een gebruiksvoorschrift, zodat ze veilig en juist
kunnen worden gebruikt. Dit rapport vraagt aandacht voor goede en uitvoerbare
voorschriften, voor bewustwording bij particulieren van het belang om die
voorschriften op te volgen én voor toezicht op de beschikbaarheid ervan.

Samengevat blijkt dat toegelaten biociden onjuist of oneigenlijk worden
gebruikt door gebrek aan kennis, tijdgebrek/tijdswinst (bijvoorbeeld niet
schoonmaken voorafgaand aan desinfectie), onachtzaamheid, het
ontbreken van informatie (geen voorschriften, geen etiket) en
problemen met de etiketten (moeilijk naleefbaar, slecht leesbaar,
ingewikkelde taal).

Pagina 41 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

3.6

Aantreffen en onderzoek naar illegale biociden
De ILT en de NVWA geven aan dat zij ook handhaven op basis van
meldingen en klachten (zie paragraaf 3.3). In de door ons
geraadpleegde openbare informatie is alleen globaal aangegeven
hoeveel en welk type illegale biociden op basis van deze meldingen en
klachten zijn aangetroffen. Bij vrijwel elke toezichts- of
handhavingsactie worden illegale of oneigenlijk gebruikte biociden
aangetroffen (zie paragraaf 3.4 en bijlage 2).
Er zijn ook diverse onderzoeken die informatie geven over illegale
biociden. Meer gedetailleerde informatie en de geraadpleegde literatuur
staan in Bijlage 3. In 2007 en 2012 is onderzoek uitgevoerd dat vooral
was gebaseerd op verwachtingen over illegale biociden. Het onderzoek
uit 2012 heeft een database opgeleverd, die laat zien hoe enorm breed
het scala aan toepassingen van biociden is en dat er ook heel veel
verschillende bedrijfstypen zijn, die allemaal andere typen biociden
toepassen. De database kan een handvat bieden aan handhavers over
welke typen biociden bij inspecties kunnen worden verwacht. Het RIVM
heeft in 2021 onderzoek uitgevoerd naar het particulier gebruik van
rodenticiden en middelen tegen groene aanslag. Een aandachtspunt is
dat particulieren bij een gebruiksverbod voor bepaalde rodenticiden
kunnen uitwijken naar de aankoop van niet in Nederland toegelaten
middelen op internet. Bij de bestrijding van groene aanslag wijken
particulieren veel uit naar chemische middelen die daarvoor niet zijn
toegelaten. Het gaat hierbij vooral om schoonmaakmiddelen, zoals azijn
(zie ook paragraaf 3.9). Gebruik van azijn met hogere concentraties
azijnzuur kan risico’s opleveren voor waterorganismen, planten en
bodemorganismen en ook voor de gebruiker. Bij een inventarisatie door
het RIVM in 2021 bleken er illegale desinfectiemethoden voor lucht en
ruimtes en biocidecoatings op de markt te zijn die in situ ionen of vrije
radicalen genereren.

3.7

Het ontbreken van gewenste biociden
Bij het ontbreken van gewenste biociden gaat het om biociden waaraan
wel behoefte is, maar waarvoor geen toegelaten biociden op de markt
zijn. Het gaat hierbij niet altijd om noodzakelijke biociden. Soms zijn er
al andere oplossingen beschikbaar voor het probleem of ‘creëert’ een
producent een behoefte bij de gebruiker door het op de markt brengen
van een illegaal biocide. Het kan ook zijn dat er wel een geschikt
toegelaten biocide voorhanden is, maar dat dit te duur of minder goed
werkzaam wordt gevonden, waarna gebruikers uitwijken naar een niet
voor de beoogde toepassing toegelaten alternatief. Het ligt voor de hand
dat er bij deze ontbrekende gewenste biociden sprake is van oneigenlijk
gebruik of gebruik van illegale middelen. Op basis van signalen binnen
het Kennisnetwerk Biociden en contacten in het werkveld zijn de
volgende ontbrekende door de markt gewenste biociden in beeld:
•
Tijdens een bijeenkomst van het Kennisnetwerk Biociden over
antifouling (PT21) 10 gaven verschillende deelnemers aan dat de
toegelaten antifoulingverf voor de recreatievaart onvoldoende
werkt op zout water. Verf met hogere koperconcentraties, die is

10

Zie: KNB Event: Milieubewust omgaan met antifouling in de pleziervaart | Kennisnetwerk Biociden.

Pagina 42 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

•

•

•
•

11
12

toegelaten voor de beroepszeescheepvaart en die in het
buitenland te koop is, werkt wel.
In 2017 hield het Kennisnetwerk Biociden een bijeenkomst over
het gebruik van middelen voor balseming en
weefselconservering 11. Dit zijn biociden in PT22. Hiervoor waren
toen geen toegelaten biociden op de Nederlandse markt en dat is
nu (augustus 2023) nog steeds het geval.
Er zijn geen specifieke biociden toegelaten voor het afdoden van
genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s). Er is discussie
welke toegelaten desinfectiemiddelen hiervoor wel of niet mogen
worden toegepast. Voor zover bij ons bekend wordt er onder
andere gebruikgemaakt van bulkchemicaliën (illegale middelen)
en/of biociden die zijn toegelaten voor andere toepassingen
(oneigenlijk gebruik). Zoals het Platform voor Biologische
Veiligheidsfunctionarissen aangeeft, moet er gebruik worden
gemaakt van toegelaten biociden voor het beoogde gebruik. 12
In de factsheet van Kennisimpuls Waterkwaliteit over DEET
(KIWK, 2022f; zie paragraaf 5.3.1) wordt mogelijk illegaal
gebruik van biociden met DEET in de veehouderij genoemd. Het
kan hier overigens ook gaan om illegale diergeneesmiddelen. Er
wordt momenteel (zomer 2023) gewerkt aan afspraken over de
precieze grens tussen diergeneesmiddelen en biociden. De
factsheet noemt naast de illegale middelen met DEET voor
insectenwering voor paarden ook met DEET geïmpregneerde
producten, zoals polsbanden en muskietennetten die eveneens in
Nederland niet zijn toegestaan. Er zijn alleen toegelaten biociden
met DEET die bedoeld zijn voor toepassing op de menselijke
huid.
Bloedluis is een lastig te bestrijden plaag waarvoor maar weinig
effectieve middelen beschikbaar zijn. Dit zorgde ervoor dat er
een markt was voor een effectief middel waarin achteraf illegaal
de werkzame stof fipronil bleek te zitten. Dit kan overigens gaan
om een diergeneesmiddel of om een biocide (zie paragraaf 4.2).
Na het uitbreken van de coronapandemie was er een groot tekort
aan desinfectiemiddelen. Bij inspecties bleken veel illegale
middelen op de markt (zie paragraaf 3.4).
Door de coronapandemie ontstond er opeens een grote behoefte
aan mondkapjes en werden er sprays op de markt gebracht om
mondkapjes te desinfecteren (Wijnhoven et al., 2021). Dit lijkt
geen noodzakelijke biocide te zijn, maar kennelijk was er wel een
markt voor. Deze sprays met een antimicrobiële claim zijn
biociden en hebben een toelating nodig voor dit gebruik, maar
die hadden deze sprays niet. Bij toepassing van dit soort sprays
kan blootstelling plaatsvinden aan stoffen die mogelijk
gezondheidsschade kunnen veroorzaken, zoals huidirritatie of
allergische reacties. Ook kwamen er met biociden behandelde
mondkapjes op de markt (zie ook paragraaf 4.8). Mondkapjes die
zijn behandeld met biociden en die een duidelijke
gezondheidsclaim voeren, zijn behandelde voorwerpen met een
primaire biocideclaim. Deze hebben daarom een toelating nodig
(zie ook paragraaf 6.3).

Zie: KNB Event: Veilig en gezond weefsels conserveren | Kennisnetwerk Biociden.
Zie: Aangrenzende wet- en regelgeving | BVF (bvfplatform.nl).
Pagina 43 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Over de aanwezigheid van dergelijke illegale biociden op de markt is
geen kwantitatieve informatie gevonden en mogelijk zijn er nog meer
ontbrekende gewenste biociden.
3.8

Niet toegestane werkzame stoffen in biociden
Werkzame stoffen die niet zijn goedgekeurd en ook niet in het
beoordelingsprogramma van ECHA zitten voor een bepaalde
productsoort, mogen niet (meer) worden toegepast in biociden binnen
die productsoort. Het risico bestaat uiteraard dat deze ‘niet toegestane’
werkzame stoffen alsnog illegaal worden toegepast. Als de werkzame
stof voor geen enkele productsoort is toegestaan, zijn alle biociden met
deze stof illegaal. Als de stof voor bepaalde productsoorten wel is
toegestaan en voor andere niet, dan is er mogelijk meer kans op
oneigenlijk gebruik. Onder ‘niet toegestaan’ vallen werkzame stofproductsoort-combinaties die niet zijn goedgekeurd (not approved),
waarvoor de goedkeuring is verlopen (expired) of waarvoor er geen
aanvrager meer is die een dossier wil indienen (cancelled application, no
longer supported). Welke stoffen niet zijn toegestaan voor welke
productsoort is op te zoeken in de ECHA-database 13.
In Bijlage I van Verordening (EG) Nr. 1451/2007 14 kan worden
opgezocht welke werkzame stoffen in biociden vóór mei 2000 op de
markt waren. Deze heten ‘werkzame stoffen die als bestaand zijn
geïdentificeerd’. Als deze stoffen niet in het beoordelingsprogramma van
ECHA zitten, mogen ze nu niet meer in biociden worden toegepast. Als
ze wel in de ECHA-database te vinden zijn, kan de productsoort en
beoordelingsstatus worden opgezocht. Hiermee is na te gaan of de
werkzame stof in het betreffende biocide is toegestaan. Als dat niet zo
is, gaat het om een illegaal biocide.

3.9

Het gebruik van algemeen verkrijgbare chemicaliën en
schoonmaakmiddelen
Algemeen verkrijgbare (bulk)chemicaliën en schoonmaakmiddelen zoals
azijn(zuur), chloor (chloorbleekloog), waterstofperoxide en
formaldehyde (formaline) zijn legale chemicaliën en/of
schoonmaakmiddelen. Maar zodra ze worden toegepast als biocide
betreft dit een niet toegelaten gebruik. De genoemde producten zijn op
zichzelf niet illegaal, maar het gebruik als biocide is dat wel. Alleen op
het bewezen gebruik van deze middelen als biocide kan gehandhaafd
worden. Om dergelijk niet toegelaten gebruik te voorkomen, is
bijvoorbeeld voldoende kennis over het verschil tussen reinigen en
desinfectie noodzakelijk. Dit geldt zowel voor diverse sectoren als voor
particulieren (zie ook paragraaf 3.6). Ook het gebruik van formaldehyde
voor het opzetten van dieren is een voorbeeld van het gebruik van
algemeen verkrijgbare chemicaliën voor een biocidetoepassing. Gezien
de classificatie van formaldehyde als ‘kan kanker veroorzaken’ kan dit
13

Zie: Information on biocides - ECHA (europa.eu). Let op: soms zit een werkzame stof-productsoortcombinatie twee keer in de ECHA-database met een verschillende beoordelingsstatus. Als voorbeeld:
chloordioxide in PT02 heeft zowel de status ‘no longer supported’, als de status ‘initial application for approval
in progress’. Er zijn kennelijk twee aanvragers geweest, waarvan er één zich heeft teruggetrokken. Deze
werkzame stof zit dan nog in het beoordelingsprogramma en mag als werkzame stof in biociden voor de in het
beoordelingsprogramma aangegeven PT’s.
14
Zie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32007R1451&from=es.
Pagina 44 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

risicovol zijn. Er is echter voor deze toepassing geen toegelaten biocide
op de markt.
3.10

Grensvlakproducten
Er zijn producten waarbij niet direct duidelijk is of het een biocide is.
Afhankelijk van het specifieke gebruik kan hetzelfde middel onder een
andere wetgeving vallen. Dit noemt men grensvlakproducten. Een
voorbeeld hiervan is het gebruik van azijn voor het reinigen van tegels
(reinigingsmiddel) of voor het verwijderen van groene aanslag (algen)
op tegels (biocide). Maar ook in het geval van cosmetica, medische
hulpmiddelen en (dier)geneesmiddelen is er een grensvlak met biociden.
Als er een werkzame stof in het reinigingsmiddel zit en er is een
biocideclaim waarbij het middel als doel heeft om organismen te
bestrijden, dan zal in veel gevallen de biocidewetgeving van toepassing
zijn. Reinigers zonder biocidetoepassing vallen onder de regelgeving
voor reinigingsmiddelen of cosmetica. Bij dit type regelgeving wordt de
werkzaamheid en veiligheid van de producten niet onafhankelijk
beoordeeld voor ze op de markt mogen worden gebracht, zoals onder de
Biocidenverordening. Dit betekent dat het goedkoper en eenvoudiger
kan zijn om een reinigingsmiddel of cosmeticum op de markt te
brengen, in plaats van een biocide. Bij producten op het grensvlak van
twee regelgevingen is er een groter risico op illegale biociden met de
daarbij behorende risico’s (zoals geen onafhankelijke risicobeoordeling,
geen beoordeling werkzaamheid, geen gebruiksvoorschrift). Zie voor
meer informatie over de beoordeling van werkzaamheid en veiligheid
onder diverse wetgevingen Huiberts et al. (2023). Op de website
biociden.nl 15 zijn de beschikbare richtlijnen voor het beoordelen van
grensvlakproducten te vinden. Toch is de grens soms lastig te trekken.
Zo is een middel tegen hoofdluis volgens een Europees overleg onder de
Biocidenrichtlijn (de voorloper van de Biocidenverordening) een
geneesmiddel en een middel voor het afweren van muggen een biocide
(zie Bijlage 3 van NVWA, 2009).
Het RIVM heeft de veiligheid van microbiële reinigers onderzocht
(Razenberg et al., 2020). Een deel van dit type producten zou onder de
Biocidenverordening kunnen vallen. Er zijn gerechtelijke uitspraken die
de toepassing van de Biocidenverordening op microbiële reinigers
ondersteunen. Zie hiervoor het nieuwsbericht van 25 november 2020 16
op biociden.nl. Als de Biocidenverordening van toepassing is, dan
moeten de aanbieders een toelating aanvragen en meer informatie over
de samenstelling en veiligheid leveren aan de toelatingsautoriteit. Ook
moeten de als werkzame stof gebruikte micro-organismen voor deze
toepassing worden goedgekeurd. Dit zou de veiligheid van dit type
producten vergroten, maar het kan ook betekenen dat dit type
producten van de markt verdwijnt, omdat er een flinke investering nodig
is voor de goedkeuring van een nieuwe werkzame stof (in dit geval één
of meerdere micro-organismen).

15
16

Zie: Grensgevallen: biociden en andere producten | Biociden.
Zie: Juridische uitspraak: indirect werkende bacteriële reiniger is een biocide | Biociden.
Pagina 45 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 46 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

4

Signalen risicovol biocidegebruik voor de mens

4.1

Inleiding en leeswijzer
Dit hoofdstuk behandelt signalen van risicovol biocidegebruik voor de
mens. Er kunnen humane risico’s zijn als (residuen van) biociden
aanwezig zijn in voedsel (zie paragraaf 4.2), in drinkwater (zie paragraaf
4.3), in zwemwater (zie paragraaf 4.4) en in binnenlucht (zie paragraaf
4.5). In paragraaf 4.2 zijn ook de resultaten van inspecties en
onderzoek die gericht zijn op biociden in voedsel vermeld. Het Nationaal
Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) registreert meldingen van
directe blootstelling aan biociden. Paragraaf 4.6 beschrijft deze
meldingen. Paragraaf 4.7 geeft informatie over arbo-gerelateerde
blootstelling aan biociden. Daarna behandelt paragraaf 4.8 de risico’s die
er kunnen zijn bij contact met voorwerpen die zijn behandeld met
biociden. In deze paragraaf staat ook informatie over de uitgevoerde
inspecties die gericht zijn op deze behandelde voorwerpen. Tot slot gaat
paragraaf 4.9 in op resistentie-ontwikkeling door biociden. Dit is
risicovol, omdat hierdoor biociden of medicijnen met vergelijkbare
werkzame stoffen niet meer goed werken. Het gaat om resistentieontwikkeling door desinfectiemiddelen, door biociden met azolen, door
rodenticiden en door insecticiden.

4.2

Residuen van biociden in voedsel
Er zijn veel toepassingen van biociden, waarbij residuen van biociden in
voedsel terecht kunnen komen. Deze vallen onder de productsoorten
PT01, PT03, PT04, PT05, PT06, PT08, PT12, PT14, PT18, PT19 of PT21.
Een uitgebreide beschrijving hiervan staat in Bijlage 4.1. Een voorbeeld
van risico’s veroorzaakt door biociden is dat gebruik van een
chloorhexidinehoudend middel voor de desinfectie in een slagerij leidde
tot allergische reacties van consumenten op vleeswaren. Dit zou
overigens kunnen gaan om oneigenlijk gebruik van een biocide of een
grensvlakproduct dat als schoonmaakmiddel op de markt is (zie voor
meer details Bijlage 4.1).
Bijlage 4.2 geeft veel informatie over normen en Bijlage 4.3 over
meetresultaten van residuen van biociden in voedsel. Bijlage 4.4 geeft in
detail de resultaten van inspecties en onderzoek die gericht zijn op
biociden in voedsel, inclusief referenties. Voorliggende paragraaf vat de
informatie uit Bijlage 4 samen.
Wanneer een biocide in contact kan komen met voedsel en/of
diervoeder, wordt tijdens de toelatingsprocedure van het biocideproduct
beoordeeld of er voor het biocideresidu een norm moet worden
vastgesteld. Voor het vaststellen van een norm voor het biocideresidu
wordt eerst gekeken of er Maximale Residu Limieten (MRL’s)
beschikbaar zijn voor de werkzame stof vanwege toepassing in een
gewasbeschermingsmiddel of in een diergeneesmiddel. De MRL is het
wettelijk toegestane maximale residu (restgehalte) van een stof in of op
levensmiddelen. Het doel van de MRL is het bewaken van de
voedselkwaliteit. Als een MRL beschikbaar is vanuit de regelgeving voor
gewasbeschermingsmiddelen, dan is deze gebaseerd op ‘goed
Pagina 47 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

landbouwkundig gebruik’. Er wordt nagegaan of de zo bepaalde MRL
onder toxicologische grenswaarden blijft. Als een MRL beschikbaar is
vanuit de regelgeving voor diergeneesmiddelen, dan is deze gebaseerd
op toxicologische grenswaarden, uitgaande van een ‘worst-case’
voedselpakket. Voor diergeneesmiddelen speelt ‘goed landbouwkundig
gebruik’ geen rol. Als er MRL’s zijn, wordt beoordeeld of deze het
biocidegebruik voldoende afdekken. Als de werkzame stof op de lijst van
gewasbeschermingsmiddelen of diergeneesmiddelen voorkomt, maar de
MRL is voor het biocidegebruik niet toereikend, wordt de MRL in de
gewasbeschermingsmiddelen- of diergeneesmiddelenwetgeving indien
mogelijk en indien nodig aangepast. Als de werkzame stof van een
biocide niet voorkomt op de lijst van gewasbeschermingsmiddelen of
diergeneesmiddelen, en het is nodig om een norm voor het biocideresidu
vast te stellen, wordt de werkzame stof voorlopig opgenomen in de
contaminantenwetgeving en is er sprake van een Maximum Level (ML).
Zie voor meer informatie over MRL’s de website van het RIVM 17. Voor
MRL’s en ML’s geldt een standaardwaarde van 0,01 mg/kg. Deze
standaardwaarde is eigenlijk kleiner dan de onderste bepalingsgrens
(Limit of quantification; LOQ). Dit betekent dat de stof niet in voedsel
mag voorkomen, rekening houdend met de LOQ van de meetmethode.
Voor deze LOQ wordt standaard 0,01 mg/kg aangehouden.
Naast Europese MRL’s of ML’s zijn er ook Nederlandse MRL’s voor
biociden vastgesteld. Deze zijn terug te vinden in de Warenwetregeling
residuen van bestrijdingsmiddelen en zijn opgenomen in Bijlage 4.2. Tot
slot zijn er voor enkele werkzame stoffen ‘reference values for intra EU
trade’ vastgesteld. Onder deze waarden zijn er geen risico’s voor
consumenten, maar het is nog onduidelijk hoe hoog een MRL zou
moeten zijn. Als de concentratie beneden deze waarde ligt, dan zijn er
geen handelsbelemmeringen binnen de EU. Als de concentratie boven
deze waarde ligt, is het aan de bevoegde autoriteiten om eventuele actie
te ondernemen.
Voor een aantal biocideresiduen in voedingsmiddelen zijn
meetresultaten beschikbaar en zijn er normen vastgesteld (zie Tabel
4.1). We hebben niet onderzocht of er nog meer werkzame stoffen uit
biociden zijn waarvoor dit geldt. De aangeven normen in Tabel 4.1 zijn
vastgesteld in de periode 2014-2020.
Tabel 4.1 Beschikbare MRL- of ML-normen of reference values for intra EU trade
voor residuen van werkzame stoffen van biociden en afbraakproducten van
biociden in voedingsmiddelen (bron: zie tekst).

Werkzame stof

Norm

Benzylalkoniumchloride (BAC)
Didecyldimethylammoniumchloride
(DDAC)
Cetryltrimethylammoniumchloride
(som van alle quaternaire
ammoniumverbindingen)
Chloraat

MRL (EU)
MRL (EU)

Waarde
(mg/kg)
0,1
0,1

MRL (NL)

0,5

MRL (EU)
MRL (EU)

0,05-0,7*
0,01

17

Zie: Maximale Residu Limiet (MRL) | Risico's van stoffen (rivm.nl).

Pagina 48 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Werkzame stof

Norm

Chloraat in voedsel voor peuters
en zuigelingen
Perchloraat
Perchloraat in babyvoeding
Perchloraat in voedsel voor peuters
en zuigelingen
DEET

Waarde
(mg/kg)

ML (EU)
ML (EU)
ML (EU)

0,05-0,75*
0,02
0,01

Reference
value
Reference
value
MRL (NL)

0,1-1*

Icaridine
Jodium (in melk)

* Afhankelijk van het voedingsproduct.

0,05-0,5*
0,3

Meetresultaten van residuen en contaminanten in voedsel en
diervoeders worden verzameld in de KAP-database
(Kwaliteitsprogramma Agrarische Producten) 18. In de KAP-database is
gezocht naar meetwaarden boven de onderste bepalingsgrens (LOQ)
van quaternaire ammoniumverbindingen, chloraat, perchloraat, DEET,
icaridine en jodium, in de periode 2016-2020. Signalen die hieruit naar
voren komen, zijn:
- Biociden worden vooral gemonitord in groenten, fruit, baby- en
kleutervoeding, en in mindere mate in dierlijke producten.
- Meetwaarden van quaternaire ammoniumverbindingen in voedsel
komen incidenteel boven de MRL’s uit. Dat geldt voor BAC-12 in
vleeskuikens en DDAC-10 in kalfsvlees.
- Meetwaarden van chloraat boven de LOQ in voedsel liggen
relatief vaak boven de MRL in baby- en kleutervoeding.
- Er zijn meetwaarden van perchloraat in spinazie die boven de ML
uitkomen voor bladgroenten. In voedsel voor baby’s, peuters en
zuigelingen, liggen de meetwaarden van perchloraat ter hoogte
van de ML’s.
- Er worden zeer hoge concentraties tot 8.100 mg/kg jodium
aangetroffen in zeewier. Jodium is hierin van nature aanwezig. Er
is geen MRL voor jodium in andere producten dan melk. Er zijn in
de KAP-database geen meetwaarden voor jodium in melk.
Jodium is een belangrijk mineraal. Er zijn wel gegevens over
jodium in melk beschikbaar in het Nederlands
Voedingsstoffenbestand (NEVO) en van de Nederlandse Zuivel
Organisatie (NZO). De gemeten gehalten liggen ruim onder de
Nederlandse MRL.
- Er zijn in de periode 2016-2020 geen meetwaarden boven de
LOQ voor DEET en icaridine aangetroffen.

18

Zie: ChemKAP | RIVM.
Pagina 49 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 4.1 Biociden worden gemonitord in onder andere baby- en
kleutervoeding. Hierin zit soms te veel chloraat. Dit is een afbraakproduct van
bepaalde biociden die worden gebruikt voor de desinfectie van oppervlakken of
apparatuur in de fabriek. Het kan ook in voedsel komen door gebruikte
schoonmaakmiddelen of technische hulpstoffen in waswater.

De NVWA houdt onder andere toezicht op residuen van biociden in
voedingsmiddelen. In 2017 werd de verboden stof fipronil aangetroffen
in eieren en in kip, waarbij het overigens de vraag is of dit ging om
gebruik als diergeneesmiddel of als biocide. De risico’s hiervan zijn
beoordeeld als zeer klein. In 2019 bleek een illegaal
‘stalontsmettingsmiddel’ op basis van chloordioxide te worden gebruikt.
Residuen hiervan bleken niet in de onderzochte vleeskuikens aanwezig
te zijn. Verder onderzocht de NVWA in 2021 de risico’s van chloraat in
voedsel voor zuigelingen en peuters. In bepaalde gevallen kan een
negatief gezondheidseffect niet worden uitgesloten, waarbij onduidelijk
is in welke mate de aanwezigheid van chloraat een gevolg is van
biocidegebruik of van schoonmaakmiddelen. Chloraat ontstaat als
afbraakproduct door het gebruik van chloor, chloordioxide en
hypochloriet voor de desinfectie van drinkwater, oppervlakken of
apparatuur. Chloraat kan ook in voedsel komen door het wassen van
landbouwproducten met gechloreerd drinkwater of gedesinfecteerd
waswater. De EC schrijft dat chloraat in voedsel bij toeval werd ontdekt
in 2014 19.
Naar aanleiding van de problematiek rond fipronil in eieren en kip zijn
op verzoek van EFSA in 2017 veel metingen uitgevoerd die gericht zijn
op fipronil en andere acariciden en insecticiden. Overschrijdingen van de
MRL zijn bijna uitsluitend gevonden voor fipronil. Voor de periode 20182021 zijn in de KAP-database 3.504 analyseresultaten van acariciden of
insecticiden opgenomen van pluimveemonsters (vlees, vet, lever van
kippen en eenden). Er was geen enkel resultaat boven de LOQ. In het
19

Zie: Chlorate (europa.eu).

Pagina 50 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

kader van deze verkenning hebben we geen uitgebreid
literatuuronderzoek naar meetresultaten van biocideresiduen in voedsel
uitgevoerd. In Bijlage 4.3 staat wel informatie over onderzoek naar
desinfectiebijproducten (DBP’s) in voedsel. Gehalogeneerde DBP’s
blijken hoger in ingevroren voedsel dan in ‘minimally processed
vegetables’ en in ingeblikte groenten en vlees. Ook vermeldt Bijlage 4.3
nog een onderzoek door EFSA naar BAC, DDAC en chloraat in vis en
visproducten. EFSA concludeert dat dit niet leidt tot potentiële
gezondheidsrisico’s.
Het BuRO van de NVWA voert integrale keten- en risicoanalyses uit,
onder andere gericht op de voedselveiligheid. In de risicoanalyse van de
roodvleesketen lijken desinfectiemiddelen buiten beeld. In de
ketenanalyse van de zuivelketen zijn desinfectiemiddelen wel in beeld,
maar er zijn nauwelijks meetgegevens beschikbaar. Desinfectie van
uiers wordt niet genoemd. In de vis, pluimvee-, eier- en aardappelketen
worden desinfectiemiddelen wel genoemd, maar er is geen zicht op
gebruik en residuen, en dus ook niet op risico’s. Bij pluimvee gaat ook
aandacht uit naar middelen tegen bloedluis en middelen om stallen te
desinfecteren. In de eierketen is er sprake van 4 procent van de
voedselgerelateerde ziektelast door eieren en eierproducten, vooral
veroorzaakt door Salmonella. Hier veroorzaakt dus het niet of
onvoldoende/verkeerd gebruiken van reinigingsmiddelen en mogelijk
ook van desinfectiemiddelen risico’s voor de mens. Voor
voedergewassen- en diervoederketen staat in de keten- en risicoanalyse
dat niet bekend is of de aanwezigheid van biociden in diervoeder een
effect heeft op de gezondheid van dier of mens.
Het lijkt erop dat de huidige systematiek om het meten van stoffen te
prioriteren bijdraagt aan het ontbreken van meetgegevens over
biociden. Als er geen meetgegevens zijn van de afgelopen 5 jaar en als
er geen norm is voor de stof, dan krijgt het meten ervan een lage
prioriteit. Alleen bij een concrete aanleiding of bij overschrijdingen van
normen de afgelopen 5 jaar is er een hogere prioriteit om de stof te
meten.
WFSR onderzocht in 2020 in opdracht van de NVWA de stoffen die
gebruikt worden in schoonmaak- en desinfectiemiddelen in pluimvee-,
eieren-, bladgroenten- en kiemgroentenketens. De stoffen uit
schoonmaakmiddelen worden niet als residu in voedsel verwacht,
vanwege naspoeling. Volgens de studie zijn de meest relevante stoffen
in desinfectiemiddelen voor de pluimveeketen vanwege mogelijke
humane risico’s gechloreerde stoffen vanwege de vorming van DBP’s,
quaternaire ammoniumverbindingen, omdat hiervan residuen in voedsel
zijn gevonden en formaldehyde vanwege de classificatie als ‘kan kanker
veroorzaken’. Voor desinfectiemiddelen geldt dat er indicaties zijn voor
onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik, wat kan leiden tot residuen in
voedsel. Als oorzaken hiervoor noemt WFSR gebrek aan kennis over
bijvoorbeeld het verschil tussen schoonmaken en desinfecteren of
gebrek aan tijd om eerst schoon te maken en dan te desinfecteren. In
een vergelijkbaar WFSR-onderzoek uit 2020 in de roodvlees- en
wildketen werd geconcludeerd dat er geen residuen in vlees worden
verwacht voor vluchtige werkzame stoffen (alcoholen, waterstofperoxide
Pagina 51 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

en perazijnzuur), en dat monitoring voor DBP’s van gechloreerde stoffen
en quaternaire ammoniumverbindingen relevant is.
4.3

Biociden in drinkwater
De ILT houdt toezicht op de drinkwaterkwaliteit. In het inspectierapport
over 2019 (ILT, 2020b) staat dat chloriet en chloraat al lange tijd
voorkomen in oppervlaktewater en in drinkwater. Deze stoffen zijn
volgens dit rapport het meest bekend als afbraakproduct van het
desinfectiemiddel chloordioxide. Het rapport gaat niet in op perchloraat
als mogelijk afbraakproduct van chloordioxide. Zie Bijlage 5 voor meer
informatie over de werking en de bijproducten en afbraakproducten van
desinfectiemiddelen op basis van chloordioxide.
In de Ctgb-toelatingendatabank staan momenteel (augustus 2023) bijna
dertig biociden waarbij de werkzame stof chloordioxide is. Dit gaat bijna
altijd om middelen waarbij componenten worden samengevoegd om
chloordioxide in situ te genereren. Er zijn in ieder geval biociden die
chloordioxide genereren met toepassingen in PT02, PT03, PT04, PT05,
PT11 en PT12 (niet alle toelatingen zijn bekeken). Er is dus een breed
gebruik aan biociden die kunnen leiden tot chloriet, chloraat of
perchloraat in oppervlaktewater voor drinkwater.
Voor de bereiding van microbiologisch betrouwbaar drinkwater worden
wereldwijd desinfectiemiddelen toegepast. Chloreren, het toevoegen van
actief chloor door het gebruik van natrium hypochloriet, wordt in
Nederland niet gedaan. Wel zijn er enkele productielocaties waar een
toegelaten middel met chloordioxide wordt gebruikt voor nadesinfectie
van het gezuiverde water dat transportleidingen ingaat. Deze
chloordioxide wordt gegenereerd uit natriumhypochloriet en zoutzuur en
daarbij behorende apparatuur. Dit biocidegebruik valt onder artikel 20
van de Drinkwaterregeling. In artikel 20 staan de voorwaarden voor
gebruik van biociden bij drinkwaterproductie en -distributie.
Sinds 12 januari 2021 is de herziene Europese Drinkwaterrichtlijn 20 van
kracht. In deze richtlijn staat zowel voor chloriet als voor chloraat een
grenswaarde van 0,25 mg/L. Hierbij staat de opmerking dat een
grenswaarde van 0,7 mg/L wordt toegepast als voor de microbiële
veiligheid van voor menselijke consumptie bestemd water een
desinfectiemethode wordt toegepast die chloraat voortbrengt, zoals met
name door de toepassing van chloordioxide. Uiterlijk 12 januari 2026
moeten de EU-lidstaten ervoor zorgen dat het drinkwater aan deze
grenswaarden voldoet. Deze normen zijn inmiddels geïmplementeerd in
het Nederlandse Drinkwaterbesluit (met de voetnoot dat ze per 12
januari 2026 van kracht worden).
In het ILT-inspectierapport over 2019 (ILT, 2020b) staat dat bij circa 10
procent van de metingen de concentratie chloriet en/of chloraat in
oppervlaktewater voor de productie van drinkwater boven de
signaleringsparameter van 1 µg/L lag. In 2018 zijn door het RIVM voor
deze stoffen gezondheidskundige onderbouwde drinkwaterrichtwaarden
afgeleid van 70 µg/L voor chloraat en 700 µg/L voor chloriet. De waarde
voor chloraat is lager (strenger) dan die voor chloriet, omdat mensen
20

Zie: L_2020435NL.01000101.xml (europa.eu).

Pagina 52 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

ook chloraat binnenkrijgen vanuit zwemwater. De gemeten
concentraties in het geproduceerde drinkwater in Nederland blijven hier
beneden. Er is dus geen risico voor de volksgezondheid. Overigens staat
in dit ILT-inspectierapport ook dat in zeven gevallen juist tijdelijke
desinfectie van leidingen nodig was, om de drinkwaterkwaliteit in orde
te maken en dus gezondheidsrisico’s te voorkomen.
Omdat de meeste chloorbleekmiddelen beschouwd worden als
schoonmaakmiddelen en dus niet onder de biocideregelgeving vallen,
kan het chloriet, chloraat en/of perchloraat dus ook een niet-biocide
oorsprong hebben.
4.4

Biociden in zwemwater
De desinfectie van zwemwater valt onder PT02. Om zwemwater vrij te
houden van micro-organismen worden vaak oxidatieve chloorhoudende
biociden gebruikt. Meestal gaat het om de werkzame stof ‘actief chloor’
die gevormd wordt uit precursors zoals natriumhypochloriet,
calciumhypochloriet, trichloorisocyaanuurzuur en
natriumdichloorisocyanuraat 21. Zie Bijlage 5 voor meer informatie over
de werking en afbraak- en bijproducten van desinfectiemiddelen op
basis van actief chloor. In het verleden werd ook chloorgas gebruikt
voor desinfectie in zwembaden. Ook bij het oplossen van chloorgas in
water wordt hypochloriet gevormd. Het vervoer van chloorgas in
chloortreinen is echter bijzonder risicovol. Daarom is men in openbare
zwembaden vaak overgestapt op elektrolyse van natriumchloride,
waardoor in situ ‘actief chloor’ wordt gevormd. De Regeling
gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Rgb) kende nog een
uitzondering voor deze in situ generatie van ‘actief chloor’ uit
natriumchloride 22. In juli 2022 is ‘active chlorine generated from sodium
chloride by electrolysis’ goedgekeurd onder de Biocidenverordening 23.
Dit betekent dat de uitzondering onder de Rgb vervalt en dat voor deze
systemen een toelating als biocide moet worden aangevraagd.
Bij de toepassing van oxidatieve chloorhoudende biociden in zwemwater
ontstaan zogenoemde desinfectiebijproducten (DBP’s) door reacties met
organische stoffen van micro-organismen (bacteriën/algen) en van urine
en zweet. Deze DBP’s kunnen leiden tot risico’s voor zwemmers, zoals
irritatie van ogen en luchtwegen. Welke DBP’s ontstaan in welke
situaties is lastig in te schatten. Wanneer bij de toepassing van actief
chloor gegenereerd uit natriumchloride door elektrolyse alle actief chloor
wordt omgezet in chloraat is er volgens de beoordelingsmethodiek voor
biociden een onaanvaardbaar risico, maar deze aanname wordt zeer
onwaarschijnlijk geacht. Chloraat kan leiden tot de vorming van
methemoglobine. Deze stof is, in tegenstelling tot hemoglobine, niet in
staat om zuurstof te transporteren. Daarom is de lijn in de
beoordelingsrichtlijn dat potentieel kritische DBP’s en ook het
biocideresidu chloraat in de praktijk worden gemeten en dit wordt
meegenomen in de beoordeling voor de producttoelating. Bijlage 5.2
geeft meer details over DBP’s in zwemwater. Bijlage 5.3 behandelt een
advies over een zwembad met verhoogde chloraatgehalten en beschrijft
21 Zie: Ontsmettingsmiddelen voor zwembadwater | Waarzitwatin | Rijksoverheid.
22

Zie: In situ gemaakte biociden | Aanvraag biocide | College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden (ctgb.nl) en mededeling Ctgb
23
Zie: L_2021068NL.01016301.xml (europa.eu).
Pagina 53 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

de ontwikkelingen rond de regelgeving voor veilig zwemwater en de
normstelling voor chloraat hierin.

Figuur 4.2 Voor de desinfectie van zwembadwater wordt in situ gegenereerd
actief chloor gebruikt. Hierbij kunnen chloraat en desinfectiebijproducten
ontstaan.

Ook in particuliere zwembaden worden desinfectiemiddelen gebruikt.
Over het algemeen worden hiervoor chloortabletten gebruikt, omdat
deze langzaam ‘actief chloor’ afgegeven en het zwembadwater dan
langere tijd wordt gedesinfecteerd. Ze bevatten chloorisocyanuraten die
in contact met water reageren tot actief chloor. Opgelost in een heel
zwembad zijn de concentraties laag genoeg om veilig in te kunnen
zwemmen, maar als er vocht in de verpakking komt, kunnen bijtende
dampen ontstaan, die vrijkomen zodra de verpakking geopend wordt.
Ook gebeurt het dat kinderen de chloortabletten aanzien voor snoep en
deze in de mond nemen. Uit informatie van het Nationaal Vergiftigingen
Informatie Centrum (NVIC) blijkt dat er in de zomermaanden tientallen
keren per maand vragen worden gesteld over vergiftigingen door
chloortabletten 24.
Gebruik van ozon voor de desinfectie van zwembadwater lijkt in
opkomst. Op internet zijn diverse apparaten te vinden die in situ ozon
genereren voor deze toepassing. Zowel voor particuliere zwembaden als
voor openbare zwembaden. Dit is een toepassing die nu nog onder de
Warenwet valt, door een uitzondering hiervoor in de Rgb 25. Hierdoor is
de werkzaamheid en veiligheid nog niet onafhankelijk beoordeeld (zie
Huiberts et al., 2023). Zodra ozon is goedgekeurd onder de
Biocidenverordening is voor ozongeneratie na enige tijd een toelating

24

Zie: Chloortabletten: gebruik en gevaren. - Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (umcutrecht.nl).
Zie: In situ gemaakte biociden | Aanvraag biocide | College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden (ctgb.nl).
25

Pagina 54 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

nodig. Dan worden de werkzaamheid en veiligheid onafhankelijk
beoordeeld.
4.5

Biociden in binnenlucht
In 2005 schreef het RIVM een rapport over de risico’s van gassing van
importcontainers met bestrijdingsmiddelen (Knol et al., 2006) in
opdracht van de toenmalige VROM-inspectie. Dit rapport geeft onder
meer een overzicht van de manier waarop mensen (particulieren en
werknemers) kunnen worden blootgesteld aan begaste containers of
begaste goederen. Dit rapport richt zich met name op de risico’s van de
toepassing van methylbromide. Toepassing van deze stof in biociden is
al op basis van de Biocidenrichtlijn (98/8/EG) verboden. Op basis van
het Protocol van Montreal mag deze stof, conform Verordening EG
1005/2009 betreffende de ozonlaag afbrekende stoffen, sinds 2010 niet
meer worden toegepast voor “quarantainedoeleinden en voor
toepassingen voorafgaand aan vervoer”. De informatie in het genoemde
RIVM-rapport is daarom deels achterhaald.
Het gebruik van gasvormige biociden of het vernevelen van biociden zal
leiden tot de aanwezigheid van biociden in de binnenlucht van de
behandelde ruimte. Als bij gasvormige biociden de gebruiksaanwijzing
voor de ontgassing en het gasvrij verklaren goed wordt opgevolgd, dan
leidt dit niet tot risico’s. Hetzelfde geldt voor biociden die worden
verneveld in ruimten, waar grenswaarden voor het herbetreden worden
gehanteerd. Om risico’s bij het gebruik van gasvormige biociden en bij
het vernevelen van biociden te voorkomen, zijn er
opleidingsverplichtingen (zie paragraaf 6.2).
Het RIVM heeft in 2021 geïnventariseerd welke desinfectiemethoden er
op de markt waren, die mogelijk zijn of (zullen) worden gebruikt tegen
het coronavirus (Huiberts et al., 2023). Voor luchtdesinfectie zijn er
apparaten op de markt die in situ ozon, vrije radicalen of ionen
genereren. Apparaten die ozon genereren, vallen nu nog onder de
Warenwet, tot enige tijd nadat ozon is goedgekeurd onder de
Biocidenverordening. Onder de Warenwet geeft de fabrikant zelf de
werkzaamheid aan en beoordeelt deze ook de veiligheid zelf. Zonder
onafhankelijke beoordeling is het minder zeker of een methode
werkzaam en veilig is. Van ozon is bekend dat blootstelling kan leiden
tot effecten op de luchtwegen. Dit zou dus risicovol kunnen zijn. Ozon
heeft onder de CLP-verordening (EG) 1272/2008 26 nog geen
geharmoniseerde classificatie. Wel is er een door het RAC (Committee
for Risk Assessment) vastgesteld opinie 27. Hierin zijn er voor ozon onder
andere classificaties als dodelijk bij inademing (H330) en veroorzaakt
schade aan organen bij eenmalige blootstelling (H370). Het gaat bij dit
laatste om het zenuwstelsel, de ademhalingsorganen en het hart- en
vatenstelsel. Desinfectiemethoden voor lucht die in situ ionen of vrije
radicalen genereren, hebben een toelating nodig als biocide en zijn
momenteel (begin 2023) illegaal op de markt. Ionen en vrije radicalen
zijn reactieve stoffen, waardoor ook hier gezondheidsrisico’s te
verwachten zijn bij blootstelling.

26
27

Zie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008R1272.
Zie: [04.01-ML-014.03] (europa.eu).
Pagina 55 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

In een RIVM-onderzoek naar mobiele luchtreinigers staat dat sommige
apparatuur schadelijke stoffen in de ruimte kunnen brengen, zoals ozon
(Vermeulen en Bartels, 2022). Meer onderzoek is nodig om te bepalen
wat voor effect deze stoffen op de lange termijn op de gezondheid
hebben. Ook de hierboven genoemde toepassing van ozon in
zwembaden zou in principe kunnen leiden tot ozon in de binnenlucht.
In 2023 heeft het RIVM onderzocht of de quaternaire
ammoniumverbindingen die in Nederland als biocide worden gebruikt,
schadelijk kunnen zijn als ze worden ingeademd (De Jong, 2023). Uit
het onderzoek blijkt dat alle quaternaire ammoniumverbindingen in
toegelaten biociden bijtende eigenschappen hebben. Het RIVM adviseert
daarom hiervoor te waarschuwen op de verpakking van
biocideproducten met deze stoffen. Omdat de concentraties bij
toepassing van deze biociden laag zijn, zullen de effecten meestal niet
ernstig zijn.
4.6

Vergiftigingen door en onbedoelde blootstelling aan biociden
Europese gegevens over vergiftigingen
Registratie van vergiftigingen vindt zowel plaats bij vergiftiging van
mensen als bij vergiftiging van huisdieren. In het verslag (EC, 2021)
naar aanleiding van de artikel 65-rapportage (zie paragraaf 3.3) van de
Europese Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de
uitvoering van Biocidenverordening wordt ook ingegaan op incidenten
met vergiftigingen. In dit verslag staat een samenvatting over deze
incidenten van de lidstaten voor de periode 2013-2019. In het verslag
staat: “Uit de beschikbare gegevens blijkt dat er bij de meeste
incidenten met vergiftiging sprake was van desinfecteermiddelen
(tussen 47 procent en 59 procent van het aantal jaarlijks vastgelegde
incidenten) en plaagbestrijdingsproducten (tussen de 39 procent en 50
procent)”. En ook “De meest relevante blootstellingsroute die leidt tot
incidenten is inslikken voor kinderen en dieren (huisdieren), terwijl bij
volwassenen inademing het vaakst voorkomt.”.
Nederlandse gegevens over vergiftigingen
De gegevens van het NVIC zijn gebaseerd op telefonische meldingen
van artsen en dierenartsen. De gegevens van het NVIC uit de periode
2013-2021 geven voor Nederland meer specifieke informatie over
onbedoelde blootstellingen (waaronder vergiftigingen) aan biociden dan
het hierboven genoemde verslag van de Europese Commissie. Hoewel
door het NVIC de meldingen geregistreerd worden naar toepassing, is
niet altijd duidelijk of het om blootstelling aan biociden gaat. Maar voor
een aantal biocidetoepassingen is dit wel mogelijk op basis van de NVICjaaroverzichten 28 en informatie van het Ctgb, zie Bijlage 6.1 voor de
details. Sinds 2021 is veterinaire informatie beschikbaar op de website
van het NVIC. Dit kan leiden tot een afname van het aantal telefonische
meldingen van dierenartsen. Sinds 2023 registreert het NVIC naast de
telefonische meldingen ook welke informatie op zijn website wordt
geraadpleegd, zodat ook trends hierin kunnen worden waargenomen.
Voor rodenticiden zijn in de hele periode 2013-2021 de meeste
meldingen van blootstellingen geregistreerd. De middelen tegen mieren
28

Zie: Jaaroverzichten - Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (umcutrecht.nl).

Pagina 56 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

staan tot en met 2019 op de tweede plaats. Vanaf 2020 is dit niet meer
het geval door een sterke toename van het aantal meldingen voor
blootstellingen aan huiddesinfectiemiddelen voor mensen.
De meeste meldingen van blootstelling aan biociden betreffen honden en
katten en jonge kinderen. Alleen bij schimmelverwijderaars gaan de
meeste meldingen over de groep van 18-65 jaar (zie ook Bijlage 6.2).
Begin 2019 heeft het NVIC melding gemaakt bij het Ctgb van een flinke
stijging van blootstelling van katten en honden aan rodenticiden met
alfachloralose. Op basis daarvan heeft het Ctgb besloten dat de
navulverpakkingen voor particulieren van middelen tegen muizen op
basis van alfachloralose niet meer in Nederland verkocht mogen worden.
Het aantal meldingen over rodenticiden daalt sinds 2019. Dit kan komen
door het genoemde verbod, maar het kan ook zijn dat dierenartsen
minder melden, omdat ze inmiddels bekend zijn met deze
blootstellingen van honden en katten en informatie opzoeken via de
website van het NVIC (zie ook Bijlage 6.3). De toename van het aantal
meldingen van blootstelling aan huiddesinfectiemiddelen houdt verband
met de coronapandemie. Jonge kinderen kregen slokjes binnen of het
kwam in de ogen terecht. Ook het aantal meldingen van blootstelling
aan chloorgas is gestegen. Dit kan gebeuren bij het openen van de
verpakking van chloortabletten voor de desinfectie van zwembadwater.
Ook werden mensen blootgesteld aan waterstofperoxide, omdat ze
hiermee moesten spoelen bij de tandarts tijdens de coronapandemie.
Hiervoor is overigens geen toegelaten biocide op de markt. Het kan
gaan om grensvlakproducten. Deze toepassing zou ook onder de regels
voor cosmetica, medische hulpmiddelen of geneesmiddelen kunnen
vallen (zie hierover paragraaf 3.10 en zie ook Bijlage 6.4). Met name
katten kregen ‘verbrande tongen’ na het oplikken van middelen tegen
groene aanslag. Hiervoor wordt sinds 2018 meer gewaarschuwd. Het
aantal veterinaire meldingen over middelen tegen groene aanslag laat
een licht dalende trend zien. Het kan zijn dat dit komt doordat
dierenartsen de informatie raadplegen die sinds 2021 digitaal
beschikbaar is (zie ook Bijlage 6.5).

Pagina 57 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 4.3 Middelen tegen algen kunnen quaternaire ammoniumverbindingen
bevatten. Katten kunnen brandwonden in de bek krijgen door het oplikken van
deze stoffen na toepassing van bijvoorbeeld groene-aanslagreiniger. Hiervoor
wordt sinds 2018 gewaarschuwd op het etiket. Het RIVM adviseert ook te
waarschuwen voor de bijtende eigenschappen bij inademing van de genoemde
stoffen.

Vergiftiging van huisdieren in Europese landen
Bertero et al. (2020) geven een overzicht van veel gegevens over
vergiftigingen en blootstelling van huisdieren (met name honden en
katten) binnenshuis in verschillende Europese landen. Zij noemen
bestrijdingsmiddelen en huishoudmiddelen als belangrijke bron van

Pagina 58 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

vergiftigingen. Het gaat vaak om vergiftigingen met insecticiden en met
rodenticiden.
Biociden in haarmonsters
PAN-Nederland (Pesticide Action Network) heeft een onderzoek laten
uitvoeren naar bestrijdingsmiddelen en diergeneesmiddelen in
haarmonsters (Mantingh, 2021). Dit onderzoek is geduid door RIVM
(Montforts et al., 2021). Er zijn haarmonsters van 21 deelnemers en één
hond onderzocht op 765 stoffen. In vrijwel alle monsters is DEET
(insectenafweermiddel, PT19) aangetoond en in de helft van de
monsters permethrin (mogelijk uit biociden in kleding of vloerbedekking
of uit (dier)geneesmiddelen). In drie monsters werd fipronil aangetoond.
Dit kan uit een diergeneesmiddel zijn of uit een professioneel middel
tegen kakkerlakken en mieren. De metingen kunnen geen onderscheid
maken tussen wat er in het haar zit (afkomstig vanuit het lichaam) en
wat op het haar zit (afkomstig vanuit de omgeving). De aanwezigheid
van de stoffen in/op haar betekent niet vanzelf dat er een risico is voor
de volksgezondheid, maar duidt wel op blootstelling. Het onderzoek laat
zien dat DEET en permethrin vaak aanwezig zijn in de leefomgeving.
4.7

Arbo-gerelateerde blootstelling aan biociden
Zoals in paragraaf 3.4 is aangegeven, is er vanuit de NLA informatie
over de risico’s voor werkers door begaste containers, en hierop zijn in
de afgelopen jaren interventies ingezet (zie paragraaf 3.4 en Bijlage
2.3). Daarnaast geeft de NLA aan dat er de afgelopen 3-4 jaar sprake is
geweest van verschillende casussen over het gebruik van biociden, op
basis van meldingen en klachten, of in de zijlijn van andere interventies:
- In een inspectieproject op rundveehouderijen is aandacht
besteed aan de toepassing van formaldehyde als
hoefontsmettingsmiddel. Met name zijn diverse overtredingen
geconstateerd over een (on-)veilige opslag van de middelen.
- Bij inspecties in magazijnen waarin medische hulpmiddelen
worden opgeslagen, is aandacht besteed aan blootstelling aan
het desinfectiemiddel ethyleenoxide dat uit de verpakkingen
vrijkomt. Ook heeft de Arbeidsinspectie een bijdrage geleverd
aan een kennisbijeenkomst van de betreffende branche rond dit
thema.
- Tijdens de coronaperiode heeft de Arbeidsinspectie informatie op
de website geplaatst over het (ontraden van het) gebruik van
ethanol als algemeen desinfectiemiddel voor bijvoorbeeld
winkelwagens.
- Naar aanleiding van een melding is geïntervenieerd op het
gebruik van – mogelijk oneigenlijk toegepaste –
desinfectiemiddelen voor vliegtuigen.
- Naar aanleiding van het hieronder genoemde incident met fosfine
op een binnenvaartschip heeft de Arbeidsinspectie bijdragen
geleverd aan een verbetering van de protocollen.
Ozon in opslagruimten
Tijdens het inspecteren van bloembollen in een koelcel werden
inspecteurs onwel, vermoedelijk door een te hoge concentratie ozon in
de koelcel (mededeling NVWA). Het gaat hier overigens vermoedelijk
om het oneigenlijk toepassen van een biocide voor gewasbescherming.
Pagina 59 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Blootstelling aan middelen voor balsemen
In 2021 meldden diverse media dat drie grote uitvaartbedrijven zijn
gestopt met balsemen van overledenen 29. De reden die werd
aangegeven, is dat medewerkers mogelijk gezondheidsrisico’s lopen bij
het mengen van kankerverwekkende vloeistoffen voorafgaand aan de
balseming. In de berichten wordt gesproken over het gebruik van
glutaaraldehyde. Glutaaraldehyde heeft overigens volgens de CLPverordening (EG) 1272/2008 30 geen geharmoniseerde classificatie als
kankerverwekkend, maar wel als dodelijk bij inademing (H330), giftig bij
inslikken (H301). Ook kan het irritatie van de luchtwegen veroorzaken
(H335), is het sensibiliserend voor luchtwegen (H334) en huid (H317)
en veroorzaakt het ernstige brandwonden en oogletsel (H314). Mogelijk
doelt het artikel op het gebruik van formaldehyde, dat is geclassificeerd
als ‘kan kanker veroorzaken’ (H350) (kankerverwekkend 1B). Middelen
voor balseming zijn biociden die onder productsoort 22 vallen (PT22,
vloeistoffen voor balsemen en opzetten). Er zijn in Nederland op dit
moment (begin 2023) geen biociden toegelaten voor balseming. Wel gaf
een aanvrager aan dat er op dit moment een toelatingsaanvraag loopt
voor een balsemingsmiddel op basis van formaldehyde (tijdens het KNBevent Biociden en arbo 31).
Fosfine-incidenten binnenvaart
Om ongedierte (insecten, knaagdieren) tegen te gaan, worden in
scheepsladingen tabletten met zink- of aluminiumfosfide gelegd waaruit
het gas fosfine vrijkomt. Wanneer de tabletten in contact komen met
vocht, vindt een chemische reactie plaats waarbij de tablet uiteen valt
en fosfinegas geleidelijk vrijkomt. De concentratie fosfinegas daalt in de
loop van de tijd (tijdens opslag of transport) tot voor de mens
ongevaarlijke concentraties. Meestal zitten de (resten van) tabletten in
een soort zakjes die makkelijk te verwijderen zijn. Maar soms worden
losse pillen gebruikt. De (resten van deze) pillen kunnen achterblijven,
omdat ze moeilijk te vinden zijn. Bij de overslag op binnenvaartschepen
kunnen deze dan met de lading mee komen. In 2019 is een
schippersechtpaar op de intensive care terechtgekomen door urenlang
contact met fosfinegas op hun binnenvaartschip 32. In 2021 waren er
opnieuw incidenten 33 met fosfine in de binnenscheepvaart. Het ministerie
van IenW heeft diverse acties in gang gezet (IenW, 2022a) en een
ketenanalyse uitgevoerd (IenW et al., 2022) om dergelijke incidenten in
de toekomst te voorkomen. Het Ctgb heeft de voorschriften voor het
gebruik van aluminium- en magnesiumfosfide aangepast vanwege de
risico’s op fosfinevergiftiging tijdens transport 34.
Te hoge blootstelling van GGD-personeel aan ethanol door
handdesinfectie
In 2022 kwam, naar aanleiding van een RIVM-rapport (Hendriks et al.,
2021) over de beoordeling van gezondheidsrisico’s bij gebruik van
ethanolhoudende handgel, in het nieuws dat GGD-personeel hun handen
vaker desinfecteerde ‘dan wettelijk was toegestaan’. Hier werd bedoeld
29 Zie: Uitvaartbedrijven stoppen met balsemen vanwege gezondheidsrisico’s | Kennisnetwerk Biociden.
30 Zie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008R1272.
31 Zie: KNB-event Biociden en arbo | Kennisnetwerk Biociden.

32 Zie: Schippersechtpaar op intensive care door giftig gas in lading (nos.nl).
33

Zie: Schip met graan en levensgevaarlijk rattengif ligt stil in Zwolle, eigenaar wil niets zeggen | Zwolle |
NU.nl.
34
Zie: Fosfine | College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (ctgb.nl).
Pagina 60 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

dat het GGD-personeel hun handen vaker desinfecteerde dan het aantal
keer dat overeenkomt met de wettelijke grenswaarde voor volwassen
medewerkers voor blootstelling via de lucht. Dit aantal komt op 32 keer
handdesinfectie per dag (Hendriks et al., 2021). Uit het genoemde
RIVM-rapport blijkt dat bij gebruik van handgels op basis van ethanol
een jaar lang 25 keer per werkdag er een zeer licht verhoogde kans is
op borstkanker.
Ethyleenoxide in de lucht van opslagruimten
Tijdens een bijeenkomst van het Kennisnetwerk Biociden over biociden
en arbo 35 is een casus gepresenteerd over te hoge concentraties aan
ethyleenoxide in opslagruimten. Dit is een stof die is geclassificeerd als
‘kan kanker veroorzaken’ (carcinogeen 1B), ‘kan genetische schade
veroorzaken’ (mutageen 1B) en ‘kan de vruchtbaarheid of het
ongeboren kind schaden’ (reprotoxisch 1B) 36. Deze stof wordt onder
andere gebruikt bij de desinfectie van verpakkingsmaterialen en andere
materialen voor medisch gebruik. In Nederland is er één toegelaten
biocide op basis van ethyleenoxide. Dit middel mag alleen worden
gebruikt als er niet anders dan met behulp van gas kan worden
gesteriliseerd. Er zijn strenge voorwaarden verbonden aan de
toepassing, zoals een deskundige toepasser en een speciale
gassingsinstallatie. Strikte afspraken over procedures voor sterilisatie en
het feit dat de desinfectie vaak plaatsvindt in het buitenland, maakt het
lastig om het gebruik van ethyleenoxide bij de bron aan te pakken.
Handeczeem door desinfectiemiddelen
Tijdens bovengenoemde bijeenkomst van het Kennisnetwerk Biociden is
ook een casus gepresenteerd over handdesinfectie. Handeczeem blijkt te
leiden tot een hoge ziektelast onder zorgpersoneel. Tijdens de
coronapandemie kwam dit bij 30 tot 90 procent van de medewerkers
voor. In 60 procent van de gevallen leidde dit tot chronische klachten.
Oorzaken arbeidsintoxicaties
Bij de telefonische meldingen (zie Bijlage 6.1) die in 2021 bij het NVIC
binnenkwamen, waren bestrijdingsmiddelen en desinfectiemiddelen in
90 gevallen de oorzaak van arbeidsintoxicaties. Dit is 9 procent van het
totale aantal meldingen van 965. Van september 2020 tot en met
augustus 2021 heeft het NVIC onderzoek gedaan naar de aard en
omstandigheden van acute arbeidsintoxicaties (NVIC, 2022) door
gevaarlijke stoffen. Hiervoor zijn in totaal 310 patiënten geïnterviewd.
Bij navraag is door het NVIC aangegeven dat het bij 35 van deze
patiënten om bestrijdingsmiddelen gaat: 26 zijn blootgesteld aan
desinfectiemiddelen en 9 aan herbiciden, fungiciden, insecticiden of
rodenticiden. Voor het totaal van de 310 geïnterviewden was de meest
voorkomende blootstellingsroute inhalatie (62 procent), gevolgd door
oogcontact (40 procent) en huidcontact (33 procent). Blootstelling vond
plaats tijdens reguliere werkzaamheden (21 procent), maar ook relatief
vaak achteraf tijdens schoonmaakwerkzaamheden (33 procent), en ook
tijdens transport, voorbereidende werkzaamheden, reparatie en
onderhoud. Vaak speelden meerdere factoren een rol. Belangrijke
factoren waren kapotte machines (10 procent), beschadigde
35
36

Zie: KNB-event Biociden en arbo | Kennisnetwerk Biociden.
Zie: Inventaris van indelingen en etiketteringen (europa.eu).
Pagina 61 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

verpakkingen (24 procent), ontbrekende werkinstructies (44 procent),
slechte communicatie of planning (31 procent), niet opgevolgde
werkinstructies (13 procent), niet gebruikte persoonlijke
beschermingsmiddelen (12 procent) en persoonlijke omstandigheden
zoals onnauwkeurigheid, vermoeidheid en werkdruk (50 procent). Uit de
gerapporteerde gegevens is niet af te leiden welke van deze oorzaken
het belangrijkst waren voor de patiënten die aan biociden waren
blootgesteld.
4.8

Risicovolle behandelde voorwerpen
De Biocidenrichtlijn stelde nog geen eisen aan met biociden behandelde
voorwerpen. De Biocidenverordening doet dat wel. Voor zover bij ons
bekend, was de aanleiding hiervoor dat mensen allergische reacties
kregen veroorzaakt door van buiten Europa geïmporteerde meubels.
Daarom is onder de Biocidenverordening geregeld dat de werkzame
stoffen in behandelde voorwerpen moeten zijn goedgekeurd of in het
beoordelingsprogramma moeten zitten voor de betreffende productsoort
(zie verder paragraaf 6.3). Door het Zweedse Chemicaliën Agentschap
KEMI is in 2012 onderzocht welk type artikelen zijn behandeld met
biociden (KEMI, 2012). De focus lag op antibacteriële biociden. Deze
blijken breed te worden toegepast, onder andere in allerlei soorten
textiel ((sport)kleding, schoenzolen, matrassen, handdoeken, meubels,
gordijnen, vloerkleden, kussens), bouwmaterialen, keuken- en
badkamerartikelen, schoonmaakartikelen, kantoorartikelen en
babyartikelen. Het onderzoek geeft geen zicht op de toegepaste
werkzame stoffen en de concentraties waarin deze worden toegepast.
Bijlage 7 geeft detailinformatie en referenties over onderzoek naar
risico’s van behandelde voorwerpen, toezicht gericht op behandelde
voorwerpen en informatie uit bijeenkomsten van het Kennisnetwerk
Biociden over met biociden behandeld textiel en hout. Deze paragraaf
vat die informatie samen.
Bij mondkapjes waarbij een antivirale of antibacteriële werking wordt
genoemd, zijn bepaalde stoffen toegevoegd. Het gaat onder andere om
grafeen, (nano)zilver en nanokoper. Van deze stoffen is overigens alleen
(nano)zilver toegestaan als werkzame stof voor biociden om textiel mee
te behandelen (PT02). Het RIVM concludeerde in 2021 dat er te weinig
informatie beschikbaar is voor een betrouwbare blootstellingsschatting
van zilver door gebruik van mondkapjes die hiermee behandeld zijn. Het
Belgische instituut Sciensano vond in 2022 in één soort mondkapje het
zilvergehalte zo hoog, dat een risico voor de gezondheid niet kon
worden uitgesloten (zie ook Bijlage 7.1).
Ook voedselcontactmaterialen kunnen met biociden zijn behandeld.
Hiervoor geldt naast de Biocidenverordening ook Europese regelgeving
voor plastics en Nederlandse regelgeving voor andere materialen in de
Warenwetregeling verpakkingen en gebruiksartikelen 37 (WrVG). Deze
toepassing kan risico’s opleveren, omdat biociden zo in voedsel terecht
kunnen komen. Europees is er een concept richtsnoer met richtlijnen
voor voedselcontactmaterialen, maar dat is nog niet geïmplementeerd.
37

Zie: wetten.nl - Regeling - Warenwetregeling verpakkingen en gebruiksartikelen - BWBR0034991
(overheid.nl).
Pagina 62 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

In de hierboven genoemde Nederlandse regelgeving zijn de Europese
regels voor biociden volgens ons nog niet op een duidelijke manier
verwerkt (zie ook Bijlage 7.2).

Figuur 4.4 In verf worden isothiazolinonen gebruikt als conserveermiddel Deze
stoffen kunnen allergische reacties van de huid veroorzaken.

Het RIVM heeft in 2022 onderzoek gedaan naar de gecombineerde
blootstelling aan drie veelgebruikte isothiazolinonen, namelijk MIT, CMIT
en BIT. Deze stoffen hebben allemaal de eigenschap dat ze allergische
reacties van de huid kunnen veroorzaken. De genoemde
conserveermiddelen komen onder andere voor in veel wasmiddelen,
lijmen en muurverven. Het RIVM-onderzoek levert aanwijzingen op dat
Pagina 63 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

de totale blootstelling aan isothiazolinonen soms hoger is dan de veilige
hoeveelheid, dat wil zeggen de hoeveelheid waarbij geen inductie van
sensibilisatie van de huid wordt verwacht (zie ook Bijlage 7.3).
In 2019 is een Europese handhavingsactie uitgevoerd, gericht op
behandelde voorwerpen. Op ongeveer een derde van de artikelen en
mengsels was de kwaliteit van de etiketinformatie onvoldoende. Het
constateren van de toepassing van illegale werkzame stoffen in
behandelde voorwerpen is lastig. Deze hoeven alleen te worden vermeld
op de verpakking van behandelde voorwerpen als er speciale
etiketteringseisen gelden, of als er sprake is van een secundaire
biocideclaim (zie ook paragraaf 6.3 en Bijlage 7.4).

Figuur 4.5 Werkzame stoffen in wasmiddelen (conserveermiddelen, zoals
isothiazolinonen) en in textiel (antibacteriële middelen, zoals zilver of
insecticiden, zoals permethrin), komen via het rioolwater in het milieu terecht.
Pagina 64 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Het Kennisnetwerk Biociden heeft twee bijeenkomsten gehouden over
behandelde voorwerpen. Eén over textiel 38 en één over met biociden
behandeld hout 39. Hier werd bijvoorbeeld onderzoek genoemd waaruit
bleek dat na tien wasbeurten zilver voor gemiddeld twee derde is
uitgeloogd naar het waswater. Dit geeft potentiële risico’s voor
aquatische organismen. Certificaten zoals Woolmark stellen eisen aan de
hoeveelheid biociden (tegen insecten, bijvoorbeeld op basis van
permethrin) die in wol aanwezig moet zijn. Ook dit kan leiden tot risico’s
voor aquatische organismen. Bij met biociden behandeld hout is voor de
gebruiker vaak onduidelijk welke werkzame stoffen zijn toegepast en is
de etikettering vaak onvoldoende (zie ook Bijlage 7.5). Dit hout kan
stoffen bevatten met relatief ernstige gevaarseigenschappen (zie
paragraaf 7.3). Dit kanonder andere kan leiden tot potentiële risico’s
voor de mens bij verwerking ervan.
4.9

Resistentie-ontwikkeling door biociden

4.9.1

Resistentie-ontwikkeling door desinfectiemiddelen
De inzet van desinfectiemiddelen is onmisbaar in de gezondheidszorg,
de veehouderij en de voedingsmiddelenindustrie. Wanneer dit leidt tot
resistentie-ontwikkeling bij micro-organismen, waardoor het
desinfectiemiddel niet meer (goed) werkt, is dat een groot probleem.
Micro-organismen kunnen ook resistent zijn tegen antibiotica. Als
antibiotica-resistentie wordt bevorderd door het gebruik van
desinfectiemiddelen, heet dit kruisresistentie. Wanneer dit optreedt, is
dit ook een belangrijk probleem.
In 2016 heeft de Gezondheidsraad een advies gegeven over
desinfectiemiddelen en mogelijke resistentie-ontwikkeling
(Gezondheidsraad, 2016). De raad concludeert dat veelvuldig of onjuist
gebruik van desinfectiemiddelen mogelijk leidt tot resistentieontwikkeling bij bacteriën tegen de werkzame stof zelf. Dit zou de
effectiviteit van desinfectiemiddelen negatief kunnen beïnvloeden in
situaties waarin ze werkelijk nodig zijn. De Gezondheidsraad heeft
destijds virussen en schimmels buiten beschouwing gelaten. Ook kan
gebruik van desinfectiemiddelen leiden tot kruisresistentie tegen
antibiotica. Het advies van de Gezondheidsraad was om terughoudend
te zijn met het gebruik van desinfectiemiddelen door particulieren in
situaties waarvoor er geen bewijs is dat ze daar de gezondheid ten
goede komen. Voor de professionele sectoren adviseerde de
Gezondheidsraad als motto te hanteren: “Gebruik desinfectantia op de
juiste manier en alleen wanneer het echt nodig is”.
Er zijn diverse recente onderzoeken naar literatuur over resistentieontwikkeling door desinfectiemiddelen. Zie voor gedetailleerde
informatie Bijlage 8.1. Collet et al. (2021) hebben het risico op het
ontstaan van resistentie voor de verschillende werkzame stoffen
ingeschat. Volgens hen is het ontstaan van resistentie tegen
chloorhexidine en quaternaire ammoniumverbindingen waarschijnlijk en
tegen triclosan zeer waarschijnlijk. Triclosan mag overigens niet meer
worden toegepast in biociden, maar nog wel in cosmetica. Het RIVM en
Stabryla et al. (2021) melden resistentie-ontwikkeling door zilver en
38
39

Zie: Meer aandacht voor biociden in textiel | Kennisnetwerk Biociden.
Zie: KNB-webinar: Met biociden behandeld hout | Kennisnetwerk Biociden.
Pagina 65 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

nanozilver. Van Dijk et al. (2022) wijzen erop dat in het overgrote deel
van de literatuur waarin oorzaken van infectie-uitbraken onderzocht
werden, resistentie tegen desinfectiemiddelen niet werd meegenomen.
De conclusie van een RIVM-onderzoek uit 2022 is dat over resistentieontwikkeling door desinfectiemiddelen sinds het Gezondheidsraadadvies
van 2016 geen nieuwe inzichten zijn gepubliceerd (Montforts, 2022).
Collet et al. (2021) raden aan een surveillance te implementeren en om,
waar mogelijk, het gebruik van werkzame stoffen zoals chloorhexidine,
quaternaire ammoniumverbindingen en triclosan te beperken. De
genoemde stoffen zijn geassocieerd met de ontwikkeling van met name
kruisresistentie tegen antibiotica. Het Ctgb vermeldt een
waarschuwingszin over resistentiemanagement voor desinfectiemiddelen
met quaternaire ammoniumverbindingen of chloorhexidine als werkzame
stof 40. Deze zin luidt: “Vanwege mogelijke resistentie-ontwikkeling en
kruisresistentie met antibiotica verdient het aanbeveling
resistentiemanagement toe te passen bij gebruik van dit middel”.
Het opzetten van een surveillance zou helpen om de herkomst en
relevantie van waargenomen resistentie in praktijksituaties te duiden.
Voor antibioticagebruik bestaat een dergelijke surveillance al 41. Ook het
RIVM (Montforts, 2022) noemt surveillance een optie om resistentie
door desinfectiemiddelen in kaart te brengen. Dit zou zich kunnen
richten op ‘hotspots’, zoals de zorg, de voedselproducerende en verwerkende industrie en biotechnologische biobased productie.
4.9.2

Resistentie-ontwikkeling door azolen
In een brief aan de Tweede Kamer in 2021 gaat de Staatssecretaris van
IenW in op de problematiek van Aspergillus fumigatus die resistent is
tegen azolen (IenW, 2021a). In de media is hiervoor aandacht
gevraagd 42. In een artikel van de NPO (Nederlandse Publieke Omroep)
uit 2020 staat dat jaarlijks bij 600 patiënten een ernstige infectie wordt
gemeld, die ontstaat doordat schimmelsporen ontkiemen in de longen
van met name mensen met een verzwakt immuunsysteem. Het is de
vraag hoe betrouwbaar het in de media genoemde aantal is, omdat
hierover nog geen goede gegevens uit een surveillance zijn. In een
artikel van RTL Nieuws van 2023 wordt een aantal van 1.100 patiënten
genoemd, met de kanttekening dat er geen precieze cijfers zijn 43. De
schimmelinfecties worden behandeld met medische azolen. Een infectie
met een azolenresistente schimmel is veel moeilijker behandelbaar. Het
aantal patiënten dat behandeld wordt tegen deze resistente Aspergillus
en eraan overlijden is niet goed bekend. Er is gestart met een
geïntensiveerde surveillance (mededeling Radboudumc/RIVM). De
Wereldgezondheidsorganisatie heeft in oktober 2022 voor het eerst de
19 soorten schimmels benoemd, die de meeste risico’s opleveren voor
de volksgezondheid (WHO, 2022). Het Radboudumc Nijmegen en het
RIVM melden ook dat het probleem van schimmelinfecties toeneemt 44.

40 Zie: Nieuwe waarschuwingszin tegen resistentie | Nieuwsbericht | College voor de toelating van

gewasbeschermingsmiddelen en biociden (ctgb.nl).
41 Zie: Surveillance Antibioticagebruik | SWAB.
42 Zie: De snelle opmars van de superschimmels | NPO Radio 1.
43
Zie: Ziekmakende schimmel rukt op, Wageningen Universiteit doet onderzoek | RTL Nieuws.
44
Zie: Schimmels treden uit de schaduw van bacteriën | MedNet.
Pagina 66 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Er zijn diverse recente onderzoeken over resistentie-ontwikkeling door
azolen. Hiernaast wordt er voor gewasbeschermingsmiddelen een lijst
bijgehouden over het risico op resistentie-ontwikkeling door fungiciden.
Zie Bijlage 8.2 voor gedetailleerde informatie over deze onderzoeken en
deze lijst.
Er is de afgelopen jaren gezocht naar ‘hotspots’ van azolenresistente
Aspergillus fumigatus. Voorbeelden van gevonden hotspots zijn
bloembollenafval, groenafval en gesnipperd houtafval (CLM, 2021a).
Vanuit biociden komen in Nederland de volgende triazolen als werkzame
stoffen voor in toegelaten houtconserveringsmiddelen (PT08):
propiconazool en tebuconazool. CLM heeft onderzoek gedaan naar
resistente A. fumigatus in onder andere houtafval op biomassawerven
en gemeentewerven (CLM, 2021b). Hierbij is gekeken naar B-hout en Chout. B-hout is geverfd hout of plaatmateriaal. Dit hout kan
verontreinigd zijn met stoffen (zoals azolen) die aan de verf of coatings
zijn toegevoegd om schimmelgroei te remmen. C-hout is geïmpregneerd
hout. Dit hout is behandeld met stoffen die schimmelgroei remmen. Op
biomassawerven bleken in de helft van de monsters resistente
schimmels aanwezig, waarbij het altijd gaat om fijn of semi-grof
materiaal. Het B- en C-hout op gemeentewerven is grof zonder rafels en
dit bevat geen resistente A. fumigatus.
Binnen het RIVM loopt in samenwerking met RadboudUMC Nijmegen en
de WUR op dit moment (zomer 2023) een onderzoek naar eventuele
andere hotspots in de groenafvalketen, waar de aandacht vooral uitgaat
naar het identificeren van de hotspots. Dit onderzoek richt zich op
triazolen (mededeling RIVM).
Het FRAC (Fungicide Resistence Action Committee) houdt een lijst bij 45
over fungiciden, hun werkingsmechanisme en het risico dat er
resistentie of kruisresistentie tegen dit fungicide ontstaat. Deze
organisatie richt zich op gewasbeschermingsmiddelen. Op deze lijst
staan niet alleen triazolen, maar ook imidazolen. De werkzame stoffen
carbendazim en thiabendazool, die behoren tot de imidazolen, geven
volgens de FRAC-lijst een hoog risico op resistentie en kruisresistentie
binnen de groep. Ook de werkzame stof TMAD behoort tot de
imidazolen, maar deze stof komt niet op de FRAC-lijst voor. Toepassing
van de genoemde imidazolen in biociden is afhankelijk van de stof
toegestaan voor conserveermiddelen die onder de volgende
productsoorten vallen:PT06, PT07, PT09, PT10, PT11, PT12 en PT13 (zie
Bijlage 1 voor een beschrijving van de productsoorten). Hoewel er niet
op basis van al deze werkzame stoffen in Nederland middelen zijn
toegelaten, kunnen behandelde voorwerpen met daarin een
conserveermiddel op basis van deze werkzame stoffen in Nederland wel
worden ingevoerd.
Britse onderzoekers hebben aangetoond dat diverse A. fumigatus
stammen gelijktijdig resistent kunnen zijn tegen fungiciden met
verschillende werkingsmechanismen (Fraaije et al., 2020). Een andere
groep fungiciden is bijvoorbeeld de groep van isothiazolinonen.
45

Zie: frac-code-list-2022--final.pdf.
Pagina 67 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Isothiazolinonen worden in veel toepassingen gebruikt als
conserveermiddel tegen onder andere schimmels (zie ook Bijlage 7.3).
Er is bij ons geen onderzoek bekend waarin een verband tussen
isothiazolinonen en het ontstaan van (azolen)resistentie bij A. fumigatus
is onderzocht.
In bodemmonsters uit Zuid-Engeland is onderzocht of resistente A.
fumigatus meer voorkomt in stedelijk of in landelijk gebied (Sewell et
al., 2019). De resistentie tegen ‘geneesmiddelenazolen’ bleek aanwezig
in 1,1 procent van de bodemmonsters uit landelijk gebied en in 13,8
procent van de monsters uit stedelijk gebied. Ook hier kan het uiteraard
gaan om de toepassing van gewasbeschermingsmiddelen en/of
diergeneesmiddelen, maar in stedelijk gebied zullen meer materialen
aanwezig zijn die met fungiciden tegen schimmels zijn behandeld. Dit
laatste valt onder de biociden. Dit kan erop duiden dat met name in
stedelijk gebied ook biociden azolenresistentie veroorzaken.
Op basis van bovenstaande informatie is het de vraag of het onderzoek
naar de oorzaken van azolenresistente A. fumigatus breed genoeg is
ingestoken. Onder andere triazolen, imidazolen en isothiazolinonen
worden breed als fungiciden in biociden gebruikt, wat in principe zou
kunnen leiden tot resistentie. Dit zou het aantreffen van schimmels die
resistent zijn tegen verschillende werkingsmechanismen kunnen
verklaren. Dit past ook bij het vaker aantreffen van resistente
schimmels in stedelijk gebied dan in landelijk gebied.
Ook Europees is er aandacht voor problematiek van de azolenresistentie
tegen ‘geneesmiddelenazolen’. In 2022 is door ECHA, ECDC, EEA, EFSA
en EMA een gezamenlijk onderzoek gestart. Onderdeel hiervan is een
enquête naar de verschillende toepassingen van azolen en informatie
over gebruikte hoeveelheden in de EU-lidstaten, gericht op biociden,
gewasbeschermingsmiddelen en diergeneesmiddelen 46.
4.9.3

Resistentie-ontwikkeling tegen rodenticiden
Resistentie bij ratten en huismuizen tegen rodenticiden op basis van
anticoagulantia is een groot probleem. Dat blijkt uit onderzoek (Krijger
et al., 2022) van Stichting Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD)
en Wageningen University & Research (WUR).
Het onderzoek van maart 2022 over het landelijk beeld van resistentie
tegen rodenticiden op basis van anticoagulantia bij bruine ratten en
huismuizen is een vervolg op een onderzoek (van de Lee et al., 2012)
uit 2012 naar resistentie van de bruine rat in Nederland. Uit het
onderzoek van 2022 blijkt dat bij 38 procent van de onderzochte
huismuizen resistentie wordt waargenomen. Voor de bruine rat blijkt uit
het onderzoek dat bij 17 procent van de onderzochte dieren resistentie
aanwezig is. In het onderzoek uit 2012 was dit 25 procent. De
resistentie werd voor een groot deel gevonden in regio’s waar eerder
ook resistentie werd aangetroffen, al blijkt uit het huidige onderzoek dat
resistentie in meer regio’s van Nederland is waargenomen dan in 2012.
Het gevonden percentage resistentie bij huismuizen was duidelijk hoger
dan bij bruine ratten. Het advies van de onderzoekers is daarom om niet
46

Brief EC Ref. Ares(2023)1382162, onder andere verzonden aan het RIVM.

Pagina 68 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

alleen voor ratten maar ook voor de huismuis de monitoring naar
resistentie voort te zetten.
In een brief aan de Tweede Kamer (IenW, 2022b) geeft het ministerie
van IenW aan dat de hoge resistentie van huismuizen voor rodenticiden
zorgwekkend is. Dit onderstreept volgens IenW de noodzaak van het
huidige beleid dat gericht is op zo minimaal mogelijk en deskundig
gebruik van deze middelen. Ook geeft IenW aan dat de resultaten in
bruine ratten het belang van het toepassen van geïntegreerde
plaagdierbeheersing (Integrated Pest Management; IPM) ondersteunt.
In deze aanpak staan monitoring, preventie en inzet van niet-chemische
middelen voorop.
4.9.4

Resistentie-ontwikkeling tegen pyrethroïden en andere insecticiden
Pyrethroïden is een belangrijke groep werkzame stoffen die gebruikt
worden in bestrijdingsmiddelen tegen insecten, zoals muggen en
vliegen. Landbouwkundig gebruik van pyrethroïden in
gewasbeschermingsmiddelen is voor bestrijding van onder andere
bladluis, kevers, trips, vliegen en muggen en in biociden voor bestrijding
van vliegen in de veehouderij. Onder andere permethrin en deltamethrin
behoren tot de pyrethroïden.
Door de European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) is
een literatuurreview uitgevoerd over de periode 2000-2021 over de
biocideresistentie van vectoren, geleedpotigen die een ziekteverwekker
kunnen overbrengen (ECDC, 2023). Deze studie aan steekmuggen,
zandvliegen, knutten en teken laat zien dat biocideresistentie in
opkomst is. De meeste gegevens zijn beschikbaar over resistentie bij
muggen. Voor de bestrijding van volwassen muggen bevestigen
meerdere studies resistentie tegen deltamethrin en permethrin. Veel van
de beoordeelde studies (zowel in de EU als in aangrenzende landen)
beschrijven ook resistentie tegen werkzame stoffen die niet zijn
goedgekeurd in de EU.
Twee goedgekeurde werkzame stoffen die vaak worden gebruikt voor de
bestrijding van muggenlarven zijn diflubenzuron en twee Bti-stammen
(Bacillus thuringiensis israelensis). Resistentie tegen diflubenzuron werd
ontdekt in een van de tien geteste Griekse Culex pipiens populaties en
resistentie tegen Bti in drie van de tien Griekse Culex pipiens populaties.
In de literatuurreviewstudie wordt geconcludeerd dat monitoring van
biocideresistentie van alle goedgekeurde werkzame stoffen voor gebruik
in de EU van vitaal belang is om te beoordelen of ze nog kunnen worden
ingezet voor de bestrijding van vectoren.

Pagina 69 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 70 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

5

Signalen risicovol biocidegebruik voor het milieu

5.1

Inleiding en leeswijzer
Dit hoofdstuk behandelt signalen van risicovol biocidegebruik voor het
milieu. Het gaat dan om het aantreffen van werkzame stoffen uit
biociden in niet-doelsoorten (paragraaf 5.2), in oppervlaktewater en in
grondwater (paragraaf 5.3), in bodem en sediment (paragraaf 5.4) en in
de lucht (paragraaf 5.5).
In Duitsland is er een website met gegevens over werkzame stoffen in
biociden 47. Per werkzame stof is te vinden wat de status is onder de BPR
en onder de CLP-verordening. Daarnaast zijn er meetgegevens
opgenomen van analyseresultaten in water, zuiveringsslib, afvalwater,
sediment, bodem en in planten en dieren. In Nederland zijn dergelijke
meetgegevens niet in één database bijeen gebracht.

5.2

Biociden in niet-doelsoorten
Soms worden onbedoeld andere organismen dan de doelsoorten
blootgesteld aan biociden. Dit worden de niet-doelorganismen of nietdoelsoorten genoemd. De verwachte effecten op niet-doelsoorten (flora
en fauna) worden meegenomen bij de milieubeoordeling voor de
toelating van biociden. Er zijn met name metingen van rodenticiden in
niet-doelsoorten. Voor het overige zijn er enkele ‘ad-hoc’-rapportages
bij ons bekend.
Rodenticiden
Bij rodenticiden is vergiftiging en doorvergiftiging van niet-doelsoorten
een belangrijk risico (zie ook paragraaf 6.4.2). Zo worden soms
huisdieren als honden en katten vergiftigd door blootstelling aan
rodenticiden. Dit wordt geregistreerd door het NVIC (zie paragraaf 4.6).
Maar ook andere kleine zoogdieren kunnen soms net als ratten en
huismuizen bij het aas in de lokdoos komen en zo worden vergiftigd.
Een andere mogelijkheid is dat lokaas buiten de lokdoos terechtkomt en
zo toegankelijk wordt voor andere dieren waardoor deze vergiftigd
kunnen worden. Van vergiftiging van andere kleine zoogdieren of
bijvoorbeeld vogels is een minder goed beeld. Hiernaast kunnen dieren
ook door doorvergiftiging getroffen worden. Dit gebeurt bijvoorbeeld
wanneer (grotere) zoogdieren of roofvogels met rodenticiden vergiftigde
ratten of huismuizen opeten.
Vanwege het risico op doorvergiftiging wordt onderzoek uitgevoerd naar
rodenticiden in niet-doelsoorten. Bijlage 9.1 beschrijft in meer detail
verschillende onderzoeken. Een onderzoek uit 2020 laat zien dat 54
procent van de onderzochte niet-doelorganismen anticoagulante
rodenticiden bevatten (Guldemond et al., 2020). De onderzochte nietdoelsoorten zijn onder andere diverse muizen- en vogelsoorten. Ook
doorvergiftiging met alfachloralose is gerapporteerd. Een Scandinavisch
onderzoek 48 toont aan dat er waarschijnlijk meer blootstelling van niet47

Zie: Search - Biocides in the environment (chemikalieninfo.de).
Zie: FULLTEXT01.pdf (diva-portal.org) en Alpha-chloralose poisoning in cats in three Nordic countries - the
importance of secondary poisoning | BMC Veterinary Research | Full Text (biomedcentral.com).
48

Pagina 71 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

doelsoorten is, dan bij de berekening voor de stofgoedkeuring wordt
aangenomen. Dit onderzoek gaat over blootstelling van katten. Uit
onderzoek uit 2022 blijkt dat versleping van lokaas bijdraagt aan het
risico van vergiftiging van niet-doelsoorten met rodenticiden (Gommer
et al., 2022).
Er worden allerlei maatregelen genomen om vergiftiging en
doorvergiftiging van niet-doelsoorten te voorkomen. Veel van deze
maatregelen zijn vastgelegd in de gebruiksvoorschriften (in de SPC; zie
paragraaf 2.4). Vergiftiging moet worden voorkomen door het lokaas
niet toegankelijk te maken voor andere dieren dan de te bestrijden
ratten of huismuizen. Doorvergiftiging moet zoveel mogelijk worden
voorkomen door dode ratten en huismuizen op te ruimen zodat ze niet
opgegeten kunnen worden door andere dieren.
Werkzame stoffen uit andere biociden
Bijlage 9.2 beschrijft diverse onderzoeken naar onder andere werkzame
stoffen uit biociden in niet-doelsoorten. Het gaat om onderzoek naar
deze stoffen in vleermuizen, boerenzwaluwen, mezen, grutto’s en
ringmussen. Soms is er een duidelijke aanleiding voor dit onderzoek,
zoals bij het onderzoek naar de relatie tussen mezensterfte en
buxusmotbestrijding. In andere gevallen gaat om een brede screening,
bijvoorbeeld om de achteruitgang van een soort te kunnen verklaren. De
aangetoonde werkzame stoffen kunnen afkomstig zijn uit
insectenafweermiddelen, insectenbestrijdingsmiddelen of
houtconserveringsmiddelen, maar soms ook uit diergeneesmiddelen of
gewasbeschermingsmiddelen.
Het Louis Bolk Instituut heeft gekeken naar verspreidingsroutes naar
mest en bodem (Bruinenberg et al., 2021). Door het ontbreken van
inzicht in veelvoorkomende residuconcentraties in koeienvlaaien, urine
en mest op melkveebedrijven kunnen effecten op insecten niet worden
ingeschat.
Prioritering monitoring van biociden in vis en mosselen
De Umwelt Bundesamt (UBA) geeft aanbevelingen (UBA, 2017 en 2021)
voor een aanpak om de impact van biocide-emissies op het milieu te
bestuderen, waaronder voor het waterleven (aquatic biota). In dit
rapport zijn 18 stoffen (werkzame stoffen en afbraakproducten)
geprioriteerd om te monitoren in vis en mosselen. Hieronder vooral
insecticiden (P08 en PT18), maar ook rodenticiden (PT14). Resultaten
worden in deze studie niet vermeld.
5.3

Biociden in oppervlaktewater en grondwater

5.3.1

Project Ketenverkenner Biociden in de Kennisimpuls waterkwaliteit
In het programma ‘Kennisimpuls Waterkwaliteit’ hebben Rijk, provincies,
waterschappen, drinkwaterbedrijven en kennisinstituten gezamenlijk
gewerkt aan het vergroten van het inzicht in de kwaliteit van het gronden oppervlaktewater en in de factoren die deze kwaliteit beïnvloeden. In
het kader van deze Kennisimpuls Waterkwaliteit is het project
Ketenverkenner Biociden uitgevoerd. Hierin is informatie verzameld over
biociden in relatie tot de waterkwaliteit. De basiskennis is vastgelegd in
de Deltafact Biociden (KIWK, 2021).
Pagina 72 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Vervolgens zijn voorbeeldstoffen geselecteerd waarover een factsheet is
opgesteld. De keuze is gevallen op de werkzame stoffen isothiazolinonen
(onder andere BIT, CIT, MIT, DCOIT), IPBC (jodocarb), tolylfluanide,
DEET (diethyltoluamide) en zilver. In de factsheets staat in welk type
biocide de genoemde werkzame stoffen worden gebruikt, of de
werkzame stof ook in gewasbeschermingsmiddelen en/of
(dier)geneesmiddelen zit, de stofeigenschappen, het gedrag in de
waterketen en de zuivering, analysemethoden, concentraties in water,
risicogrenzen, signaleringswaarden, risico’s en kansen voor de
waterketen en een eventueel handelingsperspectief. Bijlage 10.1 gaat in
op de inhoud van de factsheets. Algemene lessen uit de factsheets zijn:
• Het is moeilijk om te concluderen dat er geen risico’s zijn, als er
geen meetgegevens zijn.
• Er is inzet nodig op de analysemethode als de risicogrens onder
de rapportagegrens ligt.
• Om de situatie te kunnen beoordelen, zijn vaak risicogrenzen of
beter onderbouwde risicogrenzen nodig.
• Let op afbraakproducten, die ook kunnen ontstaan door de
zuiveringsmethode.
• Probeer de bron te achterhalen. Gaat het om een biocide, een
gewasbeschermingsmiddel, een (dier)geneesmiddel en/of zit de
stof bijvoorbeeld (ook) in cosmetica?
• Ga na of er sprake is van illegaal gebruik.
Binnen het project Ketenverkenner Biociden is daarna beschreven hoe
een meetstrategie voor biociden in oppervlaktewater kan worden
opgesteld (zie paragraaf 5.3.4). Tot slot is een Praatplaat Biociden in de
Waterketen gemaakt, waarin de resultaten van het project visueel zijn
samengevat (KIWK, 2022a).
5.3.2

Emissieroutes en bronnen van biociden naar oppervlaktewater
Biociden kunnen direct in het oppervlaktewater terechtkomen of indirect
via de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Vanuit het
oppervlaktewater, kunnen ze ook in het grondwater terechtkomen.
Biociden kunnen ook in de bodem terechtkomen en via die route in het
grondwater. De genoemde emissieroutes staan in Figuur 5.1. In de
Deltafact Biociden is dit per productsoort (PT) verder uitgewerkt, zie ook
Bijlage 10.2.

Pagina 73 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 5.1 Schematische weergave van de emissie van werkzame stoffen uit
biociden naar de waterketen (Bron: Deltafact Biociden (KIWK, 2021)).

Er zijn verschillende toepassingen van biociden bekend waarbij residuen
van biociden in oppervlaktewater terecht kunnen komen. Een voor de
hand liggende toepassing hiervan zijn de aangroeiwerende middelen op
schepen (antifouling). Een tweede voorbeeld is de toepassing van
oxidatieve chloor- of broomhoudende biociden voor desinfectie of
conservering. Deze biociden worden toegepast in zwembaden, koel- of
proceswater, waarbij zogenoemde desinfectiebijproducten (DBP’s)
kunnen ontstaan. Bij de lozing van water komen residuen van biociden
en/of DBP’s direct of indirect via een zuivering of de RWZI in het
oppervlaktewater terecht.
Stoffen uit antifouling in oppervlaktewater
De toepassing van aangroeiwerende middelen (antifouling; PT21) op
scheepshuiden leidt tot directe emissie van werkzame stoffen uit
biociden in het oppervlaktewater. In een RIVM-rapport over antifouling
(Wezenbeek et al., 2018) staat dat 80 procent van de eigenaren van
pleziervaartuigen koper en/of zinkhoudende antifoulingverf gebruiken.
Koperverbindingen zijn de werkzame stoffen in deze verf. Zinkoxide is
toegevoegd als hulpstof, onder andere om de verf ‘zelfslijpend’ te
maken. Dit leidt tot koper- en zinkemissies naar oppervlaktewater. In
het RIVM-rapport over antifouling staat dat sinds 2021 antifoulingverf
met hogere koperconcentraties geen toelating meer krijgt voor
recreatievaart, omdat de koperconcentratie in jachthavens dan leidt tot
milieurisico’s. Dit heeft geleid tot antifoulingverf voor pleziervaart met
lagere koperconcentraties en ook tot lagere hoeveelheden koperemissies
naar oppervlaktewater (zie paragraaf 7.4.4). Voor zover bij ons bekend
Pagina 74 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

zijn er echter geen recente meetgegevens van koper en zink in
jachthavens. Het Ctgb heeft wel in de jaren negentig gegevens van
koper in oppervlaktewater en waterbodems van jachthavens verzameld
en beoordeeld 49.

Figuur 5.2 Antifoulingverf zorgt ervoor dat er geen algen en schelpen aangroeien
aan het onderwaterschip. De toepassing van antifouling leidt onder andere tot
emissie van koper naar het oppervlaktewater. De toegelaten antifoulingverf voor
recreatievaart zou onvoldoende werken in zout water. Hiervoor wordt soms verf
met een hogere koperconcentratie gebruikt, die hiervoor niet is toegelaten.
Fotograaf Rob Poelenjee.

Op de website van het Waterkwaliteitsportaal zijn ‘Stoffiches’ 50 te vinden
voor koper en zink. Hierin staat een overzicht van de beoordeling van
waterlichamen in 2021. Voor koper blijken slechts 11 van de 739
beoordeelde waterlichamen niet te voldoen aan de JG-MKN
(Jaargemiddelde Milieukwaliteitsnorm), met name in het stroomgebied
van de Schelde. Voor zink is het beeld minder gunstig. Hiervoor voldoen
289 van de 739 beoordeelde waterlichamen niet aan de JG-MKN. Dit is
bijna 40 procent. Overigens zal de emissie van koper en zink uit
recreatievaartuigen vooral plaatsvinden in jachthavens en daarvan zijn
geen meetgegevens gevonden. Het is dus onduidelijk in welke mate de
waterkwaliteit in jachthavens zal voldoen aan de JG-MKN voor koper en
zink.
In het verleden vormden organotinverbindingen, zoals tributyltin (TBT)
uit antifouling, een zichtbaar probleem voor het milieu. TBT leidde tot
geslachtsverandering bij slakken en verdikking van de schelp van
oesters. Het gebruik van TBT als werkzame stof in antifouling is sinds
2003 wereldwijd verboden (Wezenbeek et al., 2018). In 2003 is een
verkennend onderzoek gedaan naar Irgarol in de westelijke Waddenzee
49 Zie: 11858_05.htm (ctgb-prd.s3.eu-central-1.amazonaws.com).

Zie: WKP Achtergronddocumenten SGBP 2022-2027 (waterkwaliteitsportaal.nl) en open het document
Stoffiches SGBP 2022-2027 definitieve versie 1 februari 2022.
50

Pagina 75 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

(Bellert en van de Ven, 2003). Dit was op dat moment een relatief
nieuw antifoulingmiddel op basis van de werkzame stof cybutryne. De
hoogst gemeten concentratie was in het water in een jachthaven en
deze lag boven het indicatieve Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau.
Cybutryne is binnen het beoordelingsprogramma van ECHA beoordeeld
en in 2016 niet goedgekeurd. Deze beslissing is onder andere gebaseerd
op monitoringsgegevens, waaruit bleek dat deze werkzame stof in
concentraties boven de PNEC (Predicted No Effect Concentration)
aanwezig was 51.
Biociden en desinfectiebijproducten in geloosd koelwater
Op de website Atlas Leefomgeving 52 zijn de locaties van natte koeltorens
in kaart gebracht vanwege het risico op het verspreiden van de
Legionella bacterie. Het gaat om bijna 1.300 locaties waar mogelijk
koelwater met biociden (PT11) wordt geloosd. In de praktijk zijn het er
meer, maar lang niet alle koeltorens zijn hier aangemeld (info D.
Reukers (RIVM) op het KNB-event over legionellabestrijding in natte
koeltorens 53). Het RIVM heeft de methodiek voor de berekening van de
emissie van biociden uit verschillende koelwatersystemen naar
oppervlaktewater recent geactualiseerd (Bakker et al., 2023).
Sinds eind jaren negentig zijn door Rijkswaterstaat diverse onderzoeken
uitgevoerd naar biociden en desinfectiebijproducten in geloosd
koelwater. Zie voor details en referenties Bijlage 10.3. In
koelwatersystemen worden vooral oxidatieve chloorhoudende biociden
toegepast. De onderzoekers concluderen onder andere dat
“Overdosering kan resulteren in hoge concentraties haloformen in het
oppervlaktewater”. En ze stellen: “Het is van groot belang dat het
ingenomen oppervlaktewater in de koeltorens voorbehandeld is om de
hoeveelheden ingetrokken zwevend stof minimaal te laten zijn.”
Incidenteel worden in koelwatersystemen ook niet-oxidatieve biociden
gebruikt. De ‘waterbezwaarlijkheid’ hiervan wordt in het onderzoek
‘groot’ genoemd. Het spuiwater zou voor het lozen moeten worden
ontgift. Uit onderzoek eind jaren negentig blijkt dat spuiwater met nietoxidatieve biociden in het algemeen vaak acuut toxische eigenschappen
vertoont. Bij niet-oxidatieve biociden blijft de toxiciteit langere tijd in
stand. Sommige systemen lozen direct op het oppervlaktewater. Andere
systemen passen een biologische of fysisch/chemische zuivering toe op
het spuiwater en weer andere voeren het spuiwater af via een RWZI.
Over het rendement van de toegepaste zuiveringen is echter weinig
bekend.
Bij onderzoek in 2022 (Berbee en Rutten, 2022) kwam het gebruik van
koper(II)nitraat naar voren. Mogelijk is hier sprake van het gebruik van
een illegaal biocide. De auteurs merken op dat niet-oxidatieve biociden
(zoals (benzo)isothiazolinones, glutaaraldehyde en koper(II)nitraat)
meestal alleen worden gebruikt als actief chloor onvoldoende effectief is.
Bij de aanbevelingen staat dat het afleiden van officiële normen voor de
regelmatig gebruikte niet-oxidatieve biociden zeer wenselijk is, omdat
de in de praktijk gehanteerde normen matig onderbouwd zijn. De
vergunningverleners worden in het rapport opgeroepen om aandacht te
51 Zie: https://echa.europa.eu/documents/10162/912c9ab0-a3d7-88e0-ed90-50061c850784.
52
53

Zie: Natte koeltorens | Atlas Leefomgeving.
Zie: https://www.kennisnetwerkbiociden.nl/knb-events/legionellabestrijding.

Pagina 76 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

besteden aan het vermijden van normopvulling voor niet-oxidatieve
biociden in oppervlaktewater. Het rapport geeft opties om de
hoeveelheid gebruikte hulpstoffen (waaronder biociden) voor koelwater
terug te brengen.
Er zijn tegenwoordig veel werkzame stoffen in biociden toegestaan voor
PT11 (zie Tabel 7.1), waarvan de meeste nog moeten worden
beoordeeld. Het is wel de vraag welke van deze stoffen geschikt zijn
voor doorstroom- en open circulatiekoelsystemen. Deltares heeft in
overleg met de werkgroep Aanpak Opkomende Stoffen 54 aan een
evaluatie van meetgegevens gewerkt van Nederlandse waterbeheerders
(Osté et al., 2022; zie ook paragraaf 5.3.3). Hierbij worden stoffen
geprioriteerd door meetgegevens te combineren met kennis over
gevaarseigenschappen en ecotoxicologische risico’s. Uit de resultaten
blijkt dat de trihalomethanen (chloroform, bromoform,
broomdichloormethaan en chloordibroommethaan) hoog scoren in de
prioritering. Deze stoffen zijn bekend als DBP’s en het is aannemelijk dat
dit te maken heeft met het gebruik van oxidatieve halogeenhoudende
biociden. Voor deze stoffen zou dan ook beoordeeld moeten worden in
welke mate het gebruik van oxidatieve chloor-of broomhoudende
biociden een bijdrage levert aan de belasting van oppervlaktewater.
Chloroform is een prioritaire stof onder de Kaderrichtlijn Water
(2000/60/EG).
Bronnen van desinfectiebijproducten (DBP’s)
Zoals eerder vermeld, kunnen bij de toepassing van biociden voor
desinfectie of conservering zogenoemde desinfectiebijproducten (DBP’s)
ontstaan. De meest onderzochte bron van DBP’s zijn oxidatieve biociden
met een halogeengroep. Voorbeelden van dit soort stoffen zijn
hypochloriet en 1-broom-3-chloor-5,5-dimethylhydantoïne (BCDMH).
Deze stoffen halen elektronen weg (oxidatie) uit biomoleculen, waardoor
allerlei processen in de cel worden verstoord en de cellen uiteindelijk
doodgaan. Oxidatieve biociden (zoals waterstofperoxide) zonder chloor
of broom kunnen ook leiden tot DBP’s. Dit is vermeld in het Assessment
Report van waterstofperoxide 55. Hoewel bij de toepassing van
waterstofperoxide een grote variëteit aan DBP’s in lage concentraties
wordt verwacht, zijn er op dit moment geen DBP’s geïdentificeerd die
ecologisch relevant zijn. DBP’s kunnen ook ontstaan bij gebruik van
niet-oxidatieve biociden, maar hier is veel minder onderzoek naar
gedaan.
Relevante productsoorten die kunnen leiden tot milieurisico’s door DBP’s
zijn PT02 (bij toepassing in zwemwater), PT11 (koel- en proceswater) en
PT12 (slijmbestrijdingsmiddelen). Bij PT11 kan het gaan om
grootschalige directe lozingen van koel- of proceswater. Bij PT12 is er
grote kans op het ontstaan van DBP’s in het substraat (bijvoorbeeld
water met papierpulp), waaraan het biocide wordt toegevoegd. De
beoordeling van de milieurisico’s van DBP’s is lastig, omdat het ontstaan
van DBP’s afhangt van de situatie waarin de werkzame stoffen worden
toegepast. Bij de beoordelingen van de inmiddels goedgekeurde
werkzame stoffen is nog geen beoordeling van milieurisico’s uitgevoerd
54
55

Zie: Rol en samenstelling van de werkgroep - Helpdesk water.
Zie: f4b6ac51-c4e8-b45c-f7ba-b38f48f3cf67 (europa.eu).
Pagina 77 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

van DBP’s. Dit vormt nog steeds een knelpunt. Onder leiding van ECHA
werken diverse lidstaten aan een verbetering van de guidance om zo de
beoordeling van DBP’s vlot te trekken. Meer informatie over DBP’s in
zwem-, koel- en proceswater staat in Bijlage 5.2 en Bijlage 5.4.
Biociden in water in glastuinbouwgebieden
Bij onderzoek door CLM naar gewasbeschermingsmiddelen die al langere
tijd verboden zijn, maar die wel voorkomen in oppervlaktewater in
glastuinbouwgebieden, is gekeken of biociden of diergeneesmiddelen de
bron hiervan kunnen zijn (Leendertse et al., 2022). De aangetroffen
stoffen fipronil, imidacloprid, permethrin en thiamethoxam komen
bijvoorbeeld voor in toegelaten biociden in Nederland. Wat opvalt is dat
in het rapport uitloging uit behandelde voorwerpen niet wordt genoemd
als mogelijke bron voor emissies naar oppervlaktewater. Er zijn in
Nederland geen toegelaten biociden op basis van carbendazim, maar
deze kunnen wel in geïmporteerde behandelde voorwerpen zitten,
omdat de stof in Europa is goedgekeurd voor PT07 en PT10. Uitloging uit
bouwmaterialen of coatings die behandeld zijn met carbendazim, zou
daarom een bron kunnen zijn voor het aangetroffen carbendazim in het
oppervlaktewater. Uitloging uit met permethrin behandeld hout of textiel
kan een bron zijn voor het aangetroffen permethrin in het
oppervlaktewater. Meer details uit het genoemde onderzoek staan in
Bijlage 10.4.
5.3.3

Beschikbare meetresultaten in oppervlakte- en grondwater
In de Deltafact Biociden (KIWK, 2021) staat dat van de werkzame
stoffen in biociden maar een beperkt deel wordt gemonitord in gronden oppervlaktewater. In 2018 ging het in grondwater om circa 15
procent en in oppervlaktewater om circa 22 procent. Van de stoffen die
wél worden gemonitord, wordt het grootste deel ook toegepast in
gewasbeschermingsmiddelen en/of (dier)geneesmiddelen. Van de
gemonitorde stoffen in grondwater is circa 88 procent ook (eerder)
toegestaan in gewasbeschermingsmiddelen en/of (dier)geneesmiddelen.
Voor oppervlaktewater is dit percentage 74 procent. Hierdoor is vaak
onduidelijk of de gemeten concentratie in het water wordt veroorzaakt
door biociden of door andere toepassingen. Met name gebruik in
gewasbeschermingsmiddelen is vaak de reden voor opname van een
stof in het monitoringsprogramma. Alleen als een stof enkel als
werkzame stof in biociden werd of wordt toegepast, is het
waarschijnlijker dat de bron een biocidetoepassing is. Dit geldt voor de
volgende in 2018 in grond- en oppervlaktewater gemonitorde werkzame
stoffen: diethyltoluamide (DEET) (PT19), transfluthrin (PT18),
azamethifos (PT18), IPBC (PT06, PT07, PT08, PT09, PT10, PT13),
difenacum (PT14), brodifacoum (PT14), chloorkresol (PT01, PT02, PT03,
PT06, PT09 en PT13), DCOIT (PT08, PT21) en zilver (PT02, PT04, PT05,
PT09 en PT11). Waarom deze alleen in biociden toegepaste stoffen zijn
gekozen om te monitoren, is bij ons onbekend. Mogelijk spelen signalen
uit het buitenland over de aanwezigheid van deze stoffen in water hierbij
een rol.

Pagina 78 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 5.3 In oppervlaktewater wordt op maar 22% van de werkzame stoffen uit
biociden gecontroleerd. Daarvan zit driekwart ook in
gewasbeschermingsmiddelen en/of diergeneesmiddelen. Waar deze stoffen in
oppervlaktewater vandaan komen is dus vaak onduidelijk. De gemeten stoffen
zitten overwegend in de groep van de conserveermiddelen (PT07 t/m PT10) en
de insecticiden (PT18). Dergelijke stoffen worden onder andere toegepast in
bouwmaterialen en in hout.

In het kader van de Kennisimpuls Waterkwaliteit is een rapport
opgesteld waarin figuren staan met gegevens over welke werkzame
stoffen zijn aangetroffen in oppervlaktewater en grondwater (KIWK,
2022h). In het rapport wordt verwezen naar de ‘Biociden Excel Tabel’ 56.
In dit bestand staan onder andere meetresultaten boven de
detectielimiet uit het Waterkwaliteitsportaal 57. Voor grondwater gaat dit
over de periode 2000-2018, voor oppervlaktewater over 2018 en 2019.
Deze meetresultaten zijn terug te vinden in Bijlage 10.5 en Bijlage 10.6
en worden daar uitgebreid besproken. In deze bijlagen staat ook welke
normen er voor grond- en oppervlaktewater beschikbaar zijn voor de
aangetoonde stoffen. In Bijlage 10.5 en Bijlage 10.6 staan geen
meetgegevens over zink en koper in oppervlaktewater, omdat deze niet
in de Biociden Excel Tabel zijn opgenomen. Uit de meetresultaten in
Bijlage 10.5 en Bijlage 10.6 blijkt onder andere het volgende:
• Van de hierboven genoemde stoffen die alleen in biociden worden
toegepast, liggen voor transfluthrin, azamethifos, difenacum,
brodifacoum en DCOIT alle meetresultaten beneden de
detectielimiet. Diethyltoluamide (DEET) wordt in 7 procent van de
grondwatermonsters aangetroffen. Dit is een relatief hoog
percentage. DEET is daarnaast aangetroffen in meer dan 80
procent van de oppervlaktewatermonsters. IPBC en chloorkresol
56
57

Biociden Excel sheet | Zenodo.
Zie: Home | Het Waterkwaliteitsportaal.
Pagina 79 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•
•
•

•
•

zijn niet gedetecteerd in grondwatermonsters. In de
oppervlaktewatermonsters is IPBC aangetroffen in 1 procent van
de monsters in 2018 en in 35 procent van de monsters in 2019.
Choorkresol is in 2018 gedetecteerd in 3 procent van de
oppervlaktewatermonsters en in 2019 in geen enkel monster.
Zilver heeft een relatief hoge maximum- en mediane concentratie
in grondwater, maar deze stof is maar zeer incidenteel gemeten
boven de detectielimiet. In het oppervlaktewater is zilver in 2018
gedetecteerd in 29 procent van de monsters en in 2019 in 77
procent.
Deze resultaten laten zien dat monitoringsresultaten van
oppervlaktewater van jaar tot jaar sterk kunnen verschillen.
Het aantal meetresultaten van biociden in oppervlaktewater is
een stuk hoger dan in grondwater.
Bijna alle gemeten stoffen zitten (ook) in huidige of vervallen
gewasbeschermingsmiddelen en enkele (ook) in
(dier)geneesmiddelen. Dit maakt het lastig te bepalen wat de
bron is van overschrijdingen in grondwater en/of
oppervlaktewater.
Carbendazim, DEET, tebuconazool, azoxystrobine, zilver en
imidacloprid zijn gedetecteerd in meer dan 50 procent van de
oppervlaktewatermonsters.
De gemeten werkzame stoffen zitten overwegend in de groep van
de conserveermiddelen (PT07 t/m PT10) en de
insectenbestrijdingsmiddelen (PT18).

Door Deltares (Osté et al., 2022) is een bredere dataset van
Nederlandse waterkwaliteitsgegevens geanalyseerd. Het doel van deze
studie was om stoffen aanwezig in oppervlaktewater te prioriteren
volgens de ‘NORMAN prioriteringsmethodiek’. Het Europese NORMANnetwerk heeft een prioriteringsmethode ontwikkeld om op basis van
monitoringsdata, gevaarseigenschappen en toxiciteitsdata te komen tot
een prioritering van stoffen. Bij deze studie is ook naar werkzame
stoffen in biociden gekeken. Als stoffen al zijn genormeerd of
(kandidaat-)prioritaire stof zijn in de Kaderrichtlijn Water (2000/60/EG)
dan kregen deze geen (extra) prioriteit. Van vijf werkzame stoffen in
biociden is geconcludeerd dat het van belang is om te achterhalen in
welke mate het gebruik van biociden een substantiële bijdrage zou
kunnen leveren aan de concentraties in oppervlaktewater. Dit gaat om
fenpropimorf, azoxystrobine, fipronil, tebuconazool en chloorthalonil.
Door het waterschap Hunze en Aa’s is specifiek onderzoek gedaan naar
DEET in regenwateropvang (mededeling Waterschap Hunze en Aa’s). In
16 van de 34 onderzochte regenwatermonsters is DEET aangetroffen.
Het ging om 10 monsters uit de regenton op een agrarisch bedrijf, 4 in
landelijk gebied en 2 bij RWZI’s. De aangegeven detectielimiet
verschilde tussen diverse metingen, waardoor op basis van de verkregen
gegevens niet kan worden geconcludeerd dat er bij agrarische bedrijven
vaker DEET in regenwater voorkomt dan elders. Het aantreffen van
DEET in regenwater roept de vraag op of atmosferische depositie een rol
speelt bij het aantreffen van DEET in oppervlaktewater. Ook roept het
de vraag op wat de bron hiervan is, zie ook paragraaf 3.7.

Pagina 80 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Meetresultaten in effluenten van RWZI’s
De werkgroep Aanpak Opkomende Stoffen (AOS) 58 heeft in 2017
onderzoek laten uitvoeren naar concentraties van 32 werkzame stoffen
uit biociden in effluenten van 6 RWZI’s 59. Hieronder zijn enkele stoffen
die niet onder de biocideregelgeving, maar onder andere wettelijke
kaders worden toegepast, zoals triclosan in cosmetica. De resultaten
hiervan zijn beschreven in Bijlage 10.7. Van de gemonitorde stoffen zijn
er 16 niet gedetecteerd in het effluent. Opvallend is dat 8 van deze
stoffen wel zijn gemeten in oppervlaktewater en/of
grondwatermonsters. Zes werkzame stoffen kwamen in minimaal 75
procent van de effluentmonsters voor in concentraties hoger dan de
rapportagegrens. Het gaat om 2-fenoxyethanol, d-limoneen, DEET,
terbutrin, thiabendazool en triclosan.
In 2017 zijn voor een aantal werkzame stoffen door Rijkswaterstaat
analysemethoden ontwikkeld, omdat er geen analysemethode voor was
in commerciële laboratoria (Pijnappels, 2018). Het gaat om een reeks
quaternaire ammoniumverbindingen en zeventien andere werkzame
stoffen of vergelijkbare stoffen die in andere wettelijke kaders worden
toegepast (bijvoorbeeld in cosmetica). De onderzochte werkzame
stoffen zijn niet of nauwelijks aangetroffen in de effluenten. Bij een
groot deel van deze stoffen bleek er een aanzienlijk risico op verlies
door adsorptie aan bemonsteringsapparatuur en/of flessen en slangen.
Dit maakt dat de gemeten concentraties lager uitvallen dan ze in
werkelijkheid zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor quaternaire
ammoniumverbindingen, fipronil en triclosan.
De Umwelt Bundesamt (UBA) heeft in 2020 een studie gepubliceerd met
als doel het realistischer en systematischer in kaart brengen van
stedelijke biocide emissies (Fuchs et al., 2020). De onderzoekers
analyseerden 26 werkzame stoffen uit biociden en omzettingsproducten
in onder andere effluentmonsters van 29 RWZI’s en van een beperkt
aantal rioolwateroverstorten. Het project resulteerde in meer dan 450
monsters waarin de werkzame stoffen en omzettingsproducten werden
geanalyseerd. Het onderzoek biedt voor het eerst een betrouwbare basis
voor een Duitse brede kwantificering van stedelijke biocide emissies en
voor het eerst kunnen de meetresultaten vergeleken worden met
milieukwaliteitscriteria zoals MKN of PNEC. Bij de RWZI’s werden zes
stoffen geen enkele keer boven de detectielimiet gemeten in het
effluent. In meer dan 90 procent van de effluentmonsters werden
triclosan, 1,2,4-triazolen, terbutrin and DEET gemeten boven de
detectielimiet. Overigens is triclosan sinds 2016 niet meer toegestaan
als werkzame stof in biociden, maar het mag nog wel in cosmetica
worden toegepast. Zie voor meer details de rapportage van de UBA
(Fuchs et al., 2020).
In 2022 is in opdracht van de werkgroep AOS de huidige kennis over
aandachtvragende stoffen in effluenten van RWZI geëvalueerd
(Derksen, 2022). Uit de studie kwamen onder andere biociden met een
desinfecterende werking, biociden die ook worden toegepast als
antivlooienmiddelen voor huisdieren en DEET naar voren als stoffen die
58
59

Zie: Opkomende stoffen: hoe krijgen we er grip op? (h2owaternetwerk.nl).
Zie: Opkomende stoffen die aandacht vragen - Helpdesk water.
Pagina 81 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

nadere aandacht verdienen. Deze stoffen hebben ongewenste
stofeigenschappen, veroorzaken potentiële risico’s of scoren hoog in
risicogebaseerde prioriteringsacties. Zie voor details: Bijlage 10.7.
5.3.4

Meetstrategie voor biociden in oppervlaktewater
Uit de resultaten van het project Ketenverkenner Biociden in het kader
van de Kennisimpuls Waterkwaliteit bleek dat er behoefte is aan een
meetstrategie voor biociden in oppervlaktewater. Hiervoor is een rapport
opgesteld (KIWK, 2022h) en er is een ‘Biociden Excel Tabel 60’ gemaakt.
In het rapport staat wat van belang is om een meetstrategie te bepalen.
Het gaat dan om:
• De hydrologie: komt het water van de plaats waar emissie van de
stof wordt verwacht?
• De stofeigenschappen: is de stof vluchtig, snel afbreekbaar of
hecht deze sterk aan sediment? Dan is er minder kans op
aantreffen van de stof in water.
• Wordt de stof veel gebruikt?
• Hoe toxisch is de stof?
• Hoe gedraagt de stof zich in de zuivering? Wordt de stof daarbij
vanzelf al verwijderd?
• Is er een geschikte meetmethode voor de stof?
Dit laatste is overigens een flink knelpunt. Van de 116 werkzame stoffen
in biociden die op basis van hun dampdruk en biodegradeerbaarheid een
kans hebben om in water terecht te komen, hebben er 83 geen goede
meetmethode in de stoffendatabase van het adviesbureau KWR.
In de Biociden Excel Tabel is per werkzame stof informatie te vinden
over chemische en fysische eigenschappen, meetgegevens in grond- en
oppervlaktewater, toxiciteit, of de stof ook in
gewasbeschermingsmiddelen en/of (dier)geneesmiddelen zit en de
biocide productsoorten waar de stof als werkzame stof in mag zitten. In
de genoemde tabel is ook een score te vinden voor de kans dat de stof
naar water wordt geëmitteerd en voor de kans dat een stof in water kan
worden aangetroffen. Dit biedt handvaten voor waterbeheerders om op
de goede plaatsen de meest relevante werkzame stoffen uit biociden te
gaan meten. De Praatplaat Biociden in de Waterketen geeft visueel de te
volgen stappen door waterbeheerders weer (KIWK, 2022a), zie Figuur
5.4.

60

Zie: Biociden Excel Tabel | Zenodo.

Pagina 82 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 5.4: Praatplaat Biociden in de Waterketen (STOWA, KIWK - biociden praatplaat _ 10062022.jpg (4961×2794) (stowa.nl)).

Pagina 83 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Ook UBA geeft aanbevelingen (UBA, 2017 en 2021) voor een aanpak om
de impact van biocide-emissies op het milieu te bestuderen, waaronder
voor het oppervlaktewater. De aanbevelingen zijn opgesplitst in een
aantal werkpakketten. Voor water zijn de volgende werkpakketten
relevant: RWZI’s, regenwater, antifoulinggebruik, mest en
rivieroeverfiltraat. Voor ieder werkpakket wordt een lijst van
geprioriteerde stoffen (werkzame stoffen en omzettingsproducten)
genoemd waarop gemonitord kan worden.
5.4

Biociden in bodem en sediment
Er zijn geen meetgegevens van biociden in sediment en nauwelijks
meetgegevens van biociden in bodem bij ons bekend. De bij ons
bekende meetgegevens van biociden in bodem staan inclusief
referenties beschreven in Bijlage 11. Bij twee onderzoeken zijn de
quaternaire ammoniumverbindingen BAC-12, BAC-14 en DDAC in
bodemmonsters aangetoond. BAC-12 en BAC-14 zaten in gebruikte
desinfectiemiddelen voor melkleidingen en in schoonmaakmiddelen in
veehouderijen. DDAC zat in 76 procent van de onderzochte veevoeders
en werd mogelijk ook gebruikt als biocide tegen schimmels en groene
aanslag. Het doel van dit onderzoek was na te gaan of er een relatie is
tussen bestrijdingsmiddelen en de afname van weidevogels.
In een onderzoek in natuurgebieden zijn de volgende stoffen
aangetroffen in mest en planten, die (ook) van biociden afkomstig
kunnen zijn: clothianidine, DEET, 2-fenylfenol (bifenyl-2-ol), ftaalimide
(afbraakproduct van folpet), permethrin en tebuconazool. Het doel van
dit onderzoek was om de belasting van natuurgebieden met
bestrijdingsmiddelen vanuit landbouwgronden in kaart te brengen. Het
RIVM concludeert dat het onderzoek een indicatie geeft van de
aanwezigheid van dit soort stoffen in natuurgebieden. Voor een betere
duiding zou het zeer nuttig zijn om de verspreiding van veel gebruikte
antropogene (door de mens gemaakte) chemische stoffen breed in kaart
te brengen.
In Bijlage 11 staat ook informatie uit onderzoek naar
verspreidingsroutes van onder andere biociden via mest naar de bodem.
Bij het aantreffen van residuen in de bodem kan onduidelijk zijn wat de
bron ervan is. Bijlage 11 beschrijft tot slot onderzoek naar de
milieurisico’s van het verspreiden van kippenmest met fipronil op de
bodem. Aanleiding voor dit onderzoek was dat deze stof door illegaal
gebruik als biocide of als diergeneesmiddel in de mest terecht kwam (zie
ook Bijlage 4.4). De risico’s van het uitrijden van de kippenmest bleven
beneden het Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau.
UBA geeft aanbevelingen (UBA, 2017 en 2021) voor een aanpak om de
impact van biocide-emissies op het milieu te bestuderen, waaronder
voor bodem en sediment. Het gaat dan met name om verontreiniging
door rioolslib en vloeibare mest. In Nederland wordt het zuiveringsslib
meestal verbrand. Storten van zuiveringsslib vindt in Nederland niet
plaats 61. Voor ieder werkpakket wordt door de UBA een lijst van
geprioriteerde stoffen (werkzame stoffen en afbraakproducten)
genoemd waarop gemonitord kan worden.
61

Het technische proces van een RWZI - Kenniscentrum InfoMil.

Pagina 84 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

5.5

Biociden in lucht
Vluchtige en gasvormige biociden komen door het gebruik uiteindelijk in
de lucht terecht. Door de grote verdunning levert dit bij de toegelaten
middelen voor het toegelaten gebruik geen directe risico’s op voor het
milieu. Maar het gebruik van deze biociden levert wel een bijdrage aan
de hoeveelheid luchtvervuiling (onder andere ozon en formaldehyde) en
broeikasgassen (onder andere sulfurylfluoride 62) in de atmosfeer. De
gasvormige (en gasvormende) biociden zijn ook potentieel gevaarlijk
voor de gebruiker (zie paragraaf 4.4, 4.5 en 4.6). Voor professionele
toepassers gelden daarom voor deze biociden vakbekwaamheidseisen,
zie paragraaf 6.2.

Figuur 5.5 Natte koeltorens zijn een bekende verspreidingsbron van de
Legionellabacterie, die met de waternevel mee naar buiten kan komen. Bij natte
koeltorens worden daarom biociden gebruikt, ook om aangroei te voorkomen
zodat ze goed blijven functioneren.

Bij natte koeltorens worden biociden gebruikt, om aangroei en de
ontwikkeling van bacteriën te voorkomen. Deze koeltorens zijn een
bekende verspreidingsbron van de Legionella bacterie 63 die met de
waternevel mee naar buiten kan komen. Via deze installaties kunnen
ook biociden in de buitenlucht terecht komen en daarna op de bodem.
Het RIVM heeft de methodiek voor de emissie naar lucht en bodem uit
koeltorens recent geactualiseerd (Bakker et al., 2023).

62
63

Zie: Broeikasgas sulfurylfluoride neemt toe - NEMO Kennislink.
Zie: Natte koeltorens | Atlas Leefomgeving.
Pagina 85 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 86 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

6

Biociden met veel risicobeperkende maatregelen

6.1

Inleiding en leeswijzer
Biociden hebben altijd een gebruiksvoorschrift om te zorgen dat ze veilig
en juist worden gebruikt. In het voorschrift kunnen risicobeperkende
maatregelen (Risk Mitigation Measures; RMM) zijn opgenomen,
bijvoorbeeld om te voorkomen dat de biociden in het milieu
terechtkomen of om de toepasser of kinderen en huisdieren te
beschermen. Als biociden alleen zijn toegelaten voor professioneel
gebruik, kan bijvoorbeeld het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen zijn voorgeschreven. Voor een aantal biociden is
alleen een voorschrift met RMM onvoldoende geacht. Hiervoor gelden
aanvullende eisen in de vorm van verplichte opleidingen en/of
certificering (zie paragraaf 6.2). Ook voor behandelde voorwerpen
kunnen extra eisen gelden, waarbij het vooral gaat om
etiketteringseisen of alleen onder bepaalde voorwaarden toegestane
toepassingen in behandelde voorwerpen (zie paragraaf 6.3). Tot slot
gaat dit hoofdstuk in op de toegelaten biociden vanwege publiek belang
(zie paragraaf 6.4). Dit zijn biociden die niet aan de eisen binnen de
toelatingsprocedure voldoen, maar vanwege een publiek belang toch
worden toegelaten, omdat ze noodzakelijk zijn. Omdat er bij deze
biociden sprake is van risico’s, gelden er extra maatregelen om
minimale blootstelling te garanderen, en/of om tot een beperkt en
gecontroleerd gebruik te komen.

6.2

Vakbekwaamheidseisen, opleidingseisen en certificering
Voor een aantal soorten biociden voor professioneel gebruik is een
specifieke opleiding verplicht om de middelen te mogen verhandelen of
toepassen (art. 17a Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden;
Bgb):
• de distributie van gasvormige en gasvormende biociden;
• de bestrijding van mollen en woelratten;
• het afweren of bestrijden van een dierplaag;
• het bestrijden van een houtrotverwekkende schimmel;
• het toepassen van gasvormige en gasvormende biociden, met
uitzondering van de bestrijding van mollen en woelratten.
Er is een opleiding voor een ‘Bewijs van vakbekwaamheid voor het
beheersen van plaagdieren en houtaantastende organismen’ (zie Rgb
Bijlage VI voor de eindtermen) en een opleiding voor ‘Gassingsleider’
(zie Rgb Bijlage VII voor de eindtermen). Agrariërs die op het eigen
bedrijf knaagdieren bestrijden, moeten hiervoor een aparte licentie
hebben (zie Rgb, Bijlage VI-E). Agrariërs die op hun bedrijf een
dierplaag bestrijden, niet zijnde knaagdieren of het bestrijden van een
houtrotverwekkende schimmel, zijn vrijgesteld van het Bewijs voor
vakbekwaamheid (Rgb, art. 6.6). Voor biociden kunnen er nog
aanvullende opleidingseisen worden gesteld. Deze aanvullende eisen
worden opgenomen in het toelatingsbesluit van biociden. Zo is voor het
vernevelen van bepaalde biociden een opleiding voor ruimtedesinfectie
vereist.
Pagina 87 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Rodenticiden
Voor het buitengebruik van anticoagulantia (brodifacoum, bromadiolon,
chloorfacinon, coumatetralyl, difenacum, difethialon en flocoumafen) en
cholecalciferol tegen ratten gelden sinds 2017 de meest uitgebreide
eisen om het gebruik en de risico’s van het gebruik ervan tot een
minimum te beperken. Dit zijn allemaal werkzame stoffen in
rodenticiden (PT14). Deze middelen vallen onder het IPM-systeem
(Integrated Pest Management). Onder IPM wordt eerst ingezet op
monitoring en preventie, dan op niet-chemische methoden en pas als
dat onvoldoende is op chemische middelen. Gebruikers moeten een
degelijke kennis hebben van alle maatregelen die nodig zijn om het
gebruik van deze biociden tot een minimum te beperken. Die kennis
wordt geëxamineerd door erkende exameninstituten. Tevens is een
certificering op bedrijfsniveau vereist om deze biociden te mogen
inzetten. Per 1 januari 2023 zijn de eisen van certificering en toepassing
van IPM voor anticoagulantia en cholecalciferol uitgebreid naar de
bestrijding van ratten en muizen, zowel binnen als buiten 64. Daarom
zullen rodenticiden met deze stoffen, na een respijttermijn die loopt tot
26 december 2023, in Nederland niet meer beschikbaar zijn voor
particulier (niet-professioneel) gebruik.
Gasvormige biociden
Voor de distributie en toepassing van gasvormige en gasvormende
biociden is een opleiding tot gassingsleider verplicht. Dat betekent dat
deze alleen mogen worden gedistribueerd en toegepast door daarvoor
opgeleide professionals. Het gaat om biociden voor de bestrijding van
micro-organismen (PT02: ethyleenoxide), insecten (PT08:
sulfurylfluoride, waterstofcyanide en PT18: koolstofdioxide,
magnesiumfosfide, sulfurylfluoride, waterstofcyanide), ratten (PT14:
waterstofcyanide), ganzen (PT15, koolstofdioxide), mollen en konijnen
(PT20: aluminiumfosfide). Er zijn in Nederland toegelaten biociden op
basis van de genoemde (gasvormige of gasvormende) werkzame
stoffen. Naast opleidingseisen voor gasvormige biociden zijn er meer
verplichtingen, zoals een meldingsplicht in bepaalde situaties (zie verder
onder andere Bgb art. 30 en 31 en de Rgb). Hoewel de
vakbekwaamheidseis geregeld is in de Bgb en de Rgb wordt het ook
vaak in de toelating zelf genoemd: “Alleen toe te passen door speciaal
opgeleide professionele gebruikers. Het middel mag uitsluitend worden
toegepast door een deskundige met de vakbekwaamheidseisen zoals
bedoeld in art. 71 Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Wgb),
art. 17a Bgb en art. 6.4 Rgb, verder te noemen gassingsleider.”
Ruimtedesinfectie
Ook voor middelen die volgens de toelating gebruikt mogen worden door
te vernevelen (foggen) gelden opleidingseisen. Het gaat hierbij om een
opleiding voor ruimtedesinfectie. Deze opleiding is niet geregeld onder
de Wgb. Hierdoor zijn er geen vastgestelde eindtermen of
exameninstituten. De middelen op basis van de werkzame stoffen L-(+)melkzuur en/of waterstofperoxide of middelen op basis van
formaldehyde zijn veelal toegelaten voor een combinatie van PT02, PT03
en PT04-toepassingen. Er zijn ook desinfectiemiddelen op basis van
64

Zie: Knaagdieren bestrijden | College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
(ctgb.nl).
Pagina 88 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

deze werkzame stoffen toegelaten die niet gebruikt mogen worden voor
ruimtedesinfectie. Dit staat soms specifiek in de gebruiksaanwijzing
vermeld. Bij het gebruik van deze middelen is het gevaar dat ze
hiervoor toch worden gebruikt zonder de benodigde opleiding en de
benodigde voorzorgsmaatregelen.

Figuur 6.1 Biociden in gasvorm geven een relatief hoog risico op blootstelling.
Om deze te mogen toepassen is het verplicht een opleiding tot gassingsleider te
volgen. Voor het vernevelen van biociden zijn er wel opleidingseisen, maar de
opleiding is niet geregeld onder de Wet gewasbeschermingsmiddelen en
biociden. Daarom zijn er geen door het Rijk vastgestelde eindtermen en
exameninstituten.

Conclusie
Samenvattend blijkt dat opleidingseisen met name gelden voor biociden
met relatief ernstige gevaarseigenschappen (zie paragraaf 7.3.1) en
voor biociden die door hun vorm (gas, nevel) een hoger risico op
blootstelling met schadelijke gevolgen geven. Wat opvalt, is dat
ruimtedesinfectie door vernevelen niet valt onder het verplichte bewijs
van vakbekwaamheid onder art. 17 Bgb. Tijdens een bijeenkomst van
het Kennisnetwerk Biociden over begassen en vernevelen 65 werd
aandacht gevraagd voor goede scholing, verplichte bijscholing,
duidelijkheid over het benodigde opleidingsniveau en internationale
harmonisatie van opleidingen voor begassen en vernevelen.
6.3

Extra eisen aan met biociden behandelde voorwerpen
Veel vloeistoffen, materialen en voorwerpen zijn behandeld met een
conserveermiddel, om te voorkomen dat ze worden aangetast door
micro-organismen. Dit zijn met biociden ‘behandelde voorwerpen’ (zie
ook paragraaf 4.8). De toegepaste werkzame stof moet zijn
goedgekeurd of in het beoordelingsprogramma zitten voor de
productsoort waaronder het behandelde voorwerp valt. ECHA heeft de
65

Zie: KNB-event ‘Begassen en vernevelen met biociden’ d.d. 31 januari 2023 | Kennisnetwerk Biociden.
Pagina 89 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

toegestane werkzame stoffen-productsoort-combinaties voor
behandelde voorwerpen in de zogenoemde artikel 94-lijst 66 opgenomen.
Voor stoffen en mengsels zoals verf gelden er etiketteringseisen vanuit
de CLP-verordening (EG) 1272/2008. Voor materialen en voorwerpen
gelden deze eisen niet. Soms gelden er vanuit de Biocideverordening
(extra) etiketteringseisen voor behandelde voorwerpen, soms niet:
• Als zo’n voorwerp geen biocideclaim heeft, dan gelden er geen
etiketteringseisen vanuit de BPR, tenzij bij de goedkeuring van de
werkzame stof voor de betreffende productsoort dit als eis is
gesteld.
• Als zo’n voorwerp een primaire biocideclaim heeft, is het een
biocide en heeft het een toelating nodig. Daarbij gelden
etiketteringseisen voor biociden vanuit de BPR.
• Als zo’n voorwerp een secundaire biocideclaim heeft, dan gelden
er etiketteringseisen vanuit de BPR (art. 58(3) BPR).
De etiketteringseisen vanuit de BPR voor behandelde voorwerpen
houden in dat er op het artikel moet staan dat het behandeld is met een
biocide, wat de secundaire biocide-eigenschap is, welke werkzame stof
erin zit en een eventuele gebruiksaanwijzing. Meer informatie over
behandelde voorwerpen is te vinden op www.biociden.nl 67.
De grens tussen een primaire en secundaire biocideclaim is niet altijd
duidelijk. ECHA heeft in een open brief 68 aangegeven dat mondkapjes
met een gezondheidsclaim biociden zijn, omdat ze een primaire
biocideclaim hebben. Maar als een mondkapje bijvoorbeeld wordt
aangeprezen als ‘antibacterieel, voorkomt nare geuren’ zou dit ook
kunnen worden beschouwd als een behandeld voorwerp met een
secundaire biocideclaim. Dan moet de toegepaste werkzame stof voor
een mondkapje zijn goedgekeurd of in het beoordelingsprogramma
zitten voor PT09. Vanwege de secundaire biocideclaim gelden er ook
etiketteringseisen.
Of er bij de goedkeuring van een werkzame stof ‘extra’
etiketteringseisen zijn gesteld (dus ook als er geen biocideclaim is) voor
met deze werkzame stof behandelde voorwerpen is alleen op te zoeken
door het goedkeuringsbesluit per werkzame stof te bekijken. Het gaat
dan om goedkeuringen onder de Biocidenverordening vanaf 2015. Bij
stoffen die daarvoor onder de Biocidenrichtlijn zijn beoordeeld, waren er
nog geen regels voor behandelde voorwerpen. Ook voor stoffen die nog
in het beoordelingsprogramma zitten, zijn er nog geen extra
etiketteringseisen.
In Bijlage 12.1 staat een gedetailleerd overzicht van de
conserveermiddelen (PT06 t/m PT13) en de aangroeiwerende middelen
(PT21) waarvoor extra etiketteringseisen gelden. Voor bijvoorbeeld MIT,
glutaaraldehyde, carbendazim en permethrin moet de hierboven
genoemde informatie uit art. 58 (3) van de BPR op het etiket staan.
Voor permethrin moet daarnaast ook worden vermeld dat er een risico is
op huidsensibilisatie. De reden voor deze eisen is meestal dat het gaat
66 Zie: Behandelde voorwerpen - ECHA (europa.eu).
67
68

Zie: Etikettering van behandelde voorwerpen | Biociden.
Zie: Microsoft Word - reply_HCWH_draft-version_COM_clean.docx (europa.eu).

Pagina 90 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

om huidallergenen of zeer persistente stoffen. Deze informatie moet per
goedkeuringsbesluit voor de werkzame stof worden opgezocht. ECHA
stelt hiervoor geen actueel overzicht beschikbaar.
In de goedkeuringsbesluiten van PT08 werkzame stoffen staat niet vaak
iets over de etikettering van behandelde voorwerpen (zie Bijlage 12.1).
Een flink deel van deze goedkeuringsbesluiten (21 van de 30) is van
voor de invoering van de BPR, waardoor het logisch is dat
etiketteringseisen voor behandelde voorwerpen ontbreken. Soms is er in
de goedkeuringsbesluiten voor PT08-werkzame stoffen wel een
beperking van de toepassing opgenomen. Voorbeelden hiervan staan in
Bijlage 12.2. Sommige houtconserveringsmiddelen mogen alleen op
hout worden toegepast dat in direct contact komt met kinderen als
bewijs wordt geleverd dat de risico’s aanvaardbaar zijn. Andere
middelen mogen alleen in constructies in de openlucht nabij of boven
water worden gebruikt als wordt aangetoond dat het product aan
bepaalde eisen voldoet. Voor creosoot gelden de meest specifieke eisen.
Deze werkzame stof mag alleen nog worden toegepast voor de
behandeling van spoorbielzen en elektriciteits- en
telecommunicatiepalen en deze behandelde voorwerpen mogen alleen
maar in bepaalde landen in de handel worden gebracht. Ook gelden er
regels voor de opslag en etikettering van dit met creosoot behandelde
hout. Vanwege de aanwezigheid van biociden in behandeld hout mag dit
niet particulier worden verstookt, maar moet het worden afgevoerd via
een milieustraat 69.
6.4

Toegelaten biociden vanwege publiek belang

6.4.1

Uitzonderingen vanwege publiek belang
Biociden worden in principe alleen toegelaten als uit de beoordeling
blijkt dat ze veilig zijn voor mens, dier en milieu en goed werken.
Hetzelfde principe geldt voor de goedkeuring van werkzame stoffen voor
biociden. Hierop kan echter een uitzondering worden gemaakt als er
onvoldoende alternatieven zijn die aan de eisen voldoen, maar de
werkzame stof of het middel toch nodig wordt geacht in het kader van
een publiek belang. Deze werkzame stoffen en biociden kunnen dus als
‘risicovol’ worden beschouwd.
Uitzonderingen op de toelatingsprocedure zijn geregeld in de artikelen 2
(8), 5(2), 19(5), 37, 39 en 55 van de Biocidenverordening. Artikel 2 lid
8 gaat over het gebruik van niet-toegelaten biociden in specifieke
gevallen door de defensie. Artikel 5 gaat over uitsluitingscriteria voor
werkzame stoffen (zie verder paragraaf 7.3.1). Artikel 19 over
voorwaarden voor het verlenen van een toelating voor een biocide,
waaronder de voorwaarde van publiek belang. Artikel 55 regelt tijdelijke
vrijstellingen van de toelatingsprocedure. Bij tijdelijke vrijstellingen kan
het gaan om ‘risicovolle biociden’, die toch nodig zijn vanwege een
publiek belang. Een voorbeeld hiervan was de tijdelijke vrijstelling voor
een biocide tegen exotische muggen, omdat deze ziekten kunnen
overbrengen 70. Dit middel is inmiddels toegelaten onder artikel 19(5)
(zie paragraaf 6.4.3). Tijdelijke vrijstellingen kunnen ook gaan over
biociden die niet als ‘risicovol’ worden beschouwd. Dit geldt bijvoorbeeld
69
70

Zie: Mag ik geïmpregneerd hout verbranden of weggooien? | Rijksoverheid.nl.
Zie: Bestrijdingsmogelijkheden exotische muggen uitgebreid | Kennisnetwerk Biociden.
Pagina 91 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

voor de vele vrijstellingen 71 voor desinfectiemiddelen tijdens de
coronapandemie 72. Hier was de te beperkte beschikbaarheid van deze
middelen de reden voor het verlenen van de vrijstellingen.
Meer informatie over het maken van afwegingen voor dit soort
uitzonderingen op de toelatingsprocedure staat in een RIVM-rapport
(Montforts en Krom, 2021). Dit rapport geeft aan hoe de afweging vorm
kan worden gegeven. In het verleden zijn dit soort afwegingen minder
expliciet gemaakt.
Het Ctgb houdt niet structureel bij wat de toelatingen zijn op basis van
artikel 19(5) uit de Biocidenverordening. Voor zover nu bekend zijn er
rodenticiden (PT14), een biocide tegen exotische muggen (PT18) en
insectenafweermiddelen (PT19) toegelaten vanwege een publiek belang.
6.4.2

Rodenticiden
Voor de rodenticiden toegelaten onder artikel 19(5) gaat het in
Nederland om middelen met anticoagulantia (brodifacoum, bromadiolon,
chloorfacinon, coumatetralyl, difenacum, difethialon en flocoumafen) en
met cholecalciferol (vitamine D3) 73. De anticoagulantia zijn zeer giftig,
worden doorgegeven in de voedselketen en zijn moeilijk afbreekbaar.
Bij de beoordeling en toelating van deze middelen is geconstateerd dat
de toepassing van deze middelen risico’s met zich meebrengt, ondanks
de opgelegde risicobeperkende maatregelen.

Figuur 6.2 Bepaalde rodenticiden zijn toegelaten ondanks risico’s op
doorvergiftiging naar vogels en zoogdieren. Op basis van alle verzamelde
informatie adviseert het RIVM toezicht op deze rodenticiden de hoogste prioriteit
te geven.
71 Zie: Overzicht vrijstellingen desinfectiemiddelen | Biociden.
72
73

Zie: Kamerbrief Vrijstellingen desinfectiemiddelen gedurende uitbraak (IENW/BSK-2020/108114).
Zie: Knaagdierbeheersing | Biociden.

Pagina 92 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Als voorbeeld voor de anticoagulantia is gekeken naar het Assesment
Report van brodifacoum uit 2010 74. Het gebruik van een middel met
deze stof leidt niet tot onaanvaardbare risico’s via inademing of
huidcontact voor professionals of particuliere gebruikers. Er zijn wel
risico’s boven de gehanteerde norm voor volwassenen die dode
knaagdieren verwijderen en voor kinderen die in contact komen met het
middel en het dan via hand-mond-contact binnen krijgen. De voorspelde
concentraties in bodem, lucht en water leiden niet tot onaanvaardbare
risico’s. Het grootste risico van brodifacoum is vergiftiging van nietdoelsoorten en vooral doorvergiftiging. Het Assessment Report stelt dat
er een heel hoog potentieel risico is voor directe vergiftiging van nietdoelwit vertebraten, zoals vogels en zoogdieren. Directe vergiftiging van
niet-doelwit vertebraten kan zoveel mogelijk worden voorkomen door te
zorgen dat het middel niet bereikbaar is voor deze niet-doelwitsoorten.
Het eten van vergiftigde knaagdieren of regenwormen in de buurt van
plaatsen waar het middel is gebruikt is echter niet te voorkomen. Dit
risico wordt ingeschat door de PEC (Predicted Environmental
Concentration) te delen door de PNEC (Predicted No Effect
Concentration). Voor doorvergiftiging door het eten van knaagdieren
geeft het rapport PEC/PNEC-ratio’s tussen de 15.000 en 800.000. Door
het eten van wormen komen de PEC/PNEC-ratio’s uit tussen de 5 en de
20.000. NB: Het risico wordt aanvaardbaar geacht wanneer de
PEC/PNEC-ratio kleiner is dan 1.
Uit de BPC (Biocidal Products Committee)-opinie over cholecalciferol uit
2017 75 blijkt dat ook voor deze stof de grootste risico’s vergiftiging van
niet-doelsoorten en doorvergiftiging zijn. De risico’s voor directe
vergiftiging van zoogdieren, van vogels en zoogdieren die vergiftigde
knaagdieren eten en van zoogdieren die wormen eten zijn
onaanvaardbaar. In het Assessment Report van cholecalciferol staan
PEC/PNEC-ratio’s tot 324.000, in dit geval voor zoogdieren die
vergiftigde knaagdieren eten. Ook hier geldt dat het eten van vergiftigde
knaagdieren of regenwormen in de buurt van plaatsen waar het middel
is gebruikt niet is te voorkomen.
Omdat de risicobeperkende maatregelen niet voldoende zijn, worden
hiernaast ook nog maatregelen bedacht om het gebruik te
minimaliseren. Deze middelen vallen onder het IPM-systeem 76
(Integrated Pest Management), waardoor ze alleen mogen worden
gebruikt als preventie en niet-chemische bestrijdingsmethoden niet
afdoende werken (zie ook paragraaf 6.2).
6.4.3

Biocide tegen exotische muggen
In 2019 heeft het Ctgb een biocide toegelaten voor de bestrijding van
exotische muggen buitenshuis. Het gaat om de wederzijdse erkenning
van een middel op basis van deltamethrin (een pyrethroïde) dat door
Griekenland alleen is toegelaten voor toepassing binnenshuis. Het
middel is in Griekenland niet toegelaten voor toepassing buitenshuis
vanwege een onacceptabel risico voor het milieu. In het Product
Assessment Report 77 staat dat er onacceptabele risico’s zijn voor water74 Zie: 581b315d-16e6-c4b4-85c1-9e68de106b6d (europa.eu).

75 Zie: https://echa.europa.eu/documents/10162/4758d8d3-517e-484a-98d1-43f4a232b185.
76
77

Zie: Knaagdierbeheersing | Biociden.
Zie: 82733e0c-a579-b54e-e738-b284d28cdf4c (europa.eu).
Pagina 93 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

en sedimentorganismen. Bij buitengebruik in stedelijk gebied komt de
PEC/PNEC-ratio voor water uit op 4,71 en voor sediment op 4,84. Het
Ctgb schrijft: “Voor Nederland geldt echter dat niet toelaten van dit
product voor toepassing tegen muggen buitenshuis disproportioneel
ernstiger consequenties zal hebben voor de samenleving met betrekking
tot de risico’s voor de volksgezondheid, dan wel toelaten onder strenge
voorwaarden zal opleveren aan risico’s voor het milieu. Nederland wenst
derhalve ter bestrijding van exotische muggen toepassing te geven aan
Verordening (EU) 528/2012 art. 19(5) dat toelating mogelijk maakt
ondanks de vaststelling dat niet aan de toelatingsvoorwaarden voor
milieu wordt voldaan.” De genoemde strenge voorwaarden zijn als volgt.
Dit middel mag alleen worden gebruikt nabij bedrijven die gebruikte
banden importeren of bedrijven die ‘lucky bamboo’ planten importeren.
Op overige locaties mag dit alleen als de noodzaak van de bestrijding
van muggen blijkt uit een advies van het RIVM en de NVWA. Hierbij
moet worden aangetoond dat de bestrijdingsstrategie is gekozen met de
minste milieubelasting. Het betreffende middel zal door deze eisen
slechts incidenteel worden toegepast.
6.4.4

Insectenafweermiddelen met DEET
In een wijzigingsbesluit uit 2021 van een middel met 20 procent DEET 78
staat expliciet vermeld dat herziene berekeningen gebaseerd op de
effectieve dosis leiden tot de conclusie dat er geen veilig gebruik kan
worden aangetoond voor mens en milieu. Er staat: “Gelet op de nood
om de bevolking te beschermen tegen muggen en teken om tropische
ziekten en de ziekte van Lyme tegen te gaan, laat het Ctgb het
biocidemiddel toe op basis van Verordening (EU) 528/2012 Artikel 19(5)
met de al opgelegde passende risicobeperkende maatregelen die de
blootstelling voor mens en milieu beperken.” Om welke risico’s het gaat,
staat niet in dit wijzigingsbesluit. In het Product Assessment Report uit
2014 79 van ditzelfde middel staat dat de blootstelling via de huid voor
kinderen jonger dan 12 jaar boven de gehanteerde norm uitkomt. Bij de
milieurisico’s staat dat het kan voorkomen dat de PEC/PNEC in
zwemgebieden met veel zwemmers boven de 1 uitkomt. Vanwege de
verwachte afbreekbaarheid van DEET met name in warmer water wordt
verwacht dat dit maar voor een korte periode het geval zal zijn. In het
Assessment Report van de stof DEET uit 2010 80 staat toegelicht waarop
de norm voor humane risico’s van DEET is gebaseerd. Het gaat om een
studie met herhaalde blootstelling van ratten via de huid waarbij er bij
de hoogste toegepaste dosis geen effecten waren. Dit is als ‘geen effect
niveau’ beschouwd en gebruikt voor de beoordeling van humane risico’s.
In andere rattenstudies was het meest kritische effect gewichtsverlies.
Daarnaast is er een studie uitgevoerd met honden, waarbij ernstige
neurotoxische effecten optraden, gekoppeld aan acute blootstelling aan
een hoge orale dosis. Omdat DEET wordt toegepast op de huid en een
bitterstof in de producten zit om orale blootstelling te voorkomen, wordt
getoetst aan de norm afgeleid uit het ‘geen effect niveau’ voor ratten die
herhaaldelijk zijn blootgesteld via de huid. Momenteel wordt gewerkt

78 Zie: CTGB Toelating: Care Plus Anti-Insect DEET Spray 20% / Kruidvat anti-insect spray 20% DEET /

Trekpleister anti-insect spray 20% DEET / Insect Repellent Family Spray 20% Deet / Quitmo Anti-Insect 20%
DEET.
79
Zie: Product Assessment Report (ctgb-prd.s3.eu-central-1.amazonaws.com).
80
Zie: a9b111f6-37b7-c179-dce4-361b6217484d (europa.eu).
Pagina 94 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

aan een herziening van het Assessment Report van de stof DEET, wat
naar verwachting nieuwe inzichten zal opleveren.
6.4.5

Samenvatting toegelaten biociden vanwege publiek belang
In Nederland zijn rodenticiden met anticoagulantia en met
cholecalciferol toegelaten ondanks risico’s, vanwege het publieke belang
van de bestrijding van ratten en muizen. Het gaat bij deze stoffen met
name om risico’s voor vogels en zoogdieren op directe vergiftiging of
doorvergiftiging via het eten van vergiftigde knaagdieren of wormen. De
berekende blootstelling van niet-doelsoorten is in bepaalde gevallen
meer dan 100.000 keer hoger dan het ‘geen effect niveau’. Deze risico’s
zijn niet met risicobeperkende maatregelen te voorkomen. De risico’s
voor kinderen, die de middelen binnen kunnen krijgen, moeten door
risicobeperkende maatregelen worden voorkomen.
Hiernaast is een middel op basis van deltamethrin toegelaten ter
bestrijding van exotische muggen. Dit middel is nodig om de
volksgezondheid voldoende te kunnen beschermen. Er gelden strenge
eisen voor de toepassing ervan.
Tot slot zijn in Nederland insectenwerende middelen met DEET
toegelaten ondanks risico’s, vanwege het publieke belang om de
bevolking te beschermen tegen tropische ziekten overgebracht door
muggen en de ziekte van Lyme overgebracht door teken. Mogelijke
risico’s op basis van de resultaten van dierproeven zijn gewichtsverlies
en neurotoxische effecten, maar het is onduidelijk of blootstelling via de
huid dit bij de mens kan veroorzaken. Momenteel wordt de
risicobeoordeling van DEET herzien.

Pagina 95 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 96 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

7

Potentieel risicovolle biociden

7.1

Inleiding en leeswijzer
Biociden kunnen potentieel risicovol zijn als de risico’s van de werkzame
stoffen minder goed in beeld zijn of vanwege hun gevaarseigenschappen
en/of de gebruikte hoeveelheden. Dit hoofdstuk begint met een
beschrijving van de voortgang van het beoordelingsprogramma van de
werkzame stoffen, zie paragraaf 7.2. Werkzame stoffen die nog in het
beoordelingsprogramma zitten zijn vaak minder uitgebreid beoordeeld,
dan de stoffen die al wel Europees zijn goedgekeurd. Er kunnen ook
stoffen in het beoordelingsprogramma zitten die uiteindelijk niet worden
goedgekeurd. Daarna gaat paragraaf 7.3 in op de gevaarseigenschappen
van werkzame stoffen in biociden. Deze gevaarseigenschappen bepalen
of werkzame stoffen uitsluitings- of vervangingsstoffen zijn conform de
BPR. Paragraaf 7.3 behandelt ook mogelijkheden om te prioriteren op
basis van gevaarseigenschappen. Paragraaf 7.4 geeft informatie over de
gebruikte of geëmitteerde hoeveelheden biociden. Dit is relevante
informatie om prioriteiten te kunnen stellen voor het toezicht.

7.2

Voortgang beoordelingsprogramma werkzame stoffen
Werkzame stoffen mogen alleen in biociden worden toegepast als ze zijn
goedgekeurd voor de betreffende productsoort of daarvoor in het
beoordelingsprogramma van ECHA zijn opgenomen. Als een werkzame
stof is goedgekeurd dan zijn de risico’s van een bepaalde toepassing of
van verschillende toepassingen beoordeeld. Na deze goedkeuring geldt
voor alle landen in de EU een toelatingsprocedure waarbij de
werkzaamheid en risico’s van de biociden (middelen) met een
goedgekeurde werkzame stof worden beoordeeld. Voor werkzame
stoffen die nog in het beoordelingsprogramma zitten geldt het
zogenoemde overgangsrecht. In Nederland hebben biociden met deze
werkzame stoffen een toelating nodig, maar in veel andere landen in de
EU, waaronder België en Duitsland, is onder overgangsrecht alleen
registratie en/of een beperkte beoordeling voldoende.
Deze situatie heeft tot gevolg dat werkzame stoffen die nog in het
beoordelingsprogramma zitten vaak minder uitgebreid zijn beoordeeld,
dan de stoffen die al wel Europees zijn goedgekeurd. De afronding van
het beoordelingsprogramma is van groot belang om de doelen van de
Biocidenverordening te bereiken (IenW, 2021b). In Tabel 7.1 is de stand
van zaken van het beoordelingsprogramma begin 2023 te zien.
Tabel 7.1 Aantal werkzame stoffen dat wel of niet is goedgekeurd of onder
beoordeling is onder de Biocidenverordening per productsoort (stand van zaken
februari 2023 81).

Productsoort
Alle***
PT01
PT02

81

Toegestane
stoffen
28
26
96

Goedgekeurd
28
14
30

Nog onder
beoordeling*
0
12
66

Niet goedgekeurd**
1
12
29

Zie: Information on biocides - ECHA (europa.eu).
Pagina 97 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Productsoort
PT03
PT04
PT05
PT06
PT07
PT08
PT09
PT10
PT11
PT12
PT13
PT14
PT15
PT16
PT17
PT18
PT19
PT20
PT21
PT22

Toegestane
stoffen
49
67
27
47
29
29
37
26
65
44
21
14
1
0
0
55
16
1
13
8

Goedgekeurd
25
26
7
11
7
28
5
5
5
5
5
13
1
0
0
43
10
1
10
2

Nog onder
beoordeling*
24
41
20
36
22
1
32
21
60
39
16
1
0
0
0
12
6
0
3
6

Niet goedgekeurd**
23
16
16
14
8
17
14
7
14
16
10
2
0
0
1
12
11
0
1
0

* Deze stoffen zijn nog onder beoordeling (initial application for approval in progress,
Commission decision).
** Deze stoffen zijn niet goedgekeurd (not approved), of de goedkeuring is verlopen
(expired) of er is geen aanvrager meer die een dossier wil indienen (cancelled application,
no longer supported).
*** Deze stoffen zijn ‘laag-risico-stoffen’, toegestaan voor alle PT’s.

In Tabel 7.1 valt op dat er grote verschillen zijn in het aantal werkzame
stoffen dat binnen een productsoort is toegestaan (zie tweede kolom),
dus die zijn goedgekeurd of nog in het beoordelingsprogramma zitten.
Voor de productsoorten PT15 en PT20 is maar één enkele werkzame stof
toegestaan en voor PT16 en PT17 is geen enkele werkzame stof
toegestaan. Voor deze vier PT’s zitten ook geen werkzame stoffen meer
in het beoordelingsprogramma. Voor de productsoorten PT14, PT19,
PT21 en PT22 ligt het aantal toegestane stoffen onder de twintig en voor
de overige PT’s daarboven. In Tabel 7.1 is ook te zien dat er binnen de
meeste productsoorten nog veel stoffen moeten worden beoordeeld.
Alleen voor PT08, PT14 en PT21 is het beoordelingsproces voor bijna alle
werkzame stoffen doorlopen. Dit is conform de geplande prioriteiten
voor het beoordelen van de werkzame stoffen, die zijn vastgelegd in
Verordening (EG) 2032/2003 82. De volgorde in het
beoordelingsprogramma was:
- PT08 en PT14;
- PT16, PT18, PT19 en PT21;
- PT01 tot en met PT06 en PT13;
- PT07, PT10, PT11, PT12, PT15, PT17, PT20 en PT22.
Uitgangspunt voor deze volgorde was dat men wilde starten met de
beoordeling van de werkzame stoffen die overal worden gebruikt en
waar al kennis over de beoordeling beschikbaar was (PT08 en PT14)
82

Zie: EUR-Lex - 32003R2032 - NL (europa.eu).

Pagina 98 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

(mededeling Ctgb). De werkzame stoffen waarover heel weinig bekend
was, zijn in de laatste groep geplaatst, zodat er eerst ervaring kon
worden opgedaan. De productsoorten waarin veel verschillende stoffen
moesten worden beoordeeld, zijn in de derde groep geplaatst, zodat er
dan al de nodige ervaring was. De overige productsoorten kwamen in de
tweede groep terecht. Het is goed mogelijk dat de beschikbaarheid van
kennis samenhing met risico’s en gevaarseigenschappen. In welke mate
dit een rol heeft gespeeld bij de volgorde in het beoordelingsprogramma
hebben wij niet kunnen achterhalen.
Tabel 7.1 laat ook zien dat er bij bijna alle productsoorten stoffen zijn
die vallen in de categorie ‘niet goedgekeurd’. Dit kan komen doordat
deze niet door het beoordelingsproces zijn gekomen of doordat er geen
aanvrager meer is die een dossier wil indienen. Dit laatste kan komen
doordat potentiële aanvragers zien aankomen dat de stof niet zal
worden goedgekeurd. Maar ook andere oorzaken zijn mogelijk, zoals
een te kleine markt zodat de kosten die nodig zijn om tot goedkeuring
te komen niet kunnen worden terugverdiend.
7.3

Gevaarseigenschappen van werkzame stoffen in biociden

7.3.1

Uitsluitings- en vervangingsstoffen in de Biocidenverordening
Criteria voor uitsluitings- en vervangingsstoffen
In de Biocidenverordening zijn zogenoemde uitsluitingscriteria
opgenomen voor werkzame stoffen die niet in biociden mogen worden
toegepast of alleen als er echt geen andere mogelijkheid is. De
Biocidenverordening hanteert ook vervangingscriteria voor werkzame
stoffen in biociden die moeten worden vervangen of waarvan het
gebruik zoveel mogelijk moet worden beperkt. De uitsluitings- en
vervangingscriteria zijn gevaarseigenschappen van de werkzame
stoffen. In deze verkenning spreken we in dit kader van ‘stoffen met
relatief ernstige gevaarseigenschappen’. Werkzame stoffen die voldoen
aan één van de uitsluitingscriteria voldoen daarmee ook aan één van de
vervangingscriteria. Als vervangingsstoffen toch worden goedgekeurd,
moet het gebruik wel zoveel mogelijk worden beperkt, door biociden op
basis van deze stoffen niet toe te laten voor toepassingen waarvoor
goede alternatieven zijn.
De uitsluitingscriteria of exclusiecriteria zijn (zie art. 5 BPR voor meer
details):
• kankerverwekkende, mutagene of voor de voortplanting giftige
stoffen (CMR) van categorie 1A of 1B volgens de CLPverordening;
• hormoonverstorende stoffen;
• persistente, bioaccumulerende en toxische stoffen (PBT-stoffen);
• zeer persistente en zeer bioaccumulerende stoffen (zPzB-stoffen).
De vervangingscriteria of substitutiecriteria zijn (zie art. 10 BPR voor
meer details):
• De stof beantwoordt aan ten minste één van de
uitsluitingscriteria.
• De stof is ingedeeld als inhalatieallergeen.

Pagina 99 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•
•
•
•

Haar toxicologische referentiewaarden zijn significant lager dan
die van de meeste goedgekeurde werkzame stoffen voor dezelfde
productsoort en hetzelfde gebruik.
De stof voldoet aan twee van de criteria om te worden
aangemerkt als PBT-stof.
De stof levert risico's op voor de gezondheid van mens of dier en
voor het milieu, zelfs wanneer zeer strikte risicobeperkende
maatregelen worden toegepast.
De stof bevat een aanzienlijk percentage niet-werkzame
isomeren of onzuiverheden.

Figuur 7.1 Veel insecticiden vallen onder de vervangingsstoffen. Insecticiden
hebben meerdere toepassingen. Bijvoorbeeld voor de bestrijding van
insectenplagen, maar ook in wollen tapijten om aantasting door insecten tegen
te gaan. Deze stoffen worden ook toegepast in gewasbeschermingsmiddelen en
(dier)geneesmiddelen. Bij metingen in het milieu is het daardoor vaak
onduidelijk wat de bron is van aangetroffen insecticiden.

Beoordeling uitsluitings- en vervangingsstoffen
Werkzame stoffen die aan één van de vervangingscriteria (inclusief de
uitsluitingscriteria) voldoen, heten vervangingsstoffen of ‘Candidates for
Substitution’ (CfS). Dit zijn dus werkzame stoffen met een hoog
risicoprofiel op basis van hun gevaarseigenschappen, of op basis van
risico's voor de gezondheid van mens of dier en voor het milieu. Of een
werkzame stof aan bovenstaande criteria voldoet, wordt onder de
Biocidenverordening beoordeeld bij de werkzame stofgoedkeuring, maar
in het verleden onder de Biocidenrichtlijn gebeurde dit nog niet. De
werkzame stof zal dan pas bij de herbeoordeling (renewal) aan de
vervangingscriteria worden getoetst. Ook als een werkzame stof nog in
het beoordelingsprogramma zit, is het vaak nog onduidelijk of deze wel
of niet aan de vervangingscriteria voldoet. Werkzame stoffen die nog in
het beoordelingsprogramma zitten voor een productsoort kunnen wel al
onder een andere productsoort inmiddels als vervangingsstof zijn
Pagina 100 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

geïdentificeerd. Of een stof wel of geen vervangingsstof is, of nog moet
worden beoordeeld, is op te zoeken in de ECHA-database 83.
Lijst met goedgekeurde uitsluitings- en vervangingsstoffen
Voor het Europese beoordelingsproces houdt de Coordination Group 84
een lijst 85 bij waarin voor de goedgekeurde werkzame stoffen staat aan
welke van de uitsluitings- of vervangingscriteria de stof voldoet (versie 4
april 2023). Dit betekent dat stoffen die nog in het
beoordelingsprogramma van ECHA zitten nog niet in deze lijst zijn
opgenomen. Een voorbeeld hiervan is ethyleenoxide, een stof die
geharmoniseerd is geclassificeerd als carcinogeen 1B, mutageen 1B en
reprotoxisch 1B. Of er nog meer stoffen in het beoordelingsprogramma
van ECHA zitten die aan de uitsluitings- of vervangingscriteria voldoen
hebben wij niet onderzocht.
Overzicht goedgekeurde uitsluitingsstoffen
Tabel 7.2 geeft op basis van de gegevens van de Coordination Group
een overzicht van de uitsluitingsstoffen. Hierbij is door ons aangegeven,
op basis van de informatie uit de ECHA-database, voor welke
productsoorten deze werkzame stoffen zijn goedgekeurd (of onder
beoordeling zijn). Hierbij bleek dat in het overzicht van de Coordination
Group nog een aantal werkzame stoffen staan waarvan de goedkeuring
inmiddels is verlopen (‘expired’). Deze zijn weggelaten.
Uit Tabel 7.2 blijkt dat bijna alle goedgekeurde uitsluitingsstoffen
worden toegepast in houtconserveringsmiddelen (PT08) en rodenticiden
(PT14). Daarnaast zijn er enkele goedgekeurde uitsluitingsstoffen in
andere productsoorten. In Tabel 7.2 is ook te zien dat de goedgekeurde
uitsluitingsstoffen vooral reprotoxisch categorie 1B zijn en daarnaast ook
PBT of zPzB. Alleen brodifacoum en warfarin zijn reprotoxisch categorie
1A. Er zijn maar enkele goedgekeurde uitsluitingsstoffen geclassificeerd
als kankerverwekkend 1B: formaldehyde en creosoot, en één stof als
mutageen 1B: carbendazim.
Ook is er maar één werkzame stof goedgekeurd die voldoet aan het
uitsluitingscriterium van hormoonverstorende stof (ED). Dit betreft de
stof cholecalciferol. Hormoonverstorende eigenschappen werden tot voor
kort nog niet beoordeeld bij de goedkeuring van werkzame stoffen. Pas
sinds juli 2018 86 zijn voor biociden de Europese, wettelijke criteria en de
guidance voor het evalueren van hormoonverstorende eigenschappen
van kracht. Dit betekent dat de reeds goedgekeurde stoffen pas bij de
herbeoordeling worden beoordeeld op hormoonverstorende
eigenschappen. Omdat dit een uitsluitingscriterium is, leidt dit in
principe tot niet-goedkeuren van de werkzame stof, tenzij deze
noodzakelijk is vanwege een publiek belang en er onvoldoende goede
alternatieven zijn.
Voor formaldehyde is in 2015 al verkennend gekeken naar mogelijke
vervanging, vanwege de toen verwachte classificatie als carcinogene
stof, die inmiddels is doorgevoerd (Wezenbeek et al., 2015). In dit
83 Zie: Information on biocides - ECHA (europa.eu).
84 Zie: Coordination Group (CG) | Biociden.
85
86

Zie: BPR - Public - Library (europa.eu).
Zie: Europese Commissie vraagt inbreng over wetgeving hormoonverstorende stoffen | Biociden.
Pagina 101 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

rapport is ook gekeken naar formaldehyde releasers: stoffen waaruit
langzaam formaldehyde vrijkomt en die als conserveermiddel worden
gebruikt. Er is gekeken of de formaldehyde releasers voorkomen in het
bovengenoemde overzicht van de Coordination Group. Dit blijkt alleen
voor MBM (CAS-nr. 5625-90-1) het geval. Deze stof is net als
formaldehyde geclassificeerd als carcinogeen 1B. De goedkeuring voor
deze stof is inmiddels verlopen. In 2016 is vervolgens specifieker
gekeken naar de toepassingen van biociden met
formaldehyde(releasers) in de betrokken sectoren (Le Blansch en
Heesen, 2016a). Uit dit onderzoek bleek dat de toepassers veelal al
bekend waren met de risico’s van formaldehyde en dat er al een
beweging was richting vermindering en overstap naar alternatieven.
Voor een aantal toepassingen bleken alternatieven minder voorhanden
en was met name de betere effectiviteit van formaldehyde de reden om
niet over te stappen. In 2022 heeft het Franse kennisinstituut ANSES in
vijf sectoren onderzocht of vervanging voor professioneel gebruik
mogelijk is, waarbij niet alleen gekeken is naar biocidetoepassingen van
formaldehyde 87. Er blijkt uitgebreid onderzoek per specifieke toepassing
nodig om te beoordelen of vervanging mogelijk is.
Tabel 7.2 Goedgekeurde werkzame stoffen die voldoen aan bepaalde criteria en
daarmee aan minimaal één van de uitsluitingscriteria (toelichting zie tekst
bovenaan paragraaf 7.3.1).

Werkzame
stof

CAS-nummer

Voldoet aan de
volgende criteria
(en daarmee aan
één of meer van de
uitsluitingscriteria)
zP, zB, T
Repr. 1B

Hexaflumuron
Propiconazool

86479-06-3
60207-90-1

Boorzuur
Brodifacoum
Bromadiolon
Carbendazim

10043-35-3
56073-10-0
28772-56-7
10605-21-7

Chloorfacinon
Cholecalciferol
Coumatetralyl
Creosoot

3691-35-8
67-97-0
5836-29-3
8001-58-9

Difenacum
Difethialon
Boraxpentahy
draat
Flocoumafen
Formaldehyde

56073-07-5
104653-34-1
12179-04-3

Repr. 1B, zP, T
Repr. 1A, zP, B, T
Repr. 1B
Muta. 1B, Repr. 1B, P,
T
Repr. 1B, P, T
ED
Repr. 1B
Carc. 1B, Repr. 1B, zP,
zB, T
Repr. 1B, zP, B, T
Repr. 1B, zP, zB, T
Repr. 1B, zP, T

90035-08-8
50-00-0

Repr. 1B, zP, zB
Carc. 1B

Warfarin

81-81-2

Repr. 1A

Productsoorten

PT18
PT07, PT08,
PT09
PT08
PT14
PT14
PT07, PT10
PT14
PT14
PT14
PT08
PT14
PT14
PT08
PT14
PT02, PT03,
PT22
PT14

zP = zeer Persistent, zB = zeer Bioaccumulerend, T – Toxisch, Repr. = Reprotoxisch, Muta.
= Mutageen, Carc. = Carcinogeen, ED = endocrine disruptor: hormoonverstorende stof.

87

Zie: Frans onderzoek naar vervanging formaldehyde | Kennisnetwerk Biociden.

Pagina 102 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Overzicht goedgekeurde vervangingsstoffen
Tabel 7.3 geeft eenzelfde overzicht, maar dan voor de stoffen die wel
aan de vervangingscriteria voldoen, maar niet aan de uitsluitingscriteria.
Uit Tabel 7.3 blijkt dat de vervangingsstoffen die niet aan de
uitsluitingscriteria voldoen vooral worden toegepast in insecticiden
(PT18) en ook in houtconserveringsmiddelen (PT08). Deze stoffen zijn
vaak (zeer) persistent en toxisch.
Tabel 7.3 Goedgekeurde werkzame stoffen die voldoen aan bepaalde criteria en
daarmee aan een vervangingscriterium (toelichting zie tekst bovenaan paragraaf
7.3.1).

Werkzame
stof

CAS-nummer

Productsoorten

210880-92-5
26046-85-5

Voldoet aan de
volgende criteria
(en daarmee aan
één van de
vervangingscriteria)
zP, T
P, T

Clothianidine
1R-trans
fenothrin
Chloorfenapyr
DCPP

122453-73-0
3380-30-1

zP, T
zP*, T

Abamectine
Cyfenothrin
Azoxystrobine

71751-41-2
39515-40-7
131860-33-8

P, T
P, T
zP, T

Bifenthrin
Dinotefuran
Etofenprox
Fipronil
Glutaaraldehy
de

82657-04-3
165252-70-0
80844-07-1
120068-37-3
111-30-8

zP, T
zP, T
B, T
P, T
Resp. Sens 1

Imidacloprid
Lambdacyhalothrin
Medetomidine
Acetamiprid
Permethrin
PHMB(1415;
4.7)
PHMB(1600;
1.8)
Spinosad

138261-41-3
91465-08-6

zP, T
B, T

PT08, PT18
PT01, PT02,
PT04
PT18
PT18
PT07, PT09,
PT10
PT08
PT18
PT08, PT18
PT18
PT02, PT03,
PT04, PT06,
PT11, PT12
PT18
PT18

86347-14-0
135410-20-7
52645-53-1
1802181-67-4

zP, T
P, T
P, T
zP, T

PT21
PT18
PT08, PT18
PT02, PT04

27083-27-8

zP, T

168316-95-8

P, T

PT02, PT03,
PT04, PT11
PT18

PT18
PT18

zP = zeer Persistent, zP* = afbraakproduct is zP, B = Bioaccumulerend, T – Toxisch, Resp.
Sens. = Respiratory sensitiser: inhalatieallergeen.

Formuleringshulpstoffen in biociden met ernstige gevaarseigenschappen
Formuleringshulpstoffen in biociden met ernstige gevaarseigenschappen
worden Substances of Concern (SoC) genoemd. De SoC in een biocide
worden net als de werkzame stoffen in dit biocide meegenomen in de
risicobeoordeling. Het Ctgb houdt een overzicht bij van geïdentificeerde
SoC van behandelde aanvragen sinds juni 2013. Meer informatie over de
Pagina 103 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

criteria die worden gehanteerd voor het identificeren van SoC is te
vinden in Komen en Wezenbeek (2022). De samenstelling van biociden
is geen openbare informatie. Alleen de identiteit en concentratie van de
werkzame stof(fen) is openbare informatie en kan opgezocht
worden in de Ctgb-toelatingendatabank. De verdere samenstelling (de
identiteit en concentratie van de formuleringshulpstoffen) van
bestrijdingsmiddelen is vertrouwelijk en alleen toegankelijk voor het
Ctgb. In de risicobeoordeling is alleen aangegeven dat er een SoC is
beoordeeld. Deze situatie maakt risicogericht toezicht op biociden met
SoC lastig.
7.3.2

Prioriteren werkzame stoffen op basis van gevaarseigenschappen
Voor de ILT heeft het RIVM in 2021 een systematiek ontwikkeld om
meldingen over biociden te kunnen prioriteren op basis van de
gevaarseigenschappen van de werkzame stof (Geraerts et al., 2021).
Voor de ILT is dit niet het enige criterium om meldingen te prioriteren.
De ILT kijkt bijvoorbeeld ook naar de productsoort (zoals rodenticiden)
en of het gaat om illegale biociden.
Om te prioriteren, is gebruikgemaakt van de gevaarsaanduidingen (Hzinnen) uit de CLP-verordening (EG) 1272/2008. Deze zijn ingedeeld in
de categorieën ‘zwaar’, ‘middelmatig’ en ‘licht’. Relatief ernstige
gevaarsaanduidingen vallen in de categorie ‘zwaar’. Het gaat hier
uitdrukkelijk om arbitraire keuzes, die wel zijn gekoppeld aan keuzes in
verschillende regelgeving (zie verder Geraets et al., 2021). Het RIVM
adviseert de volgende prioritering:
• Prioriteit 1: Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS), potentieel Zeer
Zorgwekkende Stoffen (pZZS) en stoffen met zware
gevaarsaanduidingen, die nog niet op de betreffende lijsten
staan. Onder dat laatste vallen stoffen die dodelijk zijn bij
huidcontact, inslikken of inademing, kankerverwekkende,
mutagene en voor de voortplanting giftige stoffen (CMR) en de
stoffen die acuut of chronisch zeer giftig zijn voor in het water
levende organismen.
• Prioriteit 2: Candidates for Substitution (CfS), oftewel de in de
vorige paragraaf beschreven vervangingsstoffen en de stoffen die
leiden tot sensibilisatie van de luchtwegen, maar waarvan nog
moet worden beoordeeld of dit een CfS is.
• Prioriteit 3: Stoffen met middelmatige gevaarsaanduidingen,
zoals giftig bij huidcontact, inslikken of inademing.
•
Prioriteit 4: Stoffen met lichte gevaarsaanduidingen, zoals
schadelijk bij huidcontact, inslikken of inademing. Of stoffen
zonder gevaarsaanduidingen.
Uiteraard kan een stof een ZZS zijn en ook een vervangingsstof, maar
dan geldt de hoogste prioriteitsklasse waarin de stof valt. Deze
prioritering gaat eraan voorbij dat werkzame stoffen die aan de ZZScriteria voldoen niet per se op de ZZS-lijst hoeven te staan. Zie voor een
toelichting hierop het RIVM-rapport over ZZS in bestrijdingsmiddelen
(Komen en Wezenbeek, 2022).
In 2008 is er een prioritering van de meest risicovolle werkzame stoffen
in destijds illegale biociden uitgevoerd op basis van
gevaarseigenschappen, inschatting van de mate van blootstelling en
Pagina 104 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

verboden in bepaalde regelgeving (Balk en Schoep, 2008). In de
resultaten valt op dat de illegale desinfectiemiddelen vaker in categorie
met het laagste risico vallen, maar niet altijd. De illegale
conserveermiddelen vallen vaker in de categorieën met een hoog of
matig risico, maar ook dit geldt niet voor alle werkzame stoffen in alle
PT’s. De situatie uit 2008 is niet meer actueel, omdat er veel voortgang
is geboekt in de beoordeling van werkzame stoffen en de toelating van
biociden. In Bijlage 13 staan meer details over het onderzoek uit 2008.
7.4

Gebruikte of geëmitteerde hoeveelheden biociden

7.4.1

Informatie over hoeveelheden werkzame stoffen en biociden
Er is in Nederland geen registratie van gebruikte of verhandelde
hoeveelheden biociden en/of werkzame stoffen. Er is wel enige
informatie over hoeveelheden biociden voor specifieke toepassingen en
informatie uit de Emissieregistratie 88 (zie de volgende paragrafen). Ook
zijn er aanbevelingen om het gebruik van bepaalde soorten biociden te
monitoren. Het gaat dan bijvoorbeeld om het gebruik van
desinfectiemiddelen (Montforts, 2022) en het gebruik van rodenticiden
(Komen et al., 2019). Dat is belangrijk om te kunnen beoordelen of
eventuele maatregelen om het gebruik van de genoemde biociden te
beperken ook effect hebben. Verder is er ook geen beeld van de aard en
de hoeveelheid werkzame stoffen die in ‘behandelde voorwerpen’ zijn
gebruikt en die via import Nederland binnenkomen. Behandelde
voorwerpen kunnen ook materialen en vloeistoffen zijn.
Informatie over hoeveelheden biociden uit 2010
Een RIVM-rapport uit 2010 (Bakker, 2010) geeft informatie over
geschatte gebruikte hoeveelheden biociden in de gehele Europese Unie,
in Denemarken en in Zwitserland. Qua volume werden de meeste
biociden in de Europese Unie gebruikt als desinfectiemiddel voor
particulier gebruik en de openbare gezondheidszorg (PT02, circa 50
procent), desinfectie van drinkwater (PT05), houtconservering (PT08),
conservering van beton en cement (PT10), en de conservering van koelen industrieel proceswater (PT11). Voor sommige productsoorten is de
hoeveelheid gebruikte middelen laag. Dit geldt voor rodenticiden (PT14),
aviciden (PT15) en vloeistoffen voor balsemen en opzetten (PT22). Voor
bepaalde producttypen is het gebruik waarschijnlijk zeer laag zoals voor
mollusciciden (PT16), pisciciden (PT17) en middelen ter bestrijding van
gewervelde dieren anders dan knaagdieren (PT20). Zie voor meer
details Bijlage 14.1.

88

Zie: Alle emissiegegevens op één plek | Emissieregistratie.
Pagina 105 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur 7.2 In België wordt per productsoort de hoeveelheid werkzame stoffen in
biociden geregistreerd. Bij PT01 (huiddesinfectie) is de forse toename sinds
2020 goed zichtbaar en verklaarbaar vanwege de coronapandemie.

Hoeveelheden werkzame stoffen en biociden in België
In België verzamelt de FOD (Federale Overheidsdienst) informatie over
aantallen en hoeveelheden biociden en werkzame stoffen per groep,
producttype(n), type gebruikers (professioneel, niet-professioneel of beide)
Pagina 106 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

en volgens de indeling ‘vrije circuit’ of ‘gesloten circuit’. Tot het vrije circuit
behoren biociden waaraan minder risico’s verbonden zijn en waarvoor
gebruikers geen persoonlijke beschermingsmiddelen hoeven te dragen (zie
verder Bijlage 14.2). De gegevens over aantallen en hoeveelheden
werkzame stoffen en biociden zijn openbaar van 2017-2021. De
beschikbare informatie over hoeveelheden staat hieronder. Bijlage 14.2
geeft meer informatie, onder andere over hoeveelheden in het vrije en in
het gesloten circuit en per type gebruiker. Wat hierbij bijvoorbeeld opvalt is
dat ruim 90 procent van de hoeveelheid biociden uitsluitend bedoeld is
voor professioneel gebruik. Bij PT14 (rodenticiden) valt op dat het grootste
deel van de middelen (op basis van de hoeveelheid werkzame stof) zowel
professioneel als niet-professioneel mag worden gebruikt en beschikbaar is
via het vrije circuit.
Tabel 7.4 geeft een overzicht van de totale hoeveelheid werkzame stoffen
in tonnen (1.000 kg) per productsoort op de Belgische markt in de periode
2017-2021. Bij de aangegeven hoeveelheden hoort een belangrijke
kanttekening. Als een biocide voor meerdere PT’s is toegelaten, dan telt de
hoeveelheid werkzame stof voor elk van deze PT’s mee, omdat onduidelijk
is welke hoeveelheid bij welke PT hoort. Dit betekent dat de hoeveelheden
per PT overschat zijn, als een biocide ook voor andere PT’s is toegelaten.
Bij het eindtotaal zijn deze dubbeltellingen eruit gehaald, dus de
totaalhoeveelheid klopt met de op de markt gebrachte hoeveelheid.
Tabel 7.4 Hoeveelheden werkzame stoffen per productsoort in België in de periode
2017-2021 (in tonnen).

Productsoort
PT01
PT02
PT03
PT04
PT05
PT06
PT07
PT08
PT09
PT10
PT11
PT12
PT13
PT14
PT15
PT16
PT17
PT18
PT19
PT20
PT21
PT22
Totaal*

2017
1.390
4.906
950
4.408
3.328
616
28,1
6.662
42,7
124
3.310
727
273
0,09
0
0
0
49,7
30,1
0
58,1
**
14.729

2018
985
5.233
575
4.584
2.949
695
30,5
9.003
35,1
106
3.262
645
191
0,95
0
0
0
46,1
21,2
0
51,0
**
18.165

2019
1.048
7.546
873
6.666
4.881
1.128
36,9
4.604
30,5
103
5.279
687
179
1,26
0
0
0
36,8
35,9
0
29,2
**
17.175

2020
6.324
11.046
1.542
8.499
4.909
1.760
44,1
4.877
30,2
118
5.321
536
209
0,12
0
0
0
59,5
54,0
0
25,8
**
25.545

2021
3.912
9.572
1.009
6.589
4.543
1.141
48,5
4.776
34,6
173
4.849
425
142
0,62
**
0
0
64,5
42,3
0
55,1
**
21.320

*Deze totalen kloppen met het geregistreerde gebruik. De totalen per PT zijn een
overschatting als een biocide voor meerdere PT’s is toegelaten.
**Er is één middel op de markt, waarvan de hoeveelheid niet openbaar is.

Pagina 107 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Vanwege de dubbeltellingen kunnen geen betrouwbare percentages of
hoeveelheden werkzame stof per productsoort worden berekend. Uit de
tabel kan wel grofweg worden geconcludeerd dat het gebruik van
werkzame stoffen in PT02 (oppervlaktedesinfectie) waarschijnlijk het
hoogst is. Navraag bij de Belgische toelatingsautoriteit leert dat ook
daar chloorbleekmiddel zonder biocideregistratie op de markt is. Dus net
als in Nederland wordt dit meestal op de markt gebracht als
schoonmaakmiddel. Chloorbleekmiddel dat net als veel
desinfectiemiddelen de werkzame stof natriumhypochloriet bevat, wordt
dus niet meegenomen in de registratie van hoeveelheden werkzame stof
voor PT02. Andere productsoorten waarin relatief veel werkzame stof
wordt toegepast zijn PT01 (huiddesinfectie), PT04 (desinfectie bij
voedselverwerking), PT05 (desinfectie drinkwater), PT08
(houtconservering) en PT11 (koel- en proceswaterconservering). De
lagere hoeveelheden in PT07, PT09 en PT10 zouden kunnen betekenen
dat veel materialen in het buitenland worden geconserveerd en in België
worden geïmporteerd als behandeld voorwerp. Net als blijkt uit de
bovenbeschreven gegevens uit het rapport van Bakker (2010) zijn de
hoeveelheden in PT14, PT15, PT16, PT17, PT20 en PT22 relatief (zeer)
laag of afwezig.
In Tabel 7.4 valt op dat de geregistreerde hoeveelheden werkzame stof
sterk verschillen per jaar. Bij PT01 (huiddesinfectie) is de forse toename
van de hoeveelheid sinds de coronapandemie (vanaf 2020) goed
zichtbaar en verklaarbaar. Bij bijvoorbeeld PT06 (conservering
producten tijdens opslag) is de hoeveelheid werkzame stof in 2020 flink
hoger dan in 2019 en 2021 en een stuk lager in 2017 en 2018. We
kennen hiervoor geen verklaring. Voor bijvoorbeeld PT14 (rodenticiden)
zijn de verschillen tussen verschillende jaren vrij extreem. Zo was de
geregistreerde hoeveelheid 1.260 kg in 2019, 120 kg in 2020 en 620 kg
in 2021. Ook hiervan kennen we de reden niet.
Uiteraard geven de totaal hoeveelheden niet direct een indicatie van de
mate van risico’s. De ene stof is in een veel lagere concentratie toxisch
dan de andere stof. Ook is de blootstelling van mens en milieu aan de
ene stof veel lager dan aan de ander stof. De totaal hoeveelheden laten
wel zien in welke toepassingen veel biociden worden gebruikt. Als in
deze toepassingen bijvoorbeeld sprake is van emissies naar het milieu,
dan kan daar speciale aandacht naar uitgaan.
Vergelijking informatie Nederland en België
Het aanbod aan biociden op de Belgische markt zal naar verwachting
verschillen van de Nederlandse markt. Dit geldt vooral voor de biociden
met werkzame stoffen die nog in het beoordelingsprogramma van ECHA
zitten. Deze biociden hebben in Nederland onder overgangsrecht een
toelating inclusief risicobeoordeling nodig. Dit is relatief kostbaar
vergeleken met België, waar biociden onder overgangsrecht na
registratie op de markt mogen. Overigens worden in België ook
beperkingen gesteld aan het biocidegebruik, zoals blijkt uit de indeling in
een gesloten en een vrij circuit. Of de verschillen onder overgangsrecht
tussen Nederland en België de verkochte hoeveelheden werkzame
stoffen beïnvloeden is onduidelijk, omdat hiervoor natuurlijk ook de
grootte van de vraag belangrijk is.
Pagina 108 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

In Nederland zal gezien het aantal inwoners (anderhalf keer zoveel als in
België) vermoedelijk minimaal eenzelfde hoeveelheid werkzame stoffen
in biociden worden gebruikt als in België (ruim 20.000 ton werkzame
stof per jaar). Als je dat vergelijkt met de hoeveelheid gebruikte
werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen in Nederland is de
hoeveelheid gebruikte werkzame stof in biociden minimaal een factor
twee hoger. Zie voor meer details over deze vergelijking Bijlage 14.3.
Deze bijlage gaat ook specifiek in op de insecticiden, omdat hierbij
dezelfde werkzame stoffen zowel in gewasbeschermingsmiddelen als in
PT18-biociden worden gebruikt.
Opgemerkt moet worden dat werkzame stoffen in geïmporteerde
behandelde voorwerpen buiten beeld zijn, terwijl er daarnaast mogelijk
ook met werkzame stoffen behandelde voorwerpen worden
geëxporteerd. Het is dus moeilijk om zicht te krijgen op de totale
hoeveelheid werkzame stoffen in biociden in een land, inclusief de in het
land geïmporteerde behandelde voorwerpen en exclusief geëxporteerde
behandelde voorwerpen. In behandelde voorwerpen kunnen nu
bijvoorbeeld buiten beeld uitsluitings- of vervangingsstoffen zitten.
Kennis hierover helpt om te kunnen beoordelen of hiervoor alternatieven
zijn.
Conclusie
De conclusie op basis van het bovenstaande is dat er in Nederland wel
veel informatie over en registratie van de gebruikte hoeveelheid
werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen is, maar dat er geen
algemene informatie over de gebruikte hoeveelheden werkzame stoffen
in biociden beschikbaar is. De aard van de gebruikte werkzame stoffen
in gewasbeschermingsmiddelen en biociden is deels vergelijkbaar, zeker
als het gaat om fungiciden en insecticiden. Op basis van bovenstaande
informatie lijkt het erop dat de toegepaste hoeveelheid werkzame
stoffen in biociden in Nederland groter is, dan de toegepaste
hoeveelheid werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen in
Nederland.
7.4.2

Gebruikte hoeveelheden biociden in koelwatersystemen
Rijkswaterstaat heeft sinds 1996 diverse onderzoeken uitgevoerd naar
gebruik van biociden in koelwatersystemen. Meer gedetailleerde
informatie en referenties staan in bijlage 14.4. Rond 1996 werd 99
procent van het koelwater eenmalig gebruikt en vervolgens rechtstreeks
geloosd op het oppervlaktewater. In deze systemen worden oxidatieve
biociden gebruikt, meestal gebaseerd op actief chloor. Het totale
verbruik van actief chloor in koelsystemen in 1994 wordt geschat op
circa 1.800 ton/jaar (uitgedrukt als chloor). In 2020 is opnieuw
onderzoek gedaan naar onder andere gebruikte hoeveelheden biociden
in koelsystemen, dat is geactualiseerd en aangevuld in 2022. Het ging in
2020 met name om natriumhypochloriet, 82.682 kg/jaar in vijf
bedrijven. De gebruikte hoeveelheden natriumhypochloriet (uitgedrukt
als gedoseerd chloor) zijn in de rapportage van 2022 per bedrijf ook het
hoogst, maar dit varieert sterk van 22 kg/jaar bij een metaalbedrijf tot
10.166 kg/jaar bij een datacenter. Andere gebruikte oxidatieve biociden
zijn waterstofperoxide, perazijnzuur en BCDMH. Gebruikte nietoxidatieve biociden zijn glutaaraldehyde, CMIT, MIT, BIT,
Pagina 109 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

koper(II)nitraat en DBNPA. De gebruikte hoeveelheid per bedrijf is
meestal minder dan 100 kg/jaar, maar soms daarboven.
Op de website Atlas Leefomgeving 89 zijn de locaties van bijna 1.300
natte koeltorens te vinden. Deze staan bij onder meer bij grote
kantoorgebouwen, ziekenhuizen, theaters, bioscopen, grote
onderwijsinstituten, hotels en congresgebouwen, grote
sportaccommodaties, ijsbanen, fabriekshallen, datacenters,
grootwinkelbedrijven, kassencomplexen, luchthaventerminals,
elektriciteitscentrales, chemische fabrieken, verffabrieken en kunststof
producerende bedrijven.
7.4.3

Particulier gebruik van biociden
Het RIVM (Komen en Wezenbeek, 2021) heeft in opdracht van het
ministerie van IenW uitgezocht hoeveel verpakkingen van twee soorten
biociden tussen 2014 en 2019 aan particulieren zijn verkocht. Het gaat
om biociden tegen ratten en muizen (rodenticiden) en tegen groene
aanslag in de verkoopkanalen ‘tuincentra en bouwmarkten’ en
‘grootwinkelbedrijven’. De verkoop van rodenticiden en middelen tegen
groene aanslag aan particulieren in supermarkten, drogisterijen,
dierenspeciaalzaken en andere verkoopkanalen is niet meegenomen.
Uit de verzamelde gegevens komt een stijging van de verkoop van het
aantal verpakkingen met rodenticiden naar voren in 2019. Dit kan
echter zijn veroorzaakt doordat in 2019 de verpakkingen kleiner zijn
geworden. Tussen 2017 en 2019 daalde de verkoop van chemische
middelen tegen groene aanslag, wat duidt op een daling van het
gebruik. Meer details staan in Bijlage 14.5.
In het rapport werden de volgende aandachtpunten meegegeven voor
eventueel vervolgonderzoek naar verkoopcijfers van biociden aan
particulieren:
• Indien een volledig beeld gewenst is van de verkoop van alle
typen biociden aan particulieren, zijn meer verkoopgegevens
nodig. Er zal dan eerst moeten worden nagegaan in welke
verkoopkanalen welke typen biociden worden verkocht. Naast de
verkoopkanalen ‘grootwinkelbedrijven’(huishoudzaken en
discounters) en ‘tuincentra en bouwmarkten’ worden biociden
onder andere verkocht in supermarkten, drogisterijen,
dierenspeciaalzaken en watersportwinkels.
• Trends in verkoopcijfers van verkochte eenheden biociden
kunnen niet direct worden vertaald in trends van de totale
omvang van de hoeveelheid werkzame stoffen in gebruikte
biociden. Als bijvoorbeeld meer kleinere verpakkingen of meer
gebruiksklare middelen met een lagere concentratie werkzame
stof worden verkocht, kan het zijn dat de gebruikte hoeveelheid
werkzame stoffen toch daalt, terwijl het aantal verkochte
eenheden stijgt. Indien het gewenst is om op het niveau van
werkzame stoffen te kijken, zijn gedetailleerdere gegevens nodig
dan alleen verkochte eenheden.
• In België bestaat de verplichting voor toelatingshouders om
verkoopcijfers van biociden aan te leveren aan de overheid. Ook
89

Zie: Natte koeltorens | Atlas Leefomgeving.

Pagina 110 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

de Nederlandse overheid zou een dergelijke verplichting kunnen
overwegen, om meer zicht te krijgen op het biocidegebruik en de
hoeveelheid gebruikte werkzame stoffen in Nederland.
7.4.4

Hoeveelheden koper- en zinkemissie uit antifouling
Zoals in paragraaf 5.3.2 is toegelicht is de toepassing van antifouling
(PT21) op schepen een bron van directe emissie naar oppervlaktewater
van koper (werkzame stof) en zink (hulpstof). Via de website
www.emissieregistratie.nl kan een uitdraai worden gemaakt van de
emissie naar oppervlaktewater van koper en zink uit coatings in de
recreatievaart. Ook op de website van het Waterkwaliteitsportaal zijn
‘Stoffiches’ 90 te vinden voor koper en zink, met emissiegegevens binnen
de ‘1 miles-zone’.
Detailinformatie over de emissiegegevens uit 2010 en 2019 staat in
Bijlage 14.6. Uit deze gegevens blijkt dat het gebruik van koper en zink
in antifouling (PT21) een relevante bijdrage levert aan de totale koperen zinkemissie naar oppervlaktewater. Voor koper is de bijdrage in 2019
uit de recreatievaart circa 12 procent en uit de zeevaart circa 27
procent, dus circa 40 procent van de totale emissie. Voor zink is de
bijdrage in 2019 uit de recreatievaart circa 4 procent en uit de zeevaart
circa 19 procent, dus een kleine 25 procent van de totale emissie. Deze
emissie zal als het gaat om recreatievaart vooral plaatsvinden in
jachthavens en bij permanente ligplaatsen.
Er zijn Duitse schattingen dat 15-19 procent van de koperemissies naar
water afkomstig zijn van antifoulingverf in de recreatievaart (Daehne et
al., 2017; Feibicke et al., 2018). Dit komt globaal overeen met de
Nederlandse situatie op basis van de emissie naar alle Nederlandse
territoriale wateren (23 procent in 2010 en 12 procent in 2019).

7.4.5

Verhandelde hoeveelheden rodenticiden in Nederland
In 2022 heeft de ILT de verhandelde hoeveelheden rodenticiden in
Nederland opgevraagd bij de toelatingshouders op basis van artikel 68
van de Biocidenverordening. Het doel is om risicogericht te kunnen
inspecteren en om later te kunnen nagaan of het rodenticidengebruik
afneemt, na de verdere uitbreiding van de IPM-maatregelen voor
rodenticiden vanaf begin 2023 (zie paragraaf 6.2). De verkregen
informatie is door ILT aan RIVM verstrekt. Uit de gegevens blijkt dat er
in 2020 76,5 kg aan werkzame stof in rodenticiden is verhandeld en in
2021 was dat 83,1 kg. Er vindt ook een verschuiving plaats in de
verkochte werkzame stoffen tussen 2020 en 2021.
Vergeleken met de geregistreerde hoeveelheid werkzame stof in PT14biociden in België (zie paragraaf 7.4.1) zijn de Nederlandse gegevens
laag. In 2020 werd in België 120 kg en in 2021 620 kg aan werkzame
stof in rodenticiden verhandeld. Bij een vergelijking van deze gegevens
met de gegevens uit België is een relevante vraag of de plaagdruk in
beide landen vergelijkbaar is. In Nederland is een ‘Rattenmonitor’ 91
ontwikkeld, om meer zicht te krijgen op rattenoverlast.
90

Zie: WKP Achtergronddocumenten SGBP 2022-2027 (waterkwaliteitsportaal.nl) en open het document
Stoffiches SGBP 2022-2027 definitieve versie 1 februari 2022.
91
Zie: Rattenmonitor | RIVM.
Pagina 111 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

7.4.6

Biocidegebruik in de offshore olie- en gassector
Het SodM geeft aan dat van de offshore olie- en gassector bekend is
welke en hoeveel ’winningshulpstoffen’, inclusief biociden, er gebruikt
worden. Dit wordt jaarlijks door de operators gerapporteerd. Ook wordt
er gerapporteerd welke winningshulpstoffen (waaronder dus ook
biociden) er geloosd worden, en hoeveel er geloosd wordt. SodM houdt
risicogestuurd toezicht op de aanwezigheid en juistheid van de door de
operators ingediende rapportages.
De biociden die door de olie- en gassector op het Nederlands
Continentaal Plat gebruikt worden, moeten allen geregistreerd zijn bij
zowel Cefas (Centre for Environment and Aquatic Sciences, de
organisatie die voorziet in alle registraties van hulpstoffen voor offshore
gebruik van de olie- en gassector volgens het HMCS (Harmonised
Mandatory Control System)) als het Ctgb. SodM houdt toezicht op de
aanwezigheid van deze registraties bij de verwerking van ontheffingen
of meldingen voor het offshore gebruik van ‘winningshulpstoffen’
(inclusief biociden) in de olie- en gassector.
Voor putwerkzaamheden dient er ook melding gemaakt te worden van
de gebruikte biocides. SodM ziet toe op de aanwezigheid van Ctgb- en –
indien bij offshore putactiviteiten – Cefas-registraties.

Pagina 112 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

8

Analyse, conclusies en aanbevelingen

8.1

Inleiding en leeswijzer
Biociden zijn vaak nuttig en noodzakelijk. Biociden voorkomen bij juist
gebruik risico’s op infecties en de verspreiding van (dier)ziekten, ze
bestrijden dierplagen en ze zorgen dat vloeistoffen en materialen niet
worden aangetast door micro-organismen. Naast voordelen kunnen
biociden ook risico’s met zich meebrengen voor de gezondheid van
mens, dier en het milieu. Risico’s kunnen ontstaan door onjuist en
oneigenlijk gebruik of door het gebruik van niet toegelaten (illegale)
middelen. Voor het risicogerichte toezicht op biociden door de
verschillende toezichthouders is het handig om te weten welke biociden
en met biociden behandelde voorwerpen de meeste risico’s (kunnen)
opleveren.
Er zijn allerlei signalen die kunnen duiden op risico’s voor mens, dier en
milieu. Signalen van risicovol biocidegebruik voor de mens zijn het
aantreffen van residuen van biociden in voedsel, drinkwater, zwemwater
of binnenlucht, vergiftigingen of arbo-incidenten en resistentieontwikkeling tegen werkzame stoffen. Signalen van risicovol
biocidegebruik voor het milieu zijn het aantreffen van biociden in nietdoelsoorten en in water, bodem of lucht. Biociden kunnen potentieel
risicovol zijn vanwege de gevaarseigenschappen van de werkzame
stoffen en/of de gebruikte hoeveelheden. De mate van blootstelling is
belangrijk om de hoogte van de risico’s te kunnen bepalen. Als biociden
verkeerd worden gebruikt, kunnen infecties optreden en (dier)ziekten
zich verspreiden, wat ook risicovol is. De genoemde signalen en
risicofactoren van biocidegebruik kunnen duiden op risicovol
biocidegebruik, maar soms is er weinig aan de hand. Er zijn te veel
onvergelijkbare signalen en risicofactoren en er ontbreekt teveel
informatie om voor het zeer diverse en brede biocidegebruik een
rangorde aan te brengen in meer en minder risicovol. De enige groep
die er als meest risicovol uitspringt zijn bepaalde rodenticiden. Op basis
van de verzamelde informatie is wel aan te geven waarvan, waardoor of
wanneer bepaalde risico’s te verwachten zijn en zo mogelijk wat de
ernst van de effecten is.
De in deze verkenning te beantwoorden vragen zijn (zie paragraaf 1.1):
1. Welke toegelaten biociden en behandelde voorwerpen zijn het
meest gevoelig voor risico’s?
2. Welke toegelaten biociden en behandelde voorwerpen zijn het
meest gevoelig voor risico’s als het gebruiksvoorschrift niet goed
wordt gevolgd?
3. Welke sectoren zijn gevoelig voor het gebruik van niet-toegelaten
biociden of oneigenlijk gebruik van biociden?
4. Welke niet-toegelaten biociden en behandelde voorwerpen
brengen welke risico’s met zich mee?
De beantwoording van deze vragen wordt steeds gekoppeld aan het doel
van deze verkenning: wat zijn aanbevelingen voor risicogericht toezicht?
Naast aanbevelingen voor risicogericht toezicht, doen we ook
Pagina 113 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

aanbevelingen voor onderzoek om meer zicht te krijgen op risicovol
biocidegebruik. En we doen aanbevelingen gericht op het beleid,
bijvoorbeeld om onjuist gebruik tegen te gaan. Tot slot doen we
aanbevelingen gericht op toezichthouders om te komen tot meer inzicht
in de oorzaken van overtredingen. Dit kan leiden tot maatregelen voor
betere naleving van de biocideregelgeving. Zoals aangegeven in
hoofdstuk 1 zijn deze aanbevelingen bedoeld om toezichthouders,
beleidsmakers en onderzoekers te ondersteunen bij het maken van
keuzes voor de inzet op het verminderen van risicovol biocidegebruik.
Wij geven niet aan welke instantie welke aanbeveling op zou kunnen
pakken. De toezichthouders werken momenteel aan nieuwe
samenwerkingsafspraken voor het toezicht en de handhaving op het
gebied van de Wgb 92. Aanbevelingen voor beleid kunnen vaak door
verschillende ministeries of in samenwerking hiertussen worden
opgepakt. Voor de aanbevelingen voor onderzoek geldt dat er soms
inzet is van toezichthouders hierop (zoals door BuRO van de NVWA), dat
ministeries of andere partijen soms onderzoek financieren en dat soms
onderzoek in Europees verband de beste optie is.
Hieronder gaat paragraaf 8.2 eerst in op de risico’s van toegelaten
biociden vanwege publiek belang. Deze biociden zijn toegelaten ondanks
bekende risico’s. Paragraaf 8.3 behandelt sectoren die gevoelig zijn voor
oneigenlijk en illegaal biocidegebruik en laat zien in welke sectoren
oneigenlijk en illegaal biocidegebruik is aangetroffen. Daarna gaat
paragraaf 8.4 in op risico’s van onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik
van biociden. Ook factoren die juist gebruikte toegelaten biociden ‘meer
risicovol’ maken, komen aan de orde. Tot slot beantwoordt paragraaf
8.5 de vragen over behandelde voorwerpen.
Tijdens deze verkenning kwam ook een aantal kennishiaten en
onderzoeksvragen aan het licht. Paragraaf 8.6 behandelt deze. Het gaat
onder andere om het ontbreken van monitoringsgegevens, vragen over
azolenresistentie en gegevens over hoeveelheden biocidegebruik. Tot
slot geeft paragraaf 8.7 enkele aanbevelingen om te komen tot meer
inzicht in de oorzaken van het niet naleven van de biocideregelgeving,
zodat adequate maatregelen kunnen worden genomen om de naleving
te verbeteren.
8.2

Risico’s van toegelaten biociden vanwege publiek belang
Er zijn enkele (soorten) biociden die ondanks risico’s, die bij de
beoordeling zijn geconstateerd, toch zijn toegelaten omdat het publieke
belang van het beschikbaar hebben van deze middelen opweegt tegen
de geconstateerde risico’s. Het publieke belang kan bijvoorbeeld het
tegengaan van de verspreiding van ziekten zijn. Maar ook de
bescherming van historisch erfgoed kan een reden zijn biociden ondanks
bekende risico’s toch toe te laten.
In Nederland zijn specifieke rodenticiden toegelaten vanwege publiek
belang, ondanks duidelijke risico’s bij het gebruik ervan. Het publieke
belang is het tegengaan van de verspreiding van ziekten door ratten.
92

Zie: Nieuwe afspraken in de maak voor toezicht en handhaving Wet gewasbescherming en biociden |
Nieuwsbericht | Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
Pagina 114 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Eén van de risico’s is (door)vergiftiging van niet-doelsoorten. Voor
vogels en zoogdieren ligt de blootstelling door doorvergiftiging via het
eten van vergiftigde knaagdieren meer dan 100.000 keer boven het
ingeschatte ‘geen effect niveau’. Ook het eten van wormen leidt tot
blootstelling boven dit ‘geen effect niveau’. Deze blootstelling is niet
volledig te voorkomen of voldoende te minimaliseren met mitigerende
maatregelen. Daarom zijn er strenge eisen van certificering en
toepassing van IPM voor deze middelen, voor de bestrijding van ratten
en muizen, zowel binnen als buiten. De IPM-aanpak is voor deze
specifieke rodenticiden verplicht en zorgt voor inzet op preventieve
maatregelen en zo mogelijk toepassen van niet-chemische middelen. Dit
beperkt de inzet van rodenticiden zoveel mogelijk. De verhandelde
hoeveelheid werkzame stof in rodenticiden in Nederland lijkt op basis
van de beschikbare gegevens lager dan in België, waar rodenticiden
beschikbaar zijn in het ‘vrije circuit’ en ook voor particulier gebruik. Of
de waarden voor de hoeveelheden van Nederland en België goed
vergelijkbaar zijn is onduidelijk en ook is er bijvoorbeeld geen informatie
over de plaagdruk in beide landen. Of het gebruiksverschil te koppelen
is aan de IPM-aanpak is hiermee dus niet bewezen.
Hiernaast is er een middel tegen exotische muggen op basis van een
pyrethroïde toegelaten vanwege publiek belang, ondanks risico’s voor
water- en sedimentorganismen. Het gaat om de bestrijding van muggen
die ziekteverwekkers kunnen overdragen. Ook hier gelden strenge eisen
voor de toepassing ervan.

Figuur 8.1 Middelen om muggen af te weren bevatten vaak DEET. Deze stof
wordt relatief veel aangetroffen in grond- en oppervlaktewater. Voor de
bestrijding van muggen die ziekteverwekkers kunnen overdragen is vanwege
publiek belang een middel op basis van een pyrethroïde toegelaten. Voor de
toepassing hiervan gelden strenge eisen, vanwege risico’s voor water- en
sedimentorganismen.

Pagina 115 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Tot slot zijn middelen op basis van DEET toegelaten vanwege publiek
belang, ondanks de kans dat waterorganismen in zwemgebieden en
(jonge) kinderen worden blootgesteld aan hogere concentraties dan
veilig wordt geacht. Het publieke belang is de beschikbaarheid van deze
middelen tegen teken die de ziekte van Lyme kunnen overdragen en
voor reizigers naar gebieden waar muggen tropische ziekten
overdragen. Of de blootstelling van jonge kinderen via de huid
daadwerkelijk tot gezondheidsrisico’s leidt, is nog onduidelijk, omdat het
‘geen effect niveau’ is gebaseerd op een studie met ratten, waarbij de
hoogste toegepaste dosis geen effect gaf. Verder wordt DEET vaak
aangetroffen in oppervlaktewater- en effluentmonsters en ook bij
onderzoek in diverse niet-doelsoorten, in mest en planten in
natuurgebieden en in haarmonsters. Dit duidt erop dat deze stof veel
voorkomt in de leefomgeving en slecht afbreekt. Mogelijk is er sprake
van illegaal gebruik van middelen met DEET in de veehouderij. Dit kan
gaan om biociden, maar ook om diergeneesmiddelen. Er wordt
momenteel (zomer 2023) gewerkt aan afspraken over de precieze grens
hiertussen.
De inzet op het beperken van het rodenticidengebruik is ook belangrijk
omdat resistentie bij ratten en huismuizen tegen rodenticiden op basis
van anticoagulantia veel blijkt voor te komen. Zo werd in 2022 bij 38
procent van de onderzochte huismuizen resistentie waargenomen tegen
rodenticiden op basis van anticoagulantia en bij 17 procent van de
onderzochte bruine ratten. Ook bij de inzet van pyrethroïden is er kans
op resistentie-ontwikkeling bij muggen.
Aanbevelingen voor risicogericht toezicht en voorlichting
Vanwege de risico’s is toezicht op het gebruik van bepaalde rodenticiden
heel belangrijk, ook in verband met de genoemde resistentieontwikkeling tegen deze stoffen. Hetzelfde geldt voor pyrethroïden voor
de bestrijding van exotische muggen, maar deze middelen worden nu
slechts incidenteel gebruikt. Voor het gebruik van DEET is van belang
dat dit niet onnodig gebeurt. Om dit aan te pakken, ligt voorlichting van
gebruikers het meest voor de hand. Hiernaast is er mogelijk sprake van
illegaal gebruik van middelen met DEET in de veehouderij. Dit is dus een
aandachtspunt voor het toezicht en voor onderzoekers.
8.3

Sectoren met oneigenlijk en illegaal biocidegebruik
Sectoren gevoelig voor oneigenlijk of illegaal biocidegebruik
Oneigenlijk gebruik is het gebruik van biociden voor een ander doeleinde
dan het toegelaten gebruik. Illegaal biocidegebruik is het gebruik van
niet in Nederland toegelaten biociden. Sectoren met toepassingen waar
wel behoefte is aan biociden, maar waarvoor er geen toegelaten
biociden zijn, zijn uiteraard gevoelig voor oneigenlijk biocidegebruik of
illegaal biocidegebruik. Het kan ook zijn dat er wel een geschikt
toegelaten biocide voorhanden is, maar dat dit te duur of minder goed
werkzaam wordt gevonden, waarna gebruikers uitwijken naar een niet
voor de beoogde toepassing toegelaten alternatief. Op basis van de bij
ons bekende informatie blijkt er een markt te zijn voor de volgende
biociden, waarvoor toelatingen gewenst zijn: goed werkende antifouling
voor recreatievaart op zout water, middelen voor balseming en
weefselconservering, middelen voor het afdoden van GGO’s, middelen
Pagina 116 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

voor insectenwering bij dieren en middelen die goed werken tegen
bloedluis. Bij deze laatste twee toepassingen kan het overigens gaan om
gewenste diergeneesmiddelen in plaats van biociden. Het gebruik van
fipronil tegen bloedluis, wat leidde tot het aantreffen van deze stof in
eieren, is een duidelijk voorbeeld van deze problematiek. Ook ervaart de
bollen- en sierteeltsector een gebrek aan bepaalde desinfecterende
gewasbeschermingsmiddelen, waardoor hier oneigenlijk biocidegebruik
plaatsvindt.
Tijdens de beginperiode van de coronapandemie was er onvoldoende
toegelaten desinfectiemiddel met een toepassing tegen virussen, wat
leidde tot veel illegale middelen op de markt of middelen die werden
aangeboden voor oneigenlijk gebruik. Het ging hier met name om
middelen die professioneel werden gebruikt in de gezondheidzorg maar
ook voor gebruik door particulieren, thuis of in de openbare ruimte
(bezoekers van gezondheidszorglocaties, horeca en winkels). Ook was er
sprake van toepassingen waarvoor helemaal geen middelen beschikbaar
waren, bijvoorbeeld voor de desinfectie van transportmiddelen zoals
bussen, treinen en vliegtuigen. Er kwamen ook desinfectiemiddelen voor
mondkapjes op de markt en er werden desinfectietunnels gebruikt,
waarvoor ook geen middelen waren toegelaten.
Aantreffen illegale of oneigenlijk gebruikte biociden in sectoren
Sectoren waarbij illegale of oneigenlijk gebruikte biociden zijn
aangetroffen bij inspecties zijn kunstgrasonderhoud
(algenbestrijdingsmiddelen), de autobranche (aircomiddelen),
scheepvaart (antifouling), de schoonmaakbranche
(desinfectiemiddelen), plaagbestrijding (rodenticiden en insecticiden, het
kan bij dit laatste gaan om diergeneesmiddelen), bloembollen- en
sierteelt (desinfectiemiddelen), tatoeage- en piercingsector
(desinfectiemiddelen, maar kan gaan om geneesmiddelen of medische
hulpmiddelen), veevervoer (desinfectiemiddelen) en de zorgsector
(desinfectiemiddelen).
Aanbevelingen voor risicogericht toezicht en beleidsmakers
Het ligt voor de hand de aandacht te richten op sectoren waar behoefte
is aan biociden, waarvoor geen toegelaten biociden zijn. Dit kan ook
gaan om behoefte aan gewasbeschermingsmiddelen of
diergeneesmiddelen, wat leidt tot oneigenlijk gebruik van biociden. Als
er een duidelijke noodzaak is voor de illegale of oneigenlijke toepassing
zou het toezicht zich vooral kunnen richten op het tegengaan van risico’s
en het zoeken naar oplossingen, want overstappen op toegelaten
biociden is in deze gevallen geen kortetermijnoplossing. Mogelijk kunnen
ook beleidsmakers bijdragen aan oplossingen voor ontbrekende,
noodzakelijke biociden. Als er plotseling behoefte ontstaat aan bepaalde
biociden is extra toezicht daarop een logische stap, zoals ook is gebeurd
na het uitbreken van de coronapandemie.
In vrijwel alle geïnspecteerde sectoren waarover is gerapporteerd, is
illegaal of oneigenlijk gebruik naar voren gekomen. Het kan zijn dat in
vrijwel alle sectoren sprake is van illegaal of oneigenlijk gebruik. Om dat
beter in beeld te krijgen, zou het goed zijn om projectmatig steeds een
andere sector of wellicht productsoort te inspecteren, waarvan nog niets
of weinig bekend is over het biocidegebruik. Dit blijkt steeds veel op te
Pagina 117 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

leveren. Zo is er in het kader van deze verkenning bijvoorbeeld
helemaal geen informatie gevonden over conserveermiddelen voor
vloeistoffen voor bewerken of versnijden van metaal, glas of andere
materialen (PT13).
8.4

Risico’s bij gebruik biociden
Risico’s bij gebruik van biociden zijn vooral te verwachten bij onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik. Bij juist gebruik van toegelaten biociden
zijn de risico’s aanvaardbaar bevonden (met uitzondering van toegelaten
biociden vanwege publiek belang). Ook bij juist gebruikte biociden is er
een verschil in de mate waarin het gebruik potentiële risico’s met zich
meebrengt voor de gebruiker, de omgeving of het milieu. In deze
paragraaf komen daarom ook factoren aan de orde die toegelaten
biociden ‘meer risicovol’ kunnen maken. Denk bijvoorbeeld aan gebruik
van biociden met persistente werkzame stoffen die direct in het milieu
terecht komen, vergeleken met biociden met werkzame stoffen die snel
afbreken en geen residuen of bijproducten in het milieu achterlaten.
Onbedoelde blootstelling en risico’s voor particulieren
Onbedoelde blootstelling van particulieren aan biociden duidt op onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik. Bij het NVIC zijn vooral
blootstellingsincidenten met desinfectiemiddelen en plaagbestrijdingsen afweermiddelen gemeld. Het gaat om meldingen van blootstelling
van particulieren aan rodenticiden, middelen tegen mieren en tegen
motten, insectenafweermiddelen, oppervlakte- en
huiddesinfectiemiddelen, schimmelverwijderaars, middelen voor
desinfectie van zwembaden, waterbedden, tanks en waterleidingen en
middelen tegen groene aanslag. De meeste meldingen gaan over
rodenticiden en middelen tegen mieren, en sinds de coronapandemie
over huiddesinfectiemiddelen. Vanwege dit laatste lijkt er een verband
te zijn tussen het aantal blootstellingsmeldingen en middelen die veel
gebruikt worden en waaraan je makkelijk kunt worden blootgesteld.
Rodenticiden en ook insecticiden bevatten werkzame stoffen met relatief
ernstige gevaarseigenschappen. Het gaat vaak om uitsluitings- of
vervangingsstoffen. Dit zijn stoffen die volgens de Biocidenverordening
alleen mogen worden gebruikt als er echt geen andere mogelijkheid is of
stoffen die moeten worden vervangen of waarvan het gebruik zoveel
mogelijk moet worden beperkt. Bij illegale desinfectiemiddelen kan de
consument op onveilige wijze worden blootgesteld, omdat er geen
vastgesteld gebruiksvoorschrift is. Dit risico schat de NVWA in als
middelhoog tot hoog. Van de in 2018 onderzochte
handdesinfectiemiddelen voor consumenten bleek 60 procent illegaal. In
2020 zijn meer dan 1.000 advertenties voor desinfectiemiddelen offline
gehaald, omdat deze middelen illegale biociden waren of werden
aangeprezen voor oneigenlijk gebruik. Uit onderzoek in België blijkt dat
een belangrijke reden voor onjuist gebruik door consumenten is dat
etiketten slecht worden gelezen. Degenen die wel lezen, klagen over
slechte leesbaarheid en moeilijk taalgebruik.
Blootstelling en risico’s tijdens werk
Berichten over arbeidsintoxicaties en -blootstelling gaan over begaste
containers, middelen voor balseming, fosfine-incidenten in de
binnenvaart, blootstelling aan ethanol en handeczeem door
Pagina 118 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

handdesinfectie, en ethyleenoxide in opslagruimten. De NLA constateert
onveilige opslag van formaldehyde voor hoefdesinfectie, blootstelling
aan formaldehyde en raadt het gebruik van ethanol voor desinfectie van
bijvoorbeeld winkelwagens af. De NVWA heeft specifiek aandacht
besteed aan het oneigenlijke gebruik van formaldehyde en ozon voor
gewasbeschermingstoepassingen in de bollenteelt. Beide stoffen kunnen
leiden tot risico’s voor de mens na inademing en ozon kan de ogen
irriteren. Formaldehyde en ethyleenoxide zijn geclassificeerd als ‘kan
kanker veroorzaken’. Hierbij valt op dat het veel gaat over gasvormige
middelen of over handdesinfectiemiddelen. Ook hier geldt dat
arbeidsintoxicaties duiden op onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik van
biociden.
Voor bepaalde biociden die potentieel gevaarlijk kunnen zijn voor de
professionele gebruiker, is er een verplichte opleiding om deze goed en
veilig toe te passen. Het gaat om een ‘Bewijs van vakbekwaamheid voor
het beheersen van plaagdieren en houtaantastende organismen’ en een
specifieke opleiding voor ‘Gassingsleider’. Dit is centraal geregeld onder
de Wgb. Agrariërs zijn hiervan uitgezonderd als ze insecten bestrijden.
Voor het vernevelen van biociden zijn er wel opleidingseisen, maar dit is
niet geregeld onder de Wgb. Er zijn hierdoor onder andere geen
vastgestelde eindtermen of exameninstituten. Tijdens een bijeenkomst
van het Kennisnetwerk Biociden werd aandacht gevraagd voor
bijvoorbeeld verplichte bijscholing en internationale harmonisatie van
opleidingen voor begassen en vernevelen.
Het NVIC heeft onderzoek gedaan naar de aard en omstandigheden van
acute arbeidsintoxicaties door onder andere bestrijdingsmiddelen en
desinfectiemiddelen. Blootstelling vond relatief vaak achteraf plaats
nadat het middel was gebruikt, bijvoorbeeld tijdens
schoonmaakwerkzaamheden. Belangrijke factoren waren het ontbreken
of niet opvolgen van werkinstructies en persoonlijke omstandigheden
zoals vermoeidheid en werkdruk. Uit onderzoek van RIVM in
zorginstellingen blijkt dat bij handdesinfectiemiddelen regelmatig
etiketten of gebruiksvoorschriften ontbreken. Dit kan leiden tot onjuist
gebruik. De IGJ noemt het ontbreken van kennis over het verschil
tussen reinigen (schoonmaken) en desinfecteren als oorzaak van onjuist
gebruik, zowel in de verpleeghuiszorg, de gehandicaptenzorg als de
ziekenhuiszorg. Bij onderzoek door WFSR in de pluimveeketen wordt
naast gebrek aan kennis ook tijdsgebrek genoemd als oorzaak voor
onjuist gebruik van biociden.
Risico’s op (dier)ziekten
Sommige sectoren zijn door de NVWA specifiek en doelgericht
geïnspecteerd. Dit leidt tot specifieke informatie over risico’s op het
ontstaan van (dier)ziekten door het onjuist gebruik van biociden. Voor
het veevervoer richt de NVWA zich uitdrukkelijk op het voorkomen van
verspreiding van dierziekten, onder andere door gebruikte
desinfectievloeistoffen te analyseren, zodat een te lage dosering aan het
licht komt. Een te lage dosering is een risico voor de bio-veiligheid. Dit
bleek in 2018 in een derde van de geanalyseerde vloeistoffen het geval.
In 2021 was het resultaat voor onderdosering van desinfectiemiddelen
voor (pluim)veetransport vergelijkbaar. Ook liet 6 procent van de
Pagina 119 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

monsters overdosering zien, wat kan leiden tot risico’s voor mens, dier
en milieu.
Blootstelling milieu
De waterschappen richten zich op onderzoek en inspecties naar
biocidetoepassingen, waarbij werkzame stoffen direct in het water
terechtkomen. Bij toepassingen op kunstgras ging het met name om
illegale biociden. Hier kunnen de gebruikte middelen afspoelen naar
omliggende sloten. Bij het toepassen van antifouling bleek sprake van
oneigenlijk gebruik, waardoor een hoge emissie van koper naar
oppervlaktewater is te verwachten, met risico’s voor waterorganismen
als gevolg. Bij onderzoek naar koelwatersystemen werd gebruik van een
illegaal biocide geconstateerd. Ook dit kan na lozing van spuiwater
leiden tot risico’s voor waterorganismen.

Figuur 8.2 Op kunstgrasvelden worden algen soms bestreden met biociden. Dit
moet voorkomen dat het veld te glad wordt. Illegaal gebruikte middelen kunnen
afspoelen naar omliggende sloten.

Gebruik (bulk)chemicaliën en schoonmaakmiddelen
Als algemeen verkrijgbare (bulk)chemicaliën of schoonmaakmiddelen
worden toegepast als biocide, dan is dit niet toegelaten gebruik. Om
dergelijk niet toegelaten gebruik te voorkomen is bijvoorbeeld
voldoende kennis over het verschil tussen reinigen en desinfectie
noodzakelijk. Ook het gebruik van formaldehyde voor het opzetten van
dieren is een voorbeeld van het risicovol gebruik van een niet-toegelaten
biocide, vanwege de classificatie van formaldehyde als
kankerverwekkend.
Grensvlakproducten
Grensvlakproducten zijn producten waarbij niet direct duidelijk is of dit
een biocide is, of dat het onder een andere wetgeving valt. Als een
biocide bijvoorbeeld als cosmeticum of als schoonmaakmiddel op de
markt wordt gebracht is er geen onafhankelijke risicobeoordeling, geen
Pagina 120 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

werkzaamheidsbeoordeling en geen gebruiksvoorschrift. Dit vergroot de
kans op risico’s door onjuist gebruik.
Risico’s op resistentie tegen desinfectiemiddelen
De Gezondheidsraad concludeert dat veelvuldig of onjuist gebruik van
desinfectiemiddelen mogelijk leidt tot resistentie-ontwikkeling bij
bacteriën tegen de werkzame stof zelf. Ook kan gebruik van
desinfectiemiddelen leiden tot kruisresistentie tegen antibiotica.
Resistentie-ontwikkeling en kruisresistentie kunnen een risico opleveren
voor de gezondheid van de mens. Hierover is echter geen kwantitatieve
informatie uit de praktijk. Wel is bekend bij welke werkzame stoffen er
een grotere kans is op resistentie-ontwikkeling en bij welke werkzame
stoffen deze kans kleiner is.
Aanbevelingen voor risicogericht toezicht en beleidsmakers
Uit het bovenstaande volgt dat vanwege de risico’s desinfectiemiddelen,
rodenticiden en insecticiden die veel worden gebruikt, ook door
particulieren, de aandacht van toezichthouders en beleidsmakers
verdienen. Voor arbeidssituaties blijkt dat risico’s voor de mens door
onjuist gebruik vooral te verwachten zijn van gasvormige middelen en
daarnaast door handdesinfectiemiddelen. Het is dus logisch hierop de
aandacht te richten. Uiteraard is toezicht op de verplichte opleidingen
voor bepaalde biociden die potentieel gevaarlijk kunnen zijn voor de
professionele gebruiker belangrijk. Daarom is toezicht op agrariërs, die
zonder opleiding een deel van deze middelen mogen gebruiken,
belangrijk. Overal waar bij inspecties biocidegebruik wordt
geconstateerd, is aan te bevelen dat het toezicht erop aandringt dat
gebruiksvoorschriften aanwezig en goed toegankelijk zijn. Verder vragen
situaties die kunnen leiden tot infecties of verspreiding van (dier)ziekten
prioriteit van de toezichthouders. Hierbij kan het overigens ook gaan om
risico’s door het niet gebruiken van biociden. Als het gaat om risico’s
voor waterorganismen is aandacht logisch voor toepassing van
antifouling, toepassing op kunstgras en lozing uit koelwatersystemen,
waarbij werkzame stoffen direct in het water terecht komen. Bij nieuwe
maatschappelijke ontwikkelingen of problemen, waarbij sprake is van
biocidegebruik, is extra aandacht van toezichthouders een goede keuze.
De huidige risicogerichte aanpak van de inspecties gericht op
biocidegebruik volgt al grotendeels de hiervoor beschreven lijnen.
Voor toezichthouders is duidelijkheid over de regelgeving die van
toepassing is op de verschillende producten de basis om op te kunnen
handhaven. Voor grensvlakproducten die onder andere regelgeving op
de markt zijn, maar die eigenlijk biociden zijn, is de beschikbaarheid van
goede en actuele richtlijnen voor grensvlakproducten daarom belangrijk.
Dit kan ook van belang zijn om te bepalen wie de toezichthouder is. En
het helpt producenten om hun producten onder de juiste regelgeving op
de markt te brengen.
Aanbevelingen voor tegengaan onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik
Uit het bovenstaande blijkt dat onderzoek en analyses van de oorzaken
van onjuist, oneigenlijk of illegaal gebruik heel belangrijk zijn om
maatregelen te kunnen treffen om naleving van de biocideregelgeving in
de toekomst te verbeteren. Het is daarom aan te bevelen dergelijk
onderzoek uit te blijven voeren en zo mogelijk oorzaken van afwijkingen
Pagina 121 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

van de regelgeving te registreren tijdens inspecties (zie ook paragraaf
8.7).
Het is niet mogelijk toezicht te houden op onjuist of oneigenlijk gebruik
door particulieren. Wat hier zou helpen, is voorlichting en
bewustwording. Iedere particulier zou moeten weten dat je bij het
gebruik van biociden eerst de gebruiksaanwijzing goed moet lezen en
dat het belangrijk is deze te volgen, net als bij geneesmiddelen. En ook
dat schoonmaakmiddelen of (bulk)chemicaliën niet gebruikt mogen
worden als biociden en ook niet altijd veilig zijn om als biocide te
gebruiken.
Voor wat betreft de etiketten en gebruiksvoorschriften is er aandacht
nodig voor leesbaarheid, taalgebruik en mogelijk ook extra voorschriften
voor ná het gebruik van biociden. Er lijkt behoefte aan een extra
bijsluiter in begrijpelijke taal, zoals bij geneesmiddelen momenteel
aandacht krijgt. Er zou ook kunnen worden nagedacht over andere
opties, zoals een verwijzing naar een instructiefilmpje. Het is belangrijk
om Europese afspraken te maken over eenduidige zinnen voor
gebruiksvoorschriften. Maar ook bij de toelatingshouder/fabrikant, die
onder BPR meer vrijheid heeft om te bepalen wat er op het etiket komt,
ligt een belangrijke verantwoordelijkheid voor goede etiketten en
uitvoerbare voorschriften.
Als het gaat om desinfecteren, blijkt in verschillende sectoren,
waaronder de zorg en de voedselverwerkende industrie, dat de
gebruikers van desinfectiemiddelen niet goed op de hoogte zijn van het
verschil tussen reinigen en desinfecteren. Dit leidt tot onjuist gebruik
en/of gebruik van schoonmaakmiddelen voor desinfectietoepassingen.
Het goed opleiden van personeel in het gebruik van desinfectiemiddelen
verdient extra aandacht. Hiernaast zou het ook goed zijn na te gaan of
de huidige gebruiksaanwijzingen goed worden begrepen door de
beoogde gebruikers. Het uitvoeren van laboratoriumanalyses op
gebruiksoplossingen is belangrijk om onder- en overdosering aan het
licht te brengen.
De opleiding voor ruimtedesinfectie door vernevelen, zou kunnen
worden toegevoegd aan de Wgb, zodat er onder andere vastgestelde
eindtermen en exameninstituten zijn. Tijdens een bijeenkomst van het
Kennisnetwerk Biociden pleitten deelnemers voor verbetering van de
opleidingen voor begassen en vernevelen. Ook verdient het aanbeveling
om de kwaliteit van bestaande opleidingen onder de Wgb te bewaken en
de invulling en eindtermen en dergelijke steeds actueel te houden.
Zowel het RIVM als Belgische onderzoekers noemen surveillance een
optie om resistentie door desinfectiemiddelen in kaart te brengen. Dit
zou zich kunnen richten op ‘hotspots’, zoals de zorg en de
voedselproducerende en -verwerkende industrie. Dit zou helpen om de
herkomst en relevantie van waargenomen resistentie in praktijksituaties
te duiden. Bij onderzoek naar oorzaken van infectie-uitbraken wordt
aanbevolen resistentie tegen desinfectiemiddelen mee te nemen, wat nu
meestal niet gebeurt.
De bijeenkomsten van het Kennisnetwerk Biociden dragen bij aan
kennisuitwisseling over biociden in veel verschillende sectoren. Dit zal
Pagina 122 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

bijdragen aan het tegengaan van onjuist gebruik. Het is aan te bevelen
dit voort te zetten. In het najaar van 2023 organiseert het KNB samen
met het ministerie van IenW een symposium over de verbreding van
IPM naar meer sectoren dan de knaagdierbeheersing. Dit kan bijdragen
aan het verminderen van het gebruik van biociden en dus ook aan het
verminderen van de risico’s van biociden.
8.5

Risico’s van met biociden behandelde voorwerpen
De gestelde vragen over behandelde voorwerpen gaan over risico’s door
onjuist gebruik en over het toepassen van illegale werkzame stoffen
hierin. Risico’s kunnen het gevolg zijn van verkeerde etikettering,
waardoor mogelijke risico’s niet in beeld zijn, of om gebruikers die geen
aandacht besteden aan de informatie op het etiket of die dit verkeerd
interpreteren. Een behandeld voorwerp kan overigens ook een vloeistof
zijn.

Figuur 8.3 Bij met biociden behandeld hout is voor de gebruiker vaak onduidelijk
welke werkzame stoffen zijn toegepast. Behandeld hout kan uitsluitings- of
vervangingsstoffen bevatten.

Over risico’s van met biociden behandelde voorwerpen blijkt slechts
fragmentarische informatie beschikbaar over specifieke toepassingen. In
deze verkenning is informatie opgenomen over niet goed te beoordelen
risico’s van inhalatie van werkzame stoffen uit mondkapjes, over
mogelijke allergische huidreacties bij gecombineerde blootstelling aan
isothiazolinonen (dit zijn conserveermiddelen in bijvoorbeeld verf,
schoonmaakmiddelen en lijm), over mogelijke risico’s voor
waterorganismen door snelle uitspoeling van zilver of van insecticiden
uit textiel, en over mogelijke milieurisico’s door verspreiding van
conserveermiddelen en insecticiden uit behandeld hout. In bepaalde
mondkapjes werden niet toegestane werkzame stoffen toegepast. De
Pagina 123 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

NVWA schat de risico’s voor consumenten van met biociden behandeld
textiel in als laag. Het gaat hierbij om textiel waarmee huidcontact is en
niet om mondkapjes.
Hiernaast is er informatie uit een Europese handhavingsactie. Op
ongeveer een derde van de artikelen en mengsels was de kwaliteit van
de informatie op het etiket van met biociden behandelde voorwerpen
onvoldoende. Uit informatie van bedrijven is afgeleid dat 2,5 procent is
behandeld met een illegale werkzame stof. Er is ook informatie uit
onderzoek door de NVWA over zeven verschillende illegale
conserveermiddelen in doe-het-zelfproducten voor consumenten. Die
gegevens zijn niet gekoppeld aan specifieke producten, zodat de risico’s
en blootstelling van consumenten niet kunnen worden ingeschat. Voor
voedselcontactmaterialen is er een Europees concept richtsnoer, dat nog
niet is geïmplementeerd. De Nederlandse regelgeving voor
voedselcontactmaterialen onder de Warenwet is onduidelijk over
biociden die gebruikt mogen worden in voedselcontactmaterialen.
Informatie over welke biociden in welke ‘voorwerpen’ zitten, is niet
beschikbaar of slecht toegankelijk. Als er een secundaire biocideclaim is,
of als er conform de stofgoedkeuring extra etiketteringseisen gelden,
moet er op het voorwerp staan welk biocide erin zit. Zo niet, dan zijn
navraag bij de producent of analyse van het voorwerp de enige opties
om dit in beeld te krijgen. Consumenten hebben dus vaak geen zicht op
de aanwezigheid van biociden in behandelde voorwerpen. De extra
etiketteringseisen gelden vooral voor huidallergenen en zeer persistente
stoffen. ECHA of de EC houden geen overzicht bij voor welke stoffen
deze eisen gelden. Een dergelijke lijst zou producenten en handelaren
kunnen helpen en het toezicht vergemakkelijken.
Aanbevelingen voor risicogericht toezicht, beleidsmakers en onderzoek
Het zou goed zijn als er een steeds geactualiseerde lijst komt met de
werkzame stoffen waarvoor extra etiketteringseisen gelden voor
behandelde voorwerpen, met daarbij de reden waarom deze eisen zijn
gesteld. Dat maakt duidelijk voor welk type producten (productsoort)
welk type risico’s kunnen worden verwacht. Ook zou het helpen als er
een overzicht komt van extra eisen aan sommige
houtconserveringsmiddelen voor het aantonen van de veiligheid als deze
voor bepaalde toepassingen worden gebruikt.
Het toezicht zou gericht kunnen worden op die behandelde voorwerpen
waarbij blootstelling van de mens te verwachten is. De aandacht voor de
met biociden behandelde mondkapjes is dan een logische keuze,
vanwege het risico op inademing van werkzame stoffen. Maar ook
(extra) aandacht voor biociden in bijvoorbeeld voedselcontactmaterialen
of voor biociden in voorwerpen waarmee veel huidcontact is
(bijvoorbeeld textiel), in verband met huidallergenen. Of voor
vloeistoffen (bijvoorbeeld schoonmaakmiddelen met
conserveermiddelen) waarmee huidcontact kan zijn of producten waaruit
formaldehyde kan uitdampen, omdat ze zijn geconserveerd met
formaldehyde releasers. Een laatste voorbeeld is met biociden
behandeld hout, omdat bepaalde houtconserveringsmiddelen relatief
ernstige gevaarseigenschappen hebben. Dit zijn volgens de
Biocidenverordening vaak uitsluitings- of vervangingsstoffen. De stoffen
Pagina 124 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

uit het behandelde hout kunnen vrijkomen bij houtbewerking en bij het
particulier verstoken van het met biociden behandelde hout. Dat laatste
is overigens verboden.
Als het gaat om milieurisico’s kan het toezicht worden gericht op die met
biociden behandelde materialen die buiten worden toegepast, zoals hout
en bouwmaterialen zoals beton en cement. Met name met biociden
behandeld hout kan verschillende werkzame stoffen bevatten die in
aanmerking komen voor vervanging vanwege bepaalde eigenschappen
die gevaar kunnen opleveren voor het milieu. Daarnaast kan gedacht
worden aan toepassingen van biociden in behandelde voorwerpen die
via de riolering en de RWZI in het water terecht kunnen komen. Denk
bijvoorbeeld aan zilver uit textiel dat wordt gewassen of aan de
conserveermiddelen in wasmiddelen.
Het verdient aanbeveling om niet alleen etiketten te controleren, maar
ook laboratoriumanalyses uit te voeren op de werkzame stoffen die in
behandelde voorwerpen aanwezig zijn. Zonder deze analyses komt de
toepassing van verboden werkzame stoffen of het niet naleven van extra
etiketteringseisen niet aan het licht.
8.6

Ontbrekende informatie en kennis

8.6.1

Inleiding
Tijdens dit onderzoek bleek over verschillende onderwerpen te weinig
informatie en kennis beschikbaar om de risico’s van onjuist, oneigenlijk
of illegaal gebruik van biociden goed in te kunnen schatten. Paragraaf
8.6.2 gaat allereerst in op het gebrek aan monitoringsgegevens van
biociden in voedsel, drinkwater, milieu en niet-doelsoorten. Goede
monitoring kan risico’s aan het licht brengen, waarna het toezicht zich
kan richten op de bronnen van (te) hoge gehalten in de onderzochte
monsters. Monitoringsgegevens zijn ook van belang om te beoordelen of
de modelmatige berekening van de blootstelling van mens en milieu aan
biociden afdoende is, zodat de risico’s voldoende in beeld zijn. Daarna
behandelt paragraaf 8.6.3 de problematiek van de azolenresistentie,
waarbij onduidelijk is in hoeverre biociden hieraan bijdragen. Tot slot
beschrijft paragraaf 8.6.4 het gebrek aan informatie over de
hoeveelheden gebruikte biociden. Door de toezichthoudende instanties
is bij de start van dit onderzoek benadrukt dat informatie over gebruikte
hoeveelheden bijdraagt aan een goede invulling van het risicogerichte
toezicht.

8.6.2

Monitoring van residuen van biociden in voedsel, drinkwater, milieu en
niet-doelsoorten
Beschikbare meetresultaten van residuen van biociden in voedsel,
drinkwater, milieu (binnenlucht, water, sediment, bodem) en nietdoelsoorten kunnen duiden op mogelijke risico’s door gebruik van
biociden als de concentraties hoger zijn dan risico-onderbouwde
waarden voor de gezondheid of het milieu. De oorzaak kan onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik van biociden zijn, maar het kan ook zijn
dat de modelmatige inschatting van de emissie van werkzame stoffen
naar het milieu of bijvoorbeeld voedsel niet klopt.

Pagina 125 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Rodenticiden zijn toegelaten ondanks de bekende risico’s, zodat de
aangetroffen werkzame stoffen in niet-doelsoorten niet onverwacht zijn
(zie verder paragraaf 8.2). Van het aantreffen van carbendazim, DEET,
tebuconazool, azoxystrobine, zilver en imidacloprid boven de
detectielimiet in meer dan 50 procent van de onderzochte
oppervlaktewatermonsters is onduidelijk of dit (deels) een gevolg is van
onjuist, oneigenlijk, illegaal of legaal gebruik van biociden. Het kan voor
een deel van deze stoffen ook gaan om gebruik in
gewasbeschermingsmiddelen en/of diergeneesmiddelen. Voor het
aantreffen van te hoge concentraties chloraat in voedsel geldt dat dit
niet direct is toe te schrijven aan biocidegebruik. De oorzaak kan ook
het gebruik van schoonmaakmiddelen zijn of door het wassen van
landbouwproducten met gechloreerd drinkwater of gedesinfecteerd
waswater. Voor wat betreft de te hoge aangetroffen concentraties van
chloraat in zwemwater geldt eveneens dat de oorzaak onduidelijk is.
De toelating van biociden is gebaseerd op een modelmatige inschatting
van gehalten aan werkzame stoffen en afbraakproducten in voedsel, in
drinkwater, in het milieu (binnenlucht, water, sediment, bodem) en in
niet-doelsoorten. Monitoringsgegevens kunnen helpen om deze
modelmatige inschatting te valideren. De Europese
beoordelingsmethodiek voor biociden is nog volop in ontwikkeling. Voor
veel productsoorten zijn er meer werkzame stoffen die nog moeten
worden beoordeeld, dan werkzame stoffen die al zijn goedgekeurd. In
Nederland worden biociden al sinds 1998 beoordeeld op werkzaamheid
en risico’s. Maar omdat er veel verschillende toepassingen zijn en dus
veel verschillende blootstellingsroutes, is de beoordelingsmethodiek
deels beperkt onderbouwd. Dit geldt bijvoorbeeld voor het beoordelen
van het risico op het ontstaan van desinfectiebijproducten bij het
toepassen van oxidatieve chloor- of broomhoudende biociden, omdat dit
afhangt van de gebruikssituatie. Er kan dus niet zonder meer vanuit
worden gegaan dat toegelaten biociden niet zullen leiden tot te hoge
gehalten in voedsel, drinkwater, milieu en niet-doelsoorten. Controle
door het verzamelen van monitoringsgegevens onder andere in water en
voedsel, zoals ook gebeurt voor gewasbeschermingsmiddelen, ligt voor
de hand.
Uit de door ons verzamelde informatie blijkt dat de (openbare)
informatie over werkzame stoffen in voedsel, drinkwater, milieu en nietdoelsoorten zeer beperkt is.
Voor voedsel is er een beperkt aantal meetresultaten van enkele
werkzame stoffen uit biociden. Voor drinkwater van chloraat en chloriet.
De aanwezigheid van chloraat in voedsel werd bij toeval ontdekt in
2014. Voor metingen in voedsel zijn er programma’s gericht op
gewasbeschermingsmiddelen, diergeneesmiddelen, contaminanten en
verboden stoffen. Biociden vallen in deze programma’s onder de
contaminanten of de verboden stoffen. Er zijn beslisbomen om te
bepalen of een stof gemeten moet gaan worden. Als er geen recente
analyseresultaten zijn, als er geen normen zijn en als er geen concrete
aanleiding is, komen biociden niet in het meetprogramma terecht. Door
deze aanpak blijft de monitoring van biociden in voedsel beperkt en is
onduidelijk of de beoordeling van biociden die in contact komen met
voedingsmiddelen in de praktijk voldoet. In opdracht van de NVWA heeft
Pagina 126 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

WFSR specifiek gekeken naar schoonmaken en desinfecteren in de
pluimvee- en roodvleesketen. Monitoring zou met name relevant zijn
voor quaternaire ammoniumverbindingen en desinfectiebijproducten
(DBP’s) van oxidatieve chloorhoudende biociden.

Figuur 8.4 Laboratoriumanalyses kunnen zicht geven op onjuist of illegaal
gebruik. Zoals gemaakte oplossingen van desinfectiemiddelen die niet werken,
of illegale werkzame stoffen in behandelde voorwerpen. Ook monitoring van
residuen van biociden is belangrijk, in drinkwater, zwemwater, binnenlucht,
voedsel, oppervlaktewater en niet-doelsoorten.

Voor milieu zijn er geen meetgegevens over sediment en lucht,
nauwelijks meetgegevens over bodem en grondwater, beperkte
meetgegevens over oppervlaktewater en zeer beperkte meetgegevens
van het effluent van RWZI’s. Bijna alle gemeten werkzame stoffen in
water zitten ook in huidige of vervallen gewasbeschermingsmiddelen en
enkele ook in (dier)geneesmiddelen, uitgezonderd DEET (alleen
toegestaan in biociden). Hierdoor is bijna altijd onduidelijk of biociden de
bron zijn van de aangetroffen gehalten. Het meetnet voor
oppervlaktewater is ingericht op het monitoren van
gewasbeschermingsmiddelen. Dit betekent dat er vaak niet op plaatsen
wordt gemeten die het meest relevant zijn voor biociden.
Er zijn diverse onderzoeken naar het voorkomen van rodenticiden in
niet-doelsoorten, wat logisch is omdat er sprake is van aanmerkelijke
risico’s voor doorvergiftiging. Ook zijn er onderzoeken naar het
voorkomen van resistentie tegen bepaalde rodenticiden in ratten en
muizen. Voor andere biociden zijn er slechts incidentele meetgegevens
van een beperkt aantal werkzame stoffen in sommige soorten.
Aanbevelingen voor risicogericht toezicht, beleidsmakers en onderzoek
Het ligt voor de hand toezicht te houden door monitoring van of
onderzoek naar residuen van biociden in drinkwater, zwemwater,
binnenlucht en voedsel, omdat de mens hier direct aan wordt
Pagina 127 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

blootgesteld. Het zou de moeite waard zijn om voor allerlei ketens in de
voedselindustrie na te gaan welke werkzame stoffen in biociden op
welke manier worden gebruikt en die dan te meten in het betreffende
voedingsmiddel. Als het gaat om het analyseren van residuen van
biociden in het milieu, verdient het de aanbeveling om metingen direct
te koppelen aan plaatsen waar de betreffende biociden in het milieu
terecht komen. Er zou zoveel als mogelijk moeten worden voorkomen
dat onduidelijk is wat de bron van de gemeten stoffen is, als de stoffen
ook voorkomen in bijvoorbeeld gewasbeschermingsmiddelen of
diergeneesmiddelen. Dus bijvoorbeeld meten in de bodem nabij
behandeld hout en behandelde bouwmaterialen, meten in water van
jachthavens van stoffen uit antifoulingverf, meten van toegepaste
biociden in het spuiwater van koelwatersystemen, meten van
toegepaste algenbestrijdingsmiddelen in de sloot naast het kunstgras,
en het meten van stoffen gebruikt in de veehouderij in de mest die op
het land wordt gebracht. Voor het meten van biociden in
oppervlaktewater is in het kader van de Kennisimpuls Waterkwaliteit een
document opgesteld om een meetstrategie voor biociden in
oppervlaktewater te bepalen. Het verdient aanbeveling hier ervaring
mee op te doen. Hierbij verdienen ook biociden die via de RWZI in het
oppervlaktewater terecht komen de aandacht. Het Duitse UBA doet
aanbevelingen voor geprioriteerde stoffen (werkzame stoffen en
afbraakproducten) waarop gemonitord kan worden. Voor het meten van
biociden in niet-doelsoorten zou eerst kunnen worden nagegaan welke
niet-doelsoorten bij welke biociden in beeld zijn als mogelijk
blootgesteld, om vervolgens daarin te gaan meten.
Als wordt ingezet op monitoring, zal er behoefte ontstaan aan normen of
advieswaarden. Nu wordt soms het aantreffen van een stof boven de
detectielimiet meteen gezien als een risico. Doordat de detectielimieten
steeds lager worden, worden steeds meer stoffen daadwerkelijk
aangetroffen. Het toepassen van stoffen kan altijd leiden tot de
aanwezigheid ervan in voedsel, drinkwater, milieu en niet-doelsoorten
en ook in de mens. Om mogelijke risico’s van de aangetroffen
concentraties te kunnen duiden, zijn risico-onderbouwde normen of
advieswaarden noodzakelijk.
8.6.3

Azolenresistentie
Jaarlijks worden bij honderden patiënten ernstige longinfecties gemeld,
die ontstaan doordat schimmelsporen ontkiemen in de longen. Voor de
behandeling gebruiken de artsen triazolen, waartegen de schimmels
steeds vaker resistent blijken te zijn. Azolenresistentie is een serieus
probleem. Onderzoek in Nederland naar de bronnen van deze
azolenresistentie richt zich vooralsnog op gewasbeschermingsmiddelen
(in bloembollen- en groenafval) en op houtconserveringsmiddelen (in
gesnipperd houtafval). In enkele monsters van fijn en semi-grof
houtafval zijn inderdaad hoge aantallen resistente schimmels gevonden.
Uit Brits onderzoek blijkt dat de betreffende schimmelsoort gelijktijdig
resistent kan zijn tegen fungiciden met een aantal verschillende
werkingsmechanismen. Bij onderzoek in bodemmonsters in ZuidEngeland bleek dat resistentie tegen ‘geneesmiddelenazolen’ aanwezig is
in 1,1 procent van de bodemmonsters uit landelijk gebied en in 13,8
procent van de monsters uit stedelijk gebied. Dit duidt dus op mogelijke
extra of andere oorzaken van azolenresistentie in stedelijk gebied. Hier
Pagina 128 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

zijn meer materialen aanwezig die met fungiciden zijn behandeld dan in
landelijk gebied. Het is daarmee de vraag of er naast
houtconserveringsmiddelen nog andere biociden en/of
diergeneesmiddelen en/of cosmetica zijn, die bijdragen aan de
ontwikkeling van azolenresistente schimmels.
Aanbevelingen voor onderzoek en beleidsmakers
Vanwege de gevolgen van infecties met resistente schimmels loopt er
Europees onderzoek naar azolenresistentie, waaraan RIVM bijdraagt. Bij
het onderzoek naar de oorzaken van azolenresistentie is de bijdrage van
biociden hieraan mogelijk nog onderbelicht. Het opzetten en uitvoeren
van een goede surveillance bij patiënten kan helpen om meer zicht te
krijgen op mogelijke oorzaken van de aanwezigheid van azolenresistente
schimmels.
8.6.4

Gegevens over biocidegebruik
In Nederland is er geen systeem om gegevens over het biocidegebruik
of de verhandelde hoeveelheden biociden te verzamelen. In België is dit
er wel. In België is de hoeveelheid verhandelde werkzame stoffen in
biociden circa 20.000 ton/jaar. Op basis hiervan is de hoeveelheid
gebruikte werkzame stof in biociden in Nederland naar verwachting
minimaal een factor twee hoger dan de hoeveelheid gebruikte werkzame
stof in gewasbeschermingsmiddelen in Nederland (dit laatste is circa
10.000 ton/jaar). Over het biocidegebruik zijn er beperkte gegevens
over enkele toepassingen, zoals over het gebruik van biociden in
koelwatersystemen van een aantal bedrijven en hoeveelheden
koperemissie uit antifouling. Alleen over de verhandelde hoeveelheid
rodenticiden heeft de ILT specifieke informatie verzameld. Over de
hoeveelheden biociden in behandelde voorwerpen is vrijwel niets
bekend. Ook is vaak onduidelijk welke werkzame stof in welke vloeistof
of in welk materiaal wordt toegepast.
BuRO van NVWA voert ketenanalyses voor voedingsmiddelen uit,
waarbij in principe ook gekeken wordt naar biocidegebruik. Er zijn nu
ketenanalyses voor roodvlees, zuivel, pluimveevlees, eieren, diervoer,
aardappels en vis. Steeds is de conclusie: door gebrek aan gegevens
kunnen de risico’s van het gebruik van biociden niet worden beoordeeld.
Voor de bloembollenketen en de sierteeltketen trekt de NVWA dezelfde
conclusie.
Aanbevelingen voor risicogericht toezicht, beleidsmakers en onderzoek
Mogelijk gaat het project ‘Monitoring van biociden gebruik’ uit het
Impulsprogramma Chemische Stoffen helpen om meer zicht te krijgen
op het biocidegebruik 93. Het doel van dit project is de ontwikkeling van
een monitoringssysteem voor de verkoop van een aantal biociden in
Nederland. Dit systeem zal zich richten op enkele toepassingen met de
als meest risicovol beschouwde middelen, zoals de rodenticiden. Als
informatie over verkochte hoeveelheden beschikbaar is, kan het toezicht
en het beleid zich richten op de toepassing van risicovolle middelen die
veel worden gebruikt. Hiernaast verdient het aanbeveling om onderzoek
te doen naar de concentratie en aard van de werkzame stoffen uit
biociden in behandelde voorwerpen.
93

Zie: Biocideprojecten in Impulsprogramma Chemische Stoffen | Biociden.
Pagina 129 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

8.7

Naar betere naleving van de biocideregelgeving
Om te komen tot betere naleving van de biocideregelgeving is het
belangrijk zicht te hebben op de oorzaak van overtredingen door onjuist,
oneigenlijk of illegaal gebruik. Betere naleving leidt tot minder risico’s.
De rapportage van de resultaten van inspecties geven in een aantal
gevallen te weinig informatie over de oorzaken van afwijkingen van de
regels. Hierdoor is onduidelijk welke maatregelen zouden helpen.
Vermeldingen als ‘geen goed desinfectiemiddel aanwezig voor
oppervlakken’, of ‘het desinfectiemiddel voldoet niet aan de norm’
maken niet duidelijk of het gaat om oneigenlijk gebruik of illegale
middelen. Het zou kunnen gaan om een medisch hulpmiddel dat te
breed wordt ingezet, om een handdesinfectiemiddel dat voor
oppervlakken wordt gebruikt, om een middel dat niet werkt tegen
virussen terwijl dat wel de bedoeling is, et cetera. Ook vermeldingen als
‘onvoldoende hygiëne’ en ‘onvoldoende wering of bestrijding van
ongedierte’ zeggen niets over biocidegebruik. Over het aantreffen van
illegale biociden en/of oneigenlijk gebruik is geen openbaar overzicht
beschikbaar. Bij het aantreffen van onjuiste concentraties aan werkzame
stoffen in gebruikte desinfectievloeistoffen bij diertransport is onduidelijk
of dit bijvoorbeeld komt door fouten van werknemers, door onduidelijke
voorschriften, of omdat een middel met een onjuiste concentratie is
gebruikt.
Aanbevelingen voor betere naleving van de biocideregelgeving
Om toekomstige naleving van de biocideregelgeving te bevorderen zou
het goed zijn om bij de rapportages van inspecties onderscheid te
maken tussen afwijkingen van de biocideregelgeving (onjuist,
oneigenlijk, illegaal gebruik) en afwijkingen van de hygiëneregels (niet
gebruiken van desinfectiemiddelen). Dit lijkt nu niet altijd te gebeuren.
Bij de overtredingen is het relevant te weten wat precies de afwijking is.
Ook meer zicht op de oorzaak hiervan, zoals bijvoorbeeld gebrek aan
kennis of onduidelijkheden in de gebruiksaanwijzing is belangrijk. Dit
geeft richting aan het type maatregelen die je kunt nemen. Aantoonbare
onduidelijkheden in de gebruiksaanwijzingen kunnen ter aanpassing
gemeld worden bij het Ctgb. Meer inzicht in het aantreffen van illegale
of oneigenlijk gebruikte biociden kan helpen om te zien waar de
problemen zitten, zodat adequate maatregelen kunnen worden
genomen.

8.8

Tot slot
Goede voorlichting, toezicht en handhaving blijven belangrijk om risico’s
door biocidegebruik te voorkomen. Het gaat hier dan met name om
risico’s door onjuist, oneigenlijk en illegaal biocidegebruik of door het
niet gebruiken van biociden. Meerdere factoren hebben invloed op
risicovol biocidegebruik, waarbij sommige biociden en sectoren meer
aandacht verdienen dan andere. Prioriteit kan bijvoorbeeld worden
gegeven aan biociden met werkzame stoffen die voldoen aan de
uitsluitings- of vervangingscriteria (houtconserveringsmiddelen,
rodenticiden, insecticiden), biociden die leiden tot veel of ernstige
incidentmeldingen (rodenticiden, desinfectiemiddelen, gasvormige
biociden), biociden met opleidingseisen (gassingen, rodenticiden,
insecticiden), sectoren waar de kans groot is op oneigenlijk of illegaal
Pagina 130 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

gebruik door gebrek aan geschikte biociden (antifouling, balsemen),
sectoren met bekende grensvlakproducten (zorgsector, tatoeage- en
piercingsector), biociden waarbij kans is op resistentie-ontwikkeling
(rodenticiden, azolen, desinfectiemiddelen), en sectoren waar juist
gebruik van biociden belangrijk is om ziekten te voorkomen
(dierhouderij en -transport, zorgsector, voedingsmiddelensector).
Omdat er in de geïnspecteerde sectoren bijna altijd sprake is van
oneigenlijk, illegaal en onjuist gebruik, is toezicht ook belangrijk in die
sectoren waar weinig bekend is over biocidegebruik. Op basis van alle
verzamelde informatie adviseert het RIVM toezicht op bepaalde
rodenticiden de hoogste prioriteit te geven. Deze rodenticiden zijn
toegelaten ondanks aanzienlijke risico’s voor met name doorvergiftiging
en risico’s op resistentie-ontwikkeling. Ze bevatten uitsluitingsstoffen en
er gelden strenge eisen (opleiding, certificering) om ze te mogen
toepassen. Ook gaan de meeste meldingen bij het NVIC over
rodenticiden.
Er ontbreekt momenteel informatie en kennis over de hoeveelheden
biociden (en werkzame stoffen) die in Nederland worden gebruikt, over
de residuen van biociden die in onder meer voeding, (drink)water en
milieu terecht komen, en over de oorzaak voor afwijkingen van juist
biocidegebruik (oneigenlijk, onjuist of illegaal) en over resistentieontwikkeling door desinfectiemiddelen en azolenresistentie. Deze
informatie en kennis zou kunnen bijdragen aan het gerichter sturen op
juist (correct) biocidegebruik, het voorkomen van ziekten, incidenten of
overtredingen en het verder inperken van risico’s voor mens en milieu.
Ook meer inzet op voorlichting, bewustwording en communicatief
heldere gebruiksvoorschriften en etiketten zal hieraan bijdragen.

Pagina 131 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 132 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Literatuur

Affourtit et al. (2022). F. Affourtit, J. Minnema, W. Brand, B.G.H.
Bokkers en S.W.P. Wijnhoven. Aggregate exposure to isothiazolinones
used as preservatives in consumer products. Is the simultaneous
presence of CMI, MI and BIT in personal care products, household
cleaning products, toys, paints and glues of concern? RIVM-briefrapport
2022-0011. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Geraadpleegd via Aggregate exposure to isothiazolinones used as
preservatives in consumer products. | RIVM.
Van Asselt et al. (2018). E.D. van Asselt, M.Y. Noordam, M.G. Pikkemat,
L.A. van Ginkel en S.S. Sterk. Revision of the National Residue Control
Plan – Application on the Red Meat Supply Chain. RIKILT report
2018.003. Geraadpleegd via Rapport RIKILT bij advies BuRO over
gebruik Nationaal Plan Residuen|Rapport|NVWA.
Bakker (2010). J. Bakker. Biociden in oppervlaktewater voor
drinkwaterproductie. RIVM-briefrapport 601712007/2010. Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via Biociden in
oppervlaktewater voor drinkwaterproductie (rivm.nl).
Bakker et al. (2023, in voorbereiding). J. Bakker, P.L.A. van Vlaardingen
en C.E. Smit. Environmental emission estimation of cooling water
biocides.
Update of the Emission Scenario Document for open recirculating cooling
towers. RIVM-briefrapport 2022-0011 (in voorbereiding). Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2022-0206.pdf
Balk en Schoep (2008). F. Balk en P. Schoep. Prioritering risicovolle
biociden. Royal Haskoning. 29 oktober 2008. Geraadpleegd via |Tweede
Kamer der Staten-Generaal.
Balk et al. (2007). F. Balk, E. Arends, P. Schoep, J. Croes en T.
Slootweg. Inventarisatie gebruik biociden zonder toelating. Royal
Haskoning. 8 november 2007. Geraadpleegd via |Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
Baltus en Berbee (1996). C.A.M. Baltus en R.P.M. Berbee. Het gebruik
van biociden in recirculatiekoelsystemen. Rijkswaterstaat. RIZA.
Notanummer 96.036. Geraadpleegd via Het gebruik van biociden in
recirculatiekoelsystemen - Rijkswaterstaat Publicatie Platform.
Baltus et al. (1999). C.A.M. Baltus, L.C.M. Kerkum en P.G.M. Kienhuis.
Acute toxiciteit van koelwaterlozingen uit recirculatiesystemen.
Rijkswaterstaat. RIZA-rapport 99.025.
Baltussen (2018). J.J.M. Baltussen. BACO Adviesbureau. Onderzoek
naar biociden in effluenten van rwzis najaar 2017 (deel 1).
Geraadpleegd via Opkomende stoffen die aandacht vragen-Helpdesk
water.
Pagina 133 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Banach et al. (2020). J.L. Banach, Y. Hoffmans, E.D. van Asselt, M.
Klüche en E.F. Hoek- van den Hil. Cleaning and disinfection in the
poultry, eggs, leafy greens and sprouts supply chains. Wageningen Food
Safety Research (WFSR), WFSR-report 2020.008. Geraadpleegd via
519367 (wur.nl).
Bellert en Van de Ven (2003). E.G. Bellert en C.L.M. van de Ven.
Verkennend onderzoek naar Irgarol in de westelijke Waddenzee. RIKZ
werkdocument RIKZ/AB/2003.615X. Geraadpleegd via Verkennend
onderzoek naar Irgarol in de westerlijke Waddenzee-Rijkswaterstaat
Publicatie Platform.
Berbee (1997). R.P.M. Berbee. Rijkswaterstaat. Hoe omgaan met actief
chloor in koelwater? RIZA rapport 97.077. Oktober 1997. Geraadpleegd
via Hoe omgaan met actief chloor in koelwater ? - Rijkswaterstaat
Publicatie Platform.
Berbee en Rutten (2022). R.P.M. Berbee en B. Rutten. Hulpstoffen in
open circulatie koelsystemen lozend op Rijkswater. Rijkswaterstaat.
Waterkwaliteit, Verkeer en Leefomgeving. Geraadpleegd via Hulpstoffen
in open circulatie koelsystemen lozend op Rijkswater-Rijkswaterstaat
Publicatie Platform (rws.nl).
Bertero et al. (2020). A. Bertero, P. Fossati en F. Caloni. Indoor
poisoning of companion animals by chemicals. Science of the total
environment. Volume 733. 1 september 2020, 139366. Geraadpleegd
via Indoor poisoning of companion animals by chemicals-ScienceDirect.
Le Blansch en Heesen (2016a). Kees Le Blansch en Theo-Jan Heesen.
Bureau KLB. Verkenning van de toepassing van biociden met
formaldehyde (-releasers). Alternatieven beschikbaar in betrokken
sectoren? Geraadpleegd via 160502 Eindrapportage Verkenning
Formaldehyde-Bureau KLB 2016.pdf (rivm.nl).
Le Blansch en Heesen (2016b). Kees Le Blansch en Theo-Jan Heesen.
Behandelingen in schoonheidssalons 2016. Resultaten van een
inventariserend onderzoek in opdracht van IGZ/NVWA. Geraadpleegd
via Onderzoek behandelingen in schoonheidssalons 2016; Bureau
KLB|Rapport|Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
Boon et al. (2019). P.E. Boon, G. van Donkersgoed, W. van der Vossen,
M. Sam, M.Y. Noordam en H. van der Schee, RIVM Rapport 2018-0127.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Tussenevaluatie van de nota 'Gezonde Groei, Duurzame Oogst':
Deelproject Voedselveiligheid|RIVM.
Van den Brink, N. (2014). Risico's van anticoagulantia rodenticides voor
niet-doelsoorten en predatoren. Een scan van beschikbare kennis in
Europa en analyses in roofvogels uit Nederland. Wageningen UR,
Alterra. Geraadpleegd via 325985 (wur.nl).

Pagina 134 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bruinenberg et al. (2021). Verspreidingsroutes van residuen van
gewasbeschermingsmiddelen in krachtvoer op melkveebedrijven en de
mogelijke effecten hiervan op het voedselaanbod voor weidevogels.
Martine Bruinenberg, Jeroen Pijlman, Maaike van Agtmaal, Joost
Sleiderink, Nick van Eekeren. Geraadpleegd via Verspreidingsroutes van
residuen van gewasbescher-mingsmiddelen in krachtvoer op
melkveebedrijven en de mogelijke effecten hiervan op het
voedselaanbod voor weidevogels (louis-bolk.nl).
BSNC/STOWA (2018). Branchevereniging Sport en
Cultuurtechniek/Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer.
Gewasbeschermingsmiddelen en biociden op kunstgrasvelden.
Verkennende studie naar het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
en biociden voor onderhoud van kunstgras sportvelden en verkenning
verspreiding naar grond- en oppervlaktewater. Rapportnummer STOWA
2017-30. Jaap de Wit, Robin Opdam, Marc Vissers (Sweco).
Geraadpleegd via Gewasbeschermingsmiddelen-en-biociden-opkunstgrasvelden.pdf (bsnc.nl).
Buijs en Samwel-Manting (2019). J. Buijs en M. Samwel-Manting. Een
onderzoek naar mogelijke relaties tussen de afname van weidevogels en
de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen op veehouderijbedrijven.
Geraadpleegd via onderzoek-mogelijke-relaties-afname-weidevogels-enbestrijdingsmiddelen-2.pdf (wecf.org).
Cardador en Gallego (2017). M.J. Cardador en M. Gallego.
Determination of several common disinfection by-products in frozen
foods. Food Additives & Contaminants: Part A. Volume 35, 2018 Issue 1.
Published: 29 September 2017. Geraadpleegd via Full article:
Determination of several common disinfection by-products in frozen
foods (tandfonline.com).
CLM (2021a). CLM Onderzoek en Advies. Groen- en houtafval als bron
voor azolen-resistente schimmel Aspergillus fumigatus. Deel A: desk
studie. Publicatienummer CLM-1065. Geraadpleegd via Detail
2021D47391|Tweede Kamer der Staten-Generaal.
CLM (2021b). CLM Onderzoek en Advies. Groen- en houtafval als bron
voor azolen-resistente schimmel Aspergillus fumigatus. Deel B:
monitoring. Publicatienummer CLM-1066. Geraadpleegd via Detail
2021D47391|Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Collet et al. (2021). J.F. Collet, A. Delhaye en P. Leverrier. Literature
review on the development of (cross-)resistances to antimicrobials
following the use of biocidal products. De Duve Institute Brussels.
Geraadpleegd via report_amr_full_oct2021.pdf (belgium.be).
CONTAM (2014). Scientific Opinion on the risks to public health related
to the presence of perchlorate in food, in particular fruits and
vegetables. EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain (CONTAM).
First published: 17 October 2014. Geraadpleegd via Scientific Opinion on
the risks to public health related to the presence of perchlorate in food,
in particular fruits and vegetables | EFSA (europa.eu).
Pagina 135 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Daehne et al. (2017). D. Daehne, C. Fürle, A. Thomsen, B. Watermann,
M. Feibicke. Antifouling biocides in German marinas: exposure
assessment and calculation of national consumption and emission. IEAM
13 (5): 892–905. Geraadpleegd via Antifouling biocides in German
marinas: Exposure assessment and calculation of national consumption
and emission-PubMed (nih.gov).
Deltares en TNO (2020). Emissieschattingen Diffuse bronnen
Emissieregistratie. Antifouling recreatievaart. Juni 2020. Geraadpleegd
via Factsheet Antifouling recreatievaart (emissieregistratie.nl).
Derksen (2022). Anja Derksen. AD eco-advies. Aandachtvragende
stoffen in rwzi-effluent. Samenvatting van de huidige stand van de
kennis. December 2022. Geraadpleeg via Aandachtvragende stoffen in
rwzi-effluent : samenvatting van de huidige stand van kennis Rijkswaterstaat Publicatie Platform.
Van Dijk et al. (2022). H.F.G. van Dijk, H.A. Verbrugh, T. Abee, J.W.
Andriessen, B.H. Ter Kuile, D.J. Mevius, M.H.M.M. Montforts, W. van
Schaik, H. Schmitt, H. Smidt, J.W. Veening en A. Voss (2022). Resisting
disinfectants. Communications Medicine 2:6. Geraadpleegd via Resisting
disinfectants|Communications Medicine (nature.com).
Dijkman et al. (2023). M.A. Dijkman, J.H. Robben, A.J.H.P. van Riel en
D.W. de Lange. Evidence of a sudden increase in α-chloralose poisoning
in dogs and cats in the Netherlands between 2018 and 2021. Vet Rec.
Jan;192(1):e2342. doi: 10.1002/vetr.2342. Epub 2022 Oct 31.
Geraadpleegd via Evidence of a sudden increase in α‐chloralose
poisoning in dogs and cats in the Netherlands between 2018 and 2021 Dijkman - 2023 - Veterinary Record - Wiley Online Library.
EC (2009). Europese Commissie. Assesment of different options to
address risks from the use phase of biocides. Final report. March 2009.
Geraadpleegd via final_report0309.pdf (europa.eu).
EC (2020). Europese Commissie. BPR Article 65(3) reporting
Netherlands. Geraadpleegd via 2021_528-2012_netherlands_en_0.pdf
(europa.eu).
EC (2021). Europese Commissie. Verslag van de Commissie aan het
Europees Parlement en de Raad over de uitvoering van Verordening
(EU) nr. 528/2012 van het Europees Parlement en
de Raad betreffende het op de markt aanbieden en het gebruik van
biociden. Geraadpleegd via eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52021DC0287&from=EN.
ECDC (2023). European Centre for Disease Prevention and Control
(ECDC). Literature review on the state of biocide resistance in wild
vector populations in the EU and neighbouring countries. Wim Van
Bortel, Brecht Massoels, Nick Van Hul, Institute of Tropical Medicine,
Antwerp, Belgium; Marieta Braks, National Institute for Public Health
and the Environment, Bilthoven, the Netherlands. Geraadpleegd via
Literature review - biocide resistance in wild vector populations in the EU
and neighbouring countries (europa.eu).
Pagina 136 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

ECHA (2017). European Chemicals Agency. Guidance on the Biocidal
Products Regulation. Volume V, Guidance on Disinfection By-Products.
Version 1.0. January 2017. Geraadpleegd via c7d11d09-8ae5-317f0eeb-ec8b2aa938b3 (europa.eu).
ECHA (2020). European Chemicals Agency. BPR Subgroup of the Forum
for exchange of information on enforcement (BPRS). Report of the first
harmonised project on treated articles – BEF-1. Geraadpleegd via
Microsoft Word - BEF-1 Report_version 2.0.docx (europa.eu).
EFSA (2018). European Food Safety Authority. Occurrence of residues of
fipronil and other acaricides in chicken eggs and poultry muscle/fat.
EFSA Journal 2018; 16(5):5164. Geraadpleegd via Occurrence of
residues of fipronil and other acaricides in chicken eggs and poultry
muscle/fat - - 2018 - EFSA Journal - Wiley Online Library.
EFSA (2023). European Food Safety Authority. Risk assessment related
to the presence of benzalkonium chloride (BAC), didecyldimethyl
ammonium chloride (DDAC) and chlorates in fish and fish products.
Geraadpleegd via Risk assessment related to the presence of
benzalkonium chloride (BAC), didecyldimethyl ammonium chloride
(DDAC) and chlorates in fish and fish products (wiley.com).
Feibicke et al. (2018). M. Feibicke, S. Setzer, T. Schwanemann, R.
Rissel, M. Ahting, I. Nöh, R. Schmidt. Sind kupferhaltige AntifoulingAnstriche ein Problem für unsere Gewässer? Dessau, Germany, Umwelt
Bundesamt. Geraadpleegd via Sind kupferhaltige Antifouling-Anstriche
ein Problem für unsere Gewässer? (umweltbundesamt.de).
Fraaije et al. (2020). Bart Fraaije, Sarah Atkins, Steve Hanley, Andy
Macdonald en John Lucas. The Multi-Fungicide Resistance Status of
Aspergillus fumigatus Populations in Arable Soils and the Wider
European Environment. Frontiers in Microbiology. Volume 11. Article
599233. December 2020. Geraadpleegd via Frontiers | The MultiFungicide Resistance Status of Aspergillus fumigatus Populations in
Arable Soils and the Wider European Environment (frontiersin.org).
Fuchs et al. (2020). Stephan Fuchs, Snezhina Toshovski, Maria Kaiser,
Frank Sacher en Astrid Thoma. Belastung der Umwelt mit Bioziden
realistischer erfassen - Schwerpunkt Einträge über Kläranlagen.
Abschlussbericht. Umwelt Budesamt. Texte 169/2020. Geraadpleegd via
Belastung der Umwelt mit Bioziden realistischer erfassen - Schwerpunkt
Einträge über Kläranlagen (umweltbundesamt.de).
Geraets et al. (2021). Liesbeth Geraets, René van Herwijnen en Joke
Wezenbeek. Prioriteren meldingen Biociden ILT op basis van
gevaarseigenschappen van de stof. Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu. RIVM. Geraadpleegd via Prioriteren meldingen Biociden ILT op
basis van gevaarseigenschappen van de stof|RIVM.
Gezondheidsraad (2016) Zorgvuldig omgaan met desinfectantia.
Geraadpleegd via Zorgvuldig omgaan met
desinfectantia|Advies|Gezondheidsraad.
Pagina 137 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Gommer et al. (2022). R.J. Gommer en J.L. Lommen (CLM), B.G.
Meerburg en A.P.S. Kuiper (KAD) en T.J. Boudewijn en L. Verhoek
(Bureau Waardenburg). Versleping van rodenticiden. CLM-rapport:
1093, januari 2022. Geraadpleegd via 1093-CLMrapportVersleping_rodenticiden-web.pdf.
Gommers et al. (2019). Geert Gommers, Yacine Ryckebusch (Velt), Inge
Buntinx, Paul Van Daele (Vogelbescherming Vlaanderen). SOS Mezen:
Verkennend onderzoek naar pesticiden in dode nestjongen bij kool- en
pimpelmezen. Geraadpleegd via Onderzoeksrapport mezen_DEF.pdf
(doehetzonder.nu).
Guldemond et al. (2016). Adriaan Guldemond, Peter Leendertse en Joost
Lommen (CLM) en René Janssen (Bionet). Vleermuizen en pesticiden.
CLM-rapport: 918, december 2016. Geraadpleegd via 918-CLMrapportVleermuizen_en_pesticiden-web.pdf.
Guldemond et al. (2018a). Adriaan Guldemond, Peter Leendertse en
Joost Lommen. Pesticiden in de boerenzwaluw. CLM-rapport: 943, april
2018. Geraadpleegd via 943-CLM rapportBoerenzwaluwen_en_pesticiden.pdf.
Guldemond et al. (2018b). Adriaan Guldemond, Peter Leendertse, Erwin
Hoftijser, Jeanne van Beek (CLM) en Kees van Oers (NIOO-KNAW).
Mezensterfte door buxusmotbestrijding? CLM-rapport: 962, augustus
2018. Geraadpleegd via 962-CLMrapport-Mezen_buxusmot-web.pdf.
Guldemond et al. (2019). Adriaan Guldemond, Roy Gommer, Peter
Leendertse (CLM) en Kees van Oers (NIOO-KNAW). Koolmezensterfte en
buxusmotbestrijding. CLM-rapport: 998, november 2019. Geraadpleegd
via 998-CLMrapport-Mezen_buxusmot-sum.pdf.
Guldemond et al. (2020). Guldemond, A., Lommen, J., Rijks, J.,
Boudewijn, T., van Silfhout, M., Gommer, R., Boeke, S., Stout, B.,
Lageschaar, L. & Leendertse, P. Kans op vergiftiging met rodenticiden
van niet-doelsoorten in Nederland. CLM-rapport: 1012, februari 2020.
Geraadpleegd via 1012-CLMrapport-Doorvergiftiging_rodenticiden.pdf.
Hendriks et al. (2021). H.S. Hendriks, M. Woutersen, W. ter Burg, P.M.J.
Bos, A.G. Schuur. Beoordeling van gezondheidsrisico’s bij gebruik van
ethanol bevattende handgel. RIVM-2021-0026. Geraadpleegd via
Beoordeling van gezondheidsrisico’s bij gebruik van ethanol bevattende
handgel|RIVM.
Hill en Hill (2008). E.C. Hill en G.C. Hill. Microbial Contamination and
Associated Corrosion in Fuels, during Storage, Distribution and Use. In
Advanced Materials Research (Vol. 38, pp. 257–268). Trans Tech
Publications, Ltd. Geraadpleegd via Microbial Contamination and
Associated Corrosion in Fuels, during Storage, Distribution and
Use|Scientific.Net.

Pagina 138 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Hoffmans et al. (2020). Y. Hoffmans, J.L. Banach, E.D. van Asselt en
E.F. Hoek- van den Hil. Cleaning and disinfection in the Dutch red meat
and game meat supply chains. Wageningen Food Safety Research
(WFSR), WFSR-report 2020.021. Geraadpleegd via 537329 (wur.nl).
Huiberts en Wezenbeek (2022). E.H.W. Huiberts en J.M. Wezenbeek.
Desinfectiemethoden in de zorg. Ontwikkelingen sinds de
coronapandemie (maart 2020). RIVM-briefrapport 2022-0160.
Geraadpleegd via Desinfectiemethoden in de zorg. Ontwikkelingen sinds
de coronapandemie (maart 2020)|RIVM.
Huiberts et al. (2023). E.H.W. Huiberts, M.H.M.M. Montforts en J.M.
Wezenbeek. Het aanbod van desinfectiemethoden tegen het coronavirus
in 2021. Een verkenning met het oog op werkzaamheid, veiligheid en
effectiviteit. RIVM-briefrapport 2022-0031. Geraadpleegd via Het
aanbod van desinfectiemethoden tegen het coronavirus in 2021. Een
verkenning met het oog op werkzaamheid, veiligheid en
effectiviteit|RIVM.
IenW (2020). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Beleidsreactie
Europese fact-finding mission biociden. Geraadpleegd via beleidsreactieeuropese-fact-finding-mission-biociden.pdf (overheid.nl).
IenW (2021a). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
Azolenresistente schimmels in hout- en groenafval en in het loof van
aardappelen, uien en aardbeien. Brief aan de Tweede Kamer der StatenGeneraal. Vergaderjaar 2021-2022. 27 858 Gewasbeschermingsbeleid
Nr. 559. Geraadpleegd via Detail 2021D47391|Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
IenW (2021b). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Antwoord op
de brief van de Europese Commissie over de implementatie van de
Biocidenverordening. Bijlage bij brief aan de Tweede Kamer der StatenGeneraal. Vergaderjaar 2021-2022. 27 858 Gewasbeschermingsbeleid
Nr. 557. Geraadpleegd via Gewasbeschermingsbeleid|Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
IenW (2022a). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Toezegging
gedaan tijdens het commissiedebat Toezicht en Handhaving van 7
september 2021, over een ketenanalyse inzake gegaste lading met
bestrijdingsmiddelen. Brief aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Vergaderjaar 2021-2022. 22 343 Handhaving milieuwetgeving Nr. 314.
Geraadpleegd via Handhaving milieuwetgeving|Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
IenW (2022b). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Rapport van
Stichting Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD) en Wageningen
University & Research (WUR) over ‘Landelijk beeld resistentie tegen
rodenticiden bij bruine ratten en huismuizen’. Brief aan de Tweede
Kamer der Staten-Generaal. Vergaderjaar 2021-2022. 27 858
Gewasbeschermingsbeleid Nr. 565. Geraadpleegd via
Gewasbeschermingsbeleid|Tweede Kamer der Staten-Generaal.

Pagina 139 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

IenW et al. (2022). Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat,
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de inspectiediensten Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT), Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) en Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA), en het
College voor toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
(Ctgb). Ketenanalyse van gegaste ladingen met bestrijdingsmiddelen.
Maart 2022. Bijlage bij brief aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Vergaderjaar 2021-2022. 22 343 Handhaving milieuwetgeving Nr. 314.
Geraadpleegd via Handhaving milieuwetgeving|Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
IGJ (2018a). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Infectiepreventie in
de verpleegzorg. Huiselijk, maar niet altijd schoon en veilig.
Geraadpleegd via Factsheet Infectiepreventie in de
verpleeghuiszorg|Rapport|Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
IGJ (2018b). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Infectiepreventie,
een kwestie van gedrag en lange adem. Geraadpleegd via
Infectiepreventie, een kwestie van gedrag en een lange
adem|Publicatie|Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
IGJ (2018c). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Infectiepreventie. Het
naleven van de richtlijnen infectiepreventie en operatief proces kan en
moet in Particuliere Klinieken nog beter. Gezond vertrouwen.
Geraadpleegd via Tweede Kamer der Staten-Generaal.
IGJ (2020). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Toezicht
infectiepreventie en Regionale Zorgnetwerken Antibioticaresistentie.
Zorgaanbieders in Limburg zijn op de goede weg in samenwerking tegen
antibioticaresistentie. Geraadpleegd via Toezicht infectiepreventie en
Regionale Zorgnetwerken Antibioticaresistentie|Rapport|Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
IGJ (2021a). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Verdiepende analyse
na infectiepreventiebezoeken aan verpleeghuizen. Geraadpleegd via
Meer aandacht nodig voor infectiepreventie en hygiëne in
verpleeghuizen|Publicatie|Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
IGJ (2021b). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Aandacht voor
infectiepreventie in de kleinschalige gehandicaptenzorg groeit, maar
verbeteringen nodig en mogelijk. Geraadpleegd via Aandacht voor
infectiepreventie in de kleinschalige gehandicaptenzorg groeit, maar
verbeteringen nodig en mogelijk|Publicatie|Inspectie Gezondheidszorg
en Jeugd (igj.nl).
IGJ (2023). Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Infectiepreventie
gehandicaptenzorg moet beter bij zorgaanbieders. Geraadpleegd via
Rapport Infectiepreventie gehandicaptenzorg moet beter bij
zorgaanbieders|Rapport|Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
ILT (2016). Inspectie Leefomgeving en Transport. ILT Jaarverslag 2015.
Geraadpleegd via ILT Jaarverslag 2015|Publicatie|Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
Pagina 140 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

ILT (2017). Inspectie Leefomgeving en Transport. ILT Jaarverslag 2016.
Geraadpleegd via ILT Jaarverslag 2016|Jaarverslag|Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
ILT (2018). Inspectie Leefomgeving en Transport. Jaarverslag ILT 2017.
Informatie verstrekt door de ILT.
ILT (2020a). Inspectie Leefomgeving en Transport. Jaarverslag ILT
2019. Geraadpleegd via Jaarverslag ILT 2019|Jaarverslag|Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
ILT (2020b). Inspectie Leefomgeving en Transport. Drinkwaterkwaliteit
2019. Geraadpleegd via Drinkwaterkwaliteit 2019|Publicatie|Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
ILT (2021a). Inspectie Leefomgeving en Transport. ILT onderzoek: veel
onjuist gebruik van biociden op hockeylocaties. Geraadpleegd via ILT
onderzoek: veel onjuist gebruik van biociden op
hockeylocaties|Publicatie|Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)
(ilent.nl).
ILT (2021b). Inspectie Leefomgeving en Transport. Staat van Schiphol
2020. Geraadpleegd via Staat van Schiphol 2020|Publicatie|Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
Incidence (2022). Onderzoek naar het gebruik van desinfecterende
biociden bij de Belgische bevolking. Geraadpleegd via Onderzoek
gebruik ontsmettende biociden bij Belgische bevolking.
I-SZW (2021). Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Toezicht op
het werken met gevaarlijke stoffen. Rapportage 2016-2020.
Geraadpleegd via Toezicht op het werken met gevaarlijke stoffen 20162020|Rapport|Nederlandse Arbeidsinspectie (nlarbeidsinspectie.nl).
Jansen et al. (2021). M. Jansen-van der Vliet, S. Westenbrink, E.M.
Niekerk, A.M. Roos en C.H.M. van den Boogaard-van Oosterhout. NEVOonline 2021: achtergrondinformatie. Nederlands Voedingsstoffen 2021.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
NEVO-online 2021: Achtergrondinformatie|RIVM.
De Jong (2023). E. de Jong. Acute inhalation toxicity of quaternary
ammonium compounds. RIVM letter report 2023-0312. Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via Acute
inhalation toxicity of quaternary ammonium compounds|RIVM.
Kelfkens en Van der Ree (2019), G. Kelfkens en J. van der Ree.
Verkenning van de milieuaspecten van de activiteiten die onder het
Staatstoezicht op de Mijnen vallen. RIVM-rapport 2018-0162.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Verkenning van de milieuaspecten van de activiteiten die onder het
Staatstoezicht op de Mijnen vallen|RIVM.

Pagina 141 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

KEMI (2012). Biocide treated articles – an Internet survey. Swedish
Chemicals Agency. KEMI. Geraadpleegd via
PM 2/12: Biocide treated articles – an Internet survey Kemikalieinspektionen.
KIWK (2021). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Deltafact Biociden.
Geraadpleegd via Biociden|STOWA.
KIWK (2022a). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Praatplaat Biociden in de
Waterketen. Geraadpleegd via KIWK - biociden praatplaat _
10062022.jpg (4961×2794) (stowa.nl).
KIWK (2022b). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Factsheet Biociden.
Stofselectie overwegingen en criteria. Geraadpleegd via
Ketenverkenner: minder emissies (KIWK)|STOWA.
KIWK (2022c). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Factsheet Biociden.
Isothiazolen. Geraadpleegd via Ketenverkenner: minder emissies
(KIWK)|STOWA.
KIWK (2022d). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Factsheet Biociden. 3-iodo2-propynyl butylcarbamate (IPBC). Geraadpleegd via Ketenverkenner:
minder emissies (KIWK)|STOWA.
KIWK (2022e). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Factsheet Biociden.
Tolylfluanide. Geraadpleegd via Ketenverkenner: minder emissies
(KIWK)|STOWA.
KIWK (2022f). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Factsheet Biociden. N,Ndiethyl-m-toluamide (DEET). Geraadpleegd via Ketenverkenner: minder
emissies (KIWK)|STOWA.
KIWK (2022g). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Factsheet Biociden. Zilver.
Geraadpleegd via Ketenverkenner: minder emissies (KIWK)|STOWA.
KIWK (2022h). Kennisimpuls Waterkwaliteit. Tessa Pronk, Ivo Roessink
en Els Smit. Meetstrategie Biociden. Overwegingen en criteria. STOWArapportnummer 2022-07. Geraadpleegd via Meetstrategie Biociden –
overwegingen en criteria (KIWK)|STOWA.
Knol et al. (2006). T.Knol, E. Schols, H.J.T. Bloemen en M.T.M. van
Raaij. De risico’s voor consumenten en werknemers als gevolg van
gassing van importcontainers met bestrijdingsmiddelen. RIVM-rapport
609021035/2005. Geraadpleegd via De risico's voor consumenten en
werknemers als gevolg van gassing van importcontainers met
bestrijdingsmiddelen|RIVM.
Komen en Wezenbeek (2021). C.M.D. Komen en J.M. Wezenbeek.
Particulier gebruik van rodenticiden en middelen tegen groene aanslag.
RIVM-briefrapport 2020-0072. Geraadpleegd via Particulier gebruik van
rodenticiden en middelen tegen groene aanslag|RIVM.

Pagina 142 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Komen en Wezenbeek (2022). C.M.D. Komen en J.M. Wezenbeek.
Inventarisatie Zeer Zorgwekkende Stoffen in bestrijdingsmiddelen.
RIVM-briefrapport 2022-0027. Geraadpleegd via Inventarisatie Zeer
Zorgwekkende Stoffen in bestrijdingsmiddelen|RIVM.
Komen et al. (2019). C.M.D. Komen, J.W.A. Scheepmaker en J.M.
Wezenbeek. Duurzame en effectieve knaagdierbeheersing. Verkennend
onderzoek effectiviteit en optimalisatie geïntegreerde
knaagdierbeheersing. RIVM-rapport 2019-0179. Geraadpleegd via
Duurzame en effectieve knaagdierbeheersing. Verkennend onderzoek
effectiviteit en optimalisatie geïntegreerde knaagdierbeheersing|.RIVM.
Krijger et al. (2022). I.M. Krijger, M. Strating, M.P.E. Pelzer-Van Gent,
T.A.J. van der Lee en B.G. Meerburg. Rapportage landelijk beeld
resistentie tegen rodenticiden bij bruine ratten en huismuizen. Stichting
Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD) en Wageningen University
& Research (WUR). Geraadpleegd via edepot.wur.nl/569583.
Van de Lee et al. (2012). T.A.J. van de Lee, M.P.E. van Gent-Pelzer,
H.Schilder, J.W.H. Huis in ’t Veld en B.G. Meerburg. Plant Research
International (PRI) en Wageningen UR Livestock Research, rapport 690.
Geraadpleegd via edepot.wur.nl/253962.
Leendertse et al. (2022). Peter C. Leendertse, Richard Folkersma,
Jenneke van Vliet en Monique F. Mul. Herkomst onverwachte
gewasbeschermingsmiddelen in water. CLM Onderzoek en Advies. CLMpublicatienummer 1118. Geraadpleegd via Herkomst onverwachte
gewasbeschermingsmiddelen in water (clm.nl).
Lommen et al. (2021a). Joost Lommen en Roy Gommer (CLM) en
Martine Bruinenberg en Nick van Eekeren (Louis Bolk Instituut). Grutto’s
en pesticiden. CLM-rapport: 1070, april 2021. Geraadpleegd via gruttosen-pesticiden.pdf (louisbolk.nl).
Lommen et al. (2021b). Joost Lommen, Alice Blok, Roy Gommer en
Adriaan Guldemond (CLM). Pesticiden bij ringmussen in de Noordelijke
Friese wouden bij Eastermar. CLM-rapport: 1084, augustus 2021.
Geraadpleegd via 1084-CLM-Rapportage-Pesticide-bij-ringmussen.pdf.
Mantingh (2021). Margriet Mantingh. Monitoring van
bestrijdingsmiddelen en diergeneesmiddelen in haar. Pesticide Action
Network Netherlands. PAN Nederland. Maart 2021. Geraadpleegd via
Pan Nederland onderzoeksrapport (pan-netherlands.org).
Mantingh en Buijs (2020). Margriet Mantingh en Jelmer Buijs.
Onderzoek naar de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen in vier
Natura2000-gebieden in Drenthe en de mogelijke invloed van de afstand
van natuurgebieden tot landbouwgebieden op de belasting met
bestrijdingsmiddelen. Maart 2020. Geraadpleegd via Onderzoek
Natuurmonumenten bestrijdingsmiddelen 2020.pdf (cloudinary.com).

Pagina 143 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Mast et al. (2022). J. Mast, M.-N. Blaude, L. Siciliani, K. Cheynsc, N.
Waegeneers, C. Vleminckx, Joris Van Loco en E. Verleysen. Evaluation of
the types, efficient use and health risks of application of silver-based
biocides to provide antimicrobial properties to face masks applied during
the Covid-19 crisis. Brussels, Belgium: Sciensano; 2022 48 p. Report
number: D/2021/14.440/100. Geraadpleegd via Evaluation of the types,
efficient use and health risks of application of silver-based biocides to
provide antimicrobial properties to face masks applied during the Covid19 crisis|sciensano.be.
Mengelers et al. (2017). M. Mengelers, L. de Wit, P. Boon, E. Franz, M.
Bouwknegt, R. de Jonge, A. Bulder en A. Havelaar. How safe is our
food? Background report to ‘What’s on our plate? Safe, healthy and
sustainable diets in the Netherlands’. RIVM Report 2016-0196.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
How safe is our food? : Background report to 'What is on our plate?
Safe, healthy and sustainable diets in the Netherlands'|RIVM.
Meten=Weten (2019). Kerngroep van Meten=Weten met ondersteuning
van Jelmer Buijs (Buijs Agro-services) en Margriet Mantingh (WECF).
Onderzoek naar bestrijdingsmiddelen in Westerveld. Rapport Onderzoek
2018. Geraadpleegd via
13b638_5d7681d9dffa4817a3646e66e025ad82.pdf (wixstatic.com).
Moermond et al. (2017). C.T.A. Moermond, C.E. Smit, A.M.A. van der
Linden, P.L.A. van Vlaardingen en C.W.M. Bodar. Milieurisico's van
fipronil in mest : Risicobeoordeling voor het toepassen van mest op
bodem. RIVM-rapport 2017-0153. Geraadpleegd via Milieurisico's van
fipronil in mest : Risicobeoordeling voor het toepassen van mest op
bodem|RIVM.
Montforts (2022). M.H.M.M. Montforts. Resistentie tegen
desinfectiemiddelen: een update. RIVM-briefrapport 2022-0077.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Kans op resistentie tegen desinfectiemiddelen: een update|RIVM.
Montforts en Krom (2021). M.H.M.M. Montforts en A. Krom. Bij wijze
van uitzondering. Een systematiek voor de besluitvorming over het
gebruik van biociden bij een publiek belang. RIVM-rapport 2021-0132.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Bij wijze van uitzondering. Een systematiek voor de besluitvorming over
het gebruik van biociden bij een publiek belang|RIVM.
Montforts en Smit (2020). Mark Montforts en Els Smit. Duiding van de
herkomst van stoffen aangetroffen in Drentse Natura 2000 gebieden.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. RIVM. Geraadpleegd via
Memo duiding M=W 17 juli 2020 (rivm.nl).
Montforts et al. (2021). Mark Montforts, Esther de Jong en Sandra ter
Voorde. Monitoring bestrijdingsmiddelen en diergeneesmiddelen in haar.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. RIVM. Geraadpleegd via
Monitoring bestrijdingsmiddelen en diergeneesmiddelen in haar|RIVM.

Pagina 144 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

NAM (2021). Nederlandse Aardolie Maatschappij. Jaarrapportage 2020
Waterinjectie Schoonebeek/Dalen. Geraadpleegd via Openbaarmaking
informatie injectiewater Twente|Wob-verzoek|Staatstoezicht op de
Mijnen (sodm.nl).
NVIC (2022). Nationaal vergiftigingen Informatie Centrum. Acute
vergiftigingen bij mens en dier. NVIC Jaaroverzicht 2021. NVIC-rapport
01/2022. Geraadpleegd via NVIC_jaaroverzicht_2021_definitief.pdf (kcusercontent.com).
NVWA (2009). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Systematiek
voor het indelen van grensvlakproducten als geneesmiddel, cosmeticum,
medisch hulpmiddel, biocide of waar. Bezien vanuit Productsoort 1
Annex V Richtlijn 98/8/EEG ‘Producten voor menselijke hygiëne’.
Geraadpleegd via Handleiding systematiek voor het indelen van
grensvlakproducten als geneesmiddel, cosmeticum, medisch hulpmiddel,
biocide of waar|Handleiding|NVWA.
NVWA (2015). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Risicobeoordeling
roodvleesketen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over risico's in de
roodvleesketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2017a). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies over de risico’s voor de
volksgezondheid door fipronil in eieren en leghennen. Deel 1 – de
risico’s van fipronil in eieren en eiproducten. Geraadpleegd via Advies
volksgezondheidsrisico's door fipronil in eieren en en eiproducten, deel 1
|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2017b). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies over de risico’s voor de
volksgezondheid door fipronil in eieren en leghennen. Deel 3 – de
risico’s van de consumptie van met fipronil besmette leghennen en
verwerkte leghenproducten. Geraadpleegd via Advies
volksgezondheidsrisico's, deel 3 risico’s consumptie van met fipronil
besmette leghennen en verwerkte leghenproducten | Risicobeoordeling |
NVWA.
NVWA (2017c). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Integrale
risicoanalyse zuivelketen. Geraadpleegd via Integrale risicoanalyse
zuivelketen risicobeoordeling|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2017d). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Fraudebeeld
zuivelketen. Geraadpleegd via Fraudebeeld zuivelketen|Rapport|NVWA.
NVWA (2017e). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies van BuRO over de risico’s
van de zuivelketen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over de risico's
van de zuivelketen|Risicobeoordeling|NVWA.

Pagina 145 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

NVWA (2017f). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Bijlagen bij BuRO-advies over de
risico’s van de zuivelketen. Geraadpleegd via Bijlagen bij BuRO-advies
over de risico's van de zuivelketen|.Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2018a). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies over risico’s in de
pluimveevleesketen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over risico's
pluimveevleesketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2018b). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Bijlagen bij advies over risico’s in
de pluimveevleesketen. Geraadpleegd via Bijlages bij advies risico’s
pluimveevleesketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2018c). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Integrale
risicoanalyse pluimveevleesketen. Geraadpleegd via Integrale
risicoanalyse pluimveevleesketen risicobeoordeling | Risicobeoordeling |
NVWA.
NVWA (2018d). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Fraudebeeld
pluimveeketen. Een analyse van fraude en andere illegale praktijken in
de pluimveesector op basis van opsporingsonderzoeken en intelligence
producten uit de periode 2010 – januari 2017. Geraadpleegd via
Fraudebeeld pluimveeketen|Rapport|NVWA.
NVWA (2018e). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies over de risico’s in de
eierketen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over risico’s van de
eierketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2018f). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Bijlagen bij advies over de
risico’s in de eierketen. Geraadpleegd via Bijlages bij advies risico's
eierketen|Publicatie|NVWA.
NVWA (2018g). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bijlage:
managementreactie IG NVWA bji de BuRO Risicobeooreling van de
eierketen. Geraadpleegd via Bijlage managementreactie IG NVWA BuRO
advies risico's eierketen|Publicatie|NVWA.
NVWA (2018h). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies over Nationaal Plan
Residuen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over gebruik Nationaal
Plan Residuen (23 januari 2020)|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2019a). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Naleving
bloembollenteelt 2018. Geraadpleegd via Resultaten nalevingsmeting
bloembollenteelt 2018|Rapport|NVWA.
NVWA (2019b). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Advies van
BuRO over de risico’s van de bloembollenketen. Geraadpleegd via Advies
van BuRO over de risico’s van de
bloembollenketen|Risicobeoordeling|NVWA.
Pagina 146 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

NVWA (2019c). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Hygiëne
tatoeage- en piercingshops. Inspectie 2014, 2015, 2016 en 2017.
Informatie verstrekt door de NVWA.
NVWA (2019d). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Reinigen en
ontsmetten veewagens varkensvervoer. Inspectieresultaten oktoberdecember 2018. Informatie verstrekt door de NVWA.
NVWA (2019e). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Integrale
ketenanalyse voedergewassen en diervoeder. Geraadpleegd via
Integrale ketenanalyse voedergewassen en
diervoeder|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2019f). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Toezichtbeeld
voedergewassen en diervoeder (plantaardig). 2015/2016/2017.
Geraadpleegd via Toezichtbeeld voedergewassen en diervoeder
(plantaardig)|Rapport|NVWA.
NVWA (2019g). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Advies van
BuRO over de risico’s van de voedergewassen- en diervoederketen.
Geraadpleegd via Advies van BuRO over de risico’s van de
voedergewassen- en diervoederketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2019h). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Fraudebeeld
diervoederketen. Geraadpleegd via Fraudebeeld
diervoederketen|Rapport|NVWA.
NVWA (2020a). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Reiniging en
ontsmetting bij diertransport. Inspectieresultaten 2019. Geraadpleegd
via Inspectieresultaten diergezondheid reiniging en ontsmetting bij
diertransport 2019|Inspectieresultaat|NVWA.
NVWA (2020b). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Aanvullend advies van BuRO
over risicogericht invullen Nationaal Plan Residuen. Geraadpleegd via
Aanvullend advies van BuRO over risicogericht invullen Nationaal Plan
Residuen (12 november 2020)|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2021a). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies van BuRO over de risico’s
van de sierteeltketen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over de
risico's van de sierteeltketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2021b). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Advies van BuRO over de risico’s
van de aardappelketen. Geraadpleegd via Advies van BuRO over de
risico’s van de aardappelketen|Risicobeoordeling|NVWA.
NVWA (2021c). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Risico’s non-food
consumentenproducten 2021. Geraadpleegd via Advies van BuRO over
de risico’s van de consumentenproducten|Risicobeoordeling|NVWA.

Pagina 147 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

NVWA (2021d). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Gezondheidsrisico’s van de
overschrijding van de maximale residulimiet van chloraat in zuigelingenen peutervoeding. Geraadpleegd via Advies van BuRO over risico’s
chloraat in voeding zuigelingen en peuters|Advies|NVWA.
NVWA (2022a). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
Managementreactie IG-NVWA op BuRO risicobeoordeling
bloembollenketen. Geraadpleegd via Managementreactie IG NVWA BuRO
advies risico's bloembollenketen|Publicatie|NVWA.
NVWA (2022b). Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Bureau
risicobeoordeling & onderzoek (BuRO). Risico's voor mens, dier en
natuur in de visketen. Geraadpleegd via Advies BuRO: Risico's voor
mens, dier en natuur in de visketen|Rapport|NVWA.
Osté et al. (2022). Leonard Osté, Kevin Ouwerkerk en Anja Derksen.
NORMAN prioritering Nederlandse waterkwaliteitsdata. 11206216-010BGS-0001. Deltares. Geraadpleegd via NORMAN prioritering
Nederlandse waterkwaliteitsdata (deltares.nl).
Pijnappels (2018). M. Pijnappels. Rijkswaterstaat. 2018. WLAB08.
Onderzoek Biociden RWS laboratorium. Verkennend LC-MS-onderzoek
naar opkomende stoffen, specifiek gericht op de analyse van biociden in
effluent van een zestal RWZI’s in Nederland (Herfst 2017).
Geraadpleegd via Opkomende stoffen die aandacht vragen-Helpdesk
water.
Razenberg et al. (2020). L. Razenberg, D. Buijtenhuijs, C. Graven, R. de
Jonge en J. Wezenbeek. Microbial cleaning products: an inventory of
products, potential risks and applicable regulatory frameworks.
Rapportnummer 2020-0160. Geraadpleegd via Microbial cleaning
products: an inventory of products, potential risks and applicable
regulatory frameworks|RIVM.
Rutten en Berbee (2020). B. Rutten en R.P.M. Berbee. Het gebruik van
additieven in open koelwatercirculatiesystemen. Rijkswaterstaat.
Waterkwaliteit, Verkeer en Leefomgeving. Geraadpleegd via Rapport
"Het gebruik van additieven in open koelwatercirculatiesystemen" VEMW: kenniscentrum en belangenbehartiger.
SCF (2006). Scientific Committee on Food. Opinion of the Scientific
Committee on Food on the tolerable upper intake level of iodine,
expressed on 26 September 2002 In: Tolerable upper intake levels of
vitamins and minerals, Scientific Committee on Food, Scientific Panel on
Dietetic Products, Nutrition and Allergies, EFSA, ISBN: 92-9199-014-0,
pages 135-150. Geraadpleegd via SCF_CS_NUT_UPPLEV.26.Final.doc
(europa.eu).

Pagina 148 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Scheepmaker et al. (2012). J.W.A. Scheepmaker, F.M.W. de Jong, E.
van der Grinten en M. Alkadhimi. Database biocidengebruik in
verschillende bedrijftypes. Inventarisatie van toegelaten en niettoegelaten middelen. RIVM-briefrapport 609021120/2012. Geraadpleegd
via Database biocidengebruik in verschillende bedrijftypes:
Inventarisatie van toegelaten en niet-toegelaten middelen|RIVM.
Schets et al. (2014). F.M. Schets, L.L.M. Keltjens, G.J.M. Hulshof, H.
Schoon, L.J.G. Feyen, P.J.C.M. Janssen en J.D. te Biesebeek. Normen en
methoden voor kwaliteitsparameters in het te wijzigen Besluit Hygiëne
en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden. RIVM-rapport
2014-0121. Geraadpleegd via Normen en methoden voor
kwaliteitsparameters in het te wijzigen Besluit hygiëne en veiligheid
badinrichtingen en zwemgelegenheden|RIVM.
Sewell et al. (2019). Thomas R. Sewell, Yuyi Zhang, Amelie P. Brackin,
Jennifer M.G. Shelton, Johanna Rhodes en Matthew Fisher. Elevated
Prevalence of Azole-Resistant Aspergillus fumigatus in Urban versus
Rural Environments in the United Kingdom. Antimicrobial Agents and
Chemotherapy. Volume 63 Issue 9. September 2019. Geraadpleegd via
Elevated Prevalence of Azole-Resistant Aspergillus fumigatus in Urban
versus Rural Environments in the United Kingdom - PubMed (nih.gov).
Shelagh en Scott (2016). T. DeLiberto Shelagh en Werner Scott. Review
of anthraquinone applications for pest management and agricultural
crop protection. Pest management science. Volume 72.
10.1002/ps.4330. Geraadpleegd via Review of anthraquinone
applications for pest management and agricultural crop protection PubMed (nih.gov).
Smit et al. (2019). C.E. Smit, M.H.M.M. Montforts, J.D. te Biesebeek,
J.M. Wezenbeek en C.M.D. Komen. De risico’s van azijn bij de
bestrijding van onkruid en groene aanslag door particulieren. RIVMrapport 2019-0198. Geraadpleegd via De risico's van azijn bij de
bestrijding van onkruid en groene aanslag door particulieren|RIVM.
SodM (2021a). Staatstoezicht op de Mijnen. Inspectie Schoonebeek
WKC/OBI/CTF en waterinjectielocaties Twente. Geraadpleegd via
Inspectierapport SodM over waterinjectie Twente (april
2021)|Rapport|Staatstoezicht op de Mijnen.
SodM (2021b). Staatstoezicht op de Mijnen. Inspectie waterinjectie
leidingen Twente. Pipeline Integrity Management System. Geraadpleegd
via Inspectierapport SodM over de waterinjectieleidingen Twente
(oktober 2021)|Rapport|Staatstoezicht op de Mijnen.
Sorgdrager (2018). Mr. W. Sorgdrager. Onderzoek fipronil in eieren.
Commissie onderzoek fipronil in eieren. Geraadpleegd via
Voedselveiligheid|Tweede Kamer der Staten-Generaal.

Pagina 149 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Stabryla et al. (2021). L.M. Stabryla, K.A. Johnston, N.A. Diemler, V.S.
Cooper, J.E. Millstone, S.-J. Haig en L.M. Gilbertson. Role of bacterial
motility in differential resistance mechanisms of silver nanoparticles and
silver ions. Nature Nanotechnology. Geraadpleegd via Role of bacterial
motility in differential resistance mechanisms of silver nanoparticles and
silver ions|Nature Nanotechnology.
Svenskt Vatten (2018). Silver Leaching. A report on Silver in
Sportswear. Meddelande M146. Geraadpleegd via Silver Leaching - A
Report on Silver in Sportswear|Vattenbokhandeln (svensktvatten.se).
Tiesjema en Verkaik (2010). G.Tiesjema en J. Verkaik-Kloosterman.
Risicobeoordeling inzake aanwezigheid van jodium in levensmiddelen.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en RIKILT
Wageningen. Geraadpleegd via Jodium in levensmiddelen
risicobeoordeling RIVM|Risicobeoordeling | NVWA.
UBA (2017). Umwelt Budesamt. Are biocide emissions into
the environment already at alarming levels? Recommendations of the
German Environment Agency (UBA) for an approach to study the impact
of biocides on the environment. Texte 114/2017. Geraadpleegd via Are
biocide emissions into the environment already at alarming levels?
Recommendations of the German Environment Agency (UBA) for an
approach to study the impact of biocides on the environment
(umweltbundesamt.de).
UBA (2021). Umwelt Budesamt. Empfehlungslisten für die Untersuchung
der Umweltbelastung durch Biozide. Aktualisierung der Stofflisten des
Berichts UBA-TEXTE 15/2017. Geraadpleegd via Microsoft Word Addendum_Priolisten_final (umweltbundesamt.de).
Vermeulen en Bartels (2022). L.C. Vermeulen en A.A. Bartels.
Meerwaarde van mobiele luchtreinigers in verminderen van transmissie
van SARS-CoV-2 – een literatuurstudie. RIVM-briefrapport 2022-0134.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Meerwaarde van mobiele luchtreinigers in verminderen van transmissie
van SARS-CoV-2 – een literatuurstudie|RIVM.
VWS (2019). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Minister
voor Medische Zorg. Voedselveiligheid. Kamerstuk 26 991 nr. 556.
Geraadpleegd via [CB] Kamerstuk 26991, nr. 556|Overheid.nl >
Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).
Wetterskip Fryslân (2018). Meerjarenplan handhaving 2018-2022.
Geraadpleegd via Waterschapsblad 2022, 2592|Overheid.nl > Officiële
bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).
Wezenbeek et al. (2015). J.M. Wezenbeek, M.P.M. Janssen en J.W.A.
Scheepmaker. Eerste inventarisatie alternatieven voor biociden met
formaldehyde of formaldehyde releasers. RIVM-rapport 2015-0069.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Eerste inventarisatie alternatieven voor biociden met formaldehyde of
formaldehyde releasers|RIVM (ook beschikbaar in het Engels).
Pagina 150 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Wezenbeek et al. (2018). J.M. Wezenbeek, C.T.A. Moermond en C.E.
Smit. Antifouling systems for pleasure boats. Overview of current
systems and exploration of safer alternatives. RIVM-rapport 2018-0086.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via
Antifouling systems for pleasure boats: Overview of current systems and
exploration of safer alternatives|RIVM.
WHO (2022). WHO fungal priority pathogens list to guide research,
development and public health action. World Health Organization.
Geraadpleegd via WHO fungal priority pathogens list to guide research,
development and public health action.
Wijnhoven et al. (2021). S.W.P. Wijnhoven, W. Brand, H.S. Hendriks,
E.H.W. Huiberts, P.C.E. van Kesteren en M.J. Visser. Chemische
veiligheid mondkapjes. RIVM-briefrapport 2021-0139. Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Geraadpleegd via Chemische
veiligheid mondkapjes. Voortgangsrapportage|RIVM.
L. de Wit (2023, in voorbereiding). Advieswaarde voor de
zwemwaternorm voor chloraat. Addendum bij RIVM-rapport 2014-0121
Normen en methoden voor kwaliteitsparameters in het te wijzigen
Besluit hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden.
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2014-0121.pdf.
De Wit en Bokkers (2021). L. de Wit en B. Bokkers. Verhoogd gehalte
chloraat in zwembad Hofbad. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM). Geraadpleegd via Verhoogd gehalte chloraat in zwembad
Haaglanden|RIVM.
Woutersen et al. (2021). M. Woutersen, S. Wijnhoven en F. Affourtit.
Selection and ranking of chemical substances and consumer products
based on a consumer product database. To be used in the NVWA
analysis on the supply chain of consumer products. RIVM Letter report
2019-0124. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Geraadpleegd via Selection and ranking of chemical substances and
consumer products based on a consumer product database : To be used
in the NVWA analysis on the supply chain of consumer products|RIVM.

Pagina 151 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 152 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Afkortingenlijst

ANSES
AOS
ARTFood
BAUA
Bgb
BPC
BPR
BSNC
BuRO
BVL
CAS
CE
CfS
CG
CLH
CLM
CLP
CMR
COKZ
CONTAM
CoRAP
Ctgb
DBP
DMI
EC
ECDC
ECHA
ED
EEA
EFSA
EG
EMA
EU
FEEDAP
FOD
FRAC
GD

Agence nationale de sécurité sanitaire de l’alimentation, de
l’environnement et du travail (het Franse agentschap voor
voedsel, milieu en gezondheid en veiligheid op het werk)
(werkgroep) Aanpak Opkomende Stoffen
De ad-hoc werkgroep ‘Assessment of Residue Transfer to
Food’
Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin (Federal
Institute for Occupational Safety and Health)
Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden
Biocidal Products Committee (comité voor biociden)
Biocidal Products Regulation (Biocidenverordening)
Branchevereniging Sport en Cultuurtechniek
Bureau Risicobeoordeling & Onderzoek (onderdeel van
NVWA)
Bundesamt für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit
(Federal Office of Consumer Protection and Food Safety)
Chemical Abstracts Service (CAS-number is an unique
identifier for chemical substances)
Conformité Européenne (CE-markering)
Candidates for Substitution (vervangingsstoffen, inclusief
uitsluitingsstoffen)
Coordination Group
Harmonised Classification and Labelling
Centrum voor Landbouw en Milieu (adviesbureau)
Classification, Labelling and Packaging
Carcinogene (kankerverwekkende), Mutagene en
Reprotoxische (giftig voor de voortplanting) stoffen
Centraal Orgaan Kwaliteits Zaken
EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain
Community rolling action plan (Communautair
voortschrijdend actieplan)
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen
en biociden
Desinfectiebijproduct
DMI-fungicide (DMI staat voor een bepaald
werkingsmechanisme)
Europese Commissie
European Centre for Disease Prevention and Control
European Chemicals Agency
Endocrine Disrupters (hormoonverstorende stoffen)
European Environment Agency
European Food Safety Agency
Europese Gemeenschap (nu EU)
European Medicines Agency
Europese Unie
EFSA Panel on Additives and Products or Substances used in
Animal Feed
Federale Overheidsdienst (van België)
Fungicide Resistence Action Committee
Gezondheidsdienst voor Dieren (adviesbureau)
Pagina 153 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

GGO
IenW
IGJ
ILT
i-MTR
IPM
ISA
I-SZW
JG-MKN
KAD
KAP
KIWK
KNB
KRW
KWR
LOQ
MAC
MBC
ML
MRL
NAM
NESIL
NEVO
NGZO
NLA
NPO
NPR
NVIC
NVWA
NZO
PBT
PEC
PNEC
PT
pZZS
Qol
RAC
REACH
RIKILT
RIVM
RIZA
Rgb
RMM
RWS
RWZI
SAFs

Genetisch gemodificeerd organisme
(Ministerie van) Infrastructuur en Waterstaat
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
Inspectie Leefomgeving en Transport
indicatief Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau
Integrated Pest Management (geïntegreerde
plaagdierbeheersing)
Informatie Systeem Artikelen
Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (nu NLA)
Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm
Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (stichting)
Kwaliteitsprogramma Agrarische Producten
Kennisimpuls Waterkwaliteit
Kennisnetwerk Biociden
KaderRichtlijn Water
Het Water Research Instituut (adviesbureau)
Limit of quantification (bepaalbaarheidsgrens of onderste
bepalingsgrens)
Maximaal aanvaardbare concentratie (ook MAC-MKN als het
gaat om de milieukwaliteitsnorm)
MBC-fungicide (MBC staat voor een bepaald
werkingsmechanisme)
Maximum Level
Maximale Residu Limiet
Nederlandse Aardolie Maatschappij
No Expected Sensitisation Induction
Nederlands Voedingsstoffenbestand
Nederlandse Geiten Zuivel Organisatie
Nederlandse Arbeidsinspectie (voorheen I-SZW)
Nederlandse Publieke Omroep
Nationaal Plan Residuen
Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Nederlandse Zuivel Organisatie
Persistent, Bioaccumulerend en Toxisch
Predicted Environmental Concentration
Predicted No Effect Concentration
product type (=productsoort)
potentiële Zeer Zorgwekkende Stoffen
Qol-fungicide (Qol staat voor een bepaald
werkingsmechanisme)
Committee for Risk Assessment (van ECHA)
Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemicaliën
Rijks- Kwaliteitsinstituut voor Land- en Tuinbouwproducten.
(Nederlands instituut voor voedselveiligheid, nu WFSR)
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en
Afvalwaterbehandeling (opgegaan in het huidige
Rijkswaterstaat WVL (Water, Verkeer en Leefomgeving))
Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden
Risk Mitigation Measures (risicobeperkende maatregelen)
Rijkswaterstaat
Rioolwaterzuiveringsinstallatie
Sensitisation Assessment Factors

Pagina 154 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

SBI
SCF
SCoPAFF
SDHI
SoC
SodM
SPC
SRI
STOWA
SZW
UBA
UL
UvW
VWS
WECF
WFSR
WIP
Wgb
WGGA
WrVG
WUR
zPzB
ZZS

SBI-fungicide (SBI staat voor een bepaald
werkingsmechanisme)
Scientific Committee on Food
Standing Committee on Plants, Animals, Food and Feed
SDHI-fungicide (SDHI staat voor een bepaald
werkingsmechanisme)
Substances of Concern
Staatstoezicht op de Mijnen
Summary of Product Characteristics
Samenwerkingsverband Richtlijnen Infectiepreventie
(vroeger WIP)
Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (kenniscentrum
voor de waterschappen en provincies)
(Ministerie van) Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Umwelt Bundesamt
Upper Level
Unie van Waterschappen
(Ministerie van) Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Women Engage for a Common Future
Wageningen Food Safety Research (onderdeel van de WUR,
voorheen RIKILT)
Werkgroep Infectie Preventie, nu SRI
Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden
Wettelijk Gebruiksvoorschrift en GebruiksAanwijzing
Warenwetregeling Verpakkingen en Gebruiksartikelen
Wageningen University & Research
zeer Persistent en zeer Bioaccumulerend
Zeer Zorgwekkende Stoffen

Pagina 155 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 156 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Afkortingenlijst (chemische) stoffen

ADBAC
BAC
BCDMH
BIT
BBIT
BKC
BNS
Bti
CIT
CMIT
DBDCB
DBNPA
DCOIT
DDAC
DMI
DMS
DMST
DEET
DDAC
DCPP
DPGME
IPBC
MBC
MBM
MBIT
MBT
MIT
NDMA
OIT
Qol
PBC
PHMB
PTSA
QASs
SBI
SDHI
TBT
TCMTB
TMAD

Alkyldimethylbenzylammonium chloride (= BAC of BKC)
Benzylalkonium chloride (= BKC of ADBAC)
1-Bromo-3-chloro-5,5-dimethylhydantoin
Benzisothiazolinone, 1,2-benzisothiazool-3(2H)-on
Butylbenzisothiazolinone
Benzylalkonium chloride (= BAC of ADBAC)
p-Bromo-p-nitrostyrene
Bacillus thuringiensis israelensis
5-Chloro-2-methyl-2H-isothiazol-3-one
Methylchloroisothiazolinone
1,2-Dibromo-2,4-dicyanobutane)
2,2-Dibromo-3-nitrilopropionamide
Dichlorooctylisothiazolinone
Didecyldimethylammonium chloride
DeMethylation Inhibitors
N,N-Dimethylsulfamide, afbraakproduct van tolylfluanide en
van dichlofluanide
N,N-Dimethyl-N’-p-tolylsulphamide, afbraakproduct van
tolylfluanide, zet zich om in DMS
Diethyltoluamide
Didecyldimethylammoniumchloride
5-Chloro-2-(4-chlorophenoxy)-phenol
Di(propylene glycol) methyl ether
3-Iodo-2-propynyl butylcarbamate (jodocarb of iodocarb)
Methyl benzimidazole carbamate
N,N'-methylenebismorpholine
2-Methyl-1,2-benzothiazol-3(2H)-one
Methyleenbisthiocyanaat
Methylisothiazolinone
N-nitrosodimethylamine gevormd door ozonisatie van DMS
Octylisothiazolinone
Quinone ‘Outer’ Inhibitors
Propargyl butyl carbamate (afbraakproduct van IPBC)
Polyhexamethyleen biguanide
p-Tolueensulfonamide
Quaternary ammonium compounds of quats
Sterol Biosynthesis Inhibitors
Succinate dehydrogenase inhibitor
Tributyltin
(Benzothiazol-2-ylthio)methyl thiocyanate
Tetrahydro-1,3,4,6-tetrakis(hydroxymethyl)imidazo[4,5d]imidazole-2,5(1H,3H)-dione

Pagina 157 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 158 van 239

Dankwoord

De auteurs willen graag hun dank uitspreken naar de mensen die
hebben geholpen bij de totstandkoming van dit rapport. Zonder hen
hadden we zeker informatie gemist.
Allereerst de medewerkers van de toezichthouders van biociden: Peter
Aubel en Jacqueline Scheepsmaker (ILT), Peter Dekker, Mariana de
Vries-Hlaváčová, Diny Hissink en Wico Eghuizen (NVWA), Elvera
Breedland en Jeroen Terwoert (NLA), Hedy Salomons, Bas Steunenberg
en Robbin Westerhof (IGJ), Judith Gorp (SodM) en Jantine Haverkamp
en Gerda Valkering (UVW en Waterschap Hunze en Aa’s). En eventuele
collega’s van hen, die op de achtergrond hebben meegedacht.
Daarnaast de (beleids)medewerkers van de diverse departementen en
het Ctgb, Judith Hulst en Hidde Rang (VWS), Rokus Renirie en Jurgen
Mook (SZW), Rob Berbee (RWS) en Jan Willem Andriessen, Lucas
Kalkers, Petra Geenen en Piet Schoep (Ctgb).
Van het NVIC willen we de volgende medewerkers bedanken: Antoinette
van Riel, Robbert Verkooijen, Agnes van Velzen, Marieke Dijkman en
Anja Wijnands-Kleukers. En van COKZ: Angelique Luijkx.
En tot slot willen we de vele collega’s van het RIVM bedanken die op hun
vakgebied inhoudelijke bijdragen hebben geleverd en ook de
medewerkers van IenW voor het verlenen en begeleiden van deze
opdracht.

RIVM-rapport 2023-0376

Pagina 160 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 1 Productsoorten van biociden

In Bijlage V van de BPR (Biocidal Products Regulation) zijn de biociden
ingedeeld in 22 productsoorten (PT’s), onderverdeeld in 4 hoofdgroepen.
Doordat biociden die als conserveermiddelen voor voedingsmiddelen
worden gebruikt niet meer onder het toepassingsgebied van de
verordening vallen, is er één productsoort minder in vergelijking met de
voorgaande richtlijn.
Nummer

Productsoort

Omschrijving

Hoofdgroep 1: Desinfecteermiddelen
Schoonmaakmiddelen die geen biocidale werking beogen, met inbegrip van vloeibare
wasmiddelen, waspoeders en soortgelijke producten, vallen niet onder deze productsoorten.
PT 1

Menselijke hygiëne

Producten in deze groep zijn biociden voor menselijke
hygiëne, aangebracht op of in contact gebracht met de huid
met als hoofddoel deze te desinfecteren.

PT 2

Desinfecteermiddelen
en algiciden die niet
rechtstreeks op mens
of dier worden
gebruikt.

Producten voor desinfectie van oppervlakken, materialen,
uitrusting en meubilair, die niet worden gebruikt voor
rechtstreekse aanraking met voedingsmiddelen of
diervoeders.
Die producten worden onder meer op de volgende gebieden
gebruikt: zwembaden, aquaria, badwater en ander water;
luchtverversingssystemen; muren en vloeren in
particuliere, openbare en industriële ruimten en andere
ruimten waar beroepsactiviteiten worden uitgevoerd.
Producten voor desinfectie van lucht, water dat niet voor
consumptie door mens of dier gebruikt wordt, chemische
toiletten, afvalwater, ziekenhuisafval of de bodem.
Producten die gebruikt worden als algicide voor
zwembaden, aquaria en andere typen water, en voor het
herstel van bouwmaterialen.
Producten die verwerkt worden in textiel, stoffen, maskers,
verf en andere artikelen en materialen met het doel
behandelde voorwerpen met desinfecterende
eigenschappen te produceren.

PT 3

Dierhygiëne

Producten van deze groep zijn biociden voor veterinaire
hygiënedoeleinden, zoals desinfecteermiddelen,
desinfecterende zeep, producten voor mond- en
lichaamshygiëne of met een antimicrobiële werking.
Producten voor het desinfecteren van materialen en
Pagina 161 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Nummer

Productsoort

Omschrijving

Hoofdgroep 1: Desinfecteermiddelen
Schoonmaakmiddelen die geen biocidale werking beogen, met inbegrip van vloeibare
wasmiddelen, waspoeders en soortgelijke producten, vallen niet onder deze productsoorten.
oppervlakken in verband met de huisvesting of het vervoer
van dieren.
PT 4

Voeding en
diervoeders

Producten voor desinfectie van uitrusting, houders, eet- en
drinkgerei, oppervlakken of pijpleidingen voor de productie,
het vervoer, de opslag of consumptie van voedingsmiddelen
of diervoeders (met inbegrip van drinkwater) voor mens en
dier.
Producten voor het impregneren van materialen die in
contact kunnen komen met voedsel.

PT 5

Drinkwater

Producten voor het desinfecteren van drinkwater (voor
mens en dier).

Nummer

Productsoort

Omschrijving

Hoofdgroep 2: Conserveermiddelen
Tenzij anders is aangegeven, bevatten deze productsoorten alleen producten om ontwikkeling
van bacteriën en algen te voorkomen.
PT 6

Conserveermiddelen
voor producten
tijdens opslag.

Producten voor conservering van verwerkte producten, met
uitzondering van voedingsmiddelen, diervoeders, cosmetica,
geneesmiddelen en medische hulpmiddelen, door het
tegengaan van bederf door bacteriën, met het oog op de
houdbaarheid.
Producten die gebruikt worden als conserveermiddelen voor
de opslag of het gebruik van rodenticiden, insecticiden of
andere soorten lokaas.

PT 7

Filmconserveringsmiddelen

Producten voor conservering van films en
beschermingslagen om aantasting door bacteriën of
algengroei tegen te gaan, ter bescherming van de
oorspronkelijke eigenschappen van het oppervlak van
materialen of voorwerpen zoals verf, plastic,
dichtingsproducten, zelfklevende wandbekleding,
bindmiddelen, papier en kunstwerken.

PT 8

Houtconserveringsmiddelen

Producten voor conservering van hout, vanaf en met
inbegrip van de zagerijfase, of houtproducten door
bestrijding van organismen die hout vernietigen of
beschadigen, waaronder insecten. Tot deze productsoort
behoren zowel preventieve als curatieve producten.

Pagina 162 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Nummer

Productsoort

Omschrijving

Hoofdgroep 2: Conserveermiddelen
Tenzij anders is aangegeven, bevatten deze productsoorten alleen producten om ontwikkeling
van bacteriën en algen te voorkomen.
PT 9

Conserveringsmiddelen voor
vezels, leer, rubber
en
gepolymeriseerde
materialen.

Producten voor conservering van vezelhoudende of
gepolymeriseerde materialen, zoals leer, rubber, papier of
textielproducten door het tegengaan van microbiële
aantasting.

PT 10

Conserveringsmiddelen voor
bouwmaterialen.

Producten voor conservering van metselwerk,
composietmaterialen en andere bouwmaterialen met
uitzondering van hout, door het tegengaan van microbiële
afbraak en afbraak door algen.

PT 11

Conserveringsmiddelen voor
vloeistofkoelingsen
verwerkingssystem
en

Producten voor het desinfecteren van drinkwater of
zwembadwater vallen niet onder deze productsoort.

PT 12

Slijmbestrijdingsmiddelen

Producten voor preventie of bestrijding van slijmafzetting op
materialen, uitrusting en structuren die in industriële
processen gebruikt worden, bijvoorbeeld op hout en
papierpulp, en poreuze zandlagen in de oliewinning.

PT 13

Vloeibare
conserveringsmiddelen voor
bewerking en
versnijden.

Producten om aantasting door bacteriën tegen te gaan in
vloeistoffen die gebruikt worden voor het bewerken of
versnijden van metaal, glas of andere materialen.

Nummer

Productsoort

Omschrijving

Deze productsoort omvat biociden die de hechting van
micro-organismen aan het oppervlak van materialen
tegengaan en zo het ontstaan van luchtjes tegengaan of
verhinderen en/of een ander nut hebben.

Hoofdgroep 3: Plaagbestrijdingsmiddelen
PT 14

Rodenticiden

Producten voor de bestrijding van muizen, ratten en andere
knaagdieren met andere middelen dan afweren of aanlokken.

PT 15

Aviciden

Producten voor de bestrijding van vogels met andere
middelen dan afweren of aanlokken.

Pagina 163 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Nummer

Productsoort

Omschrijving

Hoofdgroep 3: Plaagbestrijdingsmiddelen
PT 16

Mollusciciden,
vermiciden en
producten om
andere
ongewervelde
dieren te
bestrijden.

Producten voor de bestrijding van weekdieren, wormen en
ongewervelde dieren die niet onder een andere productsoort
vallen, met andere middelen dan afweren of aanlokken.

PT 17

Pisciciden

Producten voor de bestrijding van vissen, met andere
middelen dan afweren of aanlokken.

PT 18

Insecticiden,
acariciden en
producten voor de
bestrijding van
andere
geleedpotigen.

Producten voor de bestrijding van geleedpotigen
(bijvoorbeeld insecten, spinachtigen en schaaldieren) met
andere middelen dan afweren of aanlokken.

PT 19

Afweermiddelen en
lokstoffen

Producten voor de bestrijding van schadelijke organismen
(ongewervelde dieren zoals vlooien, of gewervelde dieren,
zoals vogels, vissen en knaagdieren), door deze af te weren
of aan te lokken, met inbegrip van de producten die gebruikt
worden voor de hygiëne van mens en dier, hetzij direct op de
huid, hetzij indirect in de leefomgeving van mens of dier.

PT 20

Bestrijding van
andere gewervelde
dieren.

Producten voor de bestrijding, met andere middelen dan
afweren of aanlokken, van andere gewervelde dieren dan die
welke onder de andere productsoorten van deze hoofdgroep
vallen.

Nummer

Productsoort

Omschrijving

Hoofdgroep 4: Andere biociden
PT 21

Aangroeiwerende
middelen

Producten om de groei en afzetting van organismen (microorganismen en hogere planten en dieren) op schepen,
aquacultuurinstallaties of andere in het water gebruikte
constructies tegen te gaan.

PT 22

Vloeistoffen voor
balsemen en
opzetten

Producten voor het desinfecteren en conserveren van dode
mensen of dieren, of delen daarvan.

Pagina 164 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 2 Informatie uit uitgevoerde inspecties door
toezichthouders

B2.1 Inspecties door de ILT
Via de website van de ILT komen de volgende inspectieresultaten over
biociden in beeld (voor inspectieresultaten over behandelde voorwerpen
zie paragraaf 4.8):
• Eind 2019 en begin 2020 heeft ILT inspecties uitgevoerd naar het
gebruik van biociden bij de bestrijding van algen op natte
kunstgrasvelden van hockeylocaties (ILT, 2021a). Van de 41
onderzochte locaties gebruikten er 5 een toegelaten biocide,
maar geen enkele keer op de juiste manier. In 3 van deze 5
gevallen was de dosering verkeerd. Op 5 locaties werd
waterstofperoxide ingezet, wat geen toegelaten biocide is voor
deze toepassing. Op andere locaties werd zout of azijn gebruikt,
wat ook niet toegelaten is. 4 producten waren niet voorzien van
een etiket met daarop (alle) juiste verplichte informatie. ILT stelt
in het algemeen dat onjuist gebruik van biociden
gezondheidsrisico’s geeft voor mens, dier en milieu. De gebruikte
stoffen kunnen in grond- of oppervlaktewater terechtkomen. Wat
in de geïnspecteerde situaties de risico’s waren, is niet vermeld.
Bij het illegale gebruik van waterstofperoxide kunnen er risico’s
zijn voor de toepasser en mogelijk ook voor de sporter.
Waterstofperoxide is namelijk geclassificeerd voor huidcorrosie,
categorie 1A of 1B (afhankelijk van de concentratie) en het
veroorzaken van ernstig oogletsel. Overigens werden de algen op
een derde van de hockeylocaties op mechanische wijze bestreden
met water onder hogedruk en/of vegen/harken.
• De ILT heeft in 2020 bij verschillende winkels desinfectiepoorten
en-tunnels laten verwijderen 94. Er werden illegale biociden
gebruikt en de manier waarop ze werden gebruikt, was niet
toegestaan. Bij één van de desinfectiepoorten werden alcoholen
verneveld, wat gevaarlijk is voor de ogen.
• Vanwege de coronapandemie hebben ILT en NVWA in 2020
samen scherp toegezien op de productie en handel in
desinfectiemiddelen 95. De meeste overtredingen gingen om het
aanbieden van middelen die helemaal niet waren toegelaten
(illegale biociden), of die niet waren toegelaten of vrijgesteld voor
het voor deze middelen aangegeven gebruik (wat leidt tot
oneigenlijk gebruik). Er werden meer dan 1.000 advertenties
voor producten offline gehaald. Qua risico’s noemen ILT en NVWA
het maken van (eerste) partijen desinfectiemiddelen met daarin
– zonder opzet – veel te weinig werkzame stof. Dit leidt tot een
onvoldoende werkzaam desinfectiemiddel. Daarnaast werden
flesjes niet veilig en niet professioneel afgevuld. Dit kan
blootstellingsrisico’s voor de medewerkers opleveren.

94

Zie: ILT: Desinfectiepoorten en –tunnels met biociden tegen corona niet toegestaan|Nieuwsbericht |
Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
95
Zie: ILT en NVWA letten scherp op productie en handel corona-desinfectiemiddelen|Nieuwsbericht | Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) (ilent.nl).
Pagina 165 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

In 2021 heeft de ILT het gebruik van desinfectiemiddelen bij
supermarkten geïnspecteerd 96. Van de 29 geïnspecteerde
supermarkten boden 7 supermarkten een handdesinfectiemiddel
aan dat niet voor dit doel is toegelaten. Nergens werd uitgelegd
hoe je het handdesinfectiemiddel moest gebruiken. Daardoor
desinfecteerden de meeste mensen hun handen te kort en is er
geen sprake van effectieve desinfectie. Van de 22 geïnspecteerde
supermarkten die oppervlaktedesinfectiemiddelen beschikbaar
stelden, werkte slechts 1 met een hiervoor toegelaten middel. Bij
een toegelaten oppervlaktedesinfectiemiddel is de effectieve
inwerktijd 1, 2 of zelfs 5 minuten. Deze inwerktijd is voor het
gebruik bij winkelwagens en –mandjes niet realistisch. Door het
niet goed gebruiken van de (juiste) desinfectiemiddelen ontstaat
schijnveiligheid.
Op de website van de ILT staan ook inspectieresultaten over
gebruikte desinfectiemiddelen in vliegtuigen op Schiphol (ILT,
2021b). Hier werden voor Nederland illegale biociden gebruikt,
omdat de vliegtuigfabrikant deze specifieke (niet in Nederland
toegelaten) desinfectiemiddelen voorschrijft. Hiervoor is
meermaals een tijdelijke vrijstelling gegeven 97. In welke mate de
risico’s hiervan goed konden worden beoordeeld, is onduidelijk.
Er is geen blootstellingsmodel beschikbaar voor deze toepassing.

In de jaarverslagen van de ILT is vaak ook informatie te vinden over
inspectieresultaten van biociden. In 2015 lag het accent op de
gassingsbedrijven, de toelatingshouders van biociden en de
antifoulingbranche (ILT, 2016). Bij de inspecties gericht op antifouling is
in 57 procent van de gevallen een interventie gepleegd. De belangrijkste
tekortkomingen waren het gebruik of de verkoop van een niet (meer)
toegelaten biocide, onvolledige en onjuiste etiketten en een onvoldoende
administratie. In 2016 lag het accent eveneens op de gassingsbedrijven
en toelatingshouders en daarnaast op de reinigingsbranche (ILT, 2017).
In die laatste sector zijn 40 illegale biociden van de markt gehaald. In
2017 meldt de ILT inspecties bij plaagdierbeheersers die gericht zijn op
rodenticiden, inspecties bij gassingen en inspecties die gericht zijn op
aircomiddelen bij garagehouders (ILT, 2018). Aircomiddelen om
bacteriën te doden zijn biociden. Er zijn in 2017 weer 40 illegale
biociden van de markt gehaald, zoals niet toegelaten rodenticiden,
insecticiden, aircomiddelen en desinfectiemiddelen.
B2.2 Inspecties door de NVWA
De website van de NVWA laat de volgende inspectieresultaten over
biociden zien (voor inspectieresultaten gericht op voedingsmiddelen zie
paragraaf 4.2 en Bijlage B4.4):
• Bij de NVWA-inspecties in de bloembollensector in 2018 bleken 5
van 31 overtredingen te gaan over het gebruik van een biocide
op basis van formaldehyde voor de desinfectie van bloembollen
(NVWA, 2019a). Dat mag niet, omdat dit de toepassing van een
biocide als gewasbeschermingsmiddel is (oneigenlijk gebruik van

96

Zie: Gebruik van desinfectiemiddelen bij supermarkten moet beter|Nieuwsbericht|Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT) (ilent.nl).
97
Zie: Staatscourant 2022, 19278|Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).
Pagina 166 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

•
98
99

een biocide). Formaldehyde is geclassificeerd als
kankerverwekkende stof (carcinogeen 1B, zie paragraaf 7.3.1).
In 2019 heeft de NVWA de risico’s in de bloembollenketen in
kaart gebracht (NVWA, 2019b). Biociden worden hier met name
gebruikt voor de desinfectie van bewaarplaatsen en machines. De
NVWA concludeert in 2019 dat onvoldoende bekend is welke
desinfectiemiddelen (biociden) in de bloembollenketen worden
gebruikt, waardoor de risico’s van eventueel onjuist of oneigenlijk
gebruik niet kunnen worden beoordeeld.
In de managementreactie op de ketenanalyse van de
bloembollenketen (NVWA, 2022a) staat dat de NVWA het
verboden gebruik van formaldehyde wil aanpakken in
samenwerking met de Inspectie SZW (= Nederlandse
Arbeidsinspectie). Het verboden gebruik van (het carcinogene)
formaldehyde in dompelbaden vormt een risico voor de humane
gezondheid (inhalatie). In 2022 geeft de NVWA aan dat zij
handhavend gaat optreden tegen het gebruik van ozon bij de
opslag en (trek)teelt van bloembollen 98. Ozon is irriterend voor de
ogen en de luchtwegen en inademing van hoge concentraties
ozon is schadelijk voor de gezondheid. Ook hier gaat het om
oneigenlijk gebruik van een biocide, omdat dit biocide gebruikt
wordt voor gewasbeschermingstoepassingen.
Voor de sierteeltketen trekt de NVWA in 2021 dezelfde conclusie
voor het gebruik van biociden als in de bloembollenketen: er is
onvoldoende bekend welke desinfectiemiddelen (biociden)
worden gebruikt (NVWA, 2021a).
Bij NVWA-inspecties in de tatoeage- en piercingsector in 2014,
2015 en 2016 trof men vooral afwijkingen aan over het gebruik
van desinfectiemiddelen (21 procent in 2014, 56 procent in 2015
en 46 procent in 2016): deze zijn niet aanwezig, worden
verkeerd gebruikt of zijn officieel niet toegelaten als
desinfectiemiddel (NVWA, 2019c). Bij geen of verkeerd gebruik,
is de kans op infecties groter of is de kans groter dat bacteriën
resistent worden en infecties daardoor moeilijker te genezen zijn.
Op basis van gegevens uit andere Europese lidstaten wordt de
kans op een bacteriële infectie na het zetten van een tatoeage
geschat op ongeveer 3 procent, maar dit kan ook komen door
onjuist gebruik van desinfectiemiddelen die onder de
geneesmiddelen of medische hulpmiddelen vallen. In 2021 is
weer toezicht gehouden op tattooshops 99. Er is vooral gekeken
naar het gebruik van toegelaten desinfectiemiddelen op de juiste
manier. Bij 47 procent van de 116 inspecties werd een illegaal
desinfectiemiddel voor huiddesinfectie gebruikt, bij 15 procent
een illegaal desinfectiemiddel voor oppervlakken en bij 5 procent
een illegaal handdesinfectiemiddel. Bij 33 procent van de
inspecties was er sprake van oneigenlijk of onjuist gebruik. Er
werden bijvoorbeeld oppervlaktedesinfectiemiddelen gebruikt
voor de huid (oneigenlijk gebruik) of de inwerktijd in de
gebruiksaanwijzing werd niet aangehouden (onjuist gebruik).
De NVWA heeft in 2016 samen met de IGJ een onderzoek laten
uitvoeren naar de behandelingen in schoonheidssalons (Le

Zie: NVWA treedt handhavend op tegen gebruik van ozon in bloembollensector|Nieuwsbericht|NVWA.
Zie: Toezicht op tattooshops 2021|Tatoeages, piercings en permanente make-up|NVWA.
Pagina 167 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

Blansch en Heesen, 2016b). Dit onderzoek richtte zich niet op
risico’s, maar zou wel zicht moeten bieden op potentieel
risicovolle situaties. 96 procent van de schoonheidssalons
gebruikt desinfectiemiddelen voor oppervlakken en/of
instrumenten en 94 procent gebruikt desinfectiemiddelen voor de
huid. De slotconclusie is dat veel, maar niet alle,
schoonheidssalons hun zaken goed op orde hebben.
De NVWA heeft in 2018 het reinigen en desinfecteren van
veewagens voor varkensvervoer geïnspecteerd (NVWA, 2019d).
Bij de controle van desinfectiemiddelen is ook bemonsterd op de
concentratie werkzame stof. In totaal waren 54 van de 110
geanalyseerde desinfectievloeistoffen niet akkoord. Er werd 36
keer een te lage concentratie van de werkzame stof
geconstateerd (meer dan 25 procent te laag) en 16 keer een te
hoge concentratie (meer dan 2 keer te hoog). Verder is er 2 keer
een middel aangetroffen dat niet was toegelaten. Hiervan is de
concentratie niet nader bepaald. Met name een te lage dosering
van desinfectiemiddelen is bijvoorbeeld in een tijd van verhoogde
waakzaamheid voor de Afrikaanse varkenspest een risico voor de
bioveiligheid. Bij 8 van de 113 onderzochte eenvoudige
reinigings- en ontsmettingsplaatsen was de opvang van
spoelwater en andere vloeistoffen niet in orde. Dit zou dus
kunnen leiden tot risico’s voor het milieu. Bij inspecties van
diertransporteurs in 2019 concludeert de NVWA dat vervoerders
meer aandacht moeten besteden aan het reinigen en
desinfecteren van vervoermiddelen bij diertransport, omdat
onvoldoende reinigen en desinfecteren kan leiden tot
verspreiding van dierziekten (NVWA, 2020a). Hier leidt dus juist
het niet of met een te lage dosering gebruiken van biociden tot
risico’s. In een bericht 100 uit 2022 geeft de NVWA aan dat betere
reiniging en desinfectie van veewagens en containers dringend
noodzakelijk is om verspreiding van de vogelgriep en Afrikaanse
Varkenspest te voorkomen. In een aantal gevallen bleek het
transportmiddel niet op alle plekken voldoende schoongemaakt,
of volgt men de reinigings- en desinfectiestappen onvoldoende.
Soms ook is de concentratie van het desinfectiemiddel te laag.
Dit vergroot de kans op verdere besmettingen via diertransport.
In 2021 heeft de NVWA in totaal 262 slachthuizen,
verzamelcentra, broederijen en losstaande erkende reinigings- en
ontsmettingsplaatsen voor (pluim)veetransportmiddelen
geïnspecteerd, waarbij in totaal 358 monsters van
desinfectiemiddelen (PT03 biociden) zijn genomen 101. Uit nader
onderzoek is gebleken dat in totaal 196 onderzochte
desinfectiemiddelen werden toegepast conform de wettelijk
vereisten, en 162 desinfectiemiddelen (45 procent) bleken niet te
voldoen aan deze vereisten. Van de niet-conforme monsters
bleken 5 desinfectiemiddelen niet toegelaten voor desinfectie in
transportmiddelen voor dieren, was de uiterste expiratiedatum
verstreken of de toelating ingetrokken. Daarnaast bleken 157
gebruiksoplossingen van desinfectiemiddelen niet-juist gedoseerd
te zijn, waarvan 134 oplossingen te laag gedoseerd, en 23

100

Zie: NVWA: transporthygiëne aanscherpen tegen vogelgriep en varkenspest|Nieuwsbericht|NVWA.
In het najaar van 2023 te publiceren op de website van de NVWA in de Factsheet Reinigen en ontsmetten,
veetransportmiddelen, Monstername 2021.
101

Pagina 168 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

oplossingen te hoog gedoseerd. Niet-juist doseren kan leiden tot
risico’s. Overdosering van desinfectiemiddelen voor veterinaire
hygiëne-doeleinden kan schadelijke en onaanvaardbare effecten
hebben voor de gezondheid van mens, dier het milieu.
Onderdosering van deze biociden kan daarentegen leiden tot
ongewenste resistentie van bacteriën en indirect tot aantasting
van diergezondheid als gevolg van onvoldoende werkzame
actieve stoffen tegen virussen van dierziekten.
In 2021 gaat de NVWA uitgebreid in op allerlei soorten risico’s
van consumentenproducten (NVWA, 2021c). De NVWA keek
hierbij onder andere naar gegevens over vergiftigingen van
consumenten door biociden (zie ook paragraaf 4.6). Ook is
gebruikgemaakt van gegevens uit de ISA-database (Informatie
Systeem Artikelen) van Quintes in samenwerking met het RIVM,
die veel informatie bevat over producten in bouwmarkten. Hieruit
bleek dat in doe-het-zelfproducten niet-goedgekeurde werkzame
stoffen voor de betreffende productsoort aanwezig zijn. Het gaat
om 4-chloor-2-methylfenol, benzalkoniumchloride (BKC),
naftaleen, foxim, resorcinol, triadimenol en trichloorfon.
Overigens is de werkzame stof BKC (ook aangeduid als
alkyl(C12-16)dimethylbenzyl ammonium chloride (ADBAC/BKC
(C12-16)) wel toegestaan voor allerlei productsoorten, maar niet
voor PT06, dus onder andere niet als conserveermiddel in verf.
De NVWA concludeert dat niet bekend is om welke
consumentenproducten het precies gaat, omdat de gegevens uit
een geanonimiseerde database komen. Daarom kunnen de
risico’s en blootstelling niet worden ingeschat. In de
onderliggende RIVM-studie (Woutersen et al., 2021) worden verf
en bouwmaterialen genoemd als consumentenproducten met een
relatief groot aantal (mogelijk) gevaarlijke stoffen. Dit gaat
uiteraard niet alleen om biociden, maar ook om stoffen met
andere functies. Bij de in de RIVM-studie genoemde stoffen met
de hoogste indeling vanwege gevaarseigenschappen horen
thiacloprid (eind 2019 verlopen goedkeuring voor
houtconservering PT08) en diuron (in het
beoordelingsprogramma voor filmconserveringsmiddelen PT07 en
conserveermiddelen voor bouwmaterialen PT10). Verder noemt
het NVWA-rapport uit 2021 over consumentenproducten een
NVWA-onderzoek naar handdesinfectiemiddelen uit 2018. Van de
47 onderzochte middelen bestemd voor consumenten bleek 60
procent een illegaal biocide. Bij twee derde van de 22 toegelaten
biociden ontbrak verplichte informatie op het etiket en in drie
gevallen was de samenstelling anders dan in de toelating stond.
Illegale middelen kunnen een gezondheidsrisico vormen, omdat
ze niet getoetst zijn op veiligheid en werkzaamheid en er geen
vastgesteld gebruiksvoorschrift is. De NVWA verwacht dat
consumenten zich ervan bewust zijn dat biociden gevaarlijke
stoffen kunnen bevatten en dat ze mede daarom het product
gebruiken conform de gebruiksvoorschriften. Het risico bij
gebruik volgens de voorschriften wordt door de NVWA ingeschat
als ‘laag’. Bij illegale biociden kan de consument op onveilige
wijze worden blootgesteld. Dit risico schat de NVWA in als
middelhoog tot hoog. Het NVWA-rapport over
consumentenproducten gaat ook in op de risico’s van biociden
Pagina 169 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

(en andere chemische stoffen) in textiel, zoals kleding en tapijt.
De risico’s hiervan voor de consument worden als laag ingeschat.
Op de website van de NVWA zijn ook inspectieresultaten te vinden die
gaan over onvoldoende hygiëne en onvoldoende wering of bestrijding
van ongedierte bij bijvoorbeeld bakkers, slagers, slachterijen,
restaurants en cateraars. De inspectieresultaten zijn vaak weergegeven
als ‘voldoet’ of ‘voldoet niet’. Dit geeft geen aanknopingspunten voor al
dan niet risicovol biocidegebruik. Bij onvoldoende hygiëne kan het ook
gaan om onvoldoende gebruik van schoonmaakmiddelen.
B2.3 Inspecties door de Nederlandse Arbeidsinspectie
De Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA) geeft bij navraag aan dat uit
gesprekken met Arbeidshygiënisten van het kenniscentrum van de NLA
is gebleken dat periodiek aandacht is voor (mogelijke) blootstelling aan
chemische stoffen, waaronder werkzame stoffen van biociden.
Bevindingen hierover zijn niet gerelateerd aan het onderwerp Biociden
en daarom ook niet terug te vinden op de website van de NLA. De NLA
houdt toezicht op de beheersing van de blootstelling aan gevaarlijke
stoffen in bedrijven ‘in den brede’. Dat wil zeggen: in de interventies
worden in het algemeen alle gevaarlijke stoffen beschouwd, en niet
uitsluitend biociden. Indien een bedrijf biociden toepast, of producten
waarin biociden voorkomen, dan zal de beheersing van de (mogelijke)
blootstelling aan (werkzame) gevaarlijke stoffen waaruit een biocide kan
bestaan onderdeel zijn van de interventies, waarbij de NLA handhaaft
vanuit de arbeidsomstandighedenwet en -besluit.
Sinds 2012 (Actie Tegengas 102) worden er nog elk jaar ongeveer 40
bedrijven geïnspecteerd die containers met goederen ontvangen waarin
gas zit. In de periode 2018-2020 heeft de Inspectie SZW 82 zaken over
gegaste containers geïnspecteerd. Het handhavingspercentage was 43
procent. In totaal werden veertig overtredingen geconstateerd. De
vaakst geconstateerde overtreding (83 procent) was “het niet nemen
van doeltreffende maatregelen bij gevaar voor verstikking, bedwelming,
vergiftiging, brand of explosie op een plaats of in een ruimte waar een
werknemer zich bevindt” (I-SZW, 2021). Containers worden vaak
begast om insecten en ander ongedierte te bestrijden en de gebruikte
gassen zijn dus biociden. De bedrijven worden gewezen op de
aanwezigheid van gevaarlijke gassen of gebrek aan zuurstof bij het
betreden van de containers. Het is deze bedrijven echter niet altijd
bekend welke risico’s deze gassen geven en welke maatregelen moeten
worden genomen vóór het openen en betreden van de containers met
gas. Een gas dat ontstaat is bijvoorbeeld fosfine. Fosfine wordt gevormd
uit een ingebrachte vaste stof zoals aluminiumfosfide. Zie ook paragraaf
4.7 over fosfine-incidenten in de binnenvaart.
Daarnaast is de afgelopen 3-4 jaar sprake geweest van verschillende
casussen betreffende het gebruik van biociden, op basis van meldingen
en klachten, of in de zijlijn van andere interventies. Deze zijn
opgenomen in paragraaf 4.7.

102

Zie: Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 22 343, nummer 246 en 255|Tweede Kamer der StatenGeneraal.
Pagina 170 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B2.4 Inspecties door de IGJ
De IGJ houdt toezicht op het gebruik van desinfectiemiddelen die onder
de biociden vallen, en ook op desinfectiemiddelen die speciaal zijn
bestemd voor medische hulpmiddelen. Deze laatstgenoemde
desinfectiemiddelen vallen niet onder regelgeving voor biociden en
daarmee buiten de scope van deze verkenning. In de IGJ-rapportages is
niet altijd duidelijk over welk soort desinfectiemiddelen het gaat. Op de
website van de IGJ zijn inspectieresultaten te vinden van verschillende
typen zorgaanbieders:
• Verpleeghuiszorg: Op een factsheet van de IGJ uit 2018 staat
over de verpleeghuiszorg dat het volgende beter moet:
“Zorgmedewerkers: desinfecteer volgens de richtlijn met de
juiste desinfectiemiddelen” (IGJ, 2018a). Zo’n zelfde conclusie
trekt de IGJ na inspectie van 38 zorgaanbieders in Limburg (IGJ,
2020). De IGJ heeft eind 2020 tien verpleeghuizen bezocht om
onder andere te kijken naar infectiepreventie 103. In de
verdiepende analyse (IGJ, 2021a) staat dat bij veel
zorgaanbieders onvoldoende gereinigd en gedesinfecteerd wordt
volgens de hygiënerichtlijnen. Vaak zijn er volgens de rapportage
‘onvoldoende’ of ’onjuiste’ desinfectiemiddelen aanwezig en
ontbreekt kennis bij schoonmaakmedewerkers over het juist
beoordelen wanneer er gereinigd of gedesinfecteerd moet
worden. Meerdere schoonmaakmedewerkers hebben geen of
nauwelijks scholing ontvangen over het reinigen en desinfecteren
volgens de hygiënerichtlijnen. Bij de helft van de zorgaanbieders
voldoen de desinfectiemiddelen niet aan de hygiënerichtlijnen of
zijn materialen niet aanwezig.
• Gehandicaptenzorg: In 2020 heeft de IGJ de infectiepreventie bij
twintig kleine zorgaanbieders in de gehandicaptenzorg
geïnspecteerd (IGJ, 2021b). In het rapport staat: “Voor
desinfectie van de handen is in een groot aantal gevallen een
product aanwezig dat niet voldoet aan de normen, waardoor de
werking niet is gegarandeerd.” En ook: “Bij driekwart van de
zorgaanbieders is geen goed desinfectiemiddel aanwezig voor
oppervlakken, of voldoet het desinfectiemiddel niet aan de norm.
Daardoor is niet zeker of het middel zijn desinfecterende werk
goed doet.” Het is onduidelijk of dit gaat over illegale middelen of
oneigenlijk gebruik. Het kan gaan om het gebruik van een
toegelaten desinfectiemiddel voor een andere toepassing dan
waarvoor het is toegelaten. Ook zou het kunnen gaan om
cosmetica (bijvoorbeeld handgels) die als desinfectiemiddel voor
de handen wordt ingezet, of om desinfectiemiddelen die onder de
medische hulpmiddelen vallen en die breder worden ingezet dan
waarvoor ze zijn toegestaan. In het IGJ-rapport staat verder dat
bij bijna de helft van de bezochte zorgaanbieders kennis
ontbreekt over wanneer desinfectie nodig is en over het gebruik
van het juiste middel voor desinfectie van oppervlakken. In 2022
hield de IGJ toezicht op de infectiepreventie bij tien grote
zorgaanbieders van gehandicaptenzorg (IGJ, 2023). Bij de
beoordeling van ‘desinfectiemiddelen’ scoorde één locatie ’goed’
en de andere negen ’kan beter’. Bij de wijze van desinfectie
103

Zie: Meer aandacht nodig voor infectiepreventie en hygiëne in verpleeghuizen|Publicatie|Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd (igj.nl).
Pagina 171 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

104
105

scoorde alle tien de locaties “kan beter”. Zo werden bij
bijvoorbeeld vervuiling met lichaamsvloeistoffen oppervlakken
alleen schoongemaakt met een schoonmaakmiddel terwijl hierop
een desinfectie zou moeten volgen. Ook kwam de IGJ niet altijd
een toegelaten desinfectiemiddel tegen, terwijl de zorgverleners
dachten dat het middel dat zij gebruikten wel voor desinfecteren
geschikt was. “De inspectie ziet dat de meeste zorgaanbieders
nog aan het begin staan van het op een methodische manier
werken aan het verder verbeteren en het borgen van een goede
infectiepreventie. Overkoepelend beleid is nauwelijks of in aanzet
aanwezig, opleidingen voor zorgverleners zijn er niet of zijn niet
verplicht en audits zijn geen gemeengoed.”
Ziekenhuiszorg: In 2017 heeft de IGJ de infectiepreventie in 48
ziekenhuizen beoordeeld (IGJ, 2018b). Ook hier stuitte inspectie
op “onvoldoende kennis bij de gebruikers, onjuist gebruik van
desinfectantia, of verkeerde opslag en/of gebruik van de
spoelruimte.” Deze omschrijving maakt echter niet duidelijk
hoeveel en wat er mis ging bij het gebruik van
desinfectiemiddelen. De IGJ geeft aan dat de in 2017 “wettelijk
beschikbare desinfectantia niet voldoen”. Als toetsingskader voor
de inspecties op desinfectie gebruikt de IGJ de WIP-richtlijnen 104
Op dat moment kunnen volgens de regels in de gezondheidszorg
voor oppervlakken alleen toegelaten middelen met ethanol 70
procent (voor kleine oppervlakken) en met chloor (voor grote
oppervlakken) worden ingezet. “Daarbij wordt chloor in een
concentratie van 1.000 ppm gedoogd.” De IGJ noemt dit
arbotechnisch en milieutechnisch zeker niet optimaal. Er zijn
“andere en betere middelen op de markt, die aangenamer in
gebruik zijn en daardoor ook door medewerkers sneller ingezet
worden, maar deze hebben niet de volledige toelating van het
Ctgb. Vaak ontbreekt er een virusclaim.” Soms gaat het om
middelen met een CE-markering voor desinfectie van medische
hulpmiddelen. Deze ‘betere middelen’ worden soms ingezet voor
toepassingen waarvoor dat niet is toegestaan. De IGJ pleit voor
een blijvende oplossing van deze problematiek. Het
Samenwerkingsverband Richtlijnen Infectiepreventie (SRI) 105 zou
hiervoor moeten zorgen door niet alleen middelen met ethanol of
chloor te vereisen.
Particuliere klinieken: In 2016 en 2017 heeft de IGJ 31
particuliere klinieken geïnspecteerd (IGJ, 2018c). In 26 van de 31
klinieken werd voor apparatuur een juist desinfectiemiddel
gebruikt. Het is onduidelijk of dit gaat over desinfectiemiddelen
die onder de medische hulpmiddelen vallen. Bij het onderwerp
schoonmaak werd getoetst op: “Het gebruikte
schoonmaakmateriaal is in overeenstemming met de richtlijn:
geen hergebruik van materiaal, juist desinfectans, scheiding
schoon/vuil op de schoonmaakkar”. 11 van de 26 hierop
beoordeelde klinieken scoorden onvoldoende op het onderwerp
schoonmaak, maar in hoeverre dit gaat om geen ’juist
desinfectans’ is onduidelijk.

Zie: Werkgroep Infectie Preventie (WIP)|RIVM.
Zie: Home|.SRI-richtlijnen.

Pagina 172 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B2.5 Inspecties door de Waterschappen
Op de website van de Unie van Waterschappen (UvW) staat een
document uit 2019 over het gebruik van biociden op kunstgrasvelden 106.
Hierin staat dat er illegale middelen worden gebruikt en ook dat er
sprake is van onjuist gebruik. De UvW verwijst naar een rapport van de
BSNC en STOWA (BSNC/STOWA, 2018) over het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden op kunstgras sportvelden. De
bestrijding van algen is een biocidetoepassing. De toegepaste werkzame
stoffen van de gebruikte chemische middelen zijn zout
(natriumchloride), waterstofperoxide, DDAC, DPGME en ADBAC. Uit
verkennende berekeningen blijkt dat deze stoffen waarschijnlijk in lage
concentraties uitspoelen naar grond- en oppervlaktewater vanwege
instabiliteit, sterke binding met de bodem of door snelle afbraak. De te
verwachten concentraties liggen meestal lager dan drinkwaternormen
en/of andere indicatieve waardes. Uitzondering is een middel op basis
van enzymen met de werkzame stof DPGME dat bij een hoge dosering
een relatief hoge concentratie zou kunnen veroorzaken in grond- en
oppervlaktewater. Bijna alle toegepaste middelen zijn illegale biociden.
Maar één biocide op basis van ADBAC was toegelaten voor gebruik
tegen algen op kunstgras. Het gebruikte middel met DDAC is toegelaten
voor de bestrijding van algen in recirculerende koelwatersystemen. Dit
is dus oneigenlijk gebruik van een toegelaten biocide.
Het Wetterskip Fryslân meldt in 2018 dat in de afgelopen jaren uit 120
controles bleek dat er nog vaak antifouling verkocht (en toegepast)
werd die niet op binnenwater toegepast mag worden (Wetterskip
Fryslân, 2018). Hoewel de naleving door handhavende acties is
verbeterd naar 82 procent, is deze nog onvoldoende. Ook het
Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier meldt controles op het
gebruik van antifouling 107, maar geen resultaten daarvan. Het doel van
de inspecties is dat er zo minder schadelijke stoffen zoals zink en koper
in het oppervlaktewater terechtkomen. Tijdens een bijeenkomst van het
Kennisnetwerk Biociden in 2017 108 vertelden handhavers vanuit
waterschappen dat door handhavende acties en publiciteit het
naleefgedrag in een jaar tijd is gestegen van circa 35 procent naar circa
73 procent. Ondanks dit succes zijn er nog steeds booteigenaren die
middelen kopen in het buitenland, die in Nederland illegaal zijn en
waarin hogere koperconcentraties aanwezig zijn. Met name als gevaren
wordt op zout water, werkt dit beter dan de toegelaten antifoulingverf
voor de pleziervaart waarin minder koper zit. Ook wordt in de
pleziervaart antifoulingverf gebruikt, die is toegelaten voor zeegaande
beroepsvaart. Dit is dus een vorm van oneigenlijk gebruik. Ook zijn
hierin de koperconcentraties veel hoger (meestal >40 procent) dan de
koperconcentraties in antifoulingverf die is toegestaan voor de
pleziervaart (<13 procent) (Wezenbeek et al., 2018). De verf voor
zeegaande beroepsvaart kan eveneens andere werkzame stoffen
bevatten (koperpyrithion, zinkpyrithion, zineb en DCOIT) die niet
voorkomen in toegelaten antifoulingverf voor de pleziervaart. De reden
hiervan is dat antifoulingverf met deze stoffen voor pleziervaart (dus

106 Zie: Positionpaper Rubbergranulaat en biociden op kunstgrasvelden – Unie van Waterschappen.
107
108

Zie: Antifouling | Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (hhnk.nl).
Zie: KNB Event: Milieubewust omgaan met antifouling in de pleziervaart|Kennisnetwerk Biociden.
Pagina 173 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

ook voor binnenwater) vanwege milieurisico’s waarschijnlijk niet
toegelaten kan worden.
B2.6 Inspecties door het SodM
De website van het SodM verwijst naar een RIVM-rapport (Kelfkens en
Van der Ree, 2019) over milieuaspecten van activiteiten die onder SodM
vallen. In dit rapport staat dat nader onderzoek nodig is naar de in de
mijnbouw toegepaste biociden en de manier waarop deze worden
gebruikt. Omdat deze informatie ontbreekt, zijn de milieurisico’s van het
gebruik van biociden in de mijnbouw onbekend. Deze aanbeveling geldt
voor de olie- en gaswinning, geothermie en de zoutwinning.
Het SodM publiceert op zijn website maar weinig over uitgevoerde
inspecties, waarbij ook is gekeken naar biociden en de resultaten
daarvan. Daardoor geeft dit geen representatief beeld over de door
SodM uitgevoerde inspecties. Het door ons gevonden voorbeeld op de
website is gericht op inspectie van waterinjecties in Schoonebeek en
Twente.
In 2021 heeft het SodM de waterinjectie in Schoonebeek en Twente
geïnspecteerd (SodM, 2021a en 2021b). Er staat dat maandelijks een
hoeveelheid biocide wordt toegevoegd om corrosie van
transportleidingen door bacteriën tegen te gaan. Verdere details over
het gebruikte biocide ontbreken. Uit de jaarrapportage over 2020 van de
NAM (NAM, 2021) over de waterinjectie in Schoonebeek/Dalen blijkt dat
in dat jaar 1.160 kg van een toegelaten biocide met 50 procent alkyl
(C12-16) dimethylbenzylammoniumchloride (ADBAC) aan het
injectiewater is toegevoegd, naast een hele reeks anti-corrosie
vloeistoffen en andere mijnbouwhulpstoffen. Over het injecteren van
productiewater in de diepe ondergrond schrijft het SodM dat zeer kleine
hoeveelheden stoffen aan het water worden toegevoegd om corrosie van
leidingen tegen te gaan 109. Dit zal niet alleen gaan over biociden tegen
bacteriën, maar ook over anti-corrosie vloeistoffen. Elke zes jaar moet
volgens de vergunning door de NAM worden geëvalueerd of de huidige
verwerkingsmethode de beste optie is met het oog op veiligheid voor
mens en milieu. Het SodM beoordeelt deze evaluatie.

109

Zie: Waterinjectie: injecteren van productiewater|Staatstoezicht op de Mijnen (sodm.nl).

Pagina 174 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 3 Onderzoek naar illegale biociden

B3.1 Onderzoek illegale biociden in 2007
In het verleden is onderzoek gedaan naar illegale biociden. In 2007 is er
een inventarisatie uitgevoerd naar deze ‘biociden zonder toelating’ (Balk
et al., 2007). Uit de analyse van 2007 volgde dat naar verwachting voor
de volgende productsoorten het gebruik van illegale biociden zeer groot
is:
• PT01 Biociden voor menselijk hygiëne.
• PT02 Desinfecterende middelen voor huis- en gezondheidszorg.
• PT06 Conserveermiddelen voor producten tijdens opslag.
• PT07 Filmconserveringsmiddelen.
• PT10 Conserveringsmiddelen voor bouwmaterialen.
• PT18 Insecticiden, acariciden.
De regelgeving en het aantal toegelaten biociden zijn sinds 2007 flink
gewijzigd. Het rapport geeft geen informatie in hoeverre de illegale
biociden risicovol of zorgwekkend zijn.
B3.2 Database illegale middelen en oneigenlijk gebruik per
bedrijfstype
In 2012 ging het RIVM in opdracht van ILT na welke biociden worden
gebruikt in welke bedrijfstypen (Scheepmaker et al., 2012). Dit is
gedaan door eerst na te gaan in welke bedrijfstypen de toegelaten
biociden zouden kunnen worden toegepast. Daarnaast is nagegaan of er
voor die toepassingen ook middelen in Groot Brittannië of België op de
markt zijn. Op basis van het rapport van Balk et al. (2007) is de
aanname gedaan dat middelen uit deze landen makkelijk in Nederland
op de markt kunnen worden gebracht. De Belgische en Engelse
middelen zijn beschouwd als illegale middelen op de Nederlandse markt,
maar het is niet duidelijk of ze daadwerkelijk in Nederland werden
verkocht. Aanvullend is er op internet gezocht naar illegale middelen of
middelen die niet zijn toegelaten voor het aangegeven gebruik. Per
bedrijfstype zijn er vaak honderden middelen die gebruikt kunnen
worden, waarvan voor een aantal bedrijfstypen meer dan 50 procent
(soms wel 85 procent) valt onder de illegale of oneigenlijk gebruikte
biociden. Alle informatie is vastgelegd in een database in Access. De
bedrijfstypen zijn heel gedetailleerd ingedeeld en ook de
biocidetoepassingen zijn gedetailleerd. Er zijn bijvoorbeeld 14
toepassingen onderscheiden onder PT02 en 7 toepassingen onder PT03.
De situatie zal sinds 2012 gewijzigd zijn. Het rapport richt zich vooral op
wel of niet-toegelaten biociden en op oneigenlijk gebruik. De koppeling
met risicovol gebruik is gemaakt op basis van de indeling van de
werkzame stoffen in het in Bijlage 13 beschreven rapport uit 2008 (Balk
en Schoep, 2008). De database laat goed zien hoe enorm breed het
scala aan toepassingen van biociden is en dat er ook heel veel
verschillende bedrijfstypen zijn, die allemaal andere typen biociden
toepassen. De weergegeven percentages illegale en/of oneigenlijk
gebruikte middelen per bedrijfstype zijn hoog, maar het is onduidelijk in
welke mate deze daadwerkelijk werden gebruikt. De database kan dus
Pagina 175 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

vooral een handvat geven voor handhavers om te bepalen op welke
typen biocidegebruik er bij een inspectie kan worden gelet. De database
is in 2012 opgeleverd aan ILT.
B3.3 Illegaal gebruik biociden door particulieren
Het RIVM heeft onderzoek uitgevoerd naar het particulier gebruik van
rodenticiden en middelen tegen groene aanslag (Komen en Wezenbeek,
2021). Als aandachtpunt bracht dit rapport naar voren dat het
gebruiksverbod (zie ook paragraaf 6.2) voor particulieren voor
anticoagulante rodenticiden en rodenticiden op basis van cholecalciferol
kan leiden tot het gebruik van illegale biociden. Voorkomen moet
worden dat particulieren uitwijken naar de aankoop van niet in
Nederland toegelaten middelen op internet. Verder kwam uit het
onderzoek naar voren dat er bij de bestrijding van groene aanslag veel
wordt uitgeweken naar chemische middelen die daarvoor niet zijn
toegelaten. Het gaat hierbij vooral om schoonmaakmiddelen, zoals azijn.
Dit valt in principe onder illegaal gebruik.
Het RIVM heeft de risico’s van azijn onderzocht bij de bestrijding van
onkruid en groene aanslag door particulieren (Smit et al., 2019). Met
name azijn met hogere concentraties azijnzuur kan risico’s opleveren
voor waterorganismen, planten en bodemorganismen. Ook voor de
gebruiker is het gebruik van azijn met hoge concentraties azijnzuur niet
veilig. Vanaf 10 procent azijnzuur kan azijn huidirritatie en ernstige
oogirritatie veroorzaken als het op de huid of in de ogen komt. Vanaf 25
procent kunnen ernstige brandwonden en oogletsel ontstaan. Als
gebruikers damp of nevel inademen, zullen vergelijkbare effecten op de
luchtwegen optreden.
B3.4 Illegale desinfectiemethoden
Bij een inventarisatie door het RIVM in 2021 (Huiberts et al., 2023)
bleken desinfectiemethoden voor lucht en ruimtes en biocidecoatings op
de markt die in situ ionen of vrije radicalen genereren. Omdat voor deze
desinfectiemethoden (begin 2023) toelatingen ontbreken, zijn ze
illegaal. Voor deze methoden zijn de werkzaamheid en veiligheid dus
niet onafhankelijk beoordeeld.
Bij de inspecties tijdens (het begin van) de coronapandemie bleken veel
illegale desinfectiemiddelen op de markt (zie paragraaf 3.4). Dit laat
zien dat als er gebrek is aan bepaalde noodzakelijke biociden, de kans
groot is, dat er illegale middelen op de markt verschijnen.

Pagina 176 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 4 Residuen van biociden in voedsel

B4.1 Productsoorten biociden relevant voor voedsel
Binnen veel productsoorten (PT’s) van biociden zijn er toepassingen
waarbij residuen van biociden in humaan voedsel terecht kunnen komen
(zie Tabel B4.1).
Tabel B4.1 Toepassingen van biociden binnen verschillende productsoorten
(PT’s) waarbij residuen van biociden in humaan voedsel terecht kunnen komen.

PT
01

Omschrijving
Humane hygiëne

03

Dierhygiëne

04

Voedsel en
veevoeders

05

Drinkwater

06

Productconserveermiddelen

08

Houtconserveringsmiddelen

12
14

Slijmbestrijdingsmiddelen
Rodenticiden

18

Insecticiden

19

Afweermiddelen

21

Aangroeiwerende
middelen

Toepassingen
Desinfectie van (gehandschoende) handen waarbij vervolgens
de gedesinfecteerde handen worden gebruikt om voedsel te
bewerken, of waarbij voedsel met de gedesinfecteerde hand
wordt gegeten.
Desinfectie van stallen, diertransportmiddelen, hoeven en
uiers van dieren, waarbij het desinfectiemiddel door het
landbouwhuisdier kan worden opgenomen en in het vlees,
melk of eieren terecht kan komen.
Desinfectie van uitrusting, houders, eet- en drinkgerei,
oppervlakken of pijpleidingen, die worden gebruikt voor de
productie, het vervoer, de opslag of consumptie van
voedingsmiddelen of diervoeders.
Desinfectie van drinkwatertanks voor mens en dier waarbij het
water wordt gedronken of wordt gebruikt om voedsel voor
mens of dier te bereiden.
Conservering van afwasmiddelen waarbij resten van het
conserveermiddel via de borden of het bestek in voedsel
terecht kunnen komen, of conservering van smeermiddelen
die worden gebruikt bij machines met lopende banden waarop
voedsel wordt getransporteerd.
Verduurzaming van hout, waarbij het hout wordt gebruikt om
bomen, struiken of wijnranken te ondersteunen of om kratten
van te maken waarin fruit of groente wordt geteeld en waarbij
biocideresiduen via uitloging naar de grond door planten
kunnen worden opgenomen.
Voorkomen van slijmvorming in papier- of houtpulp van de
papierindustrie, waarbij de papier- of houtpulp wordt verwerkt
tot verpakkingsmateriaal voor voedsel voor mens of dier.
Gebruikt om knaagdieren zoals muizen te bestrijden in
ruimtes bestemd om voedsel te bewerken of op te slaan.
Gebruikt om insecten zoals vliegen te bestrijden in verblijven
van landbouwhuisdieren of om insecten zoals kakkerlakken te
bestrijden in ruimtes bestemd om voedsel te bewerken of op
te slaan.
Gebruikt om insecten te weren uit verblijven van
landbouwhuisdieren of te weren van handen die worden
gebruikt om voedsel zoals wilde paddenstoelen te plukken.
Gebruikt om aangroei van algen te voorkomen in visnetten of
kweekvistanks, waarbij het middel door een vis kan worden
opgenomen en in het visvlees terecht kan komen.
Pagina 177 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Een voorbeeld van de problemen die residuen van biociden (PT04
toepassing) in humaan voedsel teweeg kunnen brengen is een melding
die het RIVM in 2022 kreeg van een internist-allergoloog/immunoloog.
De arts gaf aan dat een aantal personen slagersvlees niet kon verdragen
mogelijk veroorzaakt door de aanwezigheid van het allergeen
chloorhexidine in de vleeswaren. Deze stof zit in bepaalde
desinfectiemiddelen, maar komt ook voor in schoonmaakmiddelen. Bij
één van hen gaf de slager inderdaad aan dat hij zijn toonbank en
instrumenten schoonmaakt met chloorhexidine. Schoonmaakmiddelen
met chloorhexidine zijn een voorbeeld van grensvlakproducten, die
mogelijk onder de biocideregelgeving zouden moeten vallen, omdat het
feitelijk ook desinfectiemiddelen zijn (zie verder paragraaf 3.10).
Chloorhexidine zit in het beoordelingsprogramma voor de goedkeuring
van werkzame stoffen voor PT01, PT02 en PT03. De hiervoor beschreven
toepassing valt onder PT04 en is dus niet toegestaan voor biociden. Het
zou voor het beschreven geval dus ook kunnen gaan om oneigenlijk
gebruik van een toegelaten biocide.
Voedselcontactmaterialen kunnen zijn behandeld met biociden om het
materiaaloppervlak te beschermen tegen microbiële schade (zie
paragraaf 4.8). Hiernaast kunnen de materialen zelf residuen van
biociden bevatten, zoals uit slimicides (PT12) die in het papierpulp zitten
van het papier, of karton waaruit een voedselcontactmateriaal is
gemaakt. De (residuen van) biociden die bedoeld of onbedoeld in
voedselcontactmaterialen zitten, kunnen vervolgens in voedsel
terechtkomen. Zie de website van het RIVM voor meer informatie over
voedselcontactmaterialen 110.
De volgende paragraaf (B4.2) gaat in op de beschikbare normen voor
biociden in voedsel. Daarna volgt een paragraaf (B4.3) met informatie
over de beschikbare meetresultaten van biociden in voedsel. Paragraaf
B4.4 gaat over het hierop gerichte toezicht.
B4.2 Normen voor residuen van biociden in voedsel
In paragraaf 4.2 staat hoe Europees Maximale Residu Limieten (MRL’s)
of Maximum Level (ML’s) voor biociden worden vastgesteld. Als
hieronder een standaardwaarde van 0,01 mg/kg wordt genoemd, geldt
eigenlijk <LOQ. Dit betekent dat de stof niet in voedsel mag voorkomen
rekening houdend met de LOQ van de meetmethode. Als er (nog) geen
Europese MRL’s of ML’s zijn, dan kunnen er wel al Nederlandse MRL’s
zijn vastgesteld. Deze toegelaten maximumgehalten aan residuen staan
in de Warenwetregeling residuen van bestrijdingsmiddelen 111. De stoffen
in deze regeling worden of werden bijna allemaal ook als biocide
gebruikt. Het gaat onder meer om p-tolueensulfonamide (PTSA; uit
natrium- p-tolueensulfonchlooramide of chlooramine-T),
cetryltrimethylammoniumchloride (uit quaternaire
ammoniumverbindingen) en peroxides (uit bijvoorbeeld perazijnzuur of
waterstofperoxide). Tabel B4.2 geeft het volledige overzicht.

110

Zie: Voedselcontactmaterialen | Risico's van stoffen (rivm.nl).
Zie: wetten.nl - Regeling - Warenwetregeling residuen van bestrijdingsmiddelen - BWBR0003658
(overheid.nl).
111

Pagina 178 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Tabel B4.2 Nederlandse MRL’s voor residuen van werkzame stoffen uit biociden
(bron: Warenwetregeling residuen van bestrijdingsmiddelen, 2023).

Bestrijdingsmiddel,
bestanddeel
daarvan of
omzettingsproduct
chlooramine – T

Omzettingsproducten
inbegrepen in
toegelaten
maximumgehalten
p-tolueensulfonamide

Maximumgehalten aan
residuen
uitgedrukt als

Toegelaten
maximumgehalten aan
residuen
(mg/kg)

p-tolueensulfonamide

p-chloor-mcresol
cloquintoceetmexyl

geen

p-chloor-mcresol
cloquintoceetmexyl

zie natrium-ptolueensulfonchlooramide
alle
0,1*

cresolen
N,Ndiallyldichlooraceetamide
dichloorisocyanuurzuur
fenchlorazoolethyl
isocyanuurzuur
jodium
Monobroomazijnzuur
natrium-ptolueensulfonchlooramide
perazijnzuur
peroxide
quaternaire
ammoniumverbindingen
Trichloorisocyanuurzuur
Waterstofperoxide

5-chloor-8quino-linyloxyazijnzuur
geen
geen
isocyanuurzuur
geen

cresol
N,Ndiallyldichloorac
eetamide
isocyanuurzuur

geen

fenchlorazoolethyl
isocyanuurzuur
jodium
Monobroomazijnzuur
ptolueensulfonamide
peroxide
peroxide
Cetryltrimethylammoniumchloride
isocyanuurzuur

geen

peroxide

geen
jodide
geen
ptolueensulfonamide
geen
geen
geen

alle

0,1*

alle
alle

0,1*
0,05*

zie
isocyanuurzuur
alle
0,1*
alle
melk
alle

1*
0,3
0,05*

alle

0,1*1

zie peroxide
alle
1*1
alle
0,5*1
zie
isocyanuurzuur
zie peroxide

Geldt uitsluitend voor residuen die het gevolg zijn van het gebruik als biocide.
De aanduiding * achter een toelaatbare hoeveelheid betekent dat een bestrijdingsmiddel
op een eet- of drinkwaar al dan niet gebruikt mag worden, zonder dat een aantoonbaar
residu achterblijft. De opgegeven waarde, die de ondergrens van de bepaling aangeeft,
wordt beschouwd als de hoogste concentratie, waarbij nog aan deze eis geacht wordt te
zijn voldaan.
1

Ook komt het voor dat het EFSA Scientific Panel on Contaminants in the
Food Chain (CONTAM-panel) besluit om residuen van biociden in
voedingsmiddelen te beoordelen. Het Standing Committee on Plants,
Animals, Food and Feed (SCoPAFF) kan op basis hiervan normen voor
biociden in voedsel vaststellen. Soms hebben deze normen niet de
aanduiding ML (Maximum Level) gekregen, maar ‘reference values for

Pagina 179 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

intra EU trade’ 112. Onder deze waarden zijn er geen risico’s voor
consumenten, maar het is nog onduidelijk hoe hoog een MRL zou
moeten zijn. Als de concentratie beneden deze waarde ligt, dan zijn er
geen handelsbelemmeringen binnen de EU. Als de concentratie boven
deze waarde ligt, is het aan de bevoegde autoriteiten om eventuele actie
te ondernemen. Deze reference values zijn beschikbaar voor DEET en
icaridine.
Voor chloorhexidine (genoemd in paragraaf 4.2) zijn geen normen en
geen meetwaarden voor residuen in voedsel beschikbaar. In 1996 is
voor diergeneesmiddelen met chloorhexidine, onder meer gebruikt voor
behandeling van uiers, besloten dat hiervoor geen MRL nodig is 113.
Hieronder worden de normen voor een aantal residuen van biociden in
voedingsmiddelen besproken, waarvoor meetresultaten beschikbaar zijn.
Deze meetresultaten staan hieronder in Bijlage 4.3. Deze worden
getoetst aan de geldende normen voor de betreffende residuen in
voedingsmiddelen. Dit zijn Europese MRL’s of ML’s en in een aantal
gevallen Nederlandse MRL’s of reference values for intra EU trade.
Quaternaire ammoniumverbindingen
De MRL’s voor de quaternaire ammoniumverbindingen BAC
(benzylalkoniumchloride) en DDAC (didecyldimethylammonium chloride)
zijn in 2014 aangepast in de EU-wetgeving voor
gewasbeschermingsmiddelen en bedragen 0,1 mg/kg voor DDAC en 0,1
mg/kg voor BAC 114. De Nederlandse MRL uit de Warenwetregeling
residuen van bestrijdingsmiddelen voor de som van alle quaternaire
ammoniumverbindingen (uitgedrukt als
cetryltrimethylammoniumchloride) is een concentratie van 0,5 mg/kg.
De Nederlandse wetgeving dekt hiermee nog eventuele andere
quaternaire ammoniumverbindingen af die als biocide worden gebruikt.
Chloraat
Voor chloraat zijn MRL’s vastgelegd in de gewasbeschermingsmiddelenwetgeving. Omdat chloraat niet meer als gewasbeschermingsmiddel is
toegelaten in de EU, werd de MRL in 2005 op de standaardwaarde van
0,01 mg/kg gezet. Chloraat ontstaat als afbraakproduct bij gebruik van
chloor, chloordioxide en hypochloriet voor de desinfectie van drinkwater,
oppervlakken of apparatuur. Chloraat kan op de landbouwproducten
terecht komen door wassen met gechloreerd drinkwater of
gedesinfecteerd waswater. Door deze situatie werd de standaard MRL
vaak overschreden. Daarom heeft de EU een actieplan opgesteld om
overschrijdingen te voorkomen 115. De EC schrijft overigens dat chloraat
in voedsel bij toeval werd ontdekt in 2014.
In 2020 zijn nieuwe MRL’s vastgesteld op basis van monitoringsdata. De
MRL’s voor chloraat liggen tussen 0,05 en 0,7 mg/kg afhankelijk van het
product 116. De waarde van 0,7 mg/kg geldt onder andere voor
bladgroente. Voor tomaten geldt sinds 2020 een MRL van 0,1 mg/kg.
112 Zie: reg-com_toxic_20180917_sum.pdf (europa.eu).

113 Zie: chlorhexidine-summary-report-committee-veterinary-medicinal-products_en.pdf (europa.eu).
114 Zie: EU Pesticides Database (europa.eu).
115
116

Zie: Chlorate (europa.eu).
Zie: EU Pesticides Database (europa.eu).

Pagina 180 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Honing en vleesproducten vallen onder de ‘overige producten’ met een
MRL van 0,05 mg/kg. In 2020 is besloten om de MRL voor chloraat in
voedsel voor peuters en zuigelingen op de standaardwaarde van 0,01
mg/kg te laten staan. De genoemde toepassingen vallen deels onder de
biocideregelgeving, maar bij waswater kan het gaan om technische
hulpstoffen. Bij gebruik van chloor voor oppervlakken en apparatuur kan
het ook gaan om schoonmaken in plaats van desinfecteren.
Perchloraat
Ook perchloraat kan net als chloraat een afbraakproduct zijn van
chloordioxide en hypochloriet en zo via gedesinfecteerd water in
groenten en fruit terechtkomen. Perchloraat in landbouwproducten is
echter voornamelijk afkomstig van meststoffen (CONTAM, 2014).
Maximum Levels (ML’s) voor perchloraat zijn vastgelegd in Regulation
(EU) 2020/685 amending Regulation (EC) No 1881/2006. Deze ML’s
liggen voor de meeste producten tussen de 0,05 mg/kg en 0,75 mg/kg,
afhankelijk van het product. Voor bijvoorbeeld bladgroente geldt een ML
van 0,5 mg/kg. Voor babyvoeding is de waarde 0,02 mg/kg en voor
speciale voedsel voor peuters en zuigelingen is de ML 0,01 mg/kg.
DEET en icaridine
Voor DEET en icaridine zijn geen MRL’s of ML’s beschikbaar. DEET en
icaridine zijn werkzame stoffen in insectenafweermiddelen (PT19). DEET
en icaridine zijn beoordeeld door het CONTAM-panel. De SCoPAFFvergadering van 17-9-2018 heeft besloten om reference values for intra
EU trade vast te stellen voor DEET en icaridine. Voor DEET zijn de
waarden: pijnboompitten 0,5 mg/kg, besvruchten en kleinfruit
uitgezonderd druiven 0,1 mg/kg, wilde paddenstoelen 1,0 mg/kg,
kruidenthee van bloemen en bladeren 0,3 mg/kg en specerijen 0,5
mg/kg. Voor icaridine zijn de waarden: wilde paddenstoelen 0,05 mg/kg
en kruidenthee van bloemen en bladeren 0,5 mg/kg.
Jodium
Ook voor jodium is er geen Europese MRL of ML beschikbaar. Er is wel
een Nederlandse MRL uit de Warenwetregeling residuen van
bestrijdingsmiddelen. Deze stelt een MRL van 0,3 mg/kg in melk om
biocidegebruik af te dekken. Jodium is een essentieel element, dat van
nature in sommige levensmiddelen voorkomt. Met name allerlei uit zee
afkomstige producten (zeevis, zeezout, zeewier en zeekraal) bevatten
relatief veel jodium (Tiesjema en Verkaik, 2010). Omdat jodium van
nature voorkomt in dit type producten, kan geen relatie worden gelegd
met eventueel biocidegebruik. Daarnaast wordt jodium ook toegevoegd
aan keukenzout en brood om jodiumdeficiëntie te voorkomen
(voedseladditief). Voor jodium bestaat een tolerable upper level (UL) die
door het Scientific Committee on Food (SCF) in 2006 is vastgesteld op
200 µg/dag voor kinderen van 1-3 jaar tot 600 µg/dag voor personen
van 19 jaar en ouder (SCF, 2006). Te hoge jodiumgehaltes in melk
kunnen een probleem gaan vormen voor jonge kinderen. Jodium in melk
kan afkomstig zijn van uierbehandelingsmiddelen (biocide of
diergeneesmiddel) alsook van jodiumtoevoegingen aan diervoeder
(diervoederadditief). De European Medicines Agency (EMA) heeft in
1996 geconcludeerd dat er geen MRL nodig is voor jodium in melk bij

Pagina 181 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

gebruik van uierbehandelingsmiddelen met jodium 117. Het EFSA Panel on
Additives and Products or Substances used in Animal Feed (FEEDAP)
heeft in 2013 een opinie uitgebracht om de jodiumniveaus in diervoeder
te beperken tot 2 mg I/kg voor melkkoeien, melkgeiten en
melkschapen 118. Bij de beoordeling van jodiumgebruik als biocide zag
ECHA in 2017 geen reden om een MRL voor jodium in melk vast te
stellen.
B4.3 Meetresultaten van biocideresiduen in voedsel
In een uitgebreide RIVM-studie over voedselveiligheid (Mengelers et al.,
2017) staat het volgende over biociden: ‘Disinfectants such as
quaternary ammonium compounds (QACs or quats) and ptoluenesulphonamide are found at levels above the Dutch MRL in mixed
products like soft ice-cream, milkshakes, whipped cream, cream cakes,
minced meat, minced beef, minced steak and sausages. Chlorate
resulting from the chemical reaction and/or degradation of the
disinfectants perchlorate or hypochlorite is found in dairy products,
fruits, vegetables and drinking water at levels above the default MRL of
0.01 mg/kg as used in the PPP (Plant Protection Products) framework.
These results indicate that the occurrence of biocide residues in food is
not theoretical or imaginary, but needs special attention from risk
assessors and risk managers.’
In een ander RIVM-rapport over voedselveiligheid (Boon et al., 2019)
wordt opgemerkt dat chloraat op tomaat een van de redenen is voor het
hoge percentage overschrijdingen van MRL’s in 2014. Toen werd echter
nog de strenge standaard MRL van 0,01 mg/kg gebruikt, die in 2020
voor tomaat is bijgesteld naar 0,1 mg/kg.
Meetresultaten van residuen en contaminanten in voedsel en
diervoeders worden verzameld in de zogenoemde ‘KAP-database’ 119. KAP
staat voor Kwaliteitsprogramma Agrarische Producten. Het gaat zowel
om door de overheid verzamelde gegevens (tot op heden), als door het
bedrijfsleven verzamelde gegevens (tot 2018). De data zijn afkomstig
van zowel monitoringsprogramma’s (zoals het Nationaal Plan Residuen)
als van gerichte projecten (zoals het dioxineprogramma van het
RIKILT), of van risicogerichte monstername (zoals door de NVWA) 120.
Het RIKILT en de laboratoria van de NVWA zijn nu gefuseerd tot WFSR
(Wageningen Food Safety Research). De KAP-database laat zien dat
biociden vooral worden gemeten in groenten en fruit en in baby- en
kleutervoeding. Maar er zijn ook resultaten van dierlijke producten. De
KAP-database is niet openbaar toegankelijk, maar detailinformatie kan
wel worden opgevraagd.
In de KAP-database staan resultaten voor de gemeten residuen van een
aantal residuen van biociden. Voor zover bij ons bekend, zijn er
meetresultaten van quaternaire ammonium verbindingen, chloraat,
perchloraat, DEET, jodium, isocyanuurzuur, peroxides, icaridine en p117 Zie: Maximum residue limit assessment reports|European Medicines Agency (europa.eu) en iodine-

summary-report-committee-veterinary-medicinal-products_en.pdf (europa.eu).
118 Zie: EFSA Journal 2013;11(3):3178 Calcium iodate anhydrous (film granulated preparation) for all species |
EFSA (europa.eu).
119
Zie: ChemKAP|RIVM.
120
Zie: Advies van BuRO over risico's pluimveevleesketen|Risicobeoordeling|NVWA.
Pagina 182 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

tolueensulfonamide. We hebben in de database gezocht naar
meetresultaten van deze stoffen boven de onderste bepalingsgrens
(LOQ) voor de periode 2016-2020. We hebben niet onderzocht of er nog
meer werkzame stoffen in voedingsmiddelen zijn gemeten die van
biociden afkomstig kunnen zijn. Het is niet altijd te zeggen of de
gemeten residuen ook daadwerkelijk residuen van een biocide zijn.
Soms komt de stof ook van nature voor in de gemeten producten of
soms kunnen de residuen ontstaan door de toepassing van chemische
producten die op zichzelf geen biocidetoepassing zijn. De resultaten van
concentraties van de genoemde residuen boven de onderste
bepalingsgrens (LOQ) zijn voor de periode 2016-2020:
• Quaternaire ammoniumverbindingen. Gemeten zijn quats (som),
BAC-10, BAC-12, BAC-14, BAC-16, BACS (SOM), DDAC, DDAC10. Relatief hoge meetwaarden zijn 0,089 mg/kg BAC-12 in
varkensvlees, 1 mg/kg BAC-12 in vleeskuikens en 0,48 mg/kg
DDAC-10 in kalfsvlees, allemaal uit Nederland. Deze waarden
komen dus slechts incidenteel uit boven de MRL van 0,1 mg/kg
voor BAC en DDAC en de MRL voor de som van quaternaire
ammoniumverbindingen van 0,5 mg/kg.
• Chloraat. Relatief hoge meetwaarden zijn 0,32 mg/kg in spinazie
uit Spanje en 0,3 mg/kg in baby- en kleutervoeding uit
Nederland. Metingen boven de LOQ zijn er vooral in
(blad)groenten, granen en baby- en kleutervoeding. De relatief
hoge waarde voor spinazie blijft onder de MRL voor bladgroente
van 0,7 mg/kg. Met name in baby- en kleutervoeding wordt de
relatief strenge MRL van 0,01 mg/kg wel relatief vaak
overschreden (in 13 van de 20 onderzochte monsters met een
concentratie boven LOQ). Ook in vleesproducten en honing is
gemeten, met als hoogste waarde in beide gevallen 0,032 mg/kg.
Dit blijft dus onder de MRL van 0,05 mg/kg. Zoals hierboven
toegelicht, is onduidelijk of het chloraat in de voedingsmiddelen
komt door een biocidetoepassing of door een andere toepassing.
• Perchloraat. Relatief hoge meetwaarden zijn 0,61 en 0,64 mg/kg
in spinazie uit Nederland. Dit is boven de ML van 0,5 mg/kg voor
bladgroenten. De overige meetwaarden in bladgroenten liggen
onder deze ML. Metingen boven de LOQ zijn er met name in
bladgroenten en in honing. Er zijn maar enkele metingen in
voedsel voor baby’s en kleuters. Die liggen tussen de 0,01 en
0,02 mg/kg en daarmee ter hoogte van de te hanteren ML (het is
onduidelijk welke ML precies van toepassing is). Zoals hierboven
toegelicht, is onduidelijk of het perchloraat in de
voedingsmiddelen komt door een biocidetoepassing, of
bijvoorbeeld door meststoffen.
• DEET (diethyltoluamide). Relatief hoge meetwaarden zijn 0,059
mg/kg in wijnbladeren uit Turkije en 0,023 mg/kg in Thaise
basilicum uit Maleisië. Deze waarden blijven onder de
bovengenoemde reference values van 0,3 en 0,5 mg/kg die
hierop van toepassing zouden kunnen zijn. Er zijn geen
meetwaarden van DEET boven de LOQ voor dierlijke producten,
terwijl er wel metingen zijn verricht in allerlei soorten dierlijke
producten.
• Jodium. Zeer hoge concentraties tot 8.100 mg/kg zijn
aangetroffen in zeewier. Alle metingen van jodium in de KAPdatabase boven de LOQ gaan over uit zee afkomstige producten.
Pagina 183 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Zoals hierboven aangeven, is hierin jodium van nature aanwezig
en dus niet door biocidegebruik. Er zijn in de KAP-database geen
metingen van jodium in melk, terwijl hiervoor wel een MRL is in
de Warenwetregeling residuen van bestrijdingsmiddelen
(Nederlandse MRL van 0,3 mg/kg in melk).
Jodium is een belangrijk mineraal. In Nederlands voedsel zit van nature
niet veel jodium. Daarom wordt jodium toegevoegd aan onder andere
brood (Jansen et al., 2021). In het Nederlands Voedingsstoffenbestand
(NEVO) 121 blijken wel gegevens aanwezig van jodium in rauwe melk. Het
jodiumgehalte in rauwe melk is 14,9 µg/100 g melk (NEVO-code 270).
Dit is dus 149 µg/kg of 0,149 mg/kg. Dit is een gemiddelde van
analyses van Friesland Campina uit 2013 en analyses van de
Nederlandse Zuivelorganisatie (NZO) uit 2014 (mededeling RIVM). Dit
gehalte ligt dus ruim onder de Nederlandse MRL. Uit navraag door het
ministerie van VWS (mededeling, VWS) blijkt dat het COKZ (Centraal
Orgaan Kwaliteits Zaken), de NZO (Nederlandse Zuivel Organisatie) en
het NGZO (Nederlandse Geiten Zuivel Organisatie) geen jodium hebben
opgenomen in hun monitoringsprogramma’s. De NZO doet wel
aanvullend onderzoek naar jodium in melk. Via het COKZ is de volgende
informatie van de NZO uit 2020 beschikbaar. De NZO houdt jodium
jaarlijks in de gaten via een aanvullend onderzoek. In 2020 waren de
resultaten in mengmonsters van boerderijmelk als volgt: mediaan 169
µg/kg, minimum 138 µg/kg en maximum 214 µg/kg. De
mediaanwaarden zijn de afgelopen jaren behoorlijk stabiel. De NZO
heeft de bronnen (en oorzaken van variabiliteit) van jodium vrij goed in
beeld, zodat ze kunnen anticiperen bij veranderende trends. Vooralsnog
is volgens de NZO geen aanleiding hiertoe. Ook de gegevens uit 2020
liggen ruim onder de Nederlandse MRL.
In de KAP-database staan geen resultaten van metingen naar icaridine
en peroxides, terwijl er voor de eerstgenoemde stof een reference value
is en voor de tweede een norm in de Warenwetregeling residuen van
bestrijdingsmiddelen. Voor isocyanuurzuur is er één meting boven LOQ
van 0,1 mg/kg in asperges uit 1996. Dit is beneden de norm in de
Warenwetregeling residuen van bestrijdingsmiddelen van 1 mg/kg. Voor
p-tolueensulfonamide zijn er alleen metingen uit 1995 in groenten met
een waarde van 0,2 mg/kg. Dit is boven de norm in de
Warenwetregeling residuen van bestrijdingsmiddelen van 0,1 mg/kg.
Deze stoffen zitten niet in de scope bij de analyses die uitgevoerd
worden voor het huidige Nationaal Plan Pesticiden en het Nationaal Plan
Vee en Vlees. Er zijn van sommige biociden wel andere meetresultaten
van verwerkte producten (zie elders in deze paragraaf), maar deze
staan niet in de KAP-database. Voor vis zijn er geen Nederlandse
gegevens over biocideresiduen. Er zijn wel monitoringsprogramma’s
voor andere stoffen 122.
In 2017 heeft de EFSA aan de EU-lidstaten gevraagd om onderzoek naar
residuen van fipronil en andere acariciden of insecticiden in
kippeneieren, -vlees en -vet (EFSA, 2018). Dit leverde circa 5.400
geanalyseerde monsters op. De meeste monsters (3.145) waren alleen
121
122

Zie: Nederlands Voedingsstoffenbestand (NEVO)|RIVM.
Zie: Monitoring programmes|RIVM.

Pagina 184 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

op fipronil geanalyseerd, een deel (circa 1.700 – 2.200) ook op 1 tot 10
andere acariciden en de rest (1.345 monsters) op nog meer door EFSA
aangegeven stoffen, tot maximaal 66 geanalyseerde stoffen.
Overschrijdingen van de MRL zijn bijna uitsluitend gevonden voor
fipronil. Hierbij waren relatief veel monsters van Nederlandse bedrijven
die een illegaal middel tegen bloedluis (biocide of diergeneesmiddel) met
fipronil gebruikten (zie paragraaf 4.2). Het enige andere acaricide en
insecticide in meetbare hoeveelheden was amitraz. Voor de periode
2018-2021 zijn in de KAP-database 3.504 analyseresultaten van
acariciden of insecticiden opgenomen van pluimveemonsters (vlees, vet,
lever van kippen en eenden). Er was geen enkel resultaat boven de
LOQ.
In het kader van deze verkenning hebben we geen uitgebreid
literatuuronderzoek naar meetresultaten van biocideresiduen in voedsel
uitgevoerd. Wel vermelden we hier nog een onderzoek naar
desinfectiebijproducten (DBP’s; zie voor meer informatie over DBP’s
bijlage 5). In een onderzoek uit 2017 is gekeken naar DBP’s in bevroren
voedsel (Cardador en Gallego, 2017). Er is onderzocht op veertien
gehalogeneerde DBP’s. In vlees en vis zijn de concentraties lager dan in
de groenten. Deze lagere concentraties worden verklaard doordat vlees
en vis minder in contact komen met gedesinfecteerd water dan
groenten. De onderzoekers concluderen dat er in bevroren voedsel
hogere concentraties aan DBP’s zitten dan in ‘minimally processed
vegetables’ en in ingeblikte groenten en vlees. Volgens de onderzoekers
komt dit doordat de DBP’s stabieler zouden zijn door het vriesproces.
Tot slot noemen we een onderzoek naar quaternaire
ammoniumverbindingen en chloraat in vis en visproducten (EFSA,
2023). In 36,5 procent van de monsters was de hoeveelheid chloraat
kwantificeerbaar. Dit gold voor BAC voor 5,9 procent van de monsters
en voor DDAC voor 5,8 procent van de monsters. EFSA concludeert dat
er geen potentiële gezondheidsrisico’s zijn door residuen van BAC, DDAC
of chloraat in vis of visproducten.
B4.4 Toezicht en onderzoek gericht op biociden in voedsel
Op de website van de NVWA en in een document van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) staat de volgende informatie
over risico’s van residuen van biociden in voedingsmiddelen:
• De aanleiding voor inspecties van pluimveebedrijven door de
NVWA was het aantreffen van de verboden werkzame stof fipronil
in eieren 123. Fipronil werd gebruikt in een middel voor het
bestrijden van bloedluis. Op de website van de NVWA is dit
gebruik onder het onderwerp ‘Biociden’ vermeld. Dat is van
toepassing als het middel in de kippenverblijven wordt gebruikt.
Als het product op de kippen zelf wordt gebruikt, gaat het om
een diergeneesmiddel. Volgens een bericht in de media is
bloedluis een lastig te bestrijden plaag 124. Hierdoor was er een
markt voor een effectief middel, dat zou zijn gebaseerd op
etherische oliën. Deze oliën zijn overigens net als fipronil geen
toegestane werkzame stof in biociden tegen bloedluis. Op
verzoek van de minister van VWS heeft de Commissie Sorgdrager
123
124

Zie: Alles over fipronil in eieren|Biociden|NVWA.
Zie: Hoe de bloedluis de eier-business uitzuigt|NOS.
Pagina 185 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

•

125

de feitelijke gebeurtenissen in het fipronilincident
gereconstrueerd (Sorgdrager, 2018). De NVWA heeft onderzocht
of er een risico is voor de volksgezondheid door de consumptie
van eieren of kip met de aangetroffen hoeveelheden fipronil
(NVWA, 2017a en 2017b). De NVWA concludeerde dat de risico’s
van fipronil voor de volksgezondheid door de consumptie van
eieren voor kinderen vanaf 7 jaar en volwassenen zeer klein is bij
normale consumptie. Bij zeer kleine kinderen die relatief veel
eieren consumeren waarin fipronil zit, kunnen effecten niet
helemaal worden uitgesloten. De kans hierop is zeer klein, en
beperkt zich dan waarschijnlijk tot de ‘vaste klanten’ van een
besmet bedrijf. De risico’s van de consumptie van eierproducten
waarin fipronil zit zijn door NVWA beoordeeld als
‘verwaarloosbaar’. De risico’s door consumptie van verwerkt
kippenvet of kipfilet werden zeer klein geacht.
In 2019 waren er ook NVWA-inspecties gericht op
pluimveebedrijven vanwege een illegaal ‘stalontsmettingsmiddel’
tegen Salmonella. De ILT heeft het middel vervolgens van de
markt gehaald (ILT, 2020a). Dit middel bevatte chloordioxide als
werkzame stof. Residuen hiervan (perchloraat en chloraat)
bleken overigens niet in de onderzochte vleeskuikens aanwezig te
zijn (VWS, 2019).
In 2021 bracht de NVWA een advies uit over de risico’s van
chloraat in voedsel voor zuigelingen en peuters (NVWA, 2021d).
Zoals in paragraaf 4.2 is toegelicht, kan chloraat via verschillende
routes in voedsel terechtkomen. Bij langdurige consumptie van
(opvolg)zuigelingenvoedsel en kant-en-klaar commercieel
verkrijgbare voedingsmiddelen voor zuigelingen en peuters kan
een negatief gezondheidseffect niet worden uitgesloten bij
gehalten boven de 0,04 mg/kg kant-en-klaar product of
melkpoeder. Uit het marktonderzoek van de NVWA blijkt dat een
deel van de voedingsmiddelen deze hogere chloraatgehalten
bevat. De meetresultaten vallen in een brede range en het is
onduidelijk hoeveel chloraat het gevolg is van biocidegebruik.
Ook het drinkwater waarmee melkpoeder wordt bereid, kan
chloraat bevatten (zie paragraaf 4.3), waardoor peuters en
zuigelingen extra chloraat binnen kunnen krijgen.
De NVWA voert ook inspecties uit die gericht zijn op de
donkerteelten: paddenstoelen- en witloftrekteelt (NVWA, 2021e).
Hierbij wordt gecontroleerd of de aanwezige biociden toegelaten
zijn en of de biocide-administratie in orde is. Die laatste
verplichting komt uit de Hygiëneverordening 125 (EG 852/2004,
Bijlage I, Deel A, punt 9). Hierin staat dat exploitanten van
levensmiddelenbedrijven die plantaardige producten produceren
of oogsten registers moeten bijhouden over elk gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Bij 3 van de 27
geïnspecteerde bedrijven bleek de biocide-administratie niet in
orde. Bij één van de bedrijven was het ‘gebruik en de voorraad
biociden’ niet akkoord. Deze informatie is te beperkt om te
bepalen of er ook sprake was van risicovol gebruik.

Zie: Microsoft Word - L139-1_NL.doc (europa.eu).

Pagina 186 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Door de NVWA zijn twaalf productieketens benoemd, waarvan de NVWA
in kaart brengt waar zich risico’s voordoen voor de samenleving. Deze
ketenanalyses worden uitgevoerd door BuRO (Bureau Risicobeoordeling
& Onderzoek) 126, een onafhankelijk onderdeel van de NVWA. De nu
beschikbare resultaten van keten- en risicoanalyses staan op de website
van de NVWA 127. Het gaat om vier ‘Integrale keten- en risicoanalyses
(inclusief fraude- en toezichtbeeld)’ (voor de zuivelketen, de
pluimveevleesketen, de voedergewassen- en diervoederketen en de
visketen) en vier ‘Risicoanalyses’ (voor de roodvleesketen, de eierketen,
de voedergewassen- en diervoederketen en de aardappelketen).
Hieronder staat in chronologische volgorde per keten wat er over risico’s
van biociden is vermeld:
• De eerste ketenanalyse gaat over de roodvleesketen (NVWA,
2015). De nadruk in de ketenanalyse ligt op de mogelijke risico’s
door pathogene micro-organismen. Desinfectiemiddelen lijken in
deze analyse buiten beeld als mogelijke bron van ongewenste
stoffen in het vlees. De conclusie is dat de chemische risico’s
marginaal zijn en over het algemeen adequaat worden beheerst.
Dit ondanks het feit dat ook wordt gesteld dat het onderzoek
naar niet-genormeerde stoffen heel beperkt is. Onderzoek naar
’onbekende stoffen’ vindt alleen plaats na duidelijke signalen en
dat komt sporadisch voor. Wel wordt gekeken naar verboden
diergeneesmiddelen.
• In de ’Integrale risicoanalyse zuivelketen 2017’ (NVWA, 2017c)
staat geen informatie over biociden. Hetzelfde geldt voor het
’Fraudebeeld zuivelketen’ (NVWA, 2017d). In het advies van
BuRO over risico’s in de zuivelketen (NVWA, 2017e) worden
residuen van desinfectiemiddelen wel genoemd, maar het advies
stelt dat er nauwelijks gegevens zijn of deze stoffen in zuivel
worden aangetroffen. In de bijlagen bij dit BuRO-advies (NVWA,
2017f) worden desinfectiemiddelen genoemd voor het
desinfecteren van de melkmachine en apparatuur voor opslag en
verwerking van zuivel. Deze bijlagen melden incidenteel te hoge
concentraties van waterstofperoxide in boter en melk en van
quaternaire ammoniumverbindingen in room en ijs (tot 16
mg/kg) boven de voorgestelde generieke norm voor biociden van
0,01 mg/kg. Ook wordt aangegeven dat de combinatie van
alkalische detergentia met natriumhypochloriet als desinfecterend
middel kan leiden tot chloroform als desinfectiebijproduct (DBP)
in melk. Er zijn echter geen meetgegevens van chloroform in
melk. Ook wordt in de zuivelindustrie steeds meer
gebruikgemaakt van chloordioxide, waardoor chloriet, chloraat en
perchloraat kunnen ontstaan. Chloraat en perchloraat zijn in
2014-2015 aangetroffen in zes zuivelmonsters (kaas, room,
melkpoeder en ijs) in concentraties tussen 0,01 en 0,1 mg/kg.
Dat er ook desinfectiemiddelen worden gebruikt voor het
desinfecteren van uiers (PT03) is niet vermeld en lijkt buiten
beeld.
• In het ’Advies over de risico’s in de pluimveevleesketen’ van
BuRO (NVWA, 2018a) staat dat acariciden worden gebruikt in de
behuizing van pluimvee. Daarnaast worden op verschillende
126
127

Zie: Bureau Risicobeoordeling & onderzoek (BuRO)|Over de NVWA|NVWA.
Zie: Ketenanalyses|Over de NVWA|NVWA.
Pagina 187 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

plekken in de keten desinfectiemiddelen gebruikt. Er is geen zicht
op het gebruik van deze middelen. Volgens het advies zijn in de
KAP-database in 65 monsters in de periode 2009-2011 geen
residuen van gewasbeschermingsmiddelen of biociden gemeten
boven de detectielimiet. Over welke biociden dit gaat, staat niet
vermeld. In de bijlagen bij het genoemde BuRO-advies (NVWA,
2018b) staan in detail de toegestane en niet toegestane
werkzame stoffen in biociden tegen bloedluis. Deze stoffen zijn
op basis van de kans op blootstelling en de ernst van het effect
ingedeeld in categorieën. Hieruit komen de stoffen naar voren die
de eerste keus zijn voor een screening op de aanwezigheid van
residuen in de voedselketen. EFSA heeft in 2017 een aanvullende
screening gevraagd naar twaalf werkzame stoffen (zie paragraaf
4.2). Resultaten hiervan staan in deze ketenanalyse van de
NVWA nog niet vermeld. In de ‘Integrale risicoanalyse
pluimveevleesketen’ (NVWA, 2018c) worden de risico’s van
chemische stoffen in deze keten zeer klein geacht. Wel kunnen
niet-toegelaten middelen worden gebruikt tegen bloedluis.
Bloedluis is een wijdverspreid probleem met een beperkte
beschikbaarheid van effectieve middelen. Het gebruik van niettoegelaten middelen wordt regelmatig gecontroleerd. Bij het
toezichtbeeld wordt het reinigen en desinfecteren van
veevervoermiddelen als risicogebied aangeduid. Verder wordt
gesteld dat de bedrijfshygiëne op pluimveeslachterijen
verbetering behoeft, waarbij onduidelijk is of het gaat om
reinigen of desinfecteren. In het ’Fraudebeeld pluimveeketen’
(NVWA, 2018d) worden ook niet-toegelaten bestrijdingsmiddelen
tegen bloedluis genoemd, tussen 2006 en 2011 voornamelijk
niet-toegelaten biociden op basis van nicotine en eind 2016 op
basis van fipronil. Bij de aanbevelingen wordt bijzondere
aandacht gevraagd voor bestrijdingsmiddelen om stallen te
desinfecteren en nieuwe middelen die gebruikt worden tegen
bloedluis.
In het ’Advies over de risico’s van de eierketen’ van BuRO
(NVWA, 2018e) staat dat er in alle schakels van de pluimvee- en
eierketen van desinfectiemiddelen wordt gebruikgemaakt. Er is
echter geen inzicht in het gebruik van desinfectiemiddelen (en
andere biociden) vanwege het ontbreken van systematische
registraties in de keten en het ontbreken van inzicht in
omzetcijfers van desinfectiemiddelen en biociden. De
voedselveiligheids- en gezondheidsrisico’s van
desinfectiemiddelen zijn niet te beoordelen vanwege het
ontbreken van inzicht in zowel het gebruik als in mogelijke
residuen in dierlijke producten. Het advies vermeld wel dat
ongeveer 4 procent van de voedsel gerelateerde ziektelast wordt
toegeschreven aan eieren en eierproducten. Hiervoor is
Salmonella de belangrijkste ziekteverwekker. Introductie van
Salmonella kan sterk gereduceerd worden door reiniging en
desinfectie. Hier veroorzaakt dus het niet gebruiken van
reinigingsmiddelen en mogelijk ook het niet gebruiken van
desinfectiemiddelen risico’s voor de mens. In de bijlagen bij dit
BuRO-advies (NVWA, 2018f) staan mogelijk gebruikte
desinfectiemiddelen genoemd en ook bij welke onderdelen in de
keten. De conclusie luidt: ‘Of deze middelen uiteindelijk in de

Pagina 188 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•

•

•

eieren terecht komen, is niet bekend’. In de genoemde bijlage
staan ook de mogelijk gebruikte werkzame stoffen tegen
bloedluis genoemd. Chemisch onderzoek in eieren richt zich voor
circa 95 procent op diergeneesmiddelen en voor circa 5 procent
op milieucontaminanten. In de managementreactie op het BuROadvies (2018g) staat dat er aandacht moet komen voor het
meten van niet-toegelaten middelen tegen bloedluis.
Desinfectiemiddelen worden in deze reactie niet genoemd.
In de ’Integrale ketenanalyse voedergewassen en diervoeder’ van
de NVWA (NVWA, 2019e) komen woorden als biocide,
bestrijdingsmiddel, desinfectie en ontsmetting niet voor. In het
’Toezichtbeeld voedergewassen en diervoeder (plantaardig)’
(NVWA, 2019f) staat wel iets over bestrijdingsmiddelen, maar
dat gaat alleen over gewasbeschermingsmiddelen. BuRO geeft
aan dat er voor biociden geen wettelijke limieten zijn voor
diervoeder. In het ’Advies van BuRO over de risico’s van de
voedergewassen- en diervoederketen’ staat dat niet bekend is of
de aanwezigheid van biociden in diervoeder een effect heeft op
de gezondheid van dier of mens (NVWA, 2019g). In het
’Fraudebeeld diervoederketen’ (NVWA, 2019h) worden twee
signalen uit 2017 genoemd over mogelijke risico’s van
schadelijke stoffen uit ’reinigingsmiddelen en biociden’, maar
deze zijn verder niet gespecificeerd.
De NVWA concludeert in 2021 dat onvoldoende bekend is welke
biociden in de aardappelketen worden gebruikt, waardoor de
risico’s hiervan niet kunnen worden beoordeeld (NVWA, 2021b).
Voor de aardappelketen is onderzoek naar het gebruik van
desinfectiemiddelen gestart. Deze worden gebruikt voor het
desinfecteren van machines en materialen die worden gebruikt
bij het rooien, sorteren en verwerken van aardappelen en het
desinfecteren van kisten voor opslag en transport.
De NVWA concludeert in 2022 dat het ontbreekt aan inzicht in
zowel het gebruik (welke middelen en hoeveel) van
reinigingsmiddelen en biociden als de aanwezigheid van
biocideresiduen in (kweek)vis, schaal- en schelpdieren en
visproducten (NVWA, 2022b). Reinigingsmiddelen en biociden
worden toegepast om besmetting met ziekte of bederf
veroorzakende micro-organismen (bacteriën en virussen) of
schimmels tegen te gaan of te voorkomen. Bij het desinfecteren
en reinigen van diverse materialen en oppervlakken tijdens
vangst, transport, bewerking en verwerking van vis worden
verschillende middelen toegepast.

Het meten van stoffen in dierlijke producten is geregeld in het Nationaal
Plan Residuen (NPR). Hierover bracht de NVWA in 2018 een advies uit
dat gericht was op roodvlees (NVWA, 2018h). In dit advies wordt
aanbevolen om gebruik te maken van drie door het RIKILT ontwikkelde
beslisbomen (Van Asselt et al., 2018). Het NPR richt zich op verboden
stoffen, toegelaten diergeneesmiddelen en diervoederadditieven en
contaminanten. De biociden vallen dan onder de verboden stoffen of de
contaminanten. De beslisboom voor de verboden stoffen vraagt naar
beschikbare analyseresultaten over de laatste vijf jaar. Als die er niet
zijn, en er geen indicaties zijn dat een stof wordt gebruikt, krijgt de stof
een lage prioriteit om te gaan meten. Gebruik van verboden stoffen is
Pagina 189 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

uiteraard vaak onbekend. De beslisboom voor de contaminanten vraagt
naar een ’ML/MRL/action-limit’ voor dit product. Als die er is, maar er
zijn de afgelopen vijf jaar geen overschrijdingen in het product of in het
diervoer, dan krijgt de stof een lage prioriteit. Als er geen norm is voor
een stof in deze voedingsmiddelen en er geen concrete aanleiding is om
te monitoren, dan krijgt de stof ook een lage prioriteit. Voor biociden is
vaak niet duidelijk welke werkzame stoffen worden gebruikt in de
diverse ketens. Er zijn vaak geen meetresultaten beschikbaar en
volgens de beslisbomen is er dan geen aanleiding om te gaan meten. In
het NVWA-advies uit 2018 (NVWA, 2018h) staat voor ‘nieuwe en
opkomende stoffen’ het advies om additioneel verkregen data uit
screeningsmethoden te gebruiken voor de signalering hiervan. Het is
dan de vraag welke biociden op deze manier in beeld kunnen komen en
welke niet. In 2020 bracht de NVWA een aanvullend advies uit voor de
invulling van het Nationaal Plan Residuen (NVWA, 2020b) voor residuen
in paard, geit, schaap en melk. Dit aanvullende advies richt zich op
diergeneesmiddelen en niet op gebruikte biociden zoals
desinfectiemiddelen, insecticiden of insectenwerende middelen.
In 2020 heeft Wageningen Food Safety Research (WFSR) op verzoek
van de NVWA uitgebreid onderzoek gedaan naar de stoffen die gebruikt
zijn bij schoonmaken en desinfecteren in de pluimvee-, eieren-,
bladgroenten- en kiemgroentenketens (Banach et al., 2020). De stoffen
uit schoonmaakmiddelen worden niet als residu in voedsel verwacht,
omdat er over het algemeen wordt nagespoeld. Voor desinfectie zijn 42
toegepaste werkzame stoffen geïdentificeerd op basis van
literatuuronderzoek en de Ctgb-toelatingendatabase. Op basis van
mogelijk humane risico’s bleven hiervan 18 werkzame stoffen over. Het
gaat dan om 8 gechloreerde verbindingen, 2 quaternaire
ammoniumverbindingen, jodium, ozon, formaldehyde, glutaaraldehyde,
pentakaliumbis(peroxymonosulfaat)bis(sulfaat) en 3 in de literatuur
gevonden stofgroepen, waarvan onduidelijk is om welke stoffen het
precies gaat. Volgens de studie zijn de meest relevante stoffen voor de
pluimveeketen vanwege mogelijke humane risico’s:
• gechloreerde stoffen vanwege de mogelijke aanwezigheid van
biocideresiduen (chloraat, chloriet, chloordioxide) en vorming van
desinfectiebijproducten zoals chloroform;
• quaternaire ammoniumverbindingen, omdat daarvan soms
residuen zijn gevonden;
• en formaldehyde vanwege de classificatie als kankerverwekkende
stof 1B.
De WFSR-studie leverde indicaties op voor onjuist gebruik van biociden
vanwege gebrek aan kennis of omdat het teveel tijd kostte om eerst
schoon te maken en dan te desinfecteren. Ook zouden sommige
etiketten erg moeilijk te begrijpen zijn. De studie noemt ook onderzoek
van de GD (Gezondheidsdienst voor Dieren) waaruit blijkt dat 90
procent van de boeren het verschil tussen schoonmaken en
desinfecteren niet kent. Ook kunnen illegale desinfectiemiddelen worden
gebruikt, of kan er sprake zijn van oneigenlijk gebruik. Dit kan leiden tot
residuen in voedsel. De onderzoekers doen aanbevelingen die gericht
zijn op onderwijs, betere etikettering die gericht is op juist gebruik,
nader onderzoek naar gebruik van illegale middelen, monitoring met
name gericht op desinfectiebijproducten, quaternaire
Pagina 190 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

ammoniumverbindingen en formaldehyde en onderzoek naar
schoonmaak- en desinfectiemiddelen in andere ketens dan de
pluimveeketen.
In 2020 heeft WFSR ook onderzoek gedaan naar de stoffen die gebruikt
zijn bij schoonmaken en desinfecteren in de roodvlees- en wildketen
(Hoffmans et al., 2020). De stoffen die voor desinfectie worden
gebruikt, zijn alcoholen, gechloreerde stoffen (meestal
natriumhypochloriet), DDAC, waterstofperoxide en perazijnzuur.
Residuen in het vlees worden niet verwacht voor de relatief vluchtige
stoffen (alcoholen, waterstofperoxide en perazijnzuur). Monitoring zou
relevant zijn voor desinfectiebijproducten en residuen van gechloreerde
stoffen en residuen van quaternaire ammoniumverbindingen.

Pagina 191 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 5 Desinfectiemiddelen op basis van actief chloor en
chloordioxide

B5.1 Chloorchemie
Actief chloor en chloordioxide zijn veel gebruikte oxidatieve
halogeenhoudende werkzame stoffen, die toegepast worden in
desinfectiemiddelen. De werkzame stof actief chloor is een evenwicht
van chloor (Cl2), waterstofhypochloriet 128 (HOCl) en hypochloriet (ClO-).
Actief chloor en chloordioxide reageren met moleculen (zoals enzymen)
van bacteriën en virussen. Hierbij worden één of meer waterstofatomen
in het molecuul vervangen door chloor. Hierdoor verandert het
molecuul, of gaat het stuk en gaan de bacteriën en virussen dood.
Chloorverbindingen (behalve chloride) zijn sterke oxidatoren. Hoe hoger
het oxidatie getal, hoe sterker de oxidator. In onderstaande Tabel B5.1
zijn chloor, chloride, hypochloriet en chloordioxide opgenomen, maar
ook de afbraakproducten chloriet, chloraat en perchloraat die bij het
gebruik van actief chloor en chloordioxide kunnen ontstaan.
Tabel B5.1 Structuurformule, lading en oxidatiegetal van chloor, chloride en
chlooroxides.

Naam

Structuurformule

Lading

chloor
chloride
hypochloriet
chloriet
chloordioxide
chloraat
perchloraat

Cl2
ClClOClO2ClO2
ClO3ClO4-

geen
-1
-1
-1
geen
-1
-1

Oxidatiegetal
chloor
0
-I
+I
+III
+IV
+V
+VII

Actief chloor
In het verleden werd chloorgas (Cl2) gebruikt als desinfectiemiddel. Als
chloorgas wordt opgelost in water wordt hypochloriet gevormd.
Vanwege de risico’s van het vervoer en het gebruik van dit gas wordt in
plaats daarvan vaak in situ actief chloor gemaakt door de elektrolyse
van een oplossing van natriumchloride (keukenzout) in water. Maar
actief chloor kan ook worden gevormd door het oplossen van
trichloorisocyaanuurzuur 129, natriumdichloorisocyanuraat,
natriumhypochloriet of calciumhypochloriet in water. De werkzame stof
actief chloor is een evenwicht van chloor (Cl2), waterstofhypochloriet
(HOCl) en hypochloriet (ClO-).
Verschil tussen actief chloor en vrij chloor
Er wordt ook vaak gesproken over vrij chloor. Dat is de hoeveelheid
actief chloor die beschikbaar is voor desinfectie. Bij het maken van de
desinfectieoplossing zal een deel van het actieve chloor (chloor,

128
129

Waterstofhypochloriet wordt ook wel hypochlorigzuur of onderchlorigzuur genoemd.
Trichloorisocyanuurzuur wordt ook wel symcloseen genoemd

Pagina 192 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

waterstofhypochloriet en hypochloriet) namelijk reageren met
organische moleculen die in het water aanwezig zijn.
Bleekloog, chloorbleekloog of bleekwater
Bleekloog, chloorbleekloog of bleekwater is een verdunde oplossing van
natriumhypochloriet in water. Deze termen worden vaak gebruikt voor
het product dat op de markt gebracht wordt als huishoudmiddel (als
schoonmaakmiddel/bleekmiddel). Maar ook als een oplossing van
natriumhypochloriet in water gebruikt wordt als biocide in bijvoorbeeld
koelwater kunnen deze termen worden gebruikt.
Chloordioxide
Chloordioxide wordt vaak in situ gemaakt door de reactie
natriumchloriet met een zuur of een sterke oxidator.
Chloraat, chloriet en perchloraat
Chloordioxide is een instabiel molecuul en vormt vervolgens weer het
zeer reactieve chloriet. Chloriet ontleedt snel in hypochloriet en chloraat
(2 ClO2- -> ClO- + ClO3-). Hypochloriet, ook de belangrijkste component
van actief chloor, zal vaak ontleden in chloraat en chloride (3 ClO- ->
ClO3- + 2 Cl-). Chloraat is dus het belangrijkste afbraakproduct van
hypochloriet en chloordioxide. Maar afhankelijk van onder andere de
temperatuur en pH kunnen ook chloriet (door reductie van chloraat) en
perchloraat (door oxidatie van chloraat) als bijproduct ontstaan. Maar
perchloraat komt ook in meststoffen voor en kan zo ook in bijvoorbeeld
water, groenten en fruit terechtkomen.
B5.2 Desinfectiebijproducten (DBP’s) en afbraakproducten in
zwemwater
Desinfectie van zwemwater gebeurt vaak door biociden waarbij (in situ)
onder andere hypochloriet (ClO-) wordt gevormd. Dit valt onder PT02.
Hypochloriet reageert met het stikstof in de celmembraan van bacteriën,
waardoor ze lek raken en doodgaan. Hypochloriet kan ook reageren met
ander eiwithoudend organisch materiaal in het zwemwater, bijvoorbeeld
urine en zweet. Daarbij ontstaan zogenoemde desinfectiebijproducten
(DBP’s). Binnen PT02 kan de DBP-bijdrage vanuit zwembaden (zie ook
paragraaf 4.4) groot zijn. Deze DBP’s zijn meestal stabieler dan de
toegepaste werkzame stoffen zelf en ze kunnen leiden tot risico’s voor
zwemmers. De risico’s van DBP’s moeten worden beoordeeld bij de
goedkeuring van de werkzame stoffen en hiervoor is een richtsnoer
opgesteld (ECHA, 2017). In dit richtsnoer is voor een aantal DBP’s op
humane risico’s gebaseerde grenswaarden opgenomen. Het gaat bij
DBP’s om een brede range aan chloor- en broomhoudende verbindingen
in het water, en om trichlooramine en tribroomamine in lucht. Het
richtsnoer behandeld ook afbraakproducten van halogeenhoudende
biociden, zoals chloraat en chloriet. In het richtsnoer is zoveel mogelijk
uitgegaan van bestaande (inter)nationale waarden voor
zwemwaterkwaliteit.
Voor de goedkeuring van actief chloor gegenereerd uit natriumchloride
door elektrolyse is een voorlopige risicobeoordeling 130 gedaan voor de
130

Zie: https://echa.europa.eu/documents/10162/94f93698-162a-fa19-f946-9e4cedb181ba.
Pagina 193 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

DBP’s. De risicobeoordeling is gebaseerd op chloraat als representatieve
stof. Chloraat is geen DBP (reactie van chloor met organisch materiaal),
maar een afbraakproduct van chloor. Voor de blootstelling van
zwemmers is er geen risico als wordt aangenomen dat de zwemmer
alleen wordt blootgesteld aan het chloraat dat bij aanvang in de
gebruiksoplossing zit. Maar wanneer wordt aangenomen dat alle actief
chloor wordt omgezet in chloraat is er volgens de
beoordelingsmethodiek voor biociden een onaanvaardbaar risico. Deze
aanname wordt als ‘zeer onwaarschijnlijk’ beschouwd, maar bij gebrek
aan blootstellingsmetingen voor DBP's kan een onaanvaardbaar risico
niet worden uitgesloten. Anderzijds zou omzetting van al het
beschikbare chloor naar chloraat leiden tot een concentratie die nog
onder de grenswaarde van 30 mg/L ligt, die voor zwembaden wordt
gegeven in de ’BPC Leidraad DBP's’ (bovengenoemd richtsnoer (ECHA,
2017)). Het zou echter hoger zijn dan de grenswaarde van 0,7 mg/L die
in deze leidraad voor drinkwater wordt gegeven. Bij de stofgoedkeuring
van actief chloor gegenereerd uit natriumchloride door elektrolyse is
afgesproken dat metingen van chloraat binnen gebruikssituaties moeten
worden verstrekt bij de producttoelating. Ook andere potentieel kritische
DBP’s moeten worden geïdentificeerd, gemeten en beoordeeld in de fase
van producttoelating. Daarnaast kunnen schattingen of onderzoeken
naar de opname via de huid van DBP's worden overwogen om de
risicobeoordeling te verfijnen. Deze richtlijnen gelden conform het
genoemde richtsnoer voor alle gehalogeneerde oxidatieve biociden. In
de huidige onder overgangsrecht toegelaten biociden op basis van
oxidatieve halogeenhoudende werkzame stoffen is de beoordeling van
DBP’s nog niet meegenomen. Dit zal wel gedaan moeten worden bij de
herbeoordeling van deze toelatingen onder de BPR na goedkeuring van
de betreffende werkzame stof.
B5.3 Kwaliteitseisen voor veilig zwemwater
Voor zwembaden geldt een verplicht controlesysteem om te zorgen dat
het water veilig is voor zwemmers. Dit is vastgelegd in het Besluit
hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden 131. In een
RIVM-rapport (Schets et al., 2014) staan onderbouwde adviezen over
welke parameters zouden moeten worden gemeten in water en lucht,
hoe vaak dat moet en wat de kwaliteitseisen hiervoor zijn. Het gaat
onder andere om kwaliteitseisen voor DBP’s, omdat deze irritaties van
ogen en luchtwegen kunnen veroorzaken en kwaliteitseisen voor
chloraat. Chloraat kan leiden tot de vorming van methemoglobine. Deze
stof is, in tegenstelling tot hemoglobine, niet in staat om zuurstof te
transporteren (de Wit en Bokkers, 2021). De RIVM-voorstellen uit 2014
zijn echter niet meer doorgevoerd in het genoemde besluit, omdat de
verwachting was dat de Omgevingswet snel van kracht zou worden. De
kwaliteitseisen voor zwemwater zijn nu opgenomen in de toekomstige
Rijksregels voor de activiteit ‘Gelegenheid bieden tot zwemmen en
baden’ 132 in het Besluit activiteiten leefomgeving onder de
Omgevingswet.

131

Zie: wetten.nl - Regeling - Besluit hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwemgelegenheden BWBR0003716 (overheid.nl).
132
Zie: Rijksregels activiteit 'Gelegenheid bieden tot zwemmen en baden'|Informatiepunt Leefomgeving
(iplo.nl).
Pagina 194 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Het RIVM heeft in 2021 geadviseerd over de risico’s van verhoogde
gehalten aan chloraat in zwemwater in een bepaald zwembad. Het
gehalte chloraat lag daar boven een toekomstige norm voor chloraat in
zwemwater van 30 mg/L (de Wit en Bokkers, 2021). Deze toekomstige
norm voor de waterkwaliteit in zwemwater staat in de geconsolideerde
versie van het Besluit Activiteiten Leefomgeving (zie daarin tabel
15.16) 133. In dit toekomstige besluit staan ook kwaliteitseisen voor
bromaat en de som van trihalomethanen in water en voor trichlooramine
en ozon in lucht (zie Tabel 15.22 in het Besluit Activiteiten
Leefomgeving). Dit besluit moet nog in werking treden (situatie
augustus 2023). De gemeten gehalten aan chloraat in het betreffende
zwembad waren 53 en 71 mg/L. Chloraat wordt gevormd wanneer
chloorgas, chloordioxide of hypochloriet gebruikt worden als
desinfectiemiddel. Het RIVM concludeerde dat gezondheidskundige
grenswaarden werden overschreden, maar dat dit naar verwachting niet
heeft geleid tot gezondheidsrisico’s voor zwemmers. Eind 2021 heeft het
RIVM op verzoek van ministerie van IenW een herziene advieswaarde
afgeleid voor de normering van het chloraatgehalte van zwemwater in
zwembaden op basis van de actuele wetenschappelijke inzichten over de
schadelijkheid van chloraat (de Wit, in voorbereiding). Deze
advieswaarde komt beduidend lager uit dan de waarde van 30 mg/L. De
technische haalbaarheid is niet betrokken in de afleiding van deze
herziene advieswaarde. Deze herziene waarde is nog niet vastgesteld.
B5.4 Desinfectiebijproducten (DBP’s) en afbraakproducten in
koel- en proceswater
Bij de toepassing van oxidatieve chloor- of broomhoudende biociden
voor desinfectie of conservering kunnen zogenoemde
desinfectiebijproducten (DBP’s) ontstaan. Er is een richtsnoer
beschikbaar voor het beoordelen van de milieurisico’s van deze DBP’s
(ECHA, 2017). De meest relevante productsoorten die kunnen leiden tot
milieurisico’s door DBP’s zijn volgens dit richtsnoer PT02 (zie hierboven
in paragraaf B5.2), PT11 en PT12. Bij PT11 kan het gaan om
grootschalige directe lozingen van koel- of proceswater (zie paragraaf
5.3.2). Bij PT12 is er grote kans op het ontstaan van DBP’s in het
substraat (bijvoorbeeld water met papierpulp) waaraan het biocide
wordt toegevoegd. In het richtsnoer wordt een aantal relevante DBP’s
genoemd. Het gaat onder andere om trihalomethanen, gehalogeneerde
azijnzuren en gehalogeneerde acetonitrilen. Het richtsnoer gaat ook in
op afbraakproducten zoals chloriet, chloraat en bromaat. Een aantal
werkzame stoffen dat kan leiden tot deze DBP’s en afbraakproducten is
inmiddels goedgekeurd. Het gaat om actief chloor, dat gegenereerd
wordt uit natriumchloride door elektrolyse, of actief chloor, dat gevormd
wordt uit een precursor (zoals natriumhypochloriet, calciumhypochloriet
of waterstofhypochloriet (onderchlorigzuur)). Enkele andere oxidatieve
chloor- of broomhoudende biociden zitten momenteel nog in de
Europese beoordelingsfase. Bij de beoordelingen van de inmiddels
goedgekeurde oxidatieve halogeenhoudende werkzame stoffen is geen
beoordeling van milieurisico’s uitgevoerd van DBP’s. Er wordt verwezen
naar een afspraak die gemaakt is in ENV WGII2016 134 dat de
133

Zie: Besluit van 3 juli 2018, houdende regels over activiteiten in de fysieke leefomgeving (Besluit
activiteiten leefomgeving) (omgevingsweb.nl).
134
Zie: https://echa.europa.eu/documents/10162/94f93698-162a-fa19-f946-9e4cedb181ba.
Pagina 195 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

risicobeoordeling van de DBP’s wordt meegenomen bij de
herbeoordeling (renewal) van de werkzame stof. Bij de huidige onder
overgangsrecht toegelaten biociden op basis van oxidatieve halogeen
bevattende werkzame stoffen is de beoordeling van DBP’s ook nog niet
meegenomen.

Pagina 196 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 6 Blootstellingsmeldingen aan het NVIC

B6.1 Aantallen meldingen bij het NVIC
Bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) worden
meldingen van blootstellingen (blootstellingsincidenten) aan chemische
stoffen geregistreerd. De informatie in deze bijlage is gebaseerd op de
NVIC-jaaroverzichten 135 en op meer specifieke informatie over biociden
die het NVIC levert aan het Ctgb. Het gaat bij de meldingen om
chemische stoffen in de volle breedte zoals: geneesmiddelen, huishouden doe-het-zelfproducten, cosmetica, drank en genotsmiddelen en
bestrijdingsmiddelen. Het betreft meldingen over acute blootstellingen
vanuit de particuliere omgeving en meldingen van acute
bedrijfsongevallen. Van het totaal aantal blootstellingen van mensen
komt circa 2 procent uit bedrijfsongevallen. Het NVIC registreert aan de
hand van meldingen van artsen en dierenartsen. Uit de door het NVIC
gerapporteerde gegevens is niet te achterhalen of er daadwerkelijk
sprake is van vergiftigingsverschijnselen en ook niet welke
verschijnselen dat dan zijn en hoe ernstig ze zijn. Het NVIC registreert
wel de symptomen op het moment van het contact met de hulpverlener.
Of na dit contact nog verschijnselen optreden, wordt niet standaard
nagegaan. Ook registreert het NVIC, indien bekend, of er sprake is van
opzettelijke vergiftiging (mededeling NVIC).
De biocidetoepassingen met de meeste telefonische meldingen zijn
opgenomen in onderstaande tabel. Dit betreft zowel meldingen over
mensen als over dieren.
Tabel B6.1 Toepassingen van biociden, waarvoor het hoogste aantal telefonische
meldingen van blootstellingsincidenten is geregistreerd (humaan en veterinair).

Biociden
2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021
Rodenticiden
(inclusief
465
549
552
541
593
657
696
649
582
alfachloralose)
Middelen tegen
271
193
208
292
257
316
314
307
322
mieren
Oppervlakte
176
182
232
208
172
197
227
261
236
desinfectie
Schimmelverwijderaar 141
157
154
150
148
150
144
192
154
Huiddesinfectie
58
59
57
79
74
100
130
644
517
mensen
Afweermiddelen
107
97
92
144
92
153
121
123
78
(insecten)
Desinfectie zwembad,
waterbed, tanks,
81
87
120
94
107
148
100
185
139
waterleiding
Middelen tegen
60
80
71
91
105
100
76
85
60
groene aanslag
Middelen tegen
18
24
28
26
43
42
36
34
32
motten (divers)
135

Zie: Jaaroverzichten - Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (umcutrecht.nl).
Pagina 197 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bij het interpreteren van trends in de telefonische meldingen moet
worden opgemerkt dat er mogelijk een verschuiving is opgetreden van
bellen naar het raadplegen van de website van het NVIC. Sinds 2023
registreert het NVIC naast de telefonische meldingen ook welke
informatie op zijn website wordt geraadpleegd. Het NVIC biedt pas sinds
2021 veterinaire informatie op zijn website aan. Dit heeft naar
verwachting invloed op het aantal telefonische meldingen over
blootstelling van dieren (mededeling NVIC).
In Tabel B6.1 is te zien dat het ook in Nederland vooral gaat om de
plaagbestrijdings- en afweermiddelen (rodenticiden, middelen tegen
mieren, afweermiddelen tegen insecten en middelen tegen motten) en
de desinfectiemiddelen (oppervlaktedesinfectie, schimmelverwijderaar,
huiddesinfectie, desinfectie zwembad, waterbed, tanks en waterleiding
en middelen tegen groene aanslag). Op basis van de gegevens van het
NVIC is er zicht op de blootstellingsincidenten met biociden uit
hoofdgroep 1 (desinfectiemiddelen) en hoofdgroep 3
(plaagbestrijdingsmiddelen), maar niet op de blootstellingsincidenten
met biociden uit hoofdgroep 2 (conserveermiddelen) en hoofdgroep 4
(andere biociden). Zie Bijlage 1 voor een overzicht van deze indeling in
hoofdgroepen van biociden en de productsoorten die daaronder vallen.
Het is overigens mogelijk dat er nauwelijks blootstellingsincidenten zijn
met conserveermiddelen, omdat conserveermiddelen vaak in
behandelde voorwerpen zitten. Er zijn wel blootstellingsincidenten
gemeld met bijvoorbeeld huishoudmiddelen en doe-het-zelfproducten,
waarbij het incident gaat over het hele product (schoonmaakmiddel,
verf, lijm, enzovoort), waarin dan een biocide als conserveermiddel kan
zitten.
B6.2 Blootgestelden
De meeste meldingen van blootstelling aan biociden betreffen dieren
(vooral honden en katten) en jonge kinderen. Bij dieren gaat het vooral
om blootstelling aan rodenticiden, mierenmiddelen en middelen tegen
groene aanslag, producten die vaak verspreid in en om het huis worden
gebruikt. Bij alle meldingen van blootstelling aan biociden zijn jonge
kinderen de belangrijkste groep. Opvallend is dat schimmelverwijderaars
en middelen tegen groene aanslag relatief weinig meldingen van
blootstelling aan jonge kinderen geven. De meldingen van blootstelling
aan schimmelverwijderaar vallen voor het grootste deel in de categorie
18-65 jaar. Dit lijkt erop te wijzen dat die blootstelling vooral plaatsvindt
bij het toepassen van deze middelen (bijvoorbeeld in badkamers).
B6.3 Rodenticiden
De belangrijkste categorie Rodenticiden is de groep van anticoagulantia.
Daarnaast zijn er ook de rodenticiden op basis van alfachloralose. Vanaf
2018 neemt het aantal meldingen voor blootstelling aan rodenticiden op
basis van alfachloralose toe. Het gaat met name om honden en katten,
maar ook kinderen ‘snoepen’ geregeld van deze middelen. Dit is
zorgelijk, omdat alfachloralose snellere en ernstigere
vergiftigingsverschijnselen geeft dan anticoagulantia.
Begin 2019 heeft het NVIC melding gemaakt bij het Ctgb dat er een
flinke stijging is waar te nemen in meldingen van vergiftigingen van
Pagina 198 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

katten en honden met alfachloralose. Op basis daarvan heeft het Ctgb
besloten dat de navulverpakkingen voor particulieren van middelen
tegen muizen op basis van alfachloralose niet meer in Nederland
verkocht mogen worden. Dit moest resulteren in een afname van het
aantal meldingen van blootstelling aan rodenticiden op basis van
alfachloralose. Vanaf 2020 lijkt er inderdaad sprake te zijn van een
afname van het aantal meldingen van blootstelling door katten en
honden aan deze middelen. Het is mogelijk dat dit komt door het verbod
op de navulverpakkingen, maar het aantal meldingen kan ook lager
worden doordat dierenartsen beter bekend zijn met deze problematiek.
Het NVIC ziet namelijk nog geen duidelijke afname van het aantal
raadplegingen door dierenartsen van de informatie over alfachloralose
op zijn website (mededeling NVIC).
B6.4 Desinfectiemiddelen
In 2020 zijn de blootstellingsmeldingen voor alle desinfectiemiddelen
gestegen. De toename van het aantal meldingen voor
desinfectiemiddelen hangt samen met het toegenomen gebruik in
verband met de coronapandemie. Het gaat hierbij vooral om de
blootstelling van jonge kinderen aan alcoholische handgels. Deels zal het
hier niet alleen om biociden (handdesinfectiemiddelen) gaan, maar ook
om cosmetische handgels (reinigen). Volgens de informatie van het
NVIC “kregen jonge kinderen vaak een of meerdere slokjes binnen.
Soms kwam het product per ongeluk in de ogen terecht”.
Ook het aantal blootstellingen aan desinfectiemiddelen voor
zwembadwater is gestegen (zie ook NVWA 2021c). De meest
voorkomende blootstelling is inhalatie van chloorgas bij het openen van
de verpakking. Het chloorgas kan ontstaan bij het niet volledig droog
opbergen van de tabletten (zie ook paragraaf 4.4).
De jaarrapportage 2020 van het NVIC maakt ook melding van
blootstelling aan desinfectiemiddelen voor de mondholte: “In april 2020
openden tandartspraktijken weer hun deuren. Patiënten werd vaak
gevraagd hun mond te spoelen met een peroxide oplossing. Dat ging
niet altijd goed: soms werd de waterstofperoxide doorgeslikt of werd
een te hoge concentratie waterstofperoxide gebruikt”. Er zijn geen
toegelaten biociden voor PT01 (huiddesinfectie) op basis van
waterstofperoxide en ook geen geneesmiddelen met een
handelsvergunning. Als het middel wordt aangeprezen voor desinfectie
kan het een illegaal biocide zijn. Als een dergelijke claim ontbreekt, kan
het gaan om een cosmeticatoepassing (zie paragraaf 3.10).
B6.5 Middelen tegen groene aanslag
Met name katten blijken te worden blootgesteld aan middelen tegen
groene aanslag. De katten hebben na blootstelling last van “verbrande
tongen”. Voor deze middelen tegen groene aanslag heeft het Ctgb in de
zomer van 2018 extra maatregelen voorgeschreven. 136 Sinds 2018 is er
inderdaad een beperkte afname van het aantal meldingen van de
blootstelling van katten aan middelen tegen groene aanslag. In de
NVIC-jaarverslagen zijn de veterinaire meldingen te vinden. Voor
136

Zie: Waarschuwingszin op groene aanslagreiniger|Biociden.
Pagina 199 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

middelen tegen groene aanslag zijn de aantallen: 52 (2017), 46 (2018),
39 (2019), 43 (2020), 29 (2021) en 34 (2022). De beperkte afname zou
het gevolg kunnen zijn van de publiciteit rond ‘verbrande tongen’ of de
waarschuwing op de verpakking, waardoor gebruikers beter ervoor
zorgen dat katten niet worden blootgesteld. Ook hiervoor zou het
kunnen dat er minder telefonisch wordt gemeld, omdat dierenartsen
bekend zijn met de problematiek en informatie opzoeken op de website
van het NVIC.

Pagina 200 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 7 Risicovolle behandelde voorwerpen

B7.1 Mondkapjes
Het RIVM heeft in 2021 onderzoek gedaan naar de chemische veiligheid
van mondkapjes (Wijnhoven et al., 2021). Aan mondkapjes worden
onder meer grafeen, nanozilver en nanokoper toegevoegd, waarbij een
antivirale of antibacteriële werking wordt genoemd. Er is in dit
onderzoek gekeken naar eventuele risico’s van deze stoffen wanneer
deze zijn toegepast in mondkapjes. Er bleek echter te weinig informatie
beschikbaar om als basis te dienen voor een betrouwbare
blootstellingsschatting. Uit de ECHA-database over werkzame stoffen in
biociden 137 blijkt dat ‘silver’ voor PT02 nog in het
beoordelingsprogramma zit. Dit betekent dat deze stof als werkzame
stof in mondkapjes mag worden toegepast. Grafeen en nanokoper zitten
niet in het beoordelingsprogramma van ECHA, dus mogen niet in textiel
zoals mondkapjes worden toegepast.
Ook het Belgische instituut Sciensano heeft in 2022 de veiligheid van
mondkapjes onderzocht waaraan biociden met zilver zijn toegevoegd
vanwege de antimicrobiële eigenschappen (Mast et al., 2022). Op basis
van theoretische berekeningen is er mogelijk een te hoge blootstelling
aan bepaalde vormen van zilver. In één soort mondkapje was het
zilvergehalte zo hoog, dat een risico voor de gezondheid niet kan
worden uitgesloten. De onderzoekers geven aan dat er nog veel
onderzoek nodig is om de risico’s van gebruik van zilver in mondkapjes
goed te kunnen inschatten. Als de mondkapjes een gezondheidsclaim
hebben, dan is dit een primaire biocideclaim en hebben ze een toelating
nodig als biocide (zie paragraaf 6.3).
B7.2 Voedselcontactmaterialen
Voedselcontactmaterialen kunnen geproduceerd zijn met biociden om
het oppervlak van het materiaal te beschermen tegen microbiële
schade. Deze voedselcontactmaterialen met biociden worden in de
biocideregelgeving (met biociden) behandelde voorwerpen genoemd.
Voorbeelden van voedselcontactmaterialen die met biociden
geproduceerd kunnen zijn, zijn: plastic snijplanken, keramisch of plastic
keukengerei, koelkastvoeringen, membraanfilters voor dranken of
proceswater, aanrechtbladen en coatings voor verpakkingspapier. Deze
biociden in voedselcontactmaterialen kunnen vervolgens onbedoeld in
voedsel terechtkomen. De ad-hoc werkgroep ‘Assessment of Residue
Transfer to Food’ (ARTFood) maakt een guidance 138 waarmee ingeschat
kan worden hoeveel residuen van biociden in voedsel terechtkomen. In
dit richtsnoer is ook een hoofdstuk over voedselcontactmaterialen
opgenomen. Dit richtsnoer is nog in concept en dus nog niet
geïmplementeerd. Zie ook de website van het RIVM voor meer
informatie over voedselcontactmaterialen 139. Hier staat onder meer
137 Zie: Information on biocides - ECHA (europa.eu).

138
DRAFT Guidance on Estimating Transfer of Biocidal Active Substances into Foods – Professional Uses, Zie:
https://echa.europa.eu/documents/10162/1094048/artfood_draft_prof_uses_en.pdf/77fef4bd-93b2-34073507-18db2b26b8ce?t=1646641163003.
139
Zie: Voedselcontactmaterialen | Risico's van stoffen (rivm.nl).

Pagina 201 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

vermeld dat er in aanvulling op de Europese kaderverordening 140 voor
voedselcontactmaterialen, voor plastics Europese specifieke regelgeving
geldt. Voor diverse andere materialen is er aanvullende regelgeving in
de Nederlandse Warenwetregeling Verpakkingen en Gebruiksartikelen 141
(WrVG) te vinden. Hierin staan bijvoorbeeld toegestane
slijmbestrijdingsmiddelen (PT12) voor gebruik in papier en karton en
verduurzamingsmiddelen voor hout en kurk (PT08). Hierbij staat wel het
volgende: ‘Tijdens de verwerking van de grondstoffen tot eindproducten
mogen nog de volgende stoffen worden toegepast, met dien verstande,
dat zij slechts mogen worden gebruikt indien de bestrijdingsmiddelen
die deze stoffen bevatten op grond van de Wet biociden en
gewasbeschermingsmiddelen zijn toegelaten.’ Voor PT08 staat onder
andere carbendazim op de ‘positieve lijst’ van toegestane stoffen. Deze
stof zit niet in het beoordelingsprogramma voor PT08, dus toepassing in
hout is verboden. Bovendien is deze stof vanwege zijn
gevaarseigenschappen een uitsluitingsstof (zie paragraaf 7.3.1). Een
dergelijke stof is dus ook daarom ongewenst in
voedselcontactmaterialen. Vanwege de hierboven aangehaalde
voorwaarde in de WrVG is carbendazim niet toegestaan in bijvoorbeeld
houten kratjes voor voedingsmiddelen. Het is verwarrend dat deze stof
wel genoemd wordt in de WrVG als onder voorwaarde toegestane stof in
voedselcontactmaterialen. Naar verwachting is niet voor iedereen
duidelijk hoe de genoemde voorwaarde moet worden gecontroleerd. Dit
voorbeeld laat ziet dat een update van de WrVG wenselijk is.
B7.3 Combinaties van isothiazolinonen
Het RIVM heeft in 2022 onderzoek gedaan naar de gecombineerde
blootstelling aan drie veelgebruikte isothiazolinonen (Affourtit et al.,
2022), te weten MIT, CMIT en BIT (NB: in het rapport wordt voor MIT de
afkorting MI gebruikt en voor CMIT de afkorting CMI). Deze stoffen
zitten als conserveermiddel in cosmetica, schoonmaakmiddelen, verf,
lijm en speelgoed (NB: de conserveringsmiddelen in cosmetica en
speelgoed vallen niet onder de biocideregelgeving). De stoffen hebben
allemaal de eigenschap dat ze allergische reacties van de huid kunnen
veroorzaken. Om blootstellingsberekeningen te kunnen uitvoeren, zijn
gegevens verzameld over de concentraties MIT, CMIT en BIT in diverse
typen producten. Deze gegevens zijn deels gebaseerd op analyses door
de NVWA, en deels op gerapporteerde waarden in wetenschappelijke
publicaties. Zo bleek BIT aanwezig in 71 procent van de wasmiddelen.
Van de muurverven bevat 90 procent BIT en/of MIT en 18 procent CMIT.
Uit een onderzoek dat was uitgevoerd in 5 verschillende EU landen, dat
in 27 procent van de muurverven OIT aanwezig is en dat in 50 procent
van de muurverven DCOIT aanwezig is. In een Amerikaanse studie naar
lijmen bevatte meer dan 51 procent van de monsters BIT en/of MIT en
32 procent bevat CMIT. Isothiazolinonen in wasmiddelen, verf en lijm
lijken een relevante bijdrage te leveren aan de totale blootstelling aan
dit type stoffen. Het RIVM-onderzoek levert aanwijzingen op dat de
totale blootstelling aan isothiazolinonen soms hoger is dan de veilige
hoeveelheid. Dat wil zeggen de hoeveelheid waarbij geen inductie van
sensibilisatie van de huid wordt verwacht. Daarbij is gebruikgemaakt
140

Zie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32004R1935.
Zie: wetten.nl - Regeling - Warenwetregeling verpakkingen en gebruiksartikelen - BWBR0034991
(overheid.nl).
141

Pagina 202 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

van een zogenoemd No Expected Sensitisation Induction Level (NESIL)
en Sensitisation Assessment Factors (SAFs). Om te beoordelen of de
totale blootstelling aan isothiazolinonen daadwerkelijk hoger is dan de
veilige hoeveelheid, is meer informatie nodig over de concentraties van
alle isothiazolinonen in verschillende producten en over hoe vaak en
hoeveel mensen zulke producten gebruiken.
B7.4 Europees toezicht op behandelde voorwerpen
Op de websites van de toezichthouders is gezocht naar informatie die
aangeeft of geconstateerde afwijkingen van de regelgeving voor met
biociden behandelde voorwerpen als risicovol kunnen worden
beoordeeld. Dit leverde alleen informatie op over een Europese
handhavingsactie.
In 2019 is een Europese handhavingsactie uitgevoerd, gericht op
behandelde voorwerpen (ECHA, 2020). Op ongeveer een derde van de
artikelen en mengsels was de kwaliteit van de informatie op het etiket
onvoldoende. Regelmatig ontbrak de naam van de werkzame stof uit de
toegepaste biocide. Op basis van de eigen verklaring van de benaderde
bedrijven over de gebruikte biociden bleek 2,5 procent van de
behandelde voorwerpen een illegale werkzame stof te bevatten. Het
rapport maakt geen melding van eventuele risico’s. Het constateren van
de toepassing van illegale werkzame stoffen in behandelde voorwerpen
is lastig, omdat deze alleen hoeven te worden vermeld op de verpakking
van deze behandelde voorwerpen als er speciale etiketteringseisen
gelden of als er sprake is van een secundaire biocideclaim (zie paragraaf
6.3).
B7.5 Bijeenkomsten Kennisnetwerk Biociden over behandeld
textiel en hout
Door het Kennisnetwerk Biociden zijn twee bijeenkomsten gehouden
over behandelde voorwerpen. Eén over textiel 142 en één over met
biociden behandeld hout 143. Hieruit kwam informatie naar voren over
risicovolle behandelde voorwerpen.
Er is bijvoorbeeld een Zweeds rapport over uitloging van zilver uit
sportkleding (Svenskt Vatten, 2018). Na tien wasbeurten is het zilver
voor gemiddeld twee derde uitgeloogd naar het waswater en dit geeft
potentiële risico’s voor aquatische organismen.
Certificaten zoals Woolmark stellen eisen aan de hoeveelheid biociden
(tegen insecten) die minimaal in wol aanwezig moet zijn na behandeling
van de wol met deze biociden. Het vereiste basisniveau voor de
insecticiden in wol is volgens een tabel in een document van
Woolmark 144 voor permethrin minimaal 35 mg/kg, voor chloorfenapyr 47
mg/kg, voor sulcofuron 3.175 mg/kg en voor fipronil 4 mg/kg. Het is
voorstelbaar dat deze insecticiden bij de productie van wollen producten
en bij het wassen of schoonmaken ervan in het water terechtkomen.
Hierdoor kunnen risico’s voor aquatische organismen ontstaan.
142 Zie: Meer aandacht voor biociden in textiel|Kennisnetwerk Biociden.
143
144

Zie: KNB-webinar: Met biociden behandeld hout|Kennisnetwerk Biociden.
Zie: 8 IWS Nominee Company Ltd 1998 (woolmark.com).
Pagina 203 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bij met biociden behandeld hout is voor de gebruiker vaak onduidelijk
welke werkzame stoffen zijn toegepast en is de etikettering vaak
onvoldoende. Dit hout kan stoffen bevatten met relatief ernstige
gevaarseigenschappen (zie paragraaf 7.3.1) en mag in dat geval niet
worden gerecycled of verbrand. Bij bepaalde toepassingen van het hout
kunnen de toegepaste werkzame stoffen uitlogen naar de bodem en/of
het oppervlaktewater. Ook zijn er potentiële risico’s voor de mens,
bijvoorbeeld door blootstelling bij het verwerken van het hout.

Pagina 204 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 8 Resistentie-ontwikkeling door biociden

B8.1 Resistentie-ontwikkeling door desinfectiemiddelen
Het RIVM heeft in 2022 gezocht naar nieuwe literatuur (tot en met
aanvang 2022) over resistentie tegen desinfectiemiddelen (Montforts,
2022). De aanleiding hiervoor was het sinds 2020 toegenomen gebruik
van desinfectiemiddelen door de coronapandemie. De conclusie uit deze
studie is dat hierover nog geen nieuwe inzichten zijn gepubliceerd.
Montforts (2022) wijst erop dat de Gezondheidsraad in haar advies uit
2016 de ernst en de omvang van resistentie-ontwikkeling door het
gebruik van desinfectiemiddelen niet kon duiden, omdat er nog
onvoldoende bekend was. Van Dijk et al. (2022) wijzen er op dat in het
overgrote deel van de literatuur waarin oorzaken van infectie-uitbraken
onderzocht werden, resistentie tegen desinfectiemiddelen niet werd
meegenomen.
Collet et al. (2021) stellen in hun rapport dat er een grote hoeveelheid
gegevens is die een rol voor desinfectiemiddelen bij het ontstaan van
resistentie tegen antimicrobiële stoffen ondersteunen. Het belang van
deze rol hangt voor een groot deel af van het type biocide dat wordt
gebruikt, de eigenschappen van het aangetaste micro-organisme en de
methode en situatie waarin het biocide is gebruikt. Dit is in lijn met de
analyse in het advies van de Gezondheidsraad in 2016. Het hiervoor
genoemde aanvullende literatuuronderzoek door RIVM uit 2022 heeft
verder geen nieuwe inzichten opgeleverd.
Collet et al. (2021) hebben het risico op ontstaan van resistentie voor de
verschillende werkzame stoffen ingeschat:
• Zeer onwaarschijnlijk: alcoholen, waterstofperoxide, perazijnzuur
en zwakke organische zuren.
• Onwaarschijnlijk: op aldehyde gebaseerde producten en
chloorafgevende agentia.
• Waarschijnlijk: chloorhexidine en quaternaire
ammoniumverbindingen.
• Zeer waarschijnlijk: triclosan.
Triclosan mag overigens niet meer worden toegepast in biociden, maar
nog wel in cosmetica.
Zilver en nanozilver kunnen als antibioticum en als desinfectiemiddel
worden gebruikt. Van zilver is bekend dat het resistentie bij bacteriën
opwekt 145. Uit een recente studie (Stabryla et al., 2021) blijkt dat
bacteriën ook resistent kunnen worden tegen nanozilver. Naar het nu
lijkt, blijven de meest zorgwekkende bacteriën wel gevoelig voor
nanozilver. Collet et al. (2021) vinden dat het mechanisme van
resistentie tegen (nano)zilver beter onderzocht moet worden om te
beoordelen of kruisresistentie tegen antibiotica een risico voor de
volksgezondheid is.

145

Zie: Resistentie tegen nanozilver: een nieuw probleem?|RIVM.
Pagina 205 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B8.2 Resistentie-ontwikkeling door azolen
In de afgelopen jaren is gezocht naar ‘hotspots’ waar azolenresistente
Aspergillus fumigatus aanwezig is. Het gaat dan om resistentie tegen als
geneesmiddel gebruikte triazolen die op basis van hun
werkingsmechanisme behoren tot de DMI-fungiciden (demethylase
inhibitors). In 2017 kwamen locaties waar bedrijfsmatige compostering
plaatsvindt naar voren als hotspots 146. Voorbeelden van daarna
gevonden hotspots zijn bloembollenafval, groenafval en gesnipperd
houtafval (CLM, 2021a). Azolen die behoren tot de DMI-fungiciden
worden toegepast als gewasbeschermingsmiddel, biocide,
(dier)geneesmiddel en ook in cosmetica (bijvoorbeeld climbazool in antiroos shampoo). In Nederland komen de volgende triazolen/DMIfungiciden als werkzame stoffen voor in toegelaten
houtconserveringsmiddelen (PT08): propiconazool en tebuconazool.
Volgens de sector zou jaarlijks circa 1.000 kg aan werkzame stof voor
houtconservering worden gebruikt. Jaarlijks zou circa 700.000 m3 met
azolen verduurzaamd hout worden gebruikt in Nederland, deels
afkomstig uit Nederland en voor een deel geïmporteerd. Gegevens over
het aandeel geïmporteerd hout ontbreken. Geïmporteerd hout (van
buiten de EU) kan ook nog cyproconazool bevatten. De goedkeuring
voor deze stof in de EU is in 2020 verlopen. Het gebruik van azolen als
werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen is veel breder (14
werkzame stoffen, circa 148.000 kg werkzame stof in 2016).
CLM heeft vervolgens onderzoek gedaan naar onder andere houtafval op
biomassawerven, gemeentewerven en bij energiecentrales (CLM,
2021b). Hierbij is gekeken naar B-hout en C-hout. B-hout is geverfd
hout of plaatmateriaal. Dit hout kan verontreinigd zijn met stoffen (zoals
azolen) die aan de verf of coatings zijn toegevoegd om schimmelgroei te
remmen. C-hout is geïmpregneerd hout. Dit hout is behandeld met
stoffen die schimmelgroei remmen. In de brief van IenW (IenW, 2021a)
wordt B-afvalhout aangeduid als geverfd, gelakt of verlijmd hout en Chout als verduurzaamd met biociden, waaronder azolen. Het is natuurlijk
wel de vraag hoe goed B-hout- en C-hout van elkaar worden
gescheiden.
Bij het onderzoek in B- en C-houtafval op biomassawerven zijn in de
helft van de monsters resistente schimmels aangetroffen. Dit hout bevat
in bijna alle gevallen ook azolen. De monsters zonder resistente
schimmels zijn afkomstig van grof materiaal. De monsters met
resistente A. fumigatus zijn afkomstig van fijn of semi-grof materiaal.
Het B-houtafval bij de energiecentrales bevat in vier monsters wel A.
fumigatus, in lage gehalten, maar geen resistente. De monsters zijn
semi-grof en een mix van grove en fijnere stukken. In één monster bij
een energiecentrale is een hoog gehalte resistente A. fumigatus
aangetroffen. Dit monster bestaat uit fijngemalen bouw- en sloopafval,
snoeihout en 1 procent GFT-afval; het monster bevat ook azolen.
Op gemeentewerven bevat het B-houtafval geen A. fumigatus en geen
azolen. Het C-houtafval bevat wel azolen en soms lage gehaltes A.
fumigatus, maar geen resistente A. fumigatus. Zowel B-, als C-houtafval
146

Zie: Resistente Aspergillus schimmels bij bedrijfsmatige compostering|RIVM.

Pagina 206 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

op gemeentewerven is grof hout zonder rafels. Deze textuur verklaart
dat hierin niet of nauwelijks A. fumigatus wordt gevonden.
In totaal is in het B-hout in 13 procent van de monsters (dit zijn drie
monsters) van biomassawerven en een energiecentrale sprake van ’zeer
hoge aantallen resistentie’ (van 8.500 tot 155.000 CFU 147/g). In C-hout
laat 8 procent van de monsters (dit is één monster) van
biomassawerven zeer hoge aantallen resistentie zien (87.500 CFU/g).
Propiconazool en tebuconazool zijn goedgekeurd voor PT07, PT08 en
PT09. Voor PT08 (houtconservering) vindt momenteel (begin 2023) de
herbeoordeling plaats. Deze stoffen kunnen dus behalve als
houtconserveringsmiddel ook worden toegepast als
filmconserveringsmiddel (PT07) en als conserveermiddel voor allerlei
soorten vezels en kunststoffen (PT09). In welke mate er ook relevante
toepassingen zijn in PT07 en PT09 is onduidelijk. Voor tebuconazool zijn
er in de ECHA-database meer dan 300 toegelaten biociden in PT08 en
geen enkele in PT07 of PT09 in de EU. Voor propiconazool zijn er 918
toegelaten biociden in PT08 en is er 1 toegelaten biocide in PT07. Dit
laatstgenoemde middel is toegelaten in Nederland, Frankrijk,
Denemarken en Estland en bevat 50 procent propiconazool. Als dit veel
wordt gebruikt, kan dit leiden tot de aanwezigheid van propiconazool in
B-hout, omdat dit hout een coating kan hebben. Beide triazolen hebben
geen toelating in PT06, dus mogen niet worden toegepast voor de
conservering van bijvoorbeeld verf of lijm (maar dus wel in
films/coating, PT07).
Door het FRAC (Fungicide Resistence Action Committee) wordt een lijst
bijgehouden 148 over fungiciden, hun werkingsmechanisme en het risico
dat er resistentie of kruisresistentie tegen dit fungicide ontstaat. Op
deze lijst staan met name fungiciden die in gewasbeschermingsmiddelen
worden gebruikt. Tot de DMI-fungiciden behoren niet alleen de triazolen,
maar onder meer ook de imidazolen. Op de FRAC-lijst staat hierbij dat
het verstandig is rekening te houden met kruisresistentie tussen diverse
DMI-fungiciden. Enkele benzimidazolen op de FRAC-lijst worden ook als
werkzame stof in biociden gebruikt in bijvoorbeeld carbendazim, dat is
goedgekeurd voor PT07 (filmconservering) en PT10 (conservering
bouwmaterialen) en thiabendazool dat in het beoordelingsprogramma
van ECHA zit voor PT07, PT09 (vezels en kunststoffen) en PT10.
Benzimidazolen vallen onder de MBC-fungiciden. Ook TMAD
(Tetrahydro-1,3,4,6-tetrakis(hydroxymethyl)imidazo[4,5-d]imidazole2,5(1H,3H)-dione) zit in het beoordelingsprogramma van ECHA voor
PT06, PT11, PT12 en PT13. Het is onduidelijk wat het
werkingsmechanisme hiervan is. Op de FRAC-lijst staat dat carbendazim
en thiabendazool een hoog risico op resistentie geeft. TMAD komt niet
op de lijst voor.
Britse onderzoekers hebben onderzocht of er A. fumigatus stammen zijn
die resistent zijn tegen fungiciden met verschillende
werkingsmechanismen 149 (Fraaije et al., 2020). Dit blijkt het geval te
zijn. De stammen zijn geïsoleerd uit bodemmonsters en stedelijke
147 CFU = Colony Forming Units.
148
149

Zie: frac-code-list-2022--final.pdf.
De afkortingen DMI, MBC, Qol, SDHI en SBI staan voor verschillende werkingsmechanismen.
Pagina 207 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

luchtmonsters uit diverse Europese landen, waaronder Nederland. Er
zijn diverse stammen met een zogenoemde TR34- of TR46-mutatie die
resistent is tegen imazalil (DMI-fungicide), voriconazool (DMI-fungicide,
geneesmiddel), tebuconazool (DMI-fungicide), itraconazool (DMIfungicide, geneesmiddel), carbendazim (MBC-fungicide) en
pyraclostrobin (Qol-fungicide). Hiernaast is een enkele stam met de
genoemde mutaties ook resistent tegen boscalid (SDHI-fungicide). Geen
van de onderzochte stammen bleek resistent tegen terbinafine (SBI
class IV-fungicide, geneesmiddel). Dit onderzoek toont niet direct aan
dat er sprake is van kruisresistentie tussen MBC-fungiciden en DMIfungiciden, maar laat wel zien dat A. fumigatus gelijktijdig resistent kan
zijn tegen fungiciden met een aantal verschillende
werkingsmechanismen.
In B-afvalhout zullen naar verwachting ook bijvoorbeeld isothiazolinonen
(zoals BIT, BBIT, MBIT, CIT, MIT, CMIT, OIT en DCOIT) voorkomen,
maar CLM heeft hier in de onderzoeken niet naar gekeken. Wij hebben
geen onderzoek gevonden waarin is gezocht naar een verband tussen
isothiazolinonen en het ontstaan van (azolen)resistentie bij A.
fumigatus. Op de FRAC-lijst staat dat geen resistentie-ontwikkeling
bekend is van isothiazolinonen. Omdat de FRAC-lijst zich vooral richt op
gewasbeschermingsmiddelen, en isothiazolinonen daarvoor niet worden
gebruikt, is onduidelijk of er voldoende onderzoek is verricht hiernaar.

Pagina 208 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 9 Biociden in niet-doelsoorten

B9.1 Rodenticiden
Er zijn verschillende studies gepubliceerd over de vergiftiging en
doorvergiftiging van niet-doelsoorten door anticoagulante rodenticiden.
Het gaat om studies van de WUR en Alterra (Van den Brink, 2014) en
CLM, KAD en Bureau Waardenburg (Guldemond et al., 2020). De
conclusie uit dit laatste rapport is dat de doorvergiftiging met
rodenticiden nog steeds groot is. De studie laat zien dat 54 procent van
de onderzochte dieren rodenticiden bevatten 150. Het gaat hierbij om nietdoelsoorten zoals bos-, veld-, woel- en spitsmuizen en ook allerlei
vogelsoorten die blootgesteld kunnen worden aan rodenticiden. Deze
niet-doelsoorten kunnen vervolgens net als muizen en ratten gegeten
worden door predatoren. Op die manier kunnen dus ook predatoren
blootgesteld worden aan rodenticiden. De volgende predatoren worden
genoemd: roofvogels, uilen, vos en marterachtigen, zoals de
steenmarter, wezel en bunzing. In andere Europese landen wordt
gerapporteerd over de doorvergiftiging van rodenticiden op basis van
alfachloralose. In Nederland is onderzoek gedaan naar de vergiftiging
van honden en katten door rodenticiden op basis van alfachloralose
(Dijkman et al., 2023). Er was een plotselinge toename in het aantal
van deze vergiftigingen tussen 2018 en 2021. Bij 53 van de 96
blootgestelde honden en bij 17 van de 19 blootgestelde katten zijn er
effecten op het zenuwstelsel waargenomen. Van de blootgestelde
honden is 1 procent overleden, van de blootgestelde katten is dat 18
procent.
De resultaten van een Scandinavische onderzoek 151 spreken de
aannames die gemaakt zijn bij de stofgoedkeuring op meerdere punten
tegen: de tijd tussen het eten van het aas en de daadwerkelijke
immobilisatie van de muis is lang genoeg om een gebouw te verlaten.
Bedwelmde muizen vormen een makkelijke prooi en hebben dus een
grotere kans om te worden opgegeten door katten of andere roofdieren.
Ook bleken muizen grotere hoeveelheden aas te eten dan aangenomen
en dus hogere concentraties van de werkzame stof te bevatten.
In 2022 heeft CLM, KAD en Bureau Waardenburg (Gommer et al., 2022)
een studie gedaan naar het naar buiten de lokdoos
transporteren/verspreiden van vergiftigd lokaas en/of het verder
verspreiden van het vergiftigd lokaas buiten de lokdoos. Dit wordt
‘verslepen van lokaas’ genoemd. Uit dit onderzoek blijkt dat versleping
bijdraagt aan het risico op vergiftiging van niet-doelsoorten met
anticoagulanten en het rodenticide cholecalciferol. Het onderzoek richtte
zich niet op alfachloralose, omdat dit alleen is toegelaten voor de
doelsoort huismuis. De waargenomen versleping was door bruine ratten
en door een kat. Naast versleping draagt ook het betreden van de
lokdoos door niet-doelsoorten bij aan de risico’s op blootstelling van

150

Zie ook: Rodenticiden gemeten in niet-doelsoorten|Kennisnetwerk Biociden.
Zie: FULLTEXT01.pdf (diva-portal.org) en Alpha-chloralose poisoning in cats in three Nordic countries - the
importance of secondary poisoning|BMC Veterinary Research | Full Text (biomedcentral.com).
151

Pagina 209 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

niet-doelsoorten. Het rapport bespreekt ook maatregelen ter
voorkoming van versleping.
B9.2 Werkzame stoffen uit andere biociden
Naast de blootstelling aan rodenticiden zijn er ook signalen dat nietdoelsoorten worden blootgesteld aan werkzame stoffen uit andere
biociden. Zo heeft CLM (soms in samenwerking met anderen)
verschillende onderzoeken gepubliceerd over ‘pesticiden’ (werkzame
stoffen uit bestrijdingsmiddelen) in vleermuizen en vogels:
- Vleermuizen en pesticiden (Guldemond et al., 2016).
- Pesticiden in de boerenzwaluw (Guldemond et al., 2018a).
- Mezensterfte door buxusmotbestrijding? (Guldemond et al.,
2018b).
- Koolmezensterfte en buxusmotbestrijding (Guldemond et al.,
2019).
- Grutto’s en pesticiden (Lommen et al., 2021a).
- Pesticiden bij ringmussen in de Noordelijke Friese wouden bij
Eastermar (Lommen en al., 2021b).
Naar aanleiding van het CLM-rapport over mezensterfte in 2018 is ook
in Vlaanderen een dergelijke studie uitgevoerd (Gommers et al., 2019).
Een deel van de aangetroffen pesticiden in vleermuizen en vogels werd
in bovenstaande studies toegeschreven aan biociden. Het gaat met
name om werkzame stoffen die voorkomen in insectenafweermiddelen
(onder andere DEET), insectenbestrijdingsmiddelen (onder meer
permethrin) en houtconserveringsmiddelen (onder andere
propiconazool). Een aantal van de stoffen kan ook afkomstig zijn van
gewasbeschermingsmiddelen en/of diergeneesmiddelen.
In een rapport (Buijs en Samwel-Manting, 2019) van WECF (Women
Engage for a Common Future) wordt een relatie gelegd tussen
insecticiden in mest en de afname van weidevogels in Nederland. Het
Ctgb 152 en ook de WUR 153 stellen dat op basis van dit rapport deze relatie
niet kan worden onderbouwd.
Ook in een literatuurstudie (Bruinenberg et al., 2021) van het Louis Bolk
Instituut is gekeken naar de verspreidingsroutes van (residuen van)
chemische stoffen in krachtvoer naar mest en bodem en de mogelijke
effecten hiervan op het voedselaanbod voor weidevogels. Hoewel de
focus in dit onderzoek op gewasbeschermingsmiddelen ligt, zijn ook
andere chemische stoffen, waaronder biociden, meegenomen. Door het
ontbreken van inzicht in veelvoorkomende residuconcentraties in
koeienvlaaien, urine en mest op melkveebedrijven kunnen effecten op
insecten niet worden ingeschat. Wel is duidelijk dat weidevogels
blootgesteld kunnen worden aan bestrijdingsmiddelen (waaronder
biociden) via de mest.

152

Zie: Appreciatie rapport weidevogels|Brief|College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en
biociden (ctgb.nl).
153 Zie: Duiding van het rapport ‘Een onderzoek naar de mogelijke relaties tussen de afname van weidevogels
en de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen op veehouderijen’ door Jelmer Buijs en Margriet SamwelMantingh - WUR.
Pagina 210 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 10 Biociden in oppervlaktewater en grondwater

B10.1 Factsheets over voorbeeldstoffen
Binnen de Kennisimpuls Waterkwaliteit is voor biociden een aantal
werkzame stoffen als voorbeeldstof gekozen, waarvoor een factsheet is
opgesteld. In een notitie van de Kennisimpuls Waterkwaliteit staat
beschreven hoe de voorbeeldstoffen zijn geselecteerd (KIWK, 2022b).
De keuze is gevallen op de werkzame stoffen isothiazolinonen (onder
meer BIT, CIT, MIT, DCOIT), IPBC (jodocarb), tolylfluanide, DEET
(diethyltoluamide) en zilver. In de factsheets staat in welk type biocide
de genoemde werkzame stoffen worden gebruikt, of de werkzame stof
ook in gewasbeschermingsmiddelen en/of (dier)geneesmiddelen zit, de
stofeigenschappen, het gedrag in de waterketen en de zuivering,
analysemethoden, concentraties in water, risicogrenzen,
signaleringswaarden, risico’s en kansen voor de waterketen en een
eventueel handelingsperspectief. Opvallende waarnemingen in de
factsheets zijn:
• Isothiazolinonen (KIWK, 2022c): Deze werkzame stoffen kennen
een brede toepassing als conserveermiddel (PT06 t/m PT13) en
daarnaast als desinfectiemiddel (PT02 en PT04) en als antifouling
voor zeeschepen (PT21). Beschikbare risicogrenzen liggen onder
de rapportagegrens, zodat overschrijding ervan niet altijd
meetbaar is. Meestal is er geen risicogrens beschikbaar. Alle
beschikbare meetwaarden liggen onder de rapportagegrens. Het
is dus onduidelijk of er een probleem is voor de waterkwaliteit.
• IPBC (KIWK, 2022d): Deze werkzame stof wordt toegepast als
conserveermiddel (PT06 t/m PT10 en PT13). Risico’s zijn in
oppervlaktewater niet te verwachten, omdat gerapporteerde
concentraties laag zijn ten opzichte van risicorichtwaarden. Voor
het grondwater zitten IPBC en het afbraakproduct PBC echter niet
in het meetprogramma.
• Tolylfluanide (KIWK, 2022e): Deze werkzame stof mag worden
toegepast als filmconserveringsmiddel (PT07) en als antifouling
voor zeeschepen (PT21). In Nederland zijn echter geen
toegelaten biociden met deze werkzame stof. De beschikbare
meetresultaten in grond- en oppervlaktewater liggen onder
risicogrenzen. De stof wordt omgezet naar DMS en DMST. Bij
ozonisatie van DMS kan het kankerverwekkende NDMA ontstaan.
• DEET (KIWK, 2022f): Deze werkzame stof wordt gebruikt in
afweermiddelen tegen muggen en teken. Er zijn toegelaten
biociden met DEET voor gebruik op mensen, maar niet voor
gebruik op dieren. Deze stof wordt heel vaak aangetroffen in
oppervlaktewater, regelmatig in gehalten boven de beschikbare
indicatieve milieunorm. Het gaat vooral om water via de RWZI,
maar ook om water in landbouwgebieden. De stof wordt ook
aangetroffen in de winter, in grondwater en in mest. De bron is
onduidelijk. In de factsheet wordt op basis van informatie uit
andere landen de vraag gesteld of de onduidelijk onderbouwde
lage indicatieve Nederlandse milieunorm niet te streng is.
• Zilver (KIWK, 2022g): Deze werkzame stof wordt breed ingezet
als desinfectiemiddel (PT01 t/m PT05) en als conserveermiddel
Pagina 211 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

(PT06, PT07, PT09, PT10, PT11 en PT13). Deze stof wordt heel
vaak aangetroffen in water. Behandeld textiel (antigeur) lijkt een
belangrijke bron voor zilver in water, maar er is onvoldoende
zicht op de bronnen. De stof kan ook uit
gewasbeschermingsmiddelen of (dier)geneesmiddelen komen. De
gemeten concentraties zijn regelmatig hoger dan de beschikbare
milieunormen, maar vormen geen risico’s voor de mens.
B10.2 Emissieroutes naar water per productsoort
In Tabel B10.1 staat (met rode kleur) aangegeven welke productsoorten
via welke route in het water terecht komen.
Tabel B10.1 De emissieroutes van de productsoorten van biociden naar water,
aangegeven met rode kleur (Bron: Deltafact Biociden (KIWK, 2021)).

Hoofdgroep
Desinfectiemiddelen

Productsoort
RWZI
1. Menselijke hygiëne
2. Middelen die niet rechtstreeks op mens of
dier worden gebruikt.
3. Dierhygiëne
4. Contactoppervlakken voedsel en
diervoeders.
5. Drinkwater
Conserveer6. Tijdens opslag
middelen
7. Filmconserveringsmiddelen
8. Houtconserveringsmiddelen
9. Conserveringsmiddelen voor vezels, leer,
rubber en gepolymeriseerde materialen.
10. Conserveringsmiddelen voor
bouwmaterialen.
11. Conserveringsmiddelen voor
vloeistofkoelings- en verwerkingssystemen.
12. Slijmbestrijdingsmiddelen
13. Vloeibare conserveringsmiddelen voor
bewerking en versnijden.
Plaag14. Rodenticiden
bestrijdings15. Aviciden*
middelen
16. Mollusciciden, vermiciden en producten om
andere ongewervelde dieren te bestrijden.**
17. Pisciciden**
18. Insecticiden, acariciden en producten voor
de bestrijding van andere geleedpotigen.
19. Afweermiddelen en lokstoffen
20. Bestrijding van andere gewervelde dieren.
Andere biociden 21. Aangroeiwerende middelen
22. Vloeistoffen voor balsemen en opzetten.

* Momenteel alleen CO2 toegestaan.
** geen toelating voor gebruik in NL.
RWZI: Emissie via het riool en afvalwaterzuivering naar het oppervlaktewater.
Direct: Directe emissie of afspoeling naar het oppervlaktewater.
Bodem: Directe emissie op bodem en door afspoeling en uitspoeling naar respectievelijk
oppervlaktewater en grondwater.

Pagina 212 van 239

Direct

Bodem

RIVM-rapport 2023-0376

B10.3 Biociden en desinfectiebijproducten in geloosd koelwater
Over gebruik van chloorhoudende biociden in koelwater is in 1997 een
rapport gepubliceerd (Berbee, 1997). Hierin staat dat chloorbleekloog
(een oplossing van natriumhypochloriet in water) waaruit actief chloor
wordt gevormd veruit het meest gebruikte biocide in koelwater is (zie
ook Bijlage 5). Het gebruik hiervan leidt tot de vorming en lozing van
een grote vracht van verschillende gehalogeneerde
desinfectiebijproducten (DBP’s). De ingewikkelde chemische en
procesmatige aspecten die spelen bij het chloreren van koelwater zijn in
dit rapport van Berbee uitgewerkt. Daarbij is gebruikgemaakt van
allerlei gegevens over het chloreren van doorstroomkoelsystemen en
open circulatiekoelsystemen in Nederland.
Uit onderzoek van Rijkswaterstaat (Rutten en Berbee, 2020) bij een
aantal representatieve bedrijven blijkt dat chloorhoudende biociden nog
steeds het meest worden toegepast, voornamelijk in de vorm van
hypochloriet en in mindere mate broomchloor-5,5dimethylimidazolidine-2,4-dion (BCDMH) en een combinatie van
natriumbromide en natriumhypochloriet. De auteurs concluderen: “De
gemiddelde concentraties van het gebruik van natriumhypochloriet
verschillen sterk. Overdosering kan resulteren in hoge concentraties
haloformen in het oppervlaktewater. Tevens is de dosering van
natriumhypochloriet sterk afhankelijk van factoren, zoals de
aanwezigheid van eenvoudig te oxideren (an)organische verbindingen
en stikstofhoudende verbindingen. Het is van groot belang dat het
ingenomen oppervlaktewater in de koeltorens voorbehandeld is om de
hoeveelheden ingetrokken zwevend stof minimaal te laten zijn.”
Incidenteel wordt het niet-oxidatieve biocide DBNPA (2,2-dibroom-3nitrilopropionamide) gebruikt. Hierover concluderen de auteurs: “De
waterbezwaarlijkheid van DBNPA, maar ook van de overige biociden, is
groot. Een stof als DBNPA, maar ook andere niet-oxidatieve biociden,
worden meestal alleen gebruikt wanneer actief chloor niet meer werkt.
De resultaten uit het eerdere onderzoek van het RIZA geven
aan dat er in de praktijk hoge concentraties biociden worden gebruikt
(mg/L-niveau). Het is van belang dat lozingen van deze stoffen worden
ontgift met natriumbisulfiet.”
In het onderzoek van Rutten en Berbee staat informatie over uitgebreid
veld- en laboratoriumonderzoek in 1999 naar de remming van
bacteriegroei als maat voor acute toxiciteit van spuiwater, afkomstig van
circulatiekoelwatersystemen (Baltus et al., 1999) 154. Dit onderzoek was
gericht op vier oxidatieve biociden (chloorbleekloog, de combinatie
natriumbromide plus chloorbleekloog, broomchloordimethylhydantoïne
(BCDMH) en ozon) en op vijf niet-oxidatieve biociden (isothiazolinonen,
p-broom-p-nitrostyreen (BNS), de combinatie
BNS/methyleenbisthiocyanaat (MBT), dibroomnitrilopropionamide
(DBNPA) en glutaaraldehyde). Niet alle stoffen waren goed te
analyseren. De onderzoekers concluderen: “Bij de huidige toegepaste
doseringen kunnen lozingen van BNS, BNS/MBT en DBNPA worden
geclassificeerd als ‘zeer sterk acuut toxisch’, lozingen met
isothiazolinonen als sterk acuut toxisch en lozingen met glutaaraldehyde
154

Zie ook een artikel in het blad H2O: 369707 (wur.nl).
Pagina 213 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

als matig tot sterk acuut toxisch.” Het onderzoek laat zien dat bij shockdosering de concentraties actief chloor snel teruglopen in de tijd. Bij
chloorbleekloog bleken ook andere factoren, bijvoorbeeld verdamping
van HOCl (waterstofhypochloriet) een belangrijke rol te spelen bij de
afname van de actieve chloorconcentratie in het koelsysteem. Bij nietoxidatieve biociden blijft de toxiciteit langere tijd in stand. De lozingen
hiervan blijken in het algemeen vaak acuut toxische eigenschappen te
vertonen. Het effect op het oppervlaktewater hangt sterk af van de
lozingssituatie. Sommige systemen lozen direct op het
oppervlaktewater. Andere passen een biologische of fysisch/chemische
zuivering toe op het spuiwater en weer andere voeren het spuiwater af
via een RWZI. Over het rendement van de toegepaste zuiveringen is
echter weinig bekend.
In 2022 is een geactualiseerde versie van het rapport uit 2020 van
Rutten en Berbee gepubliceerd 155 (Berbee en Rutten, 2022). Hierin staat
informatie over het gebruik van oxidatieve en niet-oxidatieve biociden in
open koelwatercirculatiesystemen bij zeventien bedrijven. De gebruikte
oxidatieve biociden zijn natriumhypochloriet (in dertien bedrijven), bij
één bedrijf in combinatie met BCDMH en bij één bedrijf in combinatie
met waterstofperoxide en perazijnzuur. De gebruikte niet-oxidatieve
biociden (soms in combinatie met natriumhypochloriet) zijn
glutaaraldehyde, verschillende isothiazolinonen (CMIT/MIT, BIT en MIT)
en DBNPA. Bij twee bedrijven werd ook koper(II)nitraat gebruikt, dat
geen toegestane werkzame stof is. Mogelijk is hier dus sprake van het
gebruik van een illegaal biocide.
B10.4 Biociden in water in glastuinbouwgebieden
In 2022 is door CLM gezocht naar mogelijke bronnen van ‘onverwachte
gewasbeschermingsmiddelen’ in water in glastuinbouwgebieden
(Leendertse et al., 2022). Er is gekeken naar acht werkzame stoffen die
al langere tijd verboden zijn in gewasbeschermingsmiddelen, maar die
wel oppervlaktewaternormen overschrijden. Bij dit onderzoek is ook
gekeken of werkzame stoffen uit biociden of diergeneesmiddelen de
bron zouden kunnen zijn voor de gemeten stoffen in het water. Van de
acht onderzochte stoffen zijn er vijf goedgekeurd voor biociden. Dit
geldt voor carbendazim, fipronil, imidacloprid, permethrin en
thiamethoxam. Per stof zijn de biocidetoepassingen in kaart gebracht
om te kunnen beoordelen of biocidegebruik een realistische bron voor de
gemeten gehalten in het oppervlaktewater kan zijn.
Wat opvalt is dat voor wat betreft behandelde voorwerpen alleen met
permethrin behandeld hout wordt genoemd, waarbij het aanbrengen van
het biocide op het hout en het eventueel verbranden van het hout
aandacht krijgt. Maar ook voor de andere werkzame stoffen die zijn
goedgekeurd voor biociden zijn toepassingen in behandelde voorwerpen
mogelijk. Carbendazim bijvoorbeeld is goedgekeurd voor toepassingen
in PT07 (coatings) en PT10 (bouwmaterialen), dus uitloging hieruit zou
ook een bron kunnen zijn. Het zou dan om geïmporteerde met
carbendazim behandelde materialen moeten gaan. Behandeling met een
biocide in Nederland is niet toegestaan, omdat er sinds 2016 geen
155

Zie: Hulpstoffen in open circulatie koelsystemen lozend op Rijkswater - Rijkswaterstaat Publicatie Platform
(rws.nl).
Pagina 214 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

middel meer is toegelaten met carbendazim. Permethrin wordt
bijvoorbeeld ook toegepast in textiel en wol. Uitloging hieruit en ook uit
behandeld hout zou een mogelijke bron kunnen zijn. Overigens lijken dit
geen specifieke toepassingen te zijn voor glastuinbouwgebieden.
B10.5 Meetresultaten grondwater boven de detectielimiet
Figuur B10.1 laat op basis van de gegevens in het
Waterkwaliteitsportaal zien welke werkzame stoffen uit biociden zijn
aangetroffen in grondwater in de periode 2000-2018, wat de maximale
gerapporteerde concentraties zijn en op hoeveel locaties de stof in het
meetprogramma zit of zat. Voor grondwater is deze langere periode
genomen, omdat stoffen hierin minder frequent worden gemeten. De
maximaal gerapporteerde waarde kan een uitschieter zijn.
Tabel B10.2 laat zien wat de mediaan is van de meetwaarden boven de
detectielimiet van werkzame stoffen uit biociden in grondwater over de
periode 2000-2018. Hierbij staat ook hoeveel metingen zijn verricht en
welk percentage van de meetresultaten boven de detectielimiet
uitkwam. Ook beschikbare grondwaternormen zijn in de tabel
opgenomen, naast informatie over voor welke productsoorten de
werkzame stof wordt of werd toegepast en of de stof ook wordt of werd
gebruikt in gewasbeschermingsmiddelen en/of (dier)geneesmiddelen.
Uit de gegevens in Figuur B10.1 en Tabel B10.2 kan het volgende
worden afgeleid voor werkzame stoffen uit biociden in grondwater:
• In de periode 2000-2018 (19 jaar) is het aantal beschikbare
meetresultaten zeer beperkt als wordt vergeleken met de
meetresultaten in oppervlaktewater.
• Zilver en salicylzuur hebben relatief de hoogste maximum
concentraties en ook de mediaan van de concentraties boven de
detectielimiet is relatief hoog. Het percentage metingen met een
resultaat boven de detectielimiet is afgerond 0 procent. Het gaat
dus slechts om enkele metingen van het totale aantal metingen
van 548 voor salicylzuur en van 1.846 voor zilver. Dit lijkt dus
meer te gaan over incidenten en is niet representatief voor de
grondwaterkwaliteit.
• Ook voor de andere gemeten stoffen is het percentage metingen
met een resultaat boven de detectielimiet beperkt. De hoogste
percentages zijn 7 procent voor DEET (zit in PT19-biociden) en 8
procent voor diuron (zat in het verleden in
gewasbeschermingsmiddelen; zit in PT07- en PT10-biociden).
• Bijna alle gemeten stoffen zitten (ook) in huidige of vervallen
gewasbeschermingsmiddelen en enkele (ook) in
(dier)geneesmiddelen. Alleen DEET (PT19) en dichlofluanide
(PT21, maar geen toelatingen in Nederland) zijn uitsluitend
werkzame stoffen in biociden.
• Anthrachinon (in het Engels anthraquinon) is in de Biociden Excel
Tabel 156 als werkzame stof aangemerkt, maar deze stof staat niet
in de ECHA-database van werkzame stoffen. Deze stof staat wel
in Bijlage 1 van verordening (EG) Nr. 1451/2007 (‘Werkzame
stoffen die als bestaand zijn geïdentificeerd’). Deze stof is in het
verleden buiten Nederland onder meer als vogelafweermiddel
156

Hier te downloaden: Biociden Excel sheet|Zenodo.
Pagina 215 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

•
•

gebruikt (Shelagh en Scott, 2016). In Nederland werd met
anthrachinon behandeld zaaizaad gebruikt
(gewasbeschermingstoepassing). Anthrachinon is inmiddels niet
meer goedgekeurd als werkzame stof voor
gewasbeschermingsmiddelen.
De gemeten werkzame stoffen zitten overwegend in de groep van
de conserveermiddelen (PT07 t/m PT10) en de
insectenbestrijdingsmiddelen (PT18).
Voor de meeste gemeten stoffen is er geen specifieke
grondwaternorm en is de generieke
drinkwatersignaleringswaarde als norm in de tabel opgenomen.
Voor een aantal stoffen dat ook wordt toegepast in
gewasbeschermingsmiddelen is er een Streefwaarde of een
indicatief Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau. Zie voor een
toelichting op deze normen de website van Risico’s van stoffen 157.

Tabel B10.2 gaat alleen over meetwaarden boven de detectielimiet. Met
een oranje vakje is aangegeven dat de mediaan van deze waarden
boven de laagste (strengste) beschikbare norm ligt. Dit geldt voor elf
stoffen. Dit betekent voor zo’n stof dat in meer dan de helft van de
gevallen waarin de stof daadwerkelijk wordt aangetroffen de waarde
boven de norm ligt. Dit gaat allemaal om stoffen die ook andere
toepassingen hebben dan in biociden, waardoor de bron onduidelijk is.
Voor de andere vijftien gemeten stoffen ligt de genoemde mediaan
onder de norm. Dit is aangegeven met een groen vakje. Hierbij moet
worden opgemerkt dat het niet de bedoeling is om op deze manier aan
de in de tabel opgenomen normen te toetsen. Deze toetsing is alleen
bedoeld om een indruk te geven of er sprake is van relatief hoge en/of
mogelijk risicovolle concentraties of relatief lage en/of mogelijk minder
risicovolle concentraties.

157

Zie: Normen | Risico's van stoffen (rivm.nl).

Pagina 216 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Figuur B10.1 Biociden aangetroffen in grondwater in 2000-2018 (KIWK, 2022h).
Weergegeven is de natuurlijke log waarde van de maximale gerapporteerde
concentratie in µg/L (y-as) tegen het aantal locaties waar de stof is opgenomen
in het meetprogramma (x-as). De grootte van de bollen geeft ook een indicatie
van het aantal meetlocaties. De stoffen met overlappende labels rechts onderin
zijn: thiamethoxam, dichlofluanide, fluodoxinil, acetamiprid, thiabendazool,
clothianidine, azoxystrobine, bifenthrin, fenoxycarb. De rode lijn geeft de
drinkwatersignaleringswaarde van 0,1 µg/L aan. Deze is van toepassing op
ingenomen oppervlakte- en grondwater voor de drinkwaterbereiding.

Pagina 217 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Tabel B10.2 Gegevens over metingen boven de detectielimiet in grondwater (2000-2018) van hoog naar laag uit het
Waterkwaliteitsportaal geraadpleegd in 2021 (bron: Biociden Excel Tabel 158), aangevuld met normen voor grondwater uit Zoeksysteem
Risico’s van stoffen 159. Als er geen specifieke grondwaternormen zijn, staat de drinkwatersignaleringswaarde van 0,1 µg/L uit het
Drinkwaterbesluit 160 vermeld.

Stofnaam ECHAdatabase

CASnummer

Productsoorten
biociden

Andere
toepassingen

Aantal
metingen

Percentage
metingen
boven DL

Salicylzuur
Zilver

69-72-7
7440-22-4

dgm, hgm
gbm-M, hgm*

548
1846

0
0

Imazalil**
Terbutrin
Propiconazool
Lambda-cyhalothrin
Tebuconazool
Fludioxonil
Acetamiprid
Anthrachinon**
Thiamethoxam
Dichlofluanid
Azoxystrobine
N,N-diethyl-metatoluamide (DEET)
Imidacloprid
Thiabendazool
Clothianidine
Diflubenzuron
Fenoxycarb

35554-44-0
886-50-0
60207-90-1
91465-08-6
107534-96-3
131341-86-1
135410-20-7
84-65-1
153719-23-4
1085-98-9
131860-33-8
134-62-3

02, 03, 04
02, 04, 05,
09, 11
geen
07, 09, 10
07, 08, 09
18
07, 08, 10
07, 09, 10
18
geen
18
21
07, 09, 10
19

Mediaan van
metingen
boven DL
(µg/L)
60,5
50

gbm-M
gbm-V
gbm-V
gbm-M
gbm-M
gbm-M
gbm-M
onbekend
gbm-V
geen
gbm-M
geen

650
323
746
237
1601
1265
1288
1294
1328
1332
1300
1625

0
1
0
3
1
4
3
6
0
4
3
7

138261-41-3
148-79-8
210880-92-5
35367-38-5
72490-01-8

18
07, 09, 10
18
18
08

gbm-M, dgm
gbm-M
gbm-V
gbm-V
gbm-V

1462
1357
1288
1347
1308

0
0
4
4
4

158

Hier te downloaden: Biociden Excel sheet|Zenodo.
Zie: Zoeksysteem | Risico’s van stoffen (rivm.nl).
160
Zie: wetten.nl - Regeling - Drinkwaterbesluit - BWBR0030111 (overheid.nl).
159

Pagina 218 van 239

Hoogte
norm
(µg/L)

Soort norm

0,75
0,33
0,15
0,09
0,05
0,05
0,05
0,05
0,04
0,03
0,03
0,03

0,1
0,00082
40
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,075
1
0,1
0,1
0,1

DWS
Streefwaarde
INEV
DWS
DWS
DWS
DWS
DWS
DWS
i-MTR
i-MTR
i-MTR
DWS
DWS
DWS

0,03
0,03
0,03
0,03
0,03

0,1
0,03
0,1
0,1
0,1

DWS
Streefwaarde
DWS
DWS
DWS

RIVM-rapport 2023-0376

Stofnaam ECHAdatabase

CASnummer

Productsoorten
biociden

Andere
toepassingen

Aantal
metingen

Percentage
metingen
boven DL

Hoogte
norm
(µg/L)

Soort norm

3
4
8
1
1
5

Mediaan van
metingen
boven DL
(µg/L)
0,03
0,02
0,02
0,02
0,02
0,02

Bifenthrin
Carbendazim
Diuron
Isoproturon
Deltamethrin
Bifenyl-2-ol

82657-04-3
10605-21-7
330-54-1
34123-59-6
52918-63-5
90-43-7

gbm-V
gbm-V
gbm-V
gbm-V
gbm-M, dgm
gbm-V

1306
1614
1621
1624
330
192

Fipronil

120068-37-3

08
07, 10
07, 10
07, 10
18
01, 02, 03,
04, 06, 07,
09, 10, 13
18

0,00001
0,005
0,004
0,003
0,000003
0,1

Streefwaarde
Streefwaarde
Streefwaarde
Streefwaarde
Streefwaarde
DWS

gbm-V, dgm

1288

4

0,01

0,00007

i-MTR

DL=detectielimiet, dgm=diergeneesmiddel, hgm=humaan geneesmiddel, gbm-V=vervallen gewasbeschermingsmiddel, gbm-M=
gewasbeschermingsmiddel op de Nederlandse markt in 2020, INEV=indicatief niveau voor ernstige verontreiniging, DWS=drinkwatersignaleringsnorm,
i-MTR=indicatief Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau.
* De andere toepassingen gelden voor zilververbindingen, deze staan niet in de Biociden Excel Tabel.
** Deze stof zit niet in de ECHA-database als goedgekeurde stof of in het beoordelingsprogramma, maar heeft biocidetoepassingen in andere kaders.
Zie voor meer informatie de Biociden Excel Tabel en het rapport Meetstrategie Biociden (KIWK, 2022h).
Oranje vakje: de mediaan ligt boven de laagste (strengste) beschikbare norm; groen vakje: de mediaan ligt onder of op de betreffende norm.

Pagina 219 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B10.6 Meetresultaten oppervlaktewater boven de detectielimiet
Figuur B10.2 laat op basis van de gegevens in het
Waterkwaliteitsportaal zien welke biociden zijn aangetroffen in
oppervlaktewater in 2019, wat de maximale gerapporteerde
concentraties zijn en op hoeveel locaties de stof in het meetprogramma
zit.
Tabel B10.3 laat zien wat de mediaan is van de meetwaarden boven de
detectielimiet van werkzame stoffen uit biociden in oppervlaktewater in
2018 en 2019. Hierbij staat ook hoeveel metingen zijn verricht en welk
percentage van de meetresultaten boven de detectielimiet uitkwam. Ook
beschikbare normen voor oppervlaktewater zijn in de tabel opgenomen,
naast informatie over voor welke productsoorten de werkzame stof
wordt of werd toegepast en of de stof ook wordt of werd gebruikt in
gewasbeschermingsmiddelen en/of (dier)geneesmiddelen.
Uit de gegevens in Figuur B10.2 en Tabel B10.3 kan het volgende
worden afgeleid voor werkzame stoffen uit biociden in oppervlaktewater:
• In oppervlaktewater is veel meer gemeten dan in grondwater.
• Azoxystrobine en carbendazim hebben de hoogste
gerapporteerde maximum concentraties. De mediaan van de
concentraties boven de detectielimiet ligt echter beneden de
drinkwatersignaleringswaarde van 0,1 µg/L. De hoge waarden
lijken dus incidentele waarnemingen die niet representatief zijn
voor de oppervlaktewaterkwaliteit.
• In tegenstelling tot de meetresultaten in grondwater is in
oppervlaktewater het percentage metingen met een resultaat
boven de detectielimiet voor een aantal stoffen meer dan 50
procent. Dit geldt voor carbendazim, DEET, tebuconazool,
azoxystrobine, zilver en imidacloprid.
• Bijna alle gemeten stoffen zitten in huidige of vervallen
gewasbeschermingsmiddelen en enkele (ook) in
(dier)geneesmiddelen. Alleen DEET (PT19) en IPBC (PT06 t/m
PT10 en PT13) en chloorkresol (PT01, PT02, PT03, PT06, PT09 en
PT13) zijn uitsluitend werkzame stoffen in biociden.
• Anthrachinon was in het verleden en werkzame stof in biociden
(zie vorige paragraaf). Triclosan staat in de ECHA-database als
niet-goedgekeurde werkzame stof. Deze stof wordt nog wel
toegepast als conserveermiddel in cosmetica (maximaal 0,3
procent) 161.
• De gemeten werkzame stoffen zitten overwegend in de groep van
de conserveermiddelen (PT07 t/m PT10) en de
insectenbestrijdingsmiddelen (PT18).
• Voor de meeste gemeten stoffen zijn er specifieke op risico’s
gebaseerde normen voor oppervlaktewater. Het gaat dan om een
JG-MKN (Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm) en een MAC-MKN
(Maximaal aanvaardbare concentratie) of om een i-MTR
(indicatief Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau). Zie voor een
toelichting op deze normen de website van Risico’s van stoffen 162.
• Tabel B10.3 gaat alleen over meetwaarden boven de
detectielimiet. Met een oranje vakje is aangegeven dat de
161
162

Zie: Triclosan | Waarzitwatin | Rijksoverheid.
Zie: Normen | Risico's van stoffen (rivm.nl).

Pagina 220 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

mediaan van deze waarden boven de laagste (strengste)
beschikbare norm ligt. Dit geldt voor vijftien stoffen in 2018 en/of
2019. Dit betekent voor zo’n stof dat in meer dan de helft van de
gevallen waarin de stof daadwerkelijk wordt aangetroffen de
waarde boven de norm ligt. Dit gaat allemaal om stoffen die ook
andere toepassingen hebben dan in biociden, waardoor de bron
onduidelijk is. Voor de andere vijfentwintig gemeten stoffen ligt
de genoemde mediaan onder de norm. Dit is aangegeven met
een groen vakje. Hierbij moet worden opgemerkt dat het niet de
bedoeling is om op deze manier aan de normen te toetsen (zie
vorige paragraaf).

Figuur B10.2 Biociden aangetroffen in oppervlaktewater in 2019 (KIWK, 2022h).
Weergegeven is de natuurlijke log waarde van de maximale gerapporteerde
concentratie in µg/L (y-as) tegen het aantal locaties waar de stof is opgenomen
in het meetprogramma (x-as). De grootte van de bollen geeft ook een indicatie
van het aantal meetlocaties. De rode lijn geeft de drinkwatersignaleringswaarde
van 0,1 µg/L aan. Deze is van toepassing op ingenomen oppervlakte- en
grondwater voor de bereiding van drinkwater.

Pagina 221 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Tabel B10.3 Gegevens over metingen boven de detectielimiet in oppervlaktewater (2018 en 2019) van hoog naar laag in 2019 uit het
Waterkwaliteitsportaal geraadpleegd in 2021 (bron: Biociden Excel Tabel 163), aangevuld met normen voor zoet oppervlaktewater en
oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding uit Zoeksysteem Risico’s van stoffen 164. Als er geen specifieke oppervlaktewaternormen
zijn, staat de drinkwatersignaleringswaarde van 0,1 µg/L uit het Drinkwaterbesluit 165 vermeld.

Stofnaam ECHAdatabase

CASnummer

Productsoorten
biociden

Andere
toepassingen

2019
517

Percentage
metingen
boven DL
2018 2019
3
8

Mediaan van
metingen boven DL
(µg/L)
2018
2019
0,02
0,1

Deltamethrin

52918-63-5

18

gbm-M, dgm

2018
505

Anthrachinon*
Indoxacarb

84-65-1
173584-44-6

geen
18

onbekend
gbm-M, dgm

62
374

34
304

16
2

3
2

0,015
0,045

0,08
0,07

Permethrin

52645-53-1

08, 18

117

111

1

6

0,01

0,05

07, 10

gbm-V, dgm,
hgm
gbm-V

Carbendazim

10605-21-7

436

455

62

67

0,05

0,04

Folpet

133-07-3

06, 07, 09

gbm-M

87

64

2

6

0,09

0,035

N,N-diethyl-metatoluamide (DEET)
Thiabendazool

134-62-3

19

geen

431

448

87

89

0,03

0,03

148-79-8

07, 09, 10

gbm-M

149

132

16

10

0,015

0,03

Thiamethoxam
Penflufen
Tebuconazool

153719-23-4
494793-67-8
107534-96-3

18
08
07, 08, 10

gbm-V
gbm-M
gbm-M

401
92
433

408
80
449

28
2
67

36
5
59

0,04
0,032
0,03

0,03
0,03
0,02

Azoxystrobine

131860-33-8

07, 09, 10

gbm-M

436

461

75

63

0,023

0,02

163

Te downloaden via Biociden Excel Tabel | Zenodo.
Zie: Zoeksysteem | Risico's van stoffen (rivm.nl).
165
Zie: wetten.nl - Regeling - Drinkwaterbesluit - BWBR0030111 (overheid.nl).
164

Pagina 222 van 239

Aantal
metingen

Hoogte
norm
(µg/L)

Soort
norm

0,0000031
0,00031
0,075
0,022
0,22
0,0002
0,0003
0,6
0,6
0,1
0,1
0,11

JG-MKN
MAC-MKN
i-MTR
JG-MKN
MAC-MKN
MTR(o)
MTR(t)
JG-MKN
MAC-MKN
MTR(o)
MTR(t)
i-MTR

3,3
3,3
0,14
0,1
0,63
14
0,20
4,1

MTR(o)
MTR(t)
JG-MKN
DWS
JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN

RIVM-rapport 2023-0376

Stofnaam ECHAdatabase

CASnummer

Productsoorten
biociden

Andere
toepassingen

Aantal
metingen

Mediaan van
metingen boven DL
(µg/L)
2018
2019
0,01
0,02
0,022
0,02

Hoogte
norm
(µg/L)

Soort
norm

2019
351
100

Percentage
metingen
boven DL
2018 2019
26
21
1
35

Spinosad
IPBC

168316-95-8
55406-53-6

gbm-M, dgm
geen

2018
330
92

Fenpropimorf
Abamectine

67564-91-4
71751-41-2

18
06, 07, 08,
09, 10, 13
08
18

0,024
0,1

i-MTR
DWS

gbm-V
gbm-M

389
385

401
439

11
2

25
4

0,0035
0,14

0,02
0,02

gbm-M,
hgm**
gbm-V
gbm-M

613

586

29

77

0,0111

0,0191

470
429

482
424

41
1

39
0

0,00783
0,03

0,0127
0,0112

07, 09, 10
18
18
18
geen
18
18
18

gbm-M
gbm-M
gbm-V
gbm-V
gbm-M
gbm-V
gbm-V, dgm
gbm-M, dgm

172
382
131
335
398
294
398
505

144
388
91
328
420
362
390
526

9
18
2
0
6
2
3
62

21
32
2
0
14
14
10
56

0,02
0,02
0,043
0,01
0,04
0,29
0,02
0,006

0,01
0,01
0,01
0,01
0,01
0,01
0,006
0,005

330-54-1

07, 10

gbm-V

488

506

27

30

0,00404

0,00451

Tolylfluanide
Terbutrin

731-27-1
886-50-0

0,7, 08, 21
07, 09, 10

gbm-V
gbm-V

325
486

303
494

0
20

1
23

0,002
0,00288

0,0045
0,004015

Isoproturon

34123-59-6

07, 10

gbm-V

491

513

18

22

0,00214

0,00236

Etofenprox

80844-07-1

08, 18

gbm-EU

-

52

-

4

-

0,002

0,22
0,001
0,018
0,01
0,01
10
0,00002
0,00047
0,98
0,1
14
0,004
0,87
1,9
0,00007
0,0083
0,2
0,2
1,8
0,5
0,065
0,34
0,3
1
0,00054

i-MTR
JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN
i-MTR
JG-MKN
MAC-MKN
i-MTR
i-MTR
i-MTR
i-MTR
i-MTR
i-MTR
i-MTR
JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN
i-MTR
JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN
i-MTR

Zilver

7440-22-4

Propiconazool
Lambda-cyhalothrin

60207-90-1
91465-08-6

02, 04, 05,
09, 11
07, 08, 09
18

Fludioxonil
Acetamiprid
Clothianidine
Diflubenzuron
Imazalil*
Cyromazine
Fipronil
Imidacloprid

131341-86-1
135410-20-7
210880-92-5
35367-38-5
35554-44-0
66215-27-8
120068-37-3
138261-41-3

Diuron

Pagina 223 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Stofnaam ECHAdatabase

CASnummer

Productsoorten
biociden

Andere
toepassingen

Aantal
metingen
2019
438

Percentage
metingen
boven DL
2018 2019
3
3

Mediaan van
metingen boven DL
(µg/L)
2018
2019
0,00905
0,00185

Cypermethrin

52315-07-8

08, 18

gbm-M

2018
368

Fenoxycarb

72490-01-8

08

gbm-V

Pyriproxyfen

95737-68-1

18

Chloorkresol

59-50-7

Bifenyl-2-ol

90-43-7

Piperonyl butoxide
Triclosan*
Tetramethrin

Hoogte
norm
(µg/L)

Soort
norm

-

0,00008
0,0006
0,0003
0,026
0,00003
0,026
6,4
64
0,036

JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN
JG-MKN
MAC-MKN
i-MTR

418

437

6

3

0,011

0,0000935

gbm-M

441

439

7

11

0,0000068

0,0000068

geen

35

-

3

-

3

-

gbm-V

35

-

3

-

0,0525

51-03-6

01, 02, 03,
06, 09, 13
01, 02, 03,
04, 06, 07,
09, 10, 13
18

gbm-V, dgm

281

-

8

-

0,0105

-

0,000083

i-MTR

3380-34-5
7696-12-0

geen
18

onbekend
gbm-V, dgm

5
85

-

20
4

-

0,01
0,007

-

0,1
0,00029

DWS
i-MTR

DL=detectielimiet, dgm=diergeneesmiddel, hgm=humaan geneesmiddel, gbm-V=vervallen gewasbeschermingsmiddel, gbm-M=
gewasbeschermingsmiddel op de Nederlandse markt in 2020, gbm-EU= goedgekeurde werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen, maar geen
toegelaten middel met deze stof op de Nederlandse markt, JG-MKN=Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm, MAC-MKN=Maximaal aanvaardbare
concentratie, DWS=drinkwatersignaleringsnorm, i-MTR=indicatief Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau, MTR(o)= Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau
(opgelost), MTR(t)= Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau (totaal).
* Deze stof zit niet in de ECHA-database als goedgekeurde stof of in het beoordelingsprogramma, maar heeft biocidetoepassingen in andere kaders, zie
voor meer informatie de Biociden Excel Tabel en het rapport Meetstrategie Biociden (KIWK, 2022h).
** De andere toepassingen gelden voor zilververbindingen. Deze staan niet in de Biociden Excel Tabel.
Oranje vakje: de mediaan ligt boven de laagste (strengste) beschikbare norm; groen vakje: de mediaan ligt onder of op de betreffende norm.

Pagina 224 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

B10.7 Meetresultaten in effluenten van RWZI’s
De werkgroep Aanpak Opkomende Stoffen (AOS) heeft onderzoek laten
uitvoeren naar concentraties van werkzame stoffen uit biociden in
effluenten van RWZI’s 166. In 2017 zijn bij zes RWZI’s twee keer monsters
genomen en geanalyseerd op 32 werkzame stoffen in biociden (Baltussen,
2018). De stoffen zijn gekozen op basis van hun toelatingsstatus, geschatte
omvang van gebruik, analytische mogelijkheden en kansrijkheid dat deze
stoffen in de riolering belanden. De werkgroep AOS keek niet alleen naar
stoffen die zijn goedgekeurd of in het EU-beoordelingsprogramma zitten,
maar ook naar enkele werkzame stoffen die alleen in andere wettelijke
kaders worden toegepast (zoals triclosan en anthrachinon).
De vijf gemeten isothiazolinonen (TCMTB, MIT, OIT, DCOIT en CIT) liggen
in alle monsters onder de rapportagegrens. Dat geldt ook voor de volgende
elf stoffen: 2-fenylfenol, alfa-cypermethrin, anthrachinon, cypermethrin,
deltamethrin, dichlofluanide, lambda-cyhalothrin, methyl-triclosan, pchloor-m-kresol (chloorkresol), permethrin en zilver. Een zestal werkzame
stoffen, te weten chloorxylenol, iodocarb (IPBC), isoproturon, piperonylbutoxide, tetramethrin en tolylfluanide, zijn in 8-33 procent van de
monsters gevonden in concentraties hoger dan de rapportagegrens. Een
zestal werkzame stoffen komt in minimaal negen van de twaalf monsters
(75 procent) voor in concentraties hoger dan de rapportagegrens. Het gaat
om 2-fenoxyethanol, d-limoneen, DEET, terbutrin, thiabendazool en
triclosan. Tot de 32 doelstoffen behoren ook vier rodenticiden (PT14).
Hiervan komen brodifacoum, coumatetralyl en difenacum niet voor in
concentraties boven de rapportagegrens. Bromadiolon is wel in twee van de
zes RWZI’s gemeten in concentraties hoger dan de rapportagegrens.
Wat opvalt is dat van de elf stoffen met alle concentraties in de
effluentmonsters beneden de rapportagegrens er acht wel zijn gemeten in
oppervlaktewater en/of grondwater: anthrachinon, cypermethrin,
deltamethrin, dichlofluanide, lambda-cyhalothrin, p-chloor-m-kresol
(chloorkresol), permethrin en zilver. Zilver is in oppervlaktewater zelfs
aangetroffen in 29 procent (2018) en 77 procent (2019) van de
oppervlaktewatermonsters. Dit laat zien dat de concentraties van biociden
in water van plaats tot plaats en/of van tijd tot tijd nogal verschillen.
Daarnaast valt op dat er in oppervlaktewater en grondwater geen metingen
zijn verricht naar chloorxylenol, 2-fenoxyethanol, d-limoneen en
bromadiolon, terwijl deze wel en soms relatief vaak zijn aangetroffen in het
beperkte aantal onderzochte effluentmonsters. Het analyseren van een
beperkt aantal effluentmonsters, waarbij de resultaten beneden de
rapportagegrens liggen, betekent dus niet dat deze naar verwachting
niet/nooit in het oppervlaktewater voorkomen.
In 2022 is in opdracht van de werkgroep AOS de huidige kennis over
aandacht vragende stoffen in effluenten van RWZI geëvalueerd (Derksen,
2022). Uit de studie kwamen onder meer biociden met een desinfecterende
werking, biociden die ook worden toegepast als antivlooienmiddelen voor
166

Zie: Opkomende stoffen die aandacht vragen - Helpdesk water.
Pagina 225 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

huisdieren, en DEET naar voren als stoffen die nadere aandacht verdienen.
Deze stoffen hebben ongewenste stofeigenschappen, veroorzaken
potentiële risico’s of scoren hoog in risicogebaseerde prioriteringsacties. Het
gaat om stoffen die zijn aangetroffen in communale RWZI’s.
De aandachtvragende biociden zijn: BIT (fungicide, conserveermiddel),
benzododecinium (desinfectiemiddel), benzyldimethyltetradecylammonium
(desinfectiemiddel, quat), DDAC (desinfectiemiddel, quat), N,Ndimethyldodecylamine (‘reiniging oppervalkten’) en triclosan
(desinfectiemiddel).
De genoemde stoffen die in meerdere toepassingen, waaronder biociden,
worden toegepast zijn vooral insecticiden, maar ook fungiciden en
herbiciden. Het zijn:
• aminocarb (insecticide, biocide);
• carbendazim (fungicide, biocide);
• diazinon (insecticide, acaricide, antivlooienmiddel);
• diuron (herbicide, biocide);
• fipronil (insecticide, acaricide, biocide, antivlooienmiddel);
• hexachloorcyclohexaan ((lindaan, HCH) insecticide, biocide);
• imidacloprid (insecticide, biocide, antivlooienmiddel);
• permethrin (insecticide, biocide, antivlooienmiddel);
• piperonyl-butoxide (insecticide, biocide, versterking effect
antivlooienmiddel);
• propoxur (insecticide, acaricide, biocide, antivlooienmiddel);
• terbutryn (herbicide, biocide);
• terbutryn-sulfoxide (herbicide, biocide (afbraakproduct));
• terbutylazine (herbicide, biocide in koeltorens);
• thiabendazool (fungicide, biocide);
• thiamethoxam (insecticide, houtconservering).
Tot slot wordt DEET genoemd als insectenwerende stof bij de overige
stoffen (deze hoort bij de biociden).
Niet alle genoemde stoffen zijn onder de BPR goedgekeurd of zitten in het
beoordelingsprogramma van ECHA. Zo is triclosan niet goedgekeurd onder
de biocideregelgeving (maar komt nog wel voor als conserveringsmiddel in
cosmetica) en komen bijvoorbeeld terbutylazine en propoxur niet voor in de
ECHA-database voor werkzame stoffen in biociden (we hebben dit niet voor
alle stoffen gecheckt).

Pagina 226 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 11 Biociden in bodem

In 2018 hebben bewoners van de gemeente Westerveld zich verenigd tot
‘Meten=Weten’ 167. Deze groep heeft beperkte aantallen monsters van onder
meer bodem onderzocht. In 2018 werden in alle vijf onderzochte
grondmonsters de quaternaire ammoniumverbindingen BAC-12, BAC-14 en
DDAC aangetoond (Meten=Weten, 2018). De herkomst van deze stoffen is
onduidelijk. De monsters waren genomen in een particuliere tuin (gazon),
langs akkerranden en in natuurgebieden.
In het in Bijlage 9.2 genoemde rapport over insecticiden in mest en de
afname van weidevogels (Buijs en Samwel-Manting, 2019) zijn ook
bodemmonsters en monsters van mest onderzocht bij 25
veehouderijbedrijven in Gelderland. Hierbij is ook uitgebreid
geïnventariseerd welke biociden (en ook diergeneesmiddelen) er op welk
bedrijf werden toegepast. De quaternaire ammoniumverbinding DDAC werd
in bodemmonsters van vier bedrijven gedetecteerd en BAC-12 en BAC-14
werden in bodemmonsters van één ander bedrijf gevonden. BAC-12 en
BAC-14 zaten in gebruikte desinfectiemiddelen voor melkleidingen en in
schoonmaakmiddelen. Deze stoffen zijn ook gevonden in mestmonsters en
in veevoer. DDAC kwam voor in 76 procent van de 18 onderzochte
monsters van veevoeders. Ook gebruik van DDAC als biocide tegen
schimmels en algen wordt in het rapport genoemd. Op de andere bedrijven
werden DDAC, BAC-12 en BAC 14 niet in bodemmonsters gedetecteerd. De
stof anthrachinon werd in 19 van de 25 bodemmonsters aangetroffen. Deze
stof zou worden gebruikt in de papierindustrie. Het zou een
vogelafweermiddel zijn geweest en het zou voorkomen in uitlaatgassen.
In 2020 is een onderzoek uitgevoerd naar gehalten aan
bestrijdingsmiddelen in 20 monsters van mest en planten in vier
Natura2000-gebieden in Drenthe (Mantingh en Buijs, 2020). Het RIVM
heeft de mogelijke herkomst van de aangetroffen stoffen geduid (Montforts
en Smit, 2020). Hoewel dit dus geen resultaten zijn van bodemmonsters,
zullen de stoffen waarschijnlijk uiteindelijk wel in de bodem terechtkomen.
De volgende aangetroffen stoffen kunnen (ook) van biociden afkomstig zijn:
clothianidine, DEET, 2-fenylfenol (bifenyl-2-ol), ftaalimide (afbraakproduct
van folpet), permethrin en tebuconazool. Het RIVM concludeert dat het
onderzoek een indicatie geeft van de aanwezigheid van dit soort stoffen in
natuurgebieden. Voor een betere duiding zou het zeer nuttig zijn om de
verspreiding van veel gebruikte antropogene (door de mens gemaakte)
chemische stoffen breed in kaart te brengen.
Door het Louis Bolk Instituut is een literatuurstudie (Bruinenberg et al.,
2021) gedaan naar de verspreidingsroutes van (residuen van)
gewasbeschermingsmiddelen in krachtvoer naar mest en bodem.
Opgemerkt wordt dat ook andere chemische stoffen, waaronder biociden,
167

Zie: WIE ZIJN WE - Meten=Weten (metenweten.nl).
Pagina 227 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

via de mest in de bodem terechtkomen. In de bodem en in de mest is het
niet mogelijk om onderscheid te maken naar de herkomst van de gevonden
residuen als deze van verschillende toepassingen afkomstig kunnen zijn. Dit
onderzoek geeft geen informatie over concentraties van biociden in de
bodem.
Naar aanleiding van het illegale gebruik van fipronil tegen bloedluis bij
kippen (zie ook Bijlage 4.4) zijn in 2017 de milieurisico’s van het toepassen
van kippenmest op de bodem beoordeeld (Moermond et al., 2017). Bij het
uitrijden van de mest op het land wordt het Maximaal Toelaatbaar
Risiconiveau hoogstwaarschijnlijk niet overschreden. Het RIVM kan echter
geen zekerheid geven dat het verwaarloosbaar risiconiveau niet wordt
overschreden.

Pagina 228 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 12 Extra eisen aan met biociden behandelde
voorwerpen

B12.1 Extra etiketteringseisen voor behandelde voorwerpen
Om een indruk te krijgen van de extra etiketteringseisen hebben wij de
goedkeuringsbesluiten bekeken van de werkzame stoffen voor de
conserveermiddelen (PT06 t/m PT13), de insectenafweermiddelen (PT19)
en de aangroeiwerende middelen (PT21). Het bekijken van alle
goedkeuringsbesluiten voerde voor deze rapportage te ver. Maar feitelijk
ontbreken in het overzicht alleen de werkzame stoffen uit PT01 tot en met
PT04 en PT18 met etiketteringseisen voor behandelde voorwerpen. Er zijn
geen behandelde voorwerpen te bedenken die vallen onder PT05 en PT14.
Voor PT16 en PT17 zijn onder de BPR geen werkzame stoffen goedgekeurd
en voor PT15 is alleen CO2 goedgekeurd. In Tabel B12.1 is te zien voor
welke goedgekeurde stoffen in welke productsoorten etiketteringseisen zijn
gesteld voor behandelde voorwerpen, ook als er geen biocideclaim is
(situatie voorjaar 2022). Voor bijvoorbeeld MIT, glutaaraldehyde,
carbendazim en permethrin moet de hierboven genoemde informatie uit
art. 58 (3) van de BPR op het etiket staan. Voor permethrin moet daarnaast
ook worden vermeld dat er een risico is op huidsensibilisatie. In alle
onderzochte productsoorten bleken onder de BPR goedgekeurde stoffen
aanwezig te zijn met extra etiketteringseisen, behalve in de
insectenafweermiddelen (PT19). De reden voor deze eisen is meestal dat
het gaat om huidallergenen of zeer persistente stoffen.
Tabel B12.1 Goedgekeurde werkzame stoffen in PT06 t/m PT13 en PT21 (situatie
voorjaar 2022) waarbij ook zonder biocideclaim etiketteringseisen gelden voor
behandelde voorwerpen.

Werkzame stof
MIT

CASnummer
26172-54-3

Reden
etiketteringseis
Huidallergeen 1A

Productsoorten

IPBC
C(M)IT/MIT (3:1)

55965-84-9

Huidallergeen 1
Huidallergeen 1

Glutaaraldehyde

111-30-8

PHMB (1600; 1.8)
Azoxystrobine

27083-27-8
131860-33-8

Carbendazim

10605-21-7

Fludioxonil

131341-86-1

Muta. 1B, Repr. 1B,
Huidallergeen 1
zP

Propiconazool

60207-90-1

Huidallergeen

Inhalatieallergeen,
Huidallergeen 1A
zP
zP

PT11, PT12,
PT13
PT06, PT13
PT06, PT11,
PT12, PT13
PT06, PT11,
PT12
PT11
PT07, PT09,
PT10
PT07, PT10
PT07, PT09,
PT10
PT07, PT09

Pagina 229 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Werkzame stof
Folpet
OIT
Penflufen
Permethrin
Tolylfluanide
DBDCB
MBIT
DCOIT
Medetomidine
Dichlofluanide
Zineb

CASnummer
133-07-3

Reden
etiketteringseis
Huidallergeen 1

26530-20-1

Huidallergeen 1A
zP
Huidallergeen 1
Huidallergeen 1
Huidallergeen 1
Huidallergeen 1A
Huidallergeen 1
zP
Huidallergeen 1
Huidallergeen 1

52645-53-1
731-27-1
35691-65-7
2527-66-4
64359-81-5
86347-14-0
1085-98-9
12122-67-7

zP = zeer Persistent, Repr. = Reprotoxisch, Muta. = Mutageen.

Productsoorten
PT06, PT07,
PT09
PT08
PT08
PT08
PT07, PT21
PT06
PT06
PT21
PT21
PT21
PT21

B12.2 Onder voorwaarden toegestane toepassingen in behandeld
hout (PT08)
Voorbeelden van niet toegestane toepassingen van biociden voor het
behandelen van hout:
• De producten mogen niet worden toegepast op hout waarmee
kinderen in direct contact kunnen komen, tenzij in de aanvraag tot
toelating van het product het bewijs wordt geleverd dat de risico’s
tot een aanvaardbaar niveau kunnen worden beperkt (gezien bij
onder meer C12-16-ADBAC en DDAC).
• Producten worden alleen toegelaten voor de behandeling van hout
dat in contact komt te staan met zoet water of gebruikt zal worden
voor constructies in de openlucht nabij of boven water, dat
permanent aan de weersomstandigheden zal worden blootgesteld of
vaak nat kan worden, wanneer gegevens zijn overgelegd die
aantonen dat het product aan bepaalde eisen zal voldoen (gezien bij
onder meer C12-16-ADBAC en DDAC).
• Producten worden alleen toegelaten voor de houtbehandeling dat in
constructies in de openlucht nabij of boven water zal worden
gebruikt, wanneer gegevens zijn overlegd die aantonen dat het
product aan de eisen van artikel 5 en Bijlage VI zal voldoen, indien
nodig door toepassing van passende beperkende maatregelen
(gezien bij onder meer koper(II)oxide, koper(II)hydroxide en
basiskopercarbonaat).
• Producten worden alleen toegelaten voor de behandeling in situ van
hout in de openlucht of voor de behandeling van hout dat hetzij
permanent aan de weersomstandigheden zal worden blootgesteld,
hetzij van de weersomstandigheden zal worden afgeschermd maar
vaak nat kan worden, wanneer gegevens zijn overgelegd die
aantonen dat het product zal voldoen aan bepaalde eisen.
• Bij creosoot (goedkeuringsbesluit uit 2011) staat heel specifiek dat
biociden die creosoot bevatten alleen mogen worden toegelaten voor
‘toepassingen waarvoor de lidstaat die de toelating verleent op basis
van een bij de aanvrager op te vragen analyse waarin de technische
Pagina 230 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

en economische haalbaarheid van vervanging worden beoordeeld,
alsmede andere hem beschikbare informatie, besluit dat er geen
passende alternatieven beschikbaar zijn’. Het goedkeuringsbesluit
voor creosoot is in 2022 verlengd 168. Creosoot mag alleen nog
worden toegepast voor de behandeling van spoorbielzen en
elektriciteits- en telecommunicatiepalen. Dit nieuwe besluit stelt ook
diverse voorwaarden aan de handel in met creosoot behandelde
voorwerpen. Per eind januari 2023 is er een lijst met de landen waar
spoorbielzen in de handel mogen worden gebracht en een lijst met
landen waar ditzelfde mag voor elektriciteits- en
telecommunicatiepalen. Ook gelden er regels voor de opslag en
etikettering van dit met creosoot behandelde hout. Er is inmiddels
een rechtszaak aangespannen tegen deze regels voor met creosoot
behandelde voorwerpen 169.

168
169

Zie: L_2022269NL.01000101.xml (europa.eu).
Zie: CURIA - List of results (europa.eu).
Pagina 231 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 13 Prioritering op basis van gevaarseigenschappen in
2008

In 2008 is er een prioritering van de meest risicovolle biociden uitgevoerd
(Balk en Schoep, 2008). Het gaat hierbij om een prioritering van de illegale
biociden uit de inventarisatie van 2007 op basis van hun werkzame stof (zie
bijlage 3.1).
Een belangrijk doel was de biociden in beeld te brengen met werkzame
stoffen die niet meer in een biocide op de Europese markt mogen worden
gebracht. Het gaat dan om werkzame stoffen die niet op de werklijst van
Bijlage II van verordening (EG) 1451/2007 staan. Daarnaast gaat het om
enkele werkzame stoffen die op ‘zwarte lijsten’ uit die tijd staan. Hieronder
vallen koolteerdestillaat en chroomverbindingen. De niet-toegestane
werkzame stoffen vallen in categorie zwart: direct handhaven omdat deze
werkzame stoffen verboden zijn. Werkzame stoffen die wel op de werklijst
staan, maar worden toegepast in een productsoort waarvoor ze niet op de
lijst staan, vallen in categorie Paars, waarvoor ook geldt ‘direct handhaven
als overtreding’.
Een ander belangrijk doel was het prioriteren van de overige werkzame
stoffen in illegale biociden door naar de blootstellingsrisico’s en
gevaarseigenschappen te kijken. De werkzame stoffen zijn door Balk en
Schoep ingedeeld in de categorieën Rood, Oranje en Geel. Deze indeling
leunt zwaar op de gevaarseigenschappen van de werkzame stoffen. Aan de
kant van de blootstelling leunt de prioritering vooral op een totaaloordeel
door experts voor het hele producttype. De belangrijkste basis voor de
indeling is:
• Rood: Stoffen met bepaalde gevaarseigenschappen in combinatie
met een potentieel hoge blootstelling.
• Geel: Stoffen waarvan een laag risico wordt verwacht op basis van
de intrinsieke eigenschappen, de lage blootstelling of andere
overwegingen.
• Oranje: tussen Rood en Geel in.
Bij de gevaarseigenschappen voor de mens is gekeken naar toxiciteit, CMReigenschappen, effecten als hormoonverstoring, immunotoxiciteit,
neurotoxiciteit, gedragsbeïnvloeding, bijtende werking en irritatie, en
sensibilisatie van de huid of ademhalingswegen. Bij de
gevaarseigenschappen voor het milieu wordt gekeken naar PBTeigenschappen, mogelijkheid tot transport door de lucht, bijdragen aan
slechte luchtkwaliteit, troposferische ozonvorming, verzuring, afbraak van
de ozonlaag en het broeikaseffect. Er is dus breed gekeken naar
gevaarseigenschappen van de werkzame stoffen. Rood betekende dat de
werkzame stof op korte termijn moest worden beoordeeld. Daarna volgt
oranje en de stoffen in categorie geel komen als laatste aan de beurt.
Pagina 232 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Als het gaat om risicovolle biociden is de gehanteerde systematiek in het
rapport van Balk en Schoep relevant. In de resultaten valt op dat de illegale
desinfectiemiddelen vaker in categorie Geel vallen, maar niet altijd. De
illegale conserveermiddelen vallen vaker in categorie Rood en Oranje, maar
ook dit geldt niet voor alle werkzame stoffen in alle PT’s.
De situatie zoals geschetst in het rapport van Balk en Schoep, is niet meer
actueel, omdat er veel voortgang is geboekt in de beoordeling van
werkzame stoffen en de toelating van biociden.

Pagina 233 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Bijlage 14 Hoeveelheden werkzame stoffen en biociden

B14.1 Informatie over hoeveelheden biociden uit 2010
In een RIVM-rapport uit 2010 (Bakker, 2010) is de toen beschikbare
informatie over gebruikte hoeveelheden biociden verzameld en
geanalyseerd. Er waren geschatte gegevens van gebruik in de gehele
Europese Unie, in Denemarken en in Zwitserland. Qua volume werden de
meeste biociden in de Europese Unie gebruikt als desinfectiemiddel voor
particulier gebruik en de openbare gezondheidszorg (PT02, circa 50
procent), desinfectie van drinkwater (PT05), houtconservering (PT08),
conservering van beton en cement (PT10), en de conservering van koel- en
industrieel proceswater (PT11). Reactieve middelen, zoals hypochloriet en
waterstofperoxide, hebben een groot aandeel binnen de
toepassingsgebieden in PT02 en PT05. Tijdens en na de toepassing
reageren deze werkzame stoffen snel weg, waardoor ze als zodanig niet
meer bestaan. Vooral de toepassing van hypochloriet kan leiden tot de
vorming van milieubelastende desinfectiebijproducten (zie Bijlage 5). De
toepassing van desinfectiemiddelen voor desinfectie van drinkwater (PT05)
verschilt sterk per land. Het grote aandeel van circa 50 procent van
middelen in PT02 gold zowel voor de gehele EU als voor Zwitserland en
Denemarken. Voor sommige productsoorten is de hoeveelheid gebruikte
middelen laag. Dit geldt voor rodenticiden (PT14), aviciden (PT15) en
vloeistoffen voor balsemen en opzetten (PT22). Voor bepaalde
producttypen is het gebruik waarschijnlijk zeer laag, zoals voor
mollusciciden (PT16), pisciciden (PT17) en middelen ter bestrijding van
gewervelde dieren, anders dan knaagdieren (PT20). De gebruikte
hoeveelheden in de gehele EU worden volgens de Europese Commissie voor
sommige productsoorten enigszins onderschat (EC, 2009). Het gaat dan om
houtconserveringsmiddelen (PT08) en aangroeiwerende middelen (PT21).
B14.2 Hoeveelheden werkzame stoffen en biociden in België
In België verzamelt de FOD (Federale Overheidsdienst) informatie over de
biocidemarkt en maakt deze sinds 2013 openbaar 170. De gegevens vanaf
2017 kunnen online worden geraadpleegd 171. De FOD beschikt over
kwantitatieve informatie over biociden die op de markt zijn gebracht. Dit
gaat om informatie over aantallen en hoeveelheden biociden en werkzame
stoffen per groep, producttype(n), type gebruikers (professioneel, nietprofessioneel of beide) en volgens de indeling vrije circuit of gesloten
circuit. De FOD geeft aan: “Biociden die een groot risico inhouden voor de
gezondheid, behoren tot het gesloten circuit. Ze kunnen giftig,
kankerverwekkend of schadelijk voor de voortplanting zijn. Daarom zijn
deze biociden hoofdzakelijk voorbehouden voor professionele gebruikers.
Wie biociden van het gesloten circuit gebruikt, moet steeds persoonlijke
beschermingsmiddelen (zoals handschoenen of een masker) dragen. Tot
170
171

Zie: Uitleg bij het jaarverslag biociden.pdf.
Zie: Jaarverslag van de Belgische biocidenmarkt Tableau | FOD Volksgezondheid (belgium.be).

Pagina 234 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

het vrije circuit behoren biociden waaraan minder risico’s verbonden zijn en
waarvoor gebruikers geen persoonlijke beschermingsmiddelen hoeven te
dragen.” 172 Er is openbare informatie per productsoort, maar niet per
werkzame stof. De gegevens over aantallen en hoeveelheden werkzame
stoffen en biociden zijn openbaar van 2017-2021. De gegevens over het
type circuit en type gebruikers zijn er alleen van 2017 en 2018.
Tabel B14.1 geeft de verdeling weer van de hoeveelheden werkzame
stoffen uit 2018 in tonnen per PT per type circuit en per type gebruiker. In
de cijfers valt op dat het overgrote deel van de biociden uitsluitend voor
professioneel gebruik is. Het gaat om circa 91 procent van de totale
hoeveelheid. Slechts 3 procent is uitsluitend voor niet-professioneel
gebruik. Bij PT14 (rodenticiden) valt op dat het grootste deel van de
middelen (op basis van de hoeveelheid werkzame stof) zowel professioneel
als niet-professioneel mag worden gebruikt en beschikbaar is via het vrije
circuit. Voor vrijwel alle conserveringstoepassingen zijn er uitsluitend
professionele middelen op de Belgische markt (PT06, PT07, PT08, PT09,
PT11, PT12 en PT13). Alleen PT10 (conservering bouwmaterialen) kent ook
middelen voor beide type gebruikers. Voor PT21 (antifouling) gaat het bijna
alleen om professioneel gebruikte middelen.
Tabel B14.1 Hoeveelheden werkzame stoffen per productsoort in België in 2018 (in
tonnen), met type circuit en type gebruikers.

Productsoort

Totaal

Vrije
circuit

Gesloten
circuit

PT01
PT02
PT03
PT04
PT05
PT06
PT07
PT08
PT09
PT10
PT11
PT12
PT13
PT14
PT18
PT19
PT21
Totaal*

985
5.233
575
4.584
2.949
695
30,5
9.003
35,1
106
3.262
645
191
0,95
46,1
21,2
51,0
18.165

985
1.316
56
203
36
85
11,7
3
9,5
33,9
47,9
289
20,9
0,91
23,9
21,2
19,4
2.760

0
3.917
519
4.381
2.913
610
18,8
9.000
25,7
72,6
3.214
356
170
0,04
22,1
0
31,7
15.405

Nietprofessioneel
215
353
**
0
**
0
0
0
0
0
0
0
0
**
3,6
**
**
592

Beide
typen
gebruikers
339
772
**
97
**
0
0
0
0
21,0
0
0
0
0,76
14,3
**
**
1.100

*Deze totalen kloppen met het geregistreerde gebruik. De totalen per PT zijn een
overschatting als een biocide voor meerdere PT’s is toegelaten.
**Er ontbreken gegevens.

172

Zie: Biociden van het vrije of gesloten circuit - Biocide.
Pagina 235 van 239

Professioneel
431
4.108
538
4.486
2.913
695
30,5
9.001
35,1
85,5
3.262
645
191
0,08
28,2
20,9
50,9
16.472

RIVM-rapport 2023-0376

B14.3 Details hoeveelheden werkzame stof in
gewasbeschermingsmiddelen in Nederland en in biociden in België
Zoals in paragraaf 7.4.1 staat vermeld, is de afzet aan werkzame stof in
biociden in België ruim 20.000 ton. De afzet van chemische
gewasbeschermingsmiddelen was in Nederland in 2020 volgens het
Compendium voor de leefomgeving 9.841.000 kg werkzame stof, dus 9.841
ton 173. Hierbij gaat het onder meer om 3.965 ton middelen tegen schimmels
en bacteriën, 2.607 ton onkruidbestrijdingsmiddelen en 2.386 ton
insecticiden en acariciden (tegen mijten).
Die laatste groep zou qua middelen enigszins vergelijkbaar kunnen zijn met
de PT18-biociden. In België is de verkochte hoeveelheid werkzame stof voor
PT18-biociden in 2020 59,5 ton. Dat is duidelijk veel minder dan in
Nederland aan werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen tegen
insecten en mijten (2.386 ton). Bij de gegevens staat echter een heel
belangrijke kanttekening bij de bestrijding van insecten en mijten: “Het
aandeel is flink verhoogd in de statistiek door het opnemen van minerale
olie (als paraffine-olie) in deze groep.” Paraffine olie is geen werkzame stof
in biociden. In de achterliggende detailgegevens van CropLifeNL-bedrijven
in het Compendium voor de leefomgeving is te zien dat zonder paraffine
olie de hoeveelheid werkzame stof tegen insecten en mijten circa 200 ton
is. Vergeleken met de totale omzet vertegenwoordigen de CropLifeNLbedrijven ongeveer 90 procent van de markt. Ervan uitgaande dat deze 200
ton hetzelfde type werkzame stoffen omvat als de 40 à 60 ton aan
werkzame stof in PT18-biociden in België (gegevens 2017-2021), zou het
gebruik van dit type stoffen dus in biociden in België circa een kwart zijn
van het gebruik in gewasbeschermingsmiddelen in Nederland. Dezelfde
stoffen komen ook voor in PT08-biociden. Maar hierin zitten niet alleen
stoffen tegen insecten, maar ook tegen schimmels. Het voorgaande laat
zien dat interpretatie van dit soort gegevens eigenlijk alleen goed mogelijk
is als hierover veel details bekend zijn.
B14.4 Gebruikte hoeveelheden biociden in koelwatersystemen
In een RIZA-rapport uit 1996 is informatie verzameld over de hoeveelheid
en soort biociden die gebruikt worden in koelwatersystemen (PT11) (Baltus
en Berbee, 1996). Rond 1996 werd het merendeel van het koelwater in
Nederland toegepast in doorstroomsystemen (99 procent). Hierbij wordt
het water eenmalig gebruikt en vervolgens rechtstreeks geloosd op het
oppervlaktewater. In deze systemen worden oxidatieve biociden gebruikt,
meestal gebaseerd op actief chloor en in mindere mate op actief broom. In
recirculatiesystemen (circa 1 procent van het gebruikte koelwater) wordt
het water na gebruik afgekoeld in koeltorens en opnieuw gebruikt. Een deel
van het water wordt gespuid en vers water wordt toegevoegd. Om aangroei
in deze systemen te voorkomen, worden oxidatieve biociden, nietoxidatieve biociden of een combinatie van beide gebruikt. Het totale

173

Zie: Afzet van chemische gewasbeschermingsmiddelen, 2011-2020 | Compendium voor de Leefomgeving
(clo.nl).
Pagina 236 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

verbruik van actief chloor in koelsystemen in 1994 werd geschat op circa
1.800 ton/jaar (vermoedelijk uitgedrukt als actief chloor).
Het genoemde RIZA-rapport richt zich verder op het gebruik van biociden in
recirculatiesystemen. Overigens werd in 20 procent van de geselecteerde
bedrijven geen biociden toegepast in deze systemen. Op basis van
gegevens van de leveranciers werd het gebruik van niet-oxidatieve biociden
in recirculatiesystemen geschat op 131 ton geformuleerd product/jaar. In
de niet-oxidatieve biociden worden isothiazolinonen veel toegepast als
werkzame stof (circa 1,5 ton werkzame stof per jaar), naast β-broom-βnitrostyreen (circa 2 ton werkzame stof per jaar). Het totale verbruik van
niet-oxidatieve werkzame stoffen werd geschat op 6,5 ton/jaar. Het rapport
concludeert tot slot dat indicatieve MTR-waarden bij de in Nederland
toegepaste doseringen van zowel oxidatieve als niet-oxidatieve biociden in
veel gevallen worden overschreden. Overigens zijn de toelatingen voor
biociden met β-broom-β-nitrostyreen ((2-broom-2-nitrovinyl)benzeen) eind
1999 vervallen. De actuele situatie zal dus anders zijn dan de in het rapport
beschreven situatie.
In 2020 heeft Rijkswaterstaat (RWS) opnieuw onderzoek gedaan naar het
gebruik van diverse soorten additieven in open
koelwatercirculatiesystemen, zoals middelen tegen corrosie en kalk en
biociden (Rutten en Berbee, 2020). Van de twaalf onderzochte bedrijven
pasten er zeven oxidatieve biociden toe. Het ging met name om
natriumhypochloriet (82.682 kg/jaar in vijf bedrijven) en daarnaast om
BCDMH (80 kg/jaar in één bedrijf) en een combinatie van natriumbromide
en natriumhypochloriet (515 kg/jaar in één bedrijf). Hiernaast was er één
bedrijf dat het niet-oxidatieve biocide 2,2-dibroom-3 nitro-propionamide
(DBNPA) gebruikte (61 kg/jaar). Navraag leert dat de overige vier bedrijven
geen informatie over biociden hebben gegeven, zodat onduidelijk is of deze
wel of geen biociden gebruiken. Het vermoeden is dat biociden nodig zullen
zijn in open koelwatercirculatiesystemen (mededeling RWS).
In de geactualiseerde versie van het rapport van het RWS-rapport uit 2020
(Berbee en Rutten, 2022) zijn ook weer gebruikte hoeveelheden van de
verschillende werkzame stoffen in biociden vermeld, nu van zeventien
bedrijven. De gebruikte hoeveelheden natriumhypochloriet (uitgedrukt als
gedoseerd chloor) zijn per bedrijf het hoogst, maar dit varieert sterk van 22
kg/jaar bij een metaalbedrijf tot 10.166 kg/jaar bij een datacenter. De
andere gebruikte oxidatieve biociden zijn waterstofperoxide, perazijnzuur
en BCDMH. De gebruikte niet-oxidatieve biociden zijn glutaaraldehyde,
CMIT, MIT, BIT, koper(II)nitraat en DBNPA. Voor de andere werkzame
stoffen is de gebruikte hoeveelheid per jaar meestal minder dan 100 kg,
behalve voor DBNPA (209 kg/jaar) en voor waterstofperoxide (800
kg/jaar), beide bij een chemiebedrijf.
B14.5 Particulier gebruik van biociden
Onderstaande gegevens komen uit een RIVM-rapport uit 2021 (Komen en
Wezenbeek, 2021). Het RIVM heeft onderzoek gedaan naar mogelijk trends
Pagina 237 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

in de verkoop aan particulieren van verpakkingen met rodenticiden en met
middelen tegen groene aanslag.
Particulieren kochten tussen 2014 en 2018 ongeveer evenveel rodenticiden,
rond de 230.000 verpakkingen per jaar. In 2019 steeg dat aantal naar
330.000 per jaar. Het is niet duidelijk of dit betekent dat mensen dit middel
ook vaker hebben gebruikt. Dat is op basis van deze verkoopcijfers niet te
zeggen. Deze stijging kan komen doordat in 2019 de verpakkingen kleiner
zijn geworden. Mensen hebben daardoor mogelijk meer stuks gekocht om
dezelfde hoeveelheid in huis te hebben.
Er zijn tussen 2017 en 2019 minder chemische middelen tegen groene
aanslag verkocht. De verkoop daalde van 1.350.000 in 2017 naar ongeveer
1.000.000 verpakkingen in 2019. Deze middelen zijn waarschijnlijk
inderdaad minder vaak gebruikt – de verpakkingen zijn even groot
gebleven.
Naast verkoopgegevens van rodenticiden en middelen tegen groene
aanslag zijn ook verkoopgegevens beschikbaar gekomen van middelen
tegen mieren, kruipende insecten en vliegende insecten voor de
verkoopkanalen ‘tuincentra en bouwmarkten’ en ’grootwinkelbedrijven’.
Deze verkoopcijfers geven geen volledig beeld van de verkoop van de
genoemde biociden aan particulieren, omdat deze biociden ook veel in
andere verkoopkanalen, zoals drogisterijen worden verkocht. Daarnaast
worden biociden aan particulieren verkocht waarvoor binnen de
onderzochte verkoopkanalen helemaal geen verkoopgegevens beschikbaar
zijn gekomen, zoals handdesinfectiemiddelen. Om een volledig beeld te
krijgen van de verkoop van biociden aan particulieren, zou eerst nagegaan
moeten worden via welke verkoopkanalen de verschillende typen biociden
worden verkocht.
B14.6 Hoeveelheden koper- en zinkemissie uit antifouling
Via de website www.emissieregistratie.nl kan een uitdraai worden gemaakt
van de emissie naar oppervlaktewater van koper en zink uit coatings in de
recreatievaart.
In 2010 zou het nog gaan om de emissie van 34.800 kg koper. Voor 2019
is de inschatting dat het gaat om 17.090 kg koper, dus deze hoeveelheid is
sterk verminderd. De totale koperemissie naar oppervlaktewater zou in
2010 148.700 kg zijn en in 2019 141.200 kg. De bijdrage van koper uit
antifouling in de recreatievaart aan de totale koperemissie is hiermee in
2010 circa 23 procent en in 2019 circa 12 procent. De genoemde website
laat ook koperemissies zien uit de zeescheepvaart (38.730 kg in 2010 en
ook in 2019). Dit is dus ruim twee keer zoveel als uit de recreatievaart en
27 procent van de totale koperemissie. Daarnaast zijn er lagere
koperemissies (minder dan 2.500 kg) uit de visserij en de
binnenscheepvaart.

Pagina 238 van 239

RIVM-rapport 2023-0376

Voor zink uit coatings in de recreatievaart geeft het systeem een
hoeveelheid emissie naar oppervlaktewater van 28.730 kg in 2019 van in
totaal 667.100 kg. Dus dit zou gaan om een bijdrage van circa 4 procent
aan de totale zinkemissie. In 2010 is deze zinkemissie uit recreatievaart
ingeschat op 26.770 kg, dus ongeveer vergelijkbaar met 2019. De
genoemde website laat ook zinkemissies zien uit de zeescheepvaart:
129.000 kg in 2010 en ook in 2019. Dit is dus bijna viereneenhalf keer
zoveel als uit de recreatievaart en 19 procent van de totale zinkemissie in
2019. De onderbouwing van de hoeveelheden koper en zink uit in de
recreatievaart gebruikte antifouling is te vinden in een notitie (Deltares en
TNO, 2020).
Op de website van het Waterkwaliteitsportaal zijn ‘Stoffiches’ 174 te vinden
voor koper en zink. De vracht aan koper uit binnenlandse emissies in 2019
is hierin 95.235 kg, dus een stuk lager dan 141.200 kg uit de
Emissieregistratie. Dit komt doordat in de Stoffiches alleen emissies binnen
de ‘1 miles-zone’ zijn meegeteld, terwijl het totaal geldt voor alle
Nederlandse territoriale wateren. In de toelichting staat dat het gebruik van
koperhoudende antifouling bij recreatie- en zeescheepvaart de grootste
emissiebron is. In het stroomgebied van de Rijn (binnenlandse emissie
69.204 kg koper) is het aandeel uit antifouling circa 45 procent. De
buitenlandse aanvoer van koper is ook aangegeven: 263.500 kg in 2019.
De vracht aan zink uit binnenlandse emissies in 2019 is in de Stoffiche
313.255 kg (dus binnen de 1 miles-zone), dus minder dan de helft van de
667.100 kg uit de Emissieregistratie (voor alle Nederlandse territoriale
wateren). In het stroomgebied van de Rijn (binnenlandse emissie 214.133
kg) is het aandeel uit verkeer-en vervoer (met name antifouling recreatieen zeevaart) een kleine 25 procent. De buitenlandse aanvoer van zink in
2019 is 1.382.613 kg.

Zie: WKP Achtergronddocumenten SGBP 2022-2027 (waterkwaliteitsportaal.nl) en open het document Stoffiches
SGBP 2022-2027 definitieve versie 1 februari 2022.
174

Pagina 239 van 239

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
september 2023

014982

De zorg voor morgen
begint vandaag