Mogelijkheden tot kunstbeoefening in de vrije tijd

TK2_07.indd 1

7-6-2010 16:31:39

TK2_07.indd 2

7-6-2010 16:31:39

Mogelijkheden tot kunstbeoefening
in de vrije tijd

Andries van den Broek (red.)

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, juni 2010

TK2_07.indd 3

7-6-2010 16:31:39

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende
beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit
gebied te verwachten ontwikkelingen;
b bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op
het gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te
maken.
Het Bureau verricht zijn taak in het bijzonder waar problemen in het geding zijn die het beleid
van meer dan één departement raken. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als
coördinerend minister voor het sociaal en cultureel welzijn verantwoordelijk voor het door het
Bureau te voeren beleid. Omtrent de hoofdzaken van dit beleid treedt de minister in overleg met
de minister van Algemene Zaken, van Justitie, van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, van Financiën, van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer, van Economische Zaken, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2010
scp-Publicatie 2010-13
Zet- en binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Figuren: Mantext, Moerkapelle
Omslagontwerp: Bureau Stijlzorg, Utrecht
Vertaling samenvatting: Julian Ross, Carlisle, Engeland
isbn 978-90-377-0456-3
nur 740
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op
grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen
te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl).
Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere
compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting
Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp,
www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Parnassusplein 5
2511 v x Den Haag
Telefoon (070) 340 70 00
Fax (070) 340 70 44
Website: www.scp.nl
E-mail: info@scp.nl
De auteurs van scp-publicaties zijn per e-mail te benaderen via de website. Daar kunt u zich ook
kosteloos abonneren op elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.

TK2_07.indd 4

7-6-2010 16:31:39

Inhoud

Voorwoord
Samenvatting

TK2_07.indd 5

1

Waar kan de kunstzinnige burger terecht? Kennis en kennislacunes
Andries van den Broek en Esther van den Berg (Sociaal en Cultureel
Planbureau)

19

2

Kunstbeoefening in verenigingen
Lotte Volz en Hans Heimans (Kunstfactor)

29

3

Kunstbeoefening in non-profitinstellingen
Jan Ensink, Piet Hagenaars, Sanne van den Hoek, Lydia Kampman
en Josefiene Poll (Cultuurnetwerk Nederland)

99

4

Kunstbeoefening in het basis- en voortgezet onderwijs
Sandra Beekhoven, Karin Hoogeveen (Sardes), Claudy Oomen,
Inge Visser (Oberon) en Folkert Haanstra (Amsterdamse
Hogeschool voor de Kunsten)

171

5

Kunstbeoefening in informele verbanden.
Een verkennend onderzoek in Alphen aan den Rijn
Esther van den Berg (Sociaal en Cultureel Planbureau)

209

6

Kunstbeoefening op de particuliere markt
Jan Ensink, Sanne van den Hoek, Marie-José Kommers en Marlies Tal
(Cultuurnetwerk Nederland)

241

7

Het overheidsbeleid voor de kunstbeoefening in de vrije tijd
Fianne Konings (Bureau Konings Kunst) en Vic Veldheer
(Sociaal en Cultureel Planbureau)

281

Summary

353

Literatuur

363

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

374

7-6-2010 16:31:40

TK2_07.indd 6

7-6-2010 16:31:40

vo orwo ord

Voorwoord
Op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap verkent het
Sociaal en Cultureel Planbureau de toekomstige kunstbeoefening in de vrije tijd.
Hoeveel mensen beoefenen over pakweg twintig jaar een kunstdiscipline, wie doen
dat, welke disciplines beoefent men, hoe bekwaamt men zich in kunstbeoefening en
in welke sociale verbanden doet men aan kunst? De verkenning daarvan is bedoeld om
bij overheden en instellingen de gedachten over de toekomst te scherpen en om een
discussie over de toekomst los te maken.
In de aanloop naar die toekomstverkenning zijn twee fact-finding missions ondernomen.
De ene betrof de mate waarin men aan kunstbeoefening doet, de tweede behelsde de
mogelijkheden om aan kunstbeoefening te doen, inclusief de rol van overheden in het
faciliteren daarvan. Dit rapport is de neerslag van die tweede missie. Over de mogelijkheden die men heeft om aan kunstbeoefening te doen, was bij aanvang verrassend veel
onbekend. Het minst was bekend over de particuliere markt voor kunstbeoefening en
over de informele verbanden waarin mensen aan kunstbeoefening doen. Hier is een
begin gemaakt die terreinen in kaart te brengen in een middelgrote gemeente: Alphen
aan den Rijn. Tevens is de her en der beschikbare informatie over kunstbeoefening in
non-profitinstellingen, in binnenschoolse cultuureducatie en in verenigingen bijeengebracht. Tot slot is het functioneren van de drie bestuurslagen in het stimuleren van de
kunstbeoefening geanalyseerd. Dit is dus een bundeling van nieuwe en bestaande kennis, waarmee tevens een beeld ontstaat van wat nog onbekend is.
Vier van de hoofdstukken in dit rapport zijn tot stand gekomen dankzij de bereidwillige
medewerking van andere organisaties. Cultuurnetwerk Nederland leverde de hoofd­
stukken over de kunstbeoefening in non-profitinstellingen en op de particuliere markt.
Kunstfactor ontsloot de eigen informatie over amateurkunstverenigingen. Oberon en
Sardes rapporteerden over de kunstbeoefening in het regulier onderwijs en op de brede
school. Het scp zelf verrichtte een verkenning naar de kunstbeoefening in informeel
verband en analyseerde, met bureau Konings Kunst, het functioneren van de drie
overheden. Steeds is behalve het landelijke beeld ook de situatie in Alphen aan den
Rijn beschreven. Waar veel landelijke informatie beschikbaar was, diende de situatie
in Alphen als lokale illustratie. Waar echter nog weinig of geen landelijke informatie
over was, berust de beschrijving sterker of zelfs bijna geheel op Alphen. Graag bedank
ik iedereen die aan de totstandkoming van dit rapport heeft bijgedragen, met name
de kunstbeoefenaars in Alpen aan den Rijn en de beleidsmakers in het land die de tijd
namen de betrokken onderzoekers te woord te staan.
Prof. dr. Paul Schnabel
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

7

TK2_07.indd 7

7-6-2010 16:31:40

TK2_07.indd 8

7-6-2010 16:31:40

Samenvatting

TK2_07.indd 9

7-6-2010 16:31:40

TK2_07.indd 10

7-6-2010 16:31:40

s a men vat ting

Mogelijkheden tot kunstbeoefening
Context van dit rapport
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) verkent in opdracht van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de toekomst van de kunstbeoefening. Om zo veel
mogelijk informatie over de huidige kunstbeoefening op tafel te krijgen, deels in functie
van die toekomstverkenning, publiceert het scp tevens twee onderzoeksrapporten
over de deelname aan kunstbeoefening door de Nederlandse bevolking, respectievelijk
de mogelijkheden tot kunstbeoefening en de rol van de drie overheidslagen in het
faciliteren daarvan. Dit is het onderzoeksrapport waarin verslag gedaan wordt van
mogelijkheden en beleid.
Er zijn vijf mogelijkheden tot kunstbeoefening onderscheiden en onderzocht: binnen
verenigingen, binnen culturele en maatschappelijke instellingen, op school (inclusief
de brede school), in informeel verband en op de particuliere markt. Kennis over de
mogelijkheden tot kunstbeoefening was incompleet en verbrokkeld. Er was eigenlijk
nauwelijks iets bekend over die laatste twee vormen van kunstbeoefening: in informeel
verband of op de particuliere markt. Onbekend was ook in welke mate de diverse disciplines van kunstbeoefening aan bod kwamen binnen de cultuureducatie op school.
Over kunstbeoefening in verenigingen en instellingen was wel het een en ander bekend,
maar die kennis was nauwelijks gebundeld. In dit rapport is nieuwe informatie ingewonnen over de onderwerpen waarover weinig bekend was – kunstbeoefening op school, in
informele groepen en op de particuliere markt – en is de kennis over kunstbeoefening
in verenigingen en instellingen voor het eerst samengevoegd. Tevens is het functioneren
van de drie bestuurslagen tegen het licht gehouden.
Wat betreft kunstbeoefening in informele groepen en op de particuliere markt ontbreekt
het niet alleen aan landelijke gegevens, maar ook aan aanknopingspunten om dat landelijk te onderzoeken. Daarom is volstaan met eerste verkenningen in een middelgrote
gemeente: Alphen aan den Rijn. Er is geen reden om aan te nemen dat de situatie in deze
gemeente niet indicatief zou zijn voor de situatie in andere middelgrote gemeenten
in Nederland. De hoofdstukken over informele groepen en de particuliere markt zijn
­g rotendeels op de situatie in Alphen gebaseerd. In de andere hoofdstukken is het landelijke beeld met de Alphense situatie geïllustreerd.
Kunstbeoefening in verenigingen
Wie zich in Alphen aan den Rijn voor kunstbeoefening in de vrije tijd bij een vereni­
ging wil aansluiten heeft een ruime keus, vooral wie in verenigingsverband muziek
wil maken. Een inventarisatie leverde circa zestig verenigingen op, waarvan twee
derde in het genre muziek. Daarnaast werden negen dansverenigingen en zes
theaterverenigingen aangetroffen. Waarschijnlijk telt elke gemeente van enige
omvang tientallen verenigingen voor kunstbeoefening in de vrije tijd. Alleen
al in de muziek zijn er landelijk 12.500 verenigingen bekend, omdat ze bij een
11

TK2_07.indd 11

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

koepelorganisatie zijn aangesloten. Maar muziek is een discipline met een hoge
organisatiegraad, dus niet maatgevend voor de andere vijf disciplines. Een schatting van
25.000 amateurkunstverenigingen in totaal is vermoedelijk nog aan de lage kant. Goede
cijfers ontbreken echter, omdat bij muziek onbekend is hoeveel verenigingen er buiten
de koepels bestaan en bij andere disciplines de organisatiegraad van verenigingen lager
is en daarmee het beeld nog veel minder compleet. Er is evenmin een betrouwbaar beeld
van de opbouw van ledenbestanden, van de activiteiten die verenigingen ontplooien of
van de uitdagingen waarvoor ze zich gesteld zien.
Amateurkunstverenigingen worden vooral bevolkt door hoger opgeleide autochtonen.
Verenigingen hebben soms de wens om hun ledenbestand meer een afspiegeling van de
samenleving te laten zijn, maar weten niet hoe dit aan te pakken. Er liggen kansen, in de
vorm van samenwerking met scholen, naschoolse opvang en jeugd- en buurtwerk. Door
met gerichte activiteiten kinderen, jongeren en allochtonen aan zich te binden, kunnen
verenigingen vergrijzing en verstarring tegengaan. Hoewel sommige verenigingen vergrijzen, zijn er ook talloze die bloeien en groeien. Verenigingen hebben een behoudend
imago, maar in reactie op maatschappelijke trends zijn er wel degelijk ontwikkelingen
gaande, zowel in artistieke zin als in organisatievorm. Zo heeft digitalisering tot nieuwe
toepassingen en kunstvormen geleid, zoals gameontwerp en digitale beeldbewerking,
en heeft het kunstbeoefening toegankelijker gemaakt door goedkopere apparatuur,
­g rotere beschikbaarheid van informatie een niet meer weg te denken podium. De community’s op internet kan men zien als een nieuwe organisatievorm rond een discipline.
Een andere ontwikkeling binnen de organisatievorm, als gevolg van de grotere concurrentie in de agenda (minder vrije tijd waarin meer te doen is), is dat verenigingen beoefenaars vaker de mogelijkheid geven zich aan te melden voor een project in plaats van een
vast lidmaatschap.
Kunstbeoefening in culturele en maatschappelijke instellingen
Door lessen of faciliteiten aan te bieden zijn diverse instellingen betrokken bij de ondersteuning van kunstbeoefening in de vrije tijd. De grootste spelers in het veld zijn de
centra voor de kunsten. Sinds eind jaren tachtig daalde het aantal van die centra van 241
naar 181 (dependances niet meegerekend), vooral door fusies van muziekscholen en creativiteitscentra tot gecombineerde instellingen. Muziekscholen treft men nu vooral aan
in kleinere gemeenten, grotere gemeenten hebben veelal gecombineerde instellingen.
Het aantal inschrijvingen bij de centra voor de kunsten steeg in diezelfde jaren van
350.000 naar 475.000. De groei bestond niet uit meer leerlingen (reeks lessen van meer
dan twintig weken), maar uit meer cursisten (reeks lessen van minder dan twintig
weken). Muzieklessen kennen de grootste toeloop: bijna 60% van de inschrijvingen.
Beeldend en dans volgen met 16% respectievelijk 12%. De spreiding van het aanbod over
instellingen kent een vergelijkbare verdeling. Muziek wordt vrijwel overal aangeboden,
schrijfcursussen weinig. In de overige vier disciplines kan men lessen volgen bij 100 tot
120 van de 182 centra. Binnen het personeelsbestand daalde het aandeel onderwijzend
personeel en groeide het aandeel onderwijsondersteunend personeel.

12

TK2_07.indd 12

7-6-2010 16:31:40

s a men vat ting

In middelgrote gemeenten als Alphen aan den Rijn is veelal aanbod in alle disciplines
in één gecombineerde instelling. Alphen heeft echter twee centra voor de kunsten: de
Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn en het Centrum Kunsteducatie Parkexpressie. Samen bieden ze educatie in alle disciplines aan. Conform het landelijke beeld is
in Alphen het aanbod voor kinderen breder en voordeliger dan dat voor volwassenen.
Muziek, beeldend en dans zijn het meest in trek, gevolgd door theater, audiovisueel en
literair. Verder worden er lezingen en concerten gegeven, en samenspeelgroepen, losse
projecten en workshops georganiseerd, onder meer voor het onderwijs. De twee centra
voor de kunsten bedienen samen 2750 cursisten per jaar.
Volwassenen kunnen zich ook op volksuniversiteiten verder in kunstbeoefening ontwikkelen. Het aanbod is vooral gericht op beeldende kunst en fotografie. Daarnaast zijn er
lezingen voor de cursisten en exposities van cursusgroepen in de bibliotheek. De Volksuniversiteit van Alphen voldoet grotendeels aan dit beeld.
Kunstbeoefening in onderwijs en op brede school
Cultuureducatie raakt zowel in het primair als voortgezet onderwijs verankerd in het
schoolbeleid. Steeds meer scholen hebben hun visie op cultuureducatie schriftelijk
vastgelegd, het aantal cultuurcoördinatoren groeit (al hebben die niet altijd even veel
slagkracht) en scholen werken meer met culturele instellingen en kunstenaars samen.
De mogelijkheden voor kunstbeoefening door scholieren zijn hiermee in de afgelopen
jaren gegroeid. Dat heeft echter nog geen grote weerslag op het onderwijs. Er komen wel
steeds meer cultuurprojecten en langzamerhand integreren scholen, met name in het
voortgezet onderwijs, cultuureducatie met andere vakken, maar er zijn nog maar weinig
scholen met een doorgaande leerlijn voor cultuureducatie.
Binnen de drieslag actieve, receptieve en reflectieve omgang met kunst en cultuur, is
actieve omgang ofwel kunstbeoefening dominant. In het leerjaar 2008-2009 besloeg
de kunstbeoefening volgens geïnterviewde directeuren en cultuurcoördinatoren niet
minder dan 60% van de vijf (in groep 7) tot tien (in groep 2) uur cultuureducatie per week
in het primair onderwijs. In het voorgezet onderwijs is het beeld gecompliceerder door
verschillen tussen vmbo en vwo, tussen onder- en bovenbouw en tussen de keuze van
leerlingen om al dan niet een kunstvak als examenvak te kiezen. Door de bank genomen
bestaat circa de helft van de cultuureducatie in het voortgezet onderwijs uit kunst­
beoefening. Dat aandeel is hoger in de onderbouw dan in de bovenbouw en hoger in het
vmbo dan in het vwo.
Brede scholen bieden extra mogelijkheden tot kunstbeoefening aan. Een derde van de
inmiddels circa 1600 brede scholen organiseert buiten het reguliere curriculum om
wekelijks culturele activiteiten. In het primair onderwijs gaat het daarbij overwegend
om workshops en gastlessen, in het voortgezet onderwijs om projecten en excursies.
Er is nog weinig afstemming in het onderwijs tussen kunstbeoefening binnen en buiten
school.

13

TK2_07.indd 13

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Kunstbeoefening in informele verbanden
De speurtocht naar informele kunstbeoefening in Alphen aan den Rijn bracht zeventig
informele verbanden in beeld. Via gesprekken met leden van 23 informele verbanden is
meer over het feitelijk functioneren hiervan bekend geworden. Het aantal van zeventig
informele verbanden betreft vermoedelijk maar een deel van de informele groepen en
de informatie uit de gesprekken is derhalve wellicht niet representatief voor alle informele kunstbeoefening in Alphen. Het geeft echter wel een eerste indruk van dit nog niet
onderzochte fenomeen.
De onderzochte informele verbanden voor kunstbeoefening zijn kleinschalig, intensief
en duurzaam. Men maakt binnen de groep onderlinge afspraken om op een vaste dag in
de week samen te komen, te oefenen en verplichtingen als optredens en exposities aan
te gaan. Mensen verbinden zich dus niet informeel omdat ze vrijblijvendheid zoeken.
Men lijkt vooral aangetrokken door de kleinschaligheid en de vrijheid om hun liefhebberij naar eigen inzicht uit te oefenen. In informele verbanden worden bovendien stijlen
en disciplines beoefend die in het reguliere kunstcircuit onderbelicht blijven. Toch rijst
uit de gesprekken niet het beeld op van informele groepen als tegenbeweging, want
voor het grootste deel van de gesprekspartners heeft het formele aanbod wel een rol
gespeeld bij de ontwikkeling als kunstbeoefenaar, en in sommige gevallen doet het dat
nog steeds. De grote zelfredzaamheid van informele verbanden in de kunst ten spijt, laat
de verkenning in Alphen aan den Rijn dus ook het belang zien van de faciliterende functie van verenigingen, instellingen en het opbouwwerk.
Informele groepen bieden niet alleen beginnende kunstbeoefenaars een omgeving
om zich in een discipline te bekwamen, maar ook gevorderden. In muziekgroepen van
gevorderden moeten nieuwkomers auditie doen en in beeldhouwgroepen moeten deelnemers zelfredzaam zijn en zonder aanwijzingen van een docent aan de slag kunnen.
De term informeel geeft dus niet het niveau van de kunstbeoefening aan.
Hybriditeit is een belangrijk kenmerk van informele verbanden: ze nemen uiteenlopende gedaanten aan. Het beeld van de informele groep als geïsoleerd vriendenclubje
dat wekelijks binnen de muren van de huiskamer samenkomt, is maar een beperkt deel
van het verhaal. Verschillende groepen hebben banden met het verenigingsleven en het
opbouwwerk (bijvoorbeeld een oefenruimte voor een vriendenprijs). Daarnaast hebben
sommige informele verbanden een stichtingsvorm aangenomen, begeven anderen zich
met lesaanbod op de markt. De groepen houden zich niet alleen op in het privécircuit
van mensen, maar begeven zich ook op het maatschappelijk middenveld en op de markt.
Daarnaast zijn er groepen waar amateur en professional samen optrekken. Ten slotte uit
de hybriditeit zich in de onderlinge verschillen in organisatie van de activiteiten. Naast
de wekelijkse huiskamergroep zijn er groepen die veel minder frequent samenkomen,
netwerken met min of meer vaste kerngroepen (rap) en groepen met onregelmatige
samenkomsten (duo kleinkunst, muziekgroep). Over het algemeen is een informele
groep een belangrijk sociaal netwerk, men staat elkaar met raad en daad bij (klussen
rond het huis, het uitlenen van gereedschap, enz.) en onderneemt gezamenlijk activiteiten als reizen, theater- of museumbezoek en etentjes.

14

TK2_07.indd 14

7-6-2010 16:31:40

s a men vat ting

Kunstbeoefening op de particuliere markt
Bekend is dat een belangrijk deel van de kunstbeoefening zich op de particuliere markt
afspeelt, bijvoorbeeld door les te volgen bij particuliere scholen en docenten of door
ruimtes te huren voor repetities, exposities of optredens. Over de omvang en aard van
de mogelijkheden om op de particuliere markt aan kunstbeoefening te doen, bestaan
echter nauwelijks landelijke gegevens. Hooguit kan worden vastgesteld dat er een aanzienlijk aanbod aan boeken en ander instructiemateriaal voor zelfstudie is, dat men zich
via afstandsonderwijs in menig kunstdiscipline kan bekwamen en dat er enkele particuliere topopleidingen en veel particuliere workshops zijn, al dan niet in het buitenland.
Het internet is een bijzonder geval. Men kan daar betaald of onbetaald lessen volgen.
Vooral community’s rond fotografie en video zijn populair. Men reageert hier op elkaar
en leert van ‘peer reviews’, wat het karakter van een (virtuele) informele groep heeft.
In Alphen aan den Rijn werden 23 particuliere aanbieders van muziekles geïdentificeerd,
waarvan twintig particuliere docenten. De helft daarvan geeft les op toetsinstrumenten.
Hun tarieven lopen uiteen, maar liggen niet beduidend hoger dan in de gesubsidieerde
sector. Net als in die sector volgen in het particuliere circuit meer kinderen en jongeren
dan volwassenen les. De elf particuliere aanbieders van dans bieden naast dans met een
kunstzinnige inslag, ook dans met een sterk sociaal, sportief of spiritueel accent. Bij
beeldende kunst bracht de inventarisatie vijftien aanbieders aan het licht. Tien daarvan
zijn beeldend kunstenaars die lessen en/of workshops verzorgen en de artistieke ontwikkeling hoog in het vaandel voeren. De helft van hen heeft een hbo-opleiding kunstvakonderwijs genoten. De vijf meer zakelijke aanbieders zijn vooral op het sociale en
gezellige gericht (bedrijfsuitjes enz.). Bij de overige disciplines is het particuliere aanbod
geringer: drie bij theater, twee bij fotografie en geen (meer) bij creatief schrijven. De
verdeling over de disciplines is daarmee gelijk aan die in het gesubsidieerde circuit. De
indruk bestaat dat het particuliere aanbod meer van toevalligheden (als de aanwezigheid
van een kunstenaar die les wil geven) afhankelijk is dan het gesubsidieerde aanbod, de
continuïteit lijkt er daardoor minder gewaarborgd. In het particuliere circuit in Alphen
liggen de kosten in het algemeen gelijk of wat hoger. Er zijn enkele mogelijkheden om
zalen te huren voor repetities, exposities of optredens. Bands kunnen optreden in de
twee Alphense cafés die live muziek programmeren.
De drie bestuurslagen
De beleidsdoelstellingen van de drie overheden inzake cultuurparticipatie zijn hetzelfde:
meer mensen moeten meedoen aan cultuur. Die ambitie is verder weinig uitgewerkt, er
is geen sprake van een beleidstheorie waarin een duidelijke relatie is gelegd tussen het
doel en het middel. Door de doelstelling in algemene termen te gieten, blijft bovendien
onduidelijk in hoeverre een middel bijdraagt aan de realisering van het doel.
Hoewel de doelstellingen van de drie overheden voor cultuurparticipatie grotendeels
overeenkomen, kiest elke overheid in de uitwerking van dat beleid haar eigen prioriteiten, afgestemd op de situatie ter plaatse. De verdeling van taken tussen de drie
overheden is helder: het rijk is verantwoordelijk voor de landelijke infrastructuur, de
15

TK2_07.indd 15

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

provincie voor de provinciale ondersteuning en de gemeenten voor de uitvoering. Het
nieuwe Fonds voor Cultuurparticipatie (fcp) zet provincies en gemeenten aan om beleid
te ontwikkelen langs de programmalijnen en thema’s van het fcp, wat leidt tot meer
afstemming van dat beleid. Met het fcp heeft het rijk dus een sturingsinstrument om
samenhang te stimuleren.
Wat betreft instrumentarium hanteren de overheden twee middelen: het verstrekken
van subsidies aan kunstbeoefenaars om hun kunsten te tonen en het subsidiëren van
ondersteunende instellingen. Die beide bestuursinstrumenten worden al decennialang
ingezet en het ziet er niet naar uit dat daar verandering in zal komen. Men gaat er in het
veld niet van uit dat privatisering c.q. vermarkting van voorzieningen die nu met overheidsgeld worden betaald een hoge vlucht zal nemen.
In de taakverdeling tussen de drie bestuurslagen zijn noch grote knelpunten noch een
overlap in taken aan het licht gekomen. De systeemverantwoordelijkheid van het rijk
betekent, gegeven de verdeling van verantwoordelijkheden tussen de drie overheden,
dat het rijk zorg draagt voor een adequate infrastructuur van landelijke instellingen en
zodanige voorwaarden schept dat het provinciale en lokale beleid tot resultaten kan
leiden. Het rijk geeft richting aan het beleid en laat ruimte aan de medeoverheden en
andere betrokkenen om het gewenste resultaat te boeken. Met het Fonds voor Cultuurparticipatie schept het rijk de voorwaarde om het beleid richting te geven en laat het
ruimte aan de medeoverheden om maatwerk te ontwikkelen.
Al sinds de nota Cultuur en School staat de relatie tussen onderwijs en cultuur op de
beleidsagenda van overheden. In het kader van kunstbeoefening in de vrije tijd is vooral
de buitenschoolse kunsteducatie in relatie tot de brede school relevant. Daar vindt
steeds meer afstemming plaats, onder meer in samenwerking met muziekscholen die
lessen verzorgen en amateurverenigingen die activiteiten organiseren. De rijksregeling
Brede school en cultuur (2009-2012) en de impuls Brede scholen, Sport en Cultuur en
Combinatiefuncties (2008-2012) stimuleren die samenwerking.
Helaas was het niet mogelijk een helder beeld te krijgen van de subsidiebedragen
die de drie overheden uitgeven aan amateurkunst, omdat op de meeste begrotingen
van provincies en gemeenten posten staan die betrekking hebben op meer dan
amateurkunst alleen. Die posten laten zich niet uitsplitsen naar de verschillende
beleidssectoren. Datzelfde geldt voor de bedragen die particuliere fondsen aan kunst
en cultuur besteden. Ook die zijn lastig te beoordelen, maar in zoverre dat wel mogelijk
is, lijkt het bij de particuliere gelden om een veelvoud van de overheidsgelden voor
amateurkunst te gaan.
Kennis en kennislacunes
Dit rapport rust op twee pijlers. Enerzijds is de bestaande maar verbrokkelde informatie
over kunstbeoefening in verenigingen, instellingen en onderwijs gebundeld, anderzijds
is nieuwe informatie ingewonnen over kunstbeoefening in onderwijs, in informele
groepen en op de particuliere markt. Welke kennislacunes over de mogelijkheden tot
kunstbeoefening resteren na deze exercitie? Daarin zijn twee typen kennisvragen te
onderscheiden.
16

TK2_07.indd 16

7-6-2010 16:31:40

s a men vat ting

Het eerste type heeft betrekking op de dekkingsgraad van de verzamelde kennis. Die
behoeft zeker nog versteviging. Het beeld van verenigingen, en in mindere mate ook van
instellingen, is incompleet. Wat er op scholen gebeurt, is indirect gemeten. Informele
groepen en particuliere aanbieders zijn hier slechts in één middelgrote gemeente in
kaart gebracht.
Het tweede type kennisvraag is inhoudelijker. Het gaat dan om meer specifieke kennis
over kunstbeoefening als zodanig, bijvoorbeeld de aard en frequentie van lessen en
activiteiten binnen de diverse contexten van kunstbeoefening en de ‘externe’ effecten
hiervan voor individuen en samenleving.

17

TK2_07.indd 17

7-6-2010 16:31:40

TK2_07.indd 18

7-6-2010 16:31:40

1

Waar kan de kunstzinnige burger
terecht? Kennis en kennislacunes
Andries van den Broek en Esther van den Berg (Sociaal en Cultureel
Planbureau)

1
1.1
1.2
1.3
1.4

TK2_07.indd 19

Waar kan de kunstzinnige burger terecht? Kennis en kennislacunes
Kennis en kennislacunes over mogelijkheden tot kunstbeoefening
Alphen aan den Rijn als Middletown
Terminologie
Dit rapport en de kennisvragen die resteren

19
21
22
25
27

7-6-2010 16:31:40

TK2_07.indd 20

7-6-2010 16:31:40

wa a r k a n de k uns t zinnige burger ter echt? k ennis en k ennisl ac unes

1.1

Kennis en kennislacunes over mogelijkheden tot kunstbeoefening

Kunstbeoefening kent vele vormen. Er zijn diverse kunstdisciplines, stromingen daarbinnen en mengvormen daarvan. Mensen zijn met diverse motivaties en verwachtingen
creatief bezig, variërend van ontspanning en gezelligheid tot aspiraties in termen van
kwaliteit. Tot slot kan men op uiteenlopende manieren aan kunstbeoefening doen of
zich daarin bekwamen. Men is alleen thuis in de weer, in zelfgeorganiseerde groepjes,
in een vereniging, bij een particulier docent, bij een muziekschool of een centrum voor
de kunsten (lokaal vaak overigens niet onder die naam bekend), of op (de brede) school.
Men doktert alles zelf uit, men volgt lessen of men huurt ad hoc de expertise van een
regisseur of workshopleider in.
Van het totaal aan mogelijkheden om aan kunstbeoefening te doen bestond geen compleet beeld. Integendeel, het beeld kende aanzienlijke lacunes. Daarbij geldt: hoe minder geïnstitutionaliseerd de vorm van kunstbeoefening, hoe minder erover bekend is.
Om die reden is er binnen het verenigingsleven meer informatie voorhanden over zang
en muziek dan over kunstvormen die een lagere organisatiegraad vergen. Onderzoek en
beleid zijn meer op de geïnstitutionaliseerde kunstbeoefening gericht dan op de ‘vrije
vogels’ in informele groepen en op de markt.
Het grootst was het gebrek aan kennis over kunstbeoefening in informeel verband (losjes georganiseerde groepen mensen die nu en dan bijeenkomen om muziek te maken of
een andere kunstdiscipline te beoefenen) en over mogelijkheden tot kunstbeoefening in
de vrije markt (particuliere docenten, atelierhouders die les geven of hun ruimte verhuren, zaaleigenaren die ruimtes verhuren voor repetities of uitvoeringen van ensembles,
bandjes of toneelgroepjes, enz.). Maar ook over kunstbeoefening in de binnenschoolse
cultuureducatie was veel onbekend. In dit rapport wordt een eerste stap gezet om de
kennis over deze drie vormen van kunstbeoefening te vergroten. Voor het monitoren
van cultuureducatie in het onderwijs zijn daartoe specifiek vragen over kunstbeoefening
opgenomen (waarvan hier in hoofdstuk 4 verslag wordt gedaan). Daarnaast zijn in een
lokale casestudy voor het eerst zowel de informele verbanden waarin mensen aan kunstbeoefening doen als de particuliere markt voor kunstbeoefening verkend (hoofdstukken
5 en 6). Wat betreft kunstbeoefening binnen verenigingen en instellingen is in dit rapport de tot nu toe verspreid beschikbare kennis bijeengebracht (hoofdstukken 2 en 3).
Tot slot komt de rol van de overheden aan de orde. Niet eerder waren de doelstellingen
en inspanningen van de drie overheidslagen op het vlak van het faciliteren van kunst­
beoefening systematisch naast elkaar gezet.
Het doel van deze bundel is om zo veel mogelijk informatie in te winnen en samen
te brengen over de mogelijkheden tot kunstbeoefening waar de geïnteresseerde uit
kan kiezen. Gesproken wordt van mogelijkheden, niet van aanbod of voorzieningen,
omdat geen van beide laatste begrippen geheel de lading dekt. Bij kunstbeoefening
in informele kring is niet zozeer sprake van een aanbod of een voorziening die men
benut, maar van een mogelijkheid die men zelf (mede) creëert. In zekere zin geldt dat
eveneens voor verenigingen, die immers bestaan dankzij de vrijwillige inzet van kader
en leden. Het begrip opportunity structure dekt de lading beter, vandaar dat we spreken

21

TK2_07.indd 21

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

van de mogelijkheden tot kunstbeoefening. Kunstbeoefening solo thuis is hier buiten
beschouwing gelaten, maar komt wel in de studie naar deelname aan de orde.
In het spectrum aan mogelijkheden om aan kunstbeoefening te doen (inclusief het zich
bekwamen in een kunstdiscipline) brengen we de volgende onderverdeling aan, die hier
in vijf hoofdstukken resulteert:
– kunstbeoefening binnen verenigingen;
– kunstbeoefening binnen culturele en maatschappelijke instellingen;
– kunstbeoefening op school (inclusief brede school);
– kunstbeoefening in informeel verband;
– kunstbeoefening op de particuliere markt.
Elk hoofdstuk opent met een beknopte schets van de historische en beleidscontext.
Daarna ligt de nadruk op een beschrijving van de actuele stand van zaken. In de slot­
paragrafen volgt op de samenvatting steeds een korte schets van mogelijke toekomstige
ontwikkelingen. In het slothoofdstuk staat de rol van de drie bestuurslagen bij het faciliteren van de kunstbeoefening centraal.
1.2

Alphen aan den Rijn als Middletown

Een deel van de bijeengebrachte informatie over mogelijkheden tot kunstbeoefening
heeft betrekking op de situatie in Nederland. Zo is over scholen, centra voor de kunsten,
volksuniversiteiten, aanbieders van schriftelijke cursussen en verenigingen informatie
bijeengebracht die representatief is voor de situatie in het hele land (en daar waar informatie ontbreekt, is dat gebrek representatief). Reeds bestaande landelijke gegevens
zijn voor dit onderzoek bijeengebracht, herschikt en geanalyseerd. Op onderdelen zijn
bestaande gegevens met nieuwe gegevens aangevuld.
Over informele verbanden van kunstbeoefening en over particuliere aanbieders (particuliere scholen en docenten, atelierhouders, zaaleigenaren, enz.) waren nauwelijks of geen
gegevens beschikbaar. Vanwege dit gebrek aan informatie paste daar de nodige bescheidenheid en is niet gestreefd naar landelijk dekkende informatie, maar is een poging
gedaan deze gegevens voor één gemeente in kaart te brengen, te weten Alphen aan den
Rijn. Die gemeente is gekozen omdat zij in een aantal opzichten dienst kan doen als een
‘doorsnee’ middelgrote Nederlandse gemeente. In de literatuur staat zo’n aanpak bekend
als het bestuderen van Middletown, een stad die naar men verwacht model staat voor
andere steden: ‘A typical city, strictly speaking, does not exist, but the city was selected
as having many features common to a wide group of communities’ (Lynd en Lynd 1929:
1). Waar wel landelijke gegevens beschikbaar zijn, is bij wijze van concrete illustratie ook
de situatie in Alphen aan den Rijn geschetst, zodat van die ene gemeente een totaalbeeld
van de mogelijkheden tot kunstbeoefening ontstaat.
Niet iedereen zal de situatie in Alphen aan den Rijn op het netvlies hebben. De gemeente
omvat naast de kern ook de dorpen Aarlanderveen en Zwammerdam. Met circa 71.000
inwoners was Alphen aan den Rijn in 2007 in inwonertal de 47e gemeente van Nederland. Alphen aan den Rijn is wel ‘dorpstad’ of ‘stadsdorp’ genoemd, omdat het stedelijke problemen in wijken met naoorlogse woningbouw combineert met onstedelijke
22

TK2_07.indd 22

7-6-2010 16:31:40

wa a r k a n de k uns t zinnige burger ter echt? k ennis en k ennisl ac unes

gemoedelijkheid (Zoutman en Van den Andel 2005). De Atlas voor gemeenten (Marlet en
Van Woerkens 2007) biedt een positionering van Alphen aan den Rijn als één van de 50
grootste gemeenten (tabel 1.1). Alphen aan den Rijn telt minder 65-plussers, studenten
en niet-westerse allochtonen dan gemiddeld in een G50-gemeente. Het ‘scoort’ hoog op
de in de Atlas gehanteerde woonaantrekkelijkheidsindex en sociaaleconomische index.
In termen van langdurige werkloosheid en armoede behoort Alphen aan den Rijn in
positieve zin tot de hekkensluiters. De aandelen hoogopgeleiden, creatieve beroepen en
kunstenaars in de beroepsbevolking blijven iets achter bij het G50-gemiddelde. Maar ook
in die rangordes staat Alphen aan den Rijn hoger dan in de rangorde naar inwonertal.
Hetzelfde geldt voor het aantal culturele bezoeken door Alphenaren. Het aantal toneelvoorstellingen in Alphen aan den Rijn en de culinaire diversiteit van Alphense restaurants zijn onder het G50-gemiddelde.
Tabel 1.1
Alphen aan den Rijn vergeleken met andere G50-gemeenten (2007-2008)

bevolking
aantal inwoners (x 1000)
aandeel niet-westerse allochtonen
aandeel studenten aan universiteit
aandeel 65-plussers
welstand
woonaantrekkelijkheidsindex
sociaal-economische index
aandeel langdurige werklozen in beroepsbevolking
aandeel huishoudens met inkomen < 105% sociaal
minimum
aandeel hoogopgeleiden (hbo+) in beroepsbevolking
aandeel creatieve klasse in beroepsbevolking
aandeel kunstenaars in beroepsbevolking
cultuur
theaterbezoek (per 100 inwoners)
museumbezoek (per 100 inwoners)
theatervoorstellingen (aantal per 1000 inwoners)
culturele diversiteit restaurants (aantal restauranttypes)

gemiddelde
in G50

Alphen aan
den Rijn

positie Alphen
in G50

143
18
2
14

71
10
1
12

47
37
16
41

–
–
3

–
–
2

14
12
47

11
37
24
2

6
28
18
1

48
31
36
36

342
111
18

260
68
6

34
40
47

45

22

44

– = alleen positie in G50
Bron: Atlas voor gemeenten (Marlet en Van Woerkens 2007, 2008)

23

TK2_07.indd 23

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Politiek gezien voldoet Alphen aan den Rijn alleszins aan de rol van Middletown. Bij de
verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2006 vertoonde de politieke gezindheid van
de Alphenaren grote gelijkenis met de landelijke partijvoorkeuren (tabel 1.2). De v v d
deed het in Alphen aan den Rijn 3 procentpunten beter dan landelijk, de PvdA 3 punten
minder, alle andere verschillen met de landelijke uitslag zijn kleiner. In weerwil van de
ligging in het Groene Hart, is Alphen aan den Rijn politiek gezien geen deel van de ‘Bible
Belt’, maar vooral doorsnee Nederlands. Het heeft een breed samengesteld college met
wethouders van PvdA (2), cda (1), v v d (2) en cu (1). Wel atypisch is dat de gemeente sinds
december 2008 een GroenLinks-burgemeester heeft.
Tabel 1.2
Uitslag verkiezingen voor de Tweede Kamer 22 november 2006 in Nederland en in Alphen aan den
Rijn (in procenten)

cda
PvdA
sp
vvd
PvdV
GroenLinks
ChristenUnie
D’66
PvdD
sgp

Nederland

Alphen aan den Rijn

27
21
17
15
5
5
4
2
2
1

28
18
15
18
5
4
5
2
1
2

Bron: Statistisch jaaroverzicht 2007 (Gemeente Alphen aan den Rijn 2007)

Vooruitlopend op meer details in latere hoofdstukken volgt tot besluit van deze inleiding enige informatie over de scholen en culturele instellingen in Alphen aan den Rijn.
In 2007 waren er 30 basisscholen, waar meer dan 10% van de bevolking (7500 leerlingen)
onderwijs genoot. Kleinere educatieve centra voor speciaal onderwijs niet meegerekend,
zijn er zes scholen voor voortgezet en beroepsonderwijs, met samen 8000 leerlingen. In
Alphen aan den Rijn is geen hbo of universitaire instelling gevestigd (Gemeente Alphen
aan den Rijn 2007). Er wonen wel (universitaire) studenten, waarbij de centrale ligging
van Alphen aan den Rijn tussen een reeks universiteitssteden een rol zal spelen.
Het aanbod aan culturele voorzieningen in Alphen aan den Rijn is aanzienlijk, zo blijkt
uit ‘ijking’ van dat aanbod aan de drie ringen uit het ‘ringenmodel van Wijn’ ter beschrijving van de lokale culturele infrastructuur (Wijn 2003; vgl. Zoutman en Van den Andel
2005). Elke ring staat voor een schaalniveau met voorzieningen dat gangbaar is bij een
bepaald inwonertal: een binnenring van basisvoorzieningen voor gemeenten tot 30.000
inwoners (met een ‘kernachtig cultuurbeleid’), een middelste ring van additionele voorzieningen die veelal in gemeenten van 30.000 tot 90.000 inwoners aanwezig zijn (met
een ‘uitgebreid cultuurbeleid’), en een derde ring met specifiekere voorzieningen die
24

TK2_07.indd 24

7-6-2010 16:31:40

wa a r k a n de k uns t zinnige burger ter echt? k ennis en k ennisl ac unes

gangbaar zijn in steden met meer dan 90.000 inwoners (met een ‘alomvattend cultuurbeleid’). Conform dit beschrijvende model, dat gaandeweg ook een zekere normerende
status kreeg, beschikt Alphen aan de Rijn over vrijwel alle basisvoorzieningen. Het
aantal voorzieningen in de tweede ring is beperkt. Het themapark Archeon is met enige
goede wil als cultuurhistorisch museum aan te merken. Dat de tweede ring vrij leeg is,
lijkt even een leemte, maar heeft als positieve achtergrond dat een groot deel van de
Alphense voorzieningen al past in het derde schaalniveau, bijvoorbeeld het Centrum
voor de Kunsten Parkexpressie voor kunsteducatie in tal van beeldende disciplines,
dans en schrijven en de Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn. Er zijn twee theaters:
het nieuwe theater Castellum en het Parktheater. Voorts zijn er de (dependance van de)
Stichting Jeugdtheaterschool Zuid-Holland, het poppodium Kasteel, het Parkfilmhuis,
het centrum voor beeldende kunst Kunstverdieping en het kunstenaarscollectief s ta a
(Stichting Alphense Ateliers). Parkexpressie, Parktheater en Parkfilmhuis zijn in één
locatie gevestigd en er zijn plannen voor de bouw van een cultuurhuis, waarin behalve
de bibliotheek ook de lokale volksuniversiteit en de drie nu in de Kunstverdieping
gehuisveste instellingen (de afdeling kunsteducatie, de Kunstuitleen en de Stichting
Alphense Ateliers) onderdak zullen vinden.
Voldoet Alphen aan den Rijn hiermee aan het beeld van een Middletown? Dat ligt eraan met welke steden men deze gemeente vergelijkt. De situatie wijkt af van die in de
grootste steden door een andere schaalgrootte en door lage percentages werklozen en
mensen in een achterstandssituatie. Verder zijn er, de grootte in acht nemende, geen
sterke afwijkingen van het algemene beeld. Dit rechtvaardigt de verwachting dat Alphen
aan den Rijn model kan staan voor de situatie in andere middelgrootte gemeenten in
Nederland.
1.3

Terminologie

Ook bij kunstbeoefening in de vrije tijd ligt begripsverwarring op de loer. Die kans is
in dit rapport extra groot omdat hier auteurs met uiteenlopende achtergronden over
verschillende onderwerpen schrijven. Een korte toelichting op de gehanteerde terminologie kan daarom geen kwaad.
Het onderwerp van dit rapport is kunstbeoefening in de vrije tijd, of kunstbeoefening
als liefhebber (amator). Het gaat om tekenen, musiceren, schilderen, toneelspelen of
beoefening van een andere kunstvorm ‘for the hell of it’, dus niet uit beroepsmatige
overwegingen of in het kader van een (beroeps)opleiding. In de vakliteratuur en in
het veld staat dit ook wel als amateurkunstbeoefening te boek, en recenter als actieve
kunstbeoefening. Hoewel het begrip amateur feitelijk heel juist is, heeft het veelal meer
de negatieve connotatie van ‘amateuristisch’ dan de positieve klank van ‘liefhebber’.
Om die negatieve connotatie te vermijden, is recent de term actieve kunstbeoefening in
gebruik genomen. Het adjectief ‘actief’ voegt echter niets toe aan het in het subjectief
al genoemde element van beoefening, dat immers direct naar een activiteit verwijst.
Bovendien heeft actief de connotatie ‘intensief’, terwijl het zeer wel kan zijn dat iemand
maar een enkele keer per jaar beeldhouwt of schildert, terwijl omgekeerd iemand zeer
25

TK2_07.indd 25

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

actief in beeldende kunst geïnteresseerd kan zijn – zich er in verdiept, tentoonstellingen
bezoekt en eventueel zelfs kunstvoorwerpen koopt – zonder die discipline te beoefenen.
Daarom wordt hier simpelweg gesproken van kunstbeoefening in de vrije tijd.
In dat licht gezien, is enige uitleg geboden over het hoofdstuk dat kunstbeoefening in
het onderwijs volgt. De overweging daarbij is dat een volledige schets van de mogelijkheden voor een individu om aan kunstbeoefening te doen, niet compleet zou zijn zonder
een overzicht van wat men daartoe in het onderwijs reeds aangereikt krijgt. Maar strikt
genomen ligt dat buiten de definitie van kunstbeoefening in de vrije tijd, het is veeleer
een randvoorwaarde.
Voor de zekerheid passeren hier nog enkele begrippen de revue, met telkens de uitleg
hoe kunstbeoefening in de vrije tijd zich daartoe verhoudt. In literatuur over cultuurdeelname (en over cultuureducatie) hanteert men de drieslag actief, receptief en
reflectief. Actieve cultuurdeelname is het zelf beoefenen van een kunstdiscipline en
daarmee synoniem aan kunstbeoefening. Receptieve cultuurdeelname verwijst naar het
bezoeken van voorstellingen en tentoonstellingen, het kijken en luisteren naar kunst.
Met reflectieve activiteiten doelt men op praten en denken over kunst, hetzij over de
kunst van anderen hetzij over de eigen kunstbeoefening.
Een tweede relevante afbakening is die met cultuureducatie. Onderricht in cultuur kent
vele vormen, met binnen- en buitenschoolse cultuureducatie als wellicht belangrijkste
onderverdeling. Actieve cultuureducatie is het leren beoefenen van een kunstdiscipline
en heeft daarmee, anders dan receptieve en reflectieve cultuureducatie, betrekking op
kunstbeoefening. Binnenschoolse actieve cultuureducatie behoort niet tot de kunstbeoefening in de vrije tijd, al is zoals gezegd in deze bundel ter completering van het
beeld van de mogelijkheden tot kunstbeoefening die mensen hebben wel een hoofdstuk
aan geweid. Buitenschoolse actieve cultuureducatie behoort wel tot het domein van de
kunstbeoefening. Het gaat daarbij immers om onderricht in een kunstdiscipline op basis
van vrijwilligheid en interesse. Het gaat dan om lessen op muziekscholen, in centra voor
de kunsten, in verenigingen en bij particuliere scholen en docenten.
Met particulier is nog een potentieel verwarrend begrip geïntroduceerd. Sprekend over
les in een kunstdiscipline verwijst de term particulier, anders dan in het spraakgebruik
over het maatschappelijk middenveld, niet naar wat burgers samen organiseren, maar
naar wat op de markt wordt aangeboden. Particulier lesaanbod is synoniem met zakelijk
of commercieel lesaanbod. Bij dans is dat in de vorm van dansscholen heel gebruikelijk,
in de muziek en in andere disciplines opereren veel vrij gevestigde docenten. Bovendien
is particulier in dit verband weer niet hetzelfde als privé. Privéles verwijst naar het aantal leerlingen in de lessituatie, namelijk eentje. Er zijn dus groepslessen bij particuliere
scholen en docenten, en privélessen bij gesubsidieerde instellingen.
In een ander opzicht liggen de zaken bij kunstbeoefening juist weer wat eenvoudiger dan
bij receptieve cultuurparticipatie: het onderscheid tussen hoge en lage cultuur speelt er
geen rol. Het gaat er bij kunstbeoefening primair om of men enige discipline beoefent,
niet om het genre waarbinnen of het niveau waarop men dat doet. Onderscheidend is
bijvoorbeeld of iemand een gitaar bespeelt, niet of iemand daarmee stukken van Vivaldi
of liedjes van Dries Roelvink speelt.
26

TK2_07.indd 26

7-6-2010 16:31:40

wa a r k a n de k uns t zinnige burger ter echt? k ennis en k ennisl ac unes

1.4

Dit rapport en de kennisvragen die resteren

Dit rapport weerspiegelt niet alleen de actuele kennis over de mogelijkheden tot kunstbeoefening, maar ook de lacunes in die kennis. In de samenvatting voorin dit rapport
staan de belangrijkste inhoudelijke bevindingen vermeld. Tot besluit van deze inleiding
volgt een opsomming van de kennislacunes die ook na dit rapport resteren, of beter
gezegd, van de kennislacunes die bij het opstellen van dit rapport zichtbaar werden. In
twee opzichten laat de hier gebundelde kennis over kunstbeoefening nog te wensen
over: het fundament en de reikwijdte van de vergaarde kennis.
Het fundament onder een deel van de beschikbare kennis is wankel en/of incompleet.
De beschrijving van kunstbeoefening in verenigingen berust deels op solide informatie,
maar deels is bij gebrek aan beter volstaan met inschattingen van experts in het veld. In
laatste instantie blijft voor elk van de vijf onderscheiden mogelijkheden tot kunstbeoefening een volledig overzicht buiten bereik.
Zo is het nagenoeg ondoenlijk om alle verenigingen voor kunstbeoefening in kaart te
brengen, zoals eerder is gebleken bij een poging dat in de provincie Noord-Brabant te
doen (Edelman en Van Bommel 2008). Ook het sectorinstituut Kunstfactor heeft slechts
ten dele een overzicht, namelijk voor zover verenigingen aangesloten zijn bij overkoepelende landelijke organisaties. Niet iedere vereniging is daarbij aangesloten en in sommige kunstdisciplines zijn veel minder verenigingen aangesloten dan in andere. Waar
een goede telling van het aantal verenigingen ontbreekt, schort het bovendien aan informatie over die verenigingen zelf: hoeveel leden de vereniging telt, welke activiteiten die
vereniging organiseert, wat de leden daarvan vinden, enzovoort.
Ook van instellingen is minder bekend dan men wellicht op voorhand zou denken.
Zo blijkt er geen overeenstemming te bestaan over het aantal centra voor de kunsten
en muziekscholen in de gesubsidieerde sector. De overkoepelende organisatie
Kunstconnectie is een vereniging, maar niet alle instellingen zijn hierbij aangesloten.
Met de voor dit rapport nieuw verzamelde informatie over kunstbeoefening in de binnenschoolse cultuureducatie is weliswaar een stap vooruit gezet, maar allerminst het
laatste woord gezegd. De informatie is indirect verkregen, namelijk niet door feitelijke
tellingen in de schoolsituatie, maar op basis van een enquête onder directeuren en/of
cultuurcoördinatoren van scholen. Deels gaat het daarbij om indrukken, maar ook in de
antwoorden op de feitelijke vragen zal ruis zitten. Hoeveel uren er nu daadwerkelijk aan
kunstbeoefening gedaan wordt, wat er dan precies gedaan wordt en hoe dat door docent
en leerling beleefd wordt, zijn alle nog onbekende grootheden (Bevers 2010). Ook de
analyse van het functioneren van de bestuurslagen betreft deels een eerste verkenning
op basis van de informatie van zegslieden.
Zonder de hier gerapporteerde verkenning van mogelijkheden tot kunstbeoefening in
informele verbanden en op de particuliere markt tekort te willen doen, is het fundament
onder die verkenning voor versteviging vatbaar. Allereerst betreft het ‘slechts’ Alphen
aan den Rijn, zonder dat bekend is in hoeverre het culturele leven daar maatgevend
is voor dat in andere middelgrote gemeentes, laat staan voor veel kleinere of grotere
gemeentes.
27

TK2_07.indd 27

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Wat de reikwijdte van de vergaarde kennis betreft, is het in laatste instantie onbekend
in hoeverre met de aangetroffen informele groepen en particuliere aanbieders het hele
spectrum boven tafel is gekregen. In beide gevallen valt een volgende keer te overwegen
methodologisch strenger te werk te gaan, waardoor via het bijhouden van informatie
over hoe vaak informanten een al bekende groep of aanbieder noemen op basis van
de wel ‘geziene’ groepen en aanbieders, toch een schatting mogelijk is van de totale
aantallen groepen en aanbieders (Sikkel et al. 2006). Bovendien kennen de gehanteerde
bronnen en de daaropvolgende sneeuwbal van doorverwijzingen mogelijk een bias ten
nadele van andere etnische groepen dan autochtone Nederlanders.
Daarnaast laten zich tal van inhoudelijke vervolgvragen stellen over het interne en
externe functioneren van verenigingen, instellingen, scholen, informele groepen,
particuliere aanbieders en bestuurslagen. Wat betreft hun interne functioneren valt bij
lessituaties te denken aan gehanteerde methodes en aan kwalificaties van docenten, en
bij activiteiten (repetities, optredens, exposities) aan aard, frequentie en schaalgrootte.
Wat betreft hun externe functioneren, kan men zich afvragen wat de context van kunstbeoefening betekent voor de betrokkenen. Hebben informele groepen dezelfde meerwaarde in termen van binding en cohesie als verenigingen of juist minder, of misschien
wel meer? Ook zou de onderlinge relatie van die diverse mogelijkheden nader kunnen
worden bezien: in hoeverre werken verenigingen, instellingen, scholen, informele groepen en particuliere aanbieders samen en in hoeverre gebruiken individuele kunstbeoefenaars op enig moment of in de loop van hun biografie als kunstbeoefenaar, meerdere
van die contexten voor kunstbeoefening? Tot slot is op de keper beschouwd nog weinig
te zeggen over de invloed van beleid op de kunstbeoefening, noch over de wensen van
kunstbeoefenaars ten aanzien van zulk beleid.
Kortom, wie in kunstbeoefening in de vrije tijd geïnteresseerd is, treft in de volgende
hoofdstukken een meest actueel en breed overzicht daarover. Dat overzicht geeft niet
alleen de state-of-the-art van de huidige kennis daarover, maar in één moeite door ook een
beeld van de kennislacunes die nog resteren.

28

TK2_07.indd 28

7-6-2010 16:31:40

2

Kunstbeoefening in verenigingen
Lotte Volz en Hans Heimans (Kunstfactor)

2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
2.4
2.4.1
2.4.2
2.4.3
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9

TK2_07.indd 29

Kunstbeoefening in verenigingen
Kennismaking, kennis en kennislacunes
Een kennismaking
Kennis en kennislacunes
Beeldende kunst
Tekenen, schilderen en beeldhouwen
Textiel
Overige beeldende kunstvormen
Dans
Volks-, wereld- of internationale dans
Majorette en twirl
Rolstoeldans
Nieuwe media
Computerkunst
Fotografie
Video en film
Muziek
Schrijven
Theater
Kunstbeoefening in verenigingen in Alphen aan den Rijn
Slotbeschouwing

29
31
31
35
37
38
41
45
49
50
53
55
55
56
60
64
68
76
79
86
88

Bijlage Inventarisatie Alphen aan den Rijn, verenigingen en kenmerken

91

7-6-2010 16:31:40

TK2_07.indd 30

7-6-2010 16:31:40

kuns tbeoefening in v er enigingen

2.1

Kennismaking, kennis en kennislacunes

2.1.1 Een kennismaking
Het begrip vereniging
Menigeen die in de vrije tijd aan kunstbeoefening doet, doet dat in georganiseerd verband. Het gaat dan om ruim een kwart van de kunstbeoefenaars (van 6 jaar en ouder),
ofwel circa 12% van de Nederlandse bevolking in die leeftijd (Van den Broek 2009). In
de volksmond wordt het begrip vereniging losjes gehanteerd en worden termen als vereniging en club wel door elkaar gebruikt. Door dit losse spraakgebruik is het niet gelijk
duidelijk wat precies de organisatievorm is van een gezelschap waar een beoefenaar
bij aangesloten is. In een hoofdstuk over verenigingen behoeft deze term dus enige
­afbakening.
De wettelijke betekenis van het begrip vereniging is eenduidig. Er is sprake van een
vereniging met volledige rechtsbevoegdheid wanneer die is opgericht met een notariële
akte en daaraan gekoppelde statuten. Bestuurders van deze verenigingen zijn niet
hoofdelijk aansprakelijk, tenzij het gaat om wanbeleid of onbehoorlijk bestuur. Een
vereniging hoeft de statuten niet vast te leggen in de notariële akte, in welk geval de
rechtspersoonlijkheid maar beperkte bevoegdheden heeft en bestuurders ‘naast de
vereniging’ wel hoofdelijk aansprakelijk zijn. In de amateurkunst is dit type vereniging
vooral te vinden bij gezelschappen met weinig leden. Kunstbeoefenaars kunnen
er belang bij hebben zich te organiseren in de formele vorm van een vereniging of
stichting. In toenemende mate kan men alleen dan een beroep doen op gemeentelijke
subsidie of bijdragen van fondsen.
In dit hoofdstuk zijn naast de formele vereniging (opgericht met een notariële akte) ook
enkele daarmee vergelijkbare organisatievormen meegenomen, met als criterium dat
het gaat om een collectief van beoefenaars dat hoofdzakelijk gerund wordt door (enkele)
groepsleden zelf. Oprichtingsakte, statuten en bestuur zijn hierbij geen voorwaarde, wel
moet een groep enige structuur kennen, zoals een doel en taakverdeling. Hoewel enige
overlap onvermijdelijk is, behoren informele groepen niet tot de ruimere opvatting van
het begrip vereniging (zie hoofdstuk 5). Een vereniging kan een docent of een artistiek
leider aangetrokken hebben. Die staat dan in dienst van het gezelschap van kunstbeoefenaars en is daarom geen particulier aanbieder (zie hoofdstuk 6).
Verenigingen met een bredere doelstelling waarin men tevens aan kunstbeoefening
doet, zoals etnische culturele verenigingen of carnavalsverenigingen, komen in dit
hoofdstuk eveneens ter sprake. Hetzelfde geldt zijdelings voor online community’s, een
nieuwe manier om in groepsverband met kunstbeoefening bezig te zijn, met raakvlakken met verenigingen. Webgemeenschappen zijn soms zeer hecht, leden moeten zich
meestal registreren, en participeren vanuit eenzelfde motief als verenigingsleden: de
stimulans te ervaren van met anderen te communiceren over hun kunstzinnige hobby.

31

TK2_07.indd 31

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Een korte schets van geschiedenis en context van kunstbeoefening in
verenigingsverband
De eerste verenigingen voor kunstbeoefening in de vrije tijd stammen uit de Verlichting,
toen vanuit volksverheffingsidealen allerlei kunstopvoedende initiatieven ontstonden.
Later organiseerde de culturele elite voor de arbeidersklasse mogelijkheden om te
schilderen, te musiceren of toneel te spelen (Vos 1999). Dit wil overigens niet zeggen dat
hiervoor niet in allerlei lagen van de bevolking al aan kunstbeoefening werd gedaan,
integendeel. Nieuw was het verenigingsverband, gekoppeld aan de achterliggende
beschavingsmissie.
De eerste zangverenigingen ontstonden vanaf begin negentiende eeuw, vooral in kerkelijke kring, waar gemengde vrijwillige zanggezelschappen werden ingezet met het
educatieve doel om de zang van kerkgangers te verbeteren. Het sociale aspect werd op
den duur steeds belangrijker, waarmee deze koren zich bewogen in de richting van de
huidige vereniging (Vos 1999). In 1829 werd de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst opgericht, die de koorzang ook buiten de kerken een artistieke impuls gaf, hoewel
de zangers in die gezelschappen vooral uit de elite afkomstig waren.
Burgerblaasorkesten ontsproten vanuit de militaire traditie. In de eerste helft van de
negentiende eeuw werden er meer dan vijftig opgericht. Ook hierbij speelden verlichtingsidealen een rol: spelen in een harmonie of fanfare vereiste immers de nodige discipline, bracht saamhorigheid en vermaak (Vos 1999). Deze ontwikkeling speelde zich
vooral af in wat nu het zuiden van Nederland is. Daar bloeit tot op de dag van vandaag de
blaasmuziek.
Naar het voorbeeld van de rederijkerskamers, de culturele afdelingen van de middeleeuwse gilden, vormden zich in de negentiende eeuw, na een periode van soberheid,
vooral in de steden weer groepen liefhebbers die zich bezighielden met toneel en literaire kringen. De leden bespraken er hun zelf geschreven werk. Deze gezelschappen
ontwikkelden zich later veelal tot verenigingen, rond 1865 waren er enkele honderden
(Vos 1999).
De huidige beeldende vereniging heeft zijn oorsprong in de genootschappen van
dilettanten, die rond 1800 vanuit de tekenacademies hun eigen weg gingen. In deze
genootschappen kwamen liefhebbers bijeen om te leren tekenen en schilderen.
Beroepsgerichte tekenlessen bleven voorbehouden aan de academies (Vos 1999).
Amateurfotografie nam eind negentiende eeuw een vlucht toen er goedkopere camera’s
op de markt kwamen. In 1889 verscheen de Gids voor den Amateur-Fotograaf. In dezelfde tijd
ontstonden de eerste verenigingen van amateurfotografen die tentoonstellingen organiseerden en waarin men kennis van nieuwe procedés uitwisselde (Haye en Frederiks
1997).
In het interbellum werd volkscultuur aangegrepen als middel in de strijd tegen de
oprukkende massacultuur. Tegen de dansmanie rondom populaire nieuwe dansen als
de foxtrot en charleston werden volksdansverenigingen ingezet om de authentieke
volkscultuur te behouden en mensen goede zeden bij te brengen. Ook binnen de
socialistische Arbeiders Jeugd Centrale (ajc) werd volksdans, met volkszang, gebruikt als
beschavingsinstrument om de jeugd te temperen en op te voeden (Van Ginkel 2000).
In de verzuiling ontstaan eind negentiende, begin twintigste eeuw grootschalige, vaak
32

TK2_07.indd 32

7-6-2010 16:31:40

kuns tbeoefening in v er enigingen

landelijke, verenigingen of bundelingen van verenigingen op levensbeschouwelijke
grondslag (Kuperus 2005). De confessionele koepelverenigingen binnen de amateurmuziek zijn overblijfselen hiervan. De kunstbeoefenaar had destijds slechts de keus uit
verenigingen binnen de eigen zuil. Omgekeerd konden de verenigingen rekenen op de
continuïteit van een vaste achterban.
Vanaf eind jaren vijftig van de vorige eeuw nam de verzuiling geleidelijk af. Verenigingen
werden langzamerhand meer rond een bepaalde kunstdiscipline dan vanuit levens­
beschouwelijke uitgangspunten georganiseerd. Het ledenbestand werd steeds
gevarieerder, hoewel nog lang geen afspiegeling van de samenleving. Nu de achterban
niet meer vanzelfsprekend was en ook concurrerende tijdsbesteding zoals televisie
opkwam, moesten verenigingen zoeken naar andere grondslagen om hun leden aan
zich te binden. Er werd zelfs gesproken van ‘verenigingsmoeheid’ (De Hart 2005).
Getuige de terugloop in actieve betrokkenheid (Kuperus 2005) lijkt dat begrip vandaag
de dag meer dan ooit van toepassing te zijn. Hoewel verenigingen voor hobby’s, sport
en amateurkunst de afgelopen decennia een sterke groei van vrijwilligersactiviteiten te
zien gaven (De Hart 2005), klinkt vanuit de amateurkunstverenigingen steeds vaker het
geluid dat het moeilijk is geschikte kandidaten te vinden voor besturen en commissies,
vermoedelijk in samenhang met een teruglopend of vergrijsd ledenbestand. Dit wordt
tot de grootste bedreigingen voor hedendaagse verenigingen gerekend. Sommige
verenigingen, van nature tot behoudzucht geneigd, dreigen te verstenen door gebrek
aan ruimte voor nieuwe initiatieven en door onvoldoende doorstroming in leden
en bestuurders. Dit kan de grote afstand tussen het aanbod van de vereniging en de
wens van de (potentiële) leden, en daarmee die bedreigingen, verder doen toenemen
(Kuperus 2005). Naar aanleiding van Kamervragen hierover is het vrijwilligerswerk
in de amateurkunstsector in kaart gebracht (Kunstfactor 2009). Hieruit blijkt dat
ongeveer een miljoen mensen actief zijn als vrijwilliger in de sector. Het gros van
het werk wordt echter door dezelfde personen verricht, waardoor het vaak ervaren
wordt als een zware last. De grootste pijn zit in het vinden van voldoende mensen
voor organisatorisch uitvoerend werk, meer nog dan in het vervullen van vacatures
voor de bestuursfuncties. Naast noodlijdende verenigingen zijn er ook veel bloeiende
verenigingen, met betrokken en enthousiaste leden van verschillende leeftijden.
Toch is de ‘verstening’ een zorg. Daartoe is voor amateurkunstverenigingen die willen
vernieuwen de Verenigingsscan ontwikkeld (www.kunstfactor.nl/blobs/Kunstfactor/
verenigingsscan.pdf). Met behulp hiervan kunnen verenigingen analyseren waar
lacunes of zwakke plekken in de organisatie zitten. Suggesties en adviezen om hiervoor
oplossingen te vinden zijn in de Scan opgenomen. Ook wordt op landelijke koepeldagen
gewerkt aan een gezond verenigingsklimaat door te praten over thema’s als transparant
bestuur. Provinciale centra voor kunst en cultuur, gemeentes en vrijwilligerscentrales
ondersteunen verenigingen, in de vorm van bestuurscursussen en inspiratiedagen.
Dit neemt niet weg dat toenemende regelgeving ook aan bestuursleden meer eisen
stelt en van hen specifieke kennis en ervaring vraagt. Door toegenomen ambities gaat
er in verenigingen vaak veel geld om, hetgeen de risico’s vergroot. Dit kan potentiële
bestuursleden afschrikken, omdat men de verantwoordelijkheid te groot vindt of bang is
aansprakelijk gesteld te zullen worden.
33

TK2_07.indd 33

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Steun voor verenigingen bestaat overigens al langer. Hoewel de organisatiedichtheid
wisselt per discipline, zijn veel verenigingen aangesloten bij een landelijke koepel of
brancheorganisatie, met het oog op collectieve regelingen, belangenbehartiging en
artistieke en/of organisatorische ondersteuning. Koepelorganisaties hebben veelal een
documentatie- of informatiecentrum, een website, een service- en dienstenpakket en,
soms, een helpdesk. Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw is voor elke discipline
een landelijk ondersteuningsinstituut in het leven geroepen: de Stichting Beeldende
en Audiovisuele Amateurkunst (sba), de stichting Theaterwerk nl , het Landelijk
Centrum voor Amateurdans (l c a), de stichting Schrijven en Unisono (voor muziek).
Deze landelijke instellingen waren verenigd in het Platform Amateurkunst (pa k) en
zijn per januari 2007 gebundeld in Kunstfactor. Dit instituut ondersteunt de sector als
geheel, organiseert landelijke manifestaties en activiteiten, en biedt verenigingen steun
op artistiek-inhoudelijk terrein en tot op zekere hoogte ook op organisatorisch vlak.
Verenigingen kunnen de expertise van adviseurs inroepen en de website of publicaties
raadplegen. De kwaliteit van kunsteducatie binnen verenigingen wordt gestimuleerd
door het ontwikkelen van landelijke raamleerplannen voor cursisten- en kaderopleidingen. Die opleidingen kunnen in aanmerking komen voor certificering door de Stichting
Certificering Kunsteducatie en Amateurkunst. Tevens kent elke provincie een instituut
dat zich richt op de culturele infrastructuur en dat op diverse terreinen steun kan bieden
aan verenigingen. Verschillende provincies verzorgen een aanbod aan cursussen voor
verenigingen en hun besturen op organisatorisch, zakelijk en financieel terrein.
Al dan niet met een steuntje in de rug bestaat er in verenigingen voor kunstbeoefening
in de vrije tijd veel particulier initiatief. Soms is een vereniging gekoppeld aan een
buurt of wijk, vaak bestaan ze uit mensen van alle rangen en standen. Daarmee kunnen
ze een bijdrage aan sociale cohesie leveren. Veel verenigingen treden naar buiten met
­producties, manifestaties en openbare presentaties, waardoor velen er kennis mee kunnen maken en er de vruchten van kunnen plukken. Daarmee levert kunstbeoefening in
verenigingsverband een bijdrage aan de gemeenschap.
In beleidskringen, tot in het coalitieakkoord aan toe, is men overtuigd van de intrinsieke
en instrumentele betekenis van dit soort activiteiten en bestaat daar waardering voor,
vandaar ook de ondersteuning, recent vormgegeven in het Fonds voor Cultuurparticipatie. Georganiseerde kunstbeoefening kan voor subsidies in aanmerking komen, en
dikwijls zorgen gemeentes voor accommodaties voor kunstbeoefening.
Georganiseerde kunstbeoefening kost geld, voor professionals, materialen,
instrumenten, attributen, ruimte, enzovoort. Over het algemeen leveren
kunstbeoefenaars zelf een forse bijdrage aan de bekostiging van die activiteiten. Leden
betalen contributie en wie lest betaalt lesgeld. De kosten van verenigingsactiviteiten
kunnen flink oplopen en een redelijke bijdrage van de leden te boven gaan. Daarnaast
kunnen verenigingen bewust de kosten voor deelname laag houden. In beide
gevallen is het aantrekken van extern geld noodzakelijk, bijvoorbeeld via recettes van
voorstellingen en openbare manifestaties of via acties als inzamelen van papier en
lotenverkoop. Daarnaast doen verenigingen een beroep op subsidies van gemeentes
en op fondsen, bedrijven of particuliere geldschieters. Volgens een recente berekening
(Noordman en Van Dijk 2009) vormen contributies de belangrijkste bron van inkomsten
34

TK2_07.indd 34

7-6-2010 16:31:40

kuns tbeoefening in v er enigingen

van verenigingen, gevolgd door recettes en acties (tabel 2.1). Verenigingen behoeven
weliswaar ondersteuning, maar staan financieel goeddeels op eigen benen.
Tabel 2.1
Gemiddelde jaarlijkse inkomsten van amateurkunstverenigingen (in procenten)
inkomstenpost
contributies
recettes
acties
gemeentesubsidies
giften van particulieren en fondsen
overige inkomsten
totaal

in % van het totaal
29
18
17
13
10
13
100

Bron: Noordman en Van Dijk (2009)

2.1.2 Kennis en kennislacunes
Het verenigingsleven biedt een rijk scala aan mogelijkheden voor kunstbeoefening
in de vrije tijd. Toch is over kunstbeoefening in verenigingsverband betrekkelijk
weinig bekend. En voor zover bekend, is die informatie niet eerder in een overzicht
samengebald. Dit hoofdstuk bevat wel een dergelijk overzicht van de kennis over kunstbeoefening in verenigingen. Zo’n overzicht van kennis geeft automatisch ook een beeld
van de kennislacunes die er zijn. Die benoemen is een expliciete doelstelling van de hier
gerapporteerde exercitie geweest. De onderzoeksvraag achter dit hoofdstuk was dan ook
tweeledig en behelsde zowel het beschrijven van het verenigingsleven op basis van de
bestaande kennis alsook het benoemen van hiaten in die kennis over dat verenigings­
leven.
Er zijn verschillende gradaties van kennis. Primair is hier gezocht naar informatie op
grond van eerder onderzoek of op basis van bestaande documenten. Waar die er niet
zijn, is er niet louter mee volstaan een kennislacune te concluderen, maar is gepoogd
toch een indicatie van de stand van zaken te verkrijgen. Daartoe is aan sleutelpersonen een inschatting gevraagd. Wat volgt, wortelt dus deels op eerder onderzoek en
bestaande documentatie en deels op inschattingen van mensen die goed in de materie
zijn ingevoerd. Zonder aan hun oprechtheid en expertise te twijfelen, vormen dergelijke
inschattingen kennis van een andere orde dan informatie op basis van onderzoek en
documentatie, en is daar eigenlijk onveranderd sprake van kennislacunes.
Over kunstbeoefening in verenigingen bestaat enerzijds veel informatie, maar is anderzijds verrassend weinig bekend (en een recente scp-studie bevatte per abuis een foutieve
schatting, Van den Broek 2009). Er bestaat eigenlijk geen beeld van het totaal aantal verenigingen, domweg omdat die nergens centraal geregistreerd zijn. Sommige disciplines
kennen weliswaar een hoge organisatiegraad onder verenigingen (m.n. muziek), maar
ook daar zal niet iedere vereniging bij een koepel aangesloten zijn. In disciplines waar de
35

TK2_07.indd 35

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

organisatiegraad lager is, ontbreekt dus al helemaal het zicht op het aantal verenigingen.
Het verslag van een poging het aantal Brabantse amateurkunstverengingen (Edelman
en Van Bommel 2008) te schatten, brengt vooral het gebrek aan beschikbare informatie
aan het licht. In die zoektocht naar Brabantse amateurkunstverenigingen (‘erg lastig’,
volgens de auteurs) werden drie bronnen gebruikt: Kamers van Koophandel, gemeentegidsen en het Centrum voor Amateurkunst (het Brabantse provinciale steunpunt). Niet
minder dan 70% van de zo op het spoor gekomen verenigingen kwamen slechts in één
van die drie bestanden voor, en slechts 5% in alle drie. Dit doet vermoeden dat een additionele vierde bron nog weer meer verenigingen aan het licht zou brengen.
Nederland telt minimaal 92 landelijke organisaties voor amateurkunst. Het gaat hier
zowel om organisaties die individuele beoefenaars verbinden als om koepelorganisaties
waar verenigingen bij aangesloten zijn. Omdat lang niet alle verenigingen een relatie
met een landelijke koepel hebben, is het lastig om een inschatting te maken van het
totale aantal verenigingen voor kunstbeoefening in de vrije tijd. Uit een interne inventarisatie van koepelorganisaties voor amateurmuziek en hun ledentallen door Kunstfactor
kan een gemiddelde van ongeveer 35 leden per vereniging worden herleid. Aannemende
dat een dergelijk ledental ook voor de andere disciplines geldt, valt een amateurkunstbrede schatting van het aantal verenigingen te maken. Uitgaande van het gegeven dat
12% van de bevolking van 6 jaar en ouder (dat waren per 1 januari 2007 circa 15.188.000
personen) in georganiseerd verband aan kunstbeoefening doet (Van den Broek 2009),
betrof dat in 2007 circa 1,8 miljoen personen. Bij een gemiddeld aantal leden per vereniging van 35 en onder voorbijgaan aan mensen met meerdere lidmaatschappen, duidt dat
op het bestaan van circa 51.500 georganiseerde verbanden voor kunstbeoefening. Dit is
door het meetellen van informele verbanden mogelijk een overschatting. Een strengere
schatting is mogelijk door een meer expliciete vraag naar verenigingslidmaatschap en
behoren tot een informele groep in later onderzoek (Van den Broek 2010a), waarbij 13%
van de kunstbeoefenaars expliciet opgaf daartoe lid van een vereniging te zijn. Aangezien circa de helft van de bevolking tot de kunstbeoefenaars gerekend wordt, gaat het
dan om ruim 900.000 personen, wat bij een gemiddeld ledental van 35 per vereniging
tot een schatting van ruim 25.000 verenigingen leidt. Van de beoefenaars zei 16% bij een
informeel verband te horen. Hier wreekt zich mogelijk dat respondenten ook konden
aangeven lid te zijn van een ensemble, orkest, koor, fanfare of harmonie, organisaties
die vaak verenigingen zijn. Het is aannemelijk dat sommigen alleen hebben gezegd
fanfarelid te zijn, terwijl die fanfare ook een vereniging kan zijn. Naar mag worden aangenomen ligt het ‘werkelijke’ aantal verenigingen voor kunstbeoefening in de vrije tijd
ergens tussen de royale schatting van 51.500 en de krappe schatting van 25.000 verenigingen. Het laatste aantal is vrijwel zeker te laag, aangezien alleen al het aantal bij een
koepel aangesloten muziekverenigingen ruim 12.500 bedraagt. Bij gebrek aan een sluitende registratie van verenigingen valt er niet met zekerheid meer over te zeggen.
In dit hoofdstuk is geprobeerd een beeld te krijgen van de kunstbeoefening in verenigingsverband in Nederland op basis van de kennis daarover binnen Kunstfactor, bij
koepelorganisaties en bij ondersteuningsinstellingen. Steeds is eerst geïnventariseerd
wat er aan informatie uit onderzoek en documentatie beschikbaar was. Wanneer die
ontbrak of ontoereikend was , is in plaats daarvan aan sleutelpersonen om een inschat36

TK2_07.indd 36

7-6-2010 16:31:40

kuns tbeoefening in v er enigingen

ting gevraagd. De informatie is geordend per discipline, soms nader onderverdeeld in
subdisciplines. In de opbouw van het hoofdstuk is gekozen voor een bespreking van
de diverse disciplines in alfabetische volgorde: beeldende kunst, dans, nieuwe media,
muziek, schrijven en theater. Niet iedere (sub)discipline komt even uitgebreid aan bod,
omdat sommige (sub)disciplines een lagere organisatiegraad kennen dan andere (minder kunstbeoefenaars georganiseerd in verenigingen en/of minder verenigingen georganiseerd in koepels), waardoor informatie in wisselende hoeveelheden beschikbaar is.
Met dit voorbehoud in het achterhoofd, is antwoord gezocht op de onderzoeksvraag wat
de mogelijkheden tot kunstbeoefening in de vrije tijd bij verenigingen zijn. In antwoord
daarop wordt ingegaan op aantallen verenigingen, het verenigingslandschap en op kenmerken en activiteiten van verenigingen en hun leden. Waar mogelijk wordt een longitudinaal perspectief gehanteerd en iets gezegd over ontwikkelingen.
In het algemeen geldt dat er meer kennis is over de kunstbeoefening in een discipline
naarmate de organisatiegraad binnen die discipline groter is. Muziek telt tientallen
koepelorganisaties waarbij een groot deel van de muziekgezelschappen is aangesloten,
waardoor er een completer zicht is op deze verenigingen. Beeldende kunst wordt veel
vaker individueel beoefend en er is geen landelijke koepelorganisatie van verenigingen
voor beeldende kunstbeoefening, zodat er minder over die verenigingen bekend is. Waar
onderzoek en documentatie te kort schoten, is de aangetroffen kennislacune zo veel
mogelijk gedicht op basis van inschattingen van experts binnen Kunstfactor, koepelorganisaties en provinciale ondersteuningsinstellingen. De gesprekken met die experts
zijn gevoerd aan de hand van een leidraad met vaste onderwerpen. Daarnaast is gebruikgemaakt van de websites van koepels, verenigingen en webcommunity’s. Ter illustratie
is binnen iedere discipline een concrete vereniging uit Alpen aan den Rijn geportretteerd. Tevens is voor deze gemeente de omvang van het verenigingsleven op het gebied
van kunstbeoefening geïnventariseerd, waarbij een zo compleet mogelijk overzicht is
gemaakt van aantallen verenigingen per discipline en hun ledental. Hiertoe zijn verschillende bronnen gebruikt: internet (zoekmachines, startpagina’s en andere websites) de
gemeentegids, gemeentelijke subsidietoekenningen en ledenbestanden van enkele
landelijke koepels.
2.2

Beeldende kunst

Binnen de beeldende kunst is het gebruikelijk onderscheid te maken tussen werk op
het platte vlak (tekenen, schilderen, grafisch werk), ruimtelijk werk (beeldhouwen,
keramiek, sieraden maken) en textiele werkvormen (weven, kantklossen, quilten).
Binnen amateurkunstverenigingen zijn vaak zowel twee- als driedimensionale kunstdisciplines zoals tekenen, schilderen, beeldhouwen, keramiek, etsen en ander grafisch
werk ondergebracht. Maar ook zijn er verenigingen die zich alleen op tekenen en schilderen toeleggen en geen driedimensionale kunstvormen aanbieden. De kleinere, vaak
ambachtelijke beeldende disciplines, zoals porselein schilderen of emailleren vinden
plaats binnen specialistische verenigingen. In dit hoofdstuk is beeldende kunst onderverdeeld in tekenen, schilderen en beeldhouwen (§ 2.2.1), textiel (§ 2.2.2) en overige
beeldende kunstvormen (§ 2.2.3). In de hier besproken verenigingen kunnen beoefe37

TK2_07.indd 37

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

naars soms voor één discipline terecht, maar vaak ook voor andere disciplines. Voor het
gemak wordt in de tekst niettemin gesproken van ‘beeldende verenigingen’, ‘schilder­
verenigingen’, enzovoort.
2.2.1 Tekenen, schilderen en beeldhouwen
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Tekenen en schilderen, en in mindere mate beeldhouwen, worden veelal individueel
beoefend. Van de Nederlanders ouder dan 6 jaar doet 15% aan tekenen of schilderen
en 6% aan beeldhouwen, keramiek, enzovoort. Slechts 9% respectievelijk 11% van die
beoefenaars doet dat bij een vereniging (Van den Broek 2009). Hoewel de deelname
in verenigingen relatief laag is, gaat het toch om aanzienlijke aantallen mensen: ruim
200.000 beoefenaars van het platte vlak en zo’n 100.000 driedimensionaal werkende
amateurkunstenaars zijn actief binnen een vereniging.
De organisatiegraad van de beeldende verenigingen is beperkt. Er bestaat geen landelijke koepel voor beeldende verenigingen en die verenigingen onderhouden onderling
weinig contact. Uitzondering is het Zuidelijk Samenwerkingsverband Amateur Beeldende Kunstenaarsverenigingen (zsa), waarbij negentien verenigingen uit de zuidelijke
provincies zijn aangesloten. Het zsa heeft als doel meer zichtbaarheid te geven aan de
passie en gedrevenheid waarmee men in amateurverenigingen werkt. Dit gebeurt onder
andere door het beheren van een online galerie en het verzamelen van de activiteiten en
exposities van de aangesloten verenigingen. De verenigingen hopen elkaar, en anderen,
daarmee te inspireren en daarnaast biedt het zsa ruggespraak en advies (www.zsa.nl).
Een zichtbaar en centraal aanspreekpunt voor deze kunstdiscipline kan zowel voor de
verenigingen als voor de overheid en het bedrijfsleven waardevol zijn. Mogelijk wordt
naar aanleiding van een behoefte aan inventarisatie onder verenigingen een landelijke
koepel opgericht die de belangen van de amateurschilders en -beeldhouwers behartigt
(www.kunstfactor.nl).
Het exacte aantal beeldende verenigingen is niet bekend. Bij Kunstfactor zijn circa
800 adressen van beeldende amateurclubs geregistreerd. In dit bestand bevinden zich
zowel formele verenigingen als groepen geformeerd rondom een particuliere docent.
Binnen de verenigingen bestaat een grote variëteit in historie en werkwijzen. Er zijn
verenigingen waarvan de geschiedenis teruggaat tot midden vorige eeuw. Zo werd vereniging De Zondagsschilders in 1935 opgericht door, vooral, bankbedienden uit Amsterdam, en richtte men in 1947 in Zwolle Het Palet op om te voorzien in kunstonderwijs
en expositieruimte voor zowel amateurs als beroepsschilders (www.zondagsschilders.
nl; Den Hengst 2007). Ook is menig gezelschap voortgekomen uit cursusgroepen bij een
centrum voor de kunsten of bij een particuliere docent. Het ledental van verenigingen is
wisselend. De vereniging De Zondagsschilders heeft circa 500 leden, maar bij de meeste
verenigingen hecht men aan een beperkt ledental (maximaal twintig) zodat men elkaar
goed kent.

38

TK2_07.indd 38

7-6-2010 16:31:40

kuns tbeoefening in v er enigingen

Het verenigingsleven
De schilder- en beeldhouwverenigingen staan in principe open voor iedereen. Wel
wordt er van leden verwacht dat zij zelfstandig kunnen werken en min of meer weten
hoe zij moeten omgaan met het materiaal. Vaak adviseren verenigingen aspirant-leden
zonder ervaring om eerst een basiscursus te doen, bijvoorbeeld bij een centrum voor de
kunsten. De meeste verenigingsleden hebben dus al enige basiservaring opgedaan en
weten zich te redden. Veel verenigingen bieden verschillende kunstvormen aan, zoals
tekenen, schilderen, druktechnieken, boetseren, beeldhouwen en andere driedimensionale werkvormen. Hiervoor hebben zij een weekprogramma met ochtend-, middag- en
avonddelen waarop een bepaalde techniek of kunstvorm centraal staat. Daar is meestal
een docent bij aanwezig, soms heel bewust ‘begeleider’ genoemd. Deze naamgeving verraadt dat leden het belangrijk vinden om individueel begeleid te worden, maar daarnaast
zelfstandig te werken. Daarbij kiest men een eigen techniek en thema. In werkbesprekingen kunnen leden hun werk blootstellen aan kritiek op en complimenten over zaken
als techniek, compositie, kleurgebruik en thematiek (persoonlijke communicatie met
David Tonnaer). De docenten of begeleiders zijn doorgaans gediplomeerd. Dit is bij verenigingen niet verplicht, maar wel gewenst. Ongediplomeerde docenten krijgen de kans
op basis van ‘verworven competenties’ les te geven. Gevorderde amateurs delen hun
kennis dikwijls met verenigingsgenoten. Er zijn voor hen geen kaderopleidingen, daar
was tot nu toe geen behoefte.
Naast het reguliere educatieve aanbod organiseren verenigingen scholing in de vorm van
workshops. In sommige verenigingen werkt men geregeld op een bijzondere (­buiten)
locatie. Ook bezoeken leden gezamenlijk tentoonstellingen. De indruk bestaat dat de
meeste beeldende amateurs voor zichzelf schilderen, verenigingen treden in de regel
dan ook niet prominent naar buiten (De Swaan 2003). Wel organiseren ze een jaarlijkse
expositie of geven een kalender of ander drukwerk uit. Er wordt vanuit sommige verenigingen actief meegedaan aan wedstrijden als de Talens Paletprijs. De inschrijving hiervoor is individueel, maar leden sporen elkaar aan om zich in te schrijven. Verenigingen
kennen naast het bestuur vaak enkele commissies of werkgroepen, bijvoorbeeld voor
het organiseren van uitstapjes, tentoonstellingen en facilitaire zaken (zoals materiaalbeheer, onderhoud ruimte) en een verenigingsperiodiek, variërend van mededelingenpamflet tot tijdschrift met recensies en artikelen, soms met een enkele samensteller,
soms met een complete redactie (Achten 2005).
Over het algemeen hebben beeldende verenigingen een behoudend financieel beleid.
Besturen zijn heel huiverig om de contributie te verhogen of een grotere bijdrage te
vragen voor koffie en thee. Dit stuit namelijk vaak op groot verzet en resulteert een
enkele keer zelfs in verlies van leden. Om extra inkomsten te verwerven verzinnen
verenigingen soms alternatieve oplossingen, zoals het organiseren van speciale
exposities of de verkoop van een eigen kalender.
Beeldende verenigingen maken meestal weinig werk van het binnenhalen van meer
subsidie. Vaak ontvangen ze een basale bijdrage van de gemeente, maar voor speciale
projectsubsidies die bijzondere activiteiten of enig publieksbereik vereisen, komen
de meeste niet in aanmerking. Beeldende verenigingen gaan weliswaar iets vaker dan
voorheen verbindingen aan met hun omgeving, zoals het incidenteel verzorgen van een
39

TK2_07.indd 39

7-6-2010 16:31:40

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

activiteit voor een bedrijf of school, maar samenwerking met centra voor de kunsten
of andere culturele organisaties blijft sporadisch. Wanneer gemeenten een vereniging
­v ragen bij te dragen aan een manifestatie of tentoonstelling zullen de meeste verenigingen wel meedoen, maar dit soort activiteiten gebeurt zelden op eigen initiatief.
Leden
Vrouwen zijn licht in de meerderheid bij schilder- en beeldhouwverenigingen, wat past
bij het beeld dat beeldende kunst relatief meer vrouwelijke dan mannelijke beoefenaars
kent (Van den Broek 2009). Opmerkelijk is dat de bestuursfuncties juist overwegend door
mannen worden vervuld, maar dit is aan het veranderen. Met de groei van het aantal
vrouwelijke leden met arbeidsverleden en ‘arbeidsheden’ groeit hun aantal in besturen.
Onder de verenigingsleden bevinden zich veel gepensioneerden, bestuurders van 70 jaar
of ouder zijn geen uitzondering. Binnen veel verenigingen vormen vijftigers de jongere
garde. Veel nieuwe leden komen na hun pensionering bij een vereniging, wanneer ze
meer tijd hebben voor de hobby die ze vaak al op eerdere leeftijd ontdekten. Behalve
om te schilderen of te beeldhouwen en om hierbij contact te hebben met anderen, trekken verenigingen nieuwe leden vanwege een prettig systeem om les te krijgen. Leden
betalen meestal een basiscontributie en kunnen tegen betaling van een paar euro per
dagdeel deelnemen aan kunstzinnige activiteiten als modeltekenen, stilleven en boetseren. Dit systeem maakt de vereniging aantrekkelijk voor mensen die zich op diverse
kunstdisciplines willen oriënteren.
Vergrijzing is voor de meeste verenigingen geen acuut probleem. Oudere leden hebben veelal meer tijd voor de vereniging en kunnen, mits de gezondheid het toelaat, veel
taken op zich nemen. Toch willen veel besturen jongere mensen aantrekken om het
voortbestaan zeker te stellen en om een gevarieerder ledenbestand te krijgen. Hierbij
bestaat echter een spanningsveld tussen de roep om continuïteit van bestaande leden
en verandering om de vereniging aantrekkelijker te maken voor jongeren (Achten 2005).
Bestaande leden zitten niet altijd te wachten op een verandering van het aanbod, bijvoorbeeld het verschuiven van activiteiten van de middag naar de avond. Complicerende
factor is dat verenigingen niet zelden van hun leden een zekere ‘vrijwillige’ inzet verwachten. Jongere mensen met een baan en een gezin kunnen niet altijd aan die verwachting voldoen of voelen zich niet prettig bij het vaste stramien van de vereniging (Achten
2005). Zij kiezen daarom vaker voor een losse cursus bij een centrum voor de kunsten,
waar ze bovendien leeftijdgenoten treffen. Verenigingen kunnen proberen jongeren
of gezinnen voor zich te winnen door kortlopende activiteiten aan te bieden, maar dit
wordt niet altijd nagestreefd. Een vereniging die het verzoek kreeg van de gemeente om
iets voor de jeugd te organiseren, weigerde omdat zij dit een taak voor cultureel maatschappelijk werk vond. Een geslaagd tegenvoorbeeld is een vereniging die voor de naastgelegen kinderopvang schilderlessen ging organiseren, waaruit zich drie kindergroepen
hebben gevormd (Achten 2005).

40

TK2_07.indd 40

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

2.2.2 Textiel
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Van de Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder houdt 9% zich bezig met textiele
werkvormen. Slechts een klein daarvan (7%) is lid van een vereniging (Van den Broek
2009). Dat zijn circa 95.500 beoefenaars. Hoewel het dus vooral een individuele
discipline is, bestaat er een fijnmazig netwerk van organisaties. Men beoefent weven,
kantklossen, quilten, borduren, breien en spinnen in stichtingen, verenigingen en
kringen. Binnen deze textiele werkvormen worden vaak talloze technieken beoefend,
die soms een aparte organisatie kennen. De georganiseerde textielbeoefenaars
zijn veelal verenigd in landelijke organisaties, die vaak zijn opgedeeld in afdelingen
per regio, plaats en/of textiele techniek. Binnen het Breed Textiel Overleg (bto)
onderhouden de grotere verenigingen regelmatig contact met elkaar. Het bto
wordt georganiseerd vanuit Kunstfactor, de deelnemende verenigingen zijn l ok k
(kantklossen), Merkwaardig (merklappen), Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen
/ Vrouwen van Nu (allerlei handwerktechnieken), Weefnetwerk, Textiel Plus (textiele
vormgeving) en het ­Quiltersgilde. Samen organiseren ze onder verantwoordelijkheid
van de Stichting Textiel Informatie en Documentatie Centrum (s t idoc) vijfjaarlijks
het Textiel Festival. Dit evenement, met exposities en workshops, trok in 2005 7000
bezoekers (Textiel Festival 2009; sba 2006). Het s t idoc beheert tevens een uitgebreide
textielbibliotheek in Utrecht en heeft de ambitie om een centrum voor informatie,
documentatie, onderzoek en tentoonstellingen te worden (s t idoc 2007).
Hoewel de landelijke textielclubs zich met verschillende technieken bezighouden, zijn
hun bezigheden vergelijkbaar. De clubs stellen zich tot doel de betreffende textiele werkvorm te promoten en te behouden en om beoefenaars met elkaar in contact te brengen.
Meestal geeft men een tijdschrift uit en is er een jaarlijkse manifestatie met workshops,
lezingen, demonstraties en verkoop van materialen. Ook worden tentoonstellingen
bezocht en georganiseerd en internationale contacten onderhouden.

Textielclubs (tekst Lotte Volz)
Een van de oudste landelijke organisaties is de stichting Textiel Plus, in 1951 is opgericht
als Goed Handwerk om eigentijds handwerk te promoten, met de achterliggende
gedachte daarbij de economische zelfstandigheid van vrouwen te bevorderen. Dit
doet een beroepsmatige inslag vermoeden, maar de meeste leden verdienden slechts
een extraatje met het handwerk (persoonlijke communicatie met Spierenburg 2009).
Opmerkelijk is wel dat textiel als kunstvorm nu niet snel meer geassocieerd wordt met
girlpower, terwijl ook een organisatie als Tesselschade / Arbeid Adelt zich sinds 1871 op
vrouwenemancipatie richt. Dit gebeurt via de verkoop van handwerkproducten, zoals de
smokjurkjes die gedragen worden door prinses Amalia en haar zusjes, en door financiële
steun in de vorm van een opleidingsfonds (http://www.tesselschade-arbeidadelt.
nl). De stichting Textiel Plus heeft geen leden, maar vrijwilligers die actief zijn in negen
commissies. Vanuit deze structuur beheert men de textielbibliotheek en vinden
activiteiten plaats als wedstrijden, workshops over materialen en innovatieve

41

TK2_07.indd 41

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

textieltechnieken, en het (mede)organiseren van tentoonstellingen en de jaarlijkse
Textiel Plus dag. Verder geeft Textiel Plus een kwartaalblad uit in een oplage van 6000.
Textiel Plus vertegenwoordigt als enige organisatie meerdere textiele disciplines. Een
groot aantal andere organisaties binnen de textiel is voortgekomen uit werkgroepen
van Textiel Plus en in de loop der tijd verzelfstandigd (zie box).
Weefnetwerk is een vereniging met als doel het weven in Nederland te bevorderen en
verbeteren, en wevers met elkaar in contact te brengen. Het Weefnetwerk organiseert
workshops, lezingen en tentoonstellingen, een jaarlijkse weefmanifestatie en geeft
een kwartaalblad uit. De vereniging is opgedeeld in vier districten, daarnaast zijn
lokaal allerlei weefkringen actief, waarvan ruim zestig vermeld staan op de website
van het Weefnetwerk. Deze kringen zijn autonoom, heffen hun eigen contributie en
organiseren hun eigen activiteiten. Hieronder bevinden zich kleine ‘huiskamerkringen’,
maar ook groepen zoals de Weefkring Nijmegen met een eigen gebouw en zo’n 60
leden (www.weefkringnijmegen.nl). In een weefkring komen wevers en weefsters door
de bank genomen maandelijks bij elkaar om hun werk te bespreken en om kennis en
technieken uit te wisselen. Hoe groter de kring, hoe meer activiteiten en bijeenkomsten
er plaatsvinden. Weefkringen zijn vaak lokaal maar er bestaan ook gespecialiseerde
landelijke kringen, zoals de Linnenkring (150 leden), het Damastweversgilde (35 leden),
de Banden van de Andes (30 leden uit Nederland en Duitsland) en de Ikatkring
(25 leden). Leden betalen 20 tot 40 euro contributie en komen gemiddeld twee keer
per jaar bij elkaar, soms voor meerdere dagen. Het niveau van specialistische kennis
in deze kringen is hoog, getuige de anekdote dat de Japanse kunstenaar Jun Tomita
versteld stond van de kennis die de Nederlandse weefsters hadden van de oude en erg
bewerkelijke Japanse Ikattechniek (persoonlijke communicatie met Ineke Dillmann).
Leden van deze club onderzoeken de toepassing van Ikat en reizen hiervoor zelfs naar
landen waar deze techniek voorkomt, zoals India, Laos en Oezbekistan. Ze proberen
die kennis in stand te houden en manieren te vinden om die oude techniek op moderne
weefgetouwen te gebruiken. De Ikatwevers exposeren ook regelmatig internationaal
(persoonlijke communicatie met Ineke Dillmann).
Stichting Weven met Beperking is een landelijk netwerk van ateliers voor
kunstbeoefenaars met een beperking. Voor mensen met een verstandelijke beperking
of psychische stoornis bestaat een toegespitste tweejarige vakopleiding Weven die
georganiseerd wordt vanuit het Arnhemse werkplaatsencentrum Magenta (Lievegoed
Zorggroep z.j.).
lokk staat voor Landelijke Organisatie Kant Kunst Nederland en stamt eveneens af
van Textiel Plus. De lokk heeft circa 3000 individuele leden die voor 15 euro per jaar
een kwartaalblad ontvangen en met korting aan activiteiten kunnen deelnemen. Ook
de kantwereld is opgedeeld in kringen: op de website van lokk worden ruim zeventig
kantkringen genoemd die verspreid zijn over heel Nederland.
Steek Plus, ook ontstaan uit een workshop van Textiel Plus, is nu een aparte organisatie
die zich richt op de promotie van modern borduurwerk. Steek Plus heeft ongeveer vijftig
leden die twee keer per jaar samenkomen om werk te laten zien en te bespreken. Hierbij
worden regelmatig lezingen, demonstraties of workshops gegeven door leden

42

TK2_07.indd 42

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

of gastsprekers. Er wordt jaarlijks een thema afgesproken dat iedereen naar eigen
creatief inzicht kan uitwerken. Daarbij is men niet gebonden aan de gangbare textiele
materialen, maar wordt ook gewerkt met papier, koper, ijzerdraad, enzovoort (http://
www.steekPlus.nl).
Het Quiltersgilde is als eigenstandig initiatief in 1983 opgericht, los van Textiel Plus,
hoewel er wel contacten waren. Dit netwerk van patchwork en quiltliefhebbers
houdt zich bezig met het uitgeven van het blad Quiltnieuws, het organiseren van
tentoonstellingen, het beheren van een bibliotheek en het organiseren van activiteiten.
Dit laatste gebeurt vooral op regionaal niveau; het gilde bestaat uit 21 regio’s met
in totaal zo’n 13.500 leden. Op regiomiddagen worden demonstraties, lezingen
en workshops georganiseerd. Het Quiltersgilde is lid van de European Quilters
Association, waardoor de leden met regelmaat kunnen deelnemen aan internationale
tentoonstellingen.
Merkwaardig is de organisatie voor liefhebbers van merklappen. Merkwaardig kent
geen onderafdelingen of kringen en telde in juni 2009 1046 leden. Mogelijk zijn er
verschillende informele groepjes actief maar deze zijn niet geregistreerd. Activiteiten
zijn de contactdagen, een tijdschrift en een ledenvergaderingsdag waar zo’n 300-400
leden op afkomen.

Verenigingsleven
Het overgrote deel van de leden van textielverenigingen bestaat uit vrouwen vanaf
middelbare leeftijd (persoonlijke communicatie met Hanny Spierenburg). De vrees
bestaat dat textiele werkvormen steeds minder beoefend zullen worden, doordat
scholen er geen aandacht aan schenken, gespecialiseerde textielopleidingen ontbreken
en de beoefenaars vergrijzen. Aan de andere kant wordt er geconstateerd dat: ‘er onder
studenten een behoefte is om kennis te nemen van traditionele handwerktechnieken;
zeker bij de opleidingen vormgeving, styling en mode.’ (s t idoc 2007: 3)
Bevolkingsonderzoek bevestigt de ondervertegenwoordiging van mannen maar wijst
ook uit dat textielbeoefening nauwelijks met leeftijd samenhangt en door jongeren net
zoveel beoefend wordt als door ouderen (Van den Broek 2009). Het is dus aannemelijk
dat de jongere beoefenaars zich weinig tot de verenigingen aangetrokken voelen. De
vrees voor een afkalving van deze discipline vindt in dat onderzoek geen bevestiging.
Kenmerkend voor de textiel is dat het onderscheid tussen amateurs en beroepsmatige
beoefenaars nauwelijks aanwezig is, deels omdat ook veel beoefenaars met een textielopleiding er niet mee in hun levensonderhoud (kunnen) voorzien en deels omdat er voor
specialistische technieken geen opleiding is en dus lastig van amateurs en professionals
gesproken kan worden.
Hoewel veel nieuwe etnische groepen in Nederland een rijke handwerkcultuur ­kennen,
zijn de leden van textielclubs vooral autochtone vrouwen. Een accentverschil is dat
allochtone vrouwen vaak toegepast handwerken (zoals tafelkleden of kleding) en de
autochtone verenigingsleden zich vooral richten op puur esthetisch handwerk. Op internet staan diverse meldingen van handwerkgroepen voor allochtonen die vanuit buurt-

43

TK2_07.indd 43

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

huizen en welzijnsinstellingen worden gefaciliteerd (Sprangers 2009; De Wereldwijde
Rok 2009). Voor zover bekend zijn er geen verenigingen van allochtonen die zich speciaal
op textiele werkvormen richten. Een inventarisatie van amateurkunstbeoefening van
allochtonen in Noord-Brabant leverde in dit opzicht geen treffers op (Dorrestein en
Du Long 2005).
Binnen de textielverenigingen wordt overigens wel over de landsgrenzen gekeken:
handwerktechnieken van over de hele wereld worden beoefend, waarbij vanzelfsprekend
ontmoetingen met andere culturen plaatsvinden. In exposities komen zo nu en dan ook
andere culturen voorbij, zo stond de Turkse en Marokkaanse naaldkunst centraal in een
van de exposities op het landelijke Textiel Festival in Breda (Textiel Festival 2005).
Het gros van de landelijke textielorganisaties stelt het zonder gemeentelijke subsidie,
omdat ze niet aan een bepaalde plaats gebonden zijn en zodoende niet in aanmerking
komen. Voor speciale projecten wordt soms subsidie aangevraagd bij landelijke fondsen.
Ook kleinere (lokale) clubs houden zich zelden bezig met het vergaren van externe financiering en bekostigen alles zelf. De contributies van textielverenigingen belopen 15 tot
40 euro per jaar. De uitgaven voor materiaal en basisuitrusting verschillen per discipline;
weven vergt meer ruimte en een veel duurdere basisuitrusting dan kantklossen.
Opvallend is de samenwerking van textielorganisaties met musea en oudheidkamers die
frequent tot exposities leidt, zoals tentoonstellingen van Merkwaardig in het Openluchtmuseum, van het Quiltersgilde in het Fries Museum en van het Weefnetwerk in het Huizer Museum. Dit getuigt zowel van een pragmatische programmering van musea omdat
textieltentoonstellingen publiek trekken, als van een zodanig hoge kwaliteit van het
werk dat musea bereid zijn het tentoon te stellen. Diverse kleinere musea, bijvoorbeeld
in Goes en Zwolle, hebben terugkerende handwerkcafés waar liefhebbers elkaar vrijblijvend ontmoeten om te handwerken. Ook op andere locaties, zoals in horecagelegen­
heden en buurthuizen, wordt in deze vorm een ontmoetingsplek gecreëerd.
Er is een sterke relatie tussen textielbeoefenaars en verzamelaars. In de Nederlandse
Vereniging voor Kostuum Kant, Mode en Streekdracht zijn circa duizend belangstellenden, waaronder veel verzamelaars, georganiseerd. Beoefenaars en verzamelaars delen de
liefde voor textielkunst en werken samen door kennis uit te wisselen en te bewaren en
gezamenlijk bij te dragen aan tentoonstellingen.
Veel scholing en opleiding binnen verenigingen en stichtingen heeft de vorm van peer
education; van elkaar leren is een voorname reden om aansluiting te zoeken. Vrijwel elke
vereniging organiseert gelegenheden voor ontwikkeling, zoals workshops of lezingen.
Ook fungeren verenigingen als platform waar vraag en aanbod op het gebied van scholing elkaar kunnen vinden. Verenigingen staan open voor beginners en basiskennis kan
in verenigingsverband worden aangeleerd. Meestal komen beoefenaars echter binnen
na het volgen van een cursus bij een particuliere docent. Het scholingsaanbod bevindt
zich voornamelijk bij particulieren die thuis, in ateliers of in buurthuizen les geven.
Deze docenten hebben net als de beoefenaars lang niet altijd een professionele achtergrond. Ook hun opleidingsmogelijkheden zijn zeer beperkt, omdat kunstacademies
bijna geen textielopleidingen meer aanbieden. Veel docenten zijn door ervaring sterk
44

TK2_07.indd 44

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

g­ especialiseerd in een bepaalde techniek. Niet bekend is hoeveel van hen daarmee in
hun levensonderhoud voorzien.
Op kleine schaal bieden textielverenigingen of informele groepen kinderactiviteiten
aan in buurthuizen, bibliotheken of scholen. Deze samenwerking varieert van een een­
malige workshop tot een wekelijkse activiteit. Vrijwel altijd zijn deze activiteiten toevallig ontstaan, omdat een buurthuismedewerker of een docent affiniteit met handwerken
heeft.
Hoe specialistischer het gezelschap, hoe ambitieuzer en bekwamer veelal de leden zijn.
Ze doen meestal meer zelf, zoals het verven en spinnen van garens, en hebben dus meer
kennis nodig om hun hobby te beoefenen. Deze mensen wijken voor scholing vaker uit
naar het buitenland, of laten een buitenlandse docent overkomen om een workshop
te geven. Er worden geregeld wedstrijden op het gebied van kantklossen, borduren
en/of quilten georganiseerd, waaraan de georganiseerde verbanden soms collectief
deelnemen. Van de beoefenaars doet maar een kleine groep specialisten mee aan
wedstrijden. De rest heeft een minder sterke wens om naar buiten te treden met hun
werk. Wel presenteren de verenigingen en stichtingen zich gezamenlijk op manifestaties
als het Textiel Festival of in zelfgeorganiseerde tentoonstellingen.
Een belangrijk thema in de wereld van textiel is traditie en vernieuwing.
Textielverenigingen hebben een stoffig imago, dat bevestigd lijkt te worden door de
verouderde groep leden. In de professionele beeldende kunst is het werken met textiel
echter hip: kunstenaars borduren, breien en quilten er lustig op los. Veel textielorganisaties streven dan ook naar meer eigentijds werken, bijvoorbeeld met hedendaagse
thema’s of verrassende materialen, maar er blijft tegelijk veel aandacht voor het behouden van oude technieken. Binnen het Quiltersgilde is er een kleine groep die zich
spiegelt aan de professionele kunst en zich bezighoudt met art quilts (experimentele
thema’s en vormen), maar de meeste leden werken traditioneel. Veel verenigingen staan
dus open voor zowel traditionele als innovatieve beoefenaars, tussen wie wederzijds
begrip zou bestaan.
2.2.3 Overige beeldende kunstvormen
Rond kleinere, vaak meer ambachtelijke, beeldende kunstvormen bestaan specialistische organisaties, die doorgaans landelijk opereren. Deze organisaties werken in
principe hetzelfde als verenigingen waar getekend, geschilderd en gebeeldhouwd wordt,
maar komen wat minder vaak bij elkaar gezien de grotere afstand die meestal moet
worden overbrugd. Net als in de textiel is in deze kleinere disciplines het verschil tussen amateurs en professionals lastig te maken; in verenigingen trekken ze vaak samen
op. Het komt voor dat ook leveranciers van materialen deelnemen in de organisatie. Dit
gebeurt met name wanneer het materiaal zeldzaam is of slechts op kleine schaal wordt
gebruikt. De contributie van de verenigingen voor deze vormen van beeldende kunst
bedraagt gemiddeld ruim 30 euro per jaar. Verenigingen die ook professionele beoefenaars herbergen kennen meestal een hogere contributie dan die met enkel amateurs.

45

TK2_07.indd 45

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Kalligrafie
Beoefenaars van kalligrafie zijn vrijwel uitsluitend amateurs, omdat weinig mensen
van deze kunstvorm kunnen leven, uitgezonderd enkele docenten. Amateurkalligrafen
hebben de keuze uit een drietal verenigingen met vergelijkbare activiteiten, maar met
verschillende accenten.
De vereniging Mercator vierde onlangs haar 50-jarige jubileum en houdt zich sinds de
oprichting bezig met kalligrafie, het Italicschrift in het bijzonder. De vereniging biedt
cursussen op papier en houdt vrijwel maandelijks werkdagen waar beoefenaars samen
kalligraferen en workshops kunnen volgen. De 250 leden betalen jaarlijks 25 euro contributie en kunnen een certificaat krijgen wanneer ze bewijzen over voldoende kwaliteit te
beschikken. Het verenigingsblad de Ganzenveer is geheel handgeschreven.
Het Nederlands Verluchters- en Calligrafengilde is in 1985 opgericht en richt zich op
kalligrafie en het verluchten op basis van middeleeuwse tradities. Net als in de middeleeuwse gildes kent deze vereniging een systeem met verschillende rangen, die na beoordeling op de gildedag kunnen worden verkregen. Een gildelid kan zich ontwikkelen van
leerlingkalligraaf of -verluchter via gezel tot meesterknecht of meester. Gildebroeders
betalen een jaarcontributie van 24 euro waarvoor ze drie keer het tijdschrift ontvangen
en kunnen deelnemen aan werkdagen en aan de jaarlijkse gildedag, waarop de beoordelingen plaatsvinden. Ondanks de traditionele grondslag van de vereniging, toont het
gilde ook interesse in vernieuwende ontwerpen.
Scriptores is een Vlaams-Nederlandse vereniging met ruim honderd kalligrafen en richt
zich vooral op de hedendaagse toepassing van deze kunstvorm. De verbinding met andere kunstvormen als schilderkunst, fotografie, keramiek en grafische vormgeving wordt
aangemoedigd. Het lidmaatschap kost jaarlijks 38 euro. In workshops en tegen een
meerprijs in zogeheten weekendstages, kunnen leden zowel de gangbare technieken
leren als een eigen stijl ontwikkelen. Ook Scriptores brengt een tijdschrift uit, met naar
eigen zeggen een zo breed mogelijke kijk op kalligrafie (www.scriptores.nl).
Ander werk op of met papier
Nederland kent een bloeiende stripcultuur, waar vele kleine en grotere stripbladen
verschijnen en weer verdwijnen. De betere amateurcartoonist kan zich aansluiten bij
Nederlandse Cartoonistenvereniging De Tulp die openstaat voor professionele, semiprofessionele en goede amateurkunstenaars. Voor 40 euro contributie per jaar biedt
de vereniging hulp en advies, organiseert tentoonstellingen en verspreidt het cartoonmagazine van feco, de internationale Federatie van Cartoonisten Organisaties. De
vereniging heeft meer weg van een belangenvereniging die zorgt voor promotie en een
podium, dan van een amateurkunstvereniging waar leden samenkomen om kunst te
maken.
Botanische tekeningen of schilderingen zijn gedetailleerde en wetenschappelijk correcte representaties van planten, waarvan de historie teruggaat tot de vijftiende eeuw.
Deze bezigheid stond oorspronkelijk in dienst van de wetenschap, maar is tegenwoordig vooral een kunstzinnige hobby. De vereniging Botanische Kunstenaars Nederland
werd in 2006 opgericht om liefhebbers van deze specialistische kunstvorm bij elkaar te
brengen en ter verhoging van de kwaliteit en de bekendheid van dit genre. De vereniging
46

TK2_07.indd 46

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

bestaat voor een groot deel uit ‘kunstminnende leden’ die affiniteit hebben met botanische kunst zoals biologen en tuinarchitecten. De vereniging kent een pittige ballotage
alvorens iemand als aspirant-werkend lid (35 euro contributie) of werkend lid (45 euro
contributie) aan te nemen. Exposeren kan alleen na selectie. Bij verkoop van werk staan
exposanten een percentage van de opbrengst af aan de vereniging, wat impliceert dat er
inkomsten zijn. De twintig leden kunnen hiermee echter niet in hun levensonderhoud
voorzien en kunnen dus beschouwd worden als gevorderd amateurkunstenaar (persoonlijke communicatie met Anita Walsmit Sachs).
De Origami Sociëteit Nederland (osn) is een vereniging (lidmaatschap kost € 28,50 per
jaar) die zich uitdrukkelijk op zowel beginners als zeer gevorderde beoefenaars richt
en wil bijdragen aan hun deskundigheidsbevordering. De osn is een van de weinige
beeldende verenigingen die cursussen aanbiedt met doorlopende leerlijnen, van kindernaar jeugdcursus, en voor volwassenen van beginnerscursus naar een programma voor
gevorderden. De cursussen worden afgesloten met een certificaat en hebben duidelijke
eindtermen in de vorm van vaste modellen die cursisten moeten kunnen vouwen (zoals
de ster, lantaarn of broedende kraanvogel). De osn beheert een lijst met momenteel 38
actieve docenten die goedgekeurde cursussen aanbieden en lesmateriaal gebruiken dat
is ontwikkeld in samenspraak met de Japanse moederorganisatie noa. De osn vermeldt
op haar website dat in totaal 125 docenten binnen de osn een docentenopleiding met
goed gevolg hebben afgesloten. Naast cursussen biedt de osn op haar website gratis
te downloaden handleidingen aan om gangbare vouwsymbolen, grondvormen of specifieke modellen onder de knie te krijgen. De sociëteit organiseert origamidagen en
-weekends en geeft een tijdschrift uit waarin onder meer originele ontwerpen van leden
gepubliceerd worden. De osn kent commissies voor de organisatie van dagen en weekenden en beoordelende commissies die modellen selecteren en docenten examineren.
Daarnaast kunnen origamibeoefenaars terecht bij de circa 350 vouwkringen die bekend
zijn bij de sociëteit.
Papierknipkunst wordt al sinds de derde eeuw voor Christus beoefend en de vaak zeer
fijn geknipte werkjes genoten lange tijd veel aanzien. De in 1983 opgerichte Nederlandse
Vereniging voor Papierknipkunst organiseert voor de circa 600 leden een landelijke contactdag en geeft vier maal per jaar een blad uit, met artikelen over oude en hedendaagse
knipkunst en een activiteitenagenda. De vereniging werkt nauw samen met het museum
voor papierknipkunst in Westerbork. Regionaal zijn diverse knipkringen actief, soms
begeleid door een van de zeventig knipdocenten. De lidmaatschapskosten van knipkringen zijn zeer bescheiden. Men komt samen in huiskamers en de kringen heffen bovenop
de € 22,50 voor de landelijke vereniging geen aparte contributie (Noordman en Van Dijk
2009).
Pergamano is de merknaam van een omvangrijk assortiment van materialen om
creatief te werken met perkamentpapier. Door dit papier te bewerken met perforeeren ­ciseleerpennen of schaartjes en eventueel van kleur te voorzien, kunnen allerlei
producten gemaakt worden: wenskaarten, lampenkappen, wanddecoraties en
dergelijke. Eind jaren tachtig stichtten twee Nederlanders Pergamano International;
inmiddels worden de producten wereldwijd geleverd in 25 landen. Het bedrijf voorziet
in een geregistreerde docentenopleiding, ingericht conform de richtlijnen van de zelf
47

TK2_07.indd 47

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

opgerichte International Parchment Craft Academy. In een cursus van enkele dagen
kunnen gevorderde pergamanobeoefenaars een diploma behalen, waarna ze als erkend
docent les mogen geven in hobbywinkels, in buurtcentra en aan huis. Het is onbekend
op welke schaal pergamano beoefend wordt en welke groepsverbanden er zijn buiten de
cursussen. Op internet wordt wel melding gemaakt van diverse informele groepjes die in
activiteitencentra, winkels of thuis bij elkaar komen, maar onbekend is of er voor deze
hobby ook formele verenigingen bestaan.
Boekbinden is een kunstzinnig ambacht waarbij met diverse gereedschappen uit
­materia­len als perkament, papier, linnen en leer een boek ontstaat. Liefhebbers kunnen
terecht bij Stichting Handboekbinden, die zowel professionele als amateurbinders tot
haar doelgroep rekent. Deze stichting wil kennis over dit eeuwenoude ambacht bewaren
en uitbreiden, en boekbinders inspireren op een creatieve en innovatieve wijze te
werken. Voor 25 euro per jaar ontvangen donateurs vier tijdschriften, kunnen ze hun
werk tonen op de online galerie en hun kennis vergroten met workshops, excursies
en lezingen. Ambitieuze amateurbinders kunnen hun vaardigheden testen door een
examen Vakbekwaam handboekbinden, een in de Benelux geregistreerd merk (http://
www.stichting-handboekbinden.nl/).
Hout
Amateurkunstenaars die meubels maken of hout bewerken hebben weinig mogelijkheden zich bij een vereniging aan te sluiten. Stichting Houtrijk Nederland heeft een
overwegend professioneel ledenbestand van een kleine honderd personen (houtkunstenaars, houtdraaiers, meubelmakers, houthandelaars, enz.) maar biedt voor 45 euro per
jaar ook plaats voor amateurkunstenaars. Doel van de vereniging is het bevorderen van
het gebruik van inlands hout, onder andere door het organiseren van (kunst)exposities.
Groter is Radius, de Nederlandse Vereniging van Houtdraaiers, opgericht in 1994.
De vereniging heeft ongeveer 700 leden in zestien regionale afdelingen. Volgens
Radius is een aantal van hen houtdraaier van beroep, maar zijn de meeste leden
actieve amateurs die op verschillend niveau werken aan gebruiks- en siervoorwerpen.
De afdelingen komen gemiddeld maandelijks bij elkaar, waarbij ‘vrije uitwisseling
van ervaring en kennis’ centraal staat. Hierbij hebben de houtdraaiers verschillende
interesses: waar de een gefascineerd is door de schoonheid van hout en dicht bij de
natuur blijft, experimenteren anderen met bijzondere vormen of gebruiksvoorwerpen.
De regionale activiteiten verschillen per afdeling. Landelijk organiseert Radius onder
andere contactdagen, workshops, demonstraties en tentoonstellingen. Vier maal per
jaar wordt een full colour tijdschrift uitgebracht, waarin houtdraaiers hun geheimen
prijsgeven door een werkstuk stap voor stap toe te lichten. Radius onderhoudt contact
met enkele buitenlandse groepen, sommige leden exposeren internationaal. Een rondje
langs enkele afdelingswebsites geeft de indruk dat de leden vrijwel allemaal mannen
boven de vijftig zijn, hoewel bij houtdraaiersclub De Waarden twee jonge leden van 15 en
16 jaar opvielen (http://houtdraaiclubdewaarden.nl/).

48

TK2_07.indd 48

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

Keramiek, email en porselein
Amateurkunstenaars die keramiek maken, kunnen terecht bij verschillende verenigingen, waar meestal ook getekend, geschilderd en gebeeldhouwd wordt. Voor zover
bekend zijn er geen gespecialiseerde verenigingen waar men zich enkel bezighoudt
met keramiek. Wel bestaat Stichting Klei en Hobby, die zesmaal per jaar in een oplage
van 7200 het keramische tijdschrift Klei uitbrengt. De website van Klei bevat veel adressen voor cursussen en materialen, een discussieforum, links naar werk van lezers en
een keramiekagenda. Een enkele gevorderde amateurkunstenaar is aangesloten bij de
Nederlandse Vakgroep Keramisten, die eisy dat men beschikt over voldoende artistieke
kwaliteit en een goed geoutilleerde werkplek alsook dat men met keramiek enige inkomsten verwerft en daarvan een boekhouding bijhoudt (Nederlandse Vakgroep Keramisten
2009).
Emailleren staat net als beeldhouwen en keramiek bij sommige beeldende verenigingen
op het programma. Op landelijk niveau bestaat sinds 1983 de Nederlandse Vereniging
voor Emailleurs (v ne), waar een uiteenlopend gezelschap van beroepskunstenaars,
edelsmeden en amateurs lid van is. Desgevraagd schat het bestuur van de vereniging het
aantal amateurkunstenaars op circa vijftig van de honderd leden (persoonlijke communicatie met Jaap Groeneveld). De contributie bedraagt jaarlijks 65 euro. Het gereduceerde tarief van 30 euro voor kunststudenten geeft blijk van de binding met professionele
kunst. Met een website, een papieren en digitale nieuwsbrief en een jaarlijks verschijnend vakblad houdt de vereniging haar leden op de hoogte van activiteiten en vakinhoudelijke zaken. Dankzij contacten met het Museum voor Vlakglas en Emaillekunst
in Ravenstein en internationale evenknieën van de vereniging, kunnen leden geregeld
exposeren. Daarnaast hebben ze de gelegenheid werk te tonen in de online galerie van
de v ne en kunnen ze deelnemen aan workshops.
Bij het Porselein Schilder Genootschap (psg), opgericht in 1988, zijn voor 24 euro per
jaar ongeveer 400 beoefenaars aangesloten. De jaarlijkse psg -dag met workshops en
demonstraties trekt zo’n 200 bezoekers. Een selectie van leden stelt er werk tentoon en
ontvangt na afloop een juryrapport. Op Doedagen krijgen zo’n honderd leden begeleiding van ervaren porseleinschilders. Maandelijks verschijnt het verenigingsblad met
informatie over technieken, materialen, tentoonstellingen en evenementen.
2.3

Dans

Dans is een kunstdiscipline die liefhebbers vrijwel uitsluitend in groepsverband
beoefenen. Hier speelt een rol spelen dat gezelligheid en sociale contacten belangrijke
motivaties zijn om te dansen (Brouwer en Heesbeen 2007; Van den Broek 2010a).
Lidmaatschap van verenigingen is er echter zeer beperkt. Het overgrote deel van het
dansen speelt zich af bij dansscholen en ander particulier aanbod (zie hoofdstuk 6).
Verenigingen zijn vooral te vinden in de volks, wereld- of internationale dans, in de
majorette en twirl (al dan niet binnen blaasmuziekverenigingen) en in de rolstoeldans.
Ook zijn er dansgroepen die formeel niet de verenigingsvorm hebben. Deze groepen
verschillen wezenlijk van dansgroepen rondom centra voor de kunsten, dansscholen en
particuliere docenten. Net als bij een vereniging hebben de deelnemers zelf verantwoor49

TK2_07.indd 49

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

delijkheid over het draaien van de groep en huren zij professionals in om hen te begeleiden, met name op het gebied van choreografie. Deze informele groepen werken veelal
projectmatig en bestaan uit enkele gelijkgestemde amateurdansers die de kar trekken en
er per project andere liefhebbers bij betrekken (zie hoofdstuk 5).
2.3.1 Volks-, wereld- of internationale dans
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Volksdans is de traditionele dans van een land of streek, het genre heet ook wel
wereld- of internationale dans. In Nederland wordt volksdans door niet-kenners snel
geassocieerd met klompendans, maar het strekt veel verder. Er worden allerlei vormen
van internationale dans beoefend, soms traditioneel, soms vermengd met moderne
elementen.
Amateurvolksdansers zijn anno 2009 niet verenigd in een koepel, terwijl daar wel
behoefte aan bestaat, bijvoorbeeld op het gebied van opleidingen. Na de conferentie
‘Geef Volksdans (weer) een plek’ is in 2007 een werkgroep in het leven geroepen om de
behoeftes te inventariseren en mogelijk een koepel op te zetten. Eerste wapenfeit van
de werkgroep is een cursusorganisatie die zorgt voor de nodige bij- en nascholing van
dansleiders binnen de volksdans (Volksdanscarrousel z.j.). Mede door het ontbreken
van een koepel is er geen zicht op het aantal verenigingen voor internationale dans. Op
http://volksdans.startpagina.nl staan 211 groepen vermeld, maar Kunstfactor vermoedt
dat het totale aantal veel groter is. Ook het percentage beoefenaars (volksdans, latin en
stijldans) dat aangeeft lid te zijn van een vereniging lijkt dit te impliceren (Van den Broek
2009).
Voor volksdansverenigingen spelen zowel traditie als vernieuwing een rol. De folkloristische tak is de meest traditionele: folkloristen dansen uitsluitend reper­toire van circa
1900 en ouder, liefst met de oorspronkelijke muziek en kleding. Bij deze dansverenigingen bestaat veel interesse in geschiedenis, lokale tradities en streekdracht. De Federatie
Folkloristische Groepen (ffg) telt 68 folkloristische dansgroepen en 7 kindergroepen.
De ffg positioneert zich als belangenbehartiger van authentieke volkscultuur en
stelt dat de aangesloten groepen zich bezighouden met het hele spectrum van ‘dans,
zang en kleding van vroeger’ (ffg z.j.). In vergelijking met de ‘gewone’ volksdans zijn
­folkloristen meer gericht op optreden voor groepen toeristen of op lokale evenementen.
De ­jonge dansers en muzikanten van Stichting Holland Express geven een heel andere
invulling aan het erfgoed. De twee groepen (12-16 jaar en 15-25 jaar) gebruiken traditionele dans en muziek om uitdrukking te geven aan hedendaagse thema’s en choreo­
grafieën (http://www.hollandexpress.nl).
Het repertoire aan dans bij verenigingen is divers: naast Nederlandse dansen worden
allerlei internationale dansen ingestudeerd, veelal uit Oost- en Centraal-Europa, maar
ook van verder. De meeste verenigingen wisselen deze dansen af, andere specialiseren
zich in een bepaalde streek of een land. Met name de steden kennen groepen die zijn
gespecialiseerd in Portugese, Spaanse, Griekse, Russische, Kaapverdische, Surinaamse
en Turkse volksdans. Vaak zijn die groepen grotendeels bevolkt door dansers afkomstig
uit deze landen. Een inventarisatie in enkele gemeentes in de provincie Noord-Brabant
50

TK2_07.indd 50

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

bracht drie Turkse en een Javaanse dansgroep aan het licht. De geringe zichtbaarheid van
deze dansactiviteit komt doordat er veel wordt gedanst binnen de eigen kring, op culturele feesten of bruiloften. Wanneer dans wel in georganiseerd verband plaatsvindt, is
een dansgroep vaak bij een grotere, algemene vereniging ondergebracht, zoals de buikdansgroep van een internationale vrouwenorganisatie (Dorrestein en Du Long 2005).
Turkse volksdans heeft een duidelijk podium in het Nederlands Kampioenschap Turks
Volksdansen, eind 2009 voor de zesde keer gehouden. Altay, organisator van het nk
schat dat er in Nederland zo’n 150 groepen aan Turks volksdansen doen. Vaak zijn dit
verenigingen of stichtingen die volksdans als een van hun activiteiten hebben. Hoewel
zowel deelnemers als het publiek tot nu toe voornamelijk een Turkse achtergrond hebben, streeft de organisatie ernaar ook autochtonen te interesseren. In 2009 deden voor
het eerst ook groepen mee met overwegend autochtone dansers (persoonlijke communicatie met Altay). Een succesvol voorbeeld waarin Turkse volksdans mensen van
verschillende afkomst en leeftijd weet te binden zijn de dansgroepen van Stichting Ozan.
Het streven naar culturele diversiteit staat in deze zes groepen al sinds de oprichting in
1984 centraal. Oprichter Ersin Seyhan had als achterliggend doel: ‘Nederlandse en Turkse
dansers kennis te laten nemen van elkaars cultuurpatronen, om zo tot een beter begrip
voor elkaar te komen.’ (Seyhan z.j.). Opvallend zijn de drie groepen voor jeugdige dansers (3-6, 6-10 en 10-16 jaar). Volgens Kunstfactor-adviseur Jolanda Keurentjes is Turkse
volksdans voor veel jongeren met een Turkse achtergrond een manier om meer te ontdekken over hun culturele achtergrond, waardoor er relatief veel kinder- en jongerengroepen zijn (persoonlijke communicatie met Jolanda Keurentjes).
De Chinese gemeenschap kent dansgroepen die traditionele Chinese dansen uitvoeren.
Ze treden op bij festivals en op feesten. Meestal gaat het om vrouwen van boven de 30
met een Guangdong (Kantonese) achtergrond (persoonlijke communicatie met Fenmei Hu).
Ook al is internationale dans bij uitstek een kunstvorm met beoefenaars uit diverse
culturen, men doet dit meestal binnen de eigen culturele kring waardoor de culturele
diversiteit binnen verenigingen gering is. Binnen de traditionele Nederlandse volksdansverenigingen, met zowel Nederlands als internationaal repertoire, bestaat het grootste
gedeelte van de beoefenaars uit autochtone Nederlanders.
De gemiddelde leeftijd van leden ligt bij de meeste volksdansverenigingen boven
de 40 jaar en vergrijzing van verenigingen geldt er als een probleem. Levendige verenigingen zetten zich daarom vaak extra in om jongere leden te bereiken. Sommige
verenigingen hebben kinderdansgroepen en proberen deze jeugdige beoefenaars te
behouden. De groepen waarin volksdanselementen gemixt worden met moderne dans
zijn over het algemeen bevolkt met jongere dansers. Een groot deel van de beoefenaars
is vrouw, waardoor mannenrepertoire bij veel verenigingen vaak weinig aan bod komt.
Het Doe Dansfestival, een groot jaarlijks festival voor volksdans, organiseerde in 2008
een speciale workshop voor volksdansen voor mannen.

51

TK2_07.indd 51

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Verenigingsleven
Volksdans is voor veel beoefenaars puur recreatief, lang niet iedereen treedt op. De
hoofdactiviteit is de wekelijkse les waar nieuw repertoire wordt ingestudeerd en de reeds
ingestudeerde dansen worden onderhouden. Naast deze repetities kennen verenigingen
meestal nog een instuif waar leden, al dan niet op live muziek, vrij kunnen dansen en
introducés kunnen meebrengen. Zelden zijn er toelatingscriteria: iedereen kan in principe meedoen. Soms is er wel een demonstratiegroep die bestaat uit de meer gevorderde
dansers en speciaal gericht is op optreden.
Podiumgelegenheid voor volksdansgroepen is er in Nederland op zeker twintig festivals.
Een van de grootste is het jaarlijkse Doe Dans, een driedaags festival met zo’n 1500 deelnemers en vele workshops en presentaties. Er is een speciaal programma voor kinderen
van 4-16 jaar en er zijn workshops vocale en instrumentale volksmuziek. Soms schrijven
volksdansverenigingen zich in, maar ook individuele dansers doen mee aan het festival.
Omdat volksdansverenigingen vaak een internationaal repertoire dansen heeft een
bezoek aan het buitenland voor veel groepen een meerwaarde. Nederlandse volks­
dansers zoeken hiervoor meestal contact met de internationale organisatie voor
volksdans en volkscultuur cioff (International Council of Organizations for Folklore
Festivals and Folk Art). De bemiddeling van cioff leidt tot uitwisselingsprojecten en
festivals (http://www.cioff.org).

Volksdansvereniging Plesjati (tekst Judith Rippen)
Volksdansvereniging Plesjati (een oud-Slavisch woord voor dansen), is opgericht in
1976 en bestaat nu ruim dertig jaar. Het is een enthousiaste groep van circa 35 leden.
Wekelijks zijn er lessen voor beginners en halfgevorderden op maandag en voor
gevorderde dansers op donderdag. Ook kan men zich inschrijven om tweemaal
per week te dansen. Binnen de vereniging worden internationale dansen geleerd
uit verschillende windstreken, onder andere uit de Balkan, Japan, Rusland, Israël,
Ierland en Amerika. Daarnaast worden er ook wel Zuid-Amerikaanse en Afrikaanse
dansen gedanst. Naast de wekelijkse lessen wordt er twee keer per jaar een workshop
georganiseerd, in het recente verleden over Bulgaarse, Aziatische en Israëlische dans.
Aan het begin van het seizoen worden introductieavonden gehouden waar mensen
kunnen kennismaken met internationale dans;op die avonden wordt extra aandacht
besteed aan de basispassen. In Alphen aan den Rijn krijgen minima via de AlphenPas
korting op de lessen. In januari is er het jaarlijkse winterbal, altijd opgeluisterd door een
muziekgroep. De afgelopen jaren is het aantal leden langzaam afgenomen. Mede als
gevolg daarvan is de demonstratiegroep in december 2006 opgehouden te bestaan, na
een laatste voorstelling in Castellum, het theater van Alphen aan den Rijn. Leden doen
regelmatig mee aan Doe Dans, het jaarlijkse festival voor wereldmuziek en dans.
Momenteel dansen bij Plesjati voornamelijk vrouwen in de leeftijd variërend van 45
tot 77 jaar. Plesjati heeft geen kindergroep, maar de vereniging organiseert wel ieder
jaar een workshop voor de jeugd (8-13 jaar), waarvoor men onder meer werft op
basisscholen. Men zegt dat de kinderen die hier op afkomen erg enthousiast zijn en
koestert de hoop ooit een groep voor kinderen/jongeren op te richten, hoewel er veel
concurrentie is van andere danssoorten met een meer moderne en sportieve uitstraling.

52

TK2_07.indd 52

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

De groep probeert ook allochtonen voor de vereniging te werven, maar dat blijft erg
moeilijk. Tijdens een Turkse workshop is het op min of meer persoonlijke uitnodiging
wel gelukt.
De dansgroepen nemen regelmatig deel aan plaatselijke initiatieven zoals een
dansmiddag voor bewoners van een serviceflat of lessen in dans op Internationale
Vrouwendag. Plesjati geeft tweemaal per jaar de nieuwsbrief Op de Maat uit, met
informatie over de vereniging, verslagen van workshops, aankondigingen van
voorstellingen, enzovoort. Soms gaan leden gezamenlijk naar een voorstelling
(bijvoorbeeld van het Internationaal Danstheater) en naar concerten (in r a sa , Utrecht).

Men lest hoofdzakelijk tijdens wekelijkse bijeenkomsten van de vereniging. Soms werkt
men in blokken, waarbij men per blok steeds de dans van een ander land instudeert. Ook
organiseren verenigingen buiten het reguliere programma soms bijzondere workshops
of nemen gezamenlijk deel aan workhops op een festival als Doe Dans.
Docenten worden binnen de volksdans dansleiders genoemd. Meestal zijn dat vergevorderde amateurs met een goede beheersing van de techniek, maar met behoefte aan
meer didactische vaardigheden. Hiervoor is de kaderopleiding Internationale Dans /
Werelddans ontwikkeld, een tweejarige parttime opleiding tot dansleider of dansleraar
in ‘traditionele of hedendaagse cultuurgebonden dansstijlen’. Deze opleiding is dus
ook bedoeld voor (aspirant-)docenten uit de werelddans (een verzamelnaam van allerlei
dansvormen, waaronder Urban en Bollywood). De nieuw opgerichte stichting Volksdanscarrousel heeft enkele nascholingstrajecten georganiseerd en ontwikkelt nieuwe
scholingsactiviteiten voor dansleiders.
De verenigingen worden doorgaans gerund door een onbetaald bestuur van dansende
leden. Van de leden wordt betrokkenheid en enige inzet verwacht voor incidentele
werkzaamheden. Soms is er een speciale kledingcommissie die vaststelt hoe de leden
zich moeten kleden bij presentaties en ervoor zorgt dat de kleding beschikbaar komt.
De kleding wordt (deels) zelf gemaakt, ook werken verenigingen samen door kostuums
van elkaar te lenen of over te nemen. Daarnaast komen allerlei andere commissies voor,
zoals een reiscommissie of pr-commissie.
De contributie bij volks- en internationale dansverenigingen ligt veelal laag. Dit is
haalbaar omdat er meestal veel deelnemers zijn, de dansleider slechts een onkostenvergoeding krijgt en men goedkope accommodaties gebruikt (sporthallen, buurtcentra en
scholen). Van oudsher is de contributie laag omdat volksdans voor iedereen toegankelijk
moet zijn. Volksdansverenigingen krijgen niet vaak subsidie, maar voor bijzondere projecten wordt wel eens een projectsubsidie verstrekt door de gemeente of door een fonds.
2.3.2 Majorette en twirl
Twee onderling verwante dansvormen die men op grote schaal in verenigingsverband
beoefent, zijn majorette en twirl. Majorette kwam in de jaren ’60 vanuit Frankrijk
naar Nederland, waar al snel jonge majorettemeiden in uniform de optochten van
muziekkorpsen omlijstten. Eind jaren ’70 kwam vanuit de Verenigde Staten het meer
53

TK2_07.indd 53

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

competitieve twirl overgewaaid (Wacheler 2007). Centraal in beide dansvormen staat de
baton, een stok waarmee gejongleerd wordt. Twirling betekent letterlijk ‘draaien’.
Tot de jaren tachtig bestond een duidelijk onderscheid tussen majorette en twirl: majorettes traden in een groep op, samen met het muziekkorps, terwijl twirlers ook vaak solo
of in kleinere groepen hun hoogstandjes met de baton lieten zien. Vanaf de jaren ’90 zijn
de twee stromingen naar elkaar toegegroeid. Over het algemeen fungeren de majorettegroepen als kweekvijver en vormen de toptwirlers het hoogste niveau. Ondanks deze
vermenging geldt in het veld nog een strikt onderscheid tussen majorette en twirl. Van
de circa 12.000 beoefenaars doet naar schatting 10% aan twirl, een percentage dat gezien
de toenemende populariteit van twirl naar verwachting zal groeien.
Aantallen leden, koepels, verenigingen
De organisatie van twirl en majorette in Nederland toont verwantschap met zowel
kunst- als sportbeoefening. De Nederlandse Twirl Sport Bond (n tsb) zet zich in voor
twirling als breedte- en topsport en organiseert wedstrijden. De National Baton Twirling
Association (nbta), met een vergelijkbare inzet voor twirl en majorette, valt onder
de k nfm, een koepelorganisatie voor blaasmuziek. De n tsb en de nbta zijn bij twee
verschillende internationale twirlorganisaties aangesloten, die elk hun eigen Europese
en wereldkampioenschappen kennen.
Vrijwel alle 12.000 beoefenaars van twima zijn actief bij één van de 550 verenigingen.
De meeste verenigingen behoren tot een van de grote landelijke koepelorganisaties
voor blaasmuziek, de k nfm, fk m en ncfm (zie paragraaf 2.5). Deze koepelorganisaties
organiseren op landelijk niveau optredens en wedstrijden voor de aangesloten
dansgroepen, waarbij majorette en twirl gescheiden circuits vormen. De emancipatie
van majorette en twirl heeft ertoe geleid dat de dansgroepen in veel verenigingen
vooral zelfstandig optreden en niet langer in de schaduw van de muziekkorpsen staan.
Majorettes en twirlers zijn hoofdzakelijk meisjes en jonge vrouwen.
Verenigingsleven
De meest traditionele kant van twima is te vinden bij de majorettes die voornamelijk
deelnemen aan muziekoptochten op feestdagen en bij andere lokale gebeurtenissen.
De groepen hebben een sterke lokale binding en sociale functie. Voor het gros van
de majorettegroepen is deze rol steeds meer naar de achtergrond verdwenen. Zowel
twirl en majorette werden de afgelopen decennia ‘dansanter’, door invloeden vanuit
de jazz-, moderne en folkloredans, en de muziek werd ‘wereldser’. Er wordt gedanst op
popmuziek en dance. De traditionele uniforms zijn verruild voor glitterende ‘kunstschaatsjurkjes’ (Van der Wiel 2009).
Twirlgroepen geven vaker acte de présence in sporthallen of bij de vele regionale
of landelijke twirlcompetities. Er wordt solo gedanst, maar ook in duo’s of andere
groepscombinaties (Wachelder 2007). Wie op hoog niveau wil twirlen repeteert
meerdere malen per week. Twirlers zijn veelal ambitieuzer en competitiever dan
majorettes, die meestal eens per week oefenen.

54

TK2_07.indd 54

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

Ondanks de strikte scheiding in het concourscircuit, bestaat er een geïntegreerde opleiding voor majorette en twirl. Er is een vijf fasen tellende leerlingenopleiding, alsook een
kaderopleiding voor diegenen die les willen geven en groepen willen begeleiden.
2.3.3 Rolstoeldans
Rolstoeldansen is relatief jong, maar sinds de oprichting van de eerste groep eind jaren
zeventig is het aantal beoefenaars ervan sterk toegenomen. De Stichting Rolstoeldansen
Nederland (sr n) meldt dat er ongeveer 3500 rolstoeldansers actief zijn in ruim 150 groepen. Onder deze groepen bevindt zich een onbekend aantal verenigingen en stichtingen
naast rolstoeldansgroepen verbonden aan zorginstellingen en (reguliere) dansscholen
(persoonlijke communicatie met Corrie van Hugten).
Het relatief hoge percentage vrouwelijke beoefenaars in de dans, geldt ook voor het rolstoeldansen, maar precieze cijfers zijn niet bekend. De rolstoelgebruikende beoefenaars
vormen de meerderheid (naar schatting zo’n 60 %), maar er zijn ook ‘staande dansers’
actief. Dit maakt verschillende dansen mogelijk: duodans, waarbij twee rolstoelgebruikers een paar vormen; combidans, waarbij een rolstoelgebruiker danst met een staande
partner; en allerlei soorten groepsdansen of ‘freestyle’ (sr n 2009). Hierbij worden verschillende dansstijlen beoefent, van Weense wals tot paso doble en line dance.
De meeste rolstoeldansgroepen komen wekelijks bij elkaar en studeren dansen in onder
leiding van een gediplomeerde instructeur. De opleidingen voor assistent-instructeurs
en instructeurs zijn erkend door het ministerie van v ws en worden verzorgd door de
sr n. Sinds de oprichting van de sr n in 1981 hebben 1036 personen de opleiding tot
(assistent-)instructeur succesvol afgerond. Beoefenaars hebben de mogelijkheid deel
te nemen aan competities, waarbij in paren (duodans of combidans) gedanst wordt op
drie niveaus: de debutantenklasse, de amateurklasse en selectieklasse. Daarnaast geldt
binnen deze niveaus nog het onderscheid tussen het wel of niet hebben van een goede
schouder- en handfunctie (sr n 2008). Hoewel rolstoeldansen gerekend wordt tot de
amateurkunst, is de verbinding met de sport sterker. De rolstoeldanswereld is in belangrijke mate afhankelijk van geld ten behoeve van de gehandicaptensport. Beoefenaars van
rolstoeldansen kunnen net als andere rolstoelsporters aanspraak maken op een sportrolstoel die zich beter leent voor het dansen (k boh 2003).
2.4

Nieuwe media

Nieuwe mediakunst is een middelgrote discipline die in de jaren negentig van de
vorige eeuw een aanzienlijke groei doormaakte. In 2007 stabiliseerde het percentage
beoefenaars zich op 14%. De discipline kenmerkt zich door relatief veel mannelijke amateurkunstenaars en een lage deelname in les- en verenigingsverband, respectievelijk 9%
en 5% (Van den Broek 2009). Hier volgt een overzicht van de mogelijkheden voor audiovisuele en mediale kunstbeoefening in verenigingen, te beginnen met de computerkunst
die vooral een digitaal verenigingsleven kent. Daarna komt de veel oudere kunstvorm
fotografie aan de orde, en tot slot film en video.

55

TK2_07.indd 55

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

2.4.1 Computerkunst
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Het domein van computerkunst is lastig af te bakenen, omdat tegenwoordig veel disciplines gebruikmaken van technologie. Er is een grensgebied tussen toepassing van
computers in andere disciplines en computerkunst als nieuwe (sub)discipline (persoonlijke communicatie met Kamphuis 2009).
Enerzijds heeft digitalisering invloed op bestaande kunstvormen, omdat nieuwe technieken tot een andere werkwijze en een ander eindproduct kunnen leiden, maar ook
omdat het disciplines bij elkaar brengt doordat het eenvoudiger is informatie uit te wisselen en samen te voegen. Digitalisering levert dan nieuwe productietechnieken binnen
bestaande disciplines op.
Anderzijds leidt digitalisering tot kunstvormen die voorheen niet bestonden, al verenigen deze wel elementen van andere kunstvormen. Digitalisering levert dan nieuwe
producten op, zoals gamedesign, webdesign, democoding, twitterpoëzie en interactieve
animatie.
Een neveneffect van digitalisering is dat er dankzij digitale communicatie een nieuw
kanaal voor kennisverwerving is ontstaan. Er is per discipline volop kennis op het internet beschikbaar en men kan op fora kennis delen met en feedback krijgen van andere
mensen. Ook is uitwisseling met andere disciplines eenvoudiger, waardoor sneller versmelting optreedt. Digitalisering bevordert zoekgedrag binnen en tussen disciplines en
biedt zowel een wijdere horizon als een laagdrempelig podium.
Bij computerkunst gaat het om nieuwe kunstvormen, mogelijk gemaakt door nieuwe
technieken. Bij die nieuwe kunstvormen geldt bij uitstek dat digitale communicatie een
sfeer van kennisdeling tussen de beoefenaars oproept.
Het meest zichtbare product van computerkunst is de website, soms ontworpen als een
kunstwerk op zich, met zorgvuldig gekozen lettertypes, vlakverdeling, illustraties en
animaties. Digitale bewerking van foto’s en video’s is een andere vorm van computerkunst, hoewel het gehele proces van fotograferen en filmen ook thuishoort bij fotografie
en film. Kleine digitale correcties zoals het bijstellen van contrast gelden niet als computerkunst. Die term is voorbehouden voor uitgebreide beeldbewerking waardoor een
compleet nieuw plaatje ontstaat. Ook kan men op de computer schilderen met digitale
kwasten, potloden en kleuren, waardoor een digitaal schilderij ontstaat. Sommige computerkunstenaars maken fractals, meetkundige figuren. Door 3D-modellering ontstaat
op het platte vlak van het computerscherm een driedimensionale representatie van
bijvoorbeeld (bestaande) gebouwen of landschappen. In computeranimaties zijn foto’s,
echte of digitale tekeningen met speciale programma’s bewerkt tot bewegend beeld, ook
wel 4D genoemd, omdat tijd als dimensie is toegevoegd. De ultieme computerkunst is
gamedesign. Dat verenigt film, animatie, interactie, geluid, sound, schrijven, architectuur en/of choreografie in een Gesamtkunstwerk dat meer is dan de som der delen.
Gezien het medium is het weinig verrassend dat deze groep zich grotendeels op internet
verenigt en nauwelijks in verenigingen. Slechts 4% van de beoefenaars van deze kunstvorm is aangesloten bij een vereniging (Van den Broek 2009).
56

TK2_07.indd 56

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

In het veld van computerkunst zijn voor zover bekend slechts enkele verenigingen actief.
Een grote speler is Hobby Computerclub (hcc, in 1977 gesticht), een vereniging met meer
dan 140.000 betalende leden. hcc kent regionale afdelingen en groepen die op basis
van interesse gevormd zijn. Hoewel hcc vooral techniekgericht is, houden vrijwel alle
clubjes zich ook bezig met kunstbeoefening, zoals webdesign of het digitaal bewerken
van beeld en geluid. Enkele interessegroepen zijn specifiek gericht op computerkunst,
zoals de groepen Kunst, ontwerp & vormgeving (1892 leden) en Multimedia (4948 leden).
Voorzitter Giovanni Barbarino licht toe dat de Multimediagroep zich bezighoudt met alle
aspecten van beeld- en geluidsbewerking met de computer, zoals foto- en videobewerking, het maken van presentaties, 3D-animaties en websites. Daarnaast heeft de groep
een educatieve functie en geeft men op verzoek van de regio’s demonstraties op het
gebied van hun specialisme (persoonlijke communicatie Giovanni Barbarino). De Workgroup Digital Art is een online galerie, waar 26 leden hun werk exposeren en tutorials
voor elkaar maken: kleine artikelen waarin men iets stap voor stap uitlegt, bijvoorbeeld
het maken van lichteffecten in Photoshop of het werken met de landschapsgenerator
Bryce. Ook is er een interessegroep (2708 leden) rondom muziek op de pc, zoals het
genereren van bladmuziek of het digitaal componeren. Veel hcc-groepen onderhouden
niet alleen virtueel contact, maar organiseren ook bijeenkomsten zoals lezingen of contactdagen. Om de kunstzinnige uitingen bij interessegroepen en regio’s te stroomlijnen
is het Platform hcc-creatief in oprichting. Het platform wil een overzicht geven van alle
activiteiten op dit gebied en eigen activiteiten organiseren (persoonlijke communicatie
met Hans Klerk).
De Nederlandse Vereniging voor Geluid- en Beeldregistratie (n vg) is een overkoepelende
organisatie van clubs voor audiovisuele amateurkunstbeoefening. Hierbij valt te denken
aan het maken van beeld- en geluidcompilaties, hoorspelen, het opnemen van geluiden
in de natuur of muziekopnames. Ten tijde van de oprichting in 1956 speelde men in op
mensen in bezit van een bandrecorder, waarvan destijds verwacht werd dat die net zo
populair zou worden als het fototoestel (Sound Souvenirs 2009). Rondom de Nederlandse Vereniging voor Geluidsjagers, zoals de n vg oorspronkelijk heette, ontstond een
levendig klimaat waarin amateurs geluiden opnamen en daarmee, soms in combinatie
met diabeelden, compilaties maakten. Het maken van deze zogenoemde av-series
omvat doorgaans het fotograferen, het kiezen en synchroniseren van muziek en het
gebruik van commentaarstemmen. Ook al werken sommigen nog geheel analoog, velen
gebruiken computersturing, digitale foto’s en bewegende beelden voor hun multimediaproducties. De n vg beheert een geluidsarchief, brengt viermaal per jaar het digitale
blad Diatoon uit en organiseert jaarlijks twee wedstrijden. De vereniging heeft voor haar
leden een collectieve regeling getroffen met Buma/Stemra, waardoor zij vrijgesteld zijn
van de kosten voor het gebruik van muziekfragmenten. Bij de n vg zijn elf verenigingen
aangesloten die een regiofunctie vervullen. Enkele van hen zijn foto- of videoclubs met
een werkgroep die zich met geluid bezighoudt. De groepen variëren qua grootte van tien
tot veertig leden (n vg Regiopagina’s 2009). De meeste regioclubs hebben maandelijks
een bijeenkomst. Tijdens deze ontmoetingen bekijken, beluisteren en beoordelen leden
elkaars producties en wordt aandacht besteed aan technische en artistieke thema’s.
Sommige clubs organiseren lezingen en workshops of trekken er gezamenlijk op uit om
57

TK2_07.indd 57

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

beeld of geluid op te nemen. Soms bundelen leden hun krachten en maken een gezamenlijke av-productie. Naar de foto’s van de regionale clubs te oordelen zijn n vg -leden
vooral mannen boven de 50 jaar.
Online community’s
De omvang van de genoemde hcc-groepen staat niet in verhouding tot wat men online
in gebruiksgroepen uitwisselt aan geluid, ontwerp, design, fotobewerking, filmkunst
en nog veel meer. Waar de verenigingsvorm de twintigste-eeuwse benadering van een
nieuwe kunstvorm belichaamt, die is omarmd door de wat oudere geïnteresseerden
(gemiddelde leeftijd hcc-leden ligt ver boven de 40), representeert de online uit­
wisseling het 21e-eeuwse organisatiemodel: uiterlijk chaotisch, kortdurend, intensief,
op concrete uitwisselingsideeën gebaseerd, zonder hiërarchie. Een fenomeen dat
toch op enige organisatie en hiërarchie duidt, is de moderator. Deze status kan men
verkrijgen door stemmen van bezoekers. De moderator is de kennisbaak, kwaliteits­
bewaker, secretaris, wegwijzer van de online verenigingsvorm (persoonlijke
com­muni­catie met Ben Kamphuis).
Online gemeenschappen zijn zelden formele verenigingen, maar er zijn zeker overeenkomsten: het zijn structuren waarin leden online een zelfde soort activiteiten ondernemen, dikwijls overigens ook buiten de virtuele wereld. Die gemeenschappen zijn veelal
geformeerd rondom een bepaalde toepassing, zoals beeldende verenigingen dat zijn
rond specifieke subdisciplines.
Rond Flash, een computerprogramma om animaties en webapplicaties te maken,
bestaan meerdere community’s. Flashfocus is een van de weinige internetverenigingen
met notarieel vastgelegde statuten en een bestuur. In totaal zijn 16 personen, overwegend jonge mannen, als vrijwilliger betrokken bij het runnen van de site. Van de 55.914
leden beschouwt men er 778 personen als ‘actief lid’ (Flash Focus Statistieken 2009).
Onder die leden bevinden zich zowel professionals als amateurkunstenaars. De gemeenschap voorziet in tutorials, open source software, nieuws, vragen en discussies op het
forum. Daarnaast is enkele malen het Flashtival georganiseerd, een conferentie voor
leden met diverse internationale sprekers.
Een andere community op het gebied van computerkunst is die rond 3D-modellering
(het digitaal 3D nabouwen van bekende gebouwen of landschappen). Deze gemeenschap
met zo’n 4000 gebruikers is een netwerkforum van game designers (amateurs en professionals) en een virtuele ontmoetingsplaats voor democoding. Deze demoscene draait
om het maken van niet-interactieve audiovisuele presentaties die online worden vertoond, alsook in competities op bijeenkomsten. Democoders zijn meestal mannen in de
leeftijd van 15 tot 25 jaar die met demo’s laten zien hoe vaardig ze zijn met de computer.
De bijeenkomsten worden vaak gesponsord door het bedrijfsleven, die de demoscene
ziet als kweekvijver om nieuw talent te scouten. Democoding is bij uitstek een vorm van
computerkunst waarin de betere amateurs van hun hobby een betaalde baan kunnen
maken (persoonlijke communicatie met Ben Kamphuis).
Alle bovengenoemde webcommunity’s kennen een kleinere kern van leden die veelvuldig actief zijn met daaromheen een grotere groep frequente bezoekers en geïnteresseerden die meer incidenteel participeren. Meestal geldt dat men zich verplicht moet
58

TK2_07.indd 58

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

registreren om te mogen deelnemen aan forumdiscussies. Wat betreft de man-vrouwverhouding ziet Kamphuis dat de meer technologische kant van computerkunst vooral
mannen aantrekt die zich snel laten afleiden door wat ze tegenkomen en met van alles
en nog wat aan de gang gaan, terwijl bij de communicatieve en artistieke uitingen, zoals
vormgeving en weblogs veel vrouwen te vinden zijn, die gerichter zoeken en gebruiken.
Dit doet vermoeden dat mannen graag dingen maken, vrouwen zich liever bezighouden met de invulling daarvan (persoonlijke communicatie met Ben Kamphuis). Andere
ledenkarakteristieken, zoals de verhouding tussen hobbyisten en beroepsmatige leden,
zijn vooralsnog niet bekend. Mogelijk zullen webcommunity’s hier zelf wel gegevens
over verzameld hebben.
Verenigingsleven
De genoemde webgemeenschappen zijn allemaal gratis. Voor hcc betalen leden jaarlijks € 24,75 en een kleine meerprijs wanneer ze zich bij een interessegroep aanmelden.
Dat webcommunity’s gratis zijn komt vaak voort uit een diepgeworteld principe dat
informatie voor iedereen toegankelijk moet zijn. Er wordt dan ook veel gewerkt met
open source software, programma’s waarvan de broncodes openbaar zijn en waaraan iedereen nieuwe elementen kan toevoegen. Er bestaat een licentie (de gnu public
license) die precies beschrijft wat wel en niet mag. In principe zijn de codes vrijgegeven,
maar op voorwaarde dat men er geen commercieel product van maakt en aanpassingen
documenteert en deelt. Ook via Creative Commons is het mogelijk binnen bepaalde
voorwaarden werk van anderen te gebruiken, te verspreiden, met anderen te delen of
soms te bewerken.
Bij vrijwel alle fora en gebruikersgemeenschappen is aan ledenprofielen meer status
verbonden naarmate een lid frequenter en langer aanwezig is. Dit zorgt voor een soort
kadervorming. De oudgedienden of ambitieuzen kunnen moderator worden en toezicht
houden op het forum. Sommige fora kennen een sterke hiërarchie, waarbij nieuw­
komers hun geloofwaardigheid moeten verdienen en er meerdere moderatorniveaus
zijn. Het onderhoud van de community’s gebeurt veelal vrijwillig door leden, sommige
worden ‘gehost’ door het bedrijfsleven. Enkele gemeenschappen zijn een vereniging
en kennen een ‘echt’ bestuur met voorzitter, secretaris en penningmeester. hcc heeft
op het hoofdkantoor betaalde krachten, de regio’s worden bestuurd door vrijwillige
bestuurs­leden die een bescheiden onkostenvergoeding ontvangen. De gebruikersgroepen worden ook gerund door een vrijwillig bestuur, daarnaast zijn er ‘kernleden’
met specifieke verantwoordelijkheden (persoonlijke communicatie met Giovanni
­Barbarino).
Vanuit ideologisch perspectief kenmerken deze webgemeenschappen zich door grote
onderlinge hulpvaardigheid. Op de fora stellen leden allerlei vragen aan elkaar, geven
elkaar tips en lossen samen ingewikkelde problemen op. Het uitgangspunt is dat er
geleerd wordt door te doen, bij elkaar te kijken en elkaar verder te helpen. Daarnaast
bieden veel sites online scholing door middel van tutorials die gebruikers voor elkaar
maken en soms worden aangeleverd door leveranciers van software. Er worden ontmoetingsdagen georganiseerd, met lezingen en demonstraties. Subsidies vraagt men
hiervoor niet aan, de meeste computerclubs zijn zich er niet van bewust dat ze hier, net
59

TK2_07.indd 59

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

als orkesten of schilderclubs, mogelijk voor in aanmerking komen. Vaak zijn deze dagen
gesponsord door softwareleveranciers die aan hobbygebruikers een grote afzetmarkt
hebben. Wanneer leveranciers een nieuw softwarepakket uitbrengen, gaan consultants
ook langs bij bijeenkomsten van webcommunity’s om ze kennis te laten maken met de
nieuwste snufjes. De centra voor de kunsten hebben ook aanbod op het gebied van computerkunst, maar het gaat dan meestal om basiscursussen voor beginners. De meeste
liefhebbers zoeken het liever zelf uit, al dan niet met behulp van een webcommunity.
Veel gebruikersgemeenschappen organiseren festivals of evenementen waar men elkaar
creaties toont. Daarnaast schrijven ze online wedstrijden en prijsvragen uit, waar leden
door te stemmen de winnaar bepalen. Een enkele keer nemen computerkunstenaars
deel aan vanuit de kunstwereld georganiseerde festivals, maar vaak is daar enige aanmoediging voor nodig. Zo heeft Kunstfactor op het Holland Animation Festival diverse
jonge talenten gepresenteerd die aan ‘Digitale Art Directie’ doen. Deelname aan dergelijke kunstfestivals is nog zeldzaam, maar is zeer bevorderlijk voor de zichtbaarheid en
erkenning van digitale kunst.
2.4.2 Fotografie
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Vrijwel elk huishouden is in het bezit van een camera, ook mobiele telefoons zijn er
tegenwoordig mee uitgerust. Niet iedereen die wel eens fotografeert behoort echter
tot de amateurfotografen. In enquêtes is gevraagd naar serieuze beoefening, met de
vermelding dat het om meer gaat dan vakantiekiekjes en familiefoto’s. Dan is 10% van
de bevolking een kunstbeoefenaar op het vlak van fotografie, film en video. Slechts 6%
daarvan is lid van een vereniging (Van den Broek 2009, 2010a).
Het grootste deel van de fotografieverenigingen is aangesloten bij de Fotobond (www.
fotobond.nl), officieel de Bond van Nederlandse Amateur Fotografen Verenigingen
(bv na f). Deze koepelorganisatie heeft 16 afzonderlijke afdelingen waarbij 289 verenigingen zijn aangesloten, met samen circa 7000 leden. De Fotobond is aangesloten bij
fi a p (Fédération Internationale de l’Art Photographique), een internationale organisatie waarbij fotokoepels uit zo’n 80 landen zijn aangesloten. Fotoverenigingen zijn te
vinden in het hele land, zowel in kleinere gemeenschappen als de grote steden. Ondanks
de fotografie als bindende factor, zijn er duidelijke verschillen in omvang, sfeer en activiteiten. Gemiddeld hebben deze fotoclubs 23 leden, maar de spreiding is groot, variërend
van 3 tot zo’n 100 leden (ledenbestand Fotobond augustus 2009). Er bestaan specialistische clubs waar men uitsluitend in zwart-wit fotografeert of men zich alleen met landschapsfotografie bezighoudt. In de regel gaat het om informele groepjes van liefhebbers
die op een bepaald moment besloten een vereniging op te richten. Uitzondering zijn
verenigingen die ontstonden vanuit het ni von, de vereniging voor natuurvrienden,
en vanuit fotoclubs binnen personeelsverenigingen (k l m, omroepen). Er is een aparte
organisatie voor natuurfotografie, het Natuurfotografen Verbond Nederland, waar 17
verenigingen bij aangesloten zijn (www.nvnfoto.nl).
Digitalisering van de fotografie heeft geresulteerd in een toenemende belangstelling
voor fotoclubs. Na een decennium van stabiliteit was dit vanaf 2005 voor de Fotobond
60

TK2_07.indd 60

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

merkbaar door een groeiend aantal leden. Fotoclubs worden meestal letterlijk ‘bemand’,
hoewel het aantal vrouwelijke leden toeneemt: 30% van de leden die zich sinds 2005
heeft aangesloten is vrouw, ook is sprake van verjonging (Van Doorn 2008). Ondanks
die verjonging zijn fotoverenigingen vooral bij ouderen geliefd. Frank Boots, voorzitter
van de Fotobond, schat de leeftijd van leden gemiddeld op 50 tot 55 jaar (persoonlijke
communicatie met Frank Boots). De Fotobond stimuleert het aantrekken van nieuwe,
jongere leden en veel fotoclubs onderschrijven dit, al was het maar uit noodzaak om te
kunnen voortbestaan. Men ziet echter een spanningsveld tussen de wensen om jongere
leden aan te trekken en tegelijkertijd het niveau te waarborgen. Niet alle clubs staan
open voor beginners, ervaringsjaren staan hoog in aanzien (persoonlijke communicatie
met Laurette Kamminga). Recent kwam op een jaarlijkse besturendag van de Fotobond,
waar ook het thema verjonging op het programma stond, naar voren dat veel clubs
moeite hebben met het groeiend aantal ‘klantleden’: leden die wel willen deelnemen
aan activiteiten maar niet of nauwelijks bereid zijn zich in te zetten voor de vereniging
(Agterdenbos 2008). Omgekeerd kan die verwachting van fotoclubs voor de vaak drukbezette jongere leden een reden zijn om geen lid te worden. Ook de toelatingscriteria die
sommige fotoclubs hanteren kunnen een drempel vormen. Zo schrijft ene Taka (2007) op
een internetforum hoe hierdoor zijn enthousiasme voor de fotoclub bij hem in de buurt
getemperd werd: ‘vanwege de manier waarop men lid “mag” worden: er wordt gestemd
over toelating, en er wordt nogal wat inzet verwacht van de leden.’
De meeste jongeren die geïnteresseerd zijn in fotografie hebben wel behoefte aan contact, maar voor hen is een vereniging daartoe niet de meest vanzelfsprekende vorm.
Ruggespraak zoeken zij via websites zoals Flickr en Zoom Gallery, waar men foto’s al
dan niet anoniem deelt en bespreekt met anderen. Deze webcommunity’s kennen een
brede groep van gebruikers, van jong tot oud en van beginner tot vergevorderde amateur. Daarnaast zijn er groepen die voornamelijk gericht zijn op een jongere of oudere
doelgroep: op de onder jongeren populaire netwerksite Hyves telt de fotografiegroep
ruim 18.000 leden, het forum van seniorweb heeft een tegenhanger voor 55-plussers.
Deze virtuele contacten zijn volgens forumleden van Zoom.nl geen bedreiging voor de
fotoclubs. Zo schrijft Joke Beers-Blom (2007): ‘In mijn woonplaats is geen fotoclub en dus
hebben we die een jaar of vier zelf maar opgericht. Het maximum is 10 leden en een aantal is er via de Zoomgallery bijgekomen.’ Raul Neijhorst (2007) betoogt dat het internet
de ideale informatiebron is, maar dat een fotoclub toch andere dingen te bieden heeft:
‘Persoonlijk contact, selectieve informatie en directe feedback op de foto.’ Ondanks het
digitale tijdperk blijft er behoefte aan ontmoetingen van mens tot mens.
Verenigingsleven
Amateurfotografen zijn lid van een vereniging om hun werk met anderen te delen en om
van elkaar te leren. De wijze waarop dit gebeurt verschilt per vereniging: soms zegt men
elkaar onbeschroomd de waarheid en soms moet het vooral gezellig blijven (Fotobond
2005). Voor de meeste clubs geldt dat er regelmatig bijeenkomsten zijn waar de leden
hun werk met elkaar bespreken, tips uitwisselen en advies geven. Ook organiseren clubs
ledenuitstapjes waar men fotografeert op speciale locaties (een stad, de duinen) of experimenteert met bepaalde genres (nachtfotografie, portret). Fotoclubs treden meestal
61

TK2_07.indd 61

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

niet prominent naar buiten, maar exposeren soms in bibliotheken of andere openbare
gebouwen, organiseren een eigen tentoonstelling of geven een kalender of boekje uit.
Internet is een nieuw podium voor fotografen: leden exposeren in een online galerie
van de fotoclub. Vaak hebben liefhebbers ook een eigen website waar ze hun werk exposeren.
Men hecht in fotoclubs veel waarde aan artistieke en technische ontwikkeling. Om meer
verdieping te geven aan de eerder genoemde werkbesprekingen heeft de Fotobond zogenaamde fotomentoren aangewezen: vergevorderde amateurfotografen en fotodocenten,
vaak met een specialisme en getraind in het geven van kritische feedback. Sinds 2008
biedt de Fotovakschool de gecertificeerde leergang Fotoreflectie aan, een initiatief van
de Fotobond, Kunstfactor, het Nederlands Fotomuseum, de Beeldfabriek en de Nederlandse Fotovakschool. Fotomentoren krijgen in deze leergang onderwijs in het begeleiden van fotografische ontwikkeling en het bespreken van foto’s. De Fotobond beheert
een bestand met namen van personen die bereid zijn voor fotoclubs hun eigen werk te
presenteren of inleidingen te geven over bepaalde onderwerpen. Net als fotomentoren
zijn dit meestal vergevorderde amateurs die tegen een kleine vergoeding beschikbaar
zijn. Soms trekt men een bekende professionele fotograaf aan voor een lezing. Met het
oog op de kosten slaat dan vaak een aantal fotoclubs de handen ineen of ligt de organisatie bij de Fotobond.
Voor gevorderde amateurfotografen kent de Fotobond zeven landelijke gespreksgroepen
met een strenge ballotage. Zo zijn er groepen digitaal, portret en journalistiek. Het paradepaardje van de bond is de groep bmk (BondsMeesterklasse), waarbinnen leden een
bepaalde status kunnen verdienen: aspirant, kandidaat en BondsMeesterklasse. Amateurfotografen hebben ook de mogelijkheid zich te onderscheiden door deel te nemen
aan de vele wedstrijden en festivals voor amateurfotografie. Fotoclubs, fotowebsites en
de Fotobond bieden een breed competitief aanbod, waaronder een wedstrijd met vele
voorrondes en een beëdigde jury. In de fi a p World Cup voor clubs kunnen fotoverenigingen hun eer behalen en individuele fotografen kunnen strijden voor diverse internationale onderscheidingen.
Alphoto, fotoclub in Alphen aan den Rijn (tekst Judith Rippen)
Alphoto is een vereniging voor iedereen die de fotografie serieus als hobby wil
beoefenen en dit samen met anderen wil delen. Momenteel telt de vereniging veertig
leden. De leden van Alphoto stimuleren elkaar onderling om mooie foto’s te maken.
Tijdens de clubavonden leert men veel door te kijken naar de getoonde foto’s en te
luisteren naar de commentaren van anderen. Daarmee verrijkt men de eigen kijk op
fotograferen en wordt inspiratie verkregen om verder te gaan en te experimenteren met
creativiteit.
De groep komt eens per veertien dagen op maandagavond bij elkaar. Tijdens deze clubavonden ligt het zwaartepunt op het laten zien en bespreken van foto’s. De fotorondes
worden aan het begin van het verenigingsjaar gepland. Per avond zijn er enkele foto­
rondes van circa twintig minuten. Per ronde worden door een lid ongeveer acht tot tien
foto’s of dia’s ingeleverd. De foto’s bespreekt men meestal in groepjes, waarna men de
bevindingen deelt. Daarnaast kunnen leden die niet aan de beurt zijn, afhankelijk van de

62

TK2_07.indd 62

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

agenda, eveneens een beperkt aantal foto’s laten zien, het zogenaamde vrije werk.
De bespreking verloopt in een vriendschappelijke en respectvolle atmosfeer. Bij de
bespreking komen zaken zoals motief voor de foto, opnametechniek, compositie
en kleurgebruik aan de orde. Dat werkt vaak verdiepend, ook voor de andere leden.
Regelmatig wordt er in werkgroepen gewerkt aan de hand van thema’s als portret-,
natuur- en architectuurfotografie. Men werkt dan in de opnamefase samen en toont het
werk daarna collectief.
Ook organiseert Alphoto tentoonstellingen, zijn er uitwisselingen met andere clubs of
nemen leden deel aan andere tentoonstellingen en/of fotosalons. Af en toe organiseert
de vereniging een excursie, nodigt bekende fotografen uit of toont hun foto’s. Leden zijn
automatisch lid van de fotobond en ontvangen viermaal per jaar het nieuwsmagazine.
Zij worden op de hoogte gehouden van belangrijke tentoonstellingen, wedstrijden en
andere evenementen.
Bij Alphoto wordt niet alleen aandacht geschonken aan de ‘klassieke’ manier van
fotograferen. Veel leden werken inmiddels (ook) met een digitale camera en/of scannen
negatieven of dia’s. Er is geen dure camera nodig om te beginnen met fotograferen.
Het oog van de fotograaf en de automaat van de camera zorgen voor goede foto’s;
pas als men hogere eisen gaat stellen is een camera met meer mogelijkheden aan de
orde. Het bewerken van digitale fotobestanden, al dan niet gecombineerd met het zelf
printen, is meer regel dan uitzondering. Leden die nog niet zo bedreven zijn in digitale
beeldbewerking krijgen hierbij hulp, onder andere door het bespreken van de techniek
op clubavonden.
Om de lidmaatschapskosten laag te houden heeft de vereniging geen doka. Bovendien
werkt nog slechts een beperkt aantal leden in een doka. Velen laten hun werk
vergroten (vaak gewoon budget print) of bewerken het op de p c . Alphoto is geen
opleidingsinstituut en de vereniging biedt dan ook geen fotocursussen aan. Voor
wat meer op techniek gerichte fotocursussen verwijst de vereniging door naar de
Volksuniversiteit in Alphen aan den Rijn.

Amateurfotografie in Nederland is financieel weinig afhankelijk van subsidies en fondsen. De Fotobond draait geheel op inkomsten uit contributies van fotoclubs en de
clubs draaien op hun beurt voor de helft op contributies van leden. De verenigingen
ontvangen gemiddeld 2638 euro aan contributies, op een totaalbedrag van 5450 euro
aan inkomsten. Fotoclubs ontvangen lang niet altijd gemeentelijke subsidie, gemiddeld
270 euro-, wat weinig is in vergelijking met de meeste muziekverenigingen (Noordman
en Van Dijk 2009). Mogelijk komt dit doordat ‘nieuwe’ kunstvormen en verenigingen bij
de subsidieverdeling het onderspit delven tegen meer gevestigde kunstvormen en verenigingen (Kunstfactor/v ng 2008). Ook is er een vermoeden dat leden van fotoclubs zich
vooral bezighouden met hun hobby en de weg naar het gemeenteloket niet kennen of
niet willen afleggen. De uitgaven van fotoclubs houden gelijke tred met hun bescheiden
inkomsten.

63

TK2_07.indd 63

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

2.4.3 Video en film
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Iedereen kent de televisieprogramma’s met grappig bedoelde amateurfilmpjes van
dansende dieren of bloopers, en recenter de zelfgemaakte filmpjes op websites als YouTube. Vrijwel elk huishouden heeft dan ook een digitale camera of mobiele telefoon
waarmee men kan filmen. Toch valt slechts ongeveer 10% van de Nederlanders tot de
meer serieuze beoefenaars te rekenen. De discipline nieuwe media, waartoe video en
film behoren, kent onder beoefenaars de geringe organisatiegraad van slechts 5% verenigingslidmaatschap (Van den Broek 2009, 2010a). Ondanks het bescheiden volume van
dit verenigingsleven maakt men in dat verband talloze filmproducten, van speelfilm of
documentaire tot animatie of 60-secondenfilm.
De Federatie nova (Nederlandse Organisatie van Audiovisuele Amateurs) is de overkoepelende organisatie van regionale organisaties van film- en videoclubs in Nederland. De
geschiedenis van deze club gaat terug tot 1931, toen de Nederlandse Smalfilmliga werd
opgericht en vanaf 1949 als nova een doorstart maakte. De tien regionale afdelingen
vertegenwoordigen in totaal circa 3000 leden in 140 verenigingen en organiseren activiteiten die op verenigingsniveau niet haalbaar zijn: festivals en wedstrijden, maar ook
lezingen en workshops. nova richt zich tevens op zaken die op regionaal niveau lastig
te verwezenlijken zijn: opleiding en bijscholing van juryleden voor amateurfilmfestivals,
organisatie van nationale wedstrijden en evenementen, en vertegenwoordiging op landelijk en internationaal niveau (nova 2008). Samen met 32 andere nationale film- en
video-organisaties is nova lid van unic a, Union Internationale du Cinéma. unic a
organiseert internationale wedstrijden en conferenties en zorgt daarnaast voor de uitwisseling van niet-commerciële films en video’s. Jaarlijks is er een tiendaags filmfestival
dat iedere keer plaatsvindt in een andere lidstaat van unic a. nova coördineert de
Nederlandse inzendingen (unic a 2009).
De Organisatie Lokale Omroepen Nederland (ol on) heeft een koepelfunctie voor de
300 lokale omroepen die ons land telt. Bij deze omroepen werken naast de 500 betaalde
krachten ook ruim 20.000 vrijwilligers aan het maken van radio- en televisieprogramma’s. Volgens Marie-José van den Berg, medewerker communicatie van ol on, kan men
deze 20.000 mensen niet allemaal beschouwen als amateurkunstenaar omdat de meerderheid zich bezighoudt met de journalistieke kant, vooral met nieuwsprogramma’s.
Toch wordt ook het ‘artistieke genre’ beoefend, waardoor een deel van de vrijwilligers
wel in de categorie kunstbeoefenaars valt (persoonlijke communicatie met Marie-José
van den Berg). ol on behartigt de belangen van lokale omroepen en zorgt voor scholing
en professionalisering in het veld. Daarnaast organiseert ol on jaarlijks een festival om
de hoge kwaliteit van de lokale omroepprogramma’s te tonen en kwaliteitsverbetering
te stimuleren (ol on 2009).
Dat circa 3000 mensen via verenigingen zijn aangesloten bij nova strookt niet met de
ettelijke tienduizenden verenigingsleden (fotografie, film en video) in bevolkingsonderzoek. Deels doet dit vermoeden dat veel verenigingen niet tot nova behoren, maar
het zal ook te maken hebben met wat men in dat onderzoek onder vereniging verstaat.
64

TK2_07.indd 64

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

Zo valt te beluisteren dat het informele amateurfilmcircuit enorm is en er zich dus veel
buiten de formele verenigingen afspeelt. Deze informele verbanden zouden in enquêtes per abuis als vereniging betiteld kunnen zijn (persoonlijke communicatie met Co
Vleeshouwer). Amateurfilmers werken meestal vrij autonoom aan het hele proces van
scenario schrijven via productie en camerawerk tot beeld- en geluidsmontage. Ook dit
verklaart de lage verenigingsgraad.
De verhouding tussen georganiseerd en ongeorganiseerd is de afgelopen decennia flink
gewijzigd. Door de ontwikkeling van apparatuur en internet nam de toegankelijkheid
van het medium enorm toe, zowel de gebruiksvriendelijkheid en betaalbaarheid als de
beschikbaarheid van informatie. De digitalisering maakt het mogelijk dat mensen op
een doorsnee pc hun eigen films eenvoudig en snel kunnen monteren en alle informatie
die hierbij eventueel nodig is op internet kunnen vinden. Bijgevolg is het aantal beoefenaars van deze kunstvorm gegroeid, maar het aantal verenigingsleden stabiel gebleven.
Waar een filmclub vroeger een vrijwel onmisbare bron van kennis was, kan een beoefenaar zich nu prima zelf redden. De meerwaarde van een vereniging is verschoven van het
technische naar het sociaal-artistieke vlak. Film- en videoliefhebbers die lid zijn van een
vereniging zoeken elkaar vooral op omdat ze graag praten over hun werk en van elkaar
willen leren.
Over de leeftijd van verenigingen zijn geen gegevens bekend. Naar eigen zeggen is de
Utrechtse videogroep Smalfilm Amateurs de oudste videovereniging van Nederland,
net als de voorloper van koepelorganisatie nova opgericht in 1931 (usa-videogroep
2009). Over het algemeen staan de verenigingen afgezien van hun nova-lidmaatschap
op zichzelf. Enkele clubs maken echter onderdeel uit van een groter geheel. Zo is de
k l m-filmclub onderdeel van de personeelsvereniging van k l m en heeft de Omroep
Sport en Ontspanningsvereniging (oso) een eigen videoclub. Waarschijnlijk zal dit soort
verenigingen steeds meer autonoom worden. Thea van der Wissel, secretaris van de
oso-videoclub, vertelt dat deze ontwikkeling onvermijdelijk is. De videoclub bestond
oorspronkelijk uitsluitend uit werknemers van omroepen en hun gezinsleden, maar
bestaat tegenwoordig grotendeels uit ‘buitenleden’. Het streven is om de afhankelijkheid
van oso af te bouwen zodat de vereniging duidelijk openstaat voor iedereen (persoonlijke communicatie met Thea van der Wissel).
Volgens gegevens van nova heeft een film- en videovereniging gemiddeld ruim twintig
leden. Het ledenbestand van verenigingen bestaat hoofdzakelijk uit mannen, maar er
komen steeds meer vrouwen bij. De nieuwe mediabeoefening in de vrije tijd is vooral
iets voor hoger opgeleiden (Van den Broek 2009). Bij Kunstfactor bestaat echter de
indruk dat het verenigingspubliek erg divers is: ‘van stratenmaker tot directeur’ (persoonlijke communicatie met Co Vleeshouwer). Het groeiende aantal jonge deelnemers
in de mediakunsten zoekt vooralsnog weinig aansluiting bij de verenigingen. Veel filmen videoclubs hebben alleen leden van 40 jaar en ouder. In de jaren zeventig en tachtig
van de vorige eeuw boden filmhuizen mensen die niet bij een club waren een podium,
zoals super 8-festivals. YouTube en andere nieuwe podia vervullen nu die rol,vooral voor
jongeren. Jongeren communiceren op internet over hun werk, waardoor een vereniging
voor hen geen toegevoegde waarde heeft.

65

TK2_07.indd 65

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Verenigingsleven
De vereniging is voor leden van zowel sociale als artistieke en technische waarde. Op de
meestal tweewekelijkse clubavonden tonen leden hun werk en voorzien ze elkaar van
kritiek, complimenten en tips. Bij sommige clubs worden werkbesprekingen afgewisseld met thema-avonden. Deskundigen van binnen en buiten de verenigingen houden
dan een lezing of demonstratie over montage, animatie of de mogelijkheden van high
definition. nova beheert daartoe een lijst met sprekers en hun specialismen. Er zijn ook
verenigingen waar de leden zich gedurende een langere periode kunnen verdiepen in een
bepaald onderwerp of deelnemen aan een project. Dit zijn meestal optionele trajecten
(soms met een meerprijs) die variëren van educatieve kennismakingscursus tot specialistische onderwerpen. Enkele verenigingen stellen deze trajecten open voor buitenstaanders, zodat ze in feite een cursus aanbieden.Verenigingsleden maken voornamelijk
individueel werk. Dit gaat prima bij reportages en natuurfilms, maar voor sommige genres is de inzet van anderen hard nodig. Het komt dan ook vaak voor dat verenigingsleden
gezamenlijk een speelfilm maken en taken als regie, acteerwerk, camerawerk en montage
verdelen.
Film- en videoverenigingen richten zich op de eigen leden en zijn voor buitenstaanders
meestal weinig zichtbaar. Onderling hebben verenigingen wel geregeld contact, al dan
niet via de regionale afdelingen en de nova. Zo is een vijftal verenigingen uit Utrecht
en Noord-Holland het samenwerkingsverband Take Five aangegaan, waarmee de clubs
kennis uitwisselen, elkaar bezoeken en een gezamenlijk festival organiseren (osovideoclub 2009). Samenwerking met andere disciplines is vrij zeldzaam, maar komt wel
voor bij het maken van filmregistraties van een dans- of theatervoorstelling. De laatste
twintig jaar is de samenwerking met het lokale amateurtoneel enorm toegenomen,
door met amateuracteurs een speelfilm te maken. Sinds 1995 domineert de speelfilm
vaak de nationale nova-manifestatie. Ook zoekt men samenwerking met schrijvers
op het gebied van scenarioschrijven. Verenigingen maken soms ‘opdrachtfilms’ zoals
een bedrijfsfilmpje of een film van een bijzonder evenement. Ook komt het voor dat
verenigingen incidenteel of structureel items maken voor de lokale omroep. Dit levert
de verenigingen wat welkome extra inkomsten (Noordman en Van Dijk 2009). Een
bijzondere activiteit bij enkele verenigingen is het maken van een stadsjournaal, al dan
niet in opdracht van de gemeente. Het Winschoter stadsjournaal kent hierin de langste
traditie: het wordt sinds 1966 jaarlijks geproduceerd door de lokale vereniging. Hoewel
men in verenigingen in alle denkbare genres werkt, overheerst de indruk dat men er
doorgaans niet uitblinkt in artistieke vernieuwing. Dit neemt niet weg dat de reportages,
speelfilms en animaties technisch van hoge kwaliteit zijn en verenigingsleden het
vakmanschap beheersen.
Binnen de verenigingen maakt men volop gebruik van nieuwe technologie. Leden volgen
vaak de nieuwste ontwikkelingen op internet, discussiëren daar op fora en delen er hun
werk met de buitenwereld. Sommige verenigingen presenteren zich collectief online,
maar de meeste internetactiviteiten zijn individueel. De videovereniging De Ronde Venen
heeft een website opgezet met verschillende interessegroepen, waar een community van
honderden amateurfilmmakers contact onderhoudt. Een andere website waar amateurfilmers terecht kunnen is VideoTalent, een initiatief van de ncrv om ‘een podium te bieden
66

TK2_07.indd 66

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

aan talentvolle en ambitieuze videomakers’. De website, waar iedereen filmpjes kan
uploaden en bekijken, is tevens doorgeefluik naar ncrv-programma’s als Man Bijt Hond,
waar zendtijd beschikbaar is voor de betere amateurfilmer (http://www.videotalent.nl/).
In de videowereld vindt een revolutie plaats die vergelijkbaar is met de opkomst van de
amateurjournalistiek: foto’s en ooggetuigenverslagen van burgers concurreren steeds
vaker met succes met de professionele journalistiek. Nu vrijwel elke mobiele telefoon
is uitgerust met een camera is het medium toegankelijker dan ooit. In het boekje en
gelijknamige lespakket Filmen met je mobiel, iedereen een filmkunstenaar (Michiel Heijnen en
Michiel Koelink, i.s.m. Nederlands Instituut voor Mediakunst 2007) kan de beginnende
amateurfilmer leren hoe met een telefoon aansprekende filmpjes te maken (http://www.
filmenmetjemobiel.nl). Er zijn inmiddels ook speciale festivals, zoals Viva La Focus,
Dutch Mobile Film Festival, waar naast het vertonen van geselecteerde films ook plaats
is voor debat rondom nieuwe media en de overdaad aan informatietechnologie. Voor dit
festival is diverse niet voor de handliggende groepen (ouderen, mensen met een verstandelijke beperking en buurtbewoners van uiteenlopende wijken) gevraagd hun wereld
vast te leggen met de camera van hun gsm (Viva la Focus 2009). De technische kwaliteit
van dit soort filmpjes is laag, maar dat betekent niet dat ze ondergeschikt zijn aan traditioneel werk. Makers ontwikkelen een eigen stijl en artistieke kwaliteit, passend binnen
de vluchtige en snelle beeldcultuur.
De vraag is of deze ontwikkelingen uiteindelijk leiden tot afkalving van het verenigingsleven. Op het moment valt te constateren dat internet en internetpodia inderdaad veel
filmbeoefenaars trekken, maar dat er ook behoefte blijft bestaan aan echte ontmoetingsplekken, zoals festivals of verenigingen, waar makers elkaar kunnen ontmoeten en
inspireren (persoonlijke communicatie met Co Vleeshouwer).
Film- en videoverenigingen ontvangen weinig structurele subsidie van gemeenten.
Op basis van enkele jaarverslagen zou het gemiddeld om zo’n 475 euro per jaar gaan
(Noordman en Van Dijk 2009). Verenigingen kunnen vaak moeilijk verantwoorden waarom
zij recht hebben op een gemeentelijke bijdrage voor de aanschaf van kostbare apparatuur
voor een kleine groep leden, waar de gemeenschap weinig van lijkt te profiteren.
Gemeentes voorzien wel regelmatig in gratis of vriendelijk geprijsde accommodatie voor
de verenigingen. Enkele oudere clubs, zoals de Utrechtse usa-videogroep, kennen de luxe
van een eigen gebouw. Op regionaal of provinciaal niveau worden soms subsidies verstrekt
voor bijscholingstrajecten, festivals of bijzondere projecten met andere disciplines.
Voor producties regelen de verenigingsleden veel zelf of schakelen ze hun kennissenkring in, bijvoorbeeld voor rekwisieten, kleding, filmlocaties en catering. Afhankelijk
van het genre, speelfilm is het duurst, besteden beoefenaars veel geld aan hun hobby.
Ze hebben meestal eigen apparatuur, zoals camera’s, belichting, geluidsapparatuur en
software voor montage en afwerking. Volgens de Monitor Amateurkunst (Kunstfactor
2010) geven beoefenaars van mediakunsten in vergelijking met andere amateurkunstenaars veel uit aan met name instrumenten en apparatuur. De contributie van film- en
videoverenigingen ligt naar schatting tussen de 60 en 150 euro per jaar en de jaaromzet gemiddeld op ongeveer 7500 euro (Noordman en Van Dijk 2009). De verenigingen
­hebben meestal weinig overheadkosten.
67

TK2_07.indd 67

7-6-2010 16:31:41

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

2.5

Muziek

Beoefenaars van muziek zijn er in grote aantallen (ruim 20% van de bevolking) en in vele
vormen en maten. Er zijn instrumentalisten en vocalisten, circa een vijfde van hen combineert zingen met een instrument bespelen. Muziek leent zich bij uitstek om samen
met anderen te beoefenen, in formeel of informeel verband. Van de zangers is ongeveer
een derde lid van een vereniging en van de instrumentalisten een kwart (Van den Broek
2009). Vaak beleven mensen genoeg plezier aan het samenspelen en hebben ze niet de
ambitie of drang zich publiekelijk te manifesteren. Van de 500.000 amateurpopmuzikanten in ons land treedt 61 % nooit op (Van Bork 2008; Van den Broek 2010a). De leden
van muziekverenigingen zijn in verhouding meer gericht op het geven van concerten en
voorstellingen.
Zowel onder vocalisten als onder instrumentalisten bestaat een grote schakering van
beoefenaars. In beide circuits houden mensen zich bezig met klassiek, jazz, pop- en
wereldmuziek. Dat brengt verschillende uitingsvormen met zich mee en veel variatie in
instrumenten, waarmee zeer wisselende groepen te formeren zijn: van harmonie- tot
symfonieorkesten, van fluitensembles tot popgroepen en van slagwerkensembles tot
accordeonorkesten. Ook binnen de vocale wereld is er veel variëteit, denk alleen al aan
de kinder- en jeugdkoren, de mannen-, vrouwen- en gemengde koren, en operette- en
musicalgezelschappen.
Collegium Voci in Alphen aan den Rijn (tekst Judith Rippen)
De stichting Collegium Voci (school voor de stem), opgericht in 1992, staat voor
het bevorderen van goede stem- en koorvorming. De school heeft diverse koren:
kinderkoren, een tienerkoor, een meisjeskoor en een vrouwenkoor. Elke groep heeft
een gelimiteerd aantal leden, zodat er optimaal gestudeerd kan worden en iedereen
persoonlijke aandacht krijgt. De leden kunnen individueel of in een groep stemvorming
krijgen. Naast optredens in Alphen aan den Rijn zijn er regelmatig concerten in het land.
Zo is opgetreden in het Concertgebouw te Amsterdam en in de grote zaal van de Doelen
te Rotterdam. Ook zijn er opnamen geweest voor radio en tv.
Er zijn twee kinderkoren voor jongens en meisjes van 6-10 jaar en in samenwerking
met de Stichting Kinderopvang Alphen aan den Rijn zijn in 2007 twee kinderkoren
gestart voor 4- en 5-jarigen. Op speelse wijze worden allerlei muzikale vaardigheden
aangeleerd. Het repertoire van de jongste groep bestaat uit leuke en mooie
(speel)liedjes, meestal Nederlandstalig. De oudere groep zingt veel canons om
meerstemmigheid te oefenen.
Het tienerkoor, voor jongens en meisjes vanaf circa 10 jaar, verzorgt optredens, al
dan niet met andere koren van Collegium Voci. Het repertoire omvat volksmuziek,
musicalliedjes en spirituals, meerstemmig gezongen en vaak in een buitenlandse taal.
Ook wordt een begin gemaakt met het zingen van klassieke werken van componisten als
Purcell, Britten en Fauré. In 2007 voerde de groep de musical ‘De kleine prins’ uit, naar
het gelijknamige boek van Antoine de Saint-Exupéry. Het tienerkoor behaalde tweemaal
een tweede prijs op het Nationaal Kinderkoorfestival te Amersfoort en een tweede prijs
op het Nederlands Koorfestival te Rotterdam.

68

TK2_07.indd 68

7-6-2010 16:31:41

kuns tbeoefening in v er enigingen

Het meisjeskoor, de topgroep waarvoor een redelijke stem is vereist, vraagt een goede
inzet, zowel sociaal als muzikaal. De aanmeldingsleeftijd voor dit koor is vanaf 16 jaar.
De koorleden studeren zo veel mogelijk thuis, eventueel met hulp van studiebanden.
Tijdens de repetities wordt gewerkt aan stemtechniek, koorklank en aan de thuis
ingestudeerde muziek. Het repertoire omvat vele stijlperioden van klassiek tot
modern, met veel aandacht voor a-capellakoorzang. Het koor geeft eigen concerten,
verleent medewerking aan andere koren en doet mee aan concoursen in binnen- en
buitenland. Met succes nam het koor deel aan het Europees Muziek Festival voor de
Jeugd in Neerpelt, België (eerste prijs), het Nederlands Koorfestival in de Doelen te
Rotterdam (eerste prijs cum laude) en het Internationale Koorfestival in Arnhem. Eind
jaren negentig gaf het koor een zestal concerten in Bulgarije. Na optredens tijdens het
International Choral Festival in Canterbury kreeg het koor de uitnodiging om meer
concerten te geven in Engeland.
Het vrouwenkoor, leeftijd 27-49 jaar, heeft een goed niveau. De muziek wordt tijdens de
repetitie ingestudeerd. Als extra hulp zijn er studiebandjes en wordt er regelmatig door
de leden thuis in kleine groepjes geoefend. Naast repertoirestudie wordt veel gewerkt
aan stemtechniek en een mooie koorklank. Het repertoire bestaat uit stukken uit
verschillende stijlperioden, van klassiek tot modern. Het koor geeft concerten en doet
mee aan concoursen.

Tabel 2.2
Infrastructuur landelijke organisaties en koepels, aantal aangesloten verenigingen en aantal beoefenaars, 2007

organisatie/koepel
korenorganisaties
balk Bond voor a capella en lichte muziek
bcgzn Bond van Christelijke Gereformeerde Zangverenigingen in Nederland
boog Bond voor het Amateurmuziektheater, opera, operette, musical
dabs Dutch Association of Barbershop Singers
Holland Harmony koepelorganisatie voor vrouwelijke barbershop koren
issa International Shanty and Seashore Association
kbzon Koninklijke Bond van Zang- en Oratoriumverenigingen in Nederland
kczb Koninklijke Christelijke Zangersbond
knzv Koninklijk Nederlands Zangersverbond
loprz Landelijke Organisatie van Provinciale en Regionale
Zangersbonden
lovok Landelijke Organisatie van Ouderenkoren
mbt Maatschappij tot Bevordering de Toonkunst

aantal ensembles/
verenigingen/
groepen

aantal
beoefenaars

255

6.600

105

3.800

145
40

5.800
600

50
280

900
4.500

875
1.760
240

32.000
70.500
12.000

440
190
115

14.700
6.000
5.500
69

TK2_07.indd 69

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 2.2 (vervolg)

organisatie/koepel
nbkzo Nederlandse Bond van Katholieke Zang- en Oratoriumverenigingen
nsgv Nederlandse St-Gregorius Vereniging
Sweet Adelines vereniging van vrouwelijke barbershop
koren
totaal koorzang

aantal ensembles/
verenigingen/
groepen

aantal
beoefenaars

80
4.000

3.000
100.000

600
9.175

1.200
267.100

900
1.400
500
2.800

60.000
80.000
20.000
160.000

blaasorganisaties
fkm Federatie van Katholieke Muziekbonden in Nederland
knfm Koninklijke Federatie van Muziekverenigingen
nfcm Nederlandse Federatie van Christelijke Muziekbonden
totaal blaasmuziek
symfonische en kamermuziek
Fagotclub Nederland
faso Federatie van Amateur Symfonie- en Strijkorkesten
Vereniging Huismuziek

200
250

Flutonicon

300

Stichting Volksmuziek Nederland
nvvmo Nederlands Verbond van Mandoline Orkesten
nfhv Nederlandse Folk Harp Vereniging

2.000 sympathisanten
50

1.400
450

170

5.000

nerv Nederlandse EnkelRiet Vereniging individuen
novam Nederlandse Organisatie voor Accordeon en Mondharmonica
Nederlands Hoornisten Genootschap

9.000
3.000

120

750

Nederlandse Citer Bond

100

Stichting Draailier en Doedelzak

1.000 sympathisanten

Nederlands Pijpers Gilde

700

Klavar Vereniging Nederland

700

Panfluitvereniging Nederland pan
totaal symfonische en kamermuziek
totaal

200
470

24.920

12.445

452.020

Bron: Kunstfactor (2007, interne inventarisatie)

70

TK2_07.indd 70

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Aantallen leden, koepels en verenigingen
De in verenigingen georganiseerde amateurmuziek is onderverdeeld in koepels en
andere landelijke organisaties van orkesten en koren. Ook zijn er landelijke organisaties
die individuele muzikanten bundelen. Sommige koepels hebben regionale onderafdelingen die zelfstandig een aantal activiteiten organiseren en beslissingen nemen over
zaken in hun eigen regio, maar voor algemene en regio-overstijgende kwesties handelen
in overleg met de overige regioafdelingen. De landelijke bonden en koepels zijn soms
geformeerd op basis van een confessionele grondslag, soms op basis van de muzieksoort
en/of het instrument. De georganiseerde verbanden zijn in drie grote clusters gegroepeerd: de korenorganisaties (inclusief muziektheater), de blaasmuziekorganisaties en
de symfonische- en kamermuziekorganisaties, inclusief de wereldmuziek. De meest in
het oog springende landelijke organisaties zijn in tabel 2.2 weergegeven, met vermelding van het aantal aangesloten ensembles/groepen en het aantal daarbij aangesloten
beoefenaars. De circa 12.500 getelde verenigingen zijn alleen die verenigingen die aangesloten zijn bij of zich gebundeld hebben tot een landelijke organisatie of koepel. Er is
een gegrond vermoeden dat nog minstens de helft van dat aantal muziekverenigingen
buiten koepelverband actief is. Ruim 20% van de 15 miljoen Nederlanders van 6 jaar
en ouder doet aan muziek, wat neerkomt op ruim 3 miljoen mensen. Circa een derde
hiervan, ofwel ongeveer een miljoen mensen, zegt daartoe ergens lid van te te zijn (Van
den Broek 2009). Een deel daarvan musiceert en zingt ook of uitsluitend in informeel
verband (15% van de beoefenaars van 16 en ouder, Van den Broek 2010a). Wanneer een
kwart van de beoefenaars lid is van een vereniging, zou dat 750.000 leden van verenigingen betekenen (incl. koren, ensembles, fanfares en harmonieën). Uitgaande van
een gemiddelde omvang van verenigingen van 35 leden, zouden er naar schatting circa
21.500 muziekverenigingen zijn. De ene groep liefhebbers is actiever en meer geformaliseerd dan de andere, variërend van minder of meer regelmatig samen muziek maken
tot groepen die een rechtspersoon in het leven hebben geroepen. Soms heeft men zich
georganiseerd in een stichting, meestal is er sprake van een vereniging. In toenemende
mate stellen gemeenten, fondsen en andere instanties aan het maken van financiële
afspraken en het verlenen van subsidie de eis dat er een rechtspersoon is.
De eerste muziekverenigingen zijn zo’n 200 jaar geleden opgericht. Het oudste blaas­
orkest is de Koninklijke Harmonie uit Roermond uit 1775 (http://www.keuninklikke.nl),
het oudste kerkkoor het Cappella Sancti Servatii uit Maastricht, opgericht in 1808
(http://www.cappellasintservaas.nl), en het oudste symfonieorkest het Utrechtsch
­Studenten Concert uit 1823 (http://www.usconcert.nl). Met de oprichting van de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst in 1829 werd een extra impuls gegeven aan koorzang: lokale afdelingen gingen vaak over tot het oprichten van een koor.
Muziekverenigingen zijn dus geen eendagsvliegen. Een groot aantal ervan bestaat al
tientallen jaren, zo niet meer dan honderd jaar, en is nog in volle bloei. Dat neemt niet
weg dat ook deze verenigingen kampen met ledenverlies en/of vergrijzing en dat er soms
verenigingen worden opgeheven. Tegelijk worden regelmatig nieuwe initiatieven genomen en nieuwe verenigingen opgericht.
Veel muziekverenigingen zijn, soms mede dankzij de lange historie, stevig geworteld
in de lokale samenleving. Ze bestaan vaak uit mensen uit alle lagen van de bevolking en
71

TK2_07.indd 71

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

zijn bij festiviteiten, evenementen en andere bijzondere gebeurtenissen prominent aanwezig. Muziekerenigingen zijn vaak een wezenlijk onderdeel van het lokale sociale leven.
Gemeentegidsen en gemeentelijke websites maken meestal melding van muziekverenigingen en lokale en regionale bladen schenken met enige regelmaat aandacht aan hun
activiteiten. Door deelname aan (inter)nationale concoursen, festivals en wedstrijden
weten de meer ambitieuze verenigingen hun gemeente letterlijk op de kaart te zetten,
zoals het geval is in Thorn en, dankzij de film Fanfare van Bert Haanstra, Giethoorn.
Georganiseerd muziek maken brengt nogal wat met zich mee, zoals het aantrekken van
een dirigent of artistiek leider, het vinden van repetitieruimte, het beheren van de financiën, het maken van publiciteit en het uitvoeren van allerhande bestuurswerk. In de
muziekwereld worden deze taken in de regel uitgeoefend door de beoefenaars zelf. Soms
zijn mensen met een specifieke deskundigheid van buiten (vaak een penningmeester)
aangetrokken. Bij jeugd- of jongerenverenigingen schakelt men ouders in om de organisatie te ondersteunen. Doorgaans gebeurt al het regelwerk als vrijwilligerswerk. Net als
elders in het verenigingsleven is het in muziekverenigingen steeds lastiger om de juiste
vrijwilligers te vinden en voor langere tijd vast te houden.
Muziekverenigingen variëren sterk in omvang, van 5 tot 120 leden. Een muziekvereniging, koor, orkest of andere ensemble, heeft gemiddeld tussen de 30 en 40 deelnemers.
In de popmuziek, waar men meestal niet in verenigingsverband maar wel in groepsverband speelt, is 60% van de muzikanten man (Van Bork 2008). In de wereld van de
koorzang is het al sinds jaar en dag een probleem voor gemengde koren om voldoende
mannen te rekruteren. In alle geledingen van de georganiseerde muziek bestaan jeugden jongerenensembles/koren, al dan niet als afzonderlijke vereniging. Ook de tegenhanger bestaat in de vorm van seniorenorkesten.
Musiceren kan tot op hoge leeftijd, al loopt men met het vorderen der jaren wel
tegen specifieke ongemakken aan, zoals verslechterende gebitten (een belemmering
bij het blazen), reumatische aandoeningen, gezichts- of gehoorproblemen en het
ouder worden van de stem. Deze ongemakken kunnen leiden tot het einde van
het actieve verenigingslidmaatschap. Het geval van een mevrouw van 90, die haar
80-jarige jubileum bij een mandolineorkest vierde is vrijwel zeker uitzonderlijk, maar
lidmaatschappen van tientallen jaren zijn binnen de wereld van de amateurmuziek
niet ongebruikelijk. Zo huldigde de Koninklijke Fanfare Sint Caecilia uit Puth in 2009
twee jubilarissen met hun 65-jarig lidmaatschap. Andere jubilarissen waren 40 jaar (3x),
50 jaar (2x) en 60 jaar (3x) lid (Frissen 2009).
Hoewel sommige verenigingen kampen met een vergrijzend ledenbestand, is de
instroom van jongeren doorgaans voldoende. Via muziekscholen en eigen opleidingen
(vooral bij blaasorkesten) krijgen jongeren les en komen ze met verenigingen in aanraking. Verenigingen werven over het algemeen actief om jeugd voor hun activiteiten te
interesseren. De Landelijke Muziek Organisaties en Unisono (opgegaan in Kunstfactor)
ontwikkelden in 2005 het programma Windkracht 6 om de blaasmuziek te vitaliseren
en om blaasmuziekverenigingen ondersteuning te bieden bij effectief jeugdbeleid. Door
de inzet van speciaal opgeleide coaches in de blaasmuziek en van een educatief muziek­
koffertje (pep: Promotie en Educatie Pakket) konden verenigingen maar ook scholen
voor basisonderwijs jongeren attenderen op de mooie kanten van blaasmuziek.
72

TK2_07.indd 72

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Verenigingsleven
Het maken van muziek is de essentie van de muziekvereniging. De vereniging treedt
naar buiten met optredens in concertzalen, theaters, andere ruimtes of in de openlucht,
al dan niet gekoppeld aan een evenement, hoogtijdag of andere gebeurtenis. De mogelijkheden en de potentie van koren en orkesten zijn in belangrijke mate afhankelijk van
het aanbod van zangers en instrumentalisten. In sommige streken of regio’s bestaat een
goed klimaat voor de muziekbeoefening, meestal in combinatie met gerichte lesmogelijkheden. Zo staan de zuidelijke provincies bekend om hun vruchtbare bedding voor
blaasmuziek. In een dergelijke context gedijt de muziekvereniging goed en is de aanwas
van nieuw talent veelal verzekerd.
Meestal repeteert men wekelijks op een vaste avond of geconcentreerd in weekends of
gedurende vakantieweken. Soms is er sprake van een projectmatige aanpak, waarbij men
in een korte maar intensieve repetitieperiode naar een uitvoering toewerkt. De ambities,
inspanningen en prestaties kunnen enorm uiteenlopen. Elk zichzelf respecterend orkest
of koor wil op enig moment, jubilea zijn vaak een aanleiding, de eigen prestaties vastleggen op een cd. De meer ambitieuze verenigingen richten zich op grotere uitdagingen
als deelnemen aan concoursen en festivals en het maken van tournees in binnen- en
buitenland. De echte toppers, de nationale kampioenen, reizen de hele wereld over om
deel te nemen aan internationale manifestaties en wedstrijden. Met name de verenigingen die bij een bond of koepel zijn aangesloten, die weer deel uitmaakt van een internationaal netwerk, hebben goede ingangen om de grenzen te verleggen en uitstapjes te
maken. Het gaat hier om een klein segment van topformaties.
Hoewel men in verenigingen muziek uit alle werelddelen uitvoert, vinden muzikale activiteiten van allochtonen doorgaans plaats buiten het verenigingscircuit. Muziek is dan
vaak verbonden met culturele feesten of rituelen. Toch zijn er wel groepen die op vaste
momenten bij elkaar komen en optreden en die soms een verenigings- of stichtingsvorm
hebben. Een Brabantse inventarisatie wees onder meer op zeven zanggroepen. Hiervan
opereerden sommige vanuit een grotere organisatie, zoals het Surinaams/Hindoestaanse koor dat onderdeel was van Stichting Surinaamse Activiteiten of de Marokkaanse
zanggroep die is opgezet vanuit het Marokkaanse vadercomité Eindhoven (Dorrestein
en Du Long 2005). Binnen de Chinese gemeenschap zijn operagroepen actief, alleen al
in Rotterdam zijn er drie groepen die zeer regelmatig repeteren. De meeste leden zijn
van middelbare leeftijd of ouder. Een deel van hen komt van buiten Rotterdam. Net als
bij dans zijn de beoefenaars in hoofdzaak Chinezen met een Guangdong (Kantonese)
­achtergrond (persoonlijke communicatie met Fenmei Hu).
In koren, orkesten, ensembles en muziekgroepen heeft in de regel een dirigent, bandleider of instructeur de artistieke leiding. Bij muziektheatergezelschappen is er behalve
een muzikaal leider, meestal ook een regisseur en/of dramaturg aanwezig. De muzikaal
leider leidt de repetities en dirigeert de concerten, maar heeft vaak tevens andere taken,
zoals het maken van arrangementen, het adviseren omtrent repertoire, het opleiden van
zangers en spelers, het selecteren van nieuwe muzikanten en het bewaken van het algehele muzikale peil. Opleiding, achtergrond en kwalificatie van muzikaal leiders kunnen
zeer uiteenlopen. Sommigen hebben een vakopleiding als dirigent, anderen volgden een
amateuropleiding, applicatieopleiding of specialisatieopleiding. Vakbonden van musici
73

TK2_07.indd 73

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

en Unisono (opgegaan in Kunstfactor) geven jaarlijks indicaties voor honoraria van
­dirigenten, instructeurs en andere muzikaal leiders op basis van hun opleiding.
Dirigenten van blaasorkesten en instructeurs van slagwerkgroepen hebben zich
­verenigd in een belangenorganisatie (http://www.bvodi.nl). Dirigenten koren en orkesten kunnen zich aansluiten bij de cn v-Kunstenbond, die een aparte vakgroep heeft voor
dirigenten (ruim 200 aangeslotenen) of bij een van de andere vakbonden voor musici,
zoals de Koninklijke Nederlandse Toonkunstenaars Vereniging (k n t v) en de Nederlandse Toonkunstenaars Bond (ned). Een initiatief om in 2007 een belangenorganisatie
voor koordirigenten in het leven te roepen, is door gebrek aan belangstelling in de kiem
gesmoord.
(Jeugd)leden van muziekverenigingen volgen muziekles bij een muziekschool c.q.
­centrum voor de kunsten of via een zogenaamde ‘eigen opleiding’. Niet overal in
Nederland zijn immers muziekscholen of is het onderwijs voldoende toegespitst op
de behoefte van vereniging, zodat verenigingen zich soms genoodzaakt zien zelf een
opleidingstraject in het leven te roepen, vaak met docenten die een vakopleiding muziek
hebben afgerond. Ook bestaan er mengvormen waarbij de docenten van de vereniging
lesgeven maar examens worden afgelegd bij de muziekschool die vervolgens diploma’s
verstrekt. Er bestaan voor de amateurs landelijke raamleerplannen en landelijke diploma’s voor diverse muziekopleidingen, die een bepaald niveau in les- en werkvormen
en opleidingskwaliteit garanderen. De blaasmuziekorganisaties hebben zich het meest
ingespannen om gedegen opleidingstrajecten voor hun leden te realiseren, wellicht vanwege de grote verscheidenheid aan instrumenten in een blaasorkest. In koren daarentegen zitten relatief veel mensen zonder muzikale scholing. Zij kunnen niet altijd noten
lezen en studeren koorwerken dus voornamelijk op auditieve wijze in. Overigens is er
een tendens richting verbetering van de scholing van jeugd- en jongerenkoren.
Popmuziek maken in een bandje is voor het merendeel van de beoefenaars een dure
hobby. De kosten (bijvoorbeeld voor oefenruimte, promotiemateriaal en instrumenten)
worden over een klein aantal betrokkenen omgeslagen. Leden van een koor of orkest
betalen zelden meer dan 200 euro contributie per jaar voor hun vereniging, inclusief
de kosten voor artistieke leiding (peiling tijdens studiedag Federatie Tilburgse Zangverenigingen, 20 januari 2007). Doorgaans kunnen verenigingen aanspraak maken op
een subsidie van de gemeente. Veel gemeenten kennen een (deel)subsidieregeling voor
amateurkunst, waarvan instandhoudingsubsidies voor muziekverenigingen deel uitmaken. Aan het verkrijgen van die subsidie zijn voorwaarden verbonden, dikwijls een
tegenprestatie in de vorm van optredens bij speciale gelegenheden of op hoogtijdagen.
Ook dient een muziekvereniging dan een rechtspersoon te zijn, en aangesloten bij een
landelijke (koepel)organisatie. Verder wordt wel eens geëist dat de vereniging meedoet
aan ­concoursen of landelijke activiteiten.
Jaarlijks gaan er behoorlijke bedragen om in de muziekverenigingen (Heek 2006). In het
algemeen maken orkesten meer kosten dan koren, maar hebben ze ook meer inkomsten. Veel orkesten zijn harmonie- en fanfareorkesten of drum- en showbands (85%)
die veelal groter zijn dan koren. Die schaalgrootte bepaalt met de aanschaf van instrumenten de jaaromzet. Bij orkesten gaat jaarlijks gemiddeld 26.500 euro om, bij koren
11.500 euro. Gemiddeld ontvangen orkesten 6500 euro subsidie per jaar en koren 1100
74

TK2_07.indd 74

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

euro. Zowel bij koren als bij orkesten beslaan kosten voor de artistieke leiding circa een
derde van het budget.

Harmonie ar ti en religioni in Alphen aan den Rijn (tekst Judith Rippen)
Arti is de oudste muziekvereniging van Alphen aan den Rijn; in 2008 werd het honderd­
jarig jubileum gevierd. Het is een actieve vereniging die veel naar buiten treedt met
concerten en belangrijke lokale gebeurtenissen opluistert. Arti heeft ongeveer tachtig
leden en biedt voor alle leeftijden en niveaus mogelijkheden om muziek te maken. Ruim
zestig donateurs ondersteunen Arti. Er is een twintigdelige introductiecursus, Arti’s
Muzikale Vorming (voor kinderen tussen 8 en 11 jaar), waarna men leert samenspelen in
Toetie! De meer ervaren jeugdleden spelen in JongArti en de gevorderde muzikanten in
GrootArti.
Het lidmaatschap van Arti omvat meer dan een keer per week samen muziek maken,
af en toe een concert geven en snel weer naar huis. De vele activiteiten, met en zonder
instrument, betrekken de leden bij alle andere dingen die nodig zijn om een vereniging
draaiende te houden.
De kinderconcerten van Arti zijn in de wijde omgeving van Alphen bekend: het Grote
MiniMaximAlexConcert zette het stadhuis op stelten, met de PyjamaP’Arti zat het hele
orkest en het publiek in nachtkleding, en het multicultikinderconcert Carnaval met
dieren! was een feestje voor kinderen van alle culturen.
Toetie! is speciaal opgericht voor de jonge beginnende muzikant. Al na een half jaar
muziekles speelt men mee. Op een leuke en stimulerende manier wordt eenvoudige
muziek ingestudeerd. Met twee- of driestemmige muziek leren de muzikanten naar
elkaar luisteren, hun eigen partij te spelen terwijl iedereen om hen heen iets anders
doet, tegelijkertijd noten te lezen, te tellen en naar de dirigent te kijken.
JongArti is voor de wat meer ervaren muzikant. Samenspelen met leeftijdgenoten
stimuleert en is leuker dan alleen oefenen op een zolderkamertje. Men leert er alles over
het spelen in een orkest. JongArti speelt, net als GrootArti, uiteenlopende muziek, van
pop tot klassiek, met veel aandacht voor samenspel en zuiverheid. JongArti geeft vaak
concerten.
GrootArti heeft momenteel vijftig orkestleden en geeft ongeveer tien optredens per
jaar. Daarmee bouwt het aan een goede naam in de wijde omtrek van Alphen aan den
Rijn. GrootArti heeft een naam hoog te houden wat betreft kwalitatief hoogstaande
concerten. Zo waren er concertreizen naar Londen en Parijs, buitenconcerten in het
centrum van Alphen aan den Rijn, een popconcert in de grote zaal van het Castellum en
een Galaconcert met sopraan Miranda van Kralingen.
De vele concerten en steeds nieuwe programma’s vragen het nodige van de leden:
veel thuisstudie, geen repetitie kunnen missen en regelmatig weg in de weekenden.
Omgekeerd levert dit uitdagende avonden en een bijzondere verenigingssfeer op. Arti
mag zich verheugen in een gestage en stabiele groei en in een grote medewerking van
de leden.

75

TK2_07.indd 75

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

2.6

Schrijven

Nederland telt veel mensen die aan creatief schrijven doen: ze werken aan gedichten,
liedjes, columns, verhalen of zelfs een toneelstuk of roman. Het gaat om 7% van de
mensen ouder dan 6 jaar, ofwel om ruim één miljoen mensen (Van den Broek 2009).
Schrijven is in onderzoek naar kunstbeoefening lang onderbelicht gebleven. In het scp onderzoek is er recent wel naar gevraagd, maar ontbreekt het in de trendgegevens. Ook
verscheen onlangs een studie naar schrijven onder jongeren (Rebel en De Rooij 2008).
Onderzoek naar schrijven wordt echter bemoeilijkt door een lage organisatiegraad (Wils
1999; Motivaction 2001; Hoekman et al. 2006) en doordat amateurschrijvers alleen of in
schrijfgroepen weinig naar buiten treden. Bij gebrek aan andere informatie steunt de
schets van schrijven als kunstbeoefening in de vrije tijd sterk op gesprekken met deskundigen en op het internet.
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Weinig amateurschrijvers zijn aangesloten bij schrijfgroepen. Wel heeft van hen circa
30% gepubliceerd en circa 30% teksten geupload (Van den Broek 2010a). Meer dan in
verenigingen zoekt men dat in schrijfgroepen, waarmee onderstaande schets zich op
het grensvlak van de kunstbeoefening in informele groepen bevindt (zie hoofdstuk 5).
Het onderscheid tussen amateurs en professionals is bij schrijven lastig door het ontbreken van speciale vak- en docenten opleidingen voor ‘allround creatief schrijven’. Elke
beroepsschrijver is als amateur begonnen. Ook op festivals en podia is het onderscheid
veelal niet duidelijk.
Er bestaat geen koepelorganisatie voor amateurschrijvers. De stichting Schrijven richtte
zich op deze groep. Na het opgaan van deze stichting in Kunstfactor is dit landelijke
sectorinstituut voor de amateurkunst zich mede op schrijven gaan richten. Het is niet
bekend hoeveel schrijf- en dichtgroepen er zijn en hoeveel schrijfliefhebbers in zulke
groepen actief zijn. Enig inzicht in het aantal schrijforganisaties is wel te vinden op
www.schrijvenonline.org en via databases van provinciale centra voor amateurkunst.
Voor deze schets zijn de bestanden van Kunst & Cultuur Gelderland en van Zimihc, huis
voor de amateurkunst in de provincie Utrecht geraadpleegd, hoewel die zeker op het
gebied van schrijven niet compleet zijn. De database van Kunst en Cultuur Gelderland
telt dertien schrijf- of dichtgroepen, waarvan vier een vereniging of stichting zijn (persoonlijke communicatie met Pim Franssen). Bij Zimihc staan vier schrijf- of dichtgroepen geregistreerd, waarvan één een vereniging is. Daarnaast zijn daar twee literaire
tijdschriften voor en door amateurschrijvers bekend, alsook diverse door schrijvers georganiseerde podiumgelegenheden (Kunsthuis Utrecht / Zimihc 2009).
Strikt genomen hebben veel van deze groepen geen leden maar deelnemers. Omdat
over de groepen weinig bekend is, is er eveneens weinig over hun deelnemers bekend.
Bevolkingsonderzoek wees uit dat creatief schrijven relatief populair is onder jongeren
(Van den Broek 2009). Uit een verkenning van de Nationale Jeugdraad en Kunstfactor
bleek zelfs dat bijna de helft van de jongeren op middelbare scholen wel eens een rap- of
songtekst, weblog, dagboek, gedicht of verhaal schrijft. Waar lezen onder hen vaak als
saai te boek staat, vinden de meeste jongeren schrijven cool (Rebel en De Rooij 2008).
76

TK2_07.indd 76

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Waarschijnlijk hangt dit samen met het publieke optreden van schrijvers die als bn’ers
(Bekende Nederlanders) te gast zijn in radio- en televisieprogramma’s en met hun werk
op podia staan. Ook de popmuziek, waar rappers en singer-songwriters furore maken
met eigen teksten, kan hebben bijgedragen aan de street credibility van schrijven onder
jongeren.
Gegevens uit beide onderzoeken combinerend met informatie van experts, ontstaat het
volgende beeld van schrijven, gekoppeld aan leeftijd en sekse. Meisjes schrijven vanuit
hun eigen gevoelens en leven, terwijl jongens meer gericht zijn op maatschappelijke
thema’s. Rond het de dertig schrijft men meer fictie en experimenteert men met vorm,
terwijl men op middelbare leeftijd vaker interesse toont in de eigen geschiedenis of die
van ouders en familie (persoonlijke communicatie met Diana Chin-a-Fat). Op hogere
leeftijd neemt de schrijfactiviteit sterk af.
Verenigingsleven
Amateurschrijvers en -dichters vormen groepen om hun ontwikkeling te stimuleren
door werk voor te dragen, te laten lezen en vervolgens te bespreken. Voor zover bekend
houdt men zich niet of nauwelijks met gezamenlijk schrijven bezig, maar opereert men
soms wel als collectief om publiciteit te genereren voor het (individuele) werk. Enkele
uitzonderingen daargelaten, zijn schrijfgroepen informele clubjes die thuis of in cafés
bijeenkomen. Een systeem voor toelating zal weinig voorkomen, wel wordt gekeken of
het klikt tussen een nieuw lid en de rest van de groep. Een algemene typering van deelnemers valt niet te maken. Volgens Dick van der Zijderveld, zelf actief in een schrijfkring,
zijn de leden van zijn kring ambitieus en serieus bezig met schrijven (persoonlijke communicatie met Dick van der Zijderveld). Vaak vormen zich groepjes van gelijkgestemden,
die elkaar kennen uit het circuit van liefhebbers, via een schrijfcursus, voordrachtavond
of internet. De meeste schrijfgroepen hebben weinig leden en een intiem karakter.
De organisaties van amateurschrijvers zijn doorgaans gericht op het creëren van podium- en ontmoetingsplekken voor schrijvers. Die plekken vormen een levendig circuit
waar zowel beginnende schrijvers als vergevorderde of (semi-)beroepsschrijvers hun
kunsten vertonen. Meestal gaat het om stichtingen waarmee vrijwilligers maandelijkse
poëzieavonden, literaire cafés, ‘open mic’-avonden of kleine literaire festivals organiseren. Een relatief nieuw fenomeen is de Poetry Slam, waarin dichters op het podium de
strijd (battles) met elkaar aangaan. De gedichten zijn vaak toegankelijk, humoristisch of
ironisch, de voordracht is puntig en vlot. Zowel het publiek als een jury wijst een winnaar aan. In Nederland organiseert de Stichting Poëziecircus sinds 2006 het nk Poetry
Slam (De Roode 2009). Door het ontbreken van een onderscheid tussen amateurs en
professionals worden deze evenementen niet direct geassocieerd worden met amateurkunst, waardoor ze tussen wal en schip vallen. Hanneke van Eijken meldt dat het
Utrechtse Poëziecircus voor gevarieerde avonden met optredens van beginnende en
gevestigde dichters geen beroep kan doen op gelden voor amateurkunst en, vanwege het
gebrek aan grote namen, evenmin op fondsen voor professionele kunst (persoonlijke
communicatie met Hanneke van Eijken).
Het Nederlands Contactcentrum voor Science Fiction (ncsf), een vereniging voor fans
van sciencefiction- en fantasieverhalen, organiseert schrijfwedstrijden en -bijeenkom77

TK2_07.indd 77

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

sten (www.ncsf.nl/wiki/index.php/Vereniging). De landelijke netwerkorganisatie de
Haiku Kring Nederland geeft met het Belgische Haikucentrum een kwartaalblad uit en
biedt amateur-haikudichters een webpodium (www.haikukringnederland.web-log.nl).
Op de website maakt deze in 1981 opgerichte vereniging melding van haikukernen die
zich verdiepen in haikupoëzie en in elkaars dichtwerk.
Daarnaast zijn er enkele literaire tijdschriften, zoals Lava dat veel aandacht heeft voor
nieuw talent en ook een wedstrijd organiseert, en Passionate Magazine dat een platform
biedt voor jonge schrijvers en via projecten probeert jongeren voor literair lezen en
schrijven te interesseren. Tientallen andere festivals en wedstrijden spelen in op de jongere doelgroep (De Boer en De Rooij 2008). Ook cultuurprojecten in wijken die georganiseerd zijn vanuit gemeentes of woningcorporaties, bieden steeds vaker een podium voor
schrijvende bewoners. Zij worden uitgenodigd hun levensverhaal of creatieve gedachtes
over de buurt in geschreven tekst of gesproken woord te vatten. In een ruime opvatting
gelden ook lege muren, al dan niet daartoe aangewezen, een podium waar graffitispuiters zich in beeld maar soms ook in woord kunnen uiten.
In het verlengde hiervan moet worden gesteld dat de grenzen tussen kunstdisciplines bij
het schrijven van bijvoorbeeld songteksten, toneelstukken of filmscenario’s, niet strikt
zijn af te bakenen. Omgekeerd zullen muzikanten die songteksten schrijven, theatermakers die toneelstukken schrijven en film- en videomakers die scenario’s schrijven zich
niet allemaal als schrijver betitelen. Voor hen is schrijven een onderdeel van het werk en
niet een afzonderlijke discipline.
Als een schrijfgroep al kosten maakt, gaat het om accommodatie of consumpties; deze
kosten worden onderling verdeeld. De meeste groepen hebben geen bestuur en spreken
informeel de taakverdeling af. Naast het lezen en becommentariëren van elkaars werk
(peer education) onderneemt men soms activiteiten als bezoek van of deelname aan een
festival of literaire avond. Voor cursussen is men op de centra voor de kunsten of het
particuliere circuit aangewezen.
Online schrijven
Internet heeft recent veel bijgedragen aan de zichtbaarheid van amateurschrijvers,
doordat de drempel zo laag is. Men kan gedichten, verhalen, essays of dagboeken op
een website publiceren, maar ook filmpjes van voorgedragen eigen werk op YouTube
plaatsen. Het literaire e-zine Meander schrijft jaarlijks een videowedstrijd uit waarin
deelnemers meedingen naar een nominatie voor de Dichtersprijs van het zine (De Vos
2009). Niet per se online, maar wel aan digitalisering gerelateerd, is het ontstaan van
een markt voor manuscriptbeoordeling, met feedback op zaken als stijl en narrativiteit.
Amateurschrijvers doen hier soms een beroep op voordat zij werk ter beoordeling naar
een uitgever sturen. Ook geven amateurschrijvers steeds vaker werk in kleine oplage in
eigen beheer uit.
De weblog of blog is een inmiddels niet meer weg te denken genre, waarmee schrijvers
van uiteenlopende signatuur met de wereld delen wat hen bezighoudt. Van filosofische
bespiegelingen tot culinaire dagboeken of reisverslagen. De carrière van de Amerikaanse
blogger Perez Hilton, als ‘nobody’ begonnen met schrijven en één van de eerste professionele bloggers geworden (goed voor zo’n 8,8 miljoen dollar aan inkomsten uit adver78

TK2_07.indd 78

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

tenties), illustreert de populariteit hiervan. Met zijn onorthodoxe blogs over celebrities
is hij nu zelf een publiek figuur en heeft hij met 5,5 miljoen unieke bezoekers per maand
een aanzienlijke invloed op de publieke opinie (Navarro 2007; MacIntyre 2009). Rondom
en tussen bloggers zijn vele community’s ontstaan, mogelijk de ‘verenigingen’ van de
toekomst.
Ook buiten het blogcircuit zoeken schrijvers op internet contact met elkaar. De website
Schrijven Online is een toevluchtsoord voor recreatieve schrijvers en een vindplaats
van schrijfinformatie: adressen van organisaties, online oefeningen, cursussen en
schrijfbegeleiding (deels tegen betaling), aandacht voor genres, technieken, publiceren
en auteursrecht. Daarnaast is er een forum waar men ‘post’ en elkaar om advies vraagt,
feedback geeft en discussieert. De website heeft 80.000 unieke bezoekers per maand,
naar eigen zeggen een gevarieerd publiek van vooral vrouwen boven de 35 jaar (Schrijven
Online 2008a). De site is een initiatief van VirtùMedia, tevens uitgever van het tijdschrift
Schrijven Magazine dat zesmaal per jaar verschijnt in een oplage van 5000 exemplaren
(Schrijven Online 2008b).
Op populaire sociale netwerksites als Hyves kunnen gebruikers op hun profielpagina
blogs bijhouden. Hyves kent verschillende interessegroepen van schrijvers. De Lezen/
Schrijven-site met ruim 400 leden beoogt volgens beheerder Jos ‘leden van deze site te
inspireren hun talenten verder te ontwikkelen, af en toe in competitie’ (Jos 2008). Op
de SchrHyvers-hyve delen de bijna 1400 leden hun passie voor schrijven met anderen,
bijvoorbeeld door elkaars werk te lezen en te becommentariëren. Andere schrijfhyves
hebben namen als: Drop je Blog! (322 leden), Gedichten uit je hart (4283 leden), Schrijf je
eigen boek (134 leden) en Verhalen schrijven! (276 leden). Ook de netwerksite Facebook
kent schrijfcommunity’s waar vooral schrijvende jongeren actief zijn.
De ontwikkelingen op het web dragen bij aan de populariteit van schrijven. Ongewis is
nog welke gevolgen dit heeft voor de organisatiegraad van schrijvers. Dit hangt af van de
behoefte van (een deel van) de nieuwe schrijvers aan offline contact of podia naast het
virtuele platform.
2.7

Theater

Theater is in de regel geen solistische bezigheid, maar veronderstelt samenwerking van
een groep liefhebbers. In 2007 was 37% van de theaterbeoefenaars aangesloten bij een
vereniging (Van den Broek 2010a). Waarschijnlijk is dit aantal de laatste jaren zelfs toegenomen: voor dans en theater samen groeide de organisatiegraad van beoefenaars in
verenigingen van 59% in 2003 naar 68% in 2007 (Van den Broek 2009). Na een algemene
schets van theater in verenigingen komen hieronder in kort bestek enkele bijzondere
vormen van theater aan de orde, zoals theater door mensen met een beperking, poppenspel, theatersport, verteltheater, Live Action Role Playing en Re-enactment.
Aantallen leden, koepels en verenigingen
Het amateurtheater in Nederland heeft een aanzienlijke organisatiegraad. Bij de landelijke koepelorganisatie n va (Nederlandse Vereniging voor Amateurtheater) zijn ruim
1200 theatergroepen van allerlei pluimage aangesloten (persoonlijke communicatie met
79

TK2_07.indd 79

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Petra Kooman). De n va, die zich van oorsprong richt op de meer traditionele vereniging,
spreekt bewust van ‘groepen’ om andere soorten theatergroepen niet uit te sluiten. De
groepen houden zich bezig met allerlei vormen van theater: klassiek toneel, experimenteel theater, cabaret, mime en muziektheater. De activiteiten van de n va zijn gericht
op belangenbehartiging, ondersteuning en advies in de vorm van collectieve verzekeringen, een toneelbibliotheek, repertoireadvieslijn, geluidsarchief en een tijdschrift
(Nederlandse Vereniging voor Amateurtheater 2009). De n va heeft vijftien regionale
afdelingen. Groepen zijn via een getrapt lidmaatschap aangesloten bij de landelijke n va.
Voorbeelden zijn de Rotterdamse Vereniging voor Amateurtheater (ruim 50 groepen)
en het Amsterdamse Centrum voor Amateurtheater (30 groepen). Zij organiseren in de
eigen stad activiteiten waarbij theatergroepen zich kunnen presenteren en bemiddelen
bij de aanvraag van subsidies. Los van de n va bestaat in Nijmegen het door de gemeente
gefinancierde ondersteuningsbureau voor (amateur)theater sat (Secretariaat Amateur
Theater), dat in 1985 is opgericht om het theaterklimaat in de regio te optimaliseren
(http://www.sat-nijmegen.nl/).
Het is niet bekend hoeveel theatergroepen er naast de 1200 n va-leden bestaan. Kunstfactor vermoedt dat van de inhoudelijk gedreven theaterverenigingen meer dan de helft
n va-lid is. Zij willen makkelijk toegang krijgen tot repertoire en op de hoogte worden
gehouden van relevante ontwikkelingen. Deze inschatting vindt steun in de database
van Kunst & Cultuur Gelderland, die naast 126 n va-theatergroepen ook 114 niet bij de
n va aangesloten groepen telt (persoonlijke communicatie met Elsbeth Rozenboom).
Een n va-lidmaatschap is voor een toneelgezelschap met een meer sociale dan artistieke
functie van minder belang.
Sommige amateurtheatergroepen zijn informeel begonnen en hebben zich omgevormd
tot een vereniging of stichting. Andere ad-hocgroepen zijn ‘geadopteerd’ door theaterwerkplaatsen, jeugdtheaterscholen of kleinere theaters, zodat ze over een rechtspersoonlijkheid beschikken. Rond middelbare scholen en in het studentenleven wordt veel
aan theater gedaan. Het gaat bij scholieren vooral om voorstellingen, vaak musicals,
waarvoor buiten schooltijd wordt gerepeteerd, soms onder begeleiding van een bevlogen (theater)docent. Studie- en studentenverenigingen hebben niet zelden een eigen
theatercommissie of -groep die jaarlijks een stuk op de planken brengt. Deze groepen
zijn minder zichtbaar want ze zijn zelden bij de koepelorganisatie aangesloten en treden vooral in eigen kring op. Een beperkt aantal amateurtheatergroepen richt zich met
voorstellingen specifiek op het onderwijs, zoals het Leiderdorpse Aardewerk en Hemelse
Gerechten dat gemiddeld twintig optredens per jaar verzorgt voor middelbare scholieren
(persoonlijke communicatie met Sylvia van Rongen). Daarnaast zijn er verschillende
jongerentheatergroepen, zoals de Amsterdamse 020 die, begeleid door professionele
regisseurs, met aansprekende voorstellingen op scholen optreden.
Soms zijn gezelschappen verbonden aan een specifieke culturele achtergrond, zoals
Turkse theatergroepen die vanaf begin jaren tachtig met uiteenlopende ambities producties maakten. Van de 32 groepen die (vooral) ontstonden vanuit zelforganisaties voor
Turkse migranten, zijn er in 2007 nog 14 actief (iisg 2007; De Boer et al. 2009). Vrijwel
alle migrantengemeenschappen kennen culturele uitingen op het vlak van theater, zoals
drakenoptochten bij Chinees Nieuwjaar of de Anansiverhalen uit de West-Afrikaanse en
80

TK2_07.indd 80

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Caribische verteltraditie. De omvang en activiteiten van de groepen beoefenaars ervan is
onbekend. Waarschijnlijk gebeurt er weinig in specifieke verenigingen voor kunstbeoefening, maar speelt het zich af binneb eigen organisaties of informele verbanden. Naarmate hun theaterbeoefening nauwer verweven is met culturele gebruiken en rituelen, is
het sterker de vraag of deze beoefenaars zichzelf in bevolkingsonderzoek als theaterbeoefenaars bestempelen.
Theater wordt op onverwachte plekken gemaakt. Om de verveling tegen te gaan richtte
de uit Irak gevluchte theatermaker Bako Sorany in 1994 in het asielzoekerscentrum in
Leeuwarden een theatergroep op. Deze groep is doorgegaan als Stichting Theater Zonder
Grens en maakt nu met zowel allochtonen als autochtonen geëngageerd theater (http://
www.theaterzondergrens.nl). Meestal is theater in asielzoekerscentra minder structureel en meer gericht op tijdverdrijf dan op artistieke ontplooiing. De Nederlandse Bond
van Plattelandsvrouwen / Vrouwen van Nu telde in 2003 in theatergroepen in eigen kring
540 leden (persoonlijke communicatie met Brigitte Leferink). De mensenrechtenorganisatie Amnesty International had vanaf de jaren tachtig zo’n twintig theatergroepen
die zich richten op thema’s rondom mensenrechten (persoonlijke communicatie met
Wim Roelofsen). Nadat Amnesty International in 2005 met deze activiteit stopte, gingen
enkele groepen als vereniging door en werd de Stichting Mensenrechtentheater opgericht ‘voor iedereen die mensenrechten op kunstzinnige manier uitdraagt’ (persoonlijke
communicatie met Jorn Hordijk).
De gemiddelde leeftijd van theatergroepen loopt uiteen. Meer traditionele theatergroepen lijken een langer leven beschoren te zijn, waarbij zestig jaar geen uitzondering is.
Naar eigen zeggen is de oudste amateurtoneelvereniging het Leidse ‘Onder ons’, dat
in 1854 werd opgericht (Toneelvereniging Onder Ons z.j.). Ad-hocgroepen hebben een
beperktere levensduur: ze verdwijnen na enkele jaren of blijven bestaan en continueren
dan vaak als stichting (persoonlijke communicatie met Robbert Baars).
Van het gemiddeld ledental van theatergroepen zijn slechts schattingen te maken. Vaak
wisselt dit per productie. In de meer traditionele toneelgroepen bijvoorbeeld, spelen
niet alle leden elke productie mee. Ze verrichten dan andere taken rondom de voorstelling of zijn ‘slapend lid’. Het gemiddeld aantal leden bij deze verenigingen wordt geschat
op 15 tot 25 leden. Ad-hocgroepen zijn eveneens wisselend van formaat en zijn vermoedelijk wat kleiner, gemiddeld 10 leden.
Theaterverenigingen zijn zowel in stedelijke gebieden als op het platteland te vinden,
maar de stedelijke verenigingen krijgen meer in de aandacht. Het beeld dat op het platteland vooral traditioneel theater wordt gemaakt is overigens te ongenuanceerd: er zijn in
dorpse gemeenschappen veel verenigingen die vooral een sociale functie hebben, maar
daartegenover staat dat ontwikkelingen wel degelijk in de gaten worden gehouden. Zo
heeft locatietheater ook zijn weg gevonden naar de meer traditionele groepen (persoonlijke communicatie met Robbert Baars).
In alle lagen van de bevolking maakt men theater, waarbij soms sprake is van enige
sociale segregatie. Zo is er een dorp in het noorden van het land waar twee theaterverenigingen niets met elkaar te maken wilden hebben: een toneelvereniging waarin de
81

TK2_07.indd 81

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

dorpsnotabelen klassieke stukken op de planken brachten en de kluchtenvereniging met
vooral arbeiders en boeren.
Dat theaterbeoefenaars relatief vaak vrouwen en jongeren zijn (Van den Broek 2009)
herkent Kunstfactor in het georganiseerde segment: naar schatting is twee derde vrouw
en vele jongeren zijn te vinden in het theater rondom middelbare scholen, jeugdtheaterscholen, centra voor de kunsten en in de studentenwereld. Er zijn verenigingen met een
respectabele leeftijd en er zijn leden die al zeer geruime tijd aan een theatervereniging
verbonden zijn. De n va heeft onderscheidingen voor langjarig lidmaatschap of toneeljubilea (5-75 jaar) die verenigingen kunnen aanvragen voor hun jubilarissen.
Hoewel er theatergroepen zijn met een ledenbestand van voornamelijk 50-plussers, lijkt
vergrijzing voor alsnog geen bedreiging voor het voortbestaan van verenigingen. Wel
heeft het gevolgen voor de artistieke keuzes. Vergrijsde groepen hebben dikwijls een
behoudend repertoire. De leeftijdscategorie van twintig tot veertig jaar is ondervertegenwoordigd omdat in deze levensfase de prioriteit vaak ligt bij studie, werk en gezin. De
leeftijd van verenigingsleden loopt uiteen van eind twintig tot tachtig jaar. Jongeren zijn
meestal actief in theatergroepen met leeftijdsgenoten.
De verenigingsvorm is binnen het theater niet meer vanzelfsprekend. Net als in de rest
van verenigingsland zijn beoefenaars minder in vaste verbanden actief. Gelijkgestemde
theaterliefhebbers zoeken elkaar in plaats daarvan op voor een bepaalde productie, om
daarna weer hun eigen weg te gaan. De dynamiek van deze ad-hocgroepen verschilt van
de continuïteit van veel verenigingen, maar het principe van theater maken in groepsverband blijft onveranderd.

Zwammerdams Amateurtoneel (tekst Judith Rippen)
Het Zwammerdams Amateurtoneel (Z.A.T.) stamt uit 1975 en is de toneelvereniging van
het dorp Zwammerdam, gemeente Alphen aan den Rijn. Momenteel telt de vereniging
39 leden en 17 jeugdleden. Het is een groep enthousiaste mensen die in de vrije tijd
graag toneel speelt. Zwammerdam en omgeving dragen Z.A.T. een warm hart toe, wat
te merken is aan het groeiend aantal donateurs.
Tweemaal per jaar voert men een groot toneelstuk op, meestal een klucht of een
blijspel, en veelal voor een uitverkochte zaal. Soms kiest men voor een eenakter,
een kort toneelstuk van ongeveer drie kwartier, om mee te doen aan regionale
eenakterfestivals. In het voorjaar van 2009 voerde de jeugdgroep van de vereniging
twee eenakters op.
Een keer per week wordt er gerepeteerd (als de uitvoering dichterbij komt twee keer). De
repetitieavonden zijn gezellig, maar er wordt serieus geoefend. Tekstkennis is zeer
belangrijk,de acteurs leren thuis hun rol. Op de repetitieavonden worden de scènes
doorgenomen. Voordat een personage goed uit de verf komt zijn er heel wat uurtjes aan
gespendeerd (en is er heel wat af gelachen). Naast de toneeluitvoeringen organiseert
Z.A.T. ook avonden zonder theater.
Daarnaast verzorgt Z.A.T. kindervoorstellingen, zoals een Sinterklaasvoorstelling. Ook
kan men een Sint en Piet inhuren om thuis langs te komen. Acteurs moeten daarvoor
over improvisatietalent beschikken, want kinderen reageren niet altijd zoals verwacht.

82

TK2_07.indd 82

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Ook draagt Z.A.T. haar steentje bij aan de organisatie van Koninginnedag (sketches, een
verkleedpartij of soms ’s avonds een oranjebal). Bij open monumentendag of andere
culturele evenementen is Z.A.T. vaak van de partij. Daarnaast probeert men regelmatig
een constructieve bijdrage te leveren aan de organisatie van activiteiten van andere
verenigingen. Verder is het mogelijk bij Z.A.T. kleding te huren en daar wordt vanuit
de verre omtrek gebruik van gemaakt. Z.A.T. is een levendige vereniging waar meer
gebeurt dan alleen de standaard jaarlijkse voorstelling.

Verenigingsleven
Kunstfactor bespeurt bij theaterverenigingen een toenemend aantal producties per jaar.
Naast een grotere productie in de eigen omgeving, speelt men straattheater, monologen, korte stukken of eenakters, soms in festivals op grote schaal. Zo zijn ruim zestig
amateurtheaterfestivals voor eenakters, monologen en korte stukken geïnventariseerd
door Kunstfactor en de n va. De meeste daarvan zijn gericht op amateurtoneelverenigingen uit de regio, die op open inschrijving of na een selectie kunnen deelnemen. Er
zijn festivals die een winnende voorstelling kiezen en daarnaast workshops aanbieden
(Kunstfactor/n va 2009).
Amateurtheatergroepen treden geregeld op in openluchttheaters. Nederland telt circa
vijftig openluchttheaters, veelal aangesloten bij de overkoepelende vereniging voor
openluchttheaters, waar van mei tot en met september ongeveer 450 voorstellingen
worden gegeven die samen zo’n 350.000 bezoekers trekken (Alexander en Van der Krogt
2009). Deze voorstellingen worden overwegend maar niet uitsluitend door amateurs
verzorgd. Naast theater staan vaak ook muziek en dans op het programma.
In ‘de wijken’ bieden buurthuizen een podium voor lokale theaterinitiatieven. Soms zijn
dit verenigingen, maar er zijn met name in de steden ook projecten community art waarin theatermakers met bewoners een productie neerzetten (www.community-art.nl/nl/).
Scholing vormt bij theaterverenigingen onderdeel van het reguliere repetitieproces. Van
de eerste tot en met de generale repetitie krijgen spelers aanwijzingen van de regisseur
en ontwikkelen ze zich binnen de grenzen van hun kunnen. De mate van ontwikkeling
verschilt per vereniging en hangt vanzelfsprekend nauw samen met de ambitie, het
leervermogen en de attitude van spelers, de kwaliteit van de regie, enzovoort. Voor sommige toneelverenigingen is het einddoel bereikt als alle spelers hun tekst kennen, terwijl
voor andere gezelschappen de eisen veel verder gaan. Het komt voor dat verenigingen
na afloop van een productie een moment inlassen voor scholing dat losstaat van een te
spelen stuk, zoals een meerdaagse training, al dan niet gegeven door een externe professional. Uiteraard hebben leden de mogelijkheid zich elders te scholen, bijvoorbeeld bij
de centra voor de kunsten.
Sommige theaterverenigingen stellen eisen aan het niveau van de leden en kennen
procedures rondom toelating, variërend van een auditie tot een kennismakingsperiode. Afhankelijk van het ambitieniveau moeten spelers eenmalig of per productie of rol
auditeren, waarbij de regisseur, al dan niet in samenspraak met enkele leden beslist. Bij
ad-hocgroepen regelen spelers dit zelf of ze zoeken gericht naar gelijkgestemden (persoonlijke communicatie met Baars).
83

TK2_07.indd 83

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Circa de helft van de toneelverenigingen werkt met een professionele regisseur. Bij grotere, draagkrachtigere en/of betere amateurgroepen zijn tevens andere professionals
betrokken, zoals een dramaturg, vormgever en/of productieleider. Ook voor licht en
geluid trekken theaterverenigingen soms beroepskrachten aan, vooral tijdens de voorstelling zelf. Naast hbo-kunstvakopleidingen die opleiden tot het beroep van theatermaker en enkele vakopleidingen op roc’s bieden provinciale steunfunctie-instellingen
voor kunst en cultuur opleidingsmogelijkheden voor goede spelers en makers in het
amateurtheater. Dit varieert van kortlopende cursussen tot meerjarige kaderopleidingen
spel of regie, of coachingstrajecten waarbij een talentvolle amateurtheatermaker wordt
gekoppeld aan een aansprekende professionele theatermaker (De Boer en Smit 2008).
Een logische samenwerkingspartner voor theaterverenigingen is de theaterwerkplaats
(zie ook hoofdstuk 3), die binnen het amateurtheater een initiërende, adviserende en
faciliterende rol vervult (Kolen-van Loon 2008). Ook weten theatergezelschappen lokaal
meestal de ondersteuningscentra voor amateurkunst te vinden, en vice versa. Verenigingen slaan weliswaar de handen ineen voor de organisatie van festivals voor amateurtheater, maar houden zich in het algemeen vooral met de eigen activiteiten bezig.
Incidenteel maakt men in samenwerking met andere parijen voorstellingen rond lokaal
erfgoed, streekgeschiedenis of de kerstviering.
De contributie van theaterverenigingen is van oudsher relatief laag, maar stijgt de laatste jaren. Dit hangt samen met een stijging van het ambitieniveau: theater op locatie,
een professionele regisseur en beter licht en geluid. De contributie op het platteland
begint naar schatting bij 75 euro per jaar en gaat in de grote steden richting 300 euro.
Een ambitieuze theatergroep komt vrijwel altijd geld tekort. Producties zijn kostbaar,
zeker naarmate er professionele regie, bijzondere locaties, decors of media aan te pas
komen. De kosten van deze producties lopen enorm uiteen, variërend van 5000 euro tot
15.000 euro. Veel theaterverenigingen voelen zich om financiële redenen beperkt in hun
mogelijkheden (persoonlijke communicatie met Robbert Baars). Naast de contributies
hebben verenigingen daarom extra financiering nodig, vaak afkomstig van gemeentelijke subsidie maar soms ook van fondsen en het bedrijfsleven. Het ontbreekt aan
betrouwbare gegevens over gemiddelde bestedingen en inkomsten van toneelverenigingen. Bekend is wel de richtlijn dat regisseurs met een kaderopleiding minimaal 60 euro
per dagdeel ontvangen, exclusief reiskostenvergoeding (kcg 2009). Voor een regisseur
met een hbo-vakopleiding is dat vaak drie keer zo veel (persoonlijke communicatie met
Robbert Baars).

Andere vormen van theater (tekst Lotte Volz)
Een kleine speler is de Nederlandse Vereniging voor het Poppenspel (nvp) die het
poppenspel (theater met handpoppen, marionetten, schimmen of objecten) onder de
aandacht brengt door het organiseren van lezingen en voorstellingen en door scholing
voor beginnende poppenspelers. De nvp is er zowel voor amateurs als beroepsspelers.
Er bestaan geen gegevens over de verhouding daartussen. Met veel voorzichtigheid

84

TK2_07.indd 84

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

schat voorzitter Trudy Kuyper het aantal amateurspelers op 250 en het aantal
beroepsspelers op 60 (persoonlijke communicatie met Trudy Kuyper). Voor
theatergroepen die zich richten op mensen met een verstandelijke, psychiatrische of
lichamelijke beperking is een platform in oprichting, waarbij Kunstfactor, Special Arts
Nederland en zo’n 25 theatergroepen betrokken zijn. Naar schatting is het totaal aantal
groepen groter, maar niet alle groepen zijn goed zichtbaar omdat de theateractiviteiten
binnen de dagbesteding van zorginstellingen plaatsvindt. Net als bij elke andere
theatergroep wordt er met de acteurs gewerkt aan een stuk tot het op de planken
staat, maar bijzonder is dat dit meestal zelfgemaakte stukken zijn. Dit is een praktische
oplossing voor de acteurs die meestal niet in staat zijn om met geschreven scenario’s
om te gaan en geeft een bijzondere kwaliteit. Enkele groepen acteurs met een beperking
hebben van theater hun beroep gemaakt en horen niet meer tot het amateurcircuit.
In Nederland zijn 132 theatersportverenigingen bekend (database http://www.
theatersport.nl/).Theatersport is een vorm van improvisatietheater waarbij acteurs
het in teams tegen elkaar opnemen. Het publiek geeft richting aan de inhoud en kent
samen met een jury punten toe aan de gespeelde scènes. Oorspronkelijk is theatersport
ontstaan als improvisatietraining voor acteurs en als oefening om plankenkoorts tegen
te gaan. Naarmate het spelen voor publiek succesvol bleek, ontwikkelde theatersport
zich als op zichzelf staande theatervorm. Niet iedereen beschouwt het als volwaardige
theatervorm, hoofdzakelijk omdat men er entertainment in ziet, waarbij de spelers geen
artistieke groei zouden doormaken. Dit neemt niet weg dat de theatersportoefeningen
veel gebruikt worden in dramalessen en er een groeiende interesse is voor de
wedstrijden.
Verteltheater mag zich eveneens in een groeiende belangstelling verheugen, maar
er is nagenoeg niets bekend over de beoefening van verteltheater in de vrije tijd.
Hoewel veel vertellers individueel werken, beoefent men deze theatervorm ook in
groepsverband. Verenigingsverbanden zijn bij Kunstfactor niet bekend. Verteltheater
wordt waarschijnlijk meer in informele kring beoefend (denk aan de vele culturen
met een rijke verteltraditie) waarbij het lastig is te bepalen wanneer een levendig
verteld verhaal verteltheater mag heten. Ook zijn er particuliere aanbieders van
cursussen verteltheater, soms in het kader van algemene cursussen spreken in het
openbaar. Verteltheater heeft ook een plaats in producties op basis van ervaringen
van de spelers of in community art waar wijkbewoners hun verhalen vertellen in een
theatrale setting. Deze projecten haken vaak in op de reeds lang aanwezig verteltraditie
in migrantenculturen. Tot 2004 bestond in Utrecht een festival voor verteltheater,
waaraan zowel amateurs als professionals deelnamen. Op dit moment ontbreekt een
duidelijk podium.
Live Action Role Playing (l arp) is een vorm van improvisatie- en locatietheater die in
Nederland sinds de jaren tachtig in verenigingsverband wordt beoefend. Net als bij
‘zittende’ rollenspellen, zoals het populaire Dungeons & Dragons, draait het in l arp
om een verhaal dat zich afspeelt in een imaginaire wereld waarin de spelers deelnemen
vanuit een geconstrueerd personage. Een l arp speelt zich af op een groot terrein,
vaak een bos of veld, en heeft tientallen tot honderden deelnemers. Een hoofdplot is
van tevoren vastgelegd (soms zelfs beschreven in gekalligrafeerde documenten) maar
spelers handelen volgens het door hen gekozen personage. De duur van een spel kan

85

TK2_07.indd 85

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

variëren van een uur tot een heel weekend of zelfs een week. Iedereen speelt door
elkaar, tegen elkaar en met elkaar en draagt bij aan een leuke tijd. Naast spelen is er ook
de mogelijkheid te figureren als p c (playing character) of np c (non-playing character),
waarbij men steeds gedurende korte tijd kleine of grote rollen krijgt toegewezen. Bij
sommige verenigingen heet dit monsteren. Figureren is een goede manier om kennis
te maken met l arp. Bij sommige verenigingen worden ook trainingen georganiseerd
om kennis te maken met l arp en de regels die daarvoor gelden. Er zijn verschillende
typen evenementen Live Action Role Playing. Sommige zijn sterk gericht op ‘butsen’
(vechten), andere kennen slechts weinig gevechten en heel veel scènes met dramatische
heldendaden, spannende documenten, uitgebreide decors en kostuums (meestal zelf
gemaakt) en boven alles: een zeer uitgebreid interactief verhaal dat soms maanden
voorbereiding vergt. Deze laatste soort impliceert veel kunstbeoefening, maar ook bij
‘butsevents’ zijn de spelers uren, zo niet dagen bezig kleding te maken en een karakter
te bedenken. Slechts weinig spelers kopen alle kostuums en zwaarden en halen hun
karakters rechtstreeks uit boeken. (http://nl.wikipedia.org/wiki/Live_Action_Role_
Playing_Game). Er is op internet een l arp-startpagina (www.lrpagenda.nl), waar
inmiddels ruim veertig verenigingen staan vermeld.
Re-enactment of levende geschiedenis is ontstaan in de Verenigde Staten en in GrootBrittannië. Het basisidee is dat een groep mensen het verleden tot leven roept. Dat
kan om de middeleeuwen gaan, maar er zijn inmiddels verenigingen voor bijna iedere
denkbare periode. Historische correctheid staat er, anders dan bij l arp, hoog in het
vaandel. Film- en televisieproducenten huren re-enactors in. Films als Braveheart,
Gladiator en Lord of the Rings hadden er zonder deelname van grote groepen re-enactors
heel anders uitgezien (http://www.arcana.nl/index.php?page=verwijzingen).

2.8

Kunstbeoefening in verenigingen in Alphen aan den Rijn

Bovenstaand werd het beeld van de kunstbeoefening in verenigingsverband in Nederland geïllustreerd door korte portretten van enkele Alphense verenigingen. Om de
amateurkunstkaart van deze gemeente verder in te kleuren is een inventarisatie van
amateurkunstverenigingen gemaakt. Hiervoor zijn verschillende bronnen gebruikt:
internetzoekmachines, startpagina’s en andere websites, de gemeentegids, gemeentelijke subsidietoekenningen en ledenbestanden van enkele landelijke koepelverenigingen.
Hieronder worden de beschikbare gegevens over de Alphense verenigingen vergeleken
met de landelijke data.
Verwachte aantallen leden en verenigingen
Op basis van het inwonersaantal van Alphen aan den Rijn en de percentages kunstbeoefenaars en verenigingsleden uit bevolkingsonderzoek (Van den Broek 2010a) kunnen
schattingen gemaakt worden van de aantallen Alphense kunstbeoefenaars en leden
van amateurkunstverenigingen. Die schattingen zijn dan gebaseerd op de veronderstelling dat op de inwoners van die gemeente de nationale gegevens van toepassing zijn.
Alphen had in 2007 circa 71.000 inwoners, waarvan circa 56.750 inwoners van 16 jaar
en ouder. Er van uitgaande dat een kleine helft van hen aan kunstbeoefening doet, telt
86

TK2_07.indd 86

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Alphen zo’n 27.500 kunstbeoefenaars in die leeftijdscategorie. Landelijk is 13% van die
kunstbeoefenaars lid van een vereniging, wat voor Alphen zou neerkomen op circa
3575 verenigingsleden van 16 jaar en ouder. Uitgaande van het eerder in dit hoofdstuk geraamde gemiddelde van 35 leden per vereniging (en mensen tot 16 jaar buiten
beschouwing latend), komt dat neer op ongeveer honderd verenigingen.
Inventarisatie verenigingen
Bij de inventarisatie vonden wij zestig amateurkunstgezelschappen die als vereniging te
boek staan, of die een soortgelijke structuur kennen maar bijvoorbeeld een stichtingsvorm hebben (tabel 2.3). Dit aantal is aanzienlijk lager dan de zojuist geraamde honderd
verenigingen, hetgeen betekent dat onze inventarisatie niet volledig dekkend is. Sommige van deze clubs hebben meerdere groepen, bijvoorbeeld een jeugdkoor, vrouwenkoor
en gemengd koor, zodat uiteindelijk 84 groepen geteld werden.
Tabel 2.3
Aantal verenigingen en groepen naar discipline in Alphen aan den Rijn

vocaal
instrumentaal
dans
theater
nieuwe media
beeldend
schrijven
totaala

aantal verenigingen

aantal groepen

38
7
9
6
1
1
0
62

46
19
10
7
1
1
0
84

a De optelling van het aantal verenigingen in de tabel geeft een totaal van 62 verenigingen, doordat
een enkele vereniging binnen meerdere disciplines opereert en dus bij optelling per discipline
dubbel geteld wordt.
Bron: Inventarisatie Kunstfactor (2009)

Driekwart van de amateurkunstverenigingen zijn muziekverenigingen, op grote afstand
gevolgd door verenigingen voor dans en theater. Het overwicht van muziekverenigingen
is de optelsom van het feit dat muziek zowel een veel beoefende discipline is als een
hoge organisatiegraad kent (Van den Broek 2010a). De andere discipline met een grote
omvang is de beeldende kunst, die echter een aanzienlijk lagere organisatiegraad kent.
Toch is zelfs dan het geringe aantal verenigingen voor beeldende kunst in Alpen verrassend laag.
Van 43 van de 65 geïnventariseerde verenigingen is het ledenaantal bekend. Gemiddeld hebben de verenigingen in Alphen aan den Rijn 36 leden (tabel 2.4). Dit komt sterk
overeen met het geschatte gemiddelde ledental van 35 personen aan het begin van deze
paragraaf.

87

TK2_07.indd 87

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 2.4
Gemiddeld en totaal aantal leden van 43 verenigingen in Alphen aan den Rijn

muziek vocaal
muziek instrumentaal
dans
theater
beeldend
nieuwe media
schrijven
totalen

aantal verenigingen waarvan
ledental bekend is

gemiddeld
aantal leden

totaal
aantal leden

30
8
–
3
1
1
–
43

34
47
–
27
12
40
–
36

1020
376
–
81
12
40
–
1537

Bron: Inventarisatie Kunstfactor (2009)

Kenmerken van Alphense verenigingen
De bijlage bij dit hoofdstuk bevat een overzicht van de in Alphen aan der Rijn gevonden verenigingen. Per discipline, waarbij muziek vanwege de omvang is verdeeld in
instrumentaal en vocaal, wordt van elke vereniging een aantal kenmerken genoemd.
Afhankelijk van de beschikbare informatie gaat het om gegevens als het aantal leden,
de gemiddelde leeftijd, genre, jaar van oprichting en organisatievorm (vereniging, stichting, eventuele subgroepen).
De Alphense amateurkunstenaar die zich bij een vereniging wil aansluiten heeft diverse
mogelijkheden. Een blik op de tientallen muziekverenigingen geeft een grote verscheidenheid aan beoefende genres te zien: kerkmuziek, gospel, volksmuziek, jazz, klassiek
en lichte muziek. Zoals ook geschetst in de paragraaf over muziek, worden veel koren
begeleid door een ensemble of combo en hebben blaasmuziekverenigingen vaak een
verbinding met de dans door een majorettegroep. Bij dans bestaan er, naast majorettes
en een volksdansvereniging, maar liefst drie clubs voor country of line dance. Onbekend
is of dit een landelijk beeld is of dat dit aan een bijzondere voorliefde voor dit genre
onder Alphenaren ligt. Bij het in kaart brengen van het landelijke beeld bleek dit genre
voornamelijk binnen dansscholen te worden beoefend, Alphen aan den Rijn lijkt wat dit
betreft atypisch.
2.9

Slotbeschouwing

Het tweeledige doel van dit hoofdstuk was om enerzijds de beschikbare kennis over
kunstbeoefening in verenigingsverband weer te geven en anderzijds de resterende kennislacunes te benoemen. Bovenstaande inventarisatie biedt tal van doorkijkjes in het
verenigingsleven. Het geheel overziend, luidt de conclusie echter dat, met enige variatie
tussen disciplines, betrekkelijk weinig complete informatie over kunstbeoefening in
verenigingen bestaat. Het aantal verenigingen is feitelijk onbekend, laat staan dat er een
betrouwbaar beeld is van de opbouw van de ledenbestanden, van de activiteiten die er
88

TK2_07.indd 88

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

worden ontplooid of van de uitdagingen waarvoor men zich gesteld ziet. Het verslag van
een poging tot een sectorverkenning van de amateurkunst in Noord-Brabant (Edelman
en Van Bommel 2008) geeft aan hoe lastig die informatie te verkrijgen is. Hier ligt dus
een majeure uitdaging, zeker gezien de beleidsaandacht voor de sector. Die beleidsmatige interesse in het verband tussen kunstbeoefening en vraagstukken als sociale cohesie
en integratie vergroot de behoefte aan kennis niet alleen, maar compliceert die ook.
Zonder de detailcijfers te kennen weten we dat er in elke gemeente van ons land vele,
vaak tientallen verenigingen voor amateurkunst actief zijn. Zij verbinden mensen rond
een bepaalde discipline of kunstuiting en spelen een rol binnen de lokale gemeenschap.
En hoewel sommige verenigingen vergrijzen, met name in gebieden waar jongeren
wegtrekken of waar sprake is van ontvolking (Noordoost-Groningen, Midden-Limburg),
zijn er ook talloze verenigingen die bloeien en groeien. Verenigingen hebben een behoudend imago, maar in reactie op maatschappelijke trends zijn in verenigingsland wel
degelijk verschuivingen gaande. Die betreffen zowel de artistieke inhoud als de organisatievorm.
Digitalisering heeft tal van gevolgen voor kunstbeoefening. Het heeft geleid tot allerlei
nieuwe toepassingen en kunstvormen zoals gameontwerp en digitale beeldbewerking,
en het heeft kunstbeoefening toegankelijker gemaakt door goedkopere apparatuur en
grotere beschikbaarheid van informatie. Het internet biedt kunstliefhebbers een niet
meer weg te denken podium. Talloze community’s op internet kunnen gezien worden als een nieuwe vorm van vereniging rond een (sub)discipline. De digitalisering en
opkomst van internet in het algemeen openen de weg naar kunstbeoefening: men kan
er informatie vinden, met andere liefhebbers in contact komen, eigen werk laten zien
en daar commentaar op ontvangen, en reageren op werk van anderen. Enerzijds kan dit
de vereniging vervangen: als men op internet de informatie en uitwisseling vindt die
men zoekt, zal men wellicht niet meer bij een vereniging aankloppen. Anderzijds kunnen mensen die, via internet geïnspireerd, zelf aan de slag willen zich voor the real thing
wellicht juist wel bij een vereniging melden. Webcontacten leiden dikwijls tot offline
ontmoetingen, waaruit nieuwe groepsverbanden, al dan niet in verenigingsverband,
kunnen ontstaan.
Uiteraard zijn ook sociaal-culturele veranderingen van invloed op het verenigingsleven.
Eén daarvan is de groeiende tijdsdruk. Een toenemend deel van de potentiële beroepsbevolking heeft betaald werk (vrouwen vooral), waardoor meer mensen werk en zorg
combineren, terwijl in de krappere vrije tijd uit steeds meer vrijetijdsactiviteiten kan
worden gekozen. Die concurrentie in de agenda kan ten koste gaan van het verenigingsleven, doordat men zich niet tot verenigingen aangetrokken voelt en/of doordat men
zich binnen verenigingen meer als ‘consument’ opstelt dan als actief betrokkene. In
reactie kiezen sommige verenigingen voor meer ad-hocactiviteiten in een projectmatige aanpak, waarbij beoefenaars zich kunnen aanmelden voor een project in plaats van
voor een vast lidmaatschap. De boodschap lijkt dat verenigingen zich niet van nieuwe
ontwikkelingen afzijdig moeten houden en dat er reden is hun aanbod af te stemmen
op de wensen van de nieuwe beoefenaars. Voor nieuwe kunstvormen, vooral op het
digitale vlak en binnen de urban arts, is de verenigingsvorm verre van vanzelfsprekend:
89

TK2_07.indd 89

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

­ eoefenaars komen op andere plekken bij elkaar, op internet respectievelijk op straat
b
of in het uitgaansleven. Verenigingen staan voor de uitdaging voeling te houden met de
eigen tijd. Hier vormt de vergrijzing een probleem. Jongeren en ouderen opereren steeds
minder in dezelfde groepen, wat de uitwisseling tussen vernieuwing en traditie remt
(Kunstfactor/v ng 2008). Door hierop in te spelen kunnen verenigingen, maar ook overheden, de vitaliteit van de sector waarborgen.
Hoewel veel minder elitair dan de voorgaande eeuwen, worden amateurkunstverenigingen anno 2009 vooral bevolkt door hoger opgeleide autochtonen. Verenigingen hebben
soms wel de wens om hun ledenbestand meer een afspiegeling van de samenleving te
laten zijn, maar weten niet hoe dit aan te pakken. Wellicht kan de Code Culturele Diversiteit, een gedragscode van de culturele sector om diversiteit te verankeren, ook uitstralen
naar verenigingen. De tweede generatie allochtone Nederlanders doet in hun vrije tijd
meer aan kunstbeoefening (Van den Broek 2008). Voor verenigingen is de uitdaging hen
te laten instromen in de georganiseerde amateurkunst.
De huidige beleidsaandacht voor kunsteducatie en amateurkunstbeoefening biedt
verenigingen kansen. Zij kunnen zich profileren door samen te werken met scholen,
naschoolse opvang en jeugd- en buurtwerk. Door met gerichte activiteiten te proberen
kinderen, jongeren en allochtonen aan zich te binden, kunnen verenigingen vergrijzing
en verstarring tegengaan en gezond blijven. Dergelijke samenwerking en gerichte activiteiten zijn er al op kleine schaal, maar ze zouden kunnen uitgroeien tot een belangrijke
(neven)functie van verenigingen.

90

TK2_07.indd 90

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Bijlage Inventarisatie Alphen aan den Rijn, verenigingen
en kenmerken
december 2009
muziek vocaal
naam

kenmerken

Be Glad, tienerkoren
Local Gospel Projects
Stivoza
fifty-fifty
ladies and gentlemen combination
combo (begeleiding)
Collegium Voci
kinderkoor groep A
kinderkoor groep B
tienerkoor
meisjeskoor
vrouwenkoor
Alphens Kozakkenkoor

tienerkoor, stichting
stichting, geen koor
stichting, twee koren
± 40 leden, leeftijd 50+
± 14 leden, gemengd

Alphens Mannenkoor
Cantabile
Fountain Folks, jongerenkoor
De Broncantorij
Koren H. Willibrordus Alphen
gemengd koor
Fioretti
jongerenkoor Cantal
kinderkoor De Krekeltjes
Oratoriumkoor Alphen
Singing Devotion
The Choir Company (gospel)
Junior Vocals
Double G

stichting, oprichting 1992, 5 koorgroepen
6 tot 10 jaar, ± 14 leden
4 en 5 jaar, ± 13 leden
10 tot 17 jaar, ± 16 meisjes
16 tot 27 jaar, ± 17 meisjes
27 tot 50 jaar, 21 vrouwen
mannenkoor, 36 leden, repertoire: byzantijns-liturgische
muziek en kozakkenliederen, oprichting april 2007
± 80 mannen
kamerkoor a capella, gemengd, ± 14 leden, oprichting 1987
30 leden, gemengd, koor van rk Parochie De Emmaüsgangers
gemengd parochiekoor, oprichting 1971, ± 31 leden
–
± 33 vrouwelijke leden
± 13 jonge vrouwen
–
gemengde vereniging, oprichting 1916, ± 61 leden
gemengd koor, oprichting 1996,
60 leden, 16 tot 65 jaar, vnl. 55+
stichting, opgericht in 1998, vaste groepen in verschillende
plaatsen, waaronder Alphen, ook kortlopende projecten
± 15 leden, 10-15 jaar,oprichting 2004
a capella gospelgroep, oprichting 1995, 6 mannen, muziekstijl
geënt op moderne stijlen als pop, soul en jazz

91

TK2_07.indd 91

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

naam

kenmerken

Devee

gospel praise koor, oprichting 1994
± 20 leden, 18-30 jaar
gemengd koorgospel en soul
± 26 leden
interkerkelijk popkoor, 25 leden, treden op met band
black gospel, oprichting 1983
jongeren vanaf ±16 jaar
gospel, gemengd, 6 leden, oprichting 2002,ondersteuning
van kerkdiensten
gospelkoor voor dertigers, oprichting 1994, 35 leden,
afwisselend repertoire
popkoor, 25 leden, 12-14 jaar, dansen, zingen en toneelspelen
op een moderne manier
gemengd projectkoor
± 36 leden, 16-60 jaar
gemengd koor
Alphen, 25 leden, oprichting 1834, kerkkoor
kinderkoor, vereniging, oprichting 1997
± 21 leden
vereniging, oprichting 1997
Shantikoor met begeleiding van 3 accordeons en 2 gitaren
60 mannelijke leden
operettevereniging, oprichting 1943
gemengd koor, ± 60 leden
christelijk gemengd koor, oprichting 1944
maximale leeftijd bij toetreden: 65 jaar

Èlijah
His Revelation
Laozi
Mixed Voices
Sound of Celebration
Take 1
Castellumkoor
Avanti
Bernarduskoor
Spring
De Kreunende Sluisdeuren

Alphens Operettekoor
Jubilate Deo
Adventskerk Alphen
Hervormd kerkkoor
Jubilate Deo
Christelijk gemengd Ontmoetingskoor
Sionskoor (Sionskerk)
Summertime
Celebrate koor en orkest

Choice
Vocal Vanilla
Intermezzo
Piosenka

–
–
gemengd koor
gemengd koor, 36 leden, geestelijke liederen
pop- en musicalkoor, vereniging
± 55 leden, 18-65 jaar
oprichting 1984
± 20 zangers, 28 instrumentalisten
jazz, klassiek en traditioneel werk, evangelie staat centraal
stichting met zanggroep (8 personen) en begeleidingsband
(4 personen)
close harmony group, oprichting 1998
9 vrouwelijke leden
vrouwenkoor
vrouwenkoor, oprichting 1994
14 leden, wereldmuziek
met accordeonbegeleiding

92

TK2_07.indd 92

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

naam

kenmerken

Wielewaalkoor

seniorenkoor, activiteit Stichting Welzijn Senioren, repetities
in activiteitencentrum de Wielewaal
christelijk gemengd koor, 35 leden van 35-80 jaar, Nederlands
repertoire

Ons Koor

muziek instrumentaal
naam

kenmerken

Alphen Opus 2

accordeon orkest, oprichting 1995
± 18 leden
vereniging, oprichting 1908 (oudste muziekvereniging in
Alphen aan den Rijn)
± 70 leden
organiseren zelf cursussen Algemene Muzikale Vorming (amv)
voor kinderen van 8-11 jaar
vereniging, 100 leden, alle leeftijden
oprichting 1955
oprichting 1985
oprichting 1997, 15 jeugdleden
met majorette, zie dans
muziekvereniging, oprichting 1923, 4 afdelingen, totaal
75 leden
40 leden, leeftijd 7-70 jaar
20 leden
–
zie dans
vereniging met 4 orkesten
Egerländer- Böhmische- en Tsjechische volksmuziek, 22 leden
oprichting 1995, Sloveense volksmuziek met zang en slagwerk,
9 leden
oprichting 1961, 16 leden
oprichting 1994, films, musicals en de hedendaagse top-100,
45 leden
opleidingsorkest voor de jeugd, 20 leden
opleiding Algemene Muzikale Vorming en instrumentale
lessen in eigen beheer leerlingen vanaf 7 jaar
± 50 leden, hoog niveau
± 25 leden
± 30 leden
zie dans
orkest: 20 musici 50-90 jaar, (teken- en schildersgroep; zie
beeldend) hiernaast veel andere maatschappelijke activiteiten

Harmonie Arti
Jong Arti
Groot Arti
opleiding
Drum en Showband Con Brio
drumband
boerenblaaskapel
tussendoortje
Crescendo
harmonie
drumband
blaaskapel
majorettegroep
Muziekvereniging Sint Lambertus:
Die Reichende Kapelle
Die Alpener Oberkrainer
slagwerkgroep
fanfare
opleidingsorkest
Muziekvereninging dss Aarlanderveen
fanfare orkest
drumfanfare
opleidingsorkest
majorettes
Gilde Alphen aan den Rijn

93

TK2_07.indd 93

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

dans
naam

kenmerken

The Little Eagle Country Dancers
Drum en Showband Con Brio
majorettegroep
drum- en showband
Crescendo
majorettegroep
harmonie, e.d.
Plesjati
beginners
gevorderden
Tombstone Linedancers
The Chicken Boogies Line dansers
G.R.O.M. Gezellig Rollen Op Maat
dss Aarlanderveen
majorettes
fanfare .e.d.
Stichting Dansclub Alphen

vereniging
vereniging, 100 leden, oprichting 1955
majorette groep tussen 1958-1961 en sinds 1972
zie instrumentaal
muziekvereniging, oprichting 1923
± 22 meiden 6-15 jaar
zie instrumentaal
volksdansvereniging, oprichting 1976
–
–
–
–
stichting voor rolstoeldans, oprichting 1978
leerlingen vanaf 7 jaar
zie instrumentaal
dansles aan mensen zonder (vaste) danspartner, programma
vier lessen voor één dans, twee niveaus, na de les is er vrij
dansen, geen eigen locatie

theater
naam

kenmerken

Alphense toneelgroep spot

oprichting 1984 als afsplitsing van Per Express
± 10 leden, leeftijd 24-77 jaar
repetitie wekelijks, 3 voorstellingen per twee jaar
vereniging, oprichting 1946
15 leden, variërend in leeftijd
repetitie wekelijks, om de beurt bij leden thuis
vereniging voor toneel en musical
leeftijd 9-16 jaar
–
–
vereniging, oprichting 1975
39 leden, 17 jeugdleden
2x per jaar groot toneelstuk (klucht of blijspel)
repetitie wekelijks

Kunst Na Arbeid Toneelvereniging

Jeugdtheatergroep Mask/Elckerlyc
Alphense Toneelvereniging Per Express
Toneelvereniging De Plankenridders
Zwammerdams Amateurtoneel

94

TK2_07.indd 94

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

nieuwe media
naam

kenmerken

Alphoto

fotografievereniging, ± 40 leden
wekelijkse clubavonden en werkgroepen

beeldende kunst
naam

kenmerken

Gilde Alphen aan den Rijn

teken- en schildersgroep, 10-15 leden
(Gilde Orkest, zie instrumentaal)
hiernaast veel andere activiteiten

schrijven
Geen verenigingen gevonden
– = geen informatie

95

TK2_07.indd 95

7-6-2010 16:31:42

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Lijst persoonlijke communicatie
Altay (2009, 9 juli). Telefoongesprek met dhr. Altay van Stichting Altays, organisator nk Turks
Volksdansen.
Baars, R. (2009, 16 april en 11 augustus). Interview met Robbert Baars, adviseur theater bij Kunstfactor.
Barbarino, G. (2009, 1 augustus). E-mailcorrespondentie met Giovanni Barbarino, voorzitter
Multimedia-groep hcc.
Berg, M. van den (2009, 23 juli). Telefoongesprek met Marie-José van den Berg, medewerker
communicatie van ol on.
Boots, F. (2009, 13 augustus). E-mailcorrespondentie met Frank Boots, voorzitter b v nav (Fotobond).
Chin-a-Fat, D. (2009, 28 mei). Interview met Diana Chin-a-Fat, adviseur schrijven bij Kunstfactor.
Dillmann, I. (2009, 20 juni). E-mailcorrespondentie met Ineke Dillmann, voorzitter Ikatkring.
Eijken, H. van (2009, 11 juni). Interview met Hanneke van Eijken, projectleider Stichting Poëziecircus.
Fenmei Hu (2009, 10 september). E-mailcorrespondentie met Fenmei Hu van a rt venture.
Franssen, P. (2009, 20 juli). E-mailcorresondentie met Pim Franssen, adviseur literatuur kcg.
Groeneveld, J. (2009, 21 augustus). E-mailcorrespondentie met Jaap Groeneveld, voorzitter Nederlandse
Vereniging voor Emailleurs.
Ham, A. van (2009, 13 augustus). E-mailcorrespondentie met Antoon van der Ham, penningmeester
bv nav (Fotobond).
Hordijk, J. (2009, 8 juni). E-mailcorrespondentie met Jorn Horndijk, Stichting Mensenrechtentheater.
Hugten, C. van (2009, 4 juli en 24 augustus). E-mailcorrespondentie met Corrie van Hugten, hoofd
opleiding en informatie Stichting Rolstoeldansen Nederland.
Kamminga, L. (2009, 9 april). Interview met Laurette Kamminga, adviseur fotografie bij Kunstfactor.
Kamphuis, B. (2009, 6 april). Interview met Ben Kamphuis, adviseur digitaal bij Kunstfactor.
Keurentjes, J. (2009, 12 mei). Gesprek met Jolanda Keurentjes, adviseur Kunstfactor.
Klerk, H. (2009, 31 juli). E-mailcorrespondentie met Hans Klerk, Workgroup Digital Art hcc.
Kooman, P. (2009, 1 mei). E-mailcorrespondentie met Petra Kooman, bureaucoördinator n va.
Kuyper, T. (2009, 28 mei). E-mail correspondentie met Trudy Kuyper, voorzitter Nederlandse Vereniging
voor Poppenspel.
Leferink, B. (2009, 25 mei). E-mailcorrespondentie met Brigitte Leferink, bureaumedewerker
Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen / Vrouwen van Nu.
Roelofsen, W. (2009, 11 juni). Telefoongesprek met Wim Roelofsen, tot 2005 theatercoördinator Amnesty
Nederland.
Rongen, S. van (2009, 10 juni). Interview met Sylvia van Rongen, theatergroep Aardewerk en Hemelse
Gerechten.
Rozenboom, E. (2009, 15 mei). E-mailcorrespondentie met Elsbeth Rozenboom, adviseur theater Kunst
en Cultuur Gelderland.
Spierenburg, H. (2009, 7 april). Interview met Hanny Spierenburg, adviseur textiel bij Kunstfactor.
Tonnaer, D. (2009, 3 april). Interview met David Tonnaer, adviseur beeldend bij Kunstfactor.
Vleeshouwer, C. (2009, 14 april). Interview met Co Vleeshouwer, adviseur film/video bij Kunstfactor.
Walsmit Sachs, A. (2009, 4 augustus). Gesprek met Anita Walsmit Sachs, voorzitter Botanische
Kunstenaars Nederland.

96

TK2_07.indd 96

7-6-2010 16:31:42

kuns tbeoefening in v er enigingen

Wissel, T. van den (2009, 18 mei). Telefoongesprek met Thea van der Wissel, secretaris oso Videoclub.
Zijderveld, D. van der (2009, 9 juni). Interview met Dick van der Zijderveld, secretaris van Schrijverskring
Gyrinus Natator.

Met medewerking van
Aafjes, Carola
Baars, Robbert
Kamphuis, Ben
Keurentjes, Jolanda
Spierenburg, Hanny
Smulders, Patricia
Tonnaer, David
Rippen, Judith
Rosenboom, Wies
Vleeshouwer, Co
Wacheler, Henriette

97

TK2_07.indd 97

7-6-2010 16:31:43

TK2_07.indd 98

7-6-2010 16:31:43

3

Kunstbeoefening in
non-profitinstellingen
Jan Ensink, Piet Hagenaars, Sanne van den Hoek, Lydia Kampman en
Josefiene Poll (Cultuurnetwerk Nederland)

3
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4
3.2.5
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.8.1
3.8.2
3.8.3
3.8.4
3.8.5
3.8.6
3.8.7
3.8.8
3.9
3.10

TK2_07.indd 99

Kunstbeoefening in non-profitinstellingen
99
Kunstbeoefening tussen vorming en vermaak
101
Centra voor de kunsten
103
Landelijke gegevens
103
Provincies
120
Gemeenten
126
Centra voor de kunsten in Alphen aan den Rijn
130
Enkele hoofdlijnen
134
Volksuniversiteiten
136
Bibliotheken
142
Jeugdtheaterscholen
146
Theater- en danswerkplaatsen
149
Sociaal-cultureel werk
151
Overige
156
Jeugdcircussen
156
Aanbod voor mensen met een beperking
156
Deeltijd kunstvakonderwijs
159
Culturele centra van universiteiten en hogescholen
160
Kulturhusen en cultuurhuizen
161
Huizen voor amateurkunst
162
Poppodia
162
Oefenruimtes, podia en expositieruimtes
164
Kunstbeoefening bij gesubsidieerde instellingen in Alphen aan den Rijn 166
Slotbeschouwing
168

7-6-2010 16:31:43

TK2_07.indd 100

7-6-2010 16:31:43

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

3.1

Kunstbeoefening tussen vorming en vermaak

Tal van instellingen bieden de kunstbeoefenaars tal van mogelijkheden zich in een
kunstzinnige hobby (verder) te bekwamen. De oorsprong van die instellingen stamt uit
de negentiende eeuw en wortelt in de ideeën van de Verlichting. Die bemoeienis kreeg
van overheidswege gestalte in cultuurbeleid gericht op volksopvoeding of volksverheffing: het gemene volk door culturele opvoeding een betere smaak bijbrengen. Een kleine
eeuw later kwam daar onder invloed van emancipatiebewegingen de overweging bij dat
ook de gewone man recht had op kunstbeleving. In socialistische hoek werd culturele
emancipatie als kroon op het werk van de arbeidersbeweging gezien. In het muziekonderwijs kwam in plaats van de ‘zangdeugd’ steeds meer ook de ‘zangvreugd’ centraal te
staan, al bleef het element van verheffing nadrukkelijk aanwezig, in het interbellum in
de vorm van verzet tegen massamens en consumptiecultuur. Uit deze tijd stammen ook
de eerste verenigingen voor amateurkunst (zie hoofdstuk 2). Steeds meer kinderen konden gaan zingen, tekenen en zelfs – hoewel onder protestanten verfoeid – toneelspelen
(Vos 1999). Vroeg in de twintigste eeuw werd de volksopvoeding verder uitgebouwd met
de oprichting van muziekscholen, tekenacademies, volksuniversiteiten (de eerste in
Nederland werd in 1871 in Amsterdam opgericht) en openbare bibliotheken (de eerste in
1907).
Er waren echter ook tegenstromen waarin men niet met volksopvoeding wegliep, maar
er juist van overtuigd was dat alleen leken zich eerlijk en authentiek kunnen uiten. Vooral in het tekenonderwijs deed een pedagogische hervormingsbeweging van zich spreken, die zich in de eerste helft van de vorige eeuw radicaal tegen de heersende methode
keerde en die, in plaats daarvan, de vrije expressie propageerde (Read 1958). Deze kleine
beweging van humanisten, vrijdenkers en antroposofen had een heel eigen visie op
leren in het teken van spontaan scheppen en uiten wat de intuïtie ingeeft. Conventies en
technieken zouden die creativiteit alleen maar smoren. Omdat de scholen er (nog) niet
aan wilden, werd de methode vooral in buitenschoolse clubs voor de jeugd toegepast.
Uit dit denken en deze initiatieven kwamen in de jaren vijftig en zestig van de vorige
eeuw de creativiteitscentra voort, die later uitgroeiden tot opleidingen voor amateurs
(Knulst 2007b; Asselbergs-Neessen 1989). Hun aantal groeide snel, in 1970 bedroeg dat
al zestig en nog eens tien jaar later waren er bijna honderd. Op hun getalsmatige hoogtepunt midden jaren negentig telde Nederland 262 centra voor kunstzinnige vorming:
creativiteitscentra met vooral een beeldend aanbod, maar ook veel audiovisueel en soms
theater, daarnaast muziekscholen (soms met dans) en gecombineerde instellingen met
zowel beeldend als muziek en andere disciplines. Sinds die tijd zijn veel muziekscholen
en creativiteitscentra gefuseerd tot gecombineerde instellingen. Deze gezamenlijke
groep van centra voor kunstzinnige vorming wordt nu bij voorkeur aangeduid met centra voor de kunsten.
Dit hoofdstuk bevat een overzicht van (veelal) gesubsidieerde instellingen waar kunstbeoefenaars terecht kunnen om zich in hun kunstzinnige hobby te bekwamen. Die
instellingen bieden lessen, cursussen, workshops of andere vormen van buitenschoolse
educatie op het vlak van kunstbeoefening, of ze bieden op andere wijze ondersteuning.
101

TK2_07.indd 101

7-6-2010 16:31:43

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

De centra voor de kunsten zijn in deze groep verreweg de belangrijkste aanbieders zowel
in omvang als breedte. Aan de orde komen ook volksuniversiteiten, bibliotheken, jeugdtheaterscholen, theater- en danswerkplaatsen, huizen voor amateurkunst en sociaal
cultureel werk. Naast een inventarisatie van landelijke gegevens over deze instellingen
is ook de situatie in Alphen aan den Rijn uitgebreid onder de loep genomen, teneinde
op lokaal niveau een wat concreter beeld van het aanbod te verschaffen. Aan de hand
van internet, de gemeentegids, de telefoongids, folders en persoonlijke contacten zijn
de diverse mogelijkheden tot kunstbeoefening in instellingen in die gemeente in kaart
gebracht te brengen. Bij de bespreking van elk type instelling komt na de landelijke
inventarisatie steeds de lokale situatie in Alphen aan bod. Over kunstbeoefening is bij
sommige typen instelling, met name bij sociaal-cultureel werk, is op landelijk niveau
dermate weinig bekend, dat de casus Alphen er op dit moment de voornaamste bron van
informatie is.
De ontwikkeling van met name de centra voor de kunsten (waaronder voorheen vaak
gemeentelijke muziekscholen), houdt verband met het (cultuur)beleid ten aanzien van
kunstbeoefening in de vrije tijd. Daarom volgt tot besluit van deze inleidende paragraaf
een beknopt historisch overzicht daarvan.
Dat beleid staat tot de Tweede Wereldoorlog vooral in het teken van de volksopvoeding.
De belangrijkste peilers van het cultuurbeleid zijn kunsteducatie, zorg voor ongehinderde actieve en passieve cultuurdeelname en mede zorg dragen voor voorwaarden
en stimuleren kwaliteit. Het in 1946 opgerichte ministerie van Onderwijs, Kunsten en
Wetenschap (ok w) subsidieerde twintig jaar landelijk opererende instellingen, betaalde
mee aan plaatselijke muziekscholen en creativiteitscentra en zag erop toe dat kunstzinnige vorming een plek kreeg in het onderwijs. De provincies stimuleerden activiteiten
op het terrein van amateurkunst en kunstzinnige vorming, en gemeenten zorgden
ervoor dat de verschillende voorzieningen daadwerkelijk functioneerden (Pots 2002).
Onder de vleugels van het in 1965 opgerichte ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (cr m) werd kunst- en cultuurbeleid onderdeel van welzijnsbeleid,
afgezien van de binnenschoolse kunsteducatie, dat onder de hoede van het ministerie
van Onderwijs bleef. De zorg voor amateurkunst en kunstzinnige vorming (a k/k v)
werd naar de gemeenten gedecentraliseerd. Van 1976 tot 1985 werd een onderscheid
gehanteerd tussen kunstbeleid voor de professionele kunstensector en welzijnsbeleid
voor de sector amateurkunst en kunstzinnige vorming. Die laatste sector had als doel in
te leiden tot het beleven van kunstverschijnselen en tot het hanteren van kunstzinnige
middelen, mede in functie van persoonlijkheidsontwikkeling en van het vermogen om
bewust en kritisch vorm te geven aan eigen omgeving en leefpatroon. In 1985 werd deze
scheiding weer ongedaan gemaakt. Sindsdien geldt kwaliteit als het leidende beginsel
van cultuurbeleid, en krijgen amateurkunst en kunsteducatie een brugfunctie tussen
samenleving en professionele kunst toegedicht (Vos 1999). De ‘ontdekking’ van de amateurkunstenaar, met de bevinding dat bijna de helft van de Nederlandse bevolking aan
amateurkunst doet (Van Beek en Knulst 1991), gaf het beleid voor beoefening en educatie
een positieve impuls. Vanaf midden jaren negentig groeide de aandacht voor cultuureducatie in het onderwijs (zie hoofdstuk 4), waarbij naast kunst ook cultureel erfgoed en
102

TK2_07.indd 102

7-6-2010 16:31:43

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

later media aandacht gingen krijgen. Het coalitieakkoord van het kabinet-Balkenende
i v bevat stevige ambities op het gebied van amateurkunst en cultuureducatie: amateurkunst moet beter ondersteund, cultuureducatie steviger in het onderwijs verankerd en
cultuur beter toegankelijk voor iedereen. Het zelf beoefenen en ervaren van cultuur
geldt als de basis van het culturele leven. Deze ambities zijn onder meer vormgegeven in
het nieuwe Fonds voor Cultuurparticipatie. Diens beleid richt zich met name op vernieuwingsimpulsen voor kunstbeoefening, cultuureducatie en volkscultuur. Het gaat – het
betreft immers een fonds - niet om structurele, maar om projectmatig te subsidiëren
activiteiten.
De instellingen waar het in dit hoofdstuk om gaat zijn culturele en maatschappelijke
organisaties die meestal door de gemeentelijke overheid worden ondersteund of dat in
het verleden werden. Zij dienen het publieke doel van cultuurparticipatie: laagdrempelige mogelijkheden om aan kunstzinnige activiteiten mee te doen en je daarin te ontwikkelen. Ook het ‘meedoen in de maatschappij’ is een veel voorkomende doelstelling.
De teneur is echter dat gemeenten steeds minder geneigd zijn voorzieningen en instellingen te subsidiëren ten gunste van afnemerssubsidies of projectsubsidies voor inhoudelijke beleidsdoelstellingen. De uitgebreide infrastructuur van publieke instellingen
die met ondersteuning van de overheid mogelijkheden tot kunstbeoefening in de vrije
tijd bieden, maakt daarom een ontwikkeling door naar private instellingen die niet of
slechts op onderdelen gesubsidieerd worden: daar waar de marktvraag niet voldoende is
om essentieel geachte voorzieningen te behouden, of om de voorzieningen toegankelijk
te maken voor achtergestelde gebruikersgroepen.
3.2

Centra voor de kunsten

3.2.1 Landelijke gegevens
Centra voor de kunsten zijn professionele, lokaal of regionaal werkende, publiek- of
­privaatrechtelijke instellingen, die als hoofdtaak hebben mensen een niet-beroepsgerichte oriëntatie op de kunsten of een cursorische opleiding in een kunstdiscipline
te bieden. Voorheen waren veel centra onderdeel van de gemeentelijke overheid,
momenteel is het merendeel een zelfstandige instelling die subsidie ontvangt. Zij zijn
gespecialiseerd in het verzorgen van een breed en divers pakket van lessen, cursussen en
projecten, en geven in meer of mindere mate ondersteuning aan het onderwijs, de amateurkunstsector en steeds vaker ook aan maatschappelijke organisaties (Willems 2006).
De centra voor de kunsten worden gemeentelijk gefinancierd op grond van de bijdrage
die zij leveren aan de culturele educatie en participatie van de bevolking, zowel bij het
zelf beoefenen van, als het ontvankelijk maken voor kunst.
Een centrum kan op zichzelf staan of onderdeel zijn van een organisatie met bredere
doelstellingen en ook andersoortige activiteiten en dienstverlening uitvoeren –
­cultuurhuis, brede school, enzovoort – maar kunsteducatie is de kernfunctie, anders dan
bijvoorbeeld bij een volksuniversiteit. De instelling kan op basis van intergemeentelijke
afspraken een verzorgingsgebied van meerdere gemeenten hebben.

103

TK2_07.indd 103

7-6-2010 16:31:43

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Het centrum voor de kunsten, dat toegankelijk is voor alle burgers, vormt in veel gevallen het fundament voor een lokaal aanbod voor kunstbeoefening in de vrije tijd. Om
deze basisvoorziening in te vullen kunnen vijf kerntaken onderscheiden worden. Deze
taken zijn geen norm of streefbeeld, maar geven richting aan de reële, gewenste aanwezigheid van voorzieningen die nodig zijn om invulling te geven aan kunsteducatie
(Willems 2006). Het betreft:
– het verzorgen van cursorisch en projectmatig onderwijs in alle kunstdisciplines;
– het opleiden voor en faciliteren van amateurkunst;
– het beschikbaar stellen van een ontmoetingsplaats en centraal informatiepunt;
– een partner zijn voor het onderwijs en maatschappelijke instellingen;
– de spil zijn in het kunst- en cultuureducatienetwerk.
Er zijn vier soorten centra voor de kunsten te onderscheiden (volgens definities van het
Centraal Bureau voor de Statistiek en de branchevereniging Kunstconnectie).
– Creativiteitscentra zijn gespecialiseerd in educatie van beeldende kunsten, soms ook
in educatie in een klein deel van de andere disciplines. Ze zijn veelal vanaf de jaren
1960-1970 opgericht in de traditie van de kunstzinnige vorming met een niet-schoolse
didactiek van meer vrije expressie.
– Muziekscholen zijn gespecialiseerd op het gebied van muziekeducatie, met soms enig
dansaanbod of een enkele theatercursus. De muziekscholen kennen een langere en
schoolsere traditie dan de creativiteitscentra.
– Gecombineerde instellingen bieden een volwaardig educatief aanbod in meerdere
kunstdisciplines. Het zijn doorontwikkelde instellingen of ze zijn ontstaan uit een
fusie van een muziekschool en een creativiteitscentrum.
– Steunfunctie-instellingen zijn instellingen die werkzaamheden verrichten voor de
coördinatie en ondersteuning van lesprogramma’s in scholen, club- en buurthuizen,
enzovoort.
Hier beperkt de analyse zich tot de eerste drie soorten instellingen, omdat alleen die
aanbod voor de kunstbeoefenaar verzorgen.
Om het aanbod van de centra voor de kunsten in kaart te kunnen brengen, is een lijst
opgesteld met alle centra in Nederland op basis van de ledenlijst van Kunstconnectie en
de adreslijst van Cultuurnetwerk Nederland.
Ons resultaat van 182 centra is gebaseerd op de instellingen als rechtspersoon. Een
instelling kan echter meerdere dislocaties en/of dependances hebben. Zo is de Zeeuwse
Muziekschool gebaseerd op een intergemeentelijke regeling, administratief gevestigd
in Middelburg, met vestigingen in Middelburg, Goes en Hulst, en dependances in Vlissingen, Tholen, Zierikzee, Oostburg en Axel. Een landelijk overzicht van alle vestigingen
en hun status is niet beschikbaar (ook niet van de leden van de Kunstconnectie) en ook
uiterst moeilijk samen te stellen. Omdat het ondoenlijk is om dan ook nog eens het aanbod per vestiging te inventariseren, beperken we ons tot het aanbod van de instelling als
geheel.
Wel is het verzorgingsgebied (al dan niet via dislocaties en dependances) van een instelling geïnventariseerd. Daar waar geen ‘dekking’ was van een instelling, is via websites en
104

TK2_07.indd 104

7-6-2010 16:31:43

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

telefonisch contact met de desbetreffende gemeenten alsnog nagegaan of er een centrum voor de kunsten is. Van alle gevonden adressen is geverifieerd of het daadwerkelijk
om een centrum voor de kunsten ging en is vastgesteld tot welke categorie die instelling
behoorde: een gecombineerde instelling, een creativiteitscentrum of een muziekschool.
Uiteindelijk telt die lijst 182 instellingen.
De inventarisatie van het aanbod van de centra berust op de websites van de 182 instellingen. Het cursusaanbod voor kunstbeoefenaars is per discipline (beeldend, muziek,
theater, dans, audiovisueel, literair) geturfd, met onderverdelingen naar subdisciplines.
Enkele cursussen zijn onder twee kopjes geturfd, een cursus Musicalproductie bijvoorbeeld zowel onder het kopje ‘musical’ als onder het kopje ‘producties’. Daarnaast zijn het
aanbod voor het onderwijs en alle overige faciliteiten van de centra, zoals de mogelijkheid tot bedrijfsuitjes, losse workshops/projecten en oefenruimtes, geïnventariseerd.
Bekend is dat niet alle centra al hun overige diensten en faciliteiten naast het reguliere
cursusaanbod online adverteren. Het is dus mogelijk dat sommige centra hierin een
breder aanbod kennen dan via de websites is vastgesteld.
Hierna is per gemeente letterlijk in kaart gebracht of er aanbod is in een bepaalde
­discipline. Per discipline is een kaart ingekleurd met de Nederlandse gemeenten waar
aanbod door een centrum voor de kunsten is. Sommige instellingen bedienen, al dan
niet via dependances, meerdere gemeenten op basis van afspraken tussen die gemeenten. Een voorbeeld is Globe Centrum voor Kunst en Cultuur, gevestigd in Hilversum,
maar ook aanbod verzorgend voor Blaricum, Weesp, Wijdemeren, Bussum, Huizen,
Laren, Muiden, Muiderberg, Eemnes, Soest en Baarn. Omgekeerd kennen sommige
gemeenten aanbod door meerdere centra, zoals in Soest, waar behalve Globe ook het
lokale kunstencentrum Idea opereert. Een wit vlak betekent geen aanbod op die discipline door een centrum voor de kunsten; in een enkel geval hebben wij de situatie niet
kunnen achterhalen.

105

TK2_07.indd 105

7-6-2010 16:31:43

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.1
Lesaanbod audiovisueel per gemeente

106

TK2_07.indd 106

7-6-2010 16:31:43

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Figuur 3.2
Lesaanbod beeldend per gemeente

107

TK2_07.indd 107

7-6-2010 16:31:44

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.3
Lesaanbod dans per gemeente

108

TK2_07.indd 108

7-6-2010 16:31:44

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Figuur 3.4
Lesaanbod theater per gemeente

109

TK2_07.indd 109

7-6-2010 16:31:45

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.5
Lesaanbod muziek per gemeente

110

TK2_07.indd 110

7-6-2010 16:31:45

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Figuur 3.6
Lesaanbod literatuur per gemeente

111

TK2_07.indd 111

7-6-2010 16:31:46

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Een vergelijking met de situatie in 1989 (gegevens toenmalige ledengroepen van de
v k v, uitgezonderd de steunfuncties) leert dat het aantal centra voor de kunsten in 2009
daalde van 241 tot 182. Tevens veranderden de aandelen centra naar soort instelling
(figuur 3.7). Destijds vormden de muziekscholen de grootste groep, nu zijn dat de gecombineerde instellingen, destijds nog de kleinste groep.
Figuur 3.7
Aantal en soorten centra voor de kunsten 1989 en 2009 (in procenten)
1989

2009
gecombineerde
instellingen (28)
muziekscholen
(61)

12%

muziekscholen
(142)

59%

29%

gecombineerde
instellingen (98)
33%
54%

creativiteitscentra (71)
13%
creativiteitscentra (23)

Bron: vk v (1989) en Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Het cbs gaat in een rapport over de instellingen voor kunstzinnige vorming anno 2007
uit van 245 instellingen (cbs 2009a). Het verschil met de hier gehanteerde lijst van 182
instellingen komt deels doordat hier de provinciaal ondersteunende instellingen niet
meegeteld zijn, omdat die geen aanbod voor kunstbeoefening in de vrije tijd hebben.
Daarnaast telt het cbs een groter aantal muziekscholen, klaarblijkelijk een groepje dat
in dit onderzoek niet in zicht is gekomen, of tot de particuliere instellingen is gerekend
(hoofdstuk 6). Ook opheffing is een mogelijkheid: onze telling was in het voorjaar van
2009, dus twee jaar later dan het cbs. Bij het cbs is er (nog) geen sprake van een afname
van het aantal instellingen, volgens deze telling is er sprake van een flinke afname.
De afname van het aantal instellingen en verschuivingen in karakter zijn met name het
gevolg van fusies, al dan niet afgedwongen door overheidsbeleid. Vooral fusies tussen
muziekscholen en creativiteitscentra deden het aantal gecombineerde instellingen flink
toenemen. De afname van het aantal gemeenten van 702 in 1989 tot 441 in 2009 is ook
ongetwijfeld van invloed. Aangezien centra voor de kunsten gemeentelijke instellingen
zijn of door gemeenten gesubsidieerd worden, is het logisch dat wanneer gemeenten
samengaan, ook instellingen geacht worden te fuseren (Hagenaars et al. 2006). Fusies
hebben daarnaast een inhoudelijke motivatie, namelijk de versterking en verbreding van
de nieuwe instelling. Een grotere instelling waarin al het kunstzinnig aanbod is samengebracht kan efficiënter en professioneler werken, zo is het uitgangspunt.

112

TK2_07.indd 112

7-6-2010 16:31:46

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Het cursusaanbod is niet evenredig verdeeld over de disciplines (figuur 3.8). Muziek
wordt bij 84% van de instellingen aangeboden: uiteraard bij alle 61 muziekscholen, bij
90 van de 98 gecombineerde instellingen, en ook bij 2 van de 23 creativiteitscentra. Bij
circa twee derde van de instellingen kan men terecht voor een cursus dans of theater;
vooral bij gecombineerde instellingen (89 resp. 94 van de 98), bij muziekscholen
(23 resp. 15 van de 61) en in mindere mate bij creativiteitscentra (6 resp. 9 van de 23). Het
beeldend aanbod wordt in totaal eveneens bij 63% van de 182 instellingen aangeboden;
bij alle creativiteitscentra (23) en de meeste gecombineerde instellingen (87 van de
98), en bij 4 van de 61 muziekscholen. Ook het aanbod audiovisueel (in totaal 52%)
is vooral bij creativiteitscentra (15 van de 23) en gecombineerde instellingen (78 van
de 98) en slechts bij één muziekschool. Van de 50 instellingen met cursus literaire
vorming (28%) zijn dit met name de gecombineerde instellingen (41 van de 98) en enkele
creativiteitscentra (8 van de 23). Alle 182 instellingen bieden meerdere disciplines aan,
maar deze cijfers laten zien dat muziekscholen het accent leggen op podiumkunsten, de
creativiteitscentra op beeldend en audiovisueel, en dat de gecombineerde instellingen
inderdaad een breed aanbod hebben.
Figuur 3.8
Cursorisch aanbod per discipline van centra voor de kunsten (in aantallen)
160

muziekscholen

140

creativiteitscentra

120

gecombineerde
instellingen

61

100

2

4

15

23

9

23
6

80

15

1

60
40

90

87

94

89

78

8

1

41

20
0
muziek

beeldend

theater

dans

audiovisueel

literair

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Naast dit aanbod van langere en kortere cursus- en lessenreeksen is er een groot aanbod in incidentele workshops (57% van de centra), projecten (47%) en oefenruimtes
(43%). Gecombineerde instellingen lopen daarin sterk voorop bij creativiteitscentra en
muziekscholen. Tevens heeft een deel van de centra voor de kunsten (38%) aanbod voor
bedrijfsuitjes, jubilea, kinderfeestjes, enzovoort, van vaste workshops tot maatwerk,
en is er aanbod aan lezingen en excursies (28%). Dit soort van activiteiten lijkt steeds
belangrijker te worden. Het duidt enerzijds op een meer vraag- c.q. klantgericht beleid,
daarnaast lijkt ook meer accent in het aanbod te komen op het beoefenen zelf in plaats
113

TK2_07.indd 113

7-6-2010 16:31:46

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

van het leren beoefenen. Het aantal deelnemers aan dit type activiteiten schat Willems
(2006) op enkele tienduizenden.
Van groeiend belang naast het vrijetijdsaanbod zijn de activiteiten van de centra voor de
kunsten voor het onderwijs. 106 van de onderzochte 182 centra (58%) bieden activiteiten
en projecten voor het onderwijs, waarbij ook maatwerk tot de mogelijkheden behoort.
Bijna al deze centra (105) richten zich op het primair onderwijs; 74 instellingen (41%)
richten zich ook op het voortgezet onderwijs en één uitsluitend. Verder kijkend naar
het type instelling, is het niet verwonderlijk dat de gecombineerde instellingen met
hun grotere omvang en breder aanbod het vaakst onderwijsaanbod hebben (72 van de
98 instellingen). Van de 61 muziekscholen hebben 23 een onderwijsaanbod en bij 11 van
de 23 creativiteitscentra is dat het geval. In de volgende paragraaf over provincies is een
uitsplitsing per provincie gemaakt (tabel 3.5).
Het aanbod van de centra kan ook worden geanalyseerd op basis van de aantallen inschrijvingen van leerlingen en cursisten van de centra. Deze gegevens zijn door het cbs
verzameld tot en met 2007 en betreffen 245 instellingen inclusief steunfuncties. Het
grootste deel van de cursisten en leerlingen in het vrijetijdsaanbod van centra voor de
kunsten komt er voor les in muziek (59%), een percentage dat in de eerste helft van de
­jaren negentig nog hoger lag (figuur 3.9). Alle andere disciplines bleven en blijven daar
ver bij achter. De tweede discipline, beeldend, heeft een aandeel van 14% van de cursisten, dans 12% en de overige disciplines samen 15%. Dit is conform de bevinding uit
bevolkingsonderzoek dat muziek een veel beoefende discipline is, waarbij bovendien
relatief veel beoefenaars lessen volgen (Van den Broek 2010a).
Figuur 3.9
Inschrijvingen van het aanbod van de centra voor de kunsten (in procenten)
70

muziek
dans

60

beeldend
50

audiovisueel
drama

40

literair
30

overig

20
10
0
1991

1993

1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

Bron: cbs (2009)

114

TK2_07.indd 114

7-6-2010 16:31:46

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

In onze inventarisatie in 2009 van 182 instellingen hebben we de zes kunstdisciplines
in het aanbod verder uitgesplitst en geturfd, wat een nauwkeuriger beeld geeft van
de verhoudingen tussen klassieke en nieuwere vormen van kunstbeoefening. Centra
voor de kunsten hebben hun lessenaanbod verbreed met pop- en wereldmuziek (54%
van de centra), songwriting en compositie (14%) en studio- en geluidstechniek (20%).
Voor dans is er naast klassiek ballet (49% van de centra) aanbod voor volksdans (5%),
­werelddans (35%) en streetdance (36%). Naast tekenen en schilderen (62% van de centra),
beeldhouwen (49%) en boetseren (57%) besteden de centra aandacht aan design (4%),
interieurvormgeving (8%) en mode (16%). Aanvullend op de musical (43% van de centra)
is er aanbod in theatersport (16%), circus (7%) en urban arts (25%).
Opvallend aan het totale cursusaanbod van alle instellingen is het grote aanbod in
Algemene Muzikale Vorming (76%) en Algemene Dansante Vorming (55%). De cursussen komen in alle soorten en maten voor, van peuterdans tot spelen met instrumenten.
Uit dit grote aanbod is af te leiden dat centra contact met kunstvormen op jonge leeftijd
belangrijk vinden. Daarnaast is er vaak aanbod (69%) in samenspel, samen leren zingen
of spelen in een band. Individuele lessen gaan dus vaak over op les aan kleine groepen
en samenspel. Het aanbod is breed. Zo bieden enkele centra een cursus in grime, mode,
circus of games maken. Ook is een ruim aanbod (41% van de centra) van wat we ‘creatieve
expressie’ hebben genoemd: activiteiten die ter discussie staan als kunstbeoefening en
in dit onderzoek verder niet worden meegeteld, zoals bloemschikken, papier knippen en
dergelijke.
Het aantal cursisten (inclusief de kortere workshops) van de centra samen geeft een gestage stijging te zien, van 348.000 in 1989 tot 476.000 in 2007 (tabel 3.10, cbs 2009). Dat
was in 2007 3,3% van de bevolking van 6 jaar en ouder. Als deze trend zich voortzet naar
2009 en bij een dalend aantal centra van 245 in 2007 naar 182 in 2009, groeit het gemiddeld aantal cursisten per instelling zeer sterk. Naast de grotere toeloop als zodanig, is de
oorzaak dan vooral het grotere verzorgingsgebied per instelling.

115

TK2_07.indd 115

7-6-2010 16:31:46

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.10
Ontwikkeling cursistenaantal 1991-2007 (in aantallen x 1000)
490

440

390

340
1991

1993

1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

Bron: cbs (2009)

Gemeentelijke financiering of subsidie kunnen verschillende vormen aannemen,
afhankelijk van de lokale context: faciliteren in de vorm van ruimtelijke voorzieningen,
afdekken van de overhead, korting op kinder- en jongerencursussen, toeslag op
volwassenencursussen, geoormerkte middelen voor activiteiten in het onderwijs,
korting cursusgeld achterstandgroepen, extra middelen voor innovatie of voor bijzonder
cursusaanbod, zoals muzieklessen aan leerlingen die ook in HaFaBra-gezelschappen
spelen, enzovoort. In 2007 bedroeg de totale omzet van instellingen voor kunstzinnige
vorming 309 miljoen euro – in 2003 betrof het nog 266 miljoen euro en in 2005 was
dat 296 miljoen – waarmee de groei van baten en lasten in de voorgaande decennia
onverminderd is voortgezet. De baten bestonden in 2007 voor 61% uit financiering door
gemeenten, 3% kwam van de provinciale instellingen, 27% was les- en cursusgelden
en de rest overige baten vanuit niet-cursorische activiteiten. De lasten vooral de 71%
personeelskosten, 13% betrof kosten voor huisvesting en 16% overige lasten. Vergeleken
met 2003 groeide het aandeel van de gemeentelijke bijdrage in de baten in 2007,
terwijl de aandelen van de lesgelden en overige baten daalden. Bij de lasten zakten de
personeelskosten en stegen de huisvestingskosten (tabel 3.1).

116

TK2_07.indd 116

7-6-2010 16:31:46

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Tabel 3.1
Gemiddelde baten en lasten van een instelling voor kunstzinnige vorming 2003 en 2007 (incl. steunfuncties)
lasten en baten
gemiddeld per instelling

2003

2007

verschil 2007 t.o.v. 2003

euro x 1000 percentage euro x 1000 percentage

absoluut

percentage

totaal baten
financiering gemeenten
les- en cursusgelden
financiering provincies
overige baten

1132
668
317
34
113

100
59
28
3
10

1262
770
341
38
114

100
61
27
3
9

130
102
24
4
0

+11
+15
+8
+11
0

totaal lasten
personeelskosten
huisvestingskosten
overige lasten

1132
826
125
181

100
73
11
16

1262
896
164
202

100
71
13
16

130
70
40
21

+11
+8
+32
+11

Bron: cbs (2009)

De schommelingen in de aandelen van het totaal verhullen de absolute schommelingen.
De gemeentelijke bijdragen aan de centra voor de kunsten waren in 2007 15% hoger dan
in 2003. Hoewel het aandeel in de omzet daalde, groeiden de inkomsten uit les- en cursusgelden met 8% hoger dan in 2003. Aan de uitgavenkant stegen de huisvestingskosten
met 32% en de personeelskosten met 8%, dat laatste bij een groei van het aantal mensjaren met 1,5% (4606 in 2003 naar 4676 in 2007). Deze uitkomst weerspreekt een uitspraak
in een eerder i va-rapport (Kolen-Van Loon et al. 2008b) met als strekking dat er sprake is
van een vermindering van subsidiestromen. Als het echter gaat om de reële subsidie voor
het vrijetijdsaanbod van de centra, is er wel achteruitgang te verwachten. De stijging van
15% van gemeentelijke bijdragen tussen 2003 en 2007 gaat waarschijnlijk voor een deel
op aan inflatiecorrectie en c ao-verhogingen. Verstrekkender is de algemene teneur in
gemeentelijk beleid om de activiteiten voor het onderwijs wel te subsidiëren, terwijl het
aanbod voor de vrije tijd zich met steeds minder of zelfs geen subsidie dient te redden.
Verder is in dit getotaliseerde overzicht niet af te lezen dat de overheid structurele subsidies steeds meer omzet naar projectmatige respectievelijk activiteitensubsidies, waarbij
het vrijetijdsaanbod weinig prioriteit heeft.
Binnen het groeiend volume aan beschikbare mensjaren is een verschuiving gaande. Het
aandeel onderwijzend personeel van de centra daalde van 67% in 2003 naar 63% in 2007,
terwijl het aandeel onderwijsondersteunend personeel groeit van 29% naar 34% (cbs
2009). Er waren in 2003 3086 mensjaren voor het onderwijs beschikbaar en in 2007 2946
mensjaren. In absolute termen liep het aantal mensjaren onderwijzend personeel in de
centra voor de kunsten dus iets terug. Dit kan te maken hebben met de grotere groepen
in muzieklessen en andere cursussen, en de terugloop van individuele lessen. De groei
117

TK2_07.indd 117

7-6-2010 16:31:46

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

van het onderwijsondersteunend personeel duidt op een uitbreiding van de staf van de
centra voor de kunsten en kan wijzen op een toenemende professionalisering met een
differentiatie van staftaken en ondersteunende taken. Dit hangt onder meer samen met
een groeiend aandeel niet-cursorische activiteiten en schoolprojecten.
In 2007 was 35% van alle werknemers ouder dan 50 jaar. Volgens de door i va geïnterviewde directeuren is de branche aan het vergrijzen. De onderzoekers vragen zich echter
af of dit beeld niet ook wordt beïnvloed doordat met name de oudere medewerkers vaak
grotere en vaste aanstellingen hebben en dus meer opvallen dan de jongere medewerkers (Kolen-Van Loon et al. 2008a).
Centra voor de kunsten hanteren wisselende uurtarieven voor hun cursussen. Dit heeft
verschillende oorzaken, zoals de hoogte van gemeentelijke financiering, de personele
kosten, de omvang van de overhead, de kosten voor ruimtelijke en materiële voorzieningen, de variatie in lesvormen (individuele lessen, lessen aan kleine of lessen aan
grotere cursusgroepen), het verschil tussen de begrote en werkelijke cursusinschrijving
en natuurlijk het bedrijfsoptimum, het punt waar de cursuskostprijs het laagst is. In
ieder geval hangt dit alles ook samen met de ondernemingszin van de organisatie. Dat
tarieven voor kinderen en jongeren lager zijn dan die voor volwassenen komt door het
vrijgestelde btw-tarief voor deze groepen (tot 21 jaar) en doordat gemeenten voor deze
cursusgroepen vaak nog enige financiering verlenen.
Ten behoeve van het Nibud-onderzoek naar de betaalbaarheid van actieve kunst­
beoefening bij centra voor de kunsten (Nibud 2009) heeft Cultuurnetwerk Nederland
in samenwerking met de branchevereniging Kunstconnectie de tarieven van 25 centra
bekeken (tabel 3.2). Die centra waren willekeurig gekozen, uit elke provincie tenminste
één, en wat de tarifering betreft vergeleken op hun standaard cursusaanbod. De hiervoor
benodigde data zijn verzameld uit de aanbodbrochure of van de websites van de
instellingen van het cursusjaar 2008-2009. Deze informatie was niet altijd duidelijk of
direct vergelijkbaar. Vandaar dat alle gegevens omgezet zijn naar een uurtarief, uitgaande
van de cursusprijs, het aantal minuten les per week en het aantal lesweken. Door zo te
werk te gaan, kon per instelling per cursusaanbod een uurtarief worden vastgesteld.
Het betreft de gesubsidieerde cursistentarieven; niet de integrale kostprijs voor een uur
les. De kosten van het gebruik van materialen of van de huur van instrumenten is daar
meestal niet bij inbegrepen. De informatie daarover in brochures of op websites is niet
altijd (duidelijk) aanwezig.

118

TK2_07.indd 118

7-6-2010 16:31:46

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Tabel 3.2
Overzicht uurtarieven van 25 centra voor de kunsten (cursusjaar 2008/2009)
Tariefstelling 2008-2009
Standaardpakket cursussen
Cultuurnetwerk Nederland – Kunstconnectie
geÏnventariseerd november/december 2008
25 centra voor de kunsten
piano < 18 individueel
piano < 18 groepsles
piano licht ≥ 18 individueel
piano licht ≥ 18 groepsles
saxofoon < 18 individueel
saxofoon < 18 groepsles
saxofoon ≥ 18 individueel
saxofoon licht ≥ 18 groepsles
gitaar < 18 individueel
gitaar < 18 groepsles
zang < 18 individueel
zang < 18 groepsles
klassiek ballet kindercursus
beginners
klassiek ballet jongeren
­gevorderden
flamenco/tango
hiphop/breakdance
portrettekenen beginners
aquarelleren gevorderden
tekenen/schilderen kindercursus
beeldhouwen in hout
(of materiaal naar keuze)
fotografie beginners
theater beginnerscursus
theatercircus gevorderden/­
theatergroep/productie
deelname aan jeugdtheaterschool/klas
schrijven

gemiddelde aantal
laagste
hoogste
verschil verschil in
vraagprijs
aanbieders vraagprijs vraagprijs euro
percentage
32,78
17,16
48,03
23,81
32,78
17,16
45,18
23,40
32,44
16,37
34,32
14,83
6,23

16
20
20
17
16
20
20
17
15
20
10
16
17

19,44
5,11
20,00
10,46
19,44
5,11
20,00
8,30
19,44
3,44
11,67
3,82
3,57

45,72
39,17
65,88
64,26
45,72
39,17
65,88
64,26
45,72
39,17
45,72
23,67
8,23

26,28
34,06
45,88
53,80
26,28
34,06
45,88
55,96
26,28
35,73
34,05
19,85
4,66

135,2
666,5
229,4
514,3
135,2
666,5
229,4
674,2
135,2
1038,7
291,8
519,6
130,5

6,86

13

4,94

9,71

4,77

96,6

8,07
6,63
5,18
5,18
4,40
5,29

12
14
13
13
13
13

6,24
4,74
3,60
3,60
2,05
3,60

10,48
9,60
9,00
8,02
6,06
7,33

4,24
4,86
5,40
4,42
4,01
3,73

67,9
102,5
150,0
122,8
195,6
103,6

6,35
5,40
6,05

13
12
12

3,60
3,33
3,93

9,40
10,28
7,95

5,80
6,95
4,02

161,1
208,7
102,3

5,27
7,22

11
7

3,40
5,20

7,95
10,28

4,55
5,08

133,8
97,7

Bron: Kunstconnectie/Cultuurnetwerk Nederland (2009)

De tarieven van cursussen kunnen sterk van elkaar verschillen. De prijs voor hetzelfde
aanbod verschilt het sterkst bij groepsles gitaar voor jongeren tot achttien jaar: van
€ 3,44 tot € 39,17 per uur. Maar ook het kleinste verschil bij flamenco/tangolessen (€ 6,24
119

TK2_07.indd 119

7-6-2010 16:31:46

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

versus € 10,48 per uur) is nog altijd aanzienlijk. Verschillende typen aanbod vergelijkend,
kost een kindercursus tekenen en schilderen het minst (€ 4,40 per uur) en zijn individuele lessen in piano voor volwassenen het duurst (€ 48,03 per uur). Met alle voorbehouden
die deze berekening met zich meebrengt, kan wel geconcludeerd worden dat de cursusprijzen zowel per instelling als per discipline sterk uiteen kunnen lopen.
3.2.2 Provincies
De onder genoemde tellingen zijn gebaseerd op de hoofdvestigingen: dislocaties en
dependances zijn om eerder genoemde redenen niet geïnventariseerd. Dit geeft uiteraard wel een vertekening in de berekening van instellingsdichtheid, uitgaande van de
hoeveelheid locaties waar men aan kunstbeoefening kan doen. Eerder is het voorbeeld
van Zeeland genoemd, waar één muziekschool is gevestigd, die feitelijk acht leslocaties
telt.
Tabel 3.3
Overzicht van het aantal en de soort instellingen per provincie in 1989 en 2009

provincies

totaal aantal
instellingen
1989
2009

gecombineerde
instellingen
1989
2009

Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Gelderland
Flevoland
Utrecht
Noord-Holland
Zuid-Holland
Zeeland
Noord-Brabant
Limburg

9
15
6
18
33
4
16
34
33
5
45
23

11
9
4
15
25
4
12
32
28
4
28
10

1
0
3
0
2
3
1
5
3
0
8
2

4
7
4
5
14
4
7
12
11
3
20
7

7
10
2
11
19
1
10
20
23
2
23
14

5
2
0
7
7
0
5
16
11
1
5
2

1
5
1
7
12
0
5
9
7
3
14
7

2
0
0
3
4
0
0
4
6
0
3
1

Nederland

241

182

28

98

142

61

71

23

muziekscholen
1989
2009

creativiteitscentra
1989
2009

Bron: vk v (1989) en Cultuurnetwerk Nederland (2009)

In sommige provincies is het aantal centra voor de kunsten tussen 1989 en 2009 sterk
veranderd, in sommige andere bleef dat (nagenoeg) ongewijzigd (tabel 3.3). Overal is
het beeld hetzelfde: het aantal muziekscholen (–81) en creativiteitscentra (–48) liep terug, terwijl het aantal gecombineerde instellingen groeide (+70). Sommige provincies
kennen geen of nauwelijks nog muziekscholen en creativiteitscentra, maar uitsluitend
of overwegend gecombineerde instellingen (Friesland, Drenthe, Utrecht en Zeeland).
120

TK2_07.indd 120

7-6-2010 16:31:47

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Noord-Brabant, Gelderland en Limburg springen er wat deze trend betreft uit. In die drie
provincies verdwenen 29, 20 respectievelijk 18 muziekscholen en creativiteitscentra,
maar groeide het aantal gecombineerde instellingen sterk. Groningen kende als enige
provincie een toename van het aantal instellingen (+2).
Om nader inzicht te krijgen in de spreiding van instellingen is per provincie gekeken
naar het aantal instellingen per 100.000 inwoners en per 1.000 km2 (figuur 3.11). Daarbij
is uitgaan van aantallen hoofdvestigingen, omdat over aantallen dependances geen
bruikbare gegevens zijn, wat de reikwijdte van de resultaten relativeert. Afgezet tegen het landelijk gemiddelde van 1,15 instellingen per 100.000 inwoners zijn er weinig
uitschieters. Groningen heeft het hoogste aantal met bijna 2 instellingen per 100.000
inwoners, Drenthe en Zuid-Holland wijken het sterkst af naar beneden met 0,7 instelling
per 100.000 inwoners. Uitgedrukt in aantal instellingen per 1000 km2 is de situatie heel
anders en bestaan er veel grotere verschillen (figuur 3.12). Utrecht, Noord-Holland en
Zuid-Holland wijken sterk af van het landelijk gemiddelde van 4,4 instellingen per 1000
km2, daar zijn er bijna twee keer zo veel. Sterk onder het gemiddelde zitten de provincies
Zeeland, Drenthe, Friesland en Flevoland met rond de 1,5 instelling per 1000 km2.
Figuur 3.11
Aantal instellingen per 100.000 inwoners per provincie
2,5

2,0

1,5

1,0

0,5

Nederland

Limburg

Noord−Brabant

Zeeland

Zuid−Holland

Noord−Holland

Utrecht

Flevoland

Gelderland

Overijssel

Drenthe

Friesland

Groningen

0,0

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

121

TK2_07.indd 121

7-6-2010 16:31:47

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.12
Aantal instellingen per 1000 km2 per provincie
9,0
8,0
7,0
6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0

Nederland

Limburg

Noord−Brabant

Zeeland

Zuid−Holland

Noord−Holland

Utrecht

Flevoland

Gelderland

Overijssel

Drenthe

Friesland

Groningen

0,0

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Het cursorisch aanbod in de centra voor de kunsten is per provincie en per kunstdiscipline geïnventariseerd, waarbij gepercenteerd is welk aandeel van de centra in een
provincie cursusaanbod in welke discipline heeft (tabel 3.4). Als reeds gemeld is het landelijke beeld dat aanbod in muziek het meest voorkomt, gevolgd door theater, dans en
beeldend. Audiovisueel en literatuur worden het minst aangeboden. In alle provincies
zijn alle zes kunstdisciplines aanbod aanwezig, hoewel lang niet alles bij alle instellingen. Er tekenen zich enige structurele verschillen tussen provincies af. Instellingen
in Drenthe en Flevoland, en in mindere mate die in Limburg, onderscheiden zich doordat ze vaak veel disciplines bestrijken. De infrastructuur bestaat in zowel Drenthe als
Flevoland uit vier gecombineerde instellingen (zie tabel 3.3). In beide provincies bieden
drie van deze vier instellingen alle disciplines aan. Alleen literaire vorming ontbreekt
in beide provincies bij één van die vier instellingen. Instellingen in Groningen, Utrecht,
Noord-Holland en Zuid-Holland blijven qua dekkingsgraad van de disciplines juist wat
bij het landelijke beeld achter. Deze provincies kennen nog veel ‘categoriale’ muziekscholen en creativiteitscentra (tabel 3.3), wat dit verschil verklaart. Hoe dunner bevolkt,
hoe groter het aandeel gecombineerde instellingen en hoe groter dus ook het aantal
disciplines per instelling.

122

TK2_07.indd 122

7-6-2010 16:31:47

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Tabel 3.4
Aandeel van cursusaanbod in de kunstdisciplines per provincie (in procenten)
provincies

muziek beeldend theater

dans

audiovisueel

literair

gemiddeld rangorde

Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Gelderland
Flevoland
Utrecht
Noord-Holland
Zuid-Holland

82
100
100
87
84
100
83
88
75

45
67
100
60
60
100
42
53
61

64
67
100
60
60
100
67
53
50

64
78
100
53
76
100
58
56
46

36
67
100
47
52
100
42
34
46

18
33
75
20
20
75
17
19
29

51,5
68,5
95,8
54,4
58,7
95,8
51,4
50,5
51,2

Zeeland

75

75

50

75

75

25

62,5

9
4
1
8
7
1
10
12
11
6

Noord-Brabant
Limburg

79
90

75
80

82
90

79
70

64
60

29
60

67,9
75,0

5
3

Nederland

84

63

65

65

52

27

59,3

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Een andere manier om het aanbod te analyseren per provincie is uit te gaan van het
aantal inschrijvingen bij de centra. We hebben de data van het cbs over 1991 en 2007 vertaald in een kaartje met het absolute aantal inschrijvingen per provincie, en een kaartje
met het aantal inschrijvingen per 1000 inwoners (figuren 3.13 en 3.13). Hier is een opmerkelijke omkering te zien: bij het absolute aantal inschrijvingen zijn de Randstad, Brabant
en Gelderland de koplopers; gerelateerd aan de bevolkingsdichtheid echter wordt het
beeld min of meer omgedraaid en springen de dunbevolkte gebieden naar voren: het
noorden en Zeeland.

123

TK2_07.indd 123

7-6-2010 16:31:47

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.13
Leerlingen en cursisten per provincie, 1991 en 2007
2007

1991

minder dan
20.000

20.000 tot 30.000

30.000 tot 40.000

40.000 tot 50.000

meer dan
50.000

Bron: cbs (1991, 2007)

124

TK2_07.indd 124

7-6-2010 16:31:47

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Figuur 3.14
Leerlingen en cursisten per 1000 inwoners per provincie, 1991 en 2007
2007

1991

10 tot 20

20 tot 25

25 tot 30

30 tot 35

meer dan 35

Bron: cbs (1991, 2007)

Onderwijs
Centra voor de kunsten verzorgen ook aanbod voor het basis- en voortgezet onderwijs
(zie ook hoofdstuk 4). Sinds eind vorige eeuw groeit het belang hiervan voor de centra,
eerder waren de provinciale ondersteuningsinstellingen hier primair verantwoordelijk
voor. Per provincie was en is er een wisselend georganiseerde infrastructuur en taakverdeling voor de onderwijsondersteuning. In deze inventarisatie van het aanbod voor het
onderwijs is geen onderscheid gemaakt tussen kunstbeoefening en reflectief of receptief
aanbod (zie lexicon in hoofdstuk 1). Becijferd zijn de aandelen van de (gemeentelijke)
instellingen in een provincie met aanbod voor het primair en voortgezet onderwijs,
ongeacht discipline, ongeacht het onderscheid actief-reflectief-receptief, en ongeacht of
het projecten, structurele samenwerkingsverbanden of maatwerk betreft (tabel 3.5).
In Drenthe hebben alle instellingen aanbod voor zowel primair als voorgezet onderwijs,
in Overijssel en Gelderland heeft niet meer dan 40% van de instellingen daar aanbod
voor, minder nog voor het voortgezet dan voor het primair onderwijs. In Groningen
hebben veel instellingen aanbod voor het primair onderwijs maar slechts weinig
­instellingen aanbod voor het voortgezet onderwijs.

125

TK2_07.indd 125

7-6-2010 16:31:48

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 3.5
Aanbod van centra voor de kunsten voor het onderwijs (in aantallen en procenten)

wel

niet

%

wel

niet

%

gecombineerde
instellingen van
het totaal
%

Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Gelderland
Flevoland
Utrecht
Noord-Holland
Zuid-Holland
Zeeland
Noord-Brabant
Limburg

8
6
4
6
10
3
5
17
17
3
19
7

3
3
0
9
15
1
7
15
11
1
9
3

73
67
100
40
40
75
42
53
61
75
68
70

2
4
4
4
9
3
5
9
10
2
16
6

9
5
0
11
16
1
7
23
18
2
12
4

18
44
100
27
36
75
42
28
36
50
57
60

36
78
100
33
56
100
58
38
39
75
71
70

Nederland
in procenten

105
58

77
42

58

74
41

108
59

41

54

provincies

aanbod primair onderwijs

aanbod voortgezet onderwijs

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

In paragraaf 3.2.1 is al geconstateerd dat als men onderwijsaanbod heeft (106 van de
182 instellingen), dat vrijwel altijd voor het basisonderwijs is (105). Van deze centra
bieden 74 bovendien aanbod voor het voortgezet onderwijs. Dit blijken vooral gecombineerde instellingen te zijn (72 van de 106 instellingen met onderwijsaanbod).
3.2.3 Gemeenten
Van de 441 gemeenten zijn er 160 met een centrum voor de kunsten. In totaal zijn er
182 centra, dus enkele gemeenten tellen meerdere centra. In het overgrote deel van
de 261 gemeenten zonder een centrum voor de kunsten is wel een dependance of een
dislocatie van een centrum gevestigd, of wordt er aanbod verzorgd door een centrum
in een nabijgelegen gemeente. Enkele tientallen gemeenten hebben volgens onze
bevindingen geen enkel aanbod door een centrum voor de kunsten.
Onder de 160 gemeenten met een centrum voor de kunsten bevinden zich 52 kleine
gemeenten (minder dan 30.000 inwoners) met samen 53 centra voor de kunsten,
75 middelgrote gemeenten (tussen 30.000 en 90.000 inwoners) met samen 87 centra
en 32 grote gemeenten (meer dan 90.000 inwoners) met samen 42 centra. In kleinere
gemeentes is dus minder vaak een (hoofd)vestiging van een centrum voor de
kunsten aanwezig. In grotere gemeentes is een centrum voor de kunsten vaker een
126

TK2_07.indd 126

7-6-2010 16:31:48

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

gecombineerde instelling (tabel 3.6). Binnen de gemeenten met een instelling, hebben
de kleine gemeenten vaker een muziekschool dan in middelgrote en grote gemeenten.
Het ringenmodel van Wijn/v ng (Wijn 2003) geeft als norm aan dat een middelgrote
gemeente een centrum voor kunsteducatie kent; kleinere gemeenten een lespunt.
Tabel 3.6
Overzicht van aantal en soort instellingen per groep gemeenten (in aantallen en procenten)

aantal
aantal inwoners gemeenten

gemeenten
met een
instelling

< 30.000
30.000-90.000
> 90.000

51
76
32

291
118
32

17,5 %
64,5%
100%

totaal
gecombiaantal
neerde
instellingen instellingen
53
87
42

19
50
29

35,8%
57,5%
69,0%

muziekscholen

creativiteitscentra

27
25
9

7
12
4

50,9%
28,7%
21,4%

13,2%
13,8%
9,5%

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Of en in hoeverre er in kleinere gemeenten met een muziekschool of zonder centrum
voor de kunsten een aanbod is van een centrum uit een naburige gemeente, van particuliere instellingen en docenten, zoals een dansschool of beeldend kunstenaar, en van
verenigingen is niet bekend. Duidelijk is wel dat de infrastructuur voor het muziekonderwijs van oudsher beter was dan die voor het onderwijs in de andere kunstdisciplines.
Het reguliere cursusaanbod van centra voor de kunsten in de diverse disciplines naar
gemeentegrootte brengt één overeenkomst (muziek) maar verder vooral verschillen aan
het licht (figuur 3.15). Het aanbod muziek is binnen gemeenten van verschillende grootte
het meest en vrijwel gelijk vertegenwoordigd. Bij alle andere disciplines is het aanbod
groter in grotere gemeenten.

127

TK2_07.indd 127

7-6-2010 16:31:48

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.15
Aanbod per kunstdiscipline per groep gemeenten (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
beeldend

muziek

% binnen gem. < 30.000

theater

dans

% binnen gem. 30-90.000

audiovisueel

literair

overig

% binnen gem. > 90.000

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Het overige aanbod (producties, urban arts, vrije creatieve expressie, reflectief aanbod
en/of inter- en multidisciplinair aanbod) is eveneens groter in grotere gemeenten. In
de grootste gemeenten is dit aanbod zelfs net zo vaak aanwezig als het aanbod muziek.
Het gaat hier om een vrij divers aanbod (figuur 3.16), deels niet-cursorisch aanbod in
aanvulling op de cursussen, zoals ensembles, koren of orkesten, vooropleidingen voor
het kunstvakonderwijs, lezingen, excursies, reizen en korte projecten of workshops.
Een ander deel betreft aanbod aan externe partijen zoals bedrijfsuitjes, aanbod voor
particulieren (kinderfeestjes, jubilea, enz.), aanbod voor brede scholen, kinderopvangorganisaties of sociaal cultureel werk en de verhuur van oefenruimtes en zalen.
Ongeacht de grootte van de gemeente hebben vrijwel alle instellingen enig overig,
niet-cursorisch, aanbod. Hierbij is het niet-cursorisch aanbod in het eigen centrum (als
aanvulling op het cursorisch aanbod) in alle gemeentegrootten vaker vertegenwoordigd
dan het aanbod aan externe partijen. Met name de samenspelvormen zoals ensembles,
koren en orkesten, en de kortdurende projecten en workshops komen veel voor.
Alleen de samenspeelvormen zijn in gemeenten van verschillende grootte in ongeveer
gelijke mate aangetroffen. Alle andere vormen van overig, niet-cursorisch aanbod
komen meer voor bij de instellingen in de grote gemeenten, net als het cursorisch aanbod en het aanbod aan het onderwijs.

128

TK2_07.indd 128

7-6-2010 16:31:48

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Figuur 3.16
Overig, niet-cursorisch aanbod van centra per groep gemeenten (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

% binnen gem. < 30.000

% binnen gem. 30-90.000

lezingen, excursies,
reizen

oefenruimtes/
zalenverhuur

projecten

losse workshops

aanbod in sociaal
cultureel werk

professionele
vooropleiding

aanbod in kinderopvangorganisatie

aanbod in brede
school

ensembles/koren/
orkesten

particulieren

bedrijfsuitjes

0

% binnen gem. > 90.000

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

In de vier grootste steden Utrecht, Den Haag, Rotterdam en Amsterdam zijn in totaal
acht centra voor de kunsten. Vier daarvan zijn in Amsterdam: drie muziekscholen en een
creativiteitscentrum. Den Haag heeft een muziekschool en een gecombineerde instelling. Rotterdam en Utrecht beschikken beide over één gecombineerde instelling. Alle
instellingen in de G4 verzorgen cursorisch aanbod in muziek en overig, niet-cursorisch
aanbod (figuur 3.17). Op het vlak van muziek biedt mk 24, het creativiteitscentrum
Amsterdam, enkele cursussen studio- en geluidstechniek aan, en geen aanbod instrumentaal of zang. Hoewel niet alle instellingen alles aanbieden, worden op één na alle
disciplines in elk van de G4 aangeboden. Geen van de vier hoofdstedelijke centra heeft
een literair aanbod, mogelijk omdat de schrijversschool ’t Colofon in Amsterdam is gevestigd.

129

TK2_07.indd 129

7-6-2010 16:31:48

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 3.17
Aantal instellingen met aanbod voor vrije tijd en onderwijs van de vier grote steden
beeldende vorming
muziek
theater
dans
audiovisueel
literair
overig cursusaanbod
urban arts
onderwijs aanbod (totaal)
aanbod: primair onderwijs
aanbod: voortgezet onderwijs
aanbod: overig niet-cursorisch
0

1

2

3

4

5

6

7

8

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (2009)

Elk van de vier grote steden heeft één instelling die aanbod in de urban arts aanbiedt,
kunstvormen van de straat zoals hiphop, breakdance, rap en graffiti. Landelijk zijn er
45 instellingen die de urban arts aanbieden, 137 instellingen hebben hier geen aanbod
in. Van de 45 instellingen met zulk aanbod zijn er 39 gevestigd in gemeenten met meer
dan 30.000 inwoners.
3.2.4 Centra voor de kunsten in Alphen aan den Rijn
Alphen aan den Rijn telt twee centra voor de kunsten, de Streekmuziekschool Alphen
aan den Rijn en Centrum voor Kunsteducatie Parkexpressie. De Streekmuziekschool
heeft uitsluitend aanbod in muziek, Parkexpressie in beeldende vorming, dans, literaire
vorming en audiovisuele kunsten, alsook enkele interdisciplinaire vormen en projecten
aan. Alphen aan den Rijn heeft daarmee een muziekschool en een creativiteitscentrum.
Alphen aan den Rijn valt met ruim 70.000 inwoners in de middenklasse van gemeenten
(tussen 30.000 en 90.000 inwoners). Van deze 76 middelgrote gemeenten beschikken er
50 over een gecombineerde instelling en elf gemeenten over twee instellingen. Tien van
deze elf gemeenten, waaronder dus Alphen aan den Rijn, hebben de combinatie van een
muziekschool en een creativiteitscentrum.
Parkexpressie
Parkexpressie heeft als missie het inspireren en ontwikkelen van mensen door kunst
en cultuur (www.parkexpressie.nl). Parkexpressie heeft een afdeling kunsteducatie
(Centrum Kunsteducatie Parkexpressie) die het aanbod voor kunstbeoefening verzorgt.
Daarnaast beheert Parkexpressie het Parktheater en het Parkfilmhuis. Parkexpressie
130

TK2_07.indd 130

7-6-2010 16:31:48

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

bestaat sinds de jaren zeventig (toen Expressie 70 geheten) en is de grootste culturele
instelling in Alphen aan den Rijn. De instelling ontvangt subsidie van de gemeente voor
de uitvoering van de missie. Parkexpressie heeft bijna zestig professionele docenten
kunsteducatie in dienst.
Parkexpressie biedt bijna honderd cursussen aan, variërend in duur van 5 tot 35 weken.
Er zijn cursussen voor kinderen, jongeren en volwassenen. Van de 97 cursussen die Parkexpressie aanbiedt, vallen er 59 onder de discipline beeldende vorming (figuur 3.18).
Binnen deze discipline zijn er 40 cursussen tekenen en/of schilderen, waaronder beginnerscursussen, portrettekenen en aquarelleren. Daarnaast zijn er 28 cursussen dans,
met naast algemene dansante vorming voor kinderen ook jazzdans, klassiek ballet en
Argentijnse tango. Er is één cursus literaire vorming (columns schrijven) en er zijn zeven
cursussen audiovisueel (digitale fotografie en beeldbewerking). Twee cursussen vallen in
de categorie receptieve/reflectieve kunsteducatie.
Figuur 3.18
Cursusaanbod Parkexpressie 2009/’10 per discipline (in procenten)
kunstbeschouwing
2%

audiovisueel
literair 1%
7%

dans

29%

61%

beeldend

Bron: www.parkexpressie.nl (geraadpleegd op 10 juli 2009)

Parkexpressie biedt daarnaast ongeveer dertig workshops van een of meerdere lesdagen
aan, hoofdzakelijk in schoolvakanties en op zaterdagen. Vaak zijn dit langere lesdagen,
met meer dan vier uur les. Bij het reguliere cursusaanbod varieert de lesduur van 1 uur
per les (bij de danslessen) tot 2,5 à 3 uur per les (bij de beeldende cursussen voor volwassenen). Het workshopaanbod beslaat gedeeltelijk dezelfde disciplines als het reguliere
cursusaanbod en biedt enkele nieuwe disciplines of vormen aan, zoals theatertechniek. Er zijn workshops voor kinderen, jongeren en volwassenen. Verder organiseert
Parkexpressie lezingen en excursies, aanbod voor primair en voortgezet onderwijs,
brede scholen en kinderopvangorganisaties, alsook kunstzinnige workshops op maat
voor bedrijfsuitjes of feesten van particulieren.

131

TK2_07.indd 131

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Parkexpressie heeft gemiddeld 1100 cursisten in het reguliere cursusaanbod per jaar.
Ongeveer een derde van deze cursisten is jonger dan 21 jaar. Van de 97 cursussen zijn er
35 voor kinderen en voor jongeren tot 18 jaar. De cursus voor de jongsten is Peuterdans,
voor kinderen vanaf 3 jaar. Anders dan in het totale aanbod ligt bij de 35 cursussen voor
leerlingen tot 18 jaar het accent niet bij cursussen beeldende vorming (13) maar bij danscursussen (22).
Parkexpressie wil met lage cursusprijzen de eventuele financiële drempels laag houden
en iedereen de kans bieden lessen kunsteducatie te volgen. Parkexpressie kent geen
kortingsregelingen of differentiatie in prijzen naar woonplaats of inkomen, wel zijn cursussen voor kinderen en jongeren er veelal goedkoper. Omdat de duur van de cursussen
verschilt, is het lastig totaalprijzen van de cursussen te vergelijken. Daarom is van een
aantal cursussen voor het jaar 2009/’10 de lesprijs omgerekend naar de tarieven per uur
(tabel 3.7). De lessen kosten er gemiddeld € 4,50 tot € 6,50 per klokuur. Daarmee liggen
de lesprijzen bij Parkexpressie in de buurt van de landelijk gemiddelde lesprijzen, berekend op basis van de gegevens van 25 centra voor de kunsten (tabel 3.2).
Tabel 3.7
Cursustarieven per uur, 2009/’10 (in euro's)

cursussen

tarieven per uur bij
Parkexpressie

landelijk gemiddelde
tarieven per uur

6,60
6,83
9,60
5,29
4,58
4,52
5,06
4,94

6,23
6,86
8,07
5,18
5,18
4,40
5,29
6,35

klassiek ballet kindercursus beginners
klassiek ballet jongeren gevorderden
flamenco/tango
portrettekenen beginners
aquarelleren gevorderden
tekenen/schilderen kindercursus
beeldhouwen in hout (of materiaal naar keuze)
fotografie beginners
Bron: www.parkexpressie.nl (geraadpleegd op 10 juli 2009)

Parkexpressie biedt nog enkele andere mogelijkheden tot kunstbeoefening, zoals het
Open atelier. Op donderdagmiddagen kunnen gevorderde cursisten zelfstandig werken.
Parkexpressie stelt een ruimte beschikbaar en verzorgt modellen voor het modeltekenen
of -schilderen. Er is voorts een grafisch atelier te huur, waar kunstbeoefenaars kunnen
werken aan grafische technieken, zoals etsen of zeefdrukken, kunstvormen die men
thuis niet zo gemakkelijk beoefent. Het Parktheater wordt regelmatig aan kunstbeoefenaars verhuurd voor concerten en toneelvoorstellingen. Daarnaast zijn de dansstudio en
de filmzaal te huur.

132

TK2_07.indd 132

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn
De Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn bestaat ruim vijftig jaar. Tot 2003 was dit
een gemeentelijke instelling van drie gemeenten: Alphen aan den Rijn, Liemeer en Ter
Aar. In 2003 is de Streekmuziekschool verzelfstandigd tot een stichting en richt zij zich
hoofdzakelijk op Alphen aan den Rijn. De cursussen van de muziekschool staan nog wel
open voor leerlingen uit andere gemeenten, maar men ontvangt alleen subsidie van de
gemeente Alphen aan den Rijn. De Streekmuziekschool heeft ongeveer dertig professionele muziekdocenten in dienst.
Een groot deel van het cursusaanbod van de Streekmuziekschool bestaat uit jaarcursussen instrumentaal of vocaal. Het gaat om wekelijkse individuele of groepslessen van
dertig minuten of meer. De duur van de les is afhankelijk van het aantal cursisten en
niveau binnen een groep. Er zijn cursussen snaar-, slag-, strijk-, toets- en blaasintrumenten, alsook vijf cursussen algemene muzikale vorming, beginnend bij een peutercursus
voor kinderen vanaf 2 jaar. De muziekschool biedt daarnaast onder meer een snelcursus
voor ambitieuze gitaristen, djembe, digitale muziek, muziektheorie, zangtechnieken
en ‘kinderliedjes op gitaar’ voor leerkrachten in het basisonderwijs. Verder zijn er een
Popschool, waar men in een band leert spelen, een vooropleiding voor het conservatorium en Muzikander, een lesprogramma muziek voor verstandelijk gehandicapten.
Voor leden van muziekverenigingen biedt de muziekschool speciale opleidingen. Er is
een groot aantal samenspeelgroepen, zoals koren, ensembles of orkesten. De school
vindt dit belangrijk omdat samen muziek maken meer dimensie en plezier geeft (www.
muziekschoolalphen.nl). De meeste samenspeelgroepen repeteren wekelijks en treden
op binnen en buiten de muziekschool. Voor het onderwijs en de brede scholen in Alphen
aan den Rijn biedt de muziekschool incidenteel korte projecten of workshops.
De muziekschool heeft jaarlijks ongeveer 1650 cursisten, van wie ongeveer 75% jonger
dan 21 jaar. Ongeveer 90% van alle cursisten is afkomstig uit Alphen aan den Rijn. Een
meerderheid van de cursisten volgt een instrumentale of vocale jaarcursus. Hierbij zijn
bepaalde instrumenten duidelijk populairder dan andere instrumenten, met name
piano, gitaar (akoestisch en elektrisch) en slagwerk. Andere instrumenten trekken minder leerlingen, zo waren er in 2008-2009 tien leerlingen op hobo en slechts één leerling
op klavecimbel. De Streekmuziekschool bedient buiten de eigen cursisten een breed
publiek via projecten op scholen en uitvoeringen van de leerlingen.
De Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn hanteert voor kinderen en jongeren tarieven gerelateerd aan het gezinsinkomen. Voor volwassenen vanaf 21 jaar geldt één tarief
ongeacht het inkomen. Dit tarief is hoger dan het hoogste tarief voor kinderen en jongeren, mede omdat muzieklessen vrijgesteld zijn van bt w voor iedereen onder de 21 jaar.
Groepslessen bij de muziekschool zijn goedkoper dan individuele lessen. Daarnaast is er
een gezinskorting indien meer leden uit hetzelfde gezin cursussen volgen. Cursisten van
buiten de gemeente betalen hogere lesgelden dan de cursisten uit Alphen aan den Rijn.
Om de tarieven van de muziekschool te kunnen vergelijken met de tarieven bij andere
centra voor de kunsten zijn gemiddelde lesprijzen per uur berekend, waarin verschillen
in tarieven naar leeftijd en inkomen zijn verdisconteerd (tabel 3.8).

133

TK2_07.indd 133

7-6-2010 16:31:49

mo gelijkheden tot k uns tbeoefening

Tabel 3.8
Gemiddelde uurtarieven Streekmuziekschool en landelijk (in euro's)
cursussen

jaarcursus instrumentaal/vocaal individueel < 21 jaar
jaarcursus instrumentaal/vocaal groepsles < 21 jaar
jaarcursus instrumentaal/vocaal individueel ≥ 21 jaar
jaarcursus instrumentaal/vocaal groepsles ≥ 21 jaar
deelname aan ensemble, koor of orkest
korte cursus Djembe (kinderen, jongeren en ouder)
jaarcursus muziek voor mensen met een verstandelijke
beperking
jaarcursus Algemene Muzikale Vorming voor kinderen

tarieven per uur bij
Streekmuziekschool

landelijk gemiddelde
tarieven per uurb

35,00
16,50
42,50
24,00
0,70 / 3,00a
9,80

32,44 tot 34,32
14,83 tot 17,16
45,18 tot 48,03
23,40 tot 23,81
niet bekend
niet bekend

7,00
9,60

niet bekend
niet bekend

a Voor deelname aan een ensemble, koor of orkest bestaan twee tarieven. Leerlingen die tevens
een instrumentale jaarcursus volgen bij de Streekmuziekschool betalen ongeveer € 0,70 per uur en
anderen ongeveer € 3,00.
b De Streekmuziekschool hanteert voor alle instrumentale en vocale jaarcursussen dezelfde tarieven,
waar andere centra voor de kunsten soms verschillende tarieven rekenen voor verschillende
instrumenten. Bij de landelijke gemiddelden zijn voor enkele instrumenten de cursusprijzen
uitgerekend. In deze kolom daarom bij de instrumentale/vocale cursussen het laagste en hoogste
landelijk gemiddelde van alle prijzen voor instrumentaal en vocaal.
Bron: www.muziekschoolalphen.nl ( geraadpleegd op 10 juli 2009)

De prijzen van de Streekmuziekschool in Alphen aan den Rijn liggen, net als die van
Parkexpressie, dicht bij de landelijk gemiddelde prijzen berekend op basis van de gegevens van 25 centra voor de kunsten. Alleen voor de jaarcursussen instrumentaal voor
volwassenen hanteert men er beduidend lagere prijzen dan elders: € 42,50 per uur versus € 48,03 per uur. Bij een jaarcursus van ongeveer 38 weken met een uur les per week
scheelt dit ruim € 200,- per jaar.
De muziekschool biedt twee cursussen speciaal voor leden van de vijf Alphense muziekverenigingen voor harmonie of fanfare: de landelijke opleiding HaFaBra (Harmonie,
Fanfare, Brassband) en een opfriscursus HaFaBra. Deze lessen worden ingekocht door
de muziekverenigingen. Daarnaast verhuurt de muziekschool enkele ruimtes. Het Pop­
lokaal wordt aan lokale bandjes verhuurd. Dit kunnen bandjes zijn die op de muziekschool zijn ontstaan of bandjes die geen banden met de school hebben. Tevens beschikt
de muziekschool, gevestigd in het vroegere gemeentehuis, met de Raadszaal over een
klassieke zaal met parket en kroonluchters, die wordt verhuurd voor concerten.
3.2.5 Enkele hoofdlijnen
Sinds eind jaren tachtig nam het aantal centra voor de kunsten af van 241 naar 181, met
name door fusies van muziekscholen en creativiteitscentra tot gecombineerde instellingen. Dit gebeurde vooral in Noord-Brabant en Gelderland. Muziekscholen zijn er vooral
134

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

nog in kleinere gemeenten, grotere gemeenten hebben merendeels gecombineerde
instellingen. Terwijl het aantal centra afnam, steeg het aantal inschrijvingen van ongeveer 350.000 naar 476.000 in 2007. Er is sprake van schaalvergroting: meer cursisten en
een veelzijdiger aanbod per centrum. Een vergelijking van het aantal cursisten (reeks van
minder dan twintig weken) en het aantal leerlingen (reeks van meer dan twintig weken)
per discipline, vergeleken tussen 1991 en 2007 maakt duidelijk dat de absolute toename
grotendeels is te danken aan de groei van het aantal cursisten, dus deelnemers aan
­kortere activiteiten (figuur 3.19).
Figuur 3.19
Leerlingen en cursisten naar type cursus in 1991 en in 2007 (in aantallen x 1000 leerlingen cursisten)
leerlingen

400

totaal
muziek
dans

300

beeldend
audiovisueel
200

drama
literair
overig

100

0
1991

2007
cursisten

400

300

200

100

0
1991

2007

Bronnen: cbs (1993) en cbs (2009)

135

TK2_07.indd 135

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Muzieklessen kennen de grootste toeloop: bijna 60% van de inschrijvingen. Beeldend en
dans volgen met 16% respectievelijk 12%. De spreiding van het aanbod over instellingen
kent een vergelijkbare verdeling. Muziek wordt vrijwel overal aangeboden, schrijfcursussen weinig. In de overige vier disciplines kan men lessen volgen bij 100 tot 120 van de
182 centra. Het cursorisch aanbod in urban arts concentreert zich in de grotere gemeenten.
Een vergelijking van de baten en lasten van de centra in 2003 en 2007 wijst uit dat de
gemeentelijke bijdragen met 15% groeide en de opbrengsten van les- en cursusgelden
met 8%. Aan de uitgavenkant stegen vooral de huisvestingskosten sterk (32%), gevolgd
door de personeelskosten (8%, bij een groei van het aantal mensjaren met 1,5%). ­Binnen
het personeel nam het aandeel onderwijzend personeel af en groeide het aandeel onderwijsondersteunend personeel. Er zijn grote variaties in de vraagprijs per cursus. Bij de
hiervoor gemaakte indicatieve berekening lopen de prijzen uiteen van 3,44 tot bijna
50 euro per uur. Gemiddeld kost een kindertekencursus het minst en een individuele
pianoles het meest.
Alphen aan den Rijn heeft twee centra voor de kunsten: de Streekmuziekschool Alphen
aan den Rijn en het Centrum Kunsteducatie Parkexpressie (en een nog te bespreken
dependance van de jeugdtheaterschool, hetgeen het totaal aan gesubsidieerde instellingen voor educatie in kunstbeoefening op drie brengt). Samen bieden ze educatie
in alle disciplines aan. Het landelijk beeld is dat in middelgrote gemeentes als Alphen
inderdaad aanbod in alle disciplines is, zij het vaak van één gecombineerde instelling.
Ook in andere opzichten beantwoordt het beeld in Alphen aan het landelijke beeld in
middelgrote gemeenten. Het aanbod voor kinderen is breder en voordeliger dan dat voor
volwassenen. In het aanbod lopen muziek, beeldend en dans lopen voorop, gevolgd
door theater, audiovisueel en literair. De instellingen bieden niet alleen cursussen aan,
maar ook lezingen, concerten, samenspeelgroepen, losse projecten en workshops,
­onder meer voor het onderwijs.
De beide centra voor de kunsten bedienen samen 2750 cursisten per jaar (3,8% van de
Alphense bevolking). Met de jeugdtheaterschool gaat het om 3000 cursisten (4,2% van
de bevolking). De centra presteren dus hoger dan het door het cbs berekende gemiddelde bereik van 3,3 % door de instellingen voor kunsteducatie. Als Alphen aan den Rijn
in de pas loopt met het landelijke beeld dat 16% van bevolking les volgt in kunstbeoefening, dan hebben de gemeentelijk gesubsidieerde instellingen voor kunsteducatie een
marktaandeel van een kwart.
3.3

Volksuniversiteiten

Het landelijke beeld
Er zijn in Nederland bijna 100 volksuniversiteiten, waarvan 92 verenigd in de Bond van
Nederlandse Volksuniversiteiten (bon v). Deze laagdrempelige educatieve instellingen
bieden een gevarieerd aanbod van cursussen in de vrije tijd voor volwassenen van alle
gezindten, ongeacht vooropleiding. Ook cursussen op het gebied van kunstbeoefening
zijn meestal onderdeel van het aanbod.
136

TK2_07.indd 136

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

In totaal bereiken deze volksuniversiteiten jaarlijks 200.000 tot 250.000 cursisten (circa
2% van de bevolking). Globaal zijn er drie soorten volksuniversiteiten: circa twintig grote
met alleen medewerkers in loondienst hebben, circa veertig middelgrote met één à twee
mensen in loondienst die verder draaien op vrijwilligers, en circa dertig kleine volks­
universiteiten die geheel draaien op vrijwilligers.
Volksuniversiteiten bieden non-formele educatie, dat wil zeggen dat men geen
instroom­eisen voor deelname hanteert en geen kwalificaties op basis van gevolgde
cursussen verleent. Mensen volgen er cursussen in hun vrije tijd. Het cursusaanbod
wordt in groepsverband gegeven. Het ontmoeten van anderen is belangrijk in het
aanbod van de volksuniversiteiten.
De eerste cursussen op het gebied van kunst binnen volksuniversiteiten waren reflectief
van aard: cursussen kunstgeschiedenis of kunstbeschouwing. In de jaren vijftig nam de
beschikbare vrije tijd toe en gingen meer mensen in hun vrije tijd kunstzinnige hobby’s
beoefenen. In antwoord hierop ontwikkelden volksuniversiteiten aanbod op het terrein
van kunstbeoefening en creativiteit.
In de afgelopen tien jaar onderkent Hensen (interview 28 april 2009), directeur van de
Bond van Volksuniversiteiten, drie algemene ontwikkelingen die deels doorwerken in
het aanbod voor kunstbeoefening van de volksuniversiteiten. De eerste ontwikkeling is
dat de cursisten mondiger en kritischer zijn geworden. Ze willen expliciet weten wat ze
tijdens een cursus kunnen verwachten en wat ze gaan leren. De verschillende leerwensen in een groep vragen didactische flexibiliteit van de docenten. Het kan ook leiden tot
een segmentering van de leervraag. Een standaardcursus kan op verschillende manieren worden aangeboden. Ten tweede zijn cursisten bereid om rond een cursus meer te
investeren in het aanschaffen van dure gebruiksmaterialen en extra leerboeken, maar
ook in de presentatie van hun werk. Ten derde betekent de digitalisering voor de volksuniversiteiten dat het werven via een brochure steeds minder effect heeft. Dit gebeurt nu
bijna alleen nog via de website. Ook hebben de cursisten onderling veel meer contact via
e-mail. Mensen krijgen een sterkere behoefte om hun eigen leven in beeld te brengen
en dit met anderen te delen in weblogs en op Hyves of andere sociale netwerksites. Dat
geldt ook voor de behoefte te publiceren of anderszins hun eigen werk tentoon te stellen. Dit kan invloed krijgen op de inrichting van een cursus en op verdere differentiatie
van de leervragen.
Momenteel volgen circa 70.000 van de cursisten van volksuniversiteiten, ongeveer een
derde dus, een cursus op kunstzinnig gebied. Van hen volgt ongeveer 40.000 een cursus
kunstgeschiedenis of kunstbeschouwing en 30.000 een cursus kunstbeoefening. Het
aanbod voor kunstbeoefening betreft voor het grootste deel tekenen en schilderen,
gevolgd door digitale fotografie. Beeldhouwen en houtbewerking staan op de derde
plaats, daarna literaire cursussen. Die laatste betreffen voornamelijk levensverhalen ­vertellen, maar ook wel poëzie. Muziek en dans worden vrijwel niet aangeboden.
­Digitale fotografie is een sterk groeiende tak als het gaat om cursussen kunstbeoefening.
In het algemeen zijn de cursisten studenten of mensen van vijftig jaar en ouder, autochtoon en woonachtig in stedelijke gebieden. Vrouwelijke cursisten zijn in de meerderheid
(70%). Dit geldt ook voor degenen die kunstzinnige cursussen volgen. Verder zijn het
mensen die hechten aan groepsverband en bijvoorbeeld niet individueel musea ­w illen
137

TK2_07.indd 137

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

bezoeken. Onder invloed van de economische crisis lijkt het aantal cursisten bij de
volksuniversiteiten toe te nemen. Het aantal cursisten neemt ook toe doordat mensen
die eerst schriftelijk onderwijs volgden, behoefte aan interactie krijgen en vragen aan
docenten en medecursisten willen kunnen stellen.
Het aanbod van de volkuniversiteiten onderscheidt zich volgens Hensen van dat van de
centra voor de kunsten doordat het sterker is gericht op het technische of ambachtelijke
aspect van de kunstdisciplines, terwijl de centra voor de kunsten meer accent leggen op
het creatieve proces en de individuele expressie. Het aanbod van beide partijen bestaat
naast elkaar. Lokaal maken volksuniversiteiten en centra voor de kunsten soms afspraken over het aanbod.
Bij de volksuniversiteiten doceren mensen met uiteenlopende achtergrond. Het belangrijkste criterium is de didactische vaardigheid. Omdat er uiteenlopende cursisten in één
groep zitten, elk met een eigen leervraag, is het van belang dat de docenten kunnen putten uit een uitgebreid didactisch arsenaal. De volksuniversiteiten zijn autonoom in hun
aannamebeleid. Veelal hebben de docenten een didactische vakopleiding, soms geeft
een lokaal kunstenaar de cursus.
Van 11 van de 93 volksuniversiteiten uit het ledenbestand van de Bond van Nederlandse
Volksuniversiteiten is het cursusaanbod op het gebied van kunstbeoefening in kaart
gebracht. Het gaat om negen toevallig gekozen en geografisch verspreide volksuniversiteiten die in een gemeente actief zijn (drie kleine, drie middelgrote en drie grote), aangevuld met twee provinciaal opererende volksuniversiteiten gekozen met een aanbod
verspreid over verschillende cursusplaatsen.
Zoals vermeld is internet steeds belangrijker geworden voor de volksuniversiteiten en
hebben de meeste hun gegevens en aanbod uitgebreid weergegeven op een website.
Bij het in kaart brengen van hun aanbod is dan ook alleen gekeken naar de websites.
Het kunstzinnige cursusaanbod is niet alleen geturfd per hoofddiscipline (beeldend,
muziek, theater, dans, audiovisueel en literair), maar ook naar daarbinnen te onderscheiden subdisciplines. De cursussen voor kunstbeoefening vallen bij de volksuniversiteiten grotendeels onder wat men hobbycursussen noemt, maar voor de zekerheid is ook
gespeurd naar kunstzinnige cursussen onder de kopjes culinair, taal en ‘mens & maatschappij’. Tevens is gekeken naar andere faciliteiten die volksuniversiteiten aanbieden,
zoals losse workshops en zaalverhuur.
De elf volksuniversiteiten bieden allemaal cursussen in beeldende kunst aan, het frequentst teken- en schildercursussen (negen van de elf). Verder zijn er vaak cursussen
interieurvormgeving en -architectuur (zes van de elf). Slechts één van deze elf volksuniversiteit biedt boetseer- en beeldhouwcursussen aan, terwijl dit bij centra voor
de kunsten vaak een groot aandeel vormt in het cursusaanbod. Daarnaast heeft één
volksuniversiteit een modecursus. Ook in de discipline audiovisueel bieden alle volksuniversiteiten cursussen aan, vooral (digitale) fotografie (tien van de elf) en digitale
beeldbewerking (zeven van de elf). Drie volksuniversiteiten hebben film- en videocursussen. Drie van de elf volksuniversiteiten bieden een cursus creatief schrijven aan. Het
aspect van ontmoeting speelt hier ook weer een grote rol. Tijdens die ontmoetingen
geeft men elkaar feedback en wisselt men informatie uit, waarmee men individueel weer
138

TK2_07.indd 138

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

verder werkt. Dit wordt benadrukt in de omschrijving van een cursus Schrijven van verhalen: ‘Opdrachten worden behandeld, verhalen uitgewisseld en besproken. De nadruk
ligt op de zelfwerkzaamheid. Eenmaal in de drie weken is er een bijeenkomst.’ De
goede respectievelijk redelijke vertegenwoordiging van audiovisuele en literaire vorming op volksuniversiteiten is opvallend aangezien ze op de centra voor de kunsten de
twee minst voorkomende disciplines zijn. Omgekeerd is er op het gebied van muziek
weer nauwelijks aanbod bij de elf volksuniversiteiten. Dit is opvallend omdat het met
beeldende vorming muziek de meest beoefende kunstdiscipline in Nederland is. Eén
volksuniversiteit biedt een zangcursus en een andere een samenspelcursus aan. Het
cursusaanbod theater is er nog geringer, één grote volksuniversiteit heeft een grimecursus. In dans hebben drie van de elf volksuniversiteiten een cursus, maar geen enkele in
moderne dans of klassiek ballet. Gevonden zijn cursussen internationale (volks)dans en
salsa, alsook een workshop buikdansen.
Volksuniversiteiten richten zich dus hoofdzakelijk op beeldende en audiovisuele
vorming. Centra voor de kunsten richten zich hoofdzakelijk op muziek, beeldende
vorming en dans. Deze verschillen in het aanbod komen hoogstwaarschijnlijk voort
uit de ontstaansgeschiedenis en tradities van beide type instellingen. Veel centra
voor de kunsten immers zijn ontstaan uit muziekscholen of creativiteitscentra.
Volksuniversiteiten hebben een lange traditie in de nadruk op technische, ambachtelijke
vaardigheden en de reflectie op kunst. Met name de reflectie op het eigen werk komt
terug in de cursussen audiovisueel en literair. Een mogelijk remmende factor voor
volksuniversiteiten om muziek en dans aan te bieden, kan zijn dat er al een groot aanbod
was bij de gesubsidieerde en particuliere muziek- en dansscholen en bij privédocenten.
Bovendien zijn kinderen verreweg de grootste groep van leerlingen aldaar, terwijl
volksuniversiteiten zich richten op volwassenen.
Naast cursussen op het vlak van kunstbeoefening bieden de volksuniversiteiten vooral
veel reflectieve cursussen, zoals kunstgeschiedenis/-beschouwing en muziekgeschiedenis. Bij één instelling ontbreekt dit aanbod, terwijl de andere tien juist veel reflectieve
cursussen hebben.
Volksuniversiteiten hebben naast een cursorisch aanbod ook workshops en lezingen.
Tien van de elf onderzochte volksuniversiteiten bieden workshops aan, slechts één van
de elf had hierin ten tijde van het onderzoek geen aanbod. De workshops zijn een alternatief voor de wekelijkse cursussen, met wellicht een lagere drempelvoor deelnemers die
zich niet voor een langere periode willen vastleggen.
Alle elf volksuniversiteiten bieden lezingen en excursies aan. De lezingen en excursies
variëren van Tuinonderhoud tot Fjodor Dostojevsky en van Duurzaam bouwen in Boxtel
tot Samen naar de opera. Daarnaast bieden de volksuniversiteiten weinig andere faciliteiten aan. Alleen bij de drie grote volksuniversiteiten kan men terecht voor bedrijfsuitjes en kinderfeestjes. Ook bieden zij de mogelijkheid tot een cursus of workshop
op maat. Verder is er bij twee instellingen de mogelijkheid tot het huren van lokalen
voor cursussen en vergaderingen. Waar de centra voor de kunsten zich steeds meer ook
richten op activiteiten naast het reguliere cursusaanbod (zoals aanbod voor scholen,
kinderfeestjes, kinderopvangorganisaties, professionele vooropleidingen en projecten),
139

TK2_07.indd 139

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

richten de volksuniversiteiten zich vooral op het cursusaanbod zelf, aangevuld met
lezingen en excursies.
De Volksuniversiteit in Alphen aan den Rijn
De Volksuniversiteit in Alphen aan den Rijn is een stichting, gerund door vrijwilligers,
met een parttime administratieve kracht in dienst. Voor het verzorgen van cursussen
sluit de Volksuniversiteit een ‘overeenkomst van opdracht’ met gekwalificeerde docenten. Het kantoor van de Volksuniversiteit is gevestigd in een vroeger noodlokaal van
een basisschool. De cursussen vinden plaats op verschillende locaties, zoals een school
voor voortgezet onderwijs, een school voor mbo en een wijkcentrum. In de bibliotheek
vinden de lezingen plaats. De Volksuniversiteit streeft naar een definitieve voorziening
in de huisvesting.
Het programma boekje 2008/’09 geeft een overzicht van alle cursussen van de Volksuniversiteit. De Volksuniversiteit Alphen aan den Rijn had in 2008/’09 cursusaanbod in de
categorieën talen, beweging & gezondheid, kennis & kunst, lezingen/beeldpresentaties/
excursies, creatief & hobby, mens & maatschappij, en workshops. Voor kunstbeoefening
is alleen de categorie creatief & hobby relevant, de categorie kennis & kunst omvat uitsluitend receptieve cursussen. De categorie creatief & hobby kent cursussen beeldend,
culinair, fotografie, groen en overig, waarvan alleen beeldend en fotografie betrekking
hebben op kunstbeoefening (tabel 3.9).
Tabel 3.9
Aanbod Volksuniversiteit Alphen aan de Rijn in cursusjaar 2008/’09

categorie

gemiddeld aantal
cursusuren

gemiddelde cursusprijs per uur
cursus

beeldend

13 uur en 30 minuten

€ 6,23

fotografie

12 uur

€ 5,33

aquarelleren voor gevorderden
tekenen en schilderen voor beginners en
gevorderden
aquarelleren voor beginners en gevorderden
mandala tekenen – basis
mandala tekenen – vervolg
schilderen met was
werken met speksteen
mozaïeken voor beginners en gevorderden
boetseren
nana’s maken
fotografie voor beginners
fotografie voor gevorderden

Bron: Programmaboekje Volksuniversiteit Alpen aan den Rijn 2008/’09

De duur van de cursussen varieert sterk, van 5 tot 27 uur per cursus, verdeeld over 2 tot
12 bijeenkomsten. Gemiddeld duren de cursussen 12 uur. Om de prijzen van de cursussen
140

TK2_07.indd 140

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

te kunnen vergelijken is kostprijs per uur berekend (tabel 3.9). Bij de cursus tekenen en
schilderen vermeldt het programmaboekje een overzicht van het materiaal dat een cursist zelf mee moet brengen, en dus zelf moet aanschaffen.
Voor informatie over cursisten is het jaarverslag 2007/’08 geraadpleegd en een gesprek
gevoerd met de heer Ammerlaan, bestuursvoorzitter van de Volksuniversiteit Alphen aan
den Rijn. In dat seizoen gingen diverse aangeboden cursussen niet door wegens gebrek
aan aanmeldingen. Vaak betrof het vervolgcursussen op de in tabel 3.10 vermelde cursussen. De categorie beeldend kende de meeste cursussen en cursisten, te weten 12 cursussen en 125 deelnemers, de categorie fotografie 6 cursussen en 79 deelnemers (tabel 3.10).
Het gros van de cursisten is tussen de 45 en 50 jaar.
Tabel 3.10
Aantal deelnemers per cursus van Volksuniversiteit Alphen aan den Rijn in cursusjaar 2007/’08
categorie

aantal deelnemers totaal

beeldend

125

fotografie

79

cursus
nana’s maken
werken met speksteen
mozaïeken
mandela tekenen: basis
tekenen en schilderen voor beginners en gevorderden
schilderen met was
aquarelleren voor gevorderden
altered canvas
boetseren
fotografie voor beginners
fotografie voor gevorderden

aantal deelnemers
per cursus
23
21
19
13
12
12
10
9
6
57
22

Bron: Jaarverslag Volksuniversiteit Alpen aan den Rijn 2007/’08

Eén van de belangrijke partners van de Volksuniversiteit is de Bibliotheek Rijn en Venen.
Er is regelmatig overleg en de Volksuniversiteit maakt gebruik van de Bibliotheek
als locatie voor lezingen en exposities van werk voortkomend uit hun cursussen.
De Bibliotheek blijkt voor de Volksuniversiteit een ideale plek om cursisten te werven. Verder is er structureel overleg met Parkexpresie en met de Streekmuziekschool.
Dit overleg is bedoeld om elkaar op de hoogte te houden van de activiteiten die men
organiseert, om overlap te voorkomen. Er zijn in Alphen aan den Rijn concrete plannen voor het bouwen van een cultuurhuis, waarin de Volksuniversiteit, de Bibliotheek,
Kunstverdieping, de muziekschool en het gemeentelijk archief gehuisvest gaan worden.
Resumerend: volksuniversiteiten bieden volwassenen de mogelijkheid om zich verder
te ontwikkelen. Ze hebben een breed cursusaanbod op het gebied van talen, koken,
computer, maatschappij en hobby’s. Vooral de grote volksuniversiteiten hebben onder
die laatste noemer menige cursus kunstbeoefening, vooral in de disciplines beeldend en
141

TK2_07.indd 141

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

audiovisueel (met name digitale fotografie). Cursussen in muziek, theater, schrijven en
dans zijn daarentegen schaars, al zijn schrijfcursussen er desondanks naar verhouding
goed vertegenwoordigd. Vrijwel alle volksuniversiteiten hebben reflectieve cursussen
(kunstgeschiedenis en -beschouwing). Daarnaast zijn er in mindere mate lezingen en
excursies, en slechts weinig verdere activiteiten en faciliteiten. De Volksuniversiteit van
Alphen weerspiegelt deze landelijke kenmerken grotendeels. Het aanbod beperkt zich
tot cursussen beeldend en fotografie, aangevuld met lezingen en met exposities van
cursusgroepen in de bibliotheek.
3.4

Bibliotheken

Het landelijke beeld
De eerste openbare bibliotheken in Nederland werden opgericht in het begin van de
twintigste eeuw, toen nog ‘leeszalen’ genoemd. Het aantal bibliotheken daalde van 544
in 1999 tot 202 (met ruim 1000 filialen) in 2007 (cbs 2009). Ook de collectie en de uitleningen nemen in dezelfde periode flink in aantal af: het gezamenlijk aantal items in de
collectie gaat van 43 naar 34 miljoen en het aantal uitleningen van 158 naar 125 miljoen.
Het aantal gebruikers is echter stabieler. In 1999 waren er 4,3 miljoen ingeschreven
gebruikers; sinds 2005 handhaaft het aantal leden zich op iets meer dan vier miljoen
mensen, waarvan ruim de helft jonger dan achttien jaar. Een mogelijke verklaring voor
het grote aandeel jongeren is dat zij meestal gratis lid zijn. Gemeentelijke subsidies zijn
de belangrijkste inkomstenbron van de bibliotheken (75% van de totale inkomsten),
inkomsten van gebruikers vormen 14% van de totale inkomsten. De overige inkomsten
zijn vooral provinciale en andere subsidies. De bibliotheken zijn verenigd in de Vereniging van Openbare Bibliotheken (vob).
De vob en cbs verzamelen gegevens over het aantal uitleningen, maar de rubricering daarvan is niet geschikt voor gegevensverzameling over uitleen met betrekking
tot kunstbeoefening. De enige bruikbare rubriek is bladmuziek. Sinds 2000 is er een
constante afname van het aantal uitleningen van bladmuziek van bijna 600.000 naar
400.000 in 2007. Dit is in lijn met de afname die hiervoor is geschetst. In vergelijking
daarmee: de uitleningen van audiovisueel materiaal daalt van 6,8 miljoen in 1999 naar
5,6 miljoen in 2007 (alle gegevens cbs StatLine 2009).
Sinds 2002 loopt het traject ‘bibliotheekvernieuwing’, want ‘de veranderingen in de
demografie en in de omloopsnelheid van informatie en in mediagebruik – veroorzaakt
door de opkomst van nieuwe media en communicatietechnieken – hebben grote gevolgen voor functioneren en bereik van de openbare bibliotheken’ (Raad voor Cultuur
2008). In het begin van dit traject ging men uit van vijf kernfuncties van de bibliotheken:
warenhuis van kennis en informatie, centrum voor ontwikkeling en educatie, encyclopedie van kunst en cultuur, inspiratiebron van lezen en literatuur, alsook podium voor
ontmoeting en debat. Begin 2008 verschenen een rapportage van de Stuurgroep Bibliotheken (Stuurgroep Bibliotheken 2008) en het scp-rapport De Openbare bibliotheek tien
jaar van nu (Huysmans en Hillebrink 2008), waarin was onderzocht welke gevolgen demografische en technologische veranderingen hebben voor de functies van de bibliotheek.
Op basis van deze rapportages stelt de minister van oc w dat het vernieuwingsproces
142

TK2_07.indd 142

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

met vijf functies tot een zeer gevarieerd en diffuus aanbod van activiteiten en diensten
heeft geleid. De minister ziet hierin een bedreiging en bepleit een aanscherping van de
functies van de bibliotheken, met de nadruk op informatie, educatie en lezen. De Raad
voor Cultuur onderschrijft deze prioritering van de minister, aangezien deze kernfuncties bijdragen aan ‘democratisch burgerschap’. De twee overige functies, te weten encyclopedie en podium acht de Raad eveneens van belang voor bibliotheken. De Raad vindt
echter wel dat deze twee functies zich het beste lokaal laten invullen en dat zij weinig
sturing of stimulans door rijksbeleid nodig hebben (Raad voor Cultuur 2008).
Deze visie komt overeen met het beeld dat Norma Verheijen van de vob (interview
28 april 2009) schetst van de huidige praktijk. Lezen, leren en informeren gelden als de
kerntaken van de bibliotheken in Nederland, kerntaken die in de praktijk met elkaar
samenhangen. Binnen dat lezen staan de literatuur, fictie en non-fictie centraal in het
aanbod van de bibliotheken. Daarnaast organiseren bibliotheken activiteiten als lezingen van literaire schrijvers, voorleesmiddagen, voordrachten en poëziewedstrijden.
Vanuit hun informerende kerntaak zijn de bibliotheken ook steeds meer de plek waar
een overzicht te vinden is van het lokale culturele aanbod, of in ieder geval van de lokale
culturele aanbieders. Sporadisch worden bibliotheken, met name in grote steden,
gehuisvest in multifunctionele gebouwen, waar bijvoorbeeld oefenruimtes zijn of kleine
theaterzalen. Particulieren, bijvoorbeeld bandjes, maar ook lokale culturele aanbieders
kunnen dan gebruikmaken van deze faciliteiten. Maar lezen staat in de activiteiten van
de bibliotheken centraal. De vob voorziet dat de bibliotheek een spin wordt in het web
van het lokale culturele aanbod en vaker gehuisvest zal zijn in multifunctionele gebouwen, al dan niet samen met andere lokale culturele instellingen: ‘Maar de kerntaak blijft
hetzelfde: leren, lezen en informeren. Daar ligt de expertise van de bibliotheken’.
Vooral op het platteland komt de gezamenlijke huisvesting van een bibliotheek met
andere culturele en/of maatschappelijke organisaties steeds vaker voor. Een specifieke
vorm daarvan is het cultuurhuis (zie § 3.8.5). Het stimuleringsbeleid van de brede school
heeft ook vaak de combinatie van een bibliotheek met een school als resultaat. Sinds
2000 is het aantal brede scholen snel gestegen naar 1000; het ministerie van oc w streeft
naar een aantal van 1600 in 2011 (www.bredeschool.nl). Hoeveel bibliotheken in een
brede school gehuisvest zijn c.q. worden is niet bekend.
Gezien de taakopvatting van de bibliotheken, waarin weinig aandacht is voor kunstbeoefening, is afgezien van een uitgebreid onderzoek naar mogelijkheden tot actieve
kunstbeoefening in de instellingen. Ook is het niet mogelijk gebleken een landelijk
beeld te geven van het aantal uitleningen in relatie tot kunstbeoefening. Wel is ter
verificatie het aanbod van enkele bibliotheken die bekend staan om hun brede en
multifunctionele taakopvatting nader onderzocht, door de website te bekijken en
hen telefonisch te benaderen. Het gaat om de openbare bibliotheken van Amsterdam,
Delft, Tilburg, Almere en Rotterdam. Daarbij is hen het algemene beeld voorgelegd en
is gevraagd wat bij hen de activiteiten en de mogelijkheden tot kunstbeoefening zijn.
De woordvoerders van deze vijf bibliotheken bevestigen de geldigheid van het algemene
beeld, maar geven elk aan dat hun eigen bibliotheek wat breder opereert.

143

TK2_07.indd 143

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

De nieuwe hoofdvestiging van de Openbare Bibliotheek Amsterdam (oba) is een eyecatcher. Uiteraard staat de boeken- en multimediacollectie centraal, het complex heeft
evenwel meer de uitstraling van een sjiek warenhuis dan een klassieke bibliotheek. Het
Theater van ’t Woord is een film- of theaterzaal voor maximaal 260 personen en kan
gehuurd worden door organisaties met doelstellingen op het gebied van informatie,
educatie, cultuur en ontmoeting. Uitvoeringen door amateurgroepen behoren dus ook
tot de mogelijkheden. De hoofdvestiging heeft tevens een expositiehal van 300 m2,
daarnaast zijn er jaarlijks meer dan 500 exposities in alle vestigingen tezamen. De oba
programmeert deze exposities zelf, maar iedereen kan voorstellen indienen. Met betrekking tot kunstbeoefening biedt de oba dus met name mogelijkheden wat betreft presentaties. De vertelkunst komt aan bod in het maandelijks Open Podium (waar iedereen iets
mag vertellen in maximaal tien minuten) en in de Vertelmuur, een multimediaproject
waarin volksverhalen worden verzameld en waaraan in de toekomst ook bezoekers hun
verhaal kunnen toevoegen.
dok, de bibliotheek in Delft, is een fusie van de openbare bibliotheek, Kunstcentrum
Delft (Kunstuitleen) en de DiscOtake. De instelling presenteert zich als modern uitleen(boeken, multimedia, beeldende kunst) en informatiecentrum. In de bibliotheek zijn
vaak exposities van amateurkunstenaars. Naast lezingen zijn er ook optredens van Delftse amateurs, maar er is geen cursusaanbod met actieve kunstbeoefening. De bibliotheek
streeft er ook niet naar om dit in huis te halen. Daar waar mogelijk en gewenst werken ze
wel samen met andere lokale culturele instellingen.
Dit laatste geldt ook voor de bibliotheek in Almere. Twee keer in de maand vindt daar een
Zinderende Zondag plaats, waarop mensen allerlei workshops kunnen volgen in de bibliotheek, zoals musical, knutselfrutsel, biografie schrijven en fotograferen. De docenten
voor deze workshops werken bij andere culturele instellingen of zijn particuliere docenten.
De bibliotheek van Tilburg, oftewel de Bibliotheek Midden-Brabant, deelt zijn locatie
met het Cursushuis Midden-Brabant. Op de website van de Bibliotheek is het aanbod van
het Cursushuis geïntegreerd, maar het betreft een aparte stichting op dezelfde locatie.
Het Cursushuis is de opvolger van de Volksuniversiteit Tilburg en biedt een met grote
volksuniversiteiten vergelijkbaar cursusaanbod, deels in samenwerking met andere
cursusaanbieders, zoals Factorium en Fontys Hogescholen. Een deel van de cursussen
vindt plaats in de lokalen van de Bibliotheek Midden-Brabant. Ook anderen kunnen
daar lokalen en ruimtes huren. Daarnaast heeft het gebouw nog een expositieruimte en
een theaterzaaltje. Hier kunnen ook tentoonstellingen respectievelijk uitvoeringen van
kunstbeoefenaars plaatsvinden. De Bibliotheek Midden-Brabant functioneert als een
centrale wegwijzer voor informatie en educatie in de regio.
De bibliotheek in Rotterdam heeft een eigen bibliotheektheater. Op dit podium worden
voorstellingen van lokale culturele aanbieders, professioneel dan wel amateurs, geprogrammeerd. Ook is hier iedere eerste zaterdag van de maand Filmblik: dan wordt een
film getoond die nieuw is in de collectie van de bibliotheek. Verder zijn er in de centrale
bibliotheek lezingen, debatten en uitzendingen van radio Rijnmond. De Rotterdamse
cursusmarkt is ook in de bibliotheek. Zo’n 35 cursusaanbieders tonen hun aanbod.
Dit gaat van didgeridoo en spiritualiteit tot talen, inburgering, creatieve cursussen en
144

TK2_07.indd 144

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

workshops. De website van de bibliotheek toont een uitgebreide agenda van allerlei
(culturele) activiteiten in de bibliotheek. Dit beeld bevestigt dat de bibliotheek als locatie
en informatiepunt een belangrijke rol speelt voor (culturele) activiteiten in Rotterdam,
maar zelf alleen activiteiten organiseert die passen bij lezen, leren en informeren.
Bibliotheek Rijn en Venen
In oktober 2006 fuseerden de bibliotheken in Alphen aan den Rijn, Roelofarendsveen,
Rijnwoude, Koudekerk aan den Rijn, Nieuwkoop, Ter Aar en Zoeterwoude-dorp tot de
bibliotheek Rijn en Venen. Er zijn in Alphen aan den Rijn twee vestigingen van die bibliotheek: de centrale vestiging en een vestiging in de wijk Ridderveld. Per 31 december 2007
omvatte de formatie 24 fte. Daarnaast zijn er veel vrijwilligers werkzaam in de bibliotheek. In 2007 waren dit er in totaal 135.
In Alphen is 30% van de bevolking lid van de bibliotheek (Zoutman en Van den Andel
2005), iets meer dan het Nederlands gemiddelde van 26%. Ten opzichte van 2002 is het
aantal leden met 4,5% gedaald. Wel komen er steeds meer klanten voor het raadplegen
van digitale informatie, zoals websites en databanken. Het aantal bezoekers is jaarlijks
bijna 400.000. Klanttevredenheidsonderzoek wijst uit dat de bibliotheek bij gebruikers
hoog aangeschreven staat. In het collegeprogramma 2006-2010 van de gemeente Alphen
aan den Rijn staat over de bibliotheek: ‘De gemeente wil de kwaliteit van de bibliotheekvoorziening verbeteren. Voor de bibliotheek wordt een vernieuwingsproces ingezet
waardoor inwoners tegen een redelijke contributie toegang blijven krijgen tot kennis
in vele verschijningsvormen. Volgens een op te stellen vernieuwingsagenda worden de
functies van de bibliotheek verder vormgegeven: ontmoetingsplaats, cultuur-, gezondheids- en jongereninformatiepunt en ondersteuner van educatie’. In het beleidsplan
van Bibliotheek Rijn en Venen 2008 tot 2012 wordt de ambitie van de bibliotheek als
volgt omschreven: ‘In 2012 neemt de bibliotheek Rijn en Venen in de lokale samenleving
in het werkgebied een centrale positie in op het gebied van informatie, educatie, cultuurverspreiding en ontspanning’. De invulling van ‘cultuurverspreiding’ wordt gespecificeerd als: ‘een aantrekkelijk podium voor cultuur, ontmoeting en maatschappelijk
debat. [...] Ontwikkelen en uitvoeren van een cultureel programma voor volwassenen
waar mogelijk in samenwerking met anderen. Vaststellen en uitvoeren van een jaarlijks
activiteitenprogramma voor individuele leden op het terrein van kunst en cultuur,
lezen en leesbevordering en ontmoeting en debat.’ De website van de bibliotheek geeft
informatie over hoe dit in 2009 in de praktijk is gebracht. De bibliotheek organiseert
activiteiten op het gebied van leesbevordering: de peutermaand, kinderboekenjury,
voorleeswedstrijden. Ook zijn er regelmatig exposities in de bibliotheek en vinden de
lezingen van de Volksuniversiteit er plaats, alsook leeskringen, makkelijk lezen plein en
nationale voorleesdagen. Al deze culturele activiteiten zijn primair receptief. De bibliotheek biedt beperkte mogelijkheden voor de kunstbeoefenaar. Er zijn ruimtes waar ze
hun beeldende werk kunnen exposeren, dat doen bijvoorbeeld de cursisten van de volksuniversiteit. Daarnaast organiseert de bibliotheek incidenteel en in samenwerking met
andere partijen activiteiten voor kunstbeoefenaars. Met Alphoto, een lokale fotoclub,
werd in 2009 een fotowedstrijd georganiseerd met als thema Romeinen, in het kader
van het provinciaal jaar van de Limes (Romeinse grenzen). Ook was er een expositie van
145

TK2_07.indd 145

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

schilderijen van Atelier De Schuur uit Woerden (een atelier voor mensen met een verstandelijke beperking) met als titel Taal en tekens.
De Volksuniversiteit is al genoemd als een belangrijke partner, die de bibliotheek
gebruikt als locatie voor lezingen en exposities van werk uit cursussen. De bibliotheek
neemt deel aan het afstemmingsoverleg tussen de culturele instellingen in Alphen aan
den Rijn (met Parkexpressie, de Volksuniversiteit en de muziekschool) en krijgt volgens
de plannen plaats in het nieuw te bouwen Cultuurhuis, met de muziekschool, het archief
en de Volksuniversiteit. Incidenteel werkt de bibliotheek met andere samen, vaak in de
vorm van het bieden van een locatie voor activiteiten. Slechts in enkele gevallen gaat het
dan om activiteiten betreffende kunstbeoefening.
Resumerend zijn de rol en het aanbod van de bibliotheken op het vlak van kunstbeoefening beperkt. Voor zover er aanbod is, bestaat er altijd een connectie met literatuur en
betreft het vaak korte activiteiten, zoals eenmalige workshops, korte schrijverscursussen
en dichtwedstrijden. Wel is de trend dat de bibliotheek vanuit haar informerende taak
het publiek de weg wijst in het lokale culturele aanbod. In sommige gemeenten zijn of
worden bibliotheken geherhuisvest in multifunctionele gebouwen, soms met andere
lokale culturele aanbieders, waaronder veelal de kunstuitleen. Een specifieke vorm daarvan is het cultuurhuis, dat nog nader aan de orde komt.
De bibliotheek van Alphen aan den Rijn is vooral een wegwijzer voor het culturele aanbod. Er is een afstemmingsoverleg met andere culturele instellingen en in het geplande
Cultuurhuis zal de bibliotheek samen met andere culturele instelling onder één dak
komen. De verwachting is dat dit de samenwerking zal intensiveren.
3.5

Jeugdtheaterscholen

Het landelijke beeld
Een jeugdtheaterschool is een plek waar kinderen en jongeren van 6 tot 26 jaar theatrale
vaardigheden kunnen ontwikkelen. Het is een ontmoetingsplek waar deze doelgroep
zich thuis voelt. Naast cursussen waarin de vaardigheden worden getraind, werkt men
in jeugdtheaterscholen ook altijd aan producties die in het openbaar opgevoerd worden. De eerste jeugdtheaterschool werd in 1985 in Rotterdam opgericht: Jeugdtheater
Hofplein. Al snel volgden andere, alle geïnitieerd door gedreven theatermakers die
met kinderen en jongeren theater willen maken en daarvoor geen ruimte zien bij de
bestaande instellingen. In 2003 waren er naar schatting 45 jeugdtheaterscholen met
circa 10.000 deelnemers. Inmiddels is het aantal gegroeid tot circa 65, waar zo’n 20.000
kinderen en jongeren actief zijn. Een verschil met een regulier centrum voor de kunsten
is, behalve de leeftijdsafbakening tot 26 jaar, dat een jeugdtheaterschool een meerjarig
traject aanhoudt. Ruim dertig jeugdtheaterscholen zijn onderdeel van een centrum voor
de kunsten; de andere 35 scholen zijn zelfstandige organisaties. Door samenwerking met
andere kunsteducatieve organisaties kan het aanbod breder zijn dan alleen theater.
Theaterwerk.nl, de toenmalige landelijke ondersteuningsinstelling amateurtheater
(inmiddels opgegaan in Kunstfactor), inventariseerde in 2001/’02 de stand van zaken bij
de jeugdtheaterscholen.
146

TK2_07.indd 146

7-6-2010 16:31:49

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Figuur 3.20
Vestigingsplaatsen Jeugdtheaterscholen in Nederland

jeugdtheaterschool
binnen een CVK
zelfstandige
jeugdtheaterschool

Bron: Cultuurnetwerk Nederland (Vereniging van Jeugdtheaterscholen, stand 2009).

De situatie was destijds niet al te rooskleurig. Tien scholen draaiden zowel inhoudelijk
als randvoorwaardelijk goed. Bij de overige scholen ontbrak het zeker niet aan enthousiasme en idealisme, maar was er nogal eens sprake van onderbetaling van personeel,
ondoorzichtige en onprofessionele bedrijfsvoering en inhoudelijke tekortkomingen.
Het vsb Fonds en het ministerie van oc w legden in 2003 één miljoen euro bij elkaar
voor een kwaliteitsverbeteringtraject. Deze top-regeling (Toekomst op de Planken)
werd in 2008 succesvol afgesloten. Een groot deel van de jeugdtheaterscholen had
geparticipeerd in dit traject en was beter gaan functioneren (Meima en Droog 2008).
Momenteel ondersteunt Kunstfactor de jeugdtheaterscholen. Ook Kunstconnectie, de
147

TK2_07.indd 147

7-6-2010 16:31:49

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

branchevereniging van instellingen voor kunsteducatie en -beoefening, is een samenwerkingspartner. De gezamenlijke jeugdtheaterscholen in Nederland hebben voor een
gezamenlijke toekomst en versterking van de sector in 2008 de Stichting Netwerk Jeugdtheaterscholen (snj ts) opgericht. snj ts doet dat door belangenbehartiging, kwaliteitsontwikkeling, het bieden van een overlegstructuur en profilering van de sector.
Het aanbod van jeugdtheaterscholen die onderdeel zijn van centra voor de kunsten was
eerder in dit hoofdstuk in de analyse van die centra opgenomen. Van de 34 zelfstandige
jeugdtheaterscholen is via de websites het aanbod geïnventariseerd. Uiteraard bieden
alle theatereducatie en -productie voor kinderen en jongeren. Veel scholen melden ook
losse projecten en workshops. Drie ervan verhuren zalen en oefenruimtes. Incidenteel is
er aanbod voor scholen en sociaal-cultureel werk. Twee scholen verzorgen een professionele vooropleiding. In een aantal gevallen deelt een amateurtheatergroep het gebouw
(of de moederorganisatie) met de jeugdtheaterschool. Sommige jeugdtheaterscholen
bieden danscursussen of cursussen op het gebied van film en media. In jeugdtheaterscholen doen kinderen en jongeren ervaring op met alle aspecten van theater. Hoewel
er eisen worden gesteld en deelnemers zich langdurig, soms zelfs meerdere jaren,
verbinden aan een activiteit, is het voor vele jongeren aantrekkelijk, juist door de experimentele, informele, maar ook ambitieuze en uitdagende omgeving en de concrete
productie als eindresultaat.
Zeeland en Friesland kennen elk één jeugdtheaterschool, voor de gehele provincie
(­figuur 3.20). In de andere provincies zijn meerdere theaterscholen, waarbij de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Noord-Brabant duidelijk meer jeugdtheaterscholen
tellen dan de rest. We zien hier dezelfde correlatie tussen de bevolkingsdichtheid en
aantal instellingen per 1000 km2 als bij de centra voor de kunsten (zie figuur 3.14),
­alleen is het aantal jeugdtheaterscholen in Utrecht en in mindere mate in Gelderland en
Overijssel dan verhoudingsgewijs weinig.
Stichting Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland
De Stichting Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland is gevestigd in Gouda, en verzorgt tevens
het aanbod voor de gemeenten Leiden, Capelle a/d IJssel, Gorinchem en Alphen aan
den Rijn. Deze gemeenten subsidiëren samen met de provincie het Jeugdtheaterhuis.
De gemeente Alphen aan den Rijn droeg in 2005 23.000 euro bij. In de vijf lesplaatsen
volgen wekelijks bijna 1000 leerlingen toneel-, zang- en bewegingslessen. In Alphen aan
den Rijn gebeurt dat in het Ashram College. In 2005 telde men 220 deelnemers. De centra voor de kunsten in Alphen verzorgen geen theatereducatie, dus is er geen overlap met
deze instellingen.
Het Jeugdtheaterhuis laat de leerlingen (7 t/m 20 jaar) kennismaken met theater, maar
ook met stemvorming, zang, dans en beweging. Er is een leerplan ontwikkeld waarin
leerlingen gedurende een periode van tien jaar ieder seizoen een ander lesprogramma
aangeboden krijgen. Jonge leerlingen beginnen met Speelleerklassen waarin zij in
25 lessen van 1,5 uur de basisbeginselen van het theater leren kennen. Oudere leerlingen
die langer op les zitten, kunnen lessen volgen met steeds meer verdieping. De Speel148

TK2_07.indd 148

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

leerklassen gaan over in Opleidingsklassen voor jongeren vanaf 12 jaar en vervolgens in
Productieklassen en werkplaatsen voor jongeren vanaf 14 jaar. De lesduur wordt langer
en loopt op tot gemiddeld vier uur les per week. Aan het eind van het lesseizoen is er een
presentatie of productie. De tarieven variëren naar leeftijd, niveau en lesduur van ongeveer € 3,50 tot € 4,60 per lesuur. Het Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland is daarmee voordeliger dan de centra voor de kunsten, die gemiddeld ongeveer € 5,60 per uur rekenen voor
theaterklassen en -producties.
In het theaterseizoen 2009/’10 brengt het Jeugdtheaterhuis een grote familievoorstelling
in diverse theaters in Zuid-Holland. ‘Jan Steenstraat 1’ is een voorstelling met muziek en
dans, gespeeld door ruim 40 jongeren en enkele volwassen acteurs. Rondom de voorstelling zijn educatieve projecten ontwikkeld die in samenwerking met schouwburgen,
scholen en bibliotheken worden uitgevoerd. Zo kunnen leerlingen van de groepen 7 en 8
een weekend meespelen in de voorstelling. In Alphen aan den Rijn zijn drie basisscholen
benaderd en per school zijn twintig leerlingen geselecteerd om mee te spelen. Ze gaan
twee weken een intensief repetitieprogramma volgen onder begeleiding van docenten
van het Jeugdtheaterhuis. Voor deze specifieke voorstelling is subsidie verleend door de
provincie Zuid-Holland en het Prins Bernard Cultuurfonds.
Het voorbeeld van Alphen aan den Rijn illustreert hoe bepalend de regionale situatie is
voor de infrastructuur. Dat Parkexpressie geen theateraanbod heeft, staat waarschijnlijk in relatie tot de gemeentelijk ondersteunde dependance van de Jeugdtheaterschool
Zuid-Holland. De vraag naar volwassenenaanbod theatereducatie is over het algemeen te
klein om op zichzelf te kunnen draaien.
3.6

Theater- en danswerkplaatsen

Het landelijke beeld
Werkplaatsen zijn instellingen met als doel amateurkunst te ontwikkelen door het
aangaan van productieve en creatieve samenwerkingsverbanden. Deze samenwerkingsverbanden leiden tot de ontwikkeling en eventueel presentatie van vernieuwende of
experimentele activiteiten door amateurkunstenaars, al dan niet begeleid door professionals. De activiteiten zijn samen te vatten in vijf kernfuncties: zichtbaar maken,
verbinden, ondersteunen, ontwikkelen en maken. Het belangrijkste doel van werkplaatsen is ontwikkeling van amateurkunstenaars door ontmoeting met en inspiratie van
professionele kunstenaars en makers. In Nederland zijn er, afhankelijk van de definitie,
zo’n 15 tot 25 theater- en danswerkplaatsen. Zij bieden elk een thuisbasis voor een of
meer groepen van tien tot twintig deelnemers.
In het amateurtheater- en dansveld zijn de eerste werkplaatsen in de jaren tachtig
ontstaan. Ze bieden net als de professionele werkplaatsen ruimte aan kunstenaars
om te repeteren en artistiek onderzoek te doen. In de professionele podiumkunsten
onderscheidt men daarnaast de productiehuizen, die er mede op gericht zijn om
producties te realiseren die worden gepresenteerd aan het publiek. Bij de amateur­
theater- en danswerkplaatsen lopen deze twee functies door elkaar en is vaak sprake
van zowel repetitie- en cursusruimte als presentatiepodium. Daarnaast kunnen de

149

TK2_07.indd 149

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

werkplaatsen andere functies vervullen zoals cursusaanbieder, festivalorganisator,
servicepunt, enzovoort.
De werkplaatsen zijn veelal samenwerkingsverbanden tussen verschillende partijen.
Initiatiefnemers kunnen kunstenaars, scholen, centra voor de kunsten of organisaties
voor amateurkunst zijn. Samenwerking is een belangrijke meerwaarde. Zij verbinden
verschillende individuen, groepen en instellingen door inspiratie, innovatie en synergie. Deze samenwerking is vooral profijtelijk voor singles, niet aan een club of instelling
gebonden individuele amateurs die van project naar project hoppen, en vreemdgangers,
wel gebonden amateurs die daarnaast ook deelnemen aan losse projecten (Kolen-van
Loon et al. 2008a).
Ook als werkplaatsen een onderdeel vormen van centra voor de kunsten, is er sprake van
een onderscheiden scholing en ontwikkeling. In plaats van cursussen te volgen, ontwikkelen de deelnemers van werkplaatsen zich door zelf producten te maken met behulp
van coaching en peer education. Dit is een aantrekkelijke vorm voor twee soorten doelgroepen. Ervaren leerlingen/amateurs hebben na enkele jaren scholen niet zozeer behoefte
aan nieuwe vaardigheden en willen zich met mensen van vergelijkbaar niveau artistiek
verder ontwikkelen en grenzen verleggen. Ten tweede zijn werkplaatsen aantrekkelijk
voor doelgroepen die minder genegen zijn bij een centrum voor de kunsten te komen
of zich te binden aan een club of vereniging, zoals jongeren en allochtonen (Kolen-van
Loon et al. 2008a: 3).
Uit focusgroepen met medewerkers van theater- en danswerkplaatsen (Kolen-van Loon
et al. 2008a: 11) blijkt dat men zoekt naar verdere inhoudelijke verdieping en verbreding
van de kennis door de kruisbestuiving tussen professionals en amateurs. Samenwerking
met en mobiliseren van verschillende partijen acht men eveneens van belang. Men denkt
dat er goede kansen liggen voor doelgroepspecifieke werkplaatsen, zoals een urban
werkplaats. Verder is er behoefte aan een podium of podia waar jaarlijks nieuwe ontwikkelingen en producten gepresenteerd kunnen worden.
Het aanbod van de theater- en danswerkplaatsen richt zich op theater en dans voor kinderen, jongeren (vaak in combinatie met een jeugdtheaterschool) en/of volwassenen.
In 2008 waren er theaterwerkplaatsen in Groningen, Utrecht, Leeuwarden, Amsterdam,
Arnhem, Delft, Tilburg en Breda. Noord-Brabant telde acht centra voor de kunsten die
podiumdanseducatie aanboden onder de noemer danswerkplaatsen. Vanuit provinciale ondersteuningsinstellingen zijn er danswerkplaatsen in Limburg, Friesland en
Drenthe. Verder zijn er danswerkplaatsen of dansprojecten in onder meer Rotterdam,
Utrecht, Haarlem en Haarlemmermeer. Hoewel beperkt in aantal en aantal deelnemers,
zijn de theater- en danswerkplaatsen belangrijke ontwikkelplekken voor amateurs op
het gebied van theater en dans. Het gaat vaak om gevorderde amateurs die samen of in
nauwe samenwerking met professionals zich verder ontwikkelen in een informele leeromgeving.

150

TK2_07.indd 150

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Stichting Productiehuis Alphen aan den Rijn
Stichting Productiehuis Alphen aan den Rijn (pa) wil amateurtheater in al zijn
verschijningsvormen bevorderen en streeft ernaar elk jaar een hoogwaardige amateurtheaterproductie neer te zetten. Het betreft bewerkingen van klassiekers als ‘A Christmas
Carol’ en ‘It’s a wonderful life’. In 2010 wordt een zelf bedachte productie gemaakt over
de deportatie van 42 Alphense joden in 1942. pa wil bij elke productie samenwerken met
plaatselijke verenigingen, organisaties en scholen. De uitvoeringen vinden plaats in het
Parktheater, waar men gratis mag repeteren. Daarnaast wordt ook gerepeteerd in scholen die meewerken.
Het Productiehuis is ontstaan op initiatief van Nancy Ubert, de artistiek leider. ‘In
Alphen aan den Rijn was het amateurtheater eigenlijk doodgebloed, er was eigenlijk
niets meer. […] Toen heb ik contact gezocht met de directeur van het Parktheater en mijn
plan voorgelegd en gezegd dat ik er met de kerst voor kon zorgen dat zijn theater vol zat.
Dat geloofde hij […].’ De eerste productie was met de school van haar kinderen, waarvoor
zij zelf een theaterstuk schreef. Voor elke productie worden via oproepen in de media
deelnemers geworven. Zij betalen een spelersbijdrage waarvan de productiekosten
worden gefinancierd. Belangstellenden krijgen een auditie maar niet met de gedachte
om alleen de allerbeste aan te nemen: zo blijft verjonging in instroom gecontinueerd.
Ook alles eromheen wordt zelf aangepakt: techniek, kleding en decor. Medewerking
is op vrijwillige basis. Er zijn bij een productie zo’n 120 tot 150 mensen betrokken. De
gemeente verleent inmiddels subsidie aan de stichting. Het Productiehuis heeft een
projectmatige organisatiestructuur. Het productiehuis biedt naast de producties nog
enkele workshops theater aan, geen (langere) cursussen. De doelgroep betreft kinderen
en jongeren.
Er zijn in Nederland meer van dergelijke productiehuizen, hoeveel is echter niet bekend.
Hoewel er overeenkomsten zijn met theater- en danswerkplaatsen, zijn er ook verschillen. Bij een theater- of danswerkplaats is men gericht op verdieping en de verdere ontwikkeling van de amateurs en is er veelal ruimte voor experimenten. De productiehuizen
zijn in eerste instantie gericht op het maken van een productie, maar de ontwikkeling
van de amateur is veelal wel een belangrijk aandachtspunt. Het verschil met een amateurtheatervereniging is dat er geen ledenstructuur is, maar een werving van spelers en
deelnemers per productie. Ook de begeleiders wisselen in principe.
3.7

Sociaal-cultureel werk

Het landelijke beeld
In buurthuizen, jongerencentra, clubhuizen en wijkcentra bestaan doorgaans
laagdrempelige mogelijkheden tot kunstbeoefening, in de vorm van workshops, middagactiviteiten, projecten, cursussen en/of repetitie- en optreedmogelijkheden. In
de jongerencentra is met name veel aandacht voor hedendaagse muziek. Een actueel
aandachtspunt van het sociaal-cultureel werk is het betrekken van allochtonen bij de
Nederlandse maatschappij. Er is momenteel een grote voorkeur voor multiculturele
activiteiten.

151

TK2_07.indd 151

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Rond 1900 ontstonden de eerste volkshuizen en bewaarscholen, met als doel de leefsituatie van de arbeiders en werklozen te verbeteren. De meeste volkshuizen waren
gevestigd in industriële gebieden. Later, in de jaren dertig van de vorige eeuw, ging men
steeds meer met jongeren aan het werk. In Rotterdam werd het eerste jongensclubhuis,
de Arend, geopend in 1928. Na de Tweede Wereldoorlog komt de naam sociaal-cultureel werk in zwang. Naast de letterlijke wederopbouw ontstaan er voorzieningen ten
behoeve van het welzijn van bevolkingsgroepen, bijvoorbeeld jeugd- en jongerenwerk,
kleuteronderwijs, maatschappelijk werk, gezinszorg en onderwijsvoorzieningen zoals
huishoudelijk nijverheidsonderwijs en lager onderwijs. Het sociaal-cultureel werk krijgt
een enorme impuls door de stimulering en financiering van het ministerie van Cultuur,
Ruimtelijke ordening en Maatschappelijk werk (cr m) in de jaren 1965-1982. Dat ministerie is eveneens verantwoordelijk voor gehandicaptenvoorzieningen, kunst en cultuur,
kinderopvang, basiseducatie, minderheden, sport en milieu. Door heel Nederland ontstond een scala aan welzijnsvoorzieningen als buurthuizen, jongerencentra, clubhuizen
en wijkcentra, peuterspeelzalen, speel-o-theken, Jongeren Advies Centra (jac) en jongerenactiviteitencentra. Culturele activiteiten waren er een belangrijk onderdeel, met als
doel ‘Het bevorderen van deelneming van individuen en/of groepen aan cultuuruitingen, gericht op creatieve ontplooiing, niet professionele kunstbeoefening en/of kunstbeleving’ (cbs 1994: 17). Met de decentralisatie in de loop van de jaren tachtig werden de
gemeenten verantwoordelijk voor het sociaal-cultureel werk. De sector kromp sindsdien
enorm in, vooral wat betreft beroepskrachten. De uitvoerende taken worden steeds
meer gedaan door vrijwilligers.
Vanaf de jaren negentig komt het werkveld weer meer in de belangstelling van de overheid. De achteruitgang in de oude wijken, het gebrek aan sociale cohesie en de problemen van de multiculturele samenleving vereisen aandacht. Maar het is geen terugkeer
naar het vormingswerk van voorheen. Efficiency en cultureel ondernemerschap zijn
ook in de welzijnssector bekende begrippen. Vaste subsidiëring komt weinig voor. In de
afgelopen jaren zijn welzijnswerk en specifiek wijkgericht werk weer op de kaart gezet.
In 2007 presenteerde minister Vogelaar het ambitieuze beleidskader ‘Van Krachtwijken
naar Prachtwijken’ (Poelman en De Ridder 2008: 10). Intussen zijn ook de opleidingen
gemoderniseerd van sociaal-cultureel werk tot het bredere culturele maatschappelijke
vorming.
In 1993 telde Nederland 1603 instellingen die sociaal-culturele activiteiten organiseren,
waarvan 1037 instellingen een functie vervullen op het gebied van cultuur en creativiteit
(cbs 1994). In de daarop volgende jaren neemt het aantal door bezuinigingen en schaalvergroting snel af. Maar het aantal instellingen is na de eeuwwisseling weer gegroeid,
van 1340 in 2001 tot 2090 in 2006 (cbs StatLine, geraadpleegd 31 maart 2009). Ook het
aantal brede welzijnsinstellingen groeide in deze periode: van 100 naar 180 instellingen.
Momenteel bestaat de infrastructuur vaak uit één grote koepelinstelling per gemeente,
onder wiens hoede kleinschalige activiteiten op wijkniveau worden georganiseerd. Het
totale budget voor sociaal-cultureel werk steeg van 1998 tot 2004 snel van 858 naar 1206
miljoen euro, daarna was er een lichte groei naar 1263 miljoen euro in 2006 (cbs 1997:
25). Het totaal aantal arbeidsjaren blijft echter gelijk of neemt zelfs enigszins af.
152

TK2_07.indd 152

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Helaas zijn er weinig gegevens over de omvang van mogelijkheden tot kunstbeoefening
binnen het sociaal-cultureel werk. Uit de aard van de sector en het onderliggend beleid
gaat het om laagdrempelige activiteiten, met name gericht op bevolkingsgroepen die
doorgaans minder actief zijn op cultureel gebied. Het kan dan gaan om knutselbijeenkomsten of dans en beweging voor ouderen, maar ook om verdergaande en intensievere
mogelijkheden voor kunstbeoefening. Kunst en cultuur in de wijk kan in samenwerking
met allerlei organisaties of particulieren vormgegeven zijn. Met alle in dit hoofdstuk
beschreven instellingen zijn voorbeelden van samenwerking te vinden (Poelman en
De Ridder 2008; Trienekens 2006). Van de 182 centra voor de kunsten hebben 26 aanbod
voor/met het sociaal-cultureel werk te hebben. Ook een deel van de workshops (123) en
projecten (112) zal in samenwerking met welzijnsinstellingen gebeuren.
Als gesubsidieerde instelling en als partner van gemeenten hebben centra voor de kunsten een
verantwoording ten aanzien van maatschappelijke vraagstukken. […] Kunsteducatie heeft
een waarde ten aanzien van het versterken van lokale sociale samenhang en het bevorderen
van integratie en emancipatie. [Centra] werken daarvoor vaak samen met maatschappelijke
instellingen, zoals welzijnsinstellingen in wijken, en organiseren projecten waarmee nieuwe
doelgroepen bereikt worden (Willems 2006: 27).
De afstand die de centra eind vorige eeuw van het welzijnswerk namen lijkt grotendeels
verdwenen. Overigens is een deel van de centra, zoals het Koorenhuis in Den Haag en
sk v r in Rotterdam, op dit gebied altijd zeer actief gebleven.
Community art, gemeenschapskunst of sociaal-artistiek werk in een specifieke combinatie van kunstbeoefening en welzijn, formuleert het als volgt: ‘kunst die is geproduceerd
in een wel of niet intense samenwerking tussen collectief denkende kunstenaars en
mensen die doorgaans niet of nauwelijks met cultuur in aanraking komen. Het doel is
[...] om nieuwe gewaardeerde kunstvormen te ontwikkelen, waarin zowel de creativiteit
van deze mensen, als de culturele en fysieke plaatsen waarin zij leven, centraal staan’
(www.community-art.nl). Er zijn legio projecten community art zonder betrokkenheid
van welzijnsinstanties, maar vanwege de expliciete maatschappelijke component is
community art in deze paragraaf ondergebracht. Uit een inventarisatie van meer dan
honderd projecten in Nederland in 2005-2006 blijkt dat community art zich kenmerkt
door veelzijdigheid (Trienekens 2006). Gemiddeld worden in een project drie kunstvormen gecombineerd. Ook de uitingsvormen, de combinatie van intenties, de methodieken en betrokken instanties zijn zeer pluriform. Er zijn veelal wijkbewoners, jongeren en
allochtonen bij betrokken, soms via scholen.
Jongerencentra, maar ook een deel van de wijkcentra of andere welzijnsinstellingen,
zijn voor jongeren een ontmoetingsplek waar zij hun subcultuur vormgeven. Er is soms
een podium, expositieruimte, repetitieruimte of een educatief aanbod. Naast de poppodia en culturele centra zijn jongerencentra waarschijnlijk belangrijke broedplaatsen
voor pop, urban, street, dance, hiphop en andere vormen van jeugdcultuur. Er zijn geen
recente gegevens, maar een voorzichtige schatting op basis van diverse adreslijsten op
internet doet vermoeden dat er rond de 250 jongerencentra zijn.

153

TK2_07.indd 153

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Sociaal cultureel werk in Alphen aan den Rijn
De gemeente Alphen aan den Rijn hecht belang aan het versterken of weerbaar maken
van ‘kwetsbare’ groepen in de samenleving. Vanuit de veronderstelling dat meedoen
in de samenleving niet voor iedereen vanzelfsprekend is, richt de gemeente zich op
het versterken van de sociale samenhang in de gemeenschap. Hiertoe wil men de
betrokkenheid van de inwoners bij de eigen woonomgeving versterken en ontmoetingsmogelijkheden verbeteren. Eén van de aandachtspunten binnen het Wmo-beleid (Wet
Maatschappelijke Ondersteuning) van de gemeente is een wijkgerichte aanpak waarbij
men via laagdrempelige activiteiten in de wijken de participatie van de inwoners wil
bevorderen (Wmo-beleidsplan 2008-2011). Dit sluit aan bij een van de doelstellingen
in de gemeentelijke cultuurnota (Zoutman en Van den Andel 2005). In die nota stelt
de gemeente vast dat veel amateurkunst zich buiten het reguliere circuit afspeelt, in
jeugdcultuur en straatcultuur. De gemeente wil ook deze uitingen in samenwerking met
sociaal-cultureel werk een plek geven in het cultuurbeleid.
In de gemeente Alphen aan den Rijn is Participe de grootste partij voor sociaal-cultureel
werk. Het is in 2008 ontstaan uit de voormalige stichtingen Welzijn en Zorgwijzer,
en is in Alphen aan den Rijn de uitvoeringsorganisatie voor de Wet maatschappelijke
ondersteuning. Participe biedt de inwoners van Alphen aan den Rijn mogelijkheden tot
kunstbeoefening in de vorm van activiteiten voor kinderen, jongeren of senioren en de
verhuur van welzijnsaccommodaties aan verenigingen. Naast Participe zijn er in Alphen
aan den Rijn enkele kleinere organisaties voor sociaal-cultureel werk in de vorm van
wijk- of buurtverenigingen en andere verenigingen of stichtingen met maatschappelijke
doelstellingen. Deze organisaties zijn voornamelijk wijkgericht, een enkele stichting
beheert een eigen buurthuis. Daarnaast kent de gemeente de Stichting Gilde Alphen
aan den Rijn. Dit is een van ongeveer 60 gilden in Nederland die willen bevorderen dat
50-plussers hun kennis en ervaring beschikbaar stellen aan de maatschappij. Hoewel
deze gilden niet tot het welzijnswerk gerekend worden, hanteren zij doelstellingen die
hierbij aansluiten en komen hun activiteiten deels overeen met activiteiten van Participe. Genoemde organisaties richten zich secundair op de kunstbeoefening. Het gaat hen
primair om maatschappelijke doelstellingen als participatie en sociale cohesie. Zij ontwikkelen of faciliteren activiteiten voor de burgers, veelal voor specifieke doelgroepen
(jongeren, senioren, wijkbewoners of allochtonen). Hier gaat het erom of hun activiteitenaanbod mogelijkheden tot kunstbeoefening omvat (dat ze accommodaties verhuren
aan amateurkunstverenigingen komt aan de orde in de paragraaf over oefenruimtes en
podiParticipe heeft een afdeling Kinderwerk die in de wijken diverse activiteiten organiseert voor kinderen van 4 tot 12 jaar, zowel sport- en spel- als creatieve activiteiten.
Bij dat laatste gaat het om losse activiteiten als workshops graffiti en knutselmiddagen.
Daarnaast organiseert die afdeling activiteiten voor de brede school. Diverse buurt- en
wijkverenigingen bieden vergelijkbare activiteiten voor kinderen aan. Met name knutselclubs en knutselmiddagen in de vorm van wekelijkse inloopactiviteiten zijn populair.
Het jongerenwerk van Participe organiseert activiteiten voor jongeren in de Alphense
wijken. In 2008 namen daar wekelijks circa 120 jongeren aan deel (Participe 2009). Ook
deze activiteiten zijn divers en variëren van een ‘huiskamer’ waar jongeren elkaar ontmoeten tot een voetbaltoernooi en losse workshops kunstbeoefening. Die culturele
154

TK2_07.indd 154

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

workshops betreffen voor het grootste deel urban arts (streetdance, breakdance, rap,
graffiti, enz.). In de buurthuizen biedt Participe ruimte aan informele jongerengroepen,
zoals dans- of muziekgroepen. Het doel is talenten in de wijk op te sporen, te begeleiden
en kansen te bieden. Bij de overige buurthuizen en wijkverenigingen is weinig aanbod
voor jongeren gevonden. Een van de buurtcentra heeft een jeugdtheatergroep met
veertien tot twintig jongeren tussen de 10 en 16 jaar oud. De groep leert toneelspelen en
maakt jaarlijks een of twee presentaties.
De prijzen voor de kinder- en jongerenactiviteiten zijn over het algemeen laag. Bij de
buurthuizen en wijkverenigingen variëren de prijzen voor een middagactiviteit van 1
tot 3 euro. Leden van de vereniging betalen minder dan niet-leden. De prijs per uur ligt
ongeveer tussen € 0,20 per uur en 1 euro per uur.
Participe heeft een afdeling voor senioren, die naast zorg, zoals hulp in het huishouden, ook diverse activiteiten organiseert, waaronder enkele mogelijkheden tot kunst­
beoefening: een koor voor senioren en creatieve workshops kaarten maken. Daarnaast
faciliteert Participe lessen yoga en volksdansen voor senioren onder de naam mb vo
(Meer Bewegen voor Ouderen). In 2008 kende mb vo 180 deelnemers (Participe 2009).
De twee activiteitencentra waar de activiteiten van het ouderenwerk van Participe
plaatsvinden, hadden in 2008 respectievelijk 500 en 670 bezoekers. Hoeveel van deze
bezoekers deelnamen aan culturele activiteiten is niet bekend. De Stichting Gilde Alphen
aan den Rijn biedt activiteiten voor en door senioren, waaronder mogelijkheden tot
kunstbeoefening. Het Gilde heeft een orkest en een teken- en schildersgroep voor senioren. De schildersgroep komt bijeen in een van de locaties van Participe en bestond in
2008 uit 12 deelnemers in de leeftijd van 50 tot 90 jaar. Het Gilde-orkest had in 2008 22
deelnemers in de leeftijd van 50 tot 92 jaar (Stichting Gilde Alphen aan den Rijn 2009).
Zowel de schildersgroep als het orkest presenteren zich regelmatig door middel van
exposities en optredens. In de buurthuizen en wijkverenigingen is enig aanbod voor
volwassenen, maar minder dan voor kinderen, jongeren of senioren. Een buurtcentrum
biedt workshops kaarten maken aan en een wijkvereniging lessen country dansen. Wel
verhuren de buurthuizen ruimtes aan amateurkunstverenigingen.
Het is open voor discussie of alle bovengenoemde creatieve activiteiten onder kunstbeoefening te scharen zijn. De begeleiders of docenten van de activiteiten hebben
veelal geen kunstgerelateerde opleiding gevolgd. De kinderactiviteiten worden meestal
begeleid door kinderwerkers en vrijwilligers. Doelen als participatie en cohesie zijn er
belangrijker dan artistieke ontwikkeling of kwaliteit. De docenten van de workshops
urban arts voor jongeren hebben veel ervaring in die vormen, maar geen kunstvakopleiding genoten. Deze nieuwere kunstvormen zijn echter nog niet in kunstvakopleidingen
opgenomen, dus er zijn op dat vlak geen professioneel opgeleide docenten mogelijk.
Afgaand op het karakter ervan vertonen sommige van die activiteiten wel raakvlakken
met kunstbeoefening. Het orkest en de schildersgroep van de Stichting Gilde Alphen aan
den Rijn vertonen verwantschap met ‘reguliere’ amateurkunstverenigingen. Het deel
van het jongerenwerk dat tevens bedoeld is om talent te ontdekken en te ontwikkelen,
lijkt op het aanbod aan workshops en losse projecten binnen centra voor de kunsten.
Dat de doelstellingen van Participe meer betrekking hebben op sociale cohesie en zelf­
155

TK2_07.indd 155

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

redzaamheid neemt niet weg dat de gebruikers van het culturele aanbod zelf wel artistieke
ambities kunnen hebben. De intentie van de cultuurnota van de gemeente om voor de
amateurkunsten buiten het traditionele circuit, met name de urban arts, samen te werken
met het sociaal-cultureel werk, toont dat er minimaal raakvlakken met kunstbeoefening
zijn. In het geval van urban arts is het sociaal-cultureel werk zelfs dé plek waar ‘het’ gebeurt.
3.8

Overige

3.8.1 Jeugdcircussen
Een jeugdcircus is een organisatie voor circusactiviteiten en -lessen voor kinderen en
jongeren. De voornaamste doelstelling is het bijdragen aan de ontwikkeling van de deelnemers waarbij evenredige aandacht lijkt te zijn voor hun kunstzinnige, motorische en
sociaal-emotionele ontwikkeling. Jeugdcircussen verenigen hiermee de doelstellingen
met betrekking tot kunstbeoefening, beweging en algemene vorming. In 1990 waren
er ongeveer vijftien jeugdcircussen in Nederland (Kamphorst 1990), daarna zijn in korte
tijd veel nieuwe jeugdcircussen opgericht (Vethman 2004). Een precies aantal anno 2009
is niet bekend, schattingen variëren van ongeveer dertig tot zestig jeugdcircussen. Een
jeugdcircus bestaat gemiddeld uit drie vaste krachten, vijf freelancers en 22 vrijwilligers
(&concept 2007). De vrijwilligers kunnen alle mogelijke taken verrichten. De freelancers
geven vooral les. De meeste docenten hebben een circusachtergrond (42%). Daarnaast
komen docenten uit theater, dans, welzijn, onderwijs en sport. De meeste inkomsten
genereren jeugdcircussen door eigen activiteiten. Andere bronnen zijn contributies van
de leden, gemeentelijke of projectsubsidies, donaties en sponsring. Bijna de helft van de
jeugdcircussen ontvangt gemeentelijke subsidie. De grootste knelpunten die jeugdcircussen volgens een onderzoek uit 2007 ervaren zijn een gebrek aan (voldoende) huisvesting,
structurele financiering en docenten (&Concept 2007).
De jeugdcircussen richten zich met name op jeugd en jongeren uit de eigen gemeente
of regio. Alle hebben een aanbod voor kinderen in de basisschoolleeftijd (tot 12 jaar), de
meeste hebben ook een aanbod voor jongeren tussen 12 en 21 jaar. Sommige jeugdcircussen bieden speciale programma’s voor kinderen uit achterstandswijken of met lichamelijke of psychische problemen. Veelal kennen ze een vaste circusclub, daarnaast bieden
vele projecten aan in het onderwijs en hebben ze cursussen, workshops en een voorstellingsgroep. De jeugdcircussen bereiken meer kinderen dan jongeren. De meesten worden
bereikt via projecten in het onderwijs en andere losse projecten. Een jeugdcircus bereikt
ruim 100 kinderen in de circusclub en circa 300 kinderen en jongeren via cursussen en
workshops. Buiten de jeugdcircussen hebben ook centra voor de kunsten, particuliere
docenten en scholen of welzijnsorganisaties circuslessen voor kinderen en jongeren.
3.8.2 Aanbod voor mensen met een beperking
Mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking vormen een aanzienlijk deel
van de Nederlandse bevolking. Het aantal verstandelijk gehandicapten is geschat op ruim
156

TK2_07.indd 156

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

100.000 (Tesser et al. 1998). Volgens mee Nederland, de vereniging van organisaties
voor ondersteuning van mensen met een beperking, werken circa 3300 medewerkers
voor zo’n 100.000 cliënten binnen de sector (www.meenederland.nl). Mensen met een
beperking hebben speciale voorzieningen nodig, hetgeen leidde tot specifieke gelegenheden tot kunstbeoefening. Ateliers voor mensen met een beperking zijn hierbinnen de
omvangrijkste groep. De Stichting Special Arts Nederland stimuleert alle mensen met
een handicap om als amateur aan kunst te doen, ten behoeve van persoonlijke ontwikkeling of als vrijetijdsbesteding. Directeur Klaaske de Vos meldt dat het adressenbestand
van de stichting bijna 200 ateliers bevat, met elk naar schatting tien tot dertig deelnemers. Er bestaan volgens haar zeker nog meer ateliers. Dat is een flinke groei sinds 1999,
toen het aantal nog op veertig werd geschat (Hesselink en Jorissen 1999). Daarnaast
bestaan er twintig taalcentra en twintig theatergroepen (Special Arts 2009).
Het Meerjarenbeleid 2008-2010 van Special Arts vermeldt dat men een scholingsaanbod wil ontwikkelen, met name voor de meer getalenteerden: ‘Bij aanbod moet vooral
gedacht worden aan stages, uitwisselingsmogelijkheden, projecten met professionele
kunstenaars of kunstacademies of andere kunstopleidingen. We denken veel minder aan
cursorische activiteiten, omdat die weinig effectief blijken te zijn (de algemene ervaring
is dat dergelijke activiteiten een rendement van 15% hebben). Het aanbod zal zich zowel
op kunstenaars en hun begeleiders richten’ (Special Arts 2007).
Behalve uit (gemeentelijke) subsidies worden de ateliers bekostigd uit de aw bz of het
rugzakje van de deelnemers voor de dagdelen die zij er besteden. Aan de grotere ateliers
is veelal een atelier en/of kunstuitleen verbonden. Een deel van de inkomsten wordt verworven via de verkoop en/of uitleen van werk van de deelnemers, maar dit is vaak alleen
nodig voor de aanschaf van materiaal.
Naast deze ateliers zijn er privépersonen die een muziek- of schildergroep begeleiden. Er
zijn ook centra voor de kunsten en particuliere instellingen met een dergelijk aanbod.
Een landelijke enquête onder centra voor de kunsten wees uit dat ruim vijftig centra voor
de kunsten een aanbod hebben voor in totaal ongeveer 800 mensen met een beperking.
Van de deelnemers van wie bekend is welke discipline ze beoefenen, is dat merendeels
muziek (305 leerlingen) en beeldend (192), daarnaast theater (68), dans (40) en audiovisueel (13). (www.kunstinclusief.nl>studiedag kunst aan de overkant). Op theater- en
muziekgebied zijn op internet enige tientallen stichtingen en groepen te vinden, die
zich specifiek richten op muzikanten en acteurs met een verstandelijke beperking.
In Alphen aan den Rijn zijn diverse mogelijkheden voor kunstbeoefening voor volwassenen en jong volwassenen met een verstandelijke beperking, zowel binnen de zorg als
binnen culturele instellingen. De gemeente telt twee grote aanbieders van zorg voor
verstandelijk gehandicapten, Ipse de Bruggen en g gz Rijnstreek. Beide organisaties
bieden dagactiviteiten of dagbestedingprogramma’s waarin ruimte is voor kunstzinnige
activiteiten. Met name beeldende activiteiten als tekenen, schilderen, pottenbakken en
houtbewerken komen aan bod. Het aanbod lijkt zowel activiteiten te bevatten die vooral
als doel hebben dat cliënten bezig zijn, als activiteiten gericht op hun artistieke ontwikkeling. Het Atelier Verfstreken van Ipse de Bruggen bijvoorbeeld, is gericht op mensen
met bijzondere kunstzinnige talenten. Onder professionele begeleiding ‘ontwikkelen
157

TK2_07.indd 157

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

en behouden ze hun creatieve vaardigheden’ (www.swismachine.nl/~ipse/locatie/63).
Zowel bij g gz Rijnstreek als bij Ipse de Bruggen zijn er exposities van de kunstwerken
van cliënten. Ipse de Bruggen heeft daarnaast een kunstuitleen en enkele verkooppunten voor de kunstwerken. Naast de dagactiviteiten hebben beide organisaties een
recreatief aanbod waarin aandacht is voor kunstbeoefening en creatieve hobby’s. Hier
is wederom veel aandacht voor beeldende vorming in de vorm van hobbyclubs, schilderclubs en handwerkclubs. Daarnaast biedt Ipse de Bruggen muziek, dans en toneel.
Ipse de Bruggen heeft een eigen toneelgroep en biedt in samenwerking met Dansschool
Harry Cools stijldansen aan. Deze dansschool biedt al achttien jaar korte cursussen
stijldansen voor mensen met een verstandelijke beperking. De cursussen bestaan uit
14 lessen van 75 minuten en de lesprijs bedraagt ongeveer € 5,40 per lesuur en is daarmee goedkoper dan de andere cursussen op deze dansschool. De Streekmuziekschool
Alphen aan den Rijn heeft een muziekcursus voor mensen met een lichte verstandelijke
beperking, Muzikanders. Dit is een jaarcursus met lessen van 45 minuten. Het doel van
de cursus is plezier beleven aan muziek en de muzikale ontwikkeling. Een van de particuliere muziekdocenten in Alphen aan den Rijn geeft ook lessen aan kinderen met een
beperking of ‘bijzondere kinderen’.

Het Jostiband orkest
De bekende muziekgroep van verstandelijk gehandicapten, het Jostiband Orkest,
is onderdeel van Ipse de Bruggen en is gevestigd in Zwammerdam in de gemeente
Alphen aan den Rijn. De Jostiband, opgericht in 1966, geniet inmiddels internationale
bekendheid. Het orkest telt op dit moment ongeveer 180 leden van wie 100 wonen
bij zorginstellingen van Ipse de Bruggen. Deze leden betalen geen contributie voor
deelname aan het orkest, omdat dit binnen hun zorgpakket valt. De overige tachtig
leden wonen bij hun ouders of in gezinsvervangende huizen en betalen 3 euro per week
om deel te nemen aan het orkest.
Orkestleider Lyan Verburg benadrukt dat de Jostiband een vrijetijdsactiviteit is.
Deelnemers kiezen over het algemeen zeer bewust voor het orkest. Dit is tevens de
enige ‘toelatingseis’ die de begeleiding van de Jostiband hanteert, alle deelnemers
moeten bereid zijn actief muzikaal mee te doen. De meeste deelnemers ervaren het
orkest als hun hobby. Lyan Verburg merkt dat de orkestleden trots zijn op het orkest en
op hun eigen muzikale kwaliteiten. Voor de deelnemers en hun ouders is dit belangrijk.
Sommige leden zijn al dertig jaar lid. De meeste leden blijven lid tot aan hun overlijden
of totdat ze verhuizen. Er is een wachtlijst en het verloop is klein.
Onder de deelnemers ziet Lyan Verburg ambitieuze orkestleden die actief met muziek
bezig zijn. Het orkest kent een kerngroep van ongeveer dertig actieve en ambitieuze
leden die ieder concert meedoen. De overige leden wisselen elkaar af bij concerten. De
muzikale ontwikkeling en ambities van de deelnemers worden door de orkestleiding
aangemoedigd, maar het plezier in de hobby staat voorop. De orkestleiding heeft er
bewust voor gekozen het aantal optredens te beperken om te voorkomen dat het
orkest te commercieel wordt en voorbij gaat aan de doelstelling om mensen met een
verstandelijke beperking plezier te laten beleven aan het gezamenlijk maken van muziek
en het werken aan de eigen ontwikkeling.

158

TK2_07.indd 158

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

Het Jostiband Orkest werkt met een door henzelf ontwikkelde muzieknotatie met
gebruik van kleuren. De muzikanten kunnen kleurenstickers op het instrument plakken
waardoor de toetsen of knoppen van een instrument corresponderen met de kleuren
in de bladmuziek. De notatie is gebaseerd op de reguliere muzieknotatie waardoor
orkestleden die notatie leren kennen. De leiding van de Jostiband verkoopt de
kleurenmuzieknotatie en wil daarmee stimuleren dat iedereen muziek kan maken.
Het orkest staat onder leiding van een aantal begeleiders met verschillende
achtergronden in de zorg, muziek en pedagogiek. Met name de pedagogische
achtergrond acht men gezien de doelgroep van belang. Er is veel aandacht voor de
manier waarop de leden van het orkest leren en repeteren.
Lyan Verburg ziet overeenkomsten tussen het Jostiband Orkest en een reguliere
muziekvereniging of muziekles. Het draait bij beide om een combinatie van plezier en
ontwikkeling. Net als bij een vereniging of muziekles kent de Jostiband leden die meer
voor de gezelligheid komen en leden die meer muzikale ambities hebben. Hoewel
de Jostiband nadrukkelijk geen creatieve therapie biedt, zijn er leden die onder meer
deelnemen om meer sociale contacten te hebben of zich meer te durven presenteren.
Ditzelfde kan bij verenigingen of muzieklessen elders het geval zijn.
Volgens Lyan Verburg is er een groeiende aandacht voor de mogelijkheden tot
kunstbeoefening door verstandelijk gehandicapten. In de gehele zorg worden de
cliënten steeds meer als volwaardig mens gezien, die niet alleen zorg moeten krijgen
maar ook kansen om hobby’s en talenten te ontwikkelen. Toen de Jostiband in 1966
werd opgericht was dit minder gebruikelijk en werd de oprichter door menig collega
sceptisch bekeken. Nu zijn er meer ateliers, muziek- en toneelgroepen voor mensen met
een verstandelijke beperking.

3.8.3 Deeltijd kunstvakonderwijs
Kunstvakonderwijs valt in principe niet onder kunstbeoefening in de vrije tijd, maar het
zou kunnen dat gevorderde en ambitieuze kunstbeoefenaars uit interesse een deeltijdberoepsopleiding volgen om zich verder te bekwamen, zonder de intentie te hebben hier
hun beroep van te maken. Universitair onderwijs leidt niet op tot kunstenaar en mboopleidingen zijn (vrijwel) uitsluitend in voltijd te volgen. Daarom gaat de aandacht hier
uit naar kunstvakonderwijs op hbo-niveau in deeltijd. Men kan niet zo maar deelnemen
aan een kunstvakopleiding: er is een voorselectie op kwaliteit. Daartoe bieden de opleidingen zelf, maar ook een aantal centra voor de kunsten, vooropleidingen aan.
Het hbo kende in 2007 in totaal 374.400 studenten, waarvan 22.700 (6%) in het kunstvakonderwijs. Vormgeving is de grootste sector in het kunstvakonderwijs, gevolgd door
opleidingen aan de conservatoria. Van de studenten volgt 16% een specifieke opleiding
voor docent in een discipline en wordt 13% opgeleid tot autonoom beeldend kunstenaar.
Het aantal deeltijdstudenten is 61.300, daarnaast zijn er nog bijna 12.000 studenten met
een combinatie (hbo-raad 2009). Als de deeltijders in ongeveer dezelfde verhouding
bij het kunstvakonderwijs voorkomen, zou dat betekenen dat er zo’n 4000 deeltijdstudenten in de kunsten zijn. Aan de hand van de Elsevier hbo-almanak 2008/2009 en Keuzegids
hoger onderwijs 2006-2007 (Steenkamp et al. 2006) zijn 37 deeltijdkunstvakopleidingen
159

TK2_07.indd 159

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

geteld. Na aftrek van de docentenopleidingen, ervan uitgaande dat kunstbeoefenaars dat
niet kiezen als verdere bekwaming in hun discipline, bedraagt het aantal kunstvakopleidingen in deeltijd 26, vooral autonome beeldende kunst, vormgeving en muziek. Om
een indruk te krijgen van het aantal kunstbeoefenaars aan deeltijdopleidingen is contact
geweest met de Hogeschool Zuyd Maastricht. Bij de Academie voor Beeldende Kunsten
Maastricht stroomde in 2009 de laatste groep uit en is nu alleen maar voltijdaanbod. De
animo voor de deeltijdopleiding was onvoldoende om de deze te continueren. Het Conservatorium Maastricht biedt geen deeltijdopleidingen aan, maar wel een variant daarvan: het zogenaamde contractonderwijs. Hier kopen studenten, die om welke reden dan
ook stoppen met de voltijdopleiding, lessen in op particuliere basis. Ze zijn geen officieel
student meer en ontvangen ook geen diploma. De deelname aan contractonderwijs is
marginaal en ligt in de orde van grootte van twee personen per jaar. Verder signaleert
het Conservatorium Maastricht het fenomeen dat een gering aantal studenten (jaarlijks
ongeveer tien studenten) aan twee hogescholen, of aan een hogeschool en universiteit,
tegelijkertijd studeren, waarbij ze de conservatoriumstudie als secundaire studie en
mogelijk dus als liefhebberij zien. Al met al zijn er dus nauwelijks kunstbeoefenaars die
zich via deeltijdonderwijs verder in hun discipline bekwamen.
3.8.4 Culturele centra van universiteiten en hogescholen
In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw begonnen enkele universiteiten zich
behalve met hun huisvesting ook met andere aspecten van welzijn van hun studenten
bezig te houden. Op eigen initiatief of via ondersteuning van studenten(vereniging)
initiatieven ontstonden er ook culturele activiteiten: cursussen, toneelverenigingen
en dergelijke. Ongeveer de helft van de universiteiten in Nederland heeft een cultureel
centrum, zoals Parnassos Cultuurcentrum in Utrecht, us va in Groningen en Vrijhof
Cultuurcentrum in Twente. In andere gevallen verzorgt het Studium Generale van een
universiteit of een grote studentenvereniging culturele activiteiten, waaronder cursussen. Ook hogescholen kennen soortgelijke initiatieven. Tegenwoordig zijn het vaak
zelfstandige organisaties die nog zijdelings aan de universiteit of hogeschool verbonden
zijn. Sommige ervan worden door universiteit of hogeschool betaald, andere draaien
volledig zelfstandig. Alle richten zich nog wel primair op studenten, maar staan ook open
voor anderen, al hebben studenten voorrang bij de inschrijving voor de cursussen. Veelal
hanteert men drie tarieven, het laagste tarief is voor studenten, het middelste tarief voor
medewerkers van de universiteit of hogeschool en het hoogste tarief is voor externen.
Meestal is er een breed en omvangrijk cursusaanbod in meerdere disciplines, waaronder theater, dans, muziek en beeldende of audiovisuele vorming. Zo heeft Parnassos in
Utrecht in het seizoen 2009/’10 124 cursussen op het gebied van kunstbeoefening en daarnaast nog zes reflectieve cursussen. Jaarlijks schrijven zich hier gemiddeld 3500 cursisten
in (informatie van Brechtje van Riel, 31 augustus 2009).
De docenten van de cursussen zijn doorgaans opgeleide kunstvakdocenten. Naast het
cursusaanbod kennen sommige van deze centra een theaterprogrammering voor studenten en andere geïnteresseerden, waar ook lezingen en symposia worden georganiseerd.
In een enkele stad is het cultureel centrum samen gegaan met het Studium Generale.
160

TK2_07.indd 160

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

3.8.5 Kulturhusen en cultuurhuizen
In een kulturhus of cultuurhuis zijn verschillende instellingen op het gebied van zorg,
welzijn, cultuur, educatie en zakelijke dienstverlening samengebracht in een gebouw.
Naast een gemeenschappelijke huisvesting kenmerkt een kulturhus zich door inhoudelijke en programmatische samenwerking van de deelnemende instellingen. Bovendien
is een kulturhus voor iedereen toegankelijk. De samenwerking, publieke functie en culturele nadruk onderscheiden het kulturhus of cultuurhuis als specifieke variant van een
multifunctionele accommodatie. Per dorp of stad is de samenstelling anders, het kan
gaan om een bibliotheek, v v v, lokale omroep, kinderopvang, sociaal-cultureel werk,
theater, school en/of huisartsenpraktijk.
Het concept kulturhus is afkomstig uit Scandinavië en heeft als doel de leefbaarheid en
sociale samenhang in kleine gemeenschappen te behouden door verschillende voorzieningen veilig te stellen. In 2000 werd het eerste kulturhus in Nederland geïntroduceerd
in Zwartsluis. In Overijssel en Gelderland gebruikt men de oorspronkelijke benaming
kulturhus, in Utrecht hanteert men de naam cultuurhuis. Overijssel kende begin 2009
24 kulturhusen, Gelderland 16 en Utrecht 5. Er zijn er meer op komst, ook in andere provincies, waaronder Alphen aan den Rijn. De Groningse gemeente Winschoten heeft een
cultuurhuis in ontwikkeling en de Zeeuwse gemeente Schouwen-Duiveland heeft plannen een cultuurhuis op te zetten.
Via hun websites is het aanbod van 22 Overijsselse, 14 Gelderse en 5 Utrechtse kulturhusen geturfd. Dit zijn de instellingen die op www.kulturhus.nl zijn vermeld. In Overijssel
zijn bij driekwart van die kulturhusen een bibliotheek, een welzijns- of gezondheidsorganisatie en een kinderdagverblijf gevestigd. In acht ervan is ook een centrum voor de
kunsten, met uiteraard cursusaanbod in kunstbeoefening. Ook bij vier van de veertien
kulturhusen zonder centrum voor de kunsten zijn er cursussen kunstbeoefening, zoals
boetseren en muziek. De aanbieder is soms de welzijnsorganisatie, maar staat soms
ook niet omschreven. Een enkele keer is er een filmhuis of een andere culturele instelling, soms ook een v v v, een commerciële instelling (bank, horeca) of een school. Ook
in Gelderland zijn bibliotheken en welzijns- en/of gezondheidsorganisaties de meest
voorkomende participanten. In negen van de veertien kulturhusen is een centrum voor
de kunsten gevestigd, maar slechts enkele daarvan bieden een breed scala van cursussen
in verschillende disciplines. In eveneens negen gevallen is er een school aanwezig. In zes
gevallen is er een culturele instelling. De Utrechtse cultuurhuizen hebben alle vijf een
bibliotheek en een welzijns- of gezondheidsorganisatie. Eén kent geen andere culturele
instelling en is vooral rondom het onderwijs in de wijk opgebouwd, de overige vier hebben met meerdere culturele instellingen een uitgesproken cultuurkarakter. In drie van
de vijf is een centrum voor de kunsten gevestigd met een uitgebreid cursusaanbod.
Het overgrote deel van de kulturhusen heeft, door de deelname van meerdere culturele
instellingen, een duidelijk cultureel karakter. Ook amateurkunstverenigingen vinden
vaak onderdak in een kulturhus vanwege de mogelijkheden tot repetitie, uitvoeringen
en/of exposities. Daar waar een centrum voor de kunsten is opgenomen, is er uiteraard
een aanbod van cursussen op het gebied van kunstbeoefening. In enkele gevallen verzorgt een welzijnsorganisatie, projectbureau of commissie een of meer kunstcursussen.
161

TK2_07.indd 161

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Er zijn echter ook enkele kulturhusen met alleen een bibliotheek en verder geen culturele organisaties.
3.8.6 Huizen voor amateurkunst
Een aantal provincies en steden in Nederland heeft Huizen voor de Amateurkunst, op
een aantal andere plekken worden deze Huizen ontwikkeld. Een Huis voor de Amateurkunst is een plek waar amateurkunst zichtbaar wordt gemaakt. Het biedt professionele
faciliteiten aan en speelt in op de behoefte van amateurs om projectmatig te werken.
Het zijn veelal multifunctionele instellingen, waar kunstpresentaties, cursussen en
uitvoering van projecten hand in hand gaan. Huizen voor de Amateurkunst zijn ook een
verzamelplaats voor talent. Momenteel zijn ze vooral georganiseerd rondom de podiumkunsten (Kunstfactor/v ng 2008).
In een Huis voor de Amateurkunst werken vaak amateurkunstverenigingen, centra voor
de kunsten en provinciale consulenten samen. Sommige centra voor de kunsten, zoals
De Muzerije in Den Bosch en Twentietoe in Tiel, noemen zich ook Huis voor de Amateurkunst. Andere centra hebben het beheer over een Huis, zoals het kunstencentrum De
Kunstlinie in Almere. Instellingen als het Patronaat in Heerlen, dat zich ook Huis voor
de Amateurkunst noemt, zoeken naar combinaties tussen amateurkunst en cultuureducatie, waarmee een eigen identiteit nagestreefd wordt ter onderscheiding van de andere
podia. Bovendien krijgen de amateurkunst, de cultuureducatie en de cultuurproductie
van jonge makers door deze invulling van Patronaat een enorme opwaardering (website
gemeente Heerlen).
Provinciale Huizen voor de Amateurkunst werken veelal voor alle kunstdisciplines waarin amateurs, al dan niet in georganiseerd verband, actief zijn. Ze beschikken over consulenten voor elke kunstvorm, met een breed netwerk in de provincie. Op hun websites
melden al deze instellingen dat ze amateurkunstenaars en verenigingen informeren en
adviseren en dat ze aan project- en productontwikkeling doen. Vijf instellingen kennen
een aanbod van trainingen voor het kader van amateurkunstverenigingen en drie bieden direct cursussen aan verenigingen en individuele kunstbeoefenaars aan. Daarnaast
bieden enkele Huizen tevens inhoudelijke en technische ondersteuning en verhuren
zij zalen en oefenruimtes. Maar de meeste activiteiten die door de provinciale Huizen
voor de Amateurkunst worden aangeboden zijn zogenaamde tweede lijnstaken en niet
gericht op een direct aanbod voor de kunstbeoefenaar zelf.
3.8.7 Poppodia
Een aanzienlijk deel van de poppodia in Nederland is rond het begin van de jaren
zeventig ontstaan vanuit welzijnsdoelstellingen. Gemeenten poogden met deze podia
een oplossing te vinden voor het ‘jeugdprobleem’ en het ‘popmuziekprobleem’. Een
citaat uit een handboek voor bestuurwetenschappen uit 1971 schetst de houding van de
overheden tegenover popmuziek en haar liefhebbers: ‘In sommige gemeentes zijn met
behulp van de overheid behoorlijke ruimten voor deze activiteiten ingericht. Verder dan
ruimteverstrekkend kan de overheid ons inziens ook niet gaan. Leiding geven wordt
162

TK2_07.indd 162

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

door deze vrijheidslievende lieden niet op prijs gesteld. Nu komen deze jonge mensen
nog vaak in kelders, garages en andere obscure gelegenheden samen. Het verstrekken
van behoorlijk verlichte ruimten, met goed ingerichte toiletruimten is een positief middel om ongewenste toestanden te voorkomen’ (Molendijk 1971). Gedurende de jaren
tachtig en negentig van de twintigste eeuw nam het ‘gevaar van de jeugd’ in de ogen van
de overheden af en maakten poppodia zich steeds verder los van welzijnsdoelstellingen.
Veel poppodia groeiden de afgelopen tien jaar en ontwikkelden zich tot professionele
organisaties binnen de gemeentelijke cultuursector. Ondanks die professionalisering
draaien veel poppodia, met name de kleinere, nog voor een groot deel op vrijwilligers.
In diverse overzichten van podia voor popmuziek in Nederland worden ongeveer 600 tot
750 podia genoemd. Een groot deel van deze podia zijn onderdeel van jongerencentra of
buurthuizen binnen het welzijnswerk. Daarnaast zijn er gespecialiseerde poppodia, met
als belangrijkste doel de programmering en stimulering van popmuziek. Deze gespecialiseerde poppodia zijn veelal geen deel van de welzijnsinstellingen van een gemeente,
maar hebben banden met de gemeentelijke cultuursector. Anno 2008 waren er circa
honderd gespecialiseerde poppodia in Nederland, met name in de provincies Zuid-­
Holland en Noord-Holland (Vreeke et al. 2009).
De meeste poppodia ontvangen subsidie van gemeenten, soms uit het gemeentelijk
budget welzijn, soms uit het cultuurbudget en in enkele gevallen uit beide budgetten. Bij
de gespecialiseerde podia bedraagt de subsidie ongeveer een kwart van de inkomsten, de
overige inkomsten komen voornamelijk uit de verkoop van kaarten en de horeca.
Jongeren tussen de 15 en 25 jaar zijn voor veel poppodia de belangrijkste doelgroep. In de
praktijk bereiken de podia een veel breder publiek. Het gemiddeld aantal bezoekers van
een poppodium is door de jaren heen gestegen, in 2007 waren dat 54.000 bezoekers per
podium (Vreeke et al. 2009). De podia verschillen sterk in grootte, waardoor bezoekersaantallen sterk variëren. Hoewel de eerste doelstelling voor de poppodia, de programmering van popmuziek, vooral receptief is, bieden de meeste podia ook ruimte aan de
actieve kunstbeoefenaar. Binnen de programmering is er ruimte voor amateurmuzikanten en beginnende bands in bijvoorbeeld bandwedstrijden. Daarnaast heeft 44% van de
gespecialiseerde poppodia oefenruimtes voor bands en beschikt 21% over een geluidsstudio. Bijna driekwart van de poppodia organiseert cultuureducatieve activiteiten zoals
cursussen en workshops voor jongeren, veelal in samenwerking met het onderwijs en
lokale muziekscholen (Vreeke et al. 2009).
Alphen aan den Rijn kent sinds 1982 het pop- en cultuurpodium Het Kasteel. Dit is een
vereniging die grotendeels op vrijwilligers draait. ‘De missie van Het Kasteel is het bevorderen van activiteiten, die gericht zijn op educatieve, sociale, creatieve ontplooiing
van jeugdigen en jongeren, teneinde hen mede in staat te stellen een bijdrage te leveren
aan de ontwikkeling van de samenleving’, aldus de website van Het Kasteel. Men wil de
open ruimtes in de muziekmarkt in Alphen aanvullen en zorgen dat jongeren uit Alphen
er terecht kunnen om zelf muziek te maken, van muziek te genieten en feesten te (leren)
organiseren. Na een onzekere periode rondom het voortbestaan van Het Kasteel, stemde
het College van Burgemeester en Wethouders in Alphen aan den Rijn in het voorjaar van
2009 in met het nieuwe bedrijfsplan. Mede dankzij een investering van de gemeente,
163

TK2_07.indd 163

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

kan Het Kasteel werken aan een verdere professionalisering van de organisatie en het
voortzetten van de missie.
Voor de kunstbeoefenaar beschikt Het Kasteel over drie oefenruimtes, waar wekelijks
30 tot 35 bands uit Alphen en omgeving repeteren. Daarnaast worden ruimtes in Het
Kasteel verhuurd aan derden, die hier salsalessen en percussieworkshops aanbieden.
Ook biedt Het Kasteel amateurs en aanstormende talenten bij diverse gelegenheden een
podium. Jaarlijks organiseert het de ‘Regio Schreeuwt Bandwedstrijd’, waar de winnaars
studiotijd, een fotoshoot en een plaats in het voorprogramma van een grote act in Het
Kasteel krijgen. Daarnaast vindt een voorronde van de ‘Grote Prijs van het Groene Hart’
hier plaats, georganiseerd door de Goudse Popschool in samenwerking met enkele grotere poppodia in het Groene Hart, en werkt men mee aan het Lakeside Festival in Alphen
aan den Rijn. Op dit nieuwe jaarlijkse muziekfestival (sinds 2008) worden hoofdzakelijk
bekende artiesten geprogrammeerd. Het Kasteel programmeert daarnaast drie opkomende bands, waaronder in 2009 een band uit Alphen aan den Rijn. Het Kasteel biedt zo
een podium aan (beginnende) amateurbands.
3.8.8 Oefenruimtes, podia en expositieruimtes
Voor actieve kunstbeoefenaars die hun passie willen beoefenen is het belangrijk over
een geschikte ruimte te beschikken. Sommige kunstdisciplines kan men prima thuis
beoefen, maar bands, ensembles en verenigingen hebben vaak een speciale ruimte
nodig om te kunnen repeteren. Over oefenruimtes, podia en expositieruimtes bij culturele en maatschappelijke organisaties ontbreken landelijke gegevens, behoudens wat
hierboven soms vermeld werd. Om die reden wordt hier alleen over een inventarisatie
in Alphen aan den Rijn gerapporteerd. De poging daar de mogelijkheden in kaart te
brengen berust op gesprekken. Veel ruimtes die verenigingen en bandjes huren, worden
via via verhuurd en staan nergens geregistreerd. De verzamelde informatie is daarom
waarschijnlijk niet volledig. Hier gaat het om oefenruimtes, podia en expositieruimtes
bij Alphense instellingen, in hoofdstuk 6 wordt verslag gedaan van een vergelijkbare
inventarisatie van ruimtes in de particuliere sector in Alphen aan den Rijn.
Diverse van de in eerdere paragrafen behandelde instellingen bieden amateurkunstenaars en amateurkunstverenigingen de mogelijkheid ruimtes te huren of te gebruiken.
Parkexpressie en de Streekmuziekschool verhuren ruimtes voor repetities en/of uitvoeringen, waaronder danszalen, poplokalen en de grote theaterzaal van het Parktheater.
De bibliotheek biedt amateurkunstenaars de gelegenheid werk te exposeren. Het Kasteel
biedt bands oefenruimtes en soms een podium. Waar kan men nog meer terecht?
Bij Theater Castellum in Alphen aan den Rijn is geen lesaanbod voor amateurkunstenaars, maar wordt hen wel een podium geboden. Het theater is het grootste in Alphen
aan den Rijn, met theaterzalen, bioscoopzalen en een eetcafé. Theater Castellum wordt
door de gemeente gesubsidieerd voor de programmering van professionele podiumkunsten. Daarnaast is met de gemeente afgesproken dat het theater tegen een aangepast
tarief te huur is voor lokale amateurverenigingen en instellingen. De gemeente heeft
een aanvullend budget voor techniek of regie van die voorstellingen. De muziekschool,
164

TK2_07.indd 164

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

een balletschool en de dansafdeling van een gymnastiekvereniging treden hier jaarlijks
of tweejaarlijks op met hun leerlingen. Vanuit Theater Castellum is een tevens een zangvereniging opgericht, het Castellumkoor. Theater Castellum bood in 2009 bovendien
een podium aan de Alphense Korendag en aan een voorstelling van een amateurtoneelgroep in het kader van het festival Vrienden van Amstel Live. Vertegenwoordigers
van diverse verenigingen en instellingen in Alphen lieten weten het Theater Castellum,
ondanks het verlaagde huurtarief, voor amateurkunstbeoefenaars nog steeds te prijzig te
vinden.
In haar Wmo-beleidsplan stelt de gemeente Alphen aan den Rijn te werken aan voldoende kwalitatieve welzijnsaccommodaties. Men werkt aan zogenoemde multicentra,
of multifunctionele accommodaties. In de periode 2008-2011 moeten bestaande accommodaties beter benut worden, en mogelijk nieuwe accommodaties gerealiseerd. In het
kader van de Wmo worden deze accommodaties voor alle mogelijke zorg- en welzijnstaken ingezet. Hieronder vallen ook enkele mogelijkheden tot kunstbeoefening, zoals de
activiteiten van Participe en buurt- en wijkverenigingen. Daarnaast worden de accommodaties tegen een laagdrempelig tarief verhuurd aan het Alphense verenigingsleven en
kunnen particuliere docenten er ruimtes huren om hun lessen te geven. Dit draagt bij
aan de doelstelling dat de burgers actief kunnen deelnemen in de samenleving. De ruimtes in de activiteitencentra van Participe en enkele andere buurthuizen zijn per dagdeel
te huur. De prijzen variëren, afhankelijk van de grootte van de ruimtes en de aanwezige
voorzieningen. Bij Participe varieert de huur van € 23,50 tot € 75,- per dagdeel, bij buurthuizen van € 20,- per dagdeel voor een kleinere zaal tot € 40,- per dagdeel voor de wat
grotere zalen. In de dorpen Aarlanderveen en Zwammerdam, die deel uitmaken van de
gemeente Alphen aan den Rijn, zijn een dorpshuis en een nutsgebouw, die hoofdzakelijk
worden gebruikt voor sociaal-cultureel werk en door verenigingen, waaronder toneel-,
zang- en muziekverenigingen.
Op websites en in gesprekken kwam regelmatig naar voren dat amateurkunstverenigingen en -groepen gebruikmaken van repetitieruimtes of podia in scholen. Vaak staat
daarbij niet vermeld om welke school het gaat. De scholen zelf adverteren bovendien
niet met de verhuur van ruimtes, dus het is onmogelijk om een overzicht te krijgen van
de frequentie waarin dit voorkomt. Met twee scholen voor middelbaar onderwijs is
hierover contact geweest. In beide gevallen beschikken de aula’s over een podium en
theatertechniek, beide worden een enkele keer per jaar verhuurd voor een optreden.
Eén ervan wordt wekelijks door twee koren gehuurd. De andere school deed dat in het
verleden ook. Beide scholen willen de ruimtes niet ‘actief exploiteren’ en gaan zelf niet
op zoek naar huurders. De huurders komen ‘via via’ bij de school terecht. Vaak hebben
ze al een band met de school, bijvoorbeeld omdat hun kinderen er op school zitten. De
locatieleiders hanteren naar eigen zeggen geen hoge huurprijzen. Deze variëren van 30
tot 100 euro per dagdeel of per keer dat er gehuurd wordt. De variatie in prijs heeft te
maken met de extra kosten die er soms bij komen, zoals schoonmaakkosten of de inzet
van een conciërge die aanwezig moet zijn tijdens de verhuur. Een drum- en showband
huurt ruimtes in een basisschool. Het betreft een grote vereniging met veel afdelingen, zodat het jarenlang lastig was een accommodatie te vinden voor alle afdelingen
bij elkaar. In de basisschool bleek dit mogelijk omdat men er zes lokalen kon huren,
165

TK2_07.indd 165

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

inclusief een ruimte waar de majorettes kunnen repeteren. Voor de huur is onderling
een totaalbedrag per jaar afgesproken. Bij de verhuizing van de school is niet alleen
afgesproken dat de vereniging mee verhuist naar de nieuwe locatie, maar is daar bij de
nieuwbouw van die school zelfs rekening mee gehouden: in het nieuwe gebouw komt
een speciale opslagruimte voor de muziekvereniging. Volgens de vereniging heeft de
gemeente hierin geen rol gespeeld, maar moedigt die het gebruik van de school door de
vereniging wel aan.
Diverse kerken in Alphen aan den Rijn verhuren ruimtes aan kunstbeoefenaars en hun
verenigingen. Zij doen dat actiever dan scholen, minstens drie kerken vermelden op hun
website dat er ruimtes te huur zijn voor repetities of optredens van koren of muziekverenigingen. Ook van de verhuur in kerken bestaat geen compleet beeld. Deze inventarisatie doet wel vermoeden dat de faciliteiten in kerken een belangrijke rol spelen voor
de kunstbeoefening. Eén kerk wordt enkele malen per jaar verhuurd voor concerten van
amateurverenigingen of -koren. Daarvoor geldt een huurprijs van 500 euro, los van eventuele kosten voor repetities vooraf. Die kerk heeft ook een kleiner zaaltje, dat intensiever
wordt gebruikt. Hier vinden wekelijks repetities plaats van drie koren van de kerk zelf, en
van een operettekoor en een muziekvereniging. Met deze vijf groepen is de zaal volledig
bezet. Men rekent geen huur voor het gebruik van de kleinere zaal voor repetities. Bij een
andere kerk worden op dit moment geen ruimtes verhuurd, maar wel een open podium
georganiseerd voor leden van de eigen gemeente en andere geïnteresseerden. Dit open
podium vindt eenmaal per drie jaar plaats. Vooral jongeren doen mee, maar ook volwassenen. Daarnaast is er zo’n viermaal per jaar een gelegenheidskoor in de kerk en wordt
er om het jaar een tijdelijke musicalgroep geformeerd. Deze kerk is net gehuisvest in
een nieuwe accommodatie en men heeft er om die reden voor gekozen vooralsnog geen
ruimtes te verhuren. Men verwacht dat in de toekomst mogelijk wel weer te gaan doen.
Jaarlijks wordt in Alphen aan den Rijn op Koninginnedag het festival Parkkunst georganiseerd door de Stichting Alphense Oranje Vieringen, in samenwerking met enkele
culturele instellingen. Op dit festival en tijdens andere activiteiten op Koninginnedag
zijn er podia waarop amateurverenigingen en amateurkunstenaars kunnen optreden.
In het Parktheater is dan een theaterprogrammering waar aanbieders uit Alphen aan
den Rijn aan deelnemen. In 2009 zouden Parkexpressie, Stichting pa en het jeugdcircus
deelnemen, ware het niet dat vanwege de gebeurtenissen in Apeldoorn de activiteiten in
Alphen aan den Rijn zijn afgebroken. Ook de Alphense Korendag op Koninginnedag in
Theater Castellum is stilgelegd. Koren uit Alphen aan den Rijn waren anders in de gelegenheid geweest zich daar te presenteren.
3.9

Kunstbeoefening bij gesubsidieerde instellingen in Alphen aan den Rijn

Alphen aan den Rijn kent een breed scala aan mogelijkheden tot kunstbeoefening bij
instellingen (tabel 3.11). Er zijn veel verschillen tussen de aanbieders, soms ook binnen
een categorie. De inventarisatie in Alphen aan den Rijn laat zien hoe divers de mogelijkheden tot kunstbeoefening in een middelgrote gemeente (kunnen) zijn. Er zijn twee
centra voor de kunsten, die samen alle disciplines behalve theater bestrijken. Wat betreft
cursusmogelijkheden op het vlak van theater subsidieert de gemeente een dependance
166

TK2_07.indd 166

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

van het Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland. Daarnaast zijn er in Alphen aan den Rijn amateurkunstverenigingen, een bibliotheek, sociaal-cultureel werk, festivals, kunstenaars,
twee theaters en een poppodium.
Het aanbod van mogelijkheden tot kunstbeoefening is bij het sociaal-cultureel werk
en de zorginstellingen in het algemeen iets goedkoper bij de gesubsidieerde culturele
instellingen. Bij de verschillende typen aanbieders zijn diverse mogelijkheden tot het
volgen van lessen en diverse podia en ruimtes waar de amateurkunstenaars gebruik van
kunnen maken. Voor gemeentelijk gesubsidieerde sociaal-culturele instellingen behoort
het tot hun taakstelling faciliteiten aan (amateur)kunstenaars beschikbaar te stellen.
Voor veel andere aanbieders van ruimtes en faciliteiten geldt dit niet.
Tabel 3.11
Culturele en maatschappelijke organisaties met mogelijkheden tot kunstbeoefening

instelling

educatief aanbod kunstbeoefening:

Parkexpressie

lessen beeldende vorming, dans,
audiovisueel en literair
lessen muziek

Streekmuziekschool
Jeugdtheaterhuis
Zuid-Holland
bibliotheek

lessen theater

Theater Castellum

Participe (sociaalcultureel werk)
Het Gilde
buurthuizen en
wijkverenigingen
zorginstellingen

ruimteverhuur, aanbod onderwijs,
kinderopvang en bedrijven
ruimteverhuur, HaFaBra opleiding,
aanbod onderwijs
aanbod onderwijs
expositieruimtes en incidentele ­projecten voor actieve kunst­
beoefening
ruimteverhuur, bandwedstrijden en
talentontwikkeling bands
ruimteverhuur

poppodium Het Kasteel

Volksuniversiteit

overige mogelijkheden
kunstbeoefening

lessen beeldende vorming en
audiovisueel
workshops urban arts voor jongeren, ruimteverhuur
creatief voor kinderen en beweging
en beeldend voor ouderen
kunstzinnige groepen voor senioren
workshops kinderen en jongeren,
met name beeldend
activiteiten voor verstandelijk
gehandicapten: beeldende vorming,
muziek, theater en dans

ruimteverhuur

scholen

ruimteverhuur

kerken

ruimteverhuur

Bron: Cultuurnetwerk (Inventarisatie aanbod in Alphen 2009)

167

TK2_07.indd 167

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Over de beschikbare oefenruimtes en podia is landelijk weinig tot niets bekend. De weinige informatie betreft vooral de amateurbeoefenaars van popmuziek in Zuid-Holland
een kleine twintig jaar geleden. Destijds oefenden amateurpopmuzikanten vooral in
ruimtes van particulieren, jongerencentra, buurthuizen, poplokalen en gedeelde en
eigen oefenruimtes. De prijzen varieerden sterk. De muzikanten traden vooral op in
jongerencentra, clubs, cafés, festivals en buurthuizen (Christianen 1992). Dit komt sterk
overeen met het actuele beeld in Alphen aan den Rijn, al lijkt het poppodium Het Kasteel
belangrijker en spelen jongerencentra nauwelijks een rol.
3.10 Slotbeschouwing
Gemeten naar het aantal deelnemers aan het aanbod is het aandeel van de non-profitinstellingen voor kunstbeoefening in de vrije tijd ongeveer 60%. De centra voor de kunsten
vormen daarbij veruit de belangrijkste partij met een aandeel van tegen de 20%. We gaan
hier dan ook voornamelijk in op deze groep.
Bij de gemeentelijke overheden is al geruime tijd een tendens gaande om de structurele subsidies voor centra voor de kunsten betreffende het lesaanbod in de vrije tijd te
beperken. Veel gemeenten beschouwen dit onderdeel kennelijk als een markt waarbij
met cultureel ondernemerschap de concurrentie met ongesubsidieerde partijen moet
worden aangegaan. Dit overigens tot op zekere hoogte: vaak is er een basissubsidie
en financiert de gemeente de instelling in het algemeen wel voor ondersteuning van
het onderwijs, het buitenschoolse aanbod voor kinderen en jongeren, en zijn er kortingsregelingen voor kansarme bevolkingsgroepen. De gemeente neemt daardoor
verantwoording voor een zeker minimum in het aanbod voor kunsteducatie en kunstbeoefening voor haar bewoners, en corrigeert daar waar de marktwerking niet zorgt voor
een continuering van wenselijk geacht aanbod.
Ondanks de bezuinigingen draaien de centra ogenschijnlijk goed: het aantal neemt wel
af maar het aandeel gecombineerde instellingen groeit en het aantal inschrijvingen op
het vrijetijdsaanbod groeit in zijn totaliteit gestaag. Dit duidt naast een stabiele bezetting van het aanbod op fusies, schaalvergroting, en/of sanering van minder florerende
instellingen.
Centra voor de kunsten zijn tegelijkertijd pluriformer geworden in hun activiteiten. De
onderwijsactiviteiten zijn sterk uitgebreid, er wordt meer samenwerking gezocht met
andere maatschappelijke organisaties en sectoren zoals welzijn, zorg, professionele
kunsten en dergelijke. In het verlengde van deze ontwikkelingen is het niet verwonderlijk dat in de discussies binnen de branchevereniging Kunstconnectie ondernemerschap,
professionalisering, marktgerichtheid en samenwerking centrale thema’s zijn.
Een publicatie met verzamelde visies en toekomstverwachtingen van de centra (Reiss et
al. 2009) is rijkelijk gevuld met dergelijke termen, maar laat ook tegengeluiden horen.
Aan de ene kant is er oog voor alert anticiperen op de actuele beleidsthema’s, inspelen
op de kansen voor maatschappelijk ondernemen, vanuit de meerwaarde die men met
kunsteducatie kan creëren; aan de andere kant is er een behoefte aan reflectie, terug
naar de kernwaarden van kunsteducatie als specialiteit. Grosso modo zien de centra
168

TK2_07.indd 168

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in non-profitins tellingen

goede kansen om zich verder te ontwikkelen in ondernemerschap, professionaliteit en
samenwerking, om op een authentieke manier actief te zijn op het gebied van kunst­
educatie. Gezien de geschetste vergezichten moet er nog veel gebeuren, maar het is wel
bereikbaar. Een enkeling schroomt niet de infrastructuur radicaal terug te willen brengen tot enige tientallen bovenlokale en multifunctionele centra met voldoende schaalgrootte en slagkracht voor een veelzijdige bediening van de regio. Anderen zien meer
in de intensivering van lokale samenwerking met andere instellingen, zo nodig met een
verschuiving van uitvoering naar coördinatie of advies.
Opvallend is dat nergens in deze publicatie ‘de grijze golf’ gesignaleerd wordt. In de
komende decennia dient zich een groep aan die grote kansen biedt met betrekking tot
kunstbeoefening: de babyboomers die in grote getale met pensioen gaan. Naar verwachting is dit een welgestelde en cultureel actieve generatie. Het is ook deze generatie die
in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw verantwoordelijk was voor de glorietijd
van de kunstzinnige vorming en de opbouw van de centra. Deze vitale en actieve senioren zullen hun eisen stellen, en centra voor de kunsten kunnen niet voetstoots rekenen
op de toestroom van deze groep. Voor het particuliere circuit is dit een minstens even
grote kans.
Een wellicht fundamenteler opdracht van de centra is om de generaties daaronder, en
vooral de kinderen en jongeren, te enthousiasmeren voor en te scholen in kunstbeoefening. Dankzij het huidige cultuureducatiebeleid zijn hiervoor binnen en buiten het
onderwijs meer dan ooit middelen beschikbaar. Bovendien is er ook nog de wind in de
rug van de hernieuwde belangstelling van de overheid voor amateurkunst. Vooralsnog
is dit budgettair alleen vertaald in de subsidies van het Fonds voor Cultuurparticipatie,
maar via deze regeling worden ook gemeenten gestimuleerd om meer gelden vrij te
maken voor onder meer amateurkunst.
Om jongeren te bereiken zijn in de centra voor de kunsten inmiddels meer aantrekkelijke alternatieven voor de traditionele cursusvorm ontwikkeld. Aan de orde kwamen
onder meer de jeugdtheaterscholen, die vaak vanuit een centrum zijn opgezet. Daarnaast werken veel centra buiten hun eigen locaties in buurthuizen of jongerencentra.
Daarbij gaat het vaak om productiegerichte werkvormen of projecten in plaats van een
cursusreeks.
Naast de samenwerking in allerlei vormen van clustering, is flexibilisering in personeelsformatie een tweede tendens. Bij de centra voor de kunsten is dit nog slechts licht
zichtbaar in de afname van de formatie voor docenten ten gunste van aanstellingen
voor niet-docenten. In de eerder genoemde toekomstvisies (Reiss et al. 2009) voorzien
betrokkenen echter een verdergaande ontwikkeling naar minder vast personeel en meer
gebruik van z z p’ers, freelancers of kleine gespecialiseerde organisaties.
Centra voor de kunsten hebben vaak faciliteiten voor voorstellingen, exposities of
uitvoeringen in huis en gebruiken die voor (semi)professionals. Combinaties met een
theater of filmhuis zijn er veel. Deze clustering tot culturele centra of andere vormen
van multifunctionele huisvesting komt steeds vaker voor. Een verregaande vorm van
samenwerking die deze gemeenschappelijke huisvesting ontstijgt is het cultuurhuis of
kulturhus. Voor de komende jaren staat nog een flinke uitbreiding hiervan op stapel.
169

TK2_07.indd 169

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Ook de brede school (zie hoofdstuk 2) wordt door de overheid sterk gestimuleerd. Meer
samenhang tussen kunsteducatie in het onderwijs en in de vrije tijd kan bij uitstek hier
plaatsvinden.
Bibliotheken hebben de potentie door te groeien als centraal informatiepunt voor
­culturele instellingen. Ook andere culturele instellingen (met name centra voor de kunsten) ambiëren wel eens de spin in het lokale culturele web te zijn, maar als publieke
informatievoorziening is de bibliotheek hiervoor in principe het beste uitgerust. In uitvoerende zin is er minder te verwachten van kunstbeoefening bij bibliotheken, al biedt
de gecombineerde huisvesting met andere culturele instellingen betere mogelijkheden.
De volksuniversiteiten hebben ook een aandeel kunstbeoefening in hun cursusaanbod
voor algemene vorming. Dit is echter geen groot aandeel in de totale markt van kunstbeoefening. Hoewel er vaak docenten werken die tevens lesgeven bij een centrum voor de
kunsten, zien deze instellingen elkaar vanwege hun verschillend profiel niet zozeer als
concurrent. Samenwerking of gezamenlijke huisvesting kan leiden tot een verdeling en
afstemming van het aanbod.
Non-profitinstellingen voor kunstbeoefening zullen hun bestaansrecht houden. Het is
echter te voorzien dat er ook veel zal veranderen richting kleinere organisaties die maximaal flexibel kunnen inspelen op publieks- en/of overheidswensen, maar ook richting
geclusterde organisaties die een stabiele multifunctionele basisstructuur vormen voor
het aanbod in kunstbeoefening. Omdat het hier gaat om organisaties die werken op
basis van maatschappelijke doelstellingen, is dit niet slechts een kwestie van vraag en
aanbod. Het kunnen inspelen op nieuwe of andere behoeften van (potentiële) kunstbeoefenaars en de zorg voor continuïteit en kwaliteit van de basisvoorzieningen zijn
uiteindelijk onderdeel van het cultuurbeleid van de overheid. Niet alle specifieke doeleinden van dat beleid kunnen door marktwerking worden bereikt.

170

TK2_07.indd 170

7-6-2010 16:31:50

4

Kunstbeoefening in het basisen voortgezet onderwijs
Sandra Beekhoven, Karin Hoogeveen (Sardes), Claudy Oomen, Inge Visser
(Oberon) en Folkert Haanstra (Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten)

4
4.1
4.2
4.3
4.3.1
4.3.2
4.4
4.4.1
4.4.2
4.5
4.5.1
4.5.2
4.6

Kunstbeoefening in het basis- en voortgezet onderwijs
Onderwijs en kunstbeoefening
Historische schets van maatregelen en effecten
Kunstbeoefening in het primair onderwijs
Landelijk beeld
Alphen aan den Rijn
Kunstbeoefening in het voortgezet onderwijs
Landelijk beeld
Alphen aan den Rijn
Stand van zaken cultuureducatie in de brede school
Landelijk beeld
Alphen aan den Rijn
Conclusies en toekomstperspectief

Bijlage Dataverzameling

TK2_07.indd 171

171
173
173
179
179
184
189
189
194
199
199
201
203
206

7-6-2010 16:31:50

TK2_07.indd 172

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

4.1

Onderwijs en kunstbeoefening

Het onderwijs biedt de ideale gelegenheid om kinderen in aanraking te brengen met
kunst. Kinderen brengen veel tijd op school door en veel kinderen leren thuis niet of
slechts deels het brede palet aan mogelijkheden voor kunstbeoefening kennen. Gestimuleerd door de overheid krijgt kunstbeoefening, ingebed in cultuureducatie, een
steeds duidelijker plaats in de curricula van en in de visie op het primair en voortgezet
onderwijs. Bovendien wordt kunstbeoefening de laatste jaren steeds vaker ingezet als
instrument voor talentontwikkeling (Oomen et al. 2009). Er is in toenemende mate geld
beschikbaar voor cultuureducatie.
In het kader van dit rapport is vooral de vraag aan de orde wat scholen binnen cultuureducatie aan kunstbeoefening doen. In antwoord daarop bevat dit hoofdstuk een
overzicht van de wijze waarop scholen vorm geven aan cultuureducatie, en daarbinnen
aan kunstbeoefening (uren en activiteiten), welke samenwerking ze aangaan om dat te
realiseren, welke doelen en effecten ze nastreven, en welke ze denken gerealiseerd te
hebben. Eerst volgt een korte historische schets van cultuureducatie in het onderwijs.
Dan passeren het primair en het voortgezet onderwijs alsook de brede school de revue,
waarbij steeds eerst de landelijke situatie in het onderwijs aan bod komt, om daarna stil
te staan bij de situatie in Alphen aan den Rijn. In tekstblokken geven we een indruk van
enkele Alphense scholen die we bezochten.
Dit hoofdstuk is gebaseerd op nieuwe onderzoeksgegevens, zowel landelijk als in Alphen
aan den Rijn. Er wordt gebruikgemaakt van drie databestanden: de monitor cultuur­
educatie 2008-2009 (Oomen et al. 2009), het Jaarbericht Brede scholen in Nederland
(Kruiter et al. 2010) en aanvullend onderzoek naar de situatie in Alphen aan den Rijn.
Informatie over de onderzoeksgegevens is te vinden in de bijlage.
4.2

Historische schets van maatregelen en effecten

Alvorens kort in te gaan op de plaats van kunstbeoefening in het onderwijs in de loop
der jaren, volgt eerst een begripsafbakening. Over de term cultuureducatie, en over eerder gehanteerde begrippen als kunstzinnige vorming, kunstzinnige oriëntatie, culturele
vorming en kunsteducatie, heeft altijd discussie bestaan. Dit verklaart ook deels waarom
er in een korte periode zo veel verschillende termen in omloop zijn geweest. Hier hanteren we een recente werkdefinitie van cultuureducatie: ‘Alle vormen van educatie waarbij
cultuur of kunst als doel of als middel worden ingezet. In de beleidstermen van oc w is
het de verzamelnaam voor kunsteducatie, erfgoededucatie en media-educatie’ (Cultuurnetwerk Nederland 2009). In dit hoofdstuk gaat het om educatie in de kunstdisciplines
(beeldende kunst, dans, theater, audiovisueel, enz.).
In de oude wet op het Lager Onderwijs stonden de kunstdisciplines tekenen en muziek
verplicht op de lesroosters. Zingen werd al in 1857 verplicht gesteld op de lagere school
en tekenen in 1889. De invoering van de Wet op het basisonderwijs in 1985 betekende
een verbreding van de toenmalige kunstvakken. De wet spreekt over ‘expressieactiviteiten’. Later spreekt men over het leergebied kunstzinnige oriëntatie, waarbij ten
173

TK2_07.indd 173

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

minste aandacht dient te zijn voor de bevordering van het taalgebruik, tekenen, muziek,
handvaardigheid (handenarbeid en textiele werkvormen), spel en beweging. Het beleidsprogramma Cultuur en School van het ministerie van oc w startte in 1996 en vroeg
onder de noemer cultuureducatie niet alleen aandacht voor kunstdisciplines, maar ook
voor erfgoed- en media-educatie. Erfgoededucatie komt vooral aan de orde in vakken
als geschiedenis, aardrijkskunde en wereldoriëntatie. Media-educatie is vooral vakoverstijgend. Uit recent onderzoek blijkt het aantal uren kunstzinnige oriëntatie (exclusief
erfgoed- en media-educatie) op scholen de laatste twee decennia vrij stabiel te zijn. In
de groepen 1 tot en met 4 besteedt men meer tijd aan kunstzinnige oriëntatie dan in de
bovenbouw. De meeste tijd gaat naar de beeldende vakken (Oomen et al. 2009). Uit datzelfde onderzoek blijkt overigens een dramatische afname van vakleerkrachten voor de
kunstvakken in het primair onderwijs.
Op middelbare scholen stond voor 1968 alleen tekenen als verplicht vak op het rooster.
Een deel van de scholen gaf wel andere vakken, zoals muziek. Alleen op de middelbare
meisjesschool was het aandeel van de kunstvakken aanzienlijk en werd ook kunstgeschiedenis gegeven. Met de Wet op het voortgezet onderwijs kregen tekenen, muziek
en handvaardigheid in 1968 een plaats als verplicht vak in alle vormen van voortgezet
onderwijs. In 1993 werd de Basisvorming ingevoerd: een pakket van vijftien verplichte
vakken voor alle 12-15-jarigen. Een school diende twee kunstvakken aan te bieden en
kon daarbij niet alleen kiezen uit muziek en één van de beeldende vakken (tekenen,
handenarbeid, textiele werkvormen, audiovisuele vormgeving), maar ook uit dans en
drama. Binnen de kunstvakken zijn beeldende vorming en muziek nog steeds dominant,
zowel in aantallen lesuren als in aantallen examenkandidaten. In de adviestabellen voor
de basisvorming stond in totaal 280 uur voor de kunstvakken, dat wil zeggen: zeven uur
per week voor alle leerjaren basisvorming opgeteld. In de praktijk hield ongeveer de
helft van de scholen zich hieraan of gaf zelfs iets meer uren, maar de andere helft zat hier
onder (Voogt 1993, 1994). Scholen besteedden in het eerste leerjaar ruim twee lesuren
aan de beeldende vakken en een uur aan muziek. In het beroepsonderwijs (vbo) werden
meer uren aan de beeldende vakken besteed dan in de toenmalige mavo, havo en vwo. In
1998 werd in de Tweede Fase (bovenbouw van havo en vwo) het algemeen verplichte vak
Culturele en Kunstzinnige Vorming1 (ck v1) ingevoerd, bedoeld om leerlingen ervaring
te laten opdoen met verschillende vormen van cultuur. In 2003 kreeg het vmbo eveneens
een verplicht vak ck v. Met de Tweede Fase zijn ook ck v2 en ck v 3 ingevoerd: kunstvakken ‘nieuwe stijl’, oorspronkelijk bedoeld als verplicht vak voor leerlingen die het profiel
Cultuur en Maatschappij kozen. Sinds de herziening van de Tweede Fase in 2007 is een
kunstvak binnen dat profiel niet langer verplicht. Scholen kunnen zowel de kunstvakken nieuwe stijl, omgedoopt tot Kunst algemeen en Kunst beeldende vorming, muziek,
drama of dans, als het ‘oude stijl’ examenvak muziek of beeldende vorming aanbieden.
Vmbo-leerlingen van de gemengde en theoretische leerweg kunnen ook een kunstvak
als eindexamenvak kiezen. Het vak ck v is in het vmbo kleiner (40 studielasturen) dan
op havo en vwo (120 studielasturen). Voor het kunstvak als examenvak zijn in de Tweede
Fase in totaal 480 studielasturen gereserveerd. Voor vmbo-leerlingen is in totaal 200 uur
per examenvak beschikbaar, verdeeld over het derde en vierde leerjaar.

174

TK2_07.indd 174

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Cultuureducatie komt niet alleen binnen de kunstvakken aan bod. Sinds 2000 kwam
er meer aandacht voor vakoverstijgende vormen van cultuureducatie (en van andere
vakgebieden). Dat houdt in dat de kunstvakken geïntegreerd met andere vakken aan
de leerlingen worden aangeboden. In het primair onderwijs heeft dit een impuls gekregen door de introductie van de regeling Versterking Cultuureducatie in het Primair
Onderwijs in 2004, in het voortgezet onderwijs werd dit gestimuleerd door de vernieuwing van de onderbouw (Wervers 2005). Het kan gaan om de integratie van kunstvakken
onderling, maar ook om integratie van (of gebruik van) kunst en kunstvakken in andere
vakgebieden of in het totale curriculum. In het tweede geval gaat het vaak om wat kunst
kan bijdragen aan andere vakgebieden of aan algemene vaardigheden. Kunst en cultuur kunnen daarbij louter als hulpmiddel dienen. Bij verdergaande integratie, zoals in
een cultuurgeoriënteerd curriculum, beschouwt men kunst en cultuur als een gelijkwaardig onderdeel van een thematische vakoverstijgende aanpak. De voorstanders van
verdergaande vormen van integratie benadrukken dat dit leidt tot levensechter en betekenisvoller onderwijs en tot beter toepasbare kennis en vaardigheden. Tegenstanders
vrezen voor verlies van vakinhoudelijke kennis en vaardigheden, zij beschouwen een
curriculum op basis van vakkenscheiding als een effectievere vorm van kennisopbouw
(Hagen et al. 2009). In het algemeen zijn integratie en samenhang in het primair onderwijs gemakkelijker te realiseren dan in het voortgezet onderwijs, want in het primair
onderwijs verzorgen groepsleerkrachten doorgaans het hele curriculum en zijn er meer
brede leergebieden.
De kunstvakken gelden als ‘doe-vakken’ (Onderwijsraad 2001), het zelf praktisch bezig
zijn is van oudsher de kern van die vakken. Daarnaast zijn er twee theoretische componenten (Oostwoud Wijdenes en Haanstra 1997): het kijken of luisteren naar kunsten en
kennis over kunstbeschouwing, cultuurgeschiedenis enzovoort (receptie). Ten slotte is
er een reflectieve component die zowel op het actieve (reflectie op het eigen werk) als
op het receptieve (reflectie op het werk van kunstenaars) betrekking kan hebben (zie het
lexicon in hoofdstuk 1). Met de ontwikkeling van kerndoelen, ck v, examenvakken en
het beleidsprogramma Cultuur en School groeide het belang van de theoretische component. In de basisvorming (vanaf 1995) en later in de onderbouw van het voortgezet
onderwijs bevatten de kerndoelen van de kunstvakken, naast de bekende praktische
component, ook een theoretische component. Behalve in muziek bleven beschouwing
en theorie in de lespraktijk van de kunstvakken echter een ondergeschikte positie innemen (Inspectie van het onderwijs 1999).
In de hoogste klassen van het voortgezet onderwijs won de theoretische component
al eerder aan belang, met de invoering van eindexamens in de beeldende vakken en
muziek in de jaren zeventig. Naast het zelf beoefenen van kunst werd in die eindexamenprogramma’s plaats ingeruimd voor kunst- en muziekgeschiedenis en voor kunstbeschouwing. In de Tweede Fase werden kunstvakken vanaf 1998 gekenmerkt door een
aanzienlijke versterking van het theoretische deel. In het vak ck v1 ligt het primaat bij de
beschouwing en reflectie en heeft het praktische deel de functie van hulpmiddel daarbij.
Ook in ck v2 (inmiddels Kunst Algemeen) ligt het accent op theorie. In de beeldende
vakken ‘oude stijl’ werd globaal een kwart van de tijd aan kunstgeschiedenis en kunst175

TK2_07.indd 175

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

beschouwing gewijd, in de kunstvakken nieuwe stijl wordt meer dan de helft van de tijd
aan algemene cultuurtheorie en aan vaktheorie besteed. Hoewel theorie en praktijk bij
kunstvakken vaak gelijktijdig aan de orde zijn en een precieze tijdsafbakening moeilijk
is, betekent dit toch een verschuiving ten gunste van het theoretisch deel van kunst­
educatie. Sommigen spreken zelfs van een ‘verintellectualisering’ ervan.
Er is wel tegen deze ontwikkeling gewaarschuwd. Zo is de Amerikaanse onderzoeker
Gardner (1989, 1990) van mening dat de productie van eigen werk, zoals het zelf musiceren, dansen of toneel spelen, altijd de kernactiviteit van kunsteducatie moet zijn en dat
de reflectieve en receptieve activiteiten voort moeten komen uit de eigen kunstactiviteit.
Volgens hem behelst een kunstdiscipline dat men leert denken in een bepaald medium
of symbooltaal, dus in beelden, beweging, muziek enzovoort. Het denken en schrijven
over dat medium in taal kan niet het hoofddoel zijn, het geeft bovendien leerlingen met
een hoge verbale intelligentie een voordeel. In dezelfde geest bepleit Bamford (2007)
dat kunsteducatie, vanwege de unieke leereffecten ervan, moet zijn gecentreerd rond de
eigen kunstbeoefening van leerlingen en dat de resultaten getoond moeten worden in
voorstellingen en tentoonstellingen. Ze vindt daarom dat er in het vak ck v 1 meer evenwicht moet komen tussen kunst maken en kunst beleven.
Een betrekkelijk nieuw fenomeen is dat van de brede school. De brede school heeft
zich de afgelopen vijftien jaar sterk ontwikkeld in Nederland. In 2009 werkte 88% van
de gemeenten in Nederland aan de realisatie van één of meerdere brede scholen. Naar
schatting waren er in 2009 ruim 1200 brede scholen in het primair onderwijs en ruim
400 brede scholen (op locatieniveau) in het voortgezet onderwijs (Kruiter et al. 2010).
Een aanzienlijk deel van de scholen voor primair en voortgezet onderwijs is dus onderdeel van een brede school.
Brede scholen kennen allerlei verschijningsvormen, maar hebben steeds het volgende
onderliggende principe: ‘Een brede school is een multidisciplinair netwerk van samenhangende voorzieningen voor onderwijs, welzijn, zorg, opvang, sport en/of cultuur’
(Kruiter et al. 2010). Om een brede school te zijn, moet men aan drie criteria voldoen.
De school heeft een brede maatschappelijke functie (gericht op meer dan onderwijs
alleen), een brede organisatie (structurele inhoudelijke samenwerking met welzijn,
zorg, kinderopvang, sport en/of cultuur) die verder gaat dan de verplichte samenwerking
tussen onderwijs en kinderopvang) en een breed aanbod (substantiële en permanente
brede voorzieningen en activiteiten op het gebied van welzijn, zorg, kinderopvang, sport
en/of cultuur). Brede scholen onderscheiden zich van andere door een systematische
uitbreiding van hun programma na schooltijd. Hierdoor vinden er per saldo meer activiteiten plaats, ook op het gebied van kunst en cultuur. Dit heeft vaak de vorm van een
naschools programma, waar leerlingen (meestal vrijwillig) aan deelnemen. Het doel
hiervan is leerlingen talenten te laten ontdekken en verder te laten ontwikkelen.
Wat kunnen we zeggen over de kwaliteit van kunstbeoefening in het onderwijs? De
leeropbrengsten van de praktische activiteiten in de kunstlessen op school worden in de
eerste plaats beoordeeld door de docenten. Uit onderzoeken in het verleden blijkt dat
in het primair onderwijs het beoordelen bij de kunstvakken geen halszaak is. Als er al
176

TK2_07.indd 176

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

beoordeeld wordt, zijn niet zozeer de kwaliteit van de producten of uitvoeringen belangrijke criteria, maar werkhouding en werkproces. Zo is het belangrijkste criterium om
zangprestaties te beoordelen enthousiasme en plezier. Bij beeldende vorming vindt in
een minderheid van de gevallen een werkbespreking plaats en in de meerderheid van de
gevallen worden de werkstukken niet echt beoordeeld. Het beoordelen met cijfers komt
nauwelijks voor en onvoldoendes worden niet gegeven (Oostwoud Wijdenes et al. 1998;
Hermans et al. 2001). Deze gegevens vertonen nog veel overeenkomsten met de recente
resultaten van de Monitor Cultuureducatie 2009. In het voortgezet onderwijs is sinds de
invoering van de examens in de kunstvakken in de loop der jaren veel kennis en ervaring
met beoordeling van leerlingproducten opgedaan. Naast schoolexamens over praktische
activiteiten is er bij de beeldende vakken ook sprake van een centraal praktisch examen
(National Endowment for the Arts 1988; Beattie 1990).
In het primair onderwijs zijn in de loop der jaren enkele peilingen verricht om het
niveau van de kunstvakken te meten. Daarnaast zijn er rapportages van de Inspectie
van het Onderwijs. Over muziek bestaan de meeste rapportages en deze zijn doorgaans
niet positief. Al in de jaren vijftig van de vorige eeuw is in Brabant een eerste peiling
van het onderwijsniveau in het primair onderwijs uitgevoerd, waarbij ook muziek en
beeldende vorming zijn gemeten. Het oordeel over deze vakken was weinig vleiend. Zo
was de kwaliteit van zang onvoldoende en beheerste driekwart van de kinderen niet
het notenschrift (Souren et al. 1957). Op basis van een uitgebreide enquête uit 1968 constateert men in het rapport Kunstzinnige vorming in Nederland dat op vrij veel scholen wel
wordt gezongen en dat het liedrepertoire is uitgebreid, maar dat men aan musiceren
niet toekomt: ‘In het algemeen schort het aan een bewust gekozen methodiek voor de
hele school en aan een doorgaande lijn in de muzikale expressie’ (Werkgroep O3 1973:
10). Het vele jaren later gehouden onderzoek Muziek de maat genomen van de Inspectie van
het Onderwijs (1991) heeft dezelfde kritische toon. Eén op de drie leraren is naar het oordeel van de Inspectie niet vakbekwaam genoeg om muziekonderwijs op de basisschool
adequaat te verzorgen: ‘Bij de muzieklessen komt men nog maar mondjesmaat toe aan
enige differentiatie en individualisering. Er wordt niet stelselmatig gewerkt aan de ontwikkeling van creativiteit’. In de jaren negentig is in het kader van de Periodieke Peiling
van het Onderwijsniveau (ppon) door het Cito twee keer onderzoek gedaan naar het
niveau van muziek in groep acht van het primair onderwijs (Van Weerden en Veldhuijzen
1995, 2000). De resultaten, afgemeten aan wat volgens de kerndoelen van het basisonderwijs bereikt zou moeten worden, zijn niet opwekkend. Op de meeste onderdelen van
zowel muziek maken als muziek beluisteren zijn de gemiddelde scores onvoldoende. Een
aanwijzing voor de geringe effectiviteit van het onderwijs is dat de hoeveelheid lestijd of
het gebruik van een methode er voor de resultaten weinig toe doen. Het inschakelen van
een vakleerkracht leidt op sommige punten wel tot betere prestaties, maar twee variabelen zijn van doorslaggevend belang: het al of niet volgen van muziekles buiten de basisschool en de sociaaleconomische achtergrond van de leerling. Eigenlijk haalden alleen
kinderen die ook naar de muziekschool gaan de toenmalige kerndoelen muziek voor het
primair onderwijs.
De negatieve resultaten leidden tot twee reacties. Enerzijds vond bijvoorbeeld de afdeling Primair onderwijs van de Onderwijsraad (1993) dat het muziekonderwijs zijn doel
177

TK2_07.indd 177

7-6-2010 16:31:50

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

voorbij zou schieten als gestreefd werd naar te hoog gegrepen resultaten die slechts
in bijzondere omstandigheden te realiseren zijn. Anderzijds was er sprake van verontrusting en soms van concrete maatregelen. Zo waren de resultaten van het tweede
peilingsonderzoek reden voor een motie van het kamerlid Barth waarin extra gelden
voor muziekonderwijs gevraagd werden. Dit leidde tot een eenmalig extra bedrag voor
muziekprojecten in het primair en speciaal onderwijs. Ook de recente projecten en plannen ter stimulering van de muziekbeoefening zoals ‘Er zit muziek in ieder kind’ (Fonds
Cultuurparticipatie), ‘Music Matters’ (Rotterdam) en het ‘Deltaplan Muziekeducatie
Amsterdam’ geven aan dat het reguliere onderwijs nog steeds niet de gewenste resultaten boekt.
De Amerikaan Efland (1976) introduceerde het begrip ‘schoolkunst’ voor de beeldende
producten die leerlingen op de basisschool maken en die functioneel zijn binnen het
instituut school, maar die vaak los staan van wat kinderen zelf spontaan aan beeldende
activiteiten ondernemen en ook grotendeels los van de ontwikkelingen in de professionele kunst. Schoolkunst ‘is supposed to be easy and fun’ (Efland 1976: 41): het biedt
een ontspannend tegenwicht tegen vakken als taal en rekenen. Het moet er het liefst
enigszins spontaan uitzien, maar de inhouden zijn conventioneel. De beelden doen vaak
dienst bij vieringen, feesten, de wisseling van seizoenen en dergelijke. Dat geldt ook
voor de muziek die op school wordt beoefend en Bresler (1998) spreekt in dit verband
van ‘kalendermuziek’. Sommige van de door Efland genoemde kenmerken van schoolkunst waren rond de eeuwwisseling in Nederland nog steeds van toepassing (Haanstra
2001), vooral de beperkte relatie met kunstzinnige activiteiten van de leerlingen buiten
de schoolmuren. In het eerder genoemde peilingsrapport muziek zegt een deskundige: ‘Ons muziekonderwijs heeft niets met de werkelijkheid te maken. We zingen uit
liedbundels met een liedrepertoire dat volstrekt afwijkt van wat je op radio en televisie
hoort’. En: ‘Het muziekonderwijs functioneert niet omdat het niet bij de kinderen aansluit en omdat professionele muziek niet het startpunt is’ (Van Weerden en Veldhuijzen
2000: 18). In de grootschalige evaluatie van de basisvorming eind jaren negentig werd
de relatie met de ‘leefwereld’ bij de meeste kunstvakken eveneens als ontoereikend
beoordeeld. Docenten van de beeldende vakken maken weinig gebruik van lesmateriaal
dat aansluit op de visuele jeugdcultuur van de leerlingen en ook docenten dans houden
weinig rekening met de alledaagse ervaringen van de leerlingen. In de bezochte muzieklessen worden vaak liedjes uit de popcultuur van de jaren zeventig gebruikt, de tijd dat
veel leraren zelf jong waren: ‘Leraren slagen er nog maar mondjesmaat in een brug te
slaan naar de muzikale voorkeuren van de huidige jeugd. Ze leveren weinig hedendaagse
aanvullingen op het repertoire uit de methodes’, aldus de Inspectie (1999: 32).
Ook nu bestaat er nog een groot verschil tussen wat kinderen thuis aan beeldende producten maken en wat ze op school maken (Haanstra 2008). Het onderwijs stimuleert
en waardeert bepaalde beeldende producten, en andere niet of nauwelijks. Leerlingen
beseffen wat de normen en criteria zijn van wat je op school maakt en welke thema’s en
stijlen daarin wel en niet aan de orde zijn. Twee kenmerkende citaten van leerlingen zijn:
‘Hier op school tekenen we niet stripfiguren. Hier moeten we bloemen maken, kerst­
dingen en sinterklaasdingen, knutselen en zo. En: ‘Thuis maak ik vooral poppetjes en op
178

TK2_07.indd 178

7-6-2010 16:31:50

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

school teken je een oude schoen of een appel en leer je meer zoals het hoort’ (Haanstra
2008: 66).
Docenten denken verschillend over de scheiding tussen de kunstzinnige activiteiten op
school en thuis. Allen vinden dat beide activiteiten deels verschillende functies hebben
en dat de school een eigen taak heeft op kunstzinnig gebied. Zij die de vaak op populaire
beeldcultuur gebaseerde huiselijke producten clichématig en beperkt vinden, zien geen
reden om daar meer verbindingen mee te leggen. Anderen zijn juist verrast door wat
leerlingen buiten school doen en maken en willen in hun lessen wel meer aansluiten bij
de alledaagse kunstbeleving van de kinderen.
Heeft les in kunstbeoefening op school effect op de kunstbeoefening op latere leeftijd?
Vergeleken met de effecten van cultuureducatie op latere receptieve cultuurdeelname
(kijken en luisteren naar kunst) is daarover weinig bekend. Onderzoek naar de effecten van het verplichte vak ck v laten geen effecten op de actieve deelname op latere
leeftijd zien (Ganzeboom et al. 2003). Maar het vak ck v is vooral gericht op receptieve
cultuurdeelname en een effect op latere kunstbeoefening is daarom ook niet te verwachten. Verder is er alleen onderzoek naar de lange termijn effecten van deelname aan
de examenvakken muziek en beeldende vorming. Van der Kamp (1980) onderzocht hoe
oud-leerlingen tweeënhalf jaar na hun examen terugkeken. Ze beschreven hun leerervaringen als positief, maar rapporteren vaker invloed op receptieve deelname (beter kijken
naar kunst, anders luisteren naar muziek) dan op hun eigen kunstbeoefening. Deelname
aan examenprogramma’s bleek tien tot twintig jaar na het afleggen van het examen een
positief effect te hebben op zowel de latere receptieve cultuurdeelname als de latere
beoefening van muziek respectievelijk beeldende kunst (Nagel et al. 1996). De invloed
beperkte zich tot de discipline waarin men het examenprogramma volgde. Het culturele
klimaat in het ouderlijk gezin en vroege deelname bleven echter de beste voorspellers
voor latere cultuurdeelname.
4.3

Kunstbeoefening in het primair onderwijs

4.3.1 Landelijk beeld
Vrijwel alle basisscholen in Nederland bieden cultuureducatie wel eens op een geïntegreerde wijze aan: 42% van de scholen doet dit incidenteel bij projecten, 34% geeft
cultuureducatie deels op een vakoverstijgende manier en bij 18% van de scholen is
cultuureducatie geen apart leergebied, maar is het volledig geïntegreerd met andere
vakken. Scholen kunnen projecten op het gebied van cultuureducatie uitvoeren waarbij
verschillende vakken en leergebieden worden gecombineerd. Een kwart van de scholen
doet nooit een project op het gebied van cultuureducatie, driekwart van de scholen jaarlijks minstens één, ruim een derde twee projecten of meer. Projecten zijn vooral voor de
hele school (90%). Het aantal projecten is in de afgelopen jaren gestaag gestegen. Het
aantal uren cultuureducatie is al jaren vrij stabiel (Hoogeveen en Van der Vegt 2008a,
2008b, 2008c). De meeste tijd is ingeruimd voor tekenen en handvaardigheid. Met name
de kleuters besteden veel uren aan kunstbeoefening (tabel 4.1).
179

TK2_07.indd 179

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 4.1
Urenbesteding aan cultuureducatie per week (gemiddeld aantal uren)
vak
tekenen en handvaardigheid
muziek
spel en bevordering taalgebruik
(binnen kunstzinnige oriëntatie)
beweging
(binnen kunstzinnige oriëntatie)
totaal

groep 2

groep 4

groep 7

4,0
1,8

2,0
1,0

2,0
1,0

2,6

1,5

1,4

1,8
10,2

1,0
5,5

1,0
5,4

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Kunstbeoefening kan op het rooster staan, maar ook heel goed een onderdeel zijn van
projecten en culturele activiteiten in en buiten het schoolgebouw. Opvallend bij de uren
die men buiten het reguliere curriculum aan projecten en activiteiten besteedt, is dat er
nauwelijks verschillen zijn per bouw (tabel 4.2). De meeste uren gaan naar activiteiten
op het gebied van beeldende kunst en vormgeving, en daarna naar muziek.
Tabel 4.2
Urenbesteding aan projecten/activiteiten in en buiten school per jaar (gemiddeld aantal uren)
activiteit

groep 2

groep 4

groep 7

beeldende kunst en vormgeving
muziek
theater
beweging en dans
totaal

8,0
6,0
5,4
5,0
24,4

8,0
6,0
5,4
4,3
23,7

8,0
6,0
5,5
4,4
23,9

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Scholen kunnen cultuureducatie actief, receptief dan wel reflectief invullen (tabel 4.3).
De verschillen tussen scholen zijn groot, zeker bij het aandeel actief ofwel kunstbeoefening, dat uiteenloopt van 0% tot 95%. In voorgaande jaren zeiden veel scholen meer
tijd aan actieve kunsteducatie te willen besteden (Hoogeveen en Van der Vegt 2008a,b,c).
Recent tekent zich binnen de cultuureducatie inderdaad een ontwikkeling in die richting
af.

180

TK2_07.indd 180

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Tabel 4.3
Verhouding actief-receptief-reflectief in cultuureducatie op school, 2007-2009 (in procenten)
2007/’08

2008/’09

48
34
18

61
25
14

actief
receptief
reflectief
Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Voor de vakken tekenen, muziek, drama en beweging zijn leermethoden beschikbaar,
voor erfgoededucatie zijn er leskisten (kisten met een handleiding voor leerkrachten en
voorwerpen waarmee leerlingen aan de slag kunnen) en andere lesmiddelen. De overgrote meerderheid van de basisscholen gebruikt inderdaad een methode voor één of
meer van de cultuurvakken, vooral voor muziek en tekenen (figuur 4.1). Deze methoden
gebruikt men vaker voor een deel in plaats van volledig.
Figuur 4.1
Gebruik van leermethoden (in procenten)

leermethode voor tekenen

leermethode voor muziek

leermethode voor spel/drama
ter bevordering van taalgebruik
leermethode voor
beweging/dans
leermethode voor
erfgoed educatie
0

10
niet

20

30

gedeeltelijk

40

50

60

70

80

90

100

volledig

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Scholen kopen steeds minder ad hoc in (nog 16%). Vele gebruiken een kant en klaar
kunstmenu (26%) of passen een kunstmenu aan de eigen wensen aan (18%). Dergelijke
menu’s zijn te koop bij culturele instellingen, zoals centra voor de kunsten, en bieden scholen allerhande culturele activiteiten, zowel op als buiten school. Veelal is
het een jaarprogramma met voorstellingen, museumbezoek, leskisten, enzovoort.
181

TK2_07.indd 181

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Een kunstmenu biedt scholen kwaliteitsgarantie en enige spreiding over de diverse
kunstdisciplines. Een kwart van de scholen stelt zelf een programma samen. Daarbij
kan het gaan om scholen die een kunstmenu teveel van het goede vinden, maar in deze
groep bevinden zich ook de scholen die een aanbod willen dat aansluit bij de lijn die op
school gevolgd wordt. Tot slot geeft een deel van de scholen een instelling een opdracht
een cultuurprogramma samen te stellen (Hoogeveen en Van der Vegt 2008a, 2008b,
2008c; Oomen et al. 2009).
Twee derde van de scholen nodigt eenmaal per jaar een beeldend kunstenaar uit, bijvoorbeeld om met de leerlingen een kunstwerk te maken, nog eens 10% doet dat meerdere keren per jaar. Driekwart van de scholen organiseert minimaal eenmaal per jaar een
toneel- of poppentheatervoorstelling. Het werken met leskisten voor erfgoededucatie
is eveneens populair, bijna de helft van de scholen doet dit meerdere keren per jaar. Ten
slotte bezoeken schrijvers en dichters regelmatig de basisscholen. Audiovisuele culturele
activiteiten komen naar verhouding het minst voor (tabel 4.4).
Tabel 4.4
Jaarlijkse culturele activiteiten binnen de school (in procenten)
type activiteit

geen

een

meerdere

bronnenmateriaal in leskisten vanuit musea en archieven
toneel/poppentheater
beeldend kunstenaar / tentoonstelling
concert/musici
schrijver/dichter op bezoek
dans/dansers
film/video/fotografie
bronnenmateriaal in leskisten vanuit musea en archieven

15
23
23
26
30
34
45
15

37
55
67
49
27
44
33
37

48
22
10
25
43
22
22
48

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Basisschoolleerlingen bezoeken in schoolverband musea, muziek- en toneelvoorstellingen en films. Duurdere uitjes, zoals naar theater, musical of opera, ondernemen de
scholen veel minder (tabel 4.5).
Om cultuureducatie vorm te geven, kunnen scholen samenwerken met verschillende
instellingen. Bijna alle scholen (97%) werken hiertoe met een bibliotheek samen. Ook
musea springen er duidelijk uit, gevolgd door centra voor de kunsten. Het minst wordt
samengewerkt met verenigingen voor amateurkunst en met archieven (tabel 4.6). Het
komt nog niet vaak voor dat men gezamenlijk activiteiten ontwikkelt. Als dit al gebeurt,
dan nog het meest met de bibliotheek. Scholen kunnen een instelling of een kunstenaar
vragen een specifiek aanbod voor te leggen, geheel toegesneden op de vraag van de
school. Dit komt incidenteel voor.

182

TK2_07.indd 182

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Tabel 4.5
Jaarlijkse culturele activiteiten buiten de school (in procenten)
type activiteit

geen

een

meerdere

museumbezoek/tentoonstelling/galerie
streekmuseum
toneelvoorstelling in theater/schouwburg
onderzoek in directe schoolomgeving
monument
concert in concertzaal/theater
film in bioscoop/filmhuis
dansvoorstelling in theater/schouwburg
voordracht schrijver/dichter
musical/opera

15
19
22
28
29
47
53
62
62
67

37
47
46
41
48
38
35
26
27
29

48
34
32
31
23
15
12
12
11
4

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)
Tabel 4.6
Samenwerking met culturele instellingen (in procenten)

bibliotheek
museum
centrum voor kunst en cultuur
theater/theatergezelschap
individuele kunstenaars
muziekschool
muziekgezelschap (orkest, band, enz.)
monument of archeologische vindplaats/depot
provinciale steunfunctie-instelling
filmhuis/bioscoop
archief
vereniging voor amateurkunst

school maakt
gebruik van
beschikbare
aanbod instelling

school formuleert vraag,
instelling speelt
daarop in

73
62
56
48
32
42
39
31
25
29
15
9

12
8
8
7
17
7
5
5
5
3
2
3

gezamenlijke
ontwikkeling geen
en uitvoering samenactiviteiten
werking
12
5
9
4
9
8
5
4
6
1
1
2

3
26
27
41
42
43
51
60
64
67
82
86

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

183

TK2_07.indd 183

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Bijna de helft van de scholen maakt, naast de ondersteuning door culturele instellingen,
ook gebruik van ondersteuning door het schoolbestuur. Zo zijn er scholen die ondersteuning krijgen van het schoolbestuur om een cultuurbeleidsplan te ontwikkelen.
Andere scholen zijn van groot belang, want 68% van de scholen neemt deel aan een
scholennetwerk of een ander structureel overleg over cultuureducatie. In de toelichting
noemen scholen vooral een netwerk voor interne cultuurcoördinatoren.
Het voornaamste doel van cultuureducatie is voor praktisch alle basisscholen ‘kinderen
in aanraking brengen met kunst en cultuur’, gevolgd door ‘het vergroten van de kennis
en vaardigheden op het gebied van kunst en cultuur’ (79%) en ‘deelname aan kunst en
cultuur buiten school stimuleren’ (62%).
Meent men op scholen ook effect van cultuureducatie te zien? Men zegt van wel: bijna
80% van de scholen vindt dat leerlingen daardoor over meer kennis en vaardigheden
beschikken op het gebied van kunst en cultuur. Een grotere cultuurparticipatie van leerlingen neemt men minder waar: slechts 22% van de scholen denkt dat cultuureducatie
dit gevolg heeft (Oomen et al. 2009).
4.3.2 Alphen aan den Rijn
Met Alphense scholen voor primair onderwijs is meer in detail gesproken over het aanbod aan kunstbeoefening in en buiten het reguliere curriculum (zie de bijlage bij dit
hoofdstuk voor informatie over de wijze van dataverzameling). Om leerlingen structureel op een actieve manier met kunst en cultuur bezig te laten zijn, moet aan een aantal
voorwaarden binnen de school voldaan zijn. Scholen is in dit verband gevraagd of zij
een visie op cultuureducatie hebben ontwikkeld, of die visie schriftelijk is vastgelegd, of
er een cultuurcoördinator is, hoeveel uur er beschikbaar is voor cultuurcoördinatie en
welke taken de coördinator heeft. Ook is gevraagd of er vakleerkrachten voor de kunstvakken zijn en met welke culturele organisaties men structureel samenwerkt. Eerst komt
de inhoud van het aanbod aan de orde (aantal uren, activiteiten in en buiten school,
enz.), vervolgens de randvoorwaarden voor cultuureducatie (vakleerkrachten, cultuurcoördinator, visie, doelen en effecten).
Cultuureducatie wordt in Alphen aan den Rijn vooral ondergebracht in de verschillende
vakken. Een meerderheid van de Alphense scholen geeft cultuureducatie zo nu en dan
vakoverstijgend, landelijk doet 42% van de scholen dat. In de interviews komt naar voren
dat tekenen en handvaardigheid meestal wel apart op het rooster staan, muziek in wat
mindere mate. Drama staat een enkele keer apart op het rooster, maar komt vaker aan
de orde bij taal (uitbeelden). Als er vakkenintegratie plaatsvindt, dan is dit vooral met
taal, een enkele keer bij andere vakken of bij sociale vaardigheidstrainingen. Een geïnterviewde zegt hierover: ‘Soms gebruiken leerkrachten cultuur bij andere vakken om de
les wat op te leuken’. Ook verbindt men wel techniek en cultuureducatie door leerlingen
een beeldverhaal te laten maken van kunstwerken die ze bij handvaardigheid hebben
gemaakt.

184

TK2_07.indd 184

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Scholen voor het primair onderwijs in Alphen aan den Rijn besteden minder tijd dan gemiddeld in Nederland aan tekenen, handvaardigheid en muziek (tabel 4.7). Dat is vooral
in groep 2 het geval. Het aantal uren spel en beweging verschilt nauwelijks. De geïnterviewden geven aan dat vooral kleuters veel tekenen, knutselen en met muziek bezig zijn.
Dit is logisch, omdat er in de onderbouw veel meer ruimte is om in projectvorm en thematisch te werken en de leermethodes wat minder strikt gevolgd hoeven te worden dan
in de midden- en bovenbouw.
Tabel 4.7
Urenbesteding aan cultuureducatie per week (gemiddeld aantal uren)
groep 2

tekenen en handvaardigheid
muziek
spel en bevordering taalgebruik
(binnen kunstzinnige oriëntatie)
beweging (binnen kunstzinnige
oriëntatie)
totaal

groep 4

groep 7

nationaal

Alphen

nationaal

Alphen

nationaal

Alphen

4,0
1,8

2,2
1,2

2,0
1,0

1,5
0,8

2,0
1,0

1,6
0,8

2,6

2,2

1,5

1,2

1,4

1,4

1,8
10,2

1,7
7,3

1,0
5,5

1,0
4,5

1,0
5,4

1,0
4,8

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Meer Alphense scholen gebruiken leermethoden voor de kunstzinnige vakken dan
nationaal het geval is. In het gebruik van leskisten voor erfgoededucatie verschilt de
situatie in Alphen aan den Rijn niet van de landelijke. Vooral de methode ‘Moet je
doen’ is populair, met name bij muziek en maar in iets mindere mate bij tekenen en
handvaardigheid. Overigens geven de geïnterviewden aan dat een methode niet altijd
helemaal gevolgd wordt, het komt regelmatig voor dat leerkrachten het gebruiken als
bronnenmateriaal.
Voor projecten en activiteiten in en buiten school op het vlak van beeldende kunst,
vormgeving, theater, beweging en dans ruimen scholen voor primair onderwijs in
Alphen aan den Rijn minder tijd in dan de gemiddelde Nederlandse school. De uitzondering daarop is muziek in groep 4 en groep 7, daar springt Alphen aan den Rijn juist
gunstig uit en liggen de Alphense en nationale totalen dicht bij elkaar (tabel 4.8).

185

TK2_07.indd 185

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 4.8
Urenbesteding aan projecten/activiteiten in en buiten school per jaar (gemiddeld aantal uren)
groep 2

beeldende kunst en vormgeving
muziek
theater
beweging en dans
totaal

groep 4

groep 7

nationaal

Alphen

nationaal

Alphen

nationaal

Alphen

8
6
5,4
5
24,4

7
5,3
5
4,6
21,9

8
6
5,4
4,3
23,7

7
6,2
6,2
4,1
23,5

8
6
5,5
4,4
23,9

7
6,1
5,8
4,1
23,0

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Ongeveer de helft van de scholen voert meerdere culturele activiteiten per jaar uit, 29%
onderneemt één activiteit en de rest minder dan één keer per jaar. De Alphense scholen
maken gebruik van het kunstmenu dat door de Kunstverdieping (een gemeentelijke
kunsteducatie-instelling) is ontwikkeld. Dat is een standaardmenu waar leskisten en
activiteiten op school gecombineerd worden met culturele activiteiten buiten school.
De meeste geïnterviewden geven aan dat er weleens (schoolbrede) projecten of themaweken zijn waar kunst centraal staat, meestal afgesloten met een presentatie. Er zijn
scholen die regelmatig een open podium organiseren, waar leerlingen zingen, rappen,
toneelspelen enz. Voorts vindt kunstbeoefening plaats tijdens incidentele uitstapjes.
Eén school organiseert elk jaar voor groep 7 een bezoek aan een museum. Dat was recentelijk het Rembrandthuis in Amsterdam, waar leerlingen onder begeleiding van een
kunstenaar zelf aan de gang gingen met etsen en afdrukken. Vrijwel elke school heeft
een eindmusical voor groep 8 en besteedt aandacht aan de Kinderboekenweek.
Op sommige scholen, met name Jenaplan, is naast de vakken op het rooster meer structurele aandacht voor kunst en cultuur. Dat kan gaan om weekopeningen, maandsluitingen, vieringen, maar ook om crea-middagen of workshops. Een voorbeeld hiervan zijn
schoolbrede keuzecursussen waarbij (groot)ouders worden uitgenodigd de kinderen
bepaalde vaardigheden te leren. Het gaat om ongeveer twaalf periodes van elk drie
weken per jaar waarin kinderen zo’n twee uur per week bezig zijn met allerlei onderwerpen, waaronder kunst en cultuur. Er wordt gewerkt in heterogeen samengestelde
groepen, maar er zijn ook activiteiten per bouw (bijvoorbeeld de leerlingen van groep 5
tot en met 8).

‘Als ze het zelf kiezen, zijn ze veel gemotiveerder’
Kunstbeoefening op de Jenaplaneet in Alphen aan den Rijn
Het gebouw van de Jenaplaneet is licht en ruim. Wat opvalt bij binnenkomst is het
podium in de hal. Hier vinden de weekopeningen en -sluitingen plaats. Elke groep heeft
een keer ‘de beurt’ en mag dan iets laten zien aan de andere leerlingen en aan ouders.

186

TK2_07.indd 186

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Op die manier leren kinderen al van jongs af aan om in de schijnwerpers te staan.
Alle kunst in de school is van eigen hand. De school hangt vol kleurrijke zelfgemaakte
schilderijen en kinderen zijn druk bezig met tekenen, schilderen en knutselen. Het
thema in deze periode is ‘Ik en de groep’. De zomervakantie is nog maar net voorbij,
dus het is belangrijk dat de leerlingen elkaar leren kennen, een ‘groepsgevoel’
ontwikkelen en zich bewust worden van de omgangsregels in de groep. Elke groep heeft
een dierennaam en deze vormen de inspiratiebron bij de beeldende activiteiten. De
leerlingen in groep 7 en 8 hebben weliswaar dezelfde opdracht (‘maak een nijlpaard’),
maar kiezen zelf materiaal en techniek en daardoor ontstaan er nijlpaarden van hout,
klei, papier, ijzerdraad en wol. De kinderen werken zelfstandig en in groepjes. Zij lopen
doelgericht door de school naar het lokaal met materialen en gereedschap en weer
terug naar hun eigen groep. Zij krijgen tips van de leerkrachten en worden op hun eigen
niveau uitgedaagd. Op dit moment werken zij in de eigen groep aan projecten, maar het
komt ook veelvuldig voor dat leerlingen van de verschillende groepen samenwerken,
bijvoorbeeld als de seizoenen als thema centraal staan. Het kan dus voorkomen dat
leerlingen van groep 8 samen met kleuters met kunst bezig zijn.
Kunstbeoefening is geïntegreerd in het curriculum en sluit nauw aan bij de onderwijs­
visie van de Jenaplaneet. Zelfstandigheid, saamhorigheid en ontwikkeling van de
persoonlijkheid zijn kernbegrippen en daar is kunstbeoefening onlosmakelijk mee
verbonden. Kunst en cultuur worden gericht ingezet om de doelen voor taal, rekenen en
wereldoriëntatie te bereiken.
(Groot)ouders en andere vrijwilligers worden aangesproken op hun kunstzinnige
kwaliteiten: samen met leerkrachten verzorgen zij keuzecursussen voor alle groepen.
Dat zijn er zo’n tien per jaar en die vinden ongeveer twee uur per week onder schooltijd
plaats. Elke groep bestaat uit ongeveer twintig leerlingen, van groep 1 tot en met 8 en
deze worden begeleid door twee of drie ouders.
De Jenaplaneet werkt structureel samen met de Jeugdtheaterschool in Gouda en sinds
dit jaar ook met de muziekschool. Er is net een auditie geweest voor het toneelstuk
‘Jan Steenstraat 1’. Twintig leerlingen zijn geselecteerd en die gaan nu oefenen voor de
uitvoeringen in de schouwburg. Er was zo veel belangstelling om mee te spelen, dat er
nu voor alle leerlingen workshops theater worden georganiseerd en bezoekjes worden
geregeld aan de schouwburg.
Vorig jaar is er samen met de Jeugdtheaterschool een project verhalen vertellen
uit­ge­voerd, waarbij oud-leerlingen van de school die amateurlessen volgen bij de
Jeugdtheaterschool, workshops verzorgden en de leerlingen in een theater een kijkje
achter de schermen konden nemen. De muziekschool laat kinderen, op school en onder
schooltijd kennismaken met verschillende instrumenten. Dit gebeurt op vrijwillige
basis, naast de muziekles die alle leerlingen in de groepen krijgen. Dat geldt ook voor de
schoolband die op donderdag na schooltijd repeteert onder begeleiding van de muzikale
conciërge die ook drum- en gitaarles geeft aan leerlingen die daar belangstelling voor
hebben. De school hecht veel belang aan de eigen keuzes van kinderen, want op die
manier zijn kinderen gemotiveerd om zich volledig in te zetten, zo is de ervaring.

Alle Alphense scholen voor primair onderwijs hebben een cultuurcoördinator. Geen
van hen heeft een cursus voor interne cultuurcoördinator gevolgd. De vraag naar een
cultuurcoördinator in de nationale enquête bleek echter multi-interpretabel. Uit de
187

TK2_07.indd 187

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

interviews met Alphense scholen komt naar voren dat een deel toch geen cultuurcoördinator heeft, maar wel taakuren voor cultuurcoördinatie, of wel een cultuurcoördinator,
maar zonder bijbehorende uren. In ieder geval geldt voor alle scholen dat er niet veel
taakuren beschikbaar zijn voor cultuurcoördinatie. Gemiddeld is dat tien uur per jaar,
met slechts een kleine variatie naar leerlingenaantal. Vijf scholen hebben geen uren
voor cultuurcoördinatie. De school met het meeste aantal uren heeft zestig uur per jaar
beschikbaar, gevolgd door een school met dertig en een andere met twintig uur per jaar.
Op een aantal scholen zijn de uren cultuurcoördinatie tevens bestemd voor milieueducatie.
Met tien uur per jaar kunnen cultuurcoördinatoren weinig doen. Ze krijgen de post met
het aanbod aan cultuuractiviteiten en richten zich vooral op het onder de aandacht
brengen van de culturele activiteiten in het kunstmenu waarop de school kan intekenen. Twee van de geïnterviewden participeren in de gemeentelijke werkgroep die het
kunstmenu samenstelt. Een enkele keer organiseert de cultuurcoördinator de culturele
uitstapjes. Op één school is de vakleerkracht voor tekenen en handvaardigheid daarnaast
ook groepsleerkracht én verantwoordelijk voor coördinatie van cultuureducatie.
Geen van de Alphense scholen voor primair onderwijs die aan het nationale onderzoek
meededen heeft vakleerkrachten voor de kunstvakken. Landelijk heeft circa een vijfde
van de scholen zo’n leerkracht of althans een freelancer voor de kunstvakken. Het aantal vakkrachten voor de kunstvakken neemt in hoog tempo af (Hoogeveen en Van der
Vegt 2008a, 2008b, 2008c). In de interviews in Alphen bleek op twee scholen een vakleerkracht handvaardigheid te zijn (blijkbaar hadden die scholen niet aan het nationale
onderzoek deelgenomen). Ze geven een uur per twee weken les aan halve klassen van de
groepen 5 tot en met 8. Leerlingen hebben dus eens in de twee weken een uur handvaardigheid. Ze gaan beiden volgend jaar met pensioen en worden om financiële redenen
niet vervangen.
Enkele scholen laten, als oplossing voor het ontbreken van vakleerkrachten voor de
kunstvakken, een leerkracht met een specifieke deskundigheid in een kunstdiscipline
rouleren door de school, zodat alle groepen hiervan kunnen profiteren. Andere scholen
maken gebruik van stagiaires, ouders of andere vrijwilligers voor de kunstvakken. Ten
slotte komt het voor dat kunstenaars in de klas worden ingezet. Bij sommige activiteiten
in het kunstmenu van de gemeente zit dat ingebouwd.
In Alphen maken meer scholen dan landelijk gebruik van het aanbod van de centra voor
kunst en cultuur: 57% van de scholen koopt een kant en klaar kunstmenu, 29% past een
kunstmenu aan de eigen wensen aan, 7% geeft een specifieke opdracht aan een culturele instelling en 7% van de scholen in Alphen aan den Rijn koopt ad-hocactiviteiten in.
Sinds oktober 2006 is de afdeling Kunsteducatie voor het basisonderwijs in de gemeente
Alphen aan den Rijn ondergebracht in de Kunstverdieping, die tot op heden zorgde
voor een kunstmenu. De scholen geven jaarlijks aan voor welke culturele activiteiten zij
belangstelling hebben. Er gaat verandering in deze werkwijze komen, omdat zes Alphense culturele instellingen zelf een professioneel programma gaan ontwikkelen: het
Palet. De Kunstverdieping fungeert als aanjager, initiatiefnemer en coördinator van het
Alphens Cultuurpalet. De overgang van Kunstmenu naar Palet Alphen aan den Rijn zal
188

TK2_07.indd 188

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

gefaseerd verlopen (www.kunstverdieping.nl). Sommige geïnterviewden hadden hierover gehoord, maar wisten niet precies wat er zou gaan veranderen. Een enkeling juicht
het toe, omdat ze een beetje uitgekeken raakte op het aanbod binnen het kunstmenu.
Er zijn naast het kunstmenu ook andere samenwerkingsvormen tussen onderwijs en
culturele instellingen. Het Jeugdtheaterhuis Gouda verzorgt op sommige scholen een
vijfjarig project voor groep 4 tot en met 8. Daarnaast participeren leerlingen van drie
scholen in een project van het Jeugdtheaterhuis: de familievoorstelling ‘Jan Steenstraat
1’, een voorstelling met muziek en dans, gespeeld door ruim veertig jongeren en enkele
volwassen acteurs. Rondom de voorstelling is met schouwburgen en bibliotheken een
aantal educatieve projecten ontwikkeld (bron: www. http://www.jeugdtheaterhuis.nl).
Zo kunnen leerlingen van de groepen 7 en 8 een weekend meespelen in de voorstelling.
Per school zijn twintig leerlingen geselecteerd. Ze gaan twee weken een intensief repetitieprogramma volgen onder begeleiding van docenten van het Jeugdtheaterhuis. Ook
deed een Alphense school mee aan ‘De Ontdekking’ van het Kunstgebouw Zuid-Holland,
waarbij leerlingen de culturele bronnen in de omgeving van de school in kaart brachten.
Hieruit is de Culturele kaart Alphen aan den Rijn ontstaan. Ten slotte zijn medewerkers
van Archeon bij enkele scholen in de klas geweest in het kader van een project over prehistorie.
De meeste geïnterviewde scholen hebben wel een globaal idee waarom zij cultuureducatie van belang vinden, maar of sprake is van een visie is zeer de vraag. Zes scholen geven
aan geen visie op cultuureducatie te hebben. Van de andere scholen zijn er vijf die hun
visie hebben neergelegd in een schoolplan of schoolgids. Gevraagd naar de inhoud van
de visie gaat het om: leerlingen laten kennismaken met kunst en cultuur, leerlingen
respect voor andere culturen bijbrengen, de ontwikkeling van de persoonlijkheid van
kinderen via cultuureducatie bevorderen, leren samenwerken, zelfstandigheid bijbrengen, talentontwikkeling en samenwerken met de omgeving van de school. Twee scholen
hanteren in dit verband het begrip meervoudige intelligentie dat door Gardner (1989) is
ontwikkeld. Eén school is een cultuurprofielschool in ontwikkeling. De Alphense scholen in het nationale onderzoek zijn niet erg overtuigd van het effect op de cultuurparticipatie van leerlingen: 82% weet niet of er effect is en 18% ziet geen effect. Wel wordt enig
effect op kennis en vaardigheden gerapporteerd: 36% ziet effect, maar 64% weet het niet.
4.4

Kunstbeoefening in het voortgezet onderwijs

4.4.1 Landelijk beeld
Bijna alle scholen voor voortgezet onderwijs bieden de ‘klassieke’ kunstdisciplines aan,
in de kunstvakken (90%) en in projecten (82%). Veel minder scholen laten het aan bod
komen na of tussen de lesuren (41%) of in andere vakken dan de kunstvakken (33%). Hoewel de projectmatige aanpak past bij de uitgangspunten van de vernieuwde onderbouw
(Onderbouw vo 2004; Wervers 2005), komt kunsteducatie niet vaak aan bod buiten de
kunstvakken. Ruim een kwart van de scholen biedt kunsteducatie integraal aan, dat
wil zeggen: in de kunstvakken, in andere vakken én in projecten. Bijna de helft van de
scholen doet aan kunsteducatie in de kunstvakken en in projecten, maar niet in andere
189

TK2_07.indd 189

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

vakken. Beperkte aantallen scholen bieden kunsteducatie alleen in de kunstvakken of
alleen in projecten aan.
In de onderbouw van het voortgezet onderwijs worden diverse kunstdisciplines aangeboden, maar dat wil niet zeggen dat alle scholen binnen elke discipline actief zijn.
De meerderheid van de scholen biedt vier of vijf disciplines aan. Dit aantal is gestegen
ten opzichte van 2005-2006, toen het aanbod veelal nog maar drie disciplines omvatte.
De meeste scholen doen (in ieder geval) aan muziek (79%), tekenen (82%), handvaardigheid (75%) en beeldende vorming (waarin tekenen en handvaardigheid samenkomen,
62%). Op de helft van de scholen bestaat het vak drama (49%). Textiele werkvormen
(24%), dans (23%) en audiovisuele vorming (15%) komen minder voor.
De spoeling wordt dunner als het gaat om kunstvakken waarin leerlingen eindexamen
kunnen doen. Op vmbo-scholen is dat op de helft van de scholen tekenen (49%).
Op telkens circa een kwart van de vmbo-scholen zijn beeldende vorming (28%), hand­
vaardigheid (27%) en muziek (23%) eindexamenvakken. Geen van de ander disciplines is
dat op meer dan een tiende van de scholen. De meeste vmbo-scholen biedt één of twee
disciplines als eindexamenvak aan.
Bij havo- en vwo-scholen kennen de meeste scholen twee of drie disciplines als eind­
examenvak. Havo/vwo-scholen hebben de keus uit ‘kunstvakken oude stijl’ of ‘kunst­
vakken nieuwe stijl’. Beeldende vormgeving c.q. tekenen is op bijna de helft van die
scholen een examenvakken, gevolgd door muziek op een derde van de scholen. Drama
en dans zijn typische ‘onderbouw-disciplines’, maar slechts zelden eindexamenvak. Uit
informatie van het Cito is af te leiden dat maar weinig havo- en vwo-scholen (circa 5%)
binnen het profiel Cultuur en Maatschappij helemaal geen kunstvak aanbieden (Profielcommissies tweede fase 2005).
Zowel op vmbo als op havo/vwo is kunsteducatie meer op actieve kunstbeoefening dan
op receptie en reflectie gericht. Conform de constatering van de Onderwijsraad (2001)
en de ideeën van Gardner (1989, 1990) en Bamford (2007) zijn de kunstvakken dus vooral
‘doe-vakken’. Op havo en vwo komen receptieve en reflectieve kunsteducatie vaker aan
de orde dan in het vmbo, en in de bovenbouw is reflectie belangrijker dan in de onderbouw (figuur 4.2). In de dagelijkse onderwijspraktijk lopen actief, receptief en reflectief
vaak door elkaar en zijn ze moeilijk te onderscheiden. Reflectie kan ook inhouden dat
een docent leerlingen een oordeel laat geven over hun eigen werk. Ook tijdens het werken zelf wordt veel gereflecteerd, dat is een essentieel onderdeel van kunsteducatie. Er
hoeft niet per se een verslag te liggen om van reflectie te spreken. Meningsvorming is
een belangrijk onderdeel van het praktijkgerichte onderwijs.

190

TK2_07.indd 190

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Figuur 4.2
Verhouding actieve, receptieve en reflectieve kunsteducatie in onder- en bovenbouw (in procenten)
onderbouw

bovenbouw

onderbouw
vmbo

bovenbouw
vmbo

onderbouw
havo/vwo

bovenbouw
havo/vwo

0

25
actief

50
receptief

75

100

0

25

50

75

100

reflectief

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

Leerlingen op het vmbo besteden in de onderbouw gemiddeld 3,6 uur per week aan
de kunsteducatie. Het aantal uren per school loopt uiteen van 0 tot 12 uur per week.
Uitgaande van een aandeel van 61% kunstbeoefening (figuur 4.2), is een leerling in de
onderbouw van het vmbo 2,2 uur per week actief met kunstdisciplines bezig. In de onderbouw van havo en vwo wordt gemiddeld 3,2 uur per week kunsteducatie gegeven,
eveneens met een spreiding van 0 tot 12 uur. Uitgaande van een aandeel van 50% kunstbeoefening (figuur 4.2), is een leerling in de onderbouw van havo of vwo 1,6 uur actief
met kunstdisciplines in de weer. Het gemiddelde aantal uren voor de kunstvakken is
vergelijkbaar met dat in de jaren negentig. Destijds besteedden scholen in het eerste
leerjaar ruim twee lesuren aan de beeldende vakken en een uur aan muziek (Voogt 1993,
1994). Ook in die tijd waren er in het beroepsonderwijs (vbo) meer uren dan in de havo/
vwo.
Het is lastig om vast te stellen hoeveel uur een leerling in de bovenbouw aan kunst­
educatie besteedt. Er zijn verschillende leerwegen en profielen, scholen bieden verschillende kunstvakken aan en niet elke leerling kiest een kunstvak als eindexamenvak. Het
overzicht van de studielasturen van het ‘tweede fase loket’ geeft een beeld van het aantal
uren per kunstvak voor leerlingen die een kunstvak hebben gekozen. Voor één kunstvak
als examenvak in de tweede fase (bovenbouw havo en vwo) zijn 480 studielasturen gereserveerd. Voor vmbo-leerlingen is 200 uur per examenvak beschikbaar. Naast de examenvakken bieden alle scholen ck v aan in de middenbouw. Ook dit vak is wat betreft
omvang kleiner in het vmbo (40 studielasturen) dan op de havo en vwo (120 studie­
lasturen).
Behalve de studielasturen is ook bekend hoeveel kandidaten (centraal schriftelijk) eindexamen in een kunstvak doen (tabel 4.9). Dat waren er in 2008 ruim 25.000 (gebaseerd
op cijfers van het Cito in 2007/’08, Kunstzone, september 2008). Daarnaast maakt een
enkele school een eigen theoretisch examen.

191

TK2_07.indd 191

7-6-2010 16:31:51

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 4.9
Aantal eindexamenkandidaten kunstvakken, 2008
examen

aantal eindexamenkandidaten 2008

vmbo beeldend

9208 (6901 tekenen, 2488 handvaardigheid, 139 textiele werkvormen,
5 audiovisuele vorming)
899 (726 muziek, 53 dans, 120 drama)
6004 (tekenen, handvaardigheid, textiele werkvormen); 6344 ckv2
1211
2636
6839 (2817 beeldend, 798 muziek, 3224 cd-rom)

vmbo muziek, dans en drama
havo beeldend
havo muziek
vwo beeldend
vwo ckv2

Bron: Kunstzone (september 2008)

Binnen en buiten het curriculum organiseren scholen allerlei activiteiten (figuur 4.3).
Op driekwart van de scholen kunnen leerlingen deelnemen aan activiteiten als workshops, clubs of producties op het gebied van muziek, dans, beeldende kunst of theater.
Culturele avonden, projectpresentaties, theater-, dans- of musicalproducties en films
maken, zijn op zo’n twee derde van de scholen terug te vinden. Het gros van de activiteiten vindt één of enkele malen per jaar plaats. Slechts weinig scholen organiseren
wekelijks of maandelijks culturele activiteiten. Muziek- en theateractiviteiten worden
het meest georganiseerd.
Driekwart van de scholen biedt activiteiten aan voor alle leerlingen. Op een kwart van de
scholen zijn activiteiten bedoeld voor een selectie van leerlingen, veelal leerlingen uit
een specifiek leerjaar (‘per leerjaar een ander programma’) of leerlingen die een bepaald
vak volgen, vaak ck v. Ook laten sommige scholen leerlingen kiezen voor bepaalde
activiteiten of bieden ze activiteiten aan speciaal voor leerlingen met talent (zoals audities voor een toneelstuk of het schoolorkest). Deze activiteiten kunnen een vrijwillig
of verplicht karakter hebben. Bij de overgrote meerderheid van de scholen hebben de
activiteiten in ieder geval deels een verplicht karakter als onderdeel van het curriculum,
daarnaast kunnen leerlingen ook vrijwillig aan enkele buitenschoolse activiteiten deelnemen.

192

TK2_07.indd 192

7-6-2010 16:31:51

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Figuur 4.3
Overzicht van activiteiten voor leerlingen (in procenten)
muziek (incl. schoolorkest/band)
dans
beeldende kunst
theater
culturele avonden
projectpresentaties
theater/dans/musicalproducties
audiovisuele vorming/film
literatuur
cultureel erfgoed
stages bij culturele instellingen
0

10

20

30

wekelijks/maandelijks

40

50

60

enkele malen per jaar

70

80

90

100

één maal per jaar

Bron: Oberon (Monitor cultuureducatie vo’06)

Om cultuureducatie vorm te geven zijn scholen voor het voortgezet onderwijs sinds
2006 steeds meer gaan samenwerken met partners uit de culturele sector (Oomen et al.
2006, 2009). De invoering van de ck v-vouchers (en later de cultuurkaart) heeft de samenwerking tussen scholen en culturele instellingen wellicht een impuls gegeven. Het
meest wordt samengewerkt met musea, theaters en theatergezelschappen, bibliotheken,
filmhuizen en bioscopen (door driekwart of meer van de scholen). Ongeveer 70% van de
scholen werkt samen met individuele kunstenaars en met centra voor de kunsten. De
manier waarop scholen samenwerken met externen, verschilt per school en per partner (figuur 4.4). In tegenstelling tot andere instellingen werken kunstenaars en centra
vaker vraaggericht, of ontwikkelen ze samen met scholen activiteiten. Maar over het
algemeen maken scholen vooral gebruik van het beschikbare aanbod van de culturele
instellingen. De ontwikkeling over de jaren heen toont weinig progressie in de richting
van vraaggericht werken. Alleen musea en individuele kunstenaars zijn duidelijk minder
aanbodgericht gaan werken.

193

TK2_07.indd 193

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 4.4
Culturele instellingen waarmee scholen samenwerken aan de invulling van het curriculum of cultuureducatieve activiteiten (in procenten)
museum
theater/theatergezelschap
bibliotheek
filmhuis/bioscoop
individuele kunstenaars
centrum voor kunst en cultuur
muziekgezelschap (orkest,
band, etc.)
monument, archeologische
vindplaats of depot
muziekschool
archief
vereniging voor amateurkunst
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

gezamenlijke ontwikkeling en uitvoering van activiteiten
school formuleert vraag, instelling speelt daar op in
school maakt gebruik van beschikbare aanbod van de instelling

Bron: Oberon/Sardes (Monitor Cultuureducatie ’08/’09)

‘Leerlingen in aanraking brengen met kunst en cultuur’ is het belangrijkste doel van
cultuureducatie. Bijna alle scholen voor voortgezet onderwijs streven dat na. Daarnaast
wil driekwart of meer van die scholen een breed cultureel aanbod bieden, de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen stimuleren, deelname met kunst en cultuur buiten
de school stimuleren, en kennis en vaardigheden op het gebied van kunst en cultuur
vergroten. Zien scholen ook effect van cultuureducatie? Plezier hebben (85%) en verbetering van kennis en vaardigheden (79%) zijn de belangrijkste effecten die scholen
zeggen waar te nemen. Daarnaast denkt men dat cultuureducatie een duidelijk positief
effect heeft op de verbeeldingskracht (72%), het zelfbeeld (65%) en de communicatieve
en expressieve vaardigheden (63%). Veel minder scholen zeggen een effect te zien van
cultuureducatie op de cultuurparticipatie in de vrije tijd (39%), de denkvaardigheden van
leerlingen (32%), de verbondenheid met het culturele verleden (17%) en de omgang met
verschillende culturen (23%).
4.4.2 Alphen aan den Rijn
Alphense scholen in het voortgezet onderwijs bieden vooral beeldende vorming, muziek
en drama als (examen)vak aan, soms aangevuld met dans of tekenen. Het vakkenaanbod kan verschillen tussen de onder- en bovenbouw of tussen havo en vwo. Eén school
heeft cultuurklassen en twee andere scholen zijn gestart met talentklassen, of hebben
194

TK2_07.indd 194

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

de ambitie daar volgend schooljaar mee te starten. Speciale talentklassen in Alphen
zijn bijvoorbeeld de atelierklas en muziektheaterklas. Leerlingen die hieraan meedoen,
spenderen een middag per week aan de talentklas. De school omschrijft de atelierklas als
volgt: ‘In het eerste deel van het jaar kom je in aanraking met de verschillende technieken: etsen, olieverf en photoshoppen. In het tweede deel ga je vol gas aan de gang om
een fantastisch kunstwerk te maken. Aan het eind van het jaar is dat te zien op de schooltentoonstelling en werk je samen met de leerlingen van de muziektheaterklas aan een
theatervoorstelling. De atelierklas is echt iets voor kunstmakers!’
Twee scholen bieden cultuureducatie op een andere manier aan. De ene school (praktijkschool) doet dat alleen binnen het vak Mens en Maatschappij. Op deze school worden
geen aparte kunstvakken aangeboden. Soms moeten leerlingen even wennen aan de
vorm, maar de sollicitatietraining door middel van poppenkastspel (gegeven door een
dramadocent), is al meerdere jaren een succes. Een andere school biedt cultuureducatie
geïntegreerd aan binnen het domein Kunst en Cultuur.
Kunstbeoefening op het Ashram College in Alphen aan den Rijn
Het Ashram College in Alphen aan den Rijn heeft 1700 leerlingen. De school heeft een
culturele uitstraling, zoals meteen na binnenkomst al opvalt aan de kunstwerken aan de
wand. Er zijn twee enthousiaste cultuurcoördinatoren, die zich bezighouden met ck v en
de kunstvakken, en met de organisatie van een theateraanbod van vijftig voorstellingen
voor leerlingen. De leerlingen op het Ashram besteden een groot deel van de lestijd
voor cultuur aan kunstbeoefening, binnen de disciplines beeldende vorming, drama
en muziek. Tijdens het schoolbezoek vertelt een havo-leerling dat zij drama kiest als
examenvak en in haar vrije tijd veel in de dansschool en soms in het theater te vinden is.
Een uitgebreid portfolio van de school laat ook zien dat leerlingen tijdens ingeroosterde
cultuurdagen kunnen kiezen uit een scala aan actieve culturele activiteiten, zoals een
dansworkshop en gedichten schrijven.
Buiten het reguliere rooster worden activiteiten georganiseerd waar leerlingen vrijwillig
aan kunnen deelnemen, waaronder activiteiten op het gebied van film en fotografie.
Zo organiseert de school het jaarlijkse Ashram filmfestival, waarvoor leerlingen zelf
een film kunnen maken en insturen. De docenten stimuleren leerlingen om mee te
doen aan deze activiteiten. Zelf spelen de docenten, zowel van de kunstvakken als van
de niet-kunstvakken, ook een actieve rol daarin. Ze zijn bijvoorbeeld op het podium te
vinden tijdens een maandelijks ‘open podium’ in de lunchpauze of doen mee aan de
tweejaarlijkse theaterproductie. We zien in de aula (die is omgebouwd tot professionele
theaterzaal) wel leerlingen, maar geen docenten repeteren voor de theaterproductie.
Een belangrijk terugkerend evenement buiten de lessen is de schoolmusical, die één
keer per twee jaar wordt opgevoerd door leerlingen met hulp van docenten. De musical
leeft enorm bij de leerlingen: honderden leerlingen kwamen af op de audities, waarvoor
strenge criteria gelden. De uitverkoren leerlingen vormen het koor, orkest, de spelers en
dansers van het stuk. Voor hen is het een eer om mee te mogen doen en de leerlingen
vertellen vol trots over hun rol in het geheel: ‘Ik speel gitaar in de musicalband, dat is
echt kicken’. We zien deze leerlingen oefenen, samen met een drummende klasgenoot.
Na schooltijd komen ze ook graag repeteren. Leerlingen kunnen daarnaast tijdens de

195

TK2_07.indd 195

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

talentenjacht of de goed bezochte lunchpauzeconcerten hun theatrale of muzikale
vaardigheden laten zien. De lessen zijn een inspiratiebron hiervoor en laten de
leerlingen soms van een andere kant zien. Zo transformeerde een als ‘erg druk’
bestempelde 3 havo-klas tijdens een les drama in een enthousiaste groep die aan de
hand van korte opdrachten met veel aandacht improviseerde en jureerde. Toch nemen
niet alle leerlingen deel aan culturele activiteiten die buiten de lessen om georganiseerd
worden. Sommige leerlingen vinden dat er al voldoende aan cultuur wordt gedaan
binnen de kunstvakken. Anderen hebben wel interesse, maar hebben andere bezig­
heden na schooltijd. Voor een aantal leerlingen is het Ashram college een opstap naar
een vervolgopleiding en/of een carrière in de culturele sector. Het Ashram College is
tevreden over het huidige aanbod voor kunstbeoefening op school, maar er zijn ook
wensen voor uitbreiding: een eigen geluidsstudio en een permanent schoolorkest.

Een aantal scholen biedt aparte (thematische) culturele dagen aan, waarop leerlingen
kiezen uit allerlei workshops. Leerlingen kunnen op deze dagen een museum bezoeken,
een presentatie geven of actief met kunst bezig zijn. Een voorbeeld hiervan is het maken van lichtzuilen: leerlingen hebben tijdens een projectdag een geraamte van hout,
gaas en stof gemaakt, waarin licht werd geplaatst. De zuilen zijn door de hele school
heen neergezet. Op een andere school kunnen ck v-leerlingen kiezen uit workshops,
zoals een workshop streetdance door de Alphense dansschool, speksteen snijden en
schilderen naar aanleiding van een portret. Een populaire workshop op school is ‘digital
playground’, verzorgd door het Parktheater. Leerlingen maken tijdens deze workshop
zelf kunst met behulp van de computer. Alle geïnterviewden zijn tevreden over de variatie in het aanbod voor kunstbeoefening binnen het curriculum op de school waar ze
werken. Enkele scholen bieden leerlingen de gelegenheid om binnen het curriculum
extra tijd aan kunstbeoefening te besteden. In de bovenbouw van een school kunnen
leerlingen keuzewerktijd inzetten voor kunst en cultuur, vooral voor kunstbeoefening.
Op een andere school kunnen leerlingen het laatste half jaar van de onderbouw binnen
het curriculum naar keuze extra aan beeldende vorming doen. De leerlingen volgen de
ck v-activiteiten en worden vervolgens beoordeeld op basis van een verslag dat ze daarover schrijven.
Het verschilt per school of men cultuureducatie vakgericht en/of vakoverstijgend aanbiedt. Vier scholen hebben gekozen voor beide, waarvan twee vakgericht werken in de
onderbouw en vakoverstijgend en/of projectmatig in de bovenbouw. Eén school biedt
cultuureducatie uitsluitend vakoverstijgend aan, een andere uitsluitend vakgericht, met
uitzondering van een ck v-workshop door een docent Nederlands die wel vakoverstijgend is. Deze school biedt aanvullend een jaarlijkse themaweek kunst en cultuur met
keuze uit allerlei workshops. In een project zijn aardrijkskunde, geschiedenis en biologie
met cultuureducatie geïntegreerd. Zo gaan leerlingen onder begeleiding van de biologieleraar naar vogels kijken. De leraar geeft uitleg over bepaalde aspecten, de leerlingen
vergroten dat vervolgens beeldend uit. De meeste Alphense scholen voor voortgezet
onderwijs zetten zowel eigen (kunstvak)docenten als externe docenten en kunstenaars
in voor cultuureducatie. Op één school geeft een oud-leerling een workshop rappen.
196

TK2_07.indd 196

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Vooral drama, beeldende vorming en handvaardigheid worden verzorgd door kunst­
vakdocenten van de school zelf.
Drie van de zes Alphense scholen geven leerlingen de mogelijkheid om ook buiten het
curriculum met kunstbeoefening bezig te zijn. Dit zijn vrijwillige activiteiten op het
gebied van muziek en drama: een schoolband, een jaarlijkse muziekavond, talentenjacht
en schooltoneel. Een andere school legt, naast activiteiten aan op het gebied van muziek
en theater, het accent voor kunstbeoefening op film en fotografie. Leerlingen maken zelf
films voor een jaarlijkse filmfestival, dat de school extra allure geeft door awards uit te
reiken en de leerlingen in gala op het festival te ontvangen. Om het jaar wordt een musical opgevoerd, waar 100-130 leerlingen aan meedoen. Een andere school biedt diverse
workshops aan na schooltijd, zoals decors maken, met een bandje oefenen op school,
theatergroep, of licht en techniek. De leerlingen staan volgens de geïnterviewden in de
rij om mee te mogen doen aan deze activiteiten. Eén school heeft op de vrijwilligheid
een uitzondering gemaakt: leerlingen met muziek als examenvak moeten ook buiten het
reguliere curriculum actief met muziek maken bezig zijn. Alle zes scholen voor voortgezet onderwijs doen mee aan een (vrijwillige) workshop digitale fotografie van drie
uur, verzorgd door Parkexpressie. Leerlingen gaan de stad in met een digitale camera en
maken foto’s die zij daarna bewerken. Dit is volgens een geïnterviewde een voorbeeld
van de goede samenwerking tussen de verschillende scholen in Alphen aan den Rijn op
het gebied van kunst en cultuur. Scholen kunnen niet goed aangeven hoeveel leerlingen
deelnemen aan de activiteiten buiten het curriculum en hoeveel tijd leerlingen daar
gemiddeld mee bezig zijn. Zij hebben daarvoor te weinig zicht op de leerlingen tijdens de
(vrijwillige) activiteiten binnen en buiten de school.
Kunstbeoefening op het Groene Hart Lyceum in Alphen aan den Rijn
Het Groene Hart Lyceum (havo/vwo) is de enige cultuurprofielschool in Alphen aan
den Rijn. Bij binnenkomst komen de creatieve uitingen van leerlingen de bezoeker
al tegemoet. Muren, zuilen en prullenbakken zijn beschilderd en op bijna elke muur
van de school zijn kunstwerken van leerlingen te bewonderen. De school biedt de
kunstvakken beeldende vorming, muziek en drama aan. Eindexamen is mogelijk in
beeldende vorming en muziek. Elk jaar doen zes à zeven leerlingen van havo en vwo
eindexamen in beide vakken, waarvan de meesten vervolgens proberen in te stromen in
een kunstvakopleiding.
In de bovenbouw wordt keuzewerktijd ingezet. Leerlingen kunnen binnen de keuze­
werktijd uren inzetten voor vakken waar zij meer tijd aan willen besteden. Dit kan ook
voor beeldende vorming. Alle keuzewerktijd-uren besteden aan beeldende vorming is
echter niet mogelijk. Alleen leerlingen die toelating willen doen voor een kunstopleiding
kunnen een periode al hun uren inzetten op beeldende vorming voor het maken van een
portfolio. Leerlingen kunnen ook in hun vrije tijd extra aandacht aan beeldende vorming
geven: het lokaal is van het eerste tot het negende uur toegankelijk. ‘Regelmatig zijn
er leerlingen aan het einde van de dag nog aan het werk in het lokaal van beeldende
vorming’. Zelfs in de vakantie kunnen leerlingen actief met kunst bezig zijn: een van de
muurschilderingen is door leerlingen in de vakantie afgemaakt.

197

TK2_07.indd 197

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tijdens een les schilderen van 5-vwo is goed te zien dat het lokaal van beeldende
vorming voor iedereen toegankelijk is. Naast de leerlingen uit 5-vwo is er ook een
groep leerlingen uit 4-havo aanwezig en achterin het lokaal staan enkele leerlingen
in hun vrije tijd te schilderen. Een meisje uit 5-vwo was al ver voor de start van de les
aanwezig in het lokaal: ‘Ik wil deze opdracht graag af hebben. Het is veel werk, dus
kom ik extra uren’. Dat er wordt gewerkt met olieverf, wordt snel duidelijk aan de geur
in het lokaal. Aan beide zijkanten van het lokaal zijn de vwo-ers bezig met één van
twee opdrachten: een opdracht ontwerpen van een parfumdoosje/cd-hoes en een
opdracht schilderen vanuit de waarneming en vrije interpretatie. In het midden van
het lokaal is een groep onder begeleiding van een tweede docent bezig met het maken
van etsen. De aanwezigheid van verschillende groepen leerlingen heeft zijn voordeel:
‘leerlingen zien het werk dat leerlingen uit een ander jaar maken, ze kunnen van elkaar
leren en geïnspireerd raken’. De gang waaraan het lokaal ligt is breed, waardoor ook
hier gewerkt kan worden door leerlingen. Een opvallend verschil met andere lessen is
dat de docenten niet ‘voor de klas staan’, maar als begeleiders in het creatieve proces
van de leerlingen door het lokaal lopen. Leerlingen die hulp nodig hebben of een vraag
willen stellen kunnen dat aangeven. Beide beeldende docenten begeleiden, vanwege
het keuzewerktijd-programma, naast hun ‘eigen’ leerlingen ook andere leerlingen.
Afstemmen met elkaar en goede samenwerking tussen de docenten is daardoor van
belang: ‘de samenwerking verloopt erg goed, wij bespreken veel met elkaar waardoor
wij op een lijn liggen wat betreft het programma’. Naast het docentschap zijn ze beiden
zelf ook actief als kunstenaar.

Op drie van de zes scholen voor voortgezet onderwijs in Alphen is een cultuurcoördinator aangesteld. De coördinatoren hebben enkele uren per week beschikbaar. De scholen
zonder cultuurcoördinator geven aan dat de school hiervoor te klein is. Er is wel sturing
op cultuureducatie door de unitleider of sectieleider kunstvakken. Een andere school
heeft gekozen voor een constructie met een werkgroep cultuur die bestaat uit docenten
beeldende vorming en een dramadocent (350 klokuren op jaarbasis) en er is een aparte
kunstcoördinator (5 uur per week).
Alphense scholen werken samen met de Kunstverdieping, individuele kunstenaars,
het Kunstgebouw, het Jeugdtheaterhuis, het Erfgoedhuis, Parkexpressie, buurthuizen
en musea. Ze maken ook gebruik van culturele activiteiten door externe docenten. Dit
verloopt via de Kunstverdieping. Het gaat dan om activiteiten als tassen vilten, boeken
maken en werken met textiel. Voor activiteiten wordt eveneens samengewerkt met het
Jeugdtheaterhuis Gouda, één van de scholen herbergt daarom zelfs een dependance van
dit theaterhuis binnen haar muren.
De Alphense scholen zijn tevreden over het aanbod voor kunstbeoefening binnen en
buiten het curriculum en over de variatie daarin. Een school zal drama als eindexamenvak invoeren. Toch hebben de scholen enkele wensen. Een vurige wens is dat culturele
activiteiten beter betaalbaar worden, zodat leerlingen er vaker aan kunnen deelnemen.
Volgens een van de scholen kan ook de toegankelijkheid van culturele instellingen nog
verbeterd worden. Een school erkent dat het draagvlak voor cultuureducatie er voor
verbetering vatbaar is: de aandacht voor kunst en cultuur zou er niet tot kunstvakdo198

TK2_07.indd 198

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

centen beperkt moeten blijven. Een school wil graag het aanbod voor kunstbeoefening
­uitbreiden.
De meerderheid van de geïnterviewden geeft aan dat er een specifieke visie op cultuureducatie is vastgelegd in het beleidsplan van de school (al dan niet in een aparte cultuurbijlage) of in beleidsplannen voor de cultuurklas van de school. Bij verschillende scholen
maakt talentontwikkeling deel uit van de visie op cultuureducatie. Op alle zes scholen
vindt men kunstbeoefening door leerlingen heel belangrijk. Het maakt het ‘leven op
school leuker’ en draagt bij aan het krijgen van zelfvertrouwen en de ontwikkelingen
van de eigen smaak. Ook krijgen kinderen een breder beeld van de omgeving door actief
met kunst en cultuur bezig te zijn, volgens de geïnterviewden. Een van de geïnterviewden geeft nadrukkelijk aan dat het van belang is om cultuureducatie niet als middel in te
zetten.
Op basis van de antwoorden van de Alphense scholen in het nationale onderzoek is
de mate van verankering van cultuureducatie vastgesteld. Deze is vergeleken met de
in de Monitor cultuureducatie ontwikkelde ‘verankeringsmaat’, die bestaat uit negen
indicatoren. Scholen die geen of maar één indicator hebben verankerd gelden daarbij
als ‘achterblijvers’, scholen die twee tot zes indicatoren hebben verankerd als ‘volgers’
en scholen die zes of meer indicatoren hebben verankerend als ‘koploper’. Van de vier
Alphense scholen die aan dat onderzoek meededen, zijn twee scholen een koploper en
de twee andere een volger. Landelijk geldt ruim een kwart van de scholen voor voortgezet onderwijs als koploper en ruim de helft als volger. De vier Alphense scholen lopen
dus iets voor de muziek uit. Mogelijk stimuleert de cultuurprofielschool in Alphen aan
den Rijn de andere scholen om flink met cultuureducatie aan de slag te gaan en dat in het
curriculum te verankeren.
4.5

Stand van zaken cultuureducatie in de brede school

4.5.1 Landelijk beeld
In Nederland heeft de brede school de afgelopen decennia een enorme groei doorgemaakt. In 2009 zijn ruim 400 locaties voor voortgezet onderwijs een brede school en
zijn er ruim 1200 brede scholen in het primair onderwijs. Brede scholen onderscheiden
zich van andere scholen door een systematische uitbreiding van het programma (vooral
via activiteiten na schooltijd) en door structurele inhoudelijke samenwerking met een
aantal externe partners uit de sectoren kunst en cultuur, sport, opvang, welzijn, zorg en/
of techniek.
Kunst en cultuur nemen een prominente plaats in binnen de brede school. Zowel in het
primair als in het voortgezet onderwijs organiseert driekwart van die scholen voor hun
leerlingen activiteiten op het gebied van kunst en cultuur. Dit zijn extra activiteiten,
buiten het reguliere curriculum. Op een deel van de brede scholen vinden die activiteiten wekelijks plaats (35% primair en 33% voortgezet onderwijs), op een deel van de brede
scholen slechts enkele malen per jaar (37% resp. 41%). In het primair onderwijs gaat het
vooral om workshops en gastlessen, in het voortgezet onderwijs domineren workshops
en excursies/bezoeken aan voorstellingen (Tabel 4.10).
199

TK2_07.indd 199

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 4.10
Activiteiten brede school voor leerlingen op het gebied van kunst en cultuur, 2009 (in procenten en
voorbeelden)a
type
bredeschoolactiviteit
workshops/gastlessen

projecten

voorstelling/instelling
bezoeken
rondje cultuur/cultuurdagen
leerlingen maken zelf
voorstelling/expositie
cultuur/talentenklas

% po voorbeelden po
77 ‘Workshops illustreren en
drama n.a.v. tentoonstelling
over de spin Anansi’
22 ‘Projectweken ‘‘Historisch
Assen’’, kunstproject voor
een goed doel’
17 ‘Museumnacht’
5 ‘Kunst- en crearoute’

4 ‘Straattheater maken’
–

% vo voorbeelden vo
36 ‘Workshops op het gebied van
dans, mozaïek en keramiek’
18 ‘Muziekproject met een basisschool,
theaterproject ‘‘Romeo en Julia’’’
28 ‘Excursie naar het Rijksmuseum’,
‘Bezoek theatervoorstellingen’
6 ‘Kunstcarrousel: leerlingen
maken kennis met diverse
kunstinstellingen en -uitingen’
13 ‘Producties met Toneelgroep
Amsterdam’
6 ‘Cultuurklas in de onderbouw,
muziekplusklas’

a De percentages in de figuur geven aan hoeveel procent van de scholen de bredeschoolactiviteit
biedt, hierbij worden enkele voorbeelden genoemd die de scholen zelf hebben aangegeven.
Bron: Oberon (Jaarbericht brede scholen in Nederland 2009)

Het is overigens lastig om onderscheid te maken tussen het activiteitenaanbod van brede scholen en dat van overige scholen, doordat het programma van de brede school vaak
(deels) geïntegreerd is met het reguliere curriculum. Daarnaast organiseren ook scholen
die geen brede school zijn in samenwerking met culturele instellingen wel activiteiten
die voor ‘bredeschoolactiviteit’ kunnen doorgaan. Bij een vergelijking van gegevens over
brede scholen van het Jaarbericht uit 2005 (Van der Grinten et al. 2005) met de gegevens
uit de monitoren cultuureducatie (grotendeels over niet-brede scholen) valt op dat ‘reguliere’ scholen voor primair onderwijs vaak leskisten gebruiken of een schrijver of dichter
op bezoek laten komen. Op ‘reguliere’ scholen voor voortgezet onderwijs is het maken
van muziek , bijvoorbeeld in schoolorkest of -band, de populairste activiteit. Deze activiteiten worden slechts zelden door brede scholen genoemd.
Brede scholen in het primair onderwijs verzorgen ook activiteiten kunst en cultuur
voor andere doelgroepen dan leerlingen. Bijna een kwart organiseert activiteiten voor
wijkbewoners, een vijfde doet dat voor kinderen tussen de 0 en 4 jaar. In het voortgezet
onderwijs organiseert meer dan de helft van de brede scholen activiteiten voor anderen
dan de leerlingen, bijvoorbeeld voor de ouders van leerlingen (zoals participatie bij
commissie culturele activiteiten) en voor wijkbewoners (zoals een leescafé of tentoon­
stellingen). Het aandeel kunst en cultuur in die activiteiten is onbekend.

200

TK2_07.indd 200

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

4.5.2 Alphen aan den Rijn
In Alphen aan den Rijn zijn negen brede scholen voor primair onderwijs. Op al deze
scholen zijn kinderen van groep 5 tot en met 8 in de gelegenheid om na school activiteiten op verschillende gebieden te volgen, waaronder kunst en cultuur. Deze activiteiten
vinden doorgaans op andere locaties plaats (bijvoorbeeld in het buurtcentrum) en zijn
gratis. Kinderen kunnen (strip)tekenen, fotograferen, toneel spelen, met hout en metaal
werken, muziek maken en er is een kinderpersbureau. Kinderen doen op vrijwillige
basis mee en schrijven in voor een cursus die een aantal weken duurt. Geïnterviewden
schatten in dat zo’n 80% van de leerlingen minstens een keer per week meedoet aan
een activiteit van een uur. Voor de jongere kinderen is er niet veel naschools aanbod in
­bredeschoolverband.
Er is een themagerichte buitenschoolse opvang die zich richt op kunst en cultuur, bso
Villa Kunst, in het gebouw van Parkexpressie. Villa Kunst is niet gebonden aan bepaalde
basisscholen, maar toegankelijk voor leerlingen van alle Alphense basisscholen. In
samenwerking met Parkexpressie en kunstenaars is er op maandag-, dinsdag- en donderdagmiddag aansluitend op de schooltijden opvang voor dertig kinderen in de leeftijd
van 8 tot 12 jaar, met activiteiten als het fotograferen van kunst, dans, drama, schilderen,
pottenbakken, boetseren, schrijven en spelen van een musical en gedichten maken.
Drie van de geïnterviewde scholen maken melding van een conciërge of oud-directeur
die kinderen op vrijwillige basis na schooltijd muziekles geeft (gitaar, drum, blokfluit).
Eén school maakt melding van een schoolband, op een andere school is het schoolkoor
opgeheven vanwege gebrek aan vrijwilligers om het te leiden.
De bibliotheek is in Alphen de meest bij de brede school in het primair onderwijs betrokken culturele partner. De helft van de scholen werkt hier actief mee samen. Andere
partners zijn Parkexpressie en de muziekschool (40%). Brede scholen in het voortgezet
onderwijs hebben in Alphen meerdere culturele samenwerkingspartners: centrum voor
de kunsten (40%), theater (39%), bibliotheek (35%) en kunstenaars (33%), en daarnaast
ook musea (22%) en amateurkunstverenigingen (15%).
Ook andere Alphense scholen in de landelijke monitor cultuureducatie werken vaak
samen met de bibliotheek en met het centrum voor de kunsten. Daarnaast is het
museum voor hen een belangrijke partner, en dat is geen geijkte ‘bredeschoolpartner’.
In het ‘reguliere’ voortgezet onderwijs zijn theaters en bibliotheken belangrijke samenwerkingspartners, net als bij de brede school. Daarnaast springt ook hier het museum
er weer uit. Blijkbaar zijn musea wel een partner in het reguliere primair en voortgezet
onderwijs, maar niet zo vaak binnen de brede school.

201

TK2_07.indd 201

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

‘Is dat je vak of heb je ook nog een baan?’
Kunstbeoefening op basisschool Het Palet in Alphen aan den Rijn
De leerlingen in groep 7 en 8 die vandaag aan het mozaïeken zijn, zijn benieuwd of je
van het maken van kunst kunt leven en vragen dit aan de kunstenaar in de klas. Op zijn
bevestigende antwoord volgt bewondering. Er liggen stoeptegels op de tafels in de
klas, de kinderen zijn in groepjes bezig om op elk van de vier stoeptegels een mozaïek
te maken. De tegels zijn afkomstig van het schoolplein. Eerst hebben ze met elkaar een
ontwerp gemaakt, dat is vervolgens met krijt op de tegel getekend en nu gaat het er om
het ontwerp te vullen met stukjes gekleurde mozaïek. Het valt nog niet mee om met een
tang kleine stukjes uit tegels te halen.
De school bestaat deze week vijftien jaar en de eerste dag van het lustrum staat in
het teken van kunst en cultuur. De schooldag is begonnen met de uitvoering van een
toneelvoorstelling waarin alle kinderen een aandeel hadden. De rest van de dag zijn
er ‘gewone’ lessen, maar ook beeldende activiteiten. De kleuters gaan picknicktafels
beschilderen die gebruikt worden voor het overblijven. De leerlingen in groep 3 en 4
maken panelen die in de hal komen te hangen en de kinderen van de groepen 5 tot en
met 8 maken dus mozaïektegels voor het schoolplein.
Het is niet de eerste keer dat een kunstenaar actief is op school. Vorig jaar hebben
leerlingen kennis gemaakt met de techniek van het etsen. De directeur van de school
vindt het belangrijk dat kinderen met kunst en cultuur bezig zijn en is bezig een
kunstleerlijn op te zetten. Kunst wordt bijvoorbeeld ingezet bij de taalmethode. Zo
hebben de kinderen uit groep 3 elkaar geportretteerd toen ze het woordje ‘ik’ leerden.
Het resultaat is te bewonderen in de klas. Ook is er een kunstuitleen op school. Deze
wordt gerund door vier ouders en een leerkracht. Zij kiezen uit elke klas schilderijen en
tekeningen die ingelijst worden. Eens in de zes weken kunnen ouders en instellingen
deze kinderkunst lenen. Een van de ouders die de kunstuitleen organiseert, vertelt dat
ze bewust voor deze school heeft gekozen vanwege het creatieve aspect. De school
maakt gebruik van de kunstmenu’s van de Kunstverdieping, maar organiseert ook zelf
activiteiten. Er is elke twee maanden een voorstelling dramatische expressie waar alle
kinderen aan meedoen. Ook is er jaarlijks een gedichtenproject voor alle groepen.
Het Palet is een kleine openbare basisschool (ongeveer zeventig leerlingen) en is een van
de brede scholen in Alphen aan den Rijn. In dat kader kunnen kinderen na schooltijd op
vrijwillige basis workshops volgen. De school werkt met veel verschillende instellingen
samen. Drie maal per jaar wisselt het naschoolse programma. De gemeente coördineert
en subsidieert, Sportspectrum zorgt samen met de Stichting Welzijn voor de
programmering van de naschoolse activiteiten. Het aanbod is gratis, bestemd voor de
kinderen uit groep 5 tot en met 8 en ongeveer 80% van de leerlingen maakt er gebruik
van. De directeur zou graag wat meer willen stroomlijnen in het aanbod van de school
en dat wordt dan ook een aandachtspunt in de komende tijd.

202

TK2_07.indd 202

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

4.6

Conclusies en toekomstperspectief

Kinderen brengen veel tijd door op school en besteden die tijd voor een deel aan kunstbeoefening. Cultuureducatie heeft de afgelopen jaren, mede door impulsen van de
overheid en door de toegenomen prioritering van scholen zelf, een sterkere plaats gekregen in het onderwijs. Het raakt steeds meer verankerd in de visie, het curriculum en de
organisatie van scholen voor primair en voortgezet onderwijs.
In de tijd voor de kunstvakken op het rooster is sinds de jaren negentig niet veel veranderd. Het aantal uren voor de kunstvakken binnen het rooster is al jaren gemiddeld
zeven uur per week in het primair onderwijs en vier uur per week in het voortgezet
onderwijs. De meeste tijd gaat nog altijd uit naar tekenen en handvaardigheid, al is drama wel sterk in opkomst. De onderbouw van het primair onderwijs heeft bijna tweemaal
zoveel uur cultuureducatie op het rooster als de midden- en bovenbouw van het primair
onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Voor de bovenbouw vo is
geen vergelijking meer mogelijk, omdat kunstvakken daar (op het vak ck v na) keuzevakken zijn voor het eindexamen. In de eindexamenfase is de theoretische component
groot, maar in het algemeen zijn leerlingen binnen de kunstvakken de meeste tijd met
kunstbeoefening bezig. De afgelopen jaren leggen scholen nog meer nadruk op actieve
kunstbeoefening, ‘ten koste’ van receptieve kunst (kijken en luisteren naar eigen kunst
en kunst van anderen) en reflectie (reflecteren op eigen kunst en kunst van anderen).
Niet alleen binnen de kunstvakken, maar ook daarbuiten komen leerlingen in de gelegenheid om kunst te beoefenen. De afgelopen jaren werd cultuureducatie steeds vaker
vakoverstijgend gegeven en waren er steeds meer projecten waarbij kunst aan de orde
kwam. Cultuureducatie heeft ook via een andere weg terrein gewonnen in zowel het
primair als het voorgezet onderwijs. Met de opkomst van de brede school gingen veel
scholen buitenschoolse programma’s opzetten, waarin culturele activiteiten een groot
aandeel hebben. Scholen organiseren deze activiteiten vaak in samenwerking met
externe partners. Culturele instellingen werden daarbij de laatste jaren een structurele
samenwerkingspartner, niet in de laatste plaats door de invoering van de ck v-vouchers
en later de cultuurkaart in het voortgezet onderwijs. Scholen voor primair onderwijs
kopen vaak een kant-en-klaar kunstmenu in bij culturele instellingen. Al met al besteedt
een leerling nu per saldo meer tijd aan kunstbeoefening en hebben leerlingen meer
keuzemogelijkheden dan vroeger.
Wat kunnen we zeggen over de kwaliteit van cultuureducatie? Bamford (2007) maakt
een onderscheid in kwaliteitskenmerken van structuur en van methode. Belangrijke
structuurkenmerken zijn actieve en langdurige samenwerking met buitenschoolse
organisaties, toegankelijkheid voor alle kinderen, flexibele organisatie, voortdurende
professionalisering en aandacht voor systematische evaluatie. Belangrijke methodische
kenmerken zijn actieve kunsteducatie als uitgangspunt, uitmondend in presentaties of
voorstellingen, en een vakoverstijgende projectmatige aanpak. Gelet op deze kenmerken
voldoen scholen voor primair en voorgezet onderwijs steeds beter aan de voorwaarden
die noodzakelijk zijn om kwalitatief hoogwaardige cultuureducatie van de grond te doen
komen en te waarborgen. De toename van het aantal cultuurcoördinatoren is daar een
voorbeeld van. Daarmee samenhangend hebben veel scholen inmiddels een visie op
203

TK2_07.indd 203

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

cultuureducatie ontwikkeld en schriftelijk vastgelegd. In de voorwaardelijke sfeer valt
te verwachten dat meer scholen een cultuurcoördinator aanstellen en een budget voor
cultuureducatie oormerken. Een zorgelijk punt ten aanzien van de randvoorwaarden
is het sterk dalende aantal vakdocenten in het primair onderwijs, mede doordat deze
daling niet gepaard gaat met het vergroten van de deskundigheid van groepsleerkrachten, zo blijkt uit de monitor cultuureducatie. Wat de projectmatige aanpak betreft zien
we dat er in het onderwijs een voorzichtige trend is om wat vaker vakken te integreren
en in projectvorm te werken. Het is echter de vraag of deze trend gaat doorzetten, want
scholen zien zich momenteel voor de taak gesteld alles in te zetten op een verbetering
van taal- en rekenvaardigheden van leerlingen (Expertgroep Doorlopende Leerlijnen
Taal en Rekenen 2007).
Mogelijk komt het deels voldoen aan betere randvoorwaarden ook ten goede aan de
inhoud en leeropbrengsten van cultuureducatie. Maar al lang zijn er juist over die
inhoud ook kritische geluiden naar voren gekomen. Zo wordt er al jaren geklaagd over
de kwaliteit van het muziekonderwijs binnen het reguliere onderwijs en de laatste peilingsonderzoeken uit de jaren negentig lieten een onverminderd slecht beeld zien. Ook
binnen de discipline dans zijn er negatieve geluiden. Volgens recent onderzoek laat de
kwaliteit van het dansonderwijs (in het basisonderwijs) te wensen over. Als er al dans
wordt aangeboden, is er te weinig samenhang tussen de leerjaren. Wel ligt de nadruk (in
het primair onderwijs) op actieve dansactiviteiten (Reijntjes 2009). Ook in het voortgezet
onderwijs is er geen sprake van één lijn; dans blijft een typisch onderbouwvak en is zelden een eindexamenvak.
Wat betekent dit alles nu voor de leerling? Er zijn voor leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs meer mogelijkheden gekomen om in of buiten school bezig te zijn met
kunstbeoefening. Dat komt niet in de laatste plaats door het toenemend aantal projecten binnen scholen en door de ontwikkeling van brede scholen. Deze kunstbeoefening
dient belangrijke sociale en persoonlijke doelen en het plezier in de activiteit staat bij
veel scholen voorop. Dat is ontegenzeggelijk een belangrijke functie van kunstbeoefening, maar dit zou moeten samengaan met een duidelijker opbouw in kennis en vaardigheden. Er is echter veelal nog geen sprake van het ontwikkelen van een doorgaande
lijn over de leerjaren binnen het primair of voortgezet onderwijs, en al helemaal niet
tussen het primair en voortgezet onderwijs. Bovendien krijgen niet alle kunstdisciplines
evenveel aandacht (de beeldende kunst is overheersend) en worden leerlingprestaties op
kunstzinnig gebied in het primair onderwijs te weinig beoordeeld.
Het blijft de vraag wat de ‘transfer’ is van de kunstbeoefening op school naar kunstbeoefening in de vrije tijd. Slechts een minderheid van de scholen (een vijfde van de
basisscholen en ruim een derde van de scholen in het voortgezet onderwijs) denkt dat
door cultuureducatie op school de cultuurparticipatie van leerlingen in de vrije tijd
is vergroot. Uit onderzoek en verslagen van de Inspectie blijkt dat er in het algemeen
weinig inhoudelijke relatie is tussen schoolkunst en kunstactiviteiten die leerlingen op
eigen initiatief in de vrije tijd ondernemen. Wanneer die verbinding ontbreekt kan men
veronderstellen dat de transfer beperkt blijft. Hier ligt een bijzondere kans voor de brede
school om een aanbod te organiseren tussen de leeractiviteiten die de school geacht
wordt te bieden en wat kinderen en jongeren in hun vrije tijd zelf maken en spelen.
204

TK2_07.indd 204

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Intussen is wel aangetoond dat een intensieve vorm van kunstbeoefening op school,
zoals in de examenprogramma’s muziek en beeldende vorming, op de langere termijn
een positief effect op kunstbeoefening in de vrije tijd kan hebben.
Al met al is het beeld gemengd. De randvoorwaarden en mogelijkheden voor kunst­
zinnige activiteiten in het onderwijs zijn verbeterd, maar de kwaliteit van de inhoud en
de leeropbrengsten hebben daarmee nog geen gelijke tred gehouden. Wanneer scholen
(ondanks de grote druk om alle aandacht te besteden aan de ´basics´) ook de inhoudelijke kwaliteit van cultuureducatie verder ontwikkelen, is er reden tot optimisme over de
toekomst van de actieve kunstbeoefening in het onderwijs.

205

TK2_07.indd 205

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Bijlage

Dataverzameling

Dataverzameling Primair Onderwijs
Voor de meting van de Monitor cultuureducatie 2008-2009 is een steekproef getrokken
van 800 scholen uit de populatie scholen voor basisonderwijs en speciaal basisonderwijs (in totaal ongeveer 7000 scholen), evenwichtig verdeeld over regio, stedelijkheid
en denominatie. Van 500 scholen zijn gegevens ontvangen, hoewel niet alle scholen de
hele (digitale) vragenlijst doorliepen. De respons was uiteindelijk 63%. De verdeling over
de verschillende denominaties in de responsgroep komt goed overeen met de denominatieverdeling in de totale populatie. De vragenlijst is vooral ingevuld door de directeur
van de school (52%). Ook veel cultuurcoördinatoren vulden de lijst in (31%).
Er zijn in de gemeente Alphen aan den Rijn 29 scholen voor primair onderwijs, waarvan
een in Aarlanderveen en één in Zwammerdam. Het gaat om 28 scholen voor regulier
basisonderwijs en een school voor speciaal basisonderwijs, waarvan enkele een nevenvestiging hebben. Bij de steekproef voor de landelijke monitor zijn ze met opzet
allemaal benaderd voor deelname. Zestien scholen hebben deelgenomen (53%). Twaalf
respondenten hebben de vragenlijst helemaal afgerond. Deze scholen zijn niet meegenomen in de analyses voor de landelijke monitor, maar worden in dit hoofdstuk apart
geanalyseerd. Er is in Alphen geen significant verschil tussen de denominatie van de
scholen die hebben deelgenomen aan de digitale vragenlijst en scholen die niet hebben
deelgenomen.
Vervolgens zijn alle basisscholen in Alphen benaderd met het verzoek om een
telefonisch interview. Niet alle scholen waren bereid mee te werken. Om diverse redenen
hebben zes scholen niet meegedaan. In de periode mei-juni 2009 zijn 23 telefonische
interviews afgenomen. Aan de hand van een interviewleidraad is met deze scholen
gesproken over cultuureducatie en kunstbeoefening in en buiten het reguliere
curriculum. De scholen in Alphen is ook gevraagd of zij een visie op cultuureducatie
hebben ontwikkeld en vastgelegd, of er een cultuurcoördinator is, hoeveel uur er
beschikbaar is voor cultuurcoördinatie en welke taken de coördinator heeft. Ook is
geïnformeerd of er vakleerkrachten voor de kunstvakken zijn en met welke culturele
organisaties structureel wordt samengewerkt.
Ten slotte is aan twee basisscholen in Alphen aan den Rijn, waaronder een brede school,
een schoolbezoek gebracht. Tijdens de schoolbezoeken zijn gesprekken gevoerd met
de directie, de cultuurcoördinator, groepsleerkrachten en met leerlingen. In diverse
groepen zijn kunstactiviteiten bijgewoond. Op basis van de bezoeken zijn twee school­
portretten geschreven.

206

TK2_07.indd 206

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in he t b a sis- en vo or tge ze t onder w ijs

Dataverzameling Voortgezet Onderwijs
Voor de meting van de monitor cultuureducatie 2008-2009 is een steekproef getrokken
van de helft van alle locaties voor voortgezet onderwijs in Nederland (n = 611), evenwichtig
verdeeld over regio, stedelijkheid en schoolsoort (onderwijstype). De digitale vragenlijst is
beantwoord door 219 locaties. Nog eens 109 locaties die in eerste instantie niet op de digitale vragenlijst hadden gerespondeerd, hebben meegewerkt aan een verkorte telefonische
vragenlijst. De landelijke respons ligt daarmee in totaal (digitaal en telefonisch) op 54% (n
= 328). De vragenlijst is voornamelijk ingevuld door cultuurcoördinatoren en/of docenten.
Een klein aantal vragenlijsten (12%) is ingevuld door directieleden. Van de scholen die de
digitale vragenlijst hebben ingevuld, is 33% een brede school.
In dit hoofdstuk wordt enkele malen gerefereerd aan metingen van de monitor cultuureducatie uit eerdere jaren (Oberon 2006, 2008), omdat deze metingen relevante resultaten
bevatten over kunstbeoefening, en niet alle relevante vragen ieder jaar worden gesteld.
Voor deze metingen werden alle locaties uitgenodigd. De respons is vergelijkbaar met die
van 2008-2009 en representatief.
Er zijn zes scholen (locaties) voor voortgezet onderwijs in de gemeente Alphen aan den
Rijn. Drie van deze scholen werken onder dezelfde naam, met drie verschillende locaties.
Alle zes scholen zijn benaderd voor het invullen van een digitale vragenlijst. Vier van deze
scholen hebben deze vragenlijst ingevuld. Vervolgens is de zes scholen gevraagd om deel
te nemen aan een telefonisch interviews. Alle hebben hieraan meegewerkt. De respondenten coördineren cultuureducatie op school of zijn unitleider. Sommige respondenten
die zich bezighouden met de coördinatie van cultuureducatie zijn daarnaast ook docent.
Tijdens de interviews is op basis van een interviewleidraad gesproken over de visie op
cultuureducatie, kunstbeoefening binnen en buiten het reguliere curriculum en opvatting van kunstbeoefening. Een van de vo-scholen is een cultuurprofielschool, een andere
school voldoet aan de criteria die daaraan worden gesteld en heeft een aanvraag gedaan
om een cultuurprofielschool te mogen worden. Een derde school is geen cultuurprofielschool, maar profileert zich wel expliciet als cultuurschool door kunst en cultuur een centrale plaats te geven in het leerplan. Tot slot zijn twee van de Alphense scholen bezocht:
het Ashram college en het Groene Hart Lyceum. Tijdens dat bezoek zijn verschillende lessen cultuureducatie bezocht en gesprekken gevoerd met leerlingen en betrokkenen vanuit
de school.
Dataverzameling brede school
Voor het onderzoek voor het Jaarbericht brede scholen in Nederland zijn de brede school­
coördinatoren van 751 brede scholen in het primair onderwijs en 306 brede scholen
in het voortgezet onderwijs benaderd met een digitale vragenlijst. De scholen die niet
gereageerd hebben, zijn later benaderd met een verkorte telefonische vragenlijst. De
respons in het primair onderwijs was in totaal 38% (n = 282), die in het voortgezet
onderwijs 46% (n = 147). De respons is getoetst op representativiteit wat betreft
schoolgrootte (aantal locaties), regio, stedelijkheid en schoolsoort. De respons was
representatief op deze punten.
207

TK2_07.indd 207

7-6-2010 16:31:52

TK2_07.indd 208

7-6-2010 16:31:52

5

Kunstbeoefening in informele
verbanden. Een verkennend
onderzoek in Alphen aan den Rijn
Esther van den Berg (Sociaal en Cultureel Planbureau)

5
5.1
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3
5.2.4
5.2.5
5.3

Kunstbeoefening in informele verbanden. Een verkennend onderzoek
in Alphen aan den Rijn
209
Een ontdekkingstocht naar informele verbanden in de kunstbeoefening 211
Bevindingen over kunstbeoefening in informeel verband
217
Het aantal informele verbanden voor kunstbeoefening in Alphen aan
den Rijn
217
De anatomie van informele verbanden in de kunst
218
Informele verbanden en de ontwikkeling als kunstenaar
227
De sociale betekenis van informele verbanden in de kunst
230
Betekenis voor Alphen aan den Rijn: externe effecten
232
Slotbeschouwing: de betekenis van informele verbanden in de kunst 232

Bijlage Impressie van het informele kunstcircuit in Alphen aan den Rijn

TK2_07.indd 209

237

7-6-2010 16:31:52

TK2_07.indd 210

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

5.1

Een ontdekkingstocht naar informele verbanden in de kunstbeoefening

Ongeveer de helft van de Nederlanders ouder dan 6 jaar doet over een jaar gerekend eens
of vaker aan kunstbeoefening in de vrije tijd (Van den Broek 2010a). Dat doen ze alleen
thuis, bij verenigingen, instellingen zoals centra voor de kunsten, particuliere scholen
dan wel docenten of in informele verbanden. Van de kunstbeoefenaars van 16 jaar en
ouder beoefent 16% zijn hobby in informeel verband (Van den Broek 2010a), dat wil zeggen samen met anderen, maar buiten verenigingen, instellingen en het particuliere
circuit. Circa 8% van de bevolking van 16 jaar en ouder maakt dus omwille van de kunstbeoefening deel uit van een informele groep.
Vanuit beleidsmatig en sociologisch oogpunt is kunstbeoefening in informeel verband
een interessant fenomeen. Beleidsmakers en auteurs verwachten vaak positieve effecten
van de deelname aan cultuur, en van actieve kunstbeoefening in het bijzonder, zoals
een positieve bijdrage aan de individuele ontwikkeling en het welbevinden van mensen,
gunstige effecten op de (lokale) economie en zelfs op de sociale samenhang in buurt of
stad (nota Kunst van leven (oc w); voor een overzicht van claims, zie Guetzkow 2002). Voor
de beoefening van kunst samen met anderen zouden deze veronderstelde positieve effecten
nog groter kunnen zijn. Toch is het verschijnselinformele verbanden in de kunst tot op
heden nagenoeg onzichtbaar gebleven in sociologisch onderzoek, behalve dan voornoemde recente schatting van het aandeel beoefenaars dat (mede) op die manier zijn
kunstbeoefening vormgeeft. Dit hoofdstuk is een eerste aanzet om de kunstbeoefening
in informeel verband in kaart te brengen. Het is gebaseerd op onderzoek in Alphen aan
den Rijn en vertelt het verhaal van Alphenaren die met een zekere regelmaat samenkomen om hun kunstzinnige hobby uit te oefenen. Dat verhaal begint met een schatting
van het aantal informele groepen voor informele kunstbeoefening in Alphen en geeft
daarna een impressie van het functioneren van die groepen op basis van gesprekken met
leden van ruim twintig van die groepen.
Informele verbanden
Voor de sociale wetenschappen zijn informele verbanden of informele groepen – de
Angelsaksische literatuur spreekt vaak over small groups – een relevant studieobject
tegen de achtergrond van discussies over de stand van de samenleving en de vraag
of individualisme het nu wint van gemeenschapszin en het vrijwillig deelnemen aan
maatschappelijke organisaties (‘decline of community thesis’, Paxton 1999: 88; Fine en
Harrington 2004: 342). Grote maatschappelijke organisaties weten in Nederland nog
steeds een groeiend aantal mensen aan zich te binden, maar daarbij moet wel worden opgemerkt dat het traditionele verenigingsleven van de regelmatige persoonlijke
contacten terrein lijkt te verliezen aan meer passieve en onpersoonlijke vormen van
lidmaatschap, zoals donateurschap. Aansluiting in kleinschalige informele verbanden
zou daarentegen aan populariteit winnen. Dit sluit aan op de onlangs gesignaleerde
‘informaliseringstrend’ in de deelname aan recreatieve activiteiten in Nederland tussen
1975 en 2005 (Van Ingen en Dekker 2009).
Informele verbanden bestaan niet alleen in de kunst, maar ook in de sfeer van sport
(bijvoorbeeld wandel- en hardloopgroepen), kerk (bijbelstudiegroepen), zelfhulp (rouw211

TK2_07.indd 211

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

verwerkingsgroepen) of lokaal activisme (burgerinitiatieven voor een specifiek maatschappelijk doel zoals het realiseren van een speeltuin of ageren tegen verkeersoverlast).
Informele verbanden in de kunst zijn een organisatievorm die valt tussen verenigingen,
stichtingen en instellingen (het formele kunstaanbod) aan de ene kant en de primaire
leefvorm van mensen (gezin, familie) aan de andere kant. Informele verbanden onderscheiden zich van het formele kunstaanbod door hun kleinschaligheid, persoonlijk
contact (de leden kennen elkaar persoonlijk) en het ontbreken van een formele organisatiestructuur. Informele groepen hebben hun functioneren niet geformaliseerd in statuten, hebben geen formeel benoemde functionarissen (zoals voorzitter of secretaris) en
zijn niet ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. Daarnaast staan informele groepen
op afstand van politieke partijen en overheid, wat overigens niet wil zeggen dat er geen
banden zijn. Informele groepen in de kunst kunnen een beperkt maatschappelijk doel
nastreven (het organiseren van een straatfestival, het ijveren voor gemeenschappelijke
voorzieningen voor kunstbeoefenaars zoals atelierruimte) of op zoek zijn naar subsidie
en daardoor contacten onderhouden met het openbaar bestuur of de politieke partijen.
Kleine groepen kunstbeoefenaars die binnen een instituut bijeenkomen, weinig autonomie kennen en eerder als onderdeel van een formele instelling functioneren, worden
hier niet als informele groep gezien. Voorbeelden zijn bands die door muziekscholen
worden samengesteld en begeleid of koren binnen kerkgenootschappen. Gaandeweg
het onderzoek groeide evenwel de noodzaak om de elementen van de definitie met een
zekere soepelheid te hanteren. Enkele groepen die niet voor 100% aansloten op de werkdefinitie zijn toch in het onderzoek opgenomen omdat ze voor de onderzoeksvragen
naar verwachting wel relevante informatie zouden opleveren.
De onderzoeksvragen
Voor dit hoofdstuk is onderzoek gedaan naar de verbreiding van het fenomeen informele
verbanden in de kunst: hoe zien deze verbanden eruit, hoe functioneren ze (de anatomie
van de groepen) en hoe verhouden ze zich tot het overige aanbod voor kunstbeoefening
(verenigingen, instellingen en het particuliere aanbod op de markt). Waarom doen mensen aan kunstbeoefening in informeel verband en in hoeverre doen of deden ze dat ook
in een vereniging, instelling of bij een particulier docent?
De beantwoording van bovenstaande vragen is primair ingegeven door de lacune in
kennis over deze organisatievorm van kunstbeoefening. Kunstbeoefening in informeel
verband is echter ook sociologisch interessant. Het past in de bredere vraag naar veranderende manieren waarop mensen zich organiseren en naar de gevolgen van die veranderende vormen van organisatie voor de samenleving. Putnam (2000) zag als gevolg
van de afgenomen bindingskracht van het verenigingsleven een teloorgang van sociaal
kapitaal (het profijt van verbintenissen tussen mensen). Wuthnow liet echter zien welke
verbindingen mensen onder het oppervlak van de openbaarheid smeden. Hij zag aan het
einde van de vorige eeuw een groei van het aantal kleine informele groepen in de Verenigde Staten. Hij doelde vooral op religieuze-, zelfhulp-, of vrouwengroepen. Wuthnow
verklaarde die groei als een gevolg van ontwikkelingen in de Amerikaanse samenleving.
In de afgelopen decennia zijn mensen een meer anoniem leven gaan leiden, minder
lang in dezelfde buurt blijven wonen en hebben ze minder vaste banden met familiele212

TK2_07.indd 212

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

den gekregen.Dan voorziet de kleine informele groep in een behoefte aan samenzijn:
‘The communities they create are seldom frail. People feel cared for. They help one
another. They share their intimate problems. They identify with their groups and participate regularly over extended periods of time’ (Wuthnow 1994: 5). Aan de andere kant
ziet Wuthnow de banden in kleine informele groepen als vluchtiger en vrijblijvender dan
meer traditionele familie- of dorpsverbanden. Wanneer je niet meer vindt wat je zoekt,
stap je er net zo makkelijk uit als je erin kwam. Hierop voortbouwend is voor dit onderzoek deelnemers aan informele verbanden in de kunst in Alphen gevraagd wat de groep
in sociaal opzicht voor hen betekent. Daarnaast is gevraagd hoe lang de groepen bestaan
en hoe stabiel het ledenbestand is.
Een van de centrale vragen van het civil society onderzoek is in hoeverre leden van maatschappelijke organisaties als gevolg van hun lidmaatschap vaardigheden opdoen die
relevant zijn voor het functioneren van de democratie en de sociale samenhang (Warren
2001; Green en Brock 2005; Van den Berg en De Hart 2008). In het verlengde hiervan is in
Alphen aan den Rijn gekeken naar de mogelijke leereffecten van informele verbanden.
Onderzocht is hoe belangrijk de informele verbanden zijn voor de ontwikkeling tot kunstenaar en of de leden ook andere vaardigheden opdoen of effecten zien die zijn toe te
schrijven aan hun deelname aan de informele groep.
Een laatste aspect dat aan de orde komt, is de zichtbaarheid van informele groepen:
in hoeverre treden ze naar buiten met hun activiteiten, wat merkt de samenleving van
hun bestaan? Terwijl in civil society onderzoek is vastgesteld dat grote maatschappelijke organisaties zich in de afgelopen decennia steeds meer naar buiten zijn gaan
richten en veel energie steken in het zoeken van publiciteit en het aanspreken van een zo
breed mogelijk publiek (Van den Berg en De Hart 2008: 42-43), stelde Wuthnow vast dat
informele verbanden vaak onzichtbaar blijven: ‘Groups such as these seldom make the
headlines or become the focus of public controversy’ (Wuthnow 1994: 2). Uiteraard zal
de zichtbaarheid van informele verbanden sterk samenhangen met het doel dat de groep
zich heeft gesteld. Voor informele verbanden die een politiek of maatschappelijk doel
nastreven ligt het meer voor de hand om regelmatig naar buiten te treden (voor het kweken van goodwill en draagvlak) dan voor groepen die hoofdzakelijk een intern gerichte
doelstelling hebben, zoals het gezamenlijk beoefenen van een liefhebberij.
Kunstbeoefening in de praktijk
Het gaat in deze studie om kunstbeoefening in de vrije tijd, niet om kunstbeoefening als
beroep of in een (beroeps)opleiding. Een voorbeeld is de kunstbeoefenaar die ooit een
kunstvakopleiding volgde maar niet van de kunst kan leven, hij geldt hier als liefhebber
(amator). Omgekeerd komen kunstbeoefenaars die intensief en langdurig bezig zijn in
hun discipline maar geen kunstvakopleiding hebben gevolgd, niet vanzelfsprekend in
aanmerking voor aansluiting bij het kunstenaarscollectief voor professionele kunstenaars in Alphen (Stichting Alphense Ateliers, s ta a).
Een andere scheidslijn is die tussen kunst versus ambachten en creatieve hobby’s. In
navolging van het sectorinstituut amateurkunst Kunstfactor onderscheiden we de in
tabel 5.1 genoemde hoofddisciplines.

213

TK2_07.indd 213

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 5.1
Hoofddisciplines en voorbeelden van subdiscplines van amateurkunstbeoefening
hoofddisciplines

voorbeelden van subdisciplines

beeldende kunst

schilderen/tekenen
beeldhouwen
keramiek
emailleren
textiel
grafische kunst
ruimtelijke vormgeving
edelsmeden

dans

ballet
volksdansen

nieuwe media

foto/video/pc

muziek

zingen
instrument bespelen

schrijven

poëzie
columns

theater

toneel
circus

Bron: Scholten en Jongmans (2008)

Van verschillende subdisciplines is (nog) niet helemaal duidelijk is of ze al dan niet tot
de kunstbeoefening behoren, zoals scrapbooking (het creatief opplakken van foto’s
met gedessineerd papier, band en andere materialen) of het vormgeven van websites.
Kunstfactor volgt de ontwikkelingen in het veld en bekijkt of er binnen een discipline
sprake is van enige artistieke ontwikkeling of mogelijkheden daartoe. Wanneer de
artistieke bedoeling de boventoon voert, is er sprake van amateurkunst. In onze inventarisatie van informele kunstgroepen in Alphen is een groep scrapbookers meegenomen.
Bij de interviews met leden van kunstgroepen die meer in detail in kaart zijn gebracht,
komen uitsluitend de subdisciplines uit tabel 5.1 aan bod.
Aanpak
Omdat het onderzoeksgebied van informele verbanden in de kunst nog in de kinderschoenen staat en er bij aanvang van deze studie nagenoeg geen landelijke gegevens
beschikbaar waren, is gekozen voor een verkennende kwalitatieve studie in Alphen aan
den Rijn (zie hoofdstuk 1).De eerste stap bestond uit een verkenning van de formele
kunstsector op basis van de gemeentegids en internetbronnen. In januari zijn gesprek214

TK2_07.indd 214

7-6-2010 16:31:52

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

ken gevoerd met sleutelfiguren van enkele instellingen in de Alphense kunstsector:
de Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn, Parkexpressie, de Volksuniversiteit,
­Balletschool Jeannette de Jager, de Stichting Productiehuis Alphen aan den Rijn (Stichting pa), poppodium het Kasteel, de ateliervereniging Pro Arte en de gemeente Alphen
aan den Rijn. In deze gesprekken is gevraagd naar de plaatselijke stand van zaken in de
kunstsector, het aanbod en bereik van de eigen organisatie en naar kennis van informele
verbanden in de verschillende kunstdisciplines. Die gesprekken vormden het startpunt
voor de zoektocht naar informele verbanden in de kunst in Alphen. Vervolgens zijn per
e-mail oproepen over onze zoektocht verstuurd naar verenigingen en instellingen in de
kunst in Alphen, is in enkele winkels voor kunstbenodigdheden (groepen in de beeldende kunst) en in cafés (in verband met muziekgroepen) gevraagd naar hun bekendheid
met informele verbanden, is gericht op internet gezocht en zijn berichten en oproepen
geplaatst in de plaatselijke en regionale pers.1 Tot slot is deelnemers aan informele verbanden gevraagd naar het bestaan van andere informele verbanden.
De zoektocht naar informele groepen heeft dus vanuit verschillende invalshoeken plaatsgevonden, zowel het gevestigde kunstcircuit (sleutelfiguren, kunstinstellingen, verenigingen) als daarbuiten (internet en de plaatselijke pers), teneinde verschillende circuits
te traceren. Extra inspanningen zijn gedaan om groepen in de urban arts en in migrantenkringen te traceren. Voor die eerste groep zijn ck v-docenten op middelbare scholen
benaderd, terwijl voor de nieuwkomers zelforganisaties van migranten in Alphen zijn
geraadpleegd. Voor beide groepen zijn ook mensen uit het opbouwwerk van de wmouitvoeringsorganisatie Participe en de Stichting Meander benaderd. Voor dit onderzoek
was de lokale pers een belangrijke ingang, het leverde circa tien aanmeldingen op. Voor
muziekgroepen waren de Streekmuziekschool, poppodium het Kasteel en het internet
belangrijke ingangen. Het bevragen van deelnemers aan informele verbanden (de respondenten) leverde circa tien groepen op. Via de scholen, zelforganisaties en het opbouwwerk zijn ongeveer twintig suggesties van informele groepen binnengekomen.
Om gegevens over de anatomie en het functioneren van informele groepen en over
de betekenis van deze vorm van associatie voor de kunstbeoefenaars en de gemeenschap boven water te krijgen, zijn interviews gehouden met 42 mensen uit 23 informele
kunstgroepen uit Alphen aan de Rijn. Om meer zicht te krijgen op de betekenis van
informele groepen tegen de achtergrond van het bestaande aanbod van verenigingen
en instellingen, is ook gevraagd naar de eventuele kunstbeoefening bij verenigingen,
instellingen en particulieren. Sommige mensen doen uitsluitend in informele verbanden aan kunstbeoefening, anderen combineren dat met deelname in een andere kring.
Bij de samenstelling van de groep gesprekspartners is gelet op vertegenwoordiging van
de verschillende kunstdisciplines, is geprobeerd zowel grotere als kleinere groepen in de
verzameling op te nemen en is gestreefd naar diversiteit in achtergrondkenmerken van
de deelnemers (leeftijdssamenstelling, sekse, enz.).

215

TK2_07.indd 215

7-6-2010 16:31:52

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 5.2
Informele groepen in Alphen aan den Rijn met leden waarmee gesprekken over kunstbeoefening zijn
gevoerd
aantal
respondenten

discipline

subdiscipline

groep

beeldend

schilderen
textiel

schildersduo in Kerk en Zanen
Treffend Textiel

1

schilderen

aquarelgroep olv Tineke Hiemstra

2

schilderen

schildergroep olv Maria van ’t Hullenaar

4

tekenen en schilderen

teken- en schildergroep Westerhove van het Gilde

2

beeldhouwen

beeldhouwgroep Argilla Pietra

2

beeldhouwen

beeldhouwgroep Compagnie Bizarre

2

dans

moderne dans

Gang of Six

3

muziek

zang, wereldmuziek
muziekgroep, klezmer

Piosenka
Or

2

pop covers

Chain Reaction

1

pop eigen werk

The Undefined

2

Ierse/Schotse folk

TrisCeltics

1

zang, close harmony

Vocal Vanilla

2

klassiek

Coornhert Kwartet

1

muziek/kleinkunst

verschillende informele verbanden

1

zang

De Borrelnoten

2

pop eigen werk

Sheep and Guitar

1

hiphop

Shadex, Buck en Genera

3

Afghaanse muziek

Haidari Brothers

1

columns, korte verhalen schrijversgroep
columns, korte verhalen Undercover

1

schrijven

2

2a

4

theater

Stichting Productiehuis Alphen aan den Rijn
(Stichting pa)

2

totaal

23

42

a De respondenten van Or zijn dezelfde als voor Piosenka.
Bron: Veldwerk informele groepen in de kunst in Alphen aan den Rijn, scp (2009)

216

TK2_07.indd 216

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

Zoals gezegd, is de definitie van informele verbanden niet als een absoluut keurslijf
gebruikt. In het onderzoek zijn ook groepen opgenomen die niet aan alle criteria van
die definitie voldoen, maar die wel informatie opleveren over hoe mensen hun kunstbeoefening vormgeven. Bovendien laten deze gevallen zien waar, waarom en wanneer de
grenzen van informele verbanden overgaan in meer formele verbanden of in marktaanbod. Voorbeelden zijn de zanggroep die na jaren van informele activiteit is overgegaan
tot inschrijving bij de Kamer van Koophandel, de Stichting pa en groepen die zijn georganiseerd rond een docent. Deze gevallen laten zien dat inschrijving bij de Kamer van
Koophandel, het aanbieden van een dienst of het inschakelen van een docent of dirigent
niet hoeft te leiden tot een grote verandering in het karakter van de groep. Zo zijn er
binnen de zanggroep geen ambities om sterk in ledenaantal te groeien, om de kleinschaligheid enhet face-to-face karakter van de groep intact te laten. De dansgroep Gang of
Six geeft weliswaar workshops, maar doet dit tegen een bescheiden vergoeding en is op
die manier in de kern een informele groep gebleven. De Stichting pa (in het onderzoek
opgenomen omdat we geen puur informele theatergroep hebben kunnen vinden)werft
jaarlijks opnieuw spelers voor een theaterproductie (zie ook hoofdstuk 3) en is daarmee
een interessant voorbeeld van een organisatieprincipe voor kunstbeoefening anders dan
een vereniging of instelling. Een laatste voorbeeld is de muziekgroep Haidari Brothers,
die bestaat uit vier broers; hier lopen gezinsleven en informele groep in elkaar over. De
23 groepen waarvan we meer weten (tabel 5.2) geven een beeld van de vormen van informele kunstbeoefening die door amateurs worden gekozen en wat ze daarin vinden.
5.2

Bevindingen over kunstbeoefening in informeel verband

5.2.1 Het aantal informele verbanden voor kunstbeoefening in Alphen aan den Rijn
De zoektocht naar informele verbanden in de kunst in Alphen aan den Rijn heeft circa
70 informele verbanden opgeleverd (tabel 5.3). Veruit het grootste aandeel betreft informele verbanden waarin men muziek maakt (Voor een impressie van de reikwijdte van
het informele kunstcircuit in Alphen zie de bijlage bij dit hoofdstuk).

217

TK2_07.indd 217

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 5.3
Informele verbanden voor kunstbeoefening in Alphen aan den Rijn naar disciplinea
discipline

aantal gevonden groepen

beeldend
dans
nieuwe media
muziek
schrijven
theater

12
9
–
46
2
1

totaal

70

a Inclusief de verbanden die geen pure informele groep zijn, waaronder de Stichting pa in de categorie theater. Het aantal gevonden groepen is niet altijd exact aan te geven omdat respondenten en
informanten zelf een schatting maakten van het aantal groepen in een bepaalde categorie.
Bron: Veldwerk informele groepen in de kunst in Alphen aan den Rijn, scp (2009)

Is deze oogst slechts een topje van de ijsberg of is het een redelijke benadering van het
totale aantal informele groepen voor kunstbeoefening in Alphen aan den Rijn? Uit
bevolkingsonderzoek blijkt dat circa 8% van de bevolking van 16 jaar en ouder in de voorbije twaalf maanden eens of vaker in informeel verband aan kunstbeoefening gedaan
heeft (Van den Broek 2010a). Dat komt voor de Alphense bevolking neer op circa 4500
personen. Zoals nog zal blijken bedraagt de grootte van de nader onderzochte Alphense
groepen in doorsnee een kleine tien personen. Dit betekent dat er in Alphen ruwweg 500 informele verbanden voor kunstbeoefening zouden moeten zijn. Wat in deze
discrepantie een rol kan spelen, is dat in het bevolkingsonderzoek iedere incidentele
kunstbeoefening in informeel verband is meegeteld, terwijl de speurtocht in Alphen
vooral verbanden met een zekere duurzaamheid in beeld gebracht heeft. Niettemin blijft
ook dan het vermoeden bestaan dat onze sneeuwbalmethode tot een onderschatting
van het aantal informele verbanden in Alphen aan den Rijn leidt. Wat wel klopt met het
beeld uit dat bevolkingsonderzoek is dat het informele verband vooral onder muzikanten in zwang is. Minder passend in dat beeld is het veel geringer aantal informele
verbanden dat voor beeldende kunstbeoefening werd aangetroffen, want volgens het
bevolkingsonderzoek is dat onder beoefenaars van beeldende kunst nagenoeg evenzeer
in zwang als onder muzikanten.
5.2.2 De anatomie van informele verbanden in de kunst
Omvang, ontstaan en levensduur
Buiten de Stichting pa, waar de groep spelers en andere betrokkenen veel groter is, variëren in Alphen de informele verbanden in de kunst in omvang van een duo tot veertien
mensen (een koor). Het grootste deel van de groepen is kleiner dan tien personen. Infor218

TK2_07.indd 218

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

mele verbanden in de kunst in Alphen zijn dus over het algemeen kleinschalig. Als het
gaat om de duur van het bestaan van de groepen, varieert dat van minder dan een jaar tot
twintig jaar. Ongeveer de helft van de groepen bestaat meer dan vijf jaar. Vier groepen
in de verzameling kennen een geschiedenis van vijftien of meer jaren. Veel groepen zijn
voortgekomen uit deelname aan activiteiten van het formele kunstcircuit, bijvoorbeeld
doordat mensen elkaar in een cursus bij Parkexpressie, de Volksuniversiteit of een vereniging, of in een koor van de muziekschool hebben leren kennen. Andere groepen zijn
ontstaan vanuit het eigen sociale netwerk of de vriendenkring. Het komt zelden voor dat
leden worden geworven via publieke kanalen zoals internet of advertenties in de media.
Op basis van de interviews kan verder worden vastgesteld dat er weinig verloop is in het
ledenbestand van de onderzochte informele verbanden en dat mensen weinig verzuimen. Uitzondering is samenwerking in de hiphop, dat een groter verloop kent. Dit hangt
samen met de leeftijdsfase van de beoefenaars. Vooral jongeren doen aan hiphop. Zij
zijn op zoek naar vriendschappen en naar goede matches in de muziek.
Een meerderheid van de onderzochte groepen komt met vaste regelmaat samen om hun
liefhebberij uit te oefenen, vaak is dat wekelijks. De bijeenkomsten duren al snel meer
dan twee uur. Een van de respondenten actief in de muziek en de kleinkunst legde echter
uit waarom juist ad hoc samenspelen de voorkeur had: ‘Omdat ik er niet van houd om dat
gestructureerd te doen. Ik wil niet vastzitten aan de regelmaat. Het is niet mijn beroep
en juist het niet moeten vind ik het lekkerste wat er is.’ Het geïnterviewde trio in de hiphop komt minstens een maal per week en soms meerdere keren per week bijeen om te
werken aan nummers. Vanwege variabele (werk)roosters hebben ze geen vaste avond in
de week maar spreken ze per keer een geschikt tijdstip af. Twee van de leden van het trio
komen dagelijks samen bij een van hen thuis: ‘Hij heeft de sleutel. De familie was het zat
steeds de deur voor hem open te doen.’ De Haidari Brothers oefenen op een vaste avond
in week, maar wanneer ze tijd hebben, oefenen ze vaker. De ruime toegankelijkheid van
hun oefenruimte in een partycentrum buiten Alphen maakt dat mogelijk. De broers treffen elkaar ook minstens een maal per week in het ouderlijk huis. Bij die gelegenheden
worden bandzaken besproken. Omdat eenmalige initiatieven in deze verkenning buiten
beschouwing zijn gelaten en de aandacht primair is gericht op groepen die met zekere
regelmaat samenkomen, overheerst het beeld dat kunstbeoefening in informele verbanden niet vrijblijvend is en men er niet gemakkelijk uitstapt. Informele verbanden in de
kunst lijken duurzaam van karakter.
Samenstelling
De onderzochte informele groepen in de beeldende kunst bestaan in het algemeen uit
vrouwen in de leeftijd 40 tot 50-plus. In drie groepen zijn de oudste deelnemers 80-plus
en zelfs 90-plus. In de muziek is het beeld diverser. In de popbands zijn voornamelijk
mannen in de leeftijd van 18 tot 40-plus vertegenwoordigd. Binnen de afzonderlijke popbands is de leeftijdsopbouw vrij homogeen. De overige muziek- en zanggroepen zijn qua
sekse en leeftijd meer gemengd. In de onderzochte schrijversgroepen zijn de vrouwen in
de meerderheid en ligt de leeftijd van de deelnemers gemiddeld boven de 50. Bij de Stichting PA horen ook kinderen (7-16 jaar) tot de deelnemers.

219

TK2_07.indd 219

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Het opleidingsniveau van de deelnemers aan de informele verbanden in de kunst is middelbaar tot hoger (mbo, hbo en universitair). Veel deelnemers zijn naast hun lidmaatschap van de informele kunstgroep ook nog actief in andere informele verbanden, lid
van verenigingen of doen vrijwilligerswerk.
De deelnemers aan de groepen komen uit Alphen aan den Rijn zelf, maar ook uit de
omringende dorpen. Sommige groepen hebben deelnemers die van verder komen, zoals
Zoetermeer, Gouda, Boskoop of Capelle aan den IJssel. Het komt ook voor dat mensen na
verhuizing uit Alphen aan den Rijn deel blijven uitmaken van de informele groep. Kortom, informele verbanden in de kunst zijn geen puur lokaal verschijnsel, maar de actieradius beperkt zich in de meeste gevallen tot de regio, in een enkel geval blijken mensen
bereid van verder te komen. De banden met de kunstgroep zijn voor de deelnemers soms
zo waardevol, dat grote afstanden worden overbrugd om ze in stand te houden.
Informele kunstgroepen in migrantenkringen
Enkele van de bestudeerde informele verbanden in de kunst hebben leden van
niet-westerse origine. Het merendeel van de onderzochte groepen heeft echter een
ledenbestand dat overwegend van Nederlandse komaf is.
Tot op zekere hoogte is deze bevinding in lijn met de gegevens die we kennen uit
bevolkingsonderzoek. Stedelingen van Turkse en Marokkaanse origine doen minder
vaak aan amateurkunstbeoefening dan autochtonen en stedelingen van Surinaamse
en Antilliaanse komaf. Vooral in de beeldende kunst (exclusief pc-gebruik voor grafisch
ontwerp) zijn autochtonen vaker actief dan Turkse en Marokkaanse Nederlanders.
Stedelingen van Surinaamse en Antilliaanse origine nemen een middenpositie in. Bij de
podiumkunsten (muziek, dans, toneel) scoren Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders
net zo hoog of hoger dan autochtonen, terwijl Marokkaanse en Turkse Nederlanders
lager scoren (Van den Broek 2008: 162-163).
Een ander deel van de verklaring voor een bescheiden aandeel deelnemers uit
migranten­kringen in informele kunstgroepen, met name in de beeldende kunst, is
mogelijk dat Alphen aan den Rijn een relatief kleine groep inwoners van niet-westerse
origine kent, namelijk 10% van de bevolking (gemiddelde voor de 50 grootste
Nederlandse gemeenten is 18%) (Marlet en Van Woerkens 2007: 43; zie ook hoofdstuk 1).
In de verkenning in Alphen aan den Rijn is expliciet aandacht besteed aan het traceren
van groepen migranten en hun kinderen door migrantenorganisaties te raadplegen en
door navraag te doen bij het sociaal en cultureel werk in de wijken. 2 In de beeldende
kunst zijn geen groepen van uitsluitend migranten gevonden. In de dans en de muziek
zijn we zowel groepen van uitsluitend migranten als gemengde groepen tegengekomen.
Informele kunst
In de Turkse, Somalische en Afghaanse gemeenschap in Alphen wordt op feesten vaak
gedanst of live gemusiceerd. Soms pakken Alphense musici voor de gelegenheid hun
instrument op, al dan niet samen met anderen. De deelname als bezoeker aan dit soort
feesten is onder de noemer ‘informele cultuur’ eerder gemeten in het onderzoek naar de
leefsituatie van allochtone stedelingen. Op basis van dit onderzoek werd vastgesteld dat
Turkse, Marokkaanse en Surinaamse Nederlanders in de 50 grootste gemeenten van

220

TK2_07.indd 220

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

Nederland vaker deelnemen aan feesten met livemuziek en livetheater dan autochtonen
(Van den Broek 2008: 160-161).
In de Turkse gemeenschap in Alphen zijn verscheidene mensen te vinden die Saz spelen
(snaarinstrument, soort luit) en heel af en toe gezamenlijk optreden. Verder doen vanuit
de Haagse studentenvereniging EurAsia Alphenaren van Turkse komaf aan Turkse
volksdans.
De Marokkaanse gemeenschap in Alphen meldt vooral informele verbanden in de
rap. De internationaal bekende rapper Salah Edin komt uit Alphen; een aantal jonge
Marokkaans-Nederlandse rappers heeft contact met hem en neemt een voorbeeld aan
hem.
De Afghaanse vereniging noemt enkele Afghaanse en Indiase muziekgroepen. Er wordt
gemusiceerd in zowel traditionele als eigentijdse genres met bijvoorbeeld harmonium,
tabla (dubbele trommel) of santoor (grote cymbaal die wordt bespeeld met houten,
kromme hamertjes).
Er zijn ook diverse Molukse muziek- en dansgroepen. Naast enkele vaste formaties,
worden bij speciale gelegenheden, gedenkdagen en feesten gelegenheidsgroepen
gevormd die voor een langere periode oefenen en optredens verzorgen. Een deel van
de kunstbeoefening is gericht op het behoud van traditionele dans en muziek, zoals
de Kataredji (dans), tifamuziek (inheemse trom), lagu lagu (melancholieke liederen)
en in de kerkelijke sfeer zijn er koren. Daarnaast worden eigentijdse genres beoefend
(Funkalicious Collective). Verder doen jongeren aan grafische kunst en heeft deze
gemeenschap ook professionals in de beeldende kunst voortgebracht.
Migrantenorganisaties
De (zelf)organisaties van de bevolkingsgroepen spelen soms een faciliterende rol
bij het ontstaan of voortbestaan van informele verbanden in de kunst. Zij plannen
bijeenkomsten en festiviteiten met live muziek, zoeken soms in de eigen gemeenschap
naar dans- of muziekgroepen om de activiteiten op te luisteren of bieden oefenruimte.
Enkele organisaties bieden cursussen in de sfeer van kunstzinnige vorming.
In de Molukse gemeenschap worden musici en dansers voor speciale gelegenheden
gerecruteerd uit de eigen gelederen en kan worden geoefend in het gebouw van de
Molukse stichting. In de aanloop naar festiviteiten rond gedenkdagen bruist het in de
Molukse gemeenschap van de kunstzinnige activiteiten.
In Turkse kringen worden voor grote feesten vaak bands van buiten aangetrokken,
omdat ze in Alphen niet voorhanden zijn. De Turks Islamitisch Kulturele Vereniging
heeft in het verleden in samenwerking met de muziekschool van Alphen enkele jaren
Saz-lessen voor beginners aangeboden. Toen de docent niet meer beschikbaar was
en de animo vanuit de Turkse gemeenschap afnam, is dat gestopt. Ooit is er ook een
kindergroep Turkse volksdans geweest. Voor de toekomst zijn er ideeën voor het
aanbieden van een cursus ebru (papier marmeren met waterverf).
De Afghaanse vereniging organiseert regelmatig culturele avonden in het buurthuis
Castor en Pollux, vaak met muziek en dans. Ook andere Perzisch sprekende bewoners,
onder andere uit Iran, bezoeken deze bijeenkomsten. In het najaar verzorgen zij daar
een cursus Bollywooddans. De vereniging heeft tevens muzieklessen aangeboden
(gitaar, piano en tabla). Voor de deelnemers hadden deze muzieklessen het voordeel
van vertrouwdheid •(georganiseerd via de vereniging) en nabijheid (in het buurthuis),

221

TK2_07.indd 221

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

bovendien waren ze minder begrotelijk dan muziekles bij sommige andere instellingen.
De Stichting Somalische Cultuur organiseert enkele keren per jaar een feest waar
gezamenlijk wordt gemusiceerd en gedanst. De Stichting heeft geen structureel
kunstaanbod omdat daarvoor de vrijwilligers en middelen ontbreken. Er zijn wel
plannen voor een (zang)talentenjacht volgend jaar.
Haidari Brothers
De Afghaanse band de Haidari Brothers bestaat uit vier broers die sinds 1990 in
Nederland wonen. Ze brengen een mix van moderne en traditionele Afghaanse muziek.
In hun repertoire zijn zowel eigen nummers opgenomen als nummers van bekende
Afghaanse artiesten. Tabla en dohl (percussie) en harmonium (toetsen) zijn traditionele
Afghaanse instrumenten die worden bespeeld in de groep, naast een keyboard. De
groep zingt in de twee officiële talen van Afghanistan: Dari (Afghaans-Perzisch) en
Pashtu. Met hun muziek willen de broers een boodschap uitdragen van vrede, liefde en
vrijheid.
In drukke periodes treden ze twee tot drie keer per maand op, vaak op grote feesten en
bruiloften in de Afghaanse gemeenschap. Het publiek varieert van 50 tot 300 mensen,
voornamelijk van Afghaanse origine, maar ook Nederlanders en mensen met een andere
afkomst. In het verleden zijn ze enkele keren gevraagd voor een optreden op een lokaal
evenement in Alphen. Het afgelopen jaar hebben ze (voor de tweede keer) gespeeld
voor circa 5000 bezoekers van het multiculturele programma van de Nijmeegse
vierdaagse. Sommige leden van de band treden ook op buiten Nederland..

Structuur
Hoewel juist voor informele verbanden karakteristiek is dat ze geen formele organisatiestructuur, statuten en formeel benoemde functionarissen kennen, blijkt uit de
interviews in Alphen dat binnen bijna alle groepen wel afspraken worden gemaakt.
In schrijfgroepen – waar vaak persoonlijke verhalen worden besproken – wordt van
deelnemers verwacht dat zij het besprokene vertrouwelijk behandelen. Groepen die
oefen- of atelierruimte huren of een docent of dirigent in de arm nemen, moeten afspraken maken om gezamenlijk de kosten voor de voorzieningen op te brengen. De regels
worden echter zelden op papier gezet en zelfs niet altijd expliciet uitgesproken omdat ze
voor de deelnemers vanzelfsprekend zijn. Veel groepen hebben een interne taakverdeling; een enkele keer zijn die taken toebedeeld aan bepaalde leden, vaker rouleren de
taken. Voor groepen met een docent of dirigent geldt dat deze persoon een logische
spilfunctie of voortrekkersrol heeft. In andere groepen, zoals bands, is vaak sprake van
meer informeel leiderschap.
Drie van de onderzochte groepen zijn ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. Een
koor is daartoe overgegaan omdat men financiële verantwoordelijkheden was aangegaan, zoals de huur van oefenruimte, het aantrekken van een dirigent, het boeken van
optredens en het aanvragen van subsidie. Dat laatste was ook voor de Stichting pa de
aanleiding om in te schrijven. Van een van de groepen is de docente ingeschreven bij
de Kamer van Koophandel. De overige groepen voelen de noodzaak niet of het staat ze
tegen: ‘Nee. Pertinent niet. Dat riekt naar organisatie’ (respondent uit de muziek/klein222

TK2_07.indd 222

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

kunst). Hoewel niet alle groepen zijn ingeschreven bij de Kamer van Koophandel, gaat
wel in bijna alle groepen geld om voor het inhuren van expertise, ruimte, materiaal of
instrumenten. Sommige groepen ontvangen een vergoeding voor optredens, maar de
bedragen zijn klein en het is al heel wat als ze quitte spelen. Een bandlid: ‘Het is geen
bron van inkomsten daarom heeft ieder bandlid een vaste baan of iets anders daarbij.
We vinden het gewoon heel erg leuk om te doen. En we krijgen wel een vergoeding voor
optredens. Maar we hebben ook regelmatig optredens buiten Nederland, dan zitten er
veel reisuren, reiskosten, verblijfkosten, overnachting en dergelijke in. Wat je overhoudt
is heel weinig of niets eigenlijk, maar het is superleuk om te doen. Daar doen we het ook
voor.’
Groepsontwikkeling
Veel groepen slagen erin het niveau van de kunstbeoefening naar een hoger plan te
tillen, muziekgroepen breiden hun repertoire uiten in sociaal opzicht ontstaan vaak
hechte verbanden. Zo wordt over een van de beeldhouwgroepen opgemerkt: ‘De groep is
al heel lang bij elkaar en heeft zich zo zoetjes aan ontwikkeld tot een heel hechte groep
die elkaar ook steunt als dat nodig is. We hebben ook ontzettend veel plezier met elkaar.’
Voor de dansgroep Gang of Six werd een ontwikkeling op verschillende terreinen vastgesteld: ‘Qua hechtheid in ieder geval, want we zijn flink op elkaar ingespeeld in de loop
der jaren. […] Maar het is ook qua technisch niveau, want ik zat gisteren toevallig de dans
te bekijken die we als eerste hebben gemaakt en daarna de dans die we als laatste hebben gemaakt. En dat was een groot verschil qua techniek. Het is erg leuk om die groei te
zien.’ Een lid van een popband: ‘Hoe langer je samen bent, hoe beter je met elkaar gaat
spelen. […] Als ik kijk naar hoe we in het begin schreven en hoe we nu schrijven, dan zijn
we echt flink vooruit gegaan. Maar ook qua optredens, hoe meer ervaring, hoe beter ze
gaan. [...] Het overleg gaat ook steeds beter, de communicatie. Het wordt ook relaxter
in de omgang met elkaar.’ Deelnemers aan de producties van de Stichting pa vertelden
hoe een groep individuele spelers uitgroeide tot een team: ‘Ik denk dat we het eerste jaar
heel erg onszelf lieten zien. Het was van: Kijk eens wat ik kan. […] Maar je moet ook een
speler zijn die kan samenspelen, die het ziet als iemand het eng vindt en daar niet overeen gaat en die z’n best doet om iemand erbij te krijgen. […] Het is inderdaad met elkaar
ervoor zorgen dat het stuk gaat staan op het hoogst mogelijke niveau en daar ben je met
elkaar verantwoordelijk voor.’
Ambities
Alle respondenten noemen hun groep een succes, is het niet om de vooruitgang die ze
hebben geboekt in hun discipline, dan wel om de sociale meerwaarde en het plezier dat
ze aan de activiteiten in de groep beleven. Bijna alle groepen hebben de ambitie om nog
beter te worden, maar in slechts enkele gevallen willen de groepen qua ledenaantal uitbreiden of uitgroeien tot een formele kunstvereniging of stichting. Treffend Textiel is een
groep met ambitie tot formalisering en groei. De groep wil meer bekendheid en erkenning in Alphen; nieuwe leden zijn welkom. Jonge popbands en hiphopgroepen willen
niet alleen beter worden maar ook doorbreken. Hoewel ze benadrukken dat de liefde voor
de muziek en het samen spelen op nummer één staan, lijkt de hoop op een doorbraak een
223

TK2_07.indd 223

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

belangrijke drijfveer te zijn: ‘Ik zie het nu puur hobbymatig. Ik kan er mijn ei in kwijt en
dat vind ik nu het belangrijkste. Als er een platenmaatschappij naar me toekomt en vraagt
of wij een maandje willen toeren door Europa, dan zeg ik geen “nee”. Ik zou het geweldig
vinden als ik daar mijn baan van zou kunnen maken, maar dat geldt voor iedere band. […]
Voor mij is het gewoon dé droom om verder te kunnen komen in de muziek. […] Iedereen
wil qua niveau richting het Nederlandse clubcircuit […] we willen wel echt niveau bereiken
als het kan.’ Beoefenaars in de hiphop: ‘We hebben er geen haast mee. We doen het rustig
aan. We willen niet het beeld oproepen dat het carrière is maar dat we het uit liefde doen
en dat het een hobby blijft. Maar vanuit die hobby willen we er ook wel werk van maken’
(vgl. Van Bork 2008: 73). In de zanggroep De Borrelnoten is men juist beducht voor een
te voortvarende ambitie. Men wil wel beter worden, maar het vooral informeel houden:
‘We hebben gezegd dat we geen ambitie hebben om op te treden, maar al met al hebben
we toch een paar keer opgetreden. Dan krijg je een doel waar je naartoe werkt. Dat heeft
stimulerend gewerkt. […] daar wordt het beter van. Het krijgt wat meer samenhang en wat
meer richting. Maar tegelijkertijd zijn we bang voor teveel aan richting. We houden met
elkaar erg van de georganiseerde chaos. Zodra het te serieus wordt, gaan er mensen op de
rem trappen.’ Ook binnen de schilder- en tekengroep van Het Gilde wordt het informele
karakter en de huidige omvang gekoesterd. De geïnterviewden leggen uit dat de meeste
leden de werkwijze en omvang van de groep willen houden zoals het is: ‘als je meer mensen zou willen bergen dan “hang” je aan een grotere ruimte. Een grotere ruimte kost
meer geld. Dat moet per week worden opgebracht. Dat brengt zo’n administratie met zich
mee […] omdat de groep iedere week uit een ander aantal personen bestaat.’ Bovendien
moet het voor de docent overzichtelijk blijven. Iedereen wil af en toe een beetje aandacht,
met meer leden wordt het te groot.
ic t
ic t speelt in bijna alle informele verbanden een rol, met name e-mail voor interne communicatie. In enkele muziekgroepen worden programma’s gebruikt om muziekstukken
om te schrijven naar individuele partijen of om muziek te componeren. Er zijn groepen
met een website, maar die wordt niet door iedereen regelmatig geactualiseerd. Popgroepen hebben vaak een profiel op myspace en filmpjes op YouTube. Ze gebruiken die
internettoepassingen ook om elkaar te volgen. Beoefenaars in de hiphop die niet zelf de
achtergrondmuziek (beats) componeren of werken met een beatmaker, halen de muziek
van het internet (www.soundclick.com).
Hiphop in Alphen
De hiphop als modern muziekgenre is in de jaren zeventig van de vorige eeuw in de
Verenigde Staten ontstaan in de kringen van Afro-Amerikanen. De bakermat ligt in
New Yorkse achterstandswijken. Discjockeys gingen met nieuwe draaitafeltechnieken
ritmepatronen ontwikkelen, masters of ceremonies (mc’s) van dansfeesten gingen
rappen, met de mond werden drumcomputers geïmiteerd (beatboxen), het publiek
ontwikkelde nieuwe dansstijlen (o.a. breakdance) en graffitikunstenaars schreven
overal hun naam en vereeuwigden de feesten op nabijgelegen muren. Hiphop

224

TK2_07.indd 224

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

ontstond als een uitingsvorm van zwarte jongeren die hun leven in probleemwijken
beschreven en groeide uit tot ‘een straat- en subcultuur waarin mannelijke bravoure en
maatschappijkritiek centraal staan’ (Roberts 2009; McBride 2007: 115-116).
Naar Nederland
In de jaren tachtig waaide hiphop over naar Nederland. In de begintijd waren het vooral
allochtone jongeren uit Amsterdam en Rotterdam die hieraan deden. Tot midden jaren
tachtig was dans belangrijker dan rap en werd voornamelijk in het Engels gerapt. Vanaf
eind jaren tachtig, begin jaren negentig komt de nederhop op, met als eerste in het
Nederlands rappende band Osdorp Posse die een rauwe, harde stijl qua tekst en beat
vertegenwoordigde. Daarnaast is er ook een meer swingende stroming, bijvoorbeeld
Extince. Inmiddels is de hiphop al meer dan 25 jaar in Nederland en heeft uiteenlopende
landelijk en internationaal bekende artiesten voortgebracht. Volgens kenners is de
hiphop in Nederland in de afgelopen decennia uitgegroeid van sub- en straatcultuur tot
een wijd verbreide jongerencultuur en een volwassen muziekgenre (Roberts 2009).
Uit bevolkingsonderzoek is bekend dat urban culture (streetdance, breakdance, hiphop
en rap) in Nederland vooral wordt beoefend in de leeftijdscategorieën 6-11 jaar (11%) en
12-19 jaar (13%). Van de mensen tussen 20 en 34 jaar doet nog 4% aan urban culture, in
de leeftijdscategorie 35-49 jaar is dat gedaald tot 1%. Onder Surinamers en Antillianen
is het aandeel beoefenaars het grootst (10%). Autochtonen en Nederlanders van Turkse
en Marokkaanse origine kennen eenzelfde percentage beoefenaars: 3%. Overigens lijkt
de aanduiding ‘urban’ wat misleidend: grootstedelingen (inwoners van de vier grootste
steden in Nederland) doen maar een fractie vaker aan urban arts dan bewoners van
kleinere gemeenten (Van den Broek 2009: 76).
Urban arts is met nieuwe media kunstvormen breder dan alleen de hiphop elementen
breakdance, rap, turntablism (waaronder scratchen) en graffiti. Over de urban arts in
Alphen zijn ck v-docenten op middelbare scholen, betrokkenen bij het jongerenwerk in
de wijk en kenners van de hiphop geraadpleegd. In Alphen zijn voornamelijk activiteiten
in de rap aangetroffen, en in mindere mate breakdance en graffiti. Nieuwe mediale
kunstvormen zijn niet in beeld gekomen, wat niet wil zeggen dat ze niet bestaan.
Levensstijl
Hiphop wordt nogal eens omschreven als een levensstijl. Allerlei elementen van de
hiphop cultuur die in de afgelopen jaren zijn opgetekend door kenners van het genre,
komen in Alphen aan den Rijn terug.
In de hiphop worden dresscodes, attitudes, omgangsvormen en een eigen taalgebruik
ontwikkeld, die door de beoefenaars worden opgepakt en waar ze hun eigen draai aan
geven. Het is geen uniforme wereld, maar er wordt wel naar elkaar gekeken en op elkaar
gereageerd. Hiphoppers gaan soms de competitie met elkaar aan (battles), zetten elkaar
op hun nummer in raps (dissen) of scheppen op over hun vaardigheden (bragging &
boasting raps) (Roberts 2009). Hiphoppers zijn over het algemeen autodidact: ze hebben
geen instrument leren bespelen of noten leren lezen, maar leren door veel te oefenen
en door de kunst bij voormannen en bij elkaar af te kijken (peer-group teaching). Het gaat
erom zo goed mogelijk te worden en ‘op level’ te komen. Hiphoppers krijgen respect
van anderen door hun skills, bijvoorbeeld goede teksten die in een goede flow kunnen
worden gebracht.

225

TK2_07.indd 225

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Alphens netwerk
Veel rappers in Alphen oefenen individueel thuis en zoeken daarnaast regelmatig
bevriende rappers op om samen te rappen, op zoek naar goede beats en rap- en beat­
boxcombinaties. Daarbij beperken ze zich niet tot Alphen maar zoeken ook contact met
rappers uit de grote steden; de grenzen van de Alphense hiphopscene zijn poreus.
Veel rappers in Alphen kennen elkaar, maar niet iedereen is bevriend. Het hiphoptoneel
in Alphen lijkt op een netwerk met daarin enkele min of meer vaste kernen in de rap
en de dans. De hiphop wordt ook in Alphen door jongeren van verschillende origine
beoefend. Er zijn min of meer vaste groepen van rappers en dansers, waarvan sommige
multicultureel zijn en anderen meer uniform qua origine. Vooral in de leeftijdsgroepen
tot circa 15 jaar kunnen vriendschappen en dus ook hiphopcombinaties snel wisselen. In
de oudere leeftijdscategoriëen zijn de relaties stabieler.
In Alphen woont de nationaal en internationaal bekende rapper Salah Edin. Hij staat
in contact en werkt met andere jonge Marokkaanse rappers, onder wie Mochino die
eveneens aan een doorbraak in de rap werkt. Salah Edin werd landelijk bekend in 2007
toen zijn cd Nederlands Grootste Nachtmerrie uitkwam en de videoclip van zijn nummer
‘Het land van …’ vanwege de negatieve lading leidde tot controverse en kamervragen.
Zijn bekendheid groeide nog meer doordat zijn foto werd opgenomen in de film Fitna
om Mohammed B. aan te duiden. Zijn laatste cd is in het Arabisch, waardoor hij een
internationaal publiek kan bereiken. Met zijn maatschappijkritische raps staat Salah
Edin in een hiphoptraditie die politiek kritische boodschappen overbrengt (De Koning
2007; Heerma van Voss 2009).
In Alphen is ook een groep rappers (hvb) actief die elkaar regelmatig opzoekt en de
nadruk legt op positieve boodschappen en andere thema’s zoekt dan het bragging en
boasting over hun eigen kunnen. Daarnaast heeft zich een groep hiphoppers verzameld
rond Skatepark Kenzy. Zij combineren het rappen met graffiti, en soms skaten, en
treden ook op buiten Alphen. Uit hun midden komt de rapper Tastic die in december
2009 in de finale stond van de Grote Prijs van Nederland in de categorie hiphop.
Drie maanden eerder had hij in de halve finale de publieksprijs binnengehaald.
De Alphense hiphopper Shadex rapt sinds 2004. In de afgelopen jaren heeft hij met
hiphoppers binnen en buiten Alphen samengewerkt en scherp in beeld gekregen
wat hij wil: de beats van de jaren negentig laten terugkomen met een positieve
Nederlandstalige boodschap.
Alphen in rap: zoeken naar samenspel in de hiphop
(passage uit Shadex, Je ware ik)
ik ken de rappers in me stad, vele kennen me ook
sommige diggen me flow, sommige vinden me klote
en we zien elkaar wel lopen, maar je loopt me voorbij
de gelegenheid verdwijnt, wie ben ik, wie ben jij
even praten en later die tracks maken
laten we varen, we staren bij de gedachte om het te maken
maar dat gaat niet door dat gehaat, gun het elkaar
wat je ook maakt, ik laat je in je waarde vandaag

226

TK2_07.indd 226

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

en vergeet niet dat je altijd wat kan leren
ik van jou, jij van mij, we zijn nog jong en beheersen het
http://www.youtube.com/watch?v=eXLgK8Am9-c
Met dank aan Stefano Cara, Jeffrey Roberts, Claudia Marinelli en Francine van Dam
(Kunstfactor).

5.2.3 Informele verbanden en de ontwikkeling als kunstenaar
Voor velen is de deelname aan de informele groep van belang voor de ontwikkeling als
kunstbeoefenaar. Het is echter geen algemeen gegeven dat deelnemers aan informele
groepen als beginner starten om zich na enkele jaren binnen de groep te hebben ontwikkeld tot gevorderd kunstbeoefenaar. Veel kunstbeoefenaars, zowel in de beeldende
kunst als in de muziek, dans of het schrijven, stappen in een informeel verband nadat zij
er al jaren ervaring en les op hebben zitten. De autodidacten in de rap hebben al jaren
dagelijks geoefend voordat ze samen met anderen gaan optreden. Maar ook degenen
die instappen met een hoog niveau, geven aan dat het samen spelen en kunst bedrijven
bijdraagt aan hun verdere ontwikkeling als kunstbeoefenaar omdat zij tips, inspiratie
en uitdaging halen uit de groepsbijeenkomsten. Een lid van het Coornhert Kwartet
geeft aan dat het wezenlijk is voor musici om samen te spelen, zo stimuleer je elkaar om
‘muziek te ontdekken, muziek te analyseren […] , het goed te willen doen en je er voor in
te zetten om het goed te laten gebeuren. Als je daarmee bezig bent, krijg je daarna vanzelf een ontwikkeling dat je als musicus ook meer gaat studeren, geconcentreerder gaat
studeren en jezelf verbetert.’
Biografieën in de kunst
De geïnterviewden hebben in meerderheid al vele jaren ervaring in hun discipline,
zowel binnen als buiten de groep waar ze momenteel deel van uitmaken. In de muziek
heeft men in meerderheid als kind les gehad bij een docent, een muziekschool of bij de
harmonie. Vijf van de dertien musici in het onderzoek geven aan een bepaalde fase in
hun ontwikkeling als autodidact te hebben doorgemaakt. Ze hebben bijvoorbeeld ooit
les gehad, zijn als autodidact verder gegaan en wanneer ze tegen grenzen aanliepen,
kozen ze wel of niet voor weer les nemen bij de muziekschool of een particulier docent.
Twee van de drie mensen uit de hiphop hebben zich als autodidact ontwikkeld in de rap
en het beatboxen. Omdat ze vaak al van jongs af aan met muziek bezig zijn, hebben de
oudere musici in het onderzoek een decennialange ervaring met muziekbeoefening.
Ongeveer een derde van de ondervraagde musici besteedt tien tot vijftien uur per week
aan de muziek.
Binnen de beeldende kunst hadden alle gesprekspartners ooit les bij een centrum voor
de kunsten, de volksuniversiteit of een particulier docent. Ongeveer een kwart van hen
voelt zich minder thuis in het geïnstitutionaliseerde circuit en zocht daarom zijn heil in
informele verbanden. Zij vonden bijvoorbeeld de groepen te massaal, hadden meer
begeleiding nodig dan ze konden krijgen of voelden zich niet thuis bij de sfeer

227

TK2_07.indd 227

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

en de strakke, schoolse aanpak. Andere respondenten combineren hun deelname aan
informele verbanden met les bij instellingen en particuliere docenten. De duur van de
ervaring varieert van zes jaar tot meerdere decennia. De intensiteit van de beoefening
varieert van circa drie uur per week tot enkele dagen per week.
De respondenten uit de schrijfgroepen hebben allemaal les gehad bij instellingen of
een particulier docent. Hun ervaring met het schrijven varieert van twaalf tot meer dan
twintig jaar, ze schrijven enkele uren tot enkele dagen per week.
Bij de dans- en theatergroep heeft men tien tot twintig jaar ervaring met dans en toneel.
Alle vijf gesprekspartners uit deze groepen hebben les gehad of zijn eerder aangesloten
geweest bij een dans- of toneelvereniging. De intensiteit van hun beoefening varieert
naar gelang de fase van de voorbereiding van het optreden. In de aanloop naar
voorstellingen moet intensief gerepeteerd worden, dan kan de tijdsbesteding oplopen
tot enkele dagen per week.

In het verlengde van civil society onderzoek naar mogelijke leereffecten van lidmaatschap van maatschappelijke organisaties, is de deelnemers aan informele verbanden
in Alphen aan den Rijn gevraagd in hoeverre zij als gevolg van deelname aan hun groep
nog andere vaardigheden opdoen dan het ontwikkelen van hun kunstbeoefening. De
genoemde positieve effecten – negatieve effecten kwamen nauwelijks voor – kunnen
grofweg onder vijf noemers worden gebracht: het breed inzetten van de vaardigheden
als kunstenaar, het opdoen van organisatorische vaardigheden, het met meer gemak
naar buiten treden met eigen werk, lering trekken uit het groepsproces en persoonlijke
groei.
Allereerst melden verschillende deelnemers dat zij onder invloed van het lidmaatschap
van de groep niet alleen de vaardigheden in hun kunstdiscipline hebben verdiept, maar
dat zij die ook breder hebben leren toepassen. Zo hebben leden van Gang of Six niet
alleen hun eigen danskwaliteiten uitgebouwd, maar ook geleerd anderen te instrueren
(workshops geven en incidenteel danslessen overnemen). Enkele deelnemers aan de
schrijfgroepen zijn ook gaan schrijven als correspondent voor regionale bladen.
Een tweede categorie vaardigheden is organisatorisch van aard: het draaiend houden
van de groep, het vervullen van administratieve taken, het onderhouden van contacten
(in het kader van exposities en optredens) en het zorgen voor publiciteit. Respondenten
van een koor leggen uit: ‘Je moet je ook een beetje verdiepen in de structuur: de functie
van voorzitter, er is een commissie die feestjes organiseert. In het klein komen maatschappelijke, bestuurlijke taken om de hoek kijken […]. Ik heb ook een tijd in het bestuur
gezeten. Je moet op een gegeven moment stukjes gaan schrijven voor kranten, dus je
vaardigheden daarin worden wel verbreed.’ De muzikaal leider van een andere zanggroep deed leiderschapsvaardigheden op: ‘Voor mij geldt dat ik daarvoor nooit de muzikale leiding heb gehad over een groep. Dus het was in het begin onwennig. Daar leer ik
van. Je moet wat meer analyseren, je moet anders luisteren. Je moet ook advies geven en
zeggen dat we het anders doen.’
In verschillende groepen worden leden over de streep getrokken om te exposeren, op te
treden en te soleren. Ze overwinnen schroom om met eigen werk naar buiten te treden.
228

TK2_07.indd 228

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

De respondent van een folkgroep: ‘Ik zong nooit mee, want ik zei: ik kan niet zingen. Een
vriendin zei: je bent muzikaal en dus kan jij wel zingen. Die heeft net zo lang getrokken
totdat ik heel zachtjes een beetje meezong. En nu zing ik solo, zo’n speciaal soort liedjes,
die ontwikkeling ontstaat. En zo trekken we meer mensen mee, die eerst heel schuchter
zitten te zingen en nu uit volle borst mee durven te doen.’ De zanger-percussionist van
een band: ‘De eerste keer dat ik een podium op moest was niet makkelijk. Nu maakt het
niet uit hoe groot het publiek is en hoe groot het podium, je gaat er gewoon op staan.’
Een aantal respondenten noemt optredens als een positieve ervaring die gunstig uitwerkt. Een bandlid licht toe: ‘Het feit al dat je op een podium staat en je ziet mensen
genieten van je werk, dat ze het naar hun zin hebben en er aandachtig naar luisteren, dat
is heel positief.’ Een andere respondent vertelt dat zij door het optreden met de informele groep makkelijker is gaan presenteren voor groepen mensen in de werksituatie. Een
van de bandleden meldt dat de optredens hem meer mensenkennis, naamsbekendheid
en status hebben gebracht.
Verscheidene geïnterviewden geven aan dat zij door de deelname aan informele verbanden hebben leren samenwerken en omgaan met groepsdynamiek. De respondent
uit de kleinkunst en muziek: ‘Je leert er van dat je niet altijd de boventoon hoeft te voeren. Je leert er van om deel uit te maken van een goed proces en dat dit ook ontzettend
bevredigend kan zijn.’ Een bandlid: ‘Je gaat in een groep met elkaar om en leert elkaars
nukken en dingen accepteren; dat is absoluut zo. Als je het over ontwikkeling hebt: heel
veel bandjes klappen door interne ruzie en gezeur. Daar doorheen komen, het is net een
huwelijk, is een leerproces.’
Ten slotte ervaren deelnemers dat het lidmaatschap van informele verbanden in de kunst
hun niet alleen verder heeft gebracht in de kunstdiscipline en extra concrete vaardigheden heeft opgeleverd, maar dat zij ook een persoonlijke groei hebben doorgemaakt,
waar ze de rest van hun leven profijt van hebben. Voor enkele respondenten geldt dat het
oppakken van een beeldende discipline hen door een moeilijke fase in het leven heeft
geholpen. Met het beoefenen van kunst in de veilige omgeving van de informele groep
hebben zij leren loslaten, ontspannen en verder gaan. Andere leden ervaren persoonlijke
groei doordat ze zich beter leren uiten en persoonlijke barrières slechten. De spelers van
pa vertellen hoe tijdens het repeteren aan personen geschaafd en getrokken wordt om
de rol overtuigend te kunnen neerzetten. Door over grenzen te gaan wordt persoonlijke
groei bereikt: ‘Elk jaar vallen er tranen als iemand tegen een rol aan zit te hikken. Op
een gegeven moment is er een avond dat iemand helemaal instort […]. En daarna zie je
iemand groeien […]. Dat zijn productieve tranen.’ Een andere respondent legt uit dat
zanggroep waar hij deel van uitmaakt ook een sociale functie heeft gekregen waardoor
mensen elkaar maar ook zichzelf beter leren kennen. ‘Dat gaat dus veel verder dan dat
je alleen maar liedjes met elkaar doet. Dat zit in die vriendschap. Als je niet heel erg
gewend bent om jezelf in een gesprek bloot te geven tegenover mensen en je voelt je hier
zo veilig dat het gebeurt, dan gebeuren er bijzondere dingen. Dat komt hier voor.’
De door de respondenten genoemde vaardigheden zijn vooral van belang voor de individuele leden en het voortbestaan van de groep, maar ze kunnen ook een verder reikend
doel dienen. De opgedane kwaliteiten zijn breder inzetbaar dan alleen de informele
verbanden in de kunst en kunnen ook ten dienste staan van burgerinitiatieven op het
229

TK2_07.indd 229

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

sociale en politieke vlak. Dit zijn aanwijzingen dat de positieve leereffecten die sommige
auteurs veronderstellen naar aanleiding van het (actieve) lidmaatschap van maatschappelijke organisaties ook gelden voor het lidmaatschap van informele verbanden in de
kunst. Zo kan het bestaan van informele verbanden in de kunst een gunstige uitwerking
hebben op de sociale samenhang en op het functioneren van de democratie.
5.2.4 De sociale betekenis van informele verbanden in de kunst
Over het algemeen getuigen de geïnterviewden van de grote sociale betekenis van hun
groep. Voor veel van hen is de groep een belangrijk deel van hun sociale netwerk en in
de meeste groepen staat men elkaar met raad en daad bij. Zo bieden de leden elkaar
onderling praktische hulp wanneer dat nodig is (klussen rond het huis, het uitlenen
van gereedschap, enz.). In verschillende groepen zijn leden te vinden die elkaar ook in
andere situaties regelmatig treffen: bij een (sport)vereniging, vrijwilligerswerk of verjaardagen van gezamenlijke vrienden. Overigens doen veel groepen ook andere dingen
gezamenlijk, zoals reizen, theater- of museumbezoek en etentjes. Vaak hebben groepen
hebben een ‘nazit’ met borrel en binnen een aantal groepen nodigen deelnemers elkaar
uit voor verjaardagen en andere privéfestiviteiten. In veel groepen worden politieke en
maatschappelijke onderwerpen besproken. In bijna alle groepen komen persoonlijke
onderwerpen aan bod. Diverse mensen ervoeren de groep als een anker in barre tijden,
zoals bij ziekte, scheiding of overlijden van dierbaren. Verschillende mensen roemen de
veiligheid van hun groep.

Omzien naar elkaar, ouderen in informele verbanden
In de informele groepen in de beeldende kunst blijven mensen tot op hoge leeftijd
meedoen. Uit de interviews rijst het beeld van de informele groep als een sociale
omgeving met bijzondere aandacht voor ouderen, die niet alleen voorziet in een
behoefte aan artistieke vorming, maar ook aan samenzijn.
Deelnemers aan de teken- en schildergroep van Het Gilde leggen uit: ‘Aangezien de
mensen wat ouder zijn, heb je toch dat ze wat mankeren, of niet fit genoeg zijn. Het is
van: die hebben we ook al weken niet gezien, wat zou er aan de hand zijn? Dan bellen we
even op en weten we hoe of wat.’ De groep komt ook bewust in de zomerperiode bijeen,
ondanks een soms geringe opkomst: ‘Er zitten ouderen bij van 70 of 80 jaar. Zij gaan niet
met vakantie. Het is dan een heel gemis als de kinderen allemaal weg zijn en de buurt is
leeg. Als de donderdagochtend dan ook nog eens wegvalt, zou dat erg jammer zijn.’
Ook de geïnterviewden van de beeldhouwgroep Argilla Pietra beamen dat de betekenis
van de groep in het sociale leven van vooral de oudere leden heel belangrijk is: ‘We
hebben een aantal dames die in de tachtig of negentig zijn. Je merkt gewoon dat dit [het
sociale aspect, EvdB] voor hen minstens zo belangrijk is als het werken met de stenen.’
De groep zorgt ervoor dat alle leden kunnen blijven deelnemen: ‘Wat gebeurt, is dat
mensen opgehaald worden zodat ze in elk geval kunnen komen. We zorgen er met

230

TK2_07.indd 230

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

elkaar voor dat iedereen er kan zijn. Als iemand die altijd ophaalt een keer niet kan,
dan regelt iemand anders dat. Dat vangen we op met elkaar.’ Ten slotte koopt men ook
gezamenlijk materiaal en gereedschap in: ‘We gaan wel eens naar Scheveningen om
stenen te kopen of gereedschap. Dat doen we ook gezamenlijk. De ouderen hebben
geen vervoer, dus die kunnen daar anders niet komen. Dat is deels een sociaal gegeven.’
Deelnemers aan de recent opgerichte groep Treffend Textiel bezoeken eens per drie
maanden een textielkunstenaar die in een bejaardencentrum woont: ‘door haar leeftijd
kan ze niet meer zo uit de voeten en kan ze ook niet hier komen, maar we gaan wel bij
haar langs om contact te houden en haar het gevoel te geven dat ze nog iets heeft waar
ze zich aan op kan trekken.’

Eerder kwam al naar voren dat de groepen relatief klein en duurzaam zijn en veelal
een constant ledenbestand kennen. Dit zal een belangrijke verklaring zijn voor de
grote sociale betekenis die men aan informele verbanden toekent en houdt mogelijk
verband met de manier van rekruteren. Informele groepen ontstaan uit de eigen sociale
omgeving, ‘via-via’ en uit groepen (oud-)cursisten van kunstinstellingen en particuliere
docenten. De leden van de groepen sluiten dus wat betreft sociale samenstelling en
interesse in de kunst goed op elkaar aan. Velen noemen de deelnemers aan hun groep
vrienden, dierbare bekenden of op zijn minst gelijkgezinden in de kunst.
Zowel van kleinere als grotere groepen wordt de sociale waarde hoog ingeschat. Zo
roemde een van de respondenten van de Stichting pa, de grootste groep in deze verkenning, de veiligheid van de sfeer waarin de theaterproducties tot stand komen. Verder
werd de sociale waarde bevestigd door zowel respondenten uit groepen met een lange
geschiedenis als mensen uit groepen die nog maar relatief kort geleden zijn opgericht.
Ten slotte waren geen verschillen te ontdekken tussen leeftijdsgroepen of sekse in het
waarderen van de groep. Jongeren en ouderen, vrouwen en mannen hebben zich in positieve zin uitgelaten over de sociale betekenis van hun groep; zowel een dame van gevorderde leeftijd in een groep beeldend kunstenaars als een jonge keyboardspeler uit een
band zagen de wekelijkse bijeenkomst met hun groep als het hoogtepunt van de week.
Sprankelmoment en anker. De sociale betekenis van informele verbanden in de
kunst verwoord
Beeldend kunstenaar: ‘Ieder mens krijgt natuurlijk het een en ander op zijn bord aan
problemen. [Die] kunnen vaak in zo’n groep uitgesproken worden en soms worden er
oplossingen gevonden. […] in je leven zijn sprankelmomenten nodig. Momenten die je
energie geven of soms een spiegel voorhouden, die de goede dingen in je aanboren. Dit
is een heel belangrijke manier, dit is een beetje zoals de dorpsput. In niet technologisch
hoogontwikkelde samenlevingen worden heel veel problemen opgelost als je samen
het water komt halen, dat bedoel ik met de put. En dan op een informele manier, vaak
wordt op een subtiele manier je leven verrijkt en worden oplossingen aangedragen en
krijg je zelf ervaring met hoe je voor een ander iets kunt betekenen.’

231

TK2_07.indd 231

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Zanger: ‘Dit clubje is ook een sociaal gebeuren. Daar genieten we allemaal erg van. Je
merkt dat het ook een soort lief-en-leed-functie krijgt. We hebben allemaal onze eigen
hoogte- en dieptepunten en dit blijkt een hele goede plek om dat in de marge van het
zingen met elkaar te delen. Dat is eigenlijk ook een soort ontwikkeling: het wordt een
veel hechtere club. Dat is mede door de muziek, maar ook door wat je met elkaar deelt.’
Bandlid: ‘Het voelt eigenlijk als een soort familie. Het is altijd weer leuk om elkaar te zien
en je bent dankbaar dat je met elkaar muziek kunt maken. Want het is geweldig om te
doen.’
Bandlid: ‘Het is voor mij altijd het toppunt van de week. Op zaterdag samen oefenen,
dat is echt geweldig.’
Musicus: ‘Dus het is ook een vriendschapsclub inmiddels. Je weet privédingen van
elkaar. Vangt elkaar op als er iets in de familie is of zo. […] Ja, ik denk dat het voor ons
ook allemaal een homecoming is, als we met elkaar zijn.’
Musicus: ‘Het vermeerdert geluk. Dat doet het echt.’

5.2.5 Betekenis voor Alphen aan den Rijn: externe effecten
Hoewel de meeste informele verbanden in de kunst in Alphen een intern gerichte doelstelling hebben, namelijk het gezamenlijk beoefenen van een kunstdiscipline, betekent
het niet automatisch dat de groepen alleen betekenis hebben voor de individuele leden.
De groepen treden naar buiten met voorstellingen, tentoonstellingen, exposities en
bijdragen aan (kunst)evenementen. Enkele groepen treden op of exposeren voor charitatieve doeleinden, in bejaardentehuizen en asielzoekerscentra. Dit maakt ook de
Alphense gemeenschap en de regio daaromheen deelgenoot van wat men in informele
verbanden presteert en het verrijkt het kunstaanbod in Alphen en omstreken. Verder
hebben de groepen een belangrijke plaats in het sociale netwerk van mensen en zijn de
deelnemers in andere circuits actief (verenigingen, instellingen, vrijwilligerswerk, enz.).
Deze inbedding van informele verbanden in grotere sociale netwerken en de verbinding
met formele verbanden duiden op een bijdrage van informele groepen aan de sociale
samenhang in Alphen.
5.3

Slotbeschouwing: de betekenis van informele verbanden in de kunst

Onze speurtocht naar informele kunstbeoefening in Alphen aan den Rijn bracht
zeventig informele verbanden in beeld. Deze verbanden zijn getraceerd via een
sneeuwbalmethode. Het beginpunt bestond uit gesprekken met sleutelfiguren en
oproepen in lokale kranten. Op basis van gesprekken met leden van 23 informele
verbanden is meer over het feitelijk functioneren hiervan bekend geworden. Het
aantal van zeventig informele verbanden is vermoedelijk een forse onderschatting,
zo doet althans een doorberekening op basis van het aandeel personen dat in
bevolkingsonderzoek aangeeft in informeel verband aan kunstbeoefening te doen
vermoeden. Daarom is het helaas niet mogelijk een uitspraak te doen over de
representativiteit van de 23 verbanden voor alle informele kunstbeoefening in Alphen,
232

TK2_07.indd 232

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

maar waar over het functioneren van dergelijke verbanden nog niets bekend was, biedt
deze informatie in elk geval een eerste kennismaking.
De onderzochte Alphense informele verbanden in de kunst zijn kleinschalig en duurzaam. Daarmee lijkt het onjuist te veronderstellen dat mensen zich informeel verbinden
omdat ze vrijblijvendheid zoeken. De kleinschaligheid en duurzaamheid van de groep
maakt de banden in informele groepen mogelijk duurzamer dan de banden die men in
instellingen of verenigingen smeedt. Dit is een relevant vertrekpunt voor verder onderzoek. De veronderstelde vrijblijvendheid wordt ook tegengesproken door het gegeven
dat men binnen veel groepen onderlinge afspraken maakt, dat groepen vaak een vaste
dag in de week samenkomen om te oefenen en verplichtingen aangaan, zoals optredens
en exposities, waarvoor ze moeten studeren of werk inleveren.
Al lijken mensen niet op zoek te zijn naar vrijblijvendheid in informele verbanden, zij
zoeken wel de vrijheid om hun liefhebberij naar eigen inzicht uit te oefenen en op een
andere manier te werken dan in verenigingen en instellingen. In informele verbanden
worden soms stijlen en disciplines beoefend die in het reguliere kunstcircuit onderbelicht blijven. Toch rijst uit het onderzoek niet het beeld op van informele groepen als
contracircuit of tegenbeweging van het formele aanbod. Voor het grootste deel van
de respondenten heeft het formele aanbod een rol gespeeld bij hun ontwikkeling als
kunstenaar, en in sommige gevallen doet het dat nog steeds. Een aantal respondenten
combineert het lidmaatschap van een informeel verband met deelname aan het formele
aanbod.
Verder is het een misvatting te veronderstellen dat informele groepen bij uitstek voor
beginnende kunstbeoefenaars een omgeving bieden waarin zij zich in alle vrijblijvendheid kunnen bekwamen in hun discipline. Hoewel beginnende kunstbeoefenaars in
diverse groepen welkom zijn, zijn er ook groepen waar juist alleen gevorderde kunstbeoefenaars terecht kunnen. In een enkele muziekgroep van gevorderd niveau moeten
nieuwkomers auditie doen en in een van de beeldhouwgroepen moeten deelnemers
zelfredzaam zijn en zonder aanwijzingen van een docent aan de slag kunnen. De term
informeel geeft niet het niveau van de kunstbeoefening aan. Er zijn groepen beginnende
kunstbeoefenaars, groepen waar beginners en gevorderden samen optrekken en groepen die op hoog niveau actief zijn, zoals het Coornhert Kwartet dat al twintig jaar samen
speelt en optreedt met moderne klassieke muziek.
Hybriditeit is een belangrijk kenmerk van de in beeld gebrachte informele verbanden.
Ze nemen uiteenlopende gedaanten aan en combineren soms eigenschappen waardoor
ze niet makkelijk in één categorie te plaatsen zijn (een groep is informeel georganiseerd maar begeeft zich ook op de markt, een groep biedt plaats aan zowel amateurs als
professionals, enz.). Minstens een kwart van de groepen beantwoordde niet helemaal
aan de definitie die bij aanvang van het onderzoek werd geformuleerd. Het beeld van
de informele groep als geïsoleerd vriendenclubje dat wekelijks binnen de muren van de
huiskamer samenkomt, is maar een beperkt deel van het verhaal. Verschillende groepen
hebben sterke banden met het verenigingsleven, worden gefaciliteerd door het opbouwwerk (bijvoorbeeld door de oefenruimte te huren voor een vriendenprijs), hebben op
den duur zelf een stichtingsvorm aangenomen of begeven zich op de markt met lesaanbod. Kortom, de gevonden groepen bewegen zich in het privécircuit van mensen, maar
233

TK2_07.indd 233

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

ook op het middenveld en op de markt. Daarnaast zijn er groepen waar amateur en professional samen optrekken. Ten slotte zijn de informele groepen onderling zeer verschillend wat betreft de organisatie van de activiteiten. Naast de wekelijkse huiskamergroep
zijn er groepen die veel minder frequent samenkomen, netwerken met min of meer
vaste kerngroepen (rap) of groepen met onregelmatige samenkomsten (duo kleinkunst,
muziekgroep).
Zijn informele verbanden in de kunst een nieuw verschijnsel dat mogelijk in de toekomst
aan aantrekkingskracht zal winnen of is deze informele vorm van associëren van alle tijden? Er is een ‘informaliseringstrend’ in de deelname van Nederlanders aan recreatieve
activiteiten waargenomen. Die groei was echter vooral toe te schrijven aan een toename
van sportbeoefening in informele verbanden; de beoefening van creatieve en culturele
activiteiten in informeel verband liet geen significante stijging zien (Van Ingen en Dekker 2009). Hoewel ons materiaal over kunstbeoefening in informeel verband het heden
betreft, permitteren we ons toch de vrijheid om op basis van de Alphense bevindingen
enige gedachten over de toekomst te formuleren. Informele verbanden in de kunst hebben een aantal kenmerken die maken dat ze mogelijk in de toekomst zullen toenemen.
Een groeiend zelfbewustzijn en groeiende zelfredzaamheid van burgers, mede onder
invloed van een hoger opleidingsniveau, biedt een goede voedingsbodem voor het ontstaan en blijven bestaan van informele verbanden in de kunst. Analoog aan het ontstaan
van ‘do-it-yourself’-initiatieven op het middenveld zal dit leiden tot het zoeken naar
eigen alternatieven voor het bestaande aanbod van kunstbeoefening bij verenigingen,
instellingen en particulieren. Dat zelfontwikkelde aanbod in informele groepen heeft
als voordeel boven veel traditionele verenigingen of instellingen dat de lijnen kort zijn,
mensen veel directer zeggenschap hebben over hun activiteiten en minder tijd en energie hoeven te steken in rompslomp (bardiensten enz.). Dit geeft informele verbanden
ook een grote wendbaarheid om in te spelen op maatschappelijke veranderingen. De
kleinschaligheid en veelvormigheid biedt de mogelijkheid om op een lijn te blijven met
de interesse en behoeften van burgers. De gegroeide zelfredzaamheid ten spijt, laat
de verkenning in Alphen aan den Rijn echter ook het belang zien van de faciliterende
functie van verenigingen, instellingen en het opbouwwerk voor het ontstaan en voortbestaan van informele verbanden in de kunst. Het gedijen van een informele sfeer in de
kunst kan niet los worden gezien van het formele aanbod.

234

TK2_07.indd 234

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

Geraadpleegde personen3
Ammerlaan, Gerard van (22-1-2009)
Berkel, Svengard van (1-4-2009)
Boer, Ada (26-3-2009)
Breek, Jaap (19-1-2009)
Broek, Willem van den (22-1-2009)
Brummer, Piet (19-1-2009)
Buckly, Pol (12-10-2009)
Buisman, Rob (9-4-2009)
Cara, Stefano (12-10-2009)
Dechering, Harrie (19-1-2009)
Depyper-Delbaere, Nicole (6-4-2009)
Egdom, Joke van (17-3-2009)
Fraterman, Theo (19-1-2009)
Ghijsels, Corrie (24-3-2009)
Gouweloos, Loes (24-3-2009)
Haidari, Samir (26-10-2009)
Hazebroek-Buijs, Ien (26-3-2009)
Helm, Jeannette van der (26-3-2009)
Hiemstra, Tineke (24-3-2009)
Houdijk, Ingeborg (9-4-2009)
Houdijk, Marjolijn (9-4-2009)
Hullenaar, Maria van ’t (26-3-2009)
Jager, Jeanette de (22-1-2009)
Kam, Tine van der (26-3-2009)
Kok, Lia de (26-3-2009)
Kooij, Ria van der (17-3-2009)
Kozijnzen, Fia (1-4-2009)
Krogt, Ine van der (26-3-2009)
Kruistum, Peter van (9-4-2009)
Lammers, Aleid (26-3-2009)
Maletsky, Arne (1-4-2009)
Mol, Marina de (17-3-2009)
Naus, Annerie (1-4-2009)
Nederpeld, Elly (17-3-2009)
Pagie, Martin (1-4-2009)
Peters, Dick (26-3-2009)
Plat, Victor (16-4-2009)
Radstake, Kim (28-1-2009)
Revier, Didy (26-3-2009)
Rijkwijk, Nubia van (9-4-2009)
Schlüter, Margreet (28-1-2009)
235

TK2_07.indd 235

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Silanou, Genera (12-10-2009)
Sluizemann, Marco (26-3-2009)
Smids, Ron (26-3-2009)
Snel, Maria (26-3-2009)
Steutel-Van Eck, Paula (6-4-2009)
Stok, Arthur (26-3-2009)
Ubert, Nancy (28-1-2009)
Verhoeven, Joke (1-4-2009)
Waalewijn, Pieter (9-4-2009)
Wersch, Anju van (17-3-2009)
Wigmans, Marianne (1-4-2009)
Zoutman, Rento (20-1-2009)

236

TK2_07.indd 236

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

Bijlage Impressie van het informele kunstcircuit in
Alphen aan den Rijn4
beeldend
Aquarelleren o.l.v. Tineke Hiemstra
Argilla Pietra (beeldhouwen)
Avalon
Beeldhouwen (anoniem)
De Bronquilters
Compagnie Bizarre (beeldhouwen)
Schildersduo in Kerk en Zanen
Scrapbook groep rond Croptime
Teken en schildergroep o.l.v. Maria van ’t Hullenaar
Teken en schildergroep Westerhove van Het Gilde
Text 99
Text 2000
Treffend Textiel

dans
Black Steel (multiculturele streetdance)
Gang of Six (modern)
Hawaï dansgroep
Molukse dansgroepen (traditioneel, voor verschillende leeftijdsgroepen is een aparte dansgroep)
Turkse Volksdansgroep (Halay & Zeybek-Efe groep van de Haagse studentenvereniging EurAsia heeft drie
leden uit Alphen, de rest is van buiten, is waarschijnlijk niet puur informeel)

nieuwe media
geen

muziek
Accordeonorkest
Big Boet
Blue Motion (jazz)
De Borrelnoten (zang)
Chain reaction (covers)
Coornhert Kwartet (modern klassiek)
Cover your Ears
Coverband Van Oosterhout
237

TK2_07.indd 237

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Delfsblauw
Differentz
Duo piano, songteksten, kleinkunst
5thday (rock/punk)
Edin, Salah, rappers rond Salah Edin
Floccinaucinhilipilification
Funkalicious Collective
Gilde Orkest
Haidari Brothers (Afghaans)
Indiase muziekgroep(en)
Intuned
Jedidah
Kenzy Boys, Tastic (rap, ook skate en graffiti)
Koest, June
køll
De Kreunende Sluisdeuren (shantykoor)
Mensergerjeniet (ska)
Mochino (rap, individueel/groep)
Murphy’s Law
Or (Klezmer)
Piosenka (koor)
Post Mortem Spasm
Pseudonym
The qx s
Saz-beoefenaars (ad hoc groep)
Shadex, Buck en Genera (hiphop)
Sheep and Guitar
Shy
Smoking Hazard
Solid
Sowieso
Tifagroep Alphen (Molukse trommels)
TrisCeltics (Ierse en Schotse Folk)
The Undefined
Uncle Nobby (Ierse Folk)
Vocal Vanilla (zang, close harmony)
Voorwaarts

238

TK2_07.indd 238

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening in infor mele v er b a nden

Noten
Alphen cc; Witte Weekblad website (bericht op www.wcho.nl/ww-ar, geplaatst 12 februari 2009); a d
Groene Hart, 14 februari 2009; De Alphenaar, 17 februari 2009; Gemeente Alphen
(bericht op www.Alphen.com, geplaatst 19 februari 2009); Witte Weekblad, 25 februari 2009.
2 We hebben navraag gedaan bij de Afghaanse Vereniging, de Stichting Somalische Cultuur, de Turks
Islamitisch Kulturele Vereniging, de Stichting Dewan Maluku Jajasan Kaju Putih en de Marokkaanse
Islamitische Culturele Vereniging. Daarnaast hebben we mensen van de w mo -uitvoeringsorganisatie voor zorg en welzijn Participe en de Stichting Meander geraadpleegd.
3 In deze lijst zijn de mensen opgenomen met wie een interview is afgenomen. De mensen die alleen
telefonisch zijn geraadpleegd in het kader van de zoektocht naar informele groepen in Alphen zijn
niet in de lijst opgenomen.
4 Deze lijst pretendeert niet volledig te zijn voor het aantal bestaande informele verbanden in de kunst
in Alphen aan den Rijn. Het is een impressie van de reikwijdte van het informele kunstcircuit in
Alphen op basis van ons onderzoek. In de tijd tussen het veldonderzoek en de publicatie van dit boek
kunnen sommige informele verbanden zijn opgeheven en andere, nog onvermelde verbanden zijn
opgericht. In de eerste paragrafen wordt onze aanpak van de zoektocht en de oogst aan informele
verbanden uiteengezet. Daar wordt ook gewezen op de soms vloeiende lijnen tussen informele
verbanden, verenigingen en lesaanbieders. In dit onderzoek is niet rigide vastgehouden aan de werkdefinitie van informele verbanden. Er zijn ook enkele verbanden opgenomen die (inmiddels) geen
puur informeel verband meer zijn, maar een vereniging, stichting of lesaanbieder. Dat betekent dat
er enige overlap kan zijn met de inventarisaties in andere hoofdstukken van dit boek.
1

239

TK2_07.indd 239

7-6-2010 16:31:53

TK2_07.indd 240

7-6-2010 16:31:53

6

Kunstbeoefening op de
particuliere markt
Jan Ensink, Sanne van den Hoek, Marie-José Kommers en Marlies Tal
(Cultuurnetwerk Nederland)

6
6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.3
6.3.1
6.3.2
6.3.3
6.3.4
6.3.5
6.3.6
6.3.7
6.3.8
6.3.9
6.4

TK2_07.indd 241

Kunstbeoefening op de particuliere markt
Het particuliere aanbod in beeld
Landelijke gegevens over het particulier aanbod
Particuliere docenten en scholen
Overige particuliere aanbieders
Het particuliere aanbod in Alphen aan den Rijn
Lesaanbod muziek
Lesaanbod dans
Lesaanbod theater
Lesaanbod beeldend
Lesaanbod literaire vorming
Lesaanbod audiovisueel
Oefenruimtes, podia en expositieruimtes
Festivals
Samenvatting en conclusies Alphen aan den Rijn
Slotbeschouwing

241
243
243
243
246
252
253
257
264
264
267
267
268
270
271
274

7-6-2010 16:31:53

TK2_07.indd 242

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

6.1

Het particuliere aanbod in beeld

Er is een groot particulier aanbod ter ondersteuning van de kunst­beoefening in de
vrije tijd. Behalve educatief aanbod omvat dat ook mogelijkheden om aan kunstbeoefening te doen in de vorm van ver­huur van ruimtes. Dit particuliere circuit is een
amalgaam van kleine en grote zelfstandige instellingen en zelfstandige do­cen­ten, dat
geen overheids­subsidie ontvangt en dat zich niet richt naar overheids­beleid en -doelstel­
lingen. De omvang van het particuliere circuit is een groot vraagteken, want er zijn geen
bruikbare landelijke inventarisaties beschikbaar. De beschrijving van de beschikbare
landelijke infor­matie is daarom beperkt van omvang (§ 6.2). Achtereenvolgens komen
zelfstudie, afstandsonder­w ijs, mogelijkheden via internet, de particuliere topopleidingen en de actieve vakanties met kunst­beoefe­ning aan bod. Naast deze specifieke
mogelijkheden zijn er vele particuliere muziek- en dans­scholen, particuliere instellingen
met cursusaanbod op andere kunstgebieden, en particuliere docen­ten. Bij ge­brek aan
dekkende landelijke gegevens worden vervolgens de particuliere aanbieders in Alphen
aan den Rijn zo goed mogelijk in kaart gebracht (§ 6.3).
6.2

Landelijke gegevens over het particulier aanbod

6.2.1 Particuliere docenten en scholen
Amateurkunst is bij uitstek een particuliere bezigheid. Ook de eerste initiatieven op het
gebied van de zogenaamde volksopvoeding, kunsteducatie en kunstverenigingen in de
negentiende eeuw, waren particuliere initiatieven. Vaak waren dit genootschappen (de
voorlopers van de huidige particuliere fondsen) die zich richtten op bevordering van het
algemene volksgeluk. De overheid heeft meestal veel later medeverantwoording genomen voor dit soort voorzieningen, met als hoogtepunt de jaren zeventig van de vorige
eeuw. Maar er zijn ook voorbeelden van vroege overheidsbetrokkenheid: zo is de Maastrichter Muziekschool al in 1882 opgericht als stedelijke muziekschool.
Er zijn niet of nauwelijks gegevens bekend over aantallen particuliere instellingen op het
gebied van kunstbeoefening in de vrije tijd. De Nederlandse Stichting voor de Statistiek
schat in 1988 (nss Marktonderzoek 1988) in dat er ruim 23.000 organisaties actief zijn op
het gebied van kunstbeoefening. Naar schatting werden er in het seizoen 1985/’86 ruim
340.000 voorstellingen en/of exposities georganiseerd. Deze activiteiten werden zo’n
36 miljoen keer bezocht.
In 1993 deed de Vereniging voor Kunstzinnige Vorming (v k v, inmiddels gefuseerd met
Kunst­connectie) een poging de omvang van de particuliere muzieksector vast te stellen, waarbij men zelf aangaf dat de basis van de berekeningen zeer wankel is. Men legde
gegevens uit het scp-bevolkings­onderzoek uit 1987 naast eigen gegevens van de achterban en naast gegevens van de Neder­landse Toonkunstenaarsbond uit 1991. In de
sector zelf waren toen 5900 muziekdocenten werk­zaam, voor 218.000 leerlingen. Uit
de enquête wordt afgeleid dat er ongeveer 7000 particuliere muziekdocenten zijn met
ruim 70.000 leerlingen. avo’87 leverde een totaal op van 730.000 muziek­leerlingen.
Dat zou betekenen dat er nog zo’n 350.000 muziekleerlingen les krijgen binnen muziek­
243

TK2_07.indd 243

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

verenigingen en het grijze circuit. De totale particuliere muzieksector zou in deze berekening een half miljoen leer­lingen tellen (v k v 1993). Later kwam Kunstfactor (2008)
eveneens met een schatting van 500.000 kunstbeoefenaars die les volgen buiten de
centra.
Naast algemene muziekscholen zijn er in met name het particuliere circuit ook
gespecialiseer­de muziekscholen. Zo bestaan er tientallen drum- of slagwerkscholen.
Op www.slagwerkwereld.com staan een vijftigtal particuliere drumscholen, op een
totaal van ongeveer 250 aanbieders van drum­les, voor het overige merendeels gesubsidieerde muziekscholen en centra voor de kunsten. Afgaande op http://muziekonderwijs.
startpagina.nl/ zijn er bijvoorbeeld ook specifieke gitaar- en zangscholen, maar voor
de meeste instrumenten en zang zijn de aanbieders vooral algemene muziekscholen of
particuliere docenten.
In opdracht van de Nederlandse Beroepsvereniging voor Danskunstenaars (nbdk) is
onderzoek verricht naar de particuliere dans- en balletscholen (Buys 1995). Er waren toen
400 geregi­streer­de scholen, maar het totale aantal zou het dubbele kunnen zijn. Er is
echter een aanzienlijk verloop, en verreweg de meeste scholen zijn eenmanszaken. Het
aantal cursisten van particuliere scholen wordt in dit onderzoek geschat op 80.000.
Jolanda Keurentjes (adviseur dans bij Kunstfactor) schat dat er in Nederland zo’n 500
dans­scholen zijn. 5000 dansdocenten en –begeleiders geven daar gemiddeld vijf danslessen per week aan gemiddeld vijftien cursisten. Deze schatting van 500 dansscholen
zou aan de lage kant kunnen zijn als we de cijfers van een aantal beroeps- en brancheorganisaties voor dansscholen en -docenten in acht nemen. Dancemasters, vereniging
voor dansscholen en dansleraren, zegt op haar website dat er ruim 200 erkende dansscholen voor ballroomdancing zijn en nog een te verwaarlozen aantal niet-erkende
dansscholen. Salsa.nl, een internetportaal voor latin dans, zegt een totaaloverzicht van
alle latindansscholen te hebben en op 19 juni 2009 stonden daar 222 latindansscholen
vermeld. ­Diverse bronnen, waaronder de Gouden Gids en Startpagina, geven lijsten van
balletscholen in Nederland en de aantallen variëren van 200 tot 300 balletscholen in
Nederland. Bij elkaar opgeteld zou dit be­tekenen dat er waarschijnlijk eerder 600 tot 700
dans- en balletscholen voor stijldansen, latin en ballet zouden zijn in Nederland.
Een tweede probleem bij het in kaart brengen van het particuliere aanbod van dans­
lessen is de vraag of danslessen als kunstbeoefening of als sport gezien worden en daarmee al dan niet onderwerp van dit onderzoek zijn. Dansscholen voor ballroomdansen
bijvoorbeeld, zijn aangesloten bij organis­aties voor de danssport. Uit een onderzoek
door t ns nipo (Brouwer en Heesbeen 2007) naar de motivaties van de amateurdansers
zelf, blijkt dat 57% van de ondervraagde amateurdansers dans als sport ziet en 25% dans
als gelegenheid tot expressie ziet. De meest genoemde motivaties om te dansen zijn het
plezier en de lichaamsbeweging die men door dansen ondervindt. Daarnaast worden
sociale contacten, ontspanning, expressie, passie en met muziek bezig zijn genoemd als
motivaties om te dansen. Uit dit onderzoek blijkt dat de sociale contacten en ontspanning vaker genoemd worden bij dansers die ballroom, latin of internationale dansen
beoefenen en dat expressie vaker genoemd wordt door amateurdansers die aan theaterdans doen, waaronder ballet.
244

TK2_07.indd 244

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

In een verkenning of en hoe gesubsidieerde en particuliere aanbieders van kunsteducatie kunnen samenwerken (De Vries 2006/2008) wordt door de achterban van
Kunstconnectie, de gesubsidieerde centra, ingeschat dat het aandeel van het particuliere
aanbod ergens tussen de 50% en 75% van de markt ligt. Karak­teristiek voor de particuliere sector noemt men de nadruk op lessen en cursussen en het snel(ler) inspelen op
veranderende publieks­behoeften. De gesubsidieerde instellingen hebben een veel diverser aanbod in vorm en inhoud, maar zijn ook minder flexibel doordat ze gebonden zijn
aan regelgeving en subsidies. De tariefstelling loopt in beide sectoren zeer uiteen en is
niet duurder of goedkoper per sector als geheel, zo wordt gecon­stateerd. De structurele
financiering wat betreft het buitenschoolse aanbod bij de gesubsidieerde cen­tra is in de
afgelopen jaren afgenomen of zelfs gestopt, in dat opzicht wordt het onderscheid met de
particuliere sector minder groot.
Indirect is er ook het een en ander af te leiden door het scp-bevolkingsonderzoek naar
kunst­beoe­fe­ning (tabel 6.1) naast andere gegevens te leggen. Net als in andere jaren
volgde in 2007 circa 16% van de bevolking daar les in, ofwel circa 2,4 miljoen mensen.
Wetende dat de centra voor de kunsten in dat jaar 476.000 leerlingen en cursisten telden
(cbs 2009a), betekent dit dat de overige aanbieders van buitenschoolse kunsteducatie
ruim 1,9 miljoen leerlingen en cursisten hebben. Een deel daarvan is in handen van de
andere in hoofdstuk drie onderzochte instellingen, maar dat zijn geen grote aantallen.
De particuliere aanbieders van les op het gebied van kunstbeoefening, zowel particuliere
instellingen als particuliere docenten, zouden volgens deze berekening dus tussen de
1,8 en 1,9 miljoen leerlingen bedienen. Deze berekening moet echter met grote reserve
worden bekeken. De gegevens kunnen niet zonder meer op een lijn worden gesteld.
Tabel 6.1
Kunstbeoefening in de vrije tijd, in de 12 maanden voorafgaand aan de enquête, bevolking van 6 jaar
en ouder, 1995-2007 (in procenten)

aandeel van de bevolking dat aan kunstbeoefening doet,
zonder grafisch werk op computer
aandeel van de bevolking dat aan kunstbeoefening doet, met
grafisch werk op de computer
aandeel van de bevolking dat les volgt
aantal disciplines kunstbeoefenaar

1995

1999

2003

2007

38

42

44

42

38
15
1,5

42
16
1,7

46
16
1,4

44
16
1,4

Bron: Van den Broek (2009)

Het recente aanvullend onderzoek van het scp op avo’07 levert voor het eerst nauw­
keuriger gegevens op (Van den Broek 2010a). Aan mensen die les volg­den is om nadere
details gevraagd, onder meer bij welk type aanbieder zij precies les hebben gevolgd. Dit
levert een betrouwbaarder beeld op van de verhoudingen tussen de verschillende lesaanbieders (tabel 6.2). De bovenste rij met ‘kunstbeoefening totaal’ geeft het percentuele
245

TK2_07.indd 245

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

aandeel van de verschillende vormen van lesdeelname door kunstbeoefenaars (binnen
het totaal van 37% van de kunstbeoefenaars die les volgt). De rijen daaronder geven een
uitsplitsing per discipline van het totaal, waarbij dubbeltellingen mogelijk zijn en de
percentages dus niet een som van 100% opleveren.
Tabel 6.2
Lesdeelname in kunstbeoefening in de vrije tijd, in de 12 maanden voorafgaand aan de enquête,
bevolking van 16 jaar en ouder, naar discipline, 2007 (in procenten van de deelnemers)
centrum particuliere
vereni- voor de school of
ging
kunsten docent
kunstbeoefening totaal
muziek
muziekinstrument
zingen
dans
beeldende kunst
foto, film, digitaal
creatief schrijven

14
8
5
11
40
2
2
0

19
16
24
5
11
7
7
1

40
32
38
19
39
10
10
1

volksschrifteuniversi- buurt- lijke
digitale
teit
huis
cursus
cursus anders
3
0
0
0
3
2
2
0

5
3
0
3
6
1
1
6

3
3
5
0
0
2

3
3
3
0
0
1

11
3
3
0
0
6
6
4

Bron: Van den Broek (2010a)

Het particuliere circuit blijkt verreweg de grootste speler te zijn in het lesaanbod.
Ongeveer 40% van de lesdeelname vindt plaats bij een particuliere instelling of
docent(e). De centra voor de kunsten (muziekscholen, creativiteitscentra en gecombineerde instellingen) hebben een kleine 20% van de markt. Verenigingen komen met een
aandeel van 14% op de derde plaats. Alle andere aanbieders hebben slechts een klein
aandeel van enkele procenten; onder deze ‘kleintjes’ zijn de buurthuizen (het sociaalcultureel werk) koploper met een aandeel van 5%.
Bij zingen, dans en creatief schrijven zijn de verhoudingen echter nogal afwijkend. Zangen dansles vinden veel meer plaats binnen de verenigingen dan in een centrum voor de
kunsten, dansles in verenigingen is zelfs iets omvangrijker dan in het particuliere circuit.
Bij creatief schrijven springt het buurthuis eruit met verreweg het grootste aantal lesvolgers, vervolgens schriftelijke cursussen respectievelijk centra en particuliere aanbieders.
Onbekend is in welke verhoudingen het particuliere circuit fiscaal gezien wit, grijs of
zwart is. Dat maakt voor publieksdeelname ook niet uit, maar speelt wel een rol bij
schattingen en vergelijkin­gen van de tarieven in het particuliere en in het gesubsidieerde
circuit.
6.2.2 Overige particuliere aanbieders
Er zijn uiteenlopende mogelijkheden om bij particuliere aanbieders met kunstbeoefe­
ning bezig te zijn en zich daarin verder te bekwamen. In de vorige paragraaf zijn de
246

TK2_07.indd 246

7-6-2010 16:31:53

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

parti­cu­liere instellingen en docen­ten behandeld. Er zijn nog enkele categorieën van
particulier aanbod te onderscheiden. Een veel voor­komende ma­nier is zelfstudie via
boeken, internet of audiovisuele middelen. Afstands­onderwijs is een vorm van onderwijs waarbij een instelling of docent de zelfstudie stimuleert door middel van speciaal
ontworpen materiaal dat, zonder persoonlijk con­t act, via toe­gezonden teksten, audiovisuele programma’s, computerprogramma’s of andere media beschikbaar wordt gesteld,
met de mogelijk­heid om tussentijds door middel van opdrachten en oefe­ningen, kritiek
en advies te krijgen over de leervorderingen. Op deze manier is het mogelijk om in de
vrije tijd op eigen tempo een zelfstudie te doen. Een recente vorm van zelfstudie, die in
aanzet nog individueel is, maar steeds meer een interactieve communitystructuur krijgt,
is het digitale forum. Vooral bij digitale fotografie en video is dit een omvangrijke en
succesvolle vorm, waarbij men op ge­specialiseerde websites (à la Flickr, YouTube) zijn/
haar eigen foto’s of ander materiaal kan plaatsen en commentaar ontvangt en geeft op
elkaars werk.
Les- en instructiemateriaal voor zelfstudie
Om enig idee te krijgen van het aanbod van boeken, cd’s en dvd’s als les- of instructiemateriaal op het gebied van kunstbeoefening, is de website van bol.com geraadpleegd. Bol.
com is naar eigen zeggen de grootste mediawinkel van Nederland en biedt twee miljoen
artikelen aan, zowel nieuw als tweedehands. De categorie Kunst en cultuur is niet meegenomen, omdat dit vooral kunstbeschouwe­lijk materiaal is. Ongetwijfeld vormt de
kunstgeschiedenis een belangrijke inspiratie- en studiebron voor wie in de vrije tijd aan
kunstbeoefening doet, maar dit is een verder moeilijk te bepalen deel van de functie en
het gebruik van deze categorie. Er is hier een klein aandeel expliciet instructiemateriaal,
maar dit komt ook terug in wel door ons getelde categorieën.
Bij de dvd’s is gezocht bij ‘hobby’s en ontspanning’, waarbij van de gevonden 355 titels
nog geen tien relevant waren: één over streetdance, één over jumpen, één over schminken en vijf kara­oke-dvd’s. Wat betreft software zijn er 171 relevante titels te vinden, respectievelijk bij fotobewerking (45), fotopresentatie (20), videobewerking (42) en muziek
(42). Bij boeken is ‘sport en hobby’ de relevante categorie. In onze steekproef zijn alleen
de Nederlandstalige uitgaven geteld omdat een integrale raadpleging niet mogelijk is
en de Engelstalige afdeling ook wat anders is ingedeeld. De volgende aantallen werden
ge­vonden. De subcategorie ‘fotografie en film’ (608) bevatte ongeveer 150 instructieboeken, groten­deels thematisch (naakt, landschap, por­tret), maar ook over bediening
van specifieke camera’s (ongeveer een kwart). ‘Knutselen en hand­werken’ (1209) bestaat
vrijwel geheel uit instructieboeken, ofwel over technieken (knippen, boetse­ren, handenarbeid) ofwel over materialen (hout, wol, papier, deeg). Bij ‘mode’ (114) gaat het om
kledingadviezen, niet om het zelf maken. ‘Muziek’ (46) bevat evenmin instructie- of
leerboeken. ‘Tekenen en schilderen’ is de grootste subcategorie (1502) waar­van bij telling
van de eerste 200 ongeveer driekwart instructieboeken voor allerlei technieken en materialen betrof. Onder meer subcategorieën als aquarelleren (104) en kalligrafie (74).
Daarnaast is er een subcategorie ‘hobby en sport, overig’, met boetseren (37), handenarbeid (510), kralen (36) en sieraden (50). Ter vergelijking met andere hobby’s: de subcategorie ‘paarden­sport’ bevatte 271 titels, ‘vechtsport’ 34 en ‘balspelen’ 389.
247

TK2_07.indd 247

7-6-2010 16:31:53

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

De disciplines beeldend en audiovisueel hebben verreweg het grootste aanbod aan zelf­
studiemateriaal bij deze aanbieder, zowel bij de boeken als bij de software. Het aanbod
overtreft sport ruimschoots. Muziek heeft een beperkt aanbod en de podium­kunsten en
literatuur komen niet of nauwelijks aan bod.
Deze uitkomsten zijn globaal in lijn met de getalsverhouding tussen de beoefenaars in
de verschillende disciplines en met de aard daarvan. Alleen muziek wijkt sterk af: er is
weinig materiaal beschikbaar, terwijl het aantal muziekbeoefenaars een veelvoud is van
overige kunstbeoefenaars. Kennelijk zijn zingen en een instrument bespelen geen disciplines die men leert met behulp van boeken of dvd’s: dit in tegenstelling tot beeldende
of audiovisuele toepassingen.
Wat tijdschriften betreft, is een indicatie dat de infotheek van Kunstfactor ruim 100 tijd­
schrift­abonnementen heeft. Men denkt dat dit zeker niet alle Nederlandse tijdschriften
op kunstbeoefeninggebied zijn, maar wel het grootste deel ervan.
Afstandsonderwijs
Door het aanbod van instellingen voor afstandsonderwijs aan de hand van hun websites in kaart te brengen, is een overzicht samengesteld van de mogelijkheden die het
afstandsonderwijs biedt voor de kunstbeoefenaars in Nederland.
Zeven instellingen bepalen het beeld van afstandsonderwijs in Nederland: het Nederlands Talen Instituut (n t i), De Leidse Onderwijs Instellingen (l oi), De Open Universiteit,
Teleac/no t, Afstand Leren, de Nationale HandelsAcademie (nh a) en Studieplan. De
Open Universiteit en Afstand Leren worden verder buiten beschouwing gelaten omdat er
geen kunstbeoefening in het aanbod zit.
De andere vijf instellingen gebruiken grotendeels dezelfde methodes, meestal in gecombi­
neerde vorm: het zogenaamde blended learning. Bij elke instelling kan op elk moment
worden begonnen met een thuisstudie, kan worden gestudeerd in eigen tempo, is er lesmateriaal in de vorm van boeken om te bestuderen en een elektronische werkomgeving
om vragen te stellen en tests te maken. Naast het schriftelijk lesmateriaal voor zelfstudie
is het aspect van contact met een docent of medestudent (in de vorm van elektronische
leeromgeving of bijeenkomst) inbegrepen. Alleen de cursussen van Teleac zijn volledig
gebaseerd op zelfstudie door middel van filmpjes en aanwijzingen op de computer.
n t i, l oi, nh a en Studieplan hebben een zeer vergelijkbaar aanbod. Deze vier instellingen bieden beroepsopleidingen en cursussen aan. Via schriftelijke informatie en materiaal kan de thuis­student zichzelf de technieken eigen maken. De cursussen variëren van
taalcursussen tot computer­cursussen, waarbij de hobbycursussen het meest interessant
zijn voor het aanbod voor amateur­kunstenaars. Alle vier instellingen bieden cursussen aan in de disciplines beeldend (tekenen, schilderen, mode, grafisch ontwerpen en
interieurdesign), muziek (instrument bespelen), audiovisueel (fotografie en digitale
beeldbewerking) en literair (verhalen schrijven). n t i biedt ook een zangcursus aan; l oi
biedt cursussen studio- en geluidstechniek, videobewerking en games maken; theater en
dans komen niet voor in het aanbod. Teleac biedt op het vlak van kunstbeoefening alleen
cursussen beeldhouwen, boetseren, ruimtelijk werken en edelsmeden. Opvallend aan
het aanbod van het afstandsonderwijs is dat er relatief veel is in mode, interieurdesign
en creatief schrijven, terwijl dit elders maar erg weinig wordt aangeboden.
248

TK2_07.indd 248

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

Internet en community’s
Naast de zelfstudiematerialen die men kan bestellen in de vorm van boeken, cd’s en
dvd’s is er een groeiend aantal websites met instructiemateriaal, onlinecursussen en
voorbeelden in tekst, beeld en geluid. In veel gevallen zijn de onlinelessen gratis. Dit is
met name het geval bij de lessen beeldende en audiovisuele vorming, de grootste categorieën in het online-aanbod. Ook hier is minder aandacht voor de podiumkunsten. Wij
hebben slechts enkele websites gevonden met tips voor dans of theater. Er zijn wat meer
websites met muzieklessen. Enkele van deze websites bieden tips, toonladders en voorbeelden. De meerderheid biedt een lessenserie met uitleg, filmpjes en geluidsopnames.
Deze lessenseries zijn meestal niet gratis. Een gebruiker moet betalen om gedurende
een bepaalde periode een account te krijgen met toegang tot de onlinelessen. Met name
de websites met muzieklessen bieden de begeleiding van een docent op afstand. Men
kan vragen stellen aan de docent en men wordt geacht aan het einde van een aantal
lessen middels een webcam het eigen spel op te nemen en naar de docent te sturen ter
beoordeling. Voor zover wij konden nagaan, wordt deze vorm van online muzieklessen
hoofdzakelijk aangeboden door particuliere muziekdocenten en niet door centra voor
de kunsten of andere culturele instellingen.
Bij zelfstudie en afstandsonderwijs is het contact met anderen nihil of beperkt. Op internet ontstaan echter steeds meer community’s rondom allerlei onderwerpen en voor
allerlei doelgroepen, waaronder de kunstbeoefenaar. Deze online community’s bieden
de individuele kunstbeoefenaar de mogelijkheid om zijn of haar werk online te delen
met andere kunstbeoefenaars. De verschillende leden van zo’n community kunnen op
het internet op elkaars werk reflecteren en feedback geven. Veel community’s kennen
bovendien een bijzondere rol toe aan de meer ervaren leden. Zij worden moderator
en houden de voortgang van de community in de gaten. Bij sommige community’s
be­geleiden de moderators tevens de overige leden. De community met de moderator
online is daar­mee enigszins te vergelijken met het klaslokaal of met de amateurvereniging. Waar men in een klaslokaal of bij een vereniging echter meestal gezamenlijk
tegelijkertijd de kunstdiscipline beoefent, is dit bij een community zelden het geval.
Bovendien wordt een moderator in veel gevallen door de mede­gebruikers van de community gekozen op basis van het respect dat men heeft voor het werk of de bijdragen van
deze moderator, waar een docent meestal niet door de leerlingen zelf gekozen wordt.
Overigens zijn er ook vele community’s zonder dergelijke moderators, zoals YouTube,
Flickr of Picasa.
Het is onmogelijk een overzicht te geven van online community’s die zich bezighouden
met de actieve kunstbeoefening in Nederland. Niet alleen staan deze nergens gecategoriseerd, communities zijn ook sterk aan verandering onderhevig en niet gebonden aan
een specifieke plaats of een land. Er zijn Nederlandstalige community’s waarvan men
met vrij grote zekerheid kan zeggen dat deze hoofdzakelijk door Nederlandse gebruikers
bezocht zullen worden, maar de meerderheid van de community’s die online te vinden
zijn, zijn Engelstalig en internationaal georiënteerd. Het is daarbij dan ook nooit met
zekerheid te zeggen of en hoeveel Nederlandse kunstbeoefenaars hieraan deel­nemen.

249

TK2_07.indd 249

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Binnen de online community’s die betrekking hebben op de kunstbeoefening zijn met
name de beeldende en audiovisuele kunstvormen sterk vertegenwoordigd. Dit lijkt
logisch omdat deze kunstvormen gemakkelijker te delen zijn via het internet dan bijvoorbeeld theater of dans, omdat de kunstwerken zelf al digitaal zijn. Bovendien gaat
het hier om kunstvormen die men veelal individueel maakt en niet in een groep, zoals
bij veel podiumkunsten. Wel komt het op internet voor dat meer­dere individuele makers
samen aan een kunstwerk werken, waarbij sprake is van veel online samen­werking.
Een kenmerkend voorbeeld van een community is de Gallery van Zoom.nl, rondom
het gelijk­namige tijdschrift voor digitale fotografie en video. Honderdduizenden foto’s
worden hier ingestuurd (ge-upload) door deelnemers om bewonderd respectievelijk
beoordeeld te worden door collega-amateurfotografen. De foto’s zijn met tags en via de
meta-informatie in de foto’s zelf gegroepeerd en opzoekbaar op thema (natuur, portret,
architectuur, macro’s, enz.), maker, type camera, enzovoorts. Allerlei Web2.0-snufjes
zijn ingebouwd: locatie van de foto via Google-maps, gebruikersprofielen, deelnemen
aan groepen of discussies, volgen van thema’s of fotografen, tagsoverzichten, enzovoorts. De openingspagina laat onder meer de meest recente inzendingen zien en enkele
highlights: de keuze van de redactie, en de hoogst (door de gebruikers) gewaardeerde foto
in het afgelopen uur. Er wordt veel gereageerd op de ingezonden foto’s via een waarderingsschaal en met tekstberichtjes. Deze reacties zijn op een opvallend zorgvuldige
manier geschreven. Het zijn meestal stimulerende op­merkingen en complimenten, en
als er kritiek is, wordt dit omzichtig en niet-kwetsend geformuleerd. Het lijkt vaak of
men elkaar kent, soms is ook duidelijk dat men elkaar daadwerkelijk persoonlijk kent.
Er zijn zogenoemde Zoommeetings, waar leden elkaar offline ontmoeten en samen op
fotojacht gaan. Men kan ook een groep rondom een thema of interesse oprichten of zich
daar bij aansluiten, bijvoorbeeld ‘spiegelbeelden’, ‘Azië’ of ‘apen’. De Gallery is openbaar,
maar om te reageren moet men zich inschrijven.
Muziek is ook een zeer populaire discipline op internet. Muziek kan bij uitstek digitaal
worden vastgelegd, gemaakt en bewerkt. Individueel of samen kan men muziekstukken
en samples bewerken of remixen, eigen composities opbouwen of combinaties maken.
Ook het online delen van verhalen en gedichten in schrijfcommunity’s komt voor. Een
van de bekendere voorbeelden is http://www.verhalensite.com, waar verhalen en gedichten worden in­gezonden en becommentarieerd door bezoekers, maar ook online workshops kunnen worden gevolgd en ketting- of wisselverhalen kunnen worden gemaakt.
Bij het laatste voegt een inzender telkens een stukje toe aan het samengestelde verhaal
van anderen.
Een deel van de kunstvormen die in online community’s voorkomen, worden (tot op
heden) niet of nauwelijks aangeboden bij centra voor de kunsten of andere culturele
instellingen. Het betreft hier hoofdzakelijk specifieke vormen die zijn ontstaan vanuit de
mogelijkheden die computers bieden en verwantschap tonen met programmeren, zoals
gamedesign en demoscene (een vorm van com­puter­kunst). De eerste bloeiperiode daarvan ligt al meer dan twintig jaar terug met de eerste multi­mediacomputers, de Amiga en
Atari. Nog steeds circuleren dvd’s met schitterende beeld- en muziek­combinaties uit die
tijd. De game-industrie overvleugelt inmiddels ver de omzet van de filmindustrie. Ook in
Nederland kunnen honderden amateur-gamedesigners doorstromen naar professioneel
250

TK2_07.indd 250

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

werk, maar het grootste deel daarvan is eerder uitvoerend programmeren dan daadwerkelijk kunstzinnig werk.
Particuliere topopleidingen
Er zijn verschillende particuliere opleidingen die zichzelf zien als topopleiding binnen
een bepaalde kunstdiscipline. In enkele gevallen zijn zij ook gelieerd aan een kunstvakopleiding, of is men tevens daar docent. De opleiding kan al dan niet beroepsmatig
georiënteerd zijn, maar richt zich in ieder geval ook op de gevorderde en getalenteerde
beoefenaars. Het is lastig een overzicht te krijgen van die instellingen. We noemen hier
enkele voorbeelden, zonder enige pretentie van volledigheid, en hebben met enkele
contact opgenomen.
Op beeldend gebied zijn de Wackers Academie in Amsterdam en de Klassieke Academie
voor Schilderkunst in Groningen twee bekendere opleidingen. Op het gebied van fotografie is er alleen al in Amsterdam the fo tofactory, Fotogram en de Fotoacademie, die
zich alle drie ook op de toptalenten richten. De Fotoacademie (‘de grootste en meest
ambitieuze hogeschool voor fotografie in Nederland’ volgens hun eigen folder) heeft
eveneens vestigingen in Groningen en Rotterdam. Schrijversschool ’t Colofon is de
opleiding voor talenten in schrijven. Op muziekgebied is er de Schumann Academie in
Zwolle, voor musicaltheater is er de Frank Sanders Akademie.
Twee van deze opleidingen zijn telefonisch benaderd voor nadere informatie. De Wackers Academie te Amsterdam is een particuliere klassieke beeldende kunstacademie en
biedt zowel voltijd- als deeltijdopleidingen aan. Deelnemers aan de opleidingen zijn vaak
mensen die al heel lang schilde­ren en tekenen. Er zijn veel mensen die aan de deeltijdopleiding beginnen en niet zeker weten of ze hierin verder willen. Ze zien het meer als een
verbreding en verdieping van zichzelf. Een deel van deze mensen wordt echter wel aangespoord, of vindt het zo leuk, dat ze besluiten de beroepspraktijk in te gaan. Er nemen
jaarlijks ongeveer twintig mensen deel aan de voltijdopleiding (allen met de intentie hun
beroep ervan te maken) en 105 mensen aan de deeltijdopleiding. In die deeltijdopleiding
is de schatting dat 40% hiervan in eerste instantie niet de intentie heeft om de beroepspraktijk in te gaan en dus als amateurkunstenaars beschouwd kan worden. Daarnaast
biedt de academie ook cursussen aan, welke als zodanig zeer geschikt zijn voor amateurkunstenaars.
De Schumann Akademie in Zwolle beschouwt zich als dé landelijke hogeschool voor
muziek­opleidingen in deeltijd. Op de website staat dan ook vermeld: ‘De opleidingen
richten zich op actieve amateurmusici/geïnteresseerden die verbreding en verdieping
zoeken door middel van een studie op vakniveau, muziekdocenten die gericht willen
na-/bijscholen, ex-conservatoriumstudenten die een afgebroken studie alsnog willen
afronden, leraren in het basisonderwijs die een applicatie a m v zoeken, amateur-kerkorganisten, etc. etc.’ (www.schumann.nl/opleidingen.htm). Uit contact met de academie
blijkt dan ook dat die vooral gericht is op de amateurkunstenaars die besluiten geen
conservatorium te doen, maar die wel de weg naar professional zoeken. Toch zien ze ook
dat een deel van de studenten deelneemt aan de opleiding als verbreding en verdieping
in een vak waar ze al goed in thuis zijn maar die niet meer de beroepspraktijk in willen.
Dit zijn vaak mensen op oudere leeftijd. Jaarlijks nemen ongeveer 440 mensen deel aan
251

TK2_07.indd 251

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

de opleiding (elk jaar komt er weer wat bij en studeert er weer een deel af), waarvan het
percentage amateurkunstenaar op weg naar profes­sional en amateurkunstenaar op zoek
naar verdieping ongeveer 50-50 is.
Actieve cultuurvakantie-aanbieders
In 2008 hebben 12,5 miljoen Nederlanders bijna 36 miljoen lange en korte vakanties
gehouden, waarvan 17,6 miljoen in eigen land (cbs 2009b). Rond de 3% van de vrijetijdsactiviteiten in 2007 had iets te maken met cultuur: dat zijn zo’n 3,7 miljoen activiteiten.
Het merendeel daarvan is echter het bezoeken van een cultureel evenement of locatie,
niet het zelf beoefenen van kunst.
Helaas is op de aantallen vakanties waarin kunstbeoefening centraal staat moeilijk
inzicht te krijgen, want alleen van het bezoeken van culturele evenementen of instellingen wordt een nadere telling gemaakt.
In kranten en op internet zijn tientallen aanbiedingen te vinden voor schilder- of teken­
weekenden in Drenthe of Frankrijk, beeldhouwcursussen in Italië, dans- en theaterweken in Spanje, of zangworkshops in Duitsland. Disciplines en regio’s komen in vele
combinaties voor. Het idee is uiteraard dat men zich in een inspirerende omgeving,
welverzorgd en ontspannen, al dan niet in een groep, kan verdiepen in een kunstvorm.
Eigenlijk alle vormen en disciplines van kunstbeoefening zijn mogelijk, de gemeenschappelijke noemer is dat het een meerdaagse, uithuizige activiteit is in de vrijetijdssfeer.
6.3

Het particuliere aanbod in Alphen aan den Rijn

Het ontbreekt niet alleen aan kant-en-klare landelijke gegevens, maar ook aan bronnen
op basis waarvan dergelijke landelijke gegevens bijeen te brengen zouden zijn, want het
particuliere veld is maar zeer gedeeltelijk georganiseerd. Het is nagenoeg ondoenlijk, en
in elk geval zeer tijdrovend en dus kostbaar, om het landelijke particuliere aanbod van
mogelijkheden tot kunstbeoefening in de vrije tijd in kaart te brengen. Om daar toch
iets over te weten gekomen, is een lokale studie verricht in de gemeente Alpen aan den
Rijn. Geprobeerd is om alle aanbieders van mogelijkheden tot actieve kunst­beoefening
in die gemeente in kaart te brengen. Die casestudy heeft primair tot doel meer te weten
te komen over het particuliere aanbod, waarover landelijk zo weinig bekend is. Omdat
binnen het particuliere circuit niet alle aanbieders geregistreerd staan, blijft onbekend
of daadwerkelijk alle aan­bieders beschreven zijn.
Achtereenvolgens komen de lesaanbieders in Alphen aan den Rijn per kunstdiscipline
aan de orde, gevolgd door de beschikbare accommodaties voor amateurkunstbeoefening, alsook de festivals en evenementen in Alphen aan den Rijn die een podium bieden
aan amateurkunstbeoefenaars. Door middel van een zoektocht op internet, in de Gouden Gids, het Telefoonboek, de Gemeentegids, Markt­plaats, de Kamer van Koophandel
en via andere bronnen en respondenten is gezocht naar particuliere aanbieders van
lessen kunsteducatie of andere mogelijkheden voor kunstbeoefenaars in de gemeente
Alphen aan den Rijn. Via interviews, telefoongesprekken of e-mailcontact met een aan-

252

TK2_07.indd 252

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

tal van deze aanbieders is doorgevraagd naar gegevens en hun kennis van andere aanbieders (de sneeuwbal­methode).
Gaandeweg werd duidelijk dat er verschillen tussen de diverse disciplines zijn in het
type aanbieders, van particuliere docenten tot particuliere scholen of collectieven.
Voor alle disciplines geldt dat de meeste aanbieders geregistreerd staan bij de Kamer
van Koophandel. Daarnaast bestaan er enkele koepel- of brancheorganisaties en belangenverenigingen voor bepaalde disciplines. Niet alle aanbieders zijn echter bij een
dergelijke organisatie aangesloten of staan bij de Kamer van Koop­handel geregistreerd.
Daarom is niet met zekerheid te zeggen dat we hiermee alle particuliere aan­bieders van
kunsteducatie in Alphen in beeld hebben. Hoewel mogelijk, of zelfs waarschijnlijk, niet
uitputtend, bieden de bijeengebrachte gegevens wel een goed beeld van de particuliere
lespraktijken, die tot op heden niet of nauwelijks in kaart gebracht zijn.
6.3.1 Lesaanbod muziek
In Alphen aan den Rijn zijn in uiteenlopende bronnen 23 particuliere aanbieders van
muzieklessen gevonden, van wie met acht telefonisch contact geweest is. Er zijn twintig
particuliere docenten muziek. Drie aanbieders geven muziekles vanuit of in combinatie met een muziekwinkel waar men instrumen­ten verkoopt en repareert: twee
muziekwinkels en een internet­w inkel gekoppeld aan een lespraktijk. Inmiddels geven
drie van de 23 gevonden aanbieders geen muziekles meer in Alphen. Twee particuliere
docenten zijn verhuisd naar buiten de regio en een van de winkels is gesloten wegens
privé­omstandigheden van de eigenaar. Dit geeft aan dat de parti­culiere sector aan
veranderingen onder­hevig kan zijn en niet altijd continuïteit kan bieden. De meeste
aanbieders zijn zelfstandig onder­nemer en bij ver­huizing, lang­durige ziekte of andere
omstandig­heden staat er zelden een vervanger klaar om de lespraktijk over te nemen.
Op één na hebben de geconsulteerde docenten een opleiding aan een conservatorium
ge­noten. De meesten hebben naast hun privépraktijk als muziekdocent nog andere
werkzaamheden, zoals docent bij een muziekschool of Volksuniversiteit, uitvoerend
artiest, dirigent of begeleider bij een amateurvereniging of -ensemble. Voor twee van
hen is de lespraktijk een bijverdienste naast een grotere baan in een andere sector, bij
de overige zes bedroeg hun lespraktijk 50% tot 90% van de totale werkzaamheden. Een
enkeling biedt lessen aan het onderwijs aan. Alleen de winkeleigenaar stelt dat het volledige takenpakket het eigen bedrijf betreft en bestaat uit de werkzaamheden in de
winkel en de bijbehorende muzieklespraktijk. Onder de twintig nog in Alphen actieve
particuliere aanbieders van muzieklessen in Alphen aan den Rijn zijn de aanbieders van
muzieklessen op toets­instrumenten ruim in de meerderheid (figuur 6.1).

253

TK2_07.indd 253

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Figuur 6.1
Particuliere aanbieders van muziekles per muziekdiscipline in Alphen aan den Rijn
12
10
8
6
4
2
0
toetsinstrument
(piano, keyboard, orgel)

snaarinstrument
(gitaar)

drums, slagwerk en
percussie

zang

blaasinstrument

Bron: Cultuurnetwerk (Inventarisatie aanbod in Alphen 2009)

Sommige particuliere docenten bieden cursussen aan met een vaste duur, meestal jaarcursussen van 38 of 40 weken. De meeste aanbieders bieden een doorlopend traject aan.
Leerlingen komen voor onbepaalde tijd op les en, hoewel de betaling vaak vaste termijnen kent, kunnen leerlingen op ieder moment in het jaar beginnen en op ieder moment
weer stoppen. Veel particuliere aanbieders volgen het schoolvakantierooster, net als
centra voor de kunsten. De docenten bieden wekelijkse lessen aan, enkelen gaven aan
hierin flexibel te zijn en op verzoek van leerlingen ook om de week les te willen geven.
Deze flexibele houding van de docenten is mede mogelijk doordat men hoofdzakelijk
indivi­duele lessen geeft en met iedere leerling apart afspraken kan maken. Een enkeling benadrukt alleen privélessen te geven, anderen geven zowel privé- als duolessen of
groepslessen. Geen van allen geeft alleen groepslessen.
De lesduur varieert van dertig tot zestig minuten per les. Enkele docenten bepalen de
les­duur in overleg met de cursisten. In de meeste gevallen geven de docenten op hun
website aan dat de lesduur mede afhankelijk is van het niveau van de cursist. Beginners
krijgen veelal dertig minuten per week les en de gevorderden veertig tot 6zestig minuten. Groepslessen duren meestal langer dan privélessen.
De lessen geeft men veelal in een studio of ruimte aan huis of – in het geval van de
muziek­w inkels – bij de winkel. Een enkele docent geeft les in een gehuurde ruimte,
zalencentrum of kerk. Daarnaast komen sommige docenten bij de leerlingen thuis
les­geven. Een van de respondenten adverteert hiermee en benadrukte in een telefoon­
gesprek dat hij denkt dat lessen aan huis een argument kan zijn om voor een particuliere
docent te kiezen in plaats van voor een muziekschool.
Van alle respondenten werkt de helft jaarlijks met de leerlingen aan een voorspeelavond of presentatie. Deze presentaties vinden meestal plaats in een gehuurde ruimte.
254

TK2_07.indd 254

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

De andere helft van de respondenten werkt niet aan presentaties of voorspeelavonden.
Een van hen zegt dat wel te willen ontwikkelen.
De prijzen van de lessen zijn moeilijk te vergelijken omdat sommige docenten per les
reke­nen en anderen per jaar, per cursus of kwartaal. De duur van een lesjaar of kwartaal
kan bij de docenten variëren. De meeste particuliere docenten noemen geen vast aantal
lesweken per jaar of gaan uit van veertig lesweken (gebaseerd op een gemiddeld lesjaar
van het basisonderwijs). Sommige docenten rekenen een lesprijs per half uur, anderen
per uur en weer anderen hebben daarvoor verschillende prijzen (een les van een uur is bij
hen niet even duur als twee lessen van een half uur). Bovendien hanteren docenten vaak
verschil­lende prijzen voor privélessen of groepslessen en voor kinderen of volwassenen,
en is het bij een enkeling goed­koper om voor een heel jaar te betalen dan per blok van
tien lessen. Bij wekelijkse lessen van een half uur variëren de prijzen van € 8,10 tot €
27,40 per les. De goedkopere tarieven zijn in veel gevallen voor groeps- of duolessen of
voor beginners. Slechts een enkele docent rekent verschillende tarieven voor kinderen
of jongeren en volwassenen. In dat geval zijn de lessen voor volwassenen duurder.
Privélessen zijn altijd duurder dan groepslessen. Het hoogste tarief is gevonden bij een
aanbieder die relatief grote verschillen hanteert voor kinderen, jongeren of volwassenen
en voor leerlingen die met een 10-lessenkaart betalen of die voor een heel jaar betalen.
Een volwassene betaalt hier met een 10-lessenkaart € 27,40 per dertig minuten en € 21,90
per dertig minuten bij het jaartarief (hierbij is uitgegaan van een lesjaar van veertig
lesweken).
Diverse docenten hanteren verschillende tarieven voor lessen van dertig en lessen van
zestig minuten. Het is dan ook onmogelijk om een gemiddelde lesprijs per uur uit te
rekenen waarmee we de sector recht doen. Rekenen we alle lesprijzen bij alle aanbieders
van wie wij de prijzen kennen om naar lesprijzen per uur, dan is de laagste lesprijs per
uur € 16,20 voor een groepsles voor jongeren gebaseerd op een jaartarief. De hoogste
lesprijs per uur is € 54,80 voor privélessen voor volwassenen gebaseerd op een 10-lessenkaart.
In vergelijking met de gemiddelde lesprijzen bij centra voor de kunsten, gebaseerd op de
prijzen van 25 instellingen, blijken particuliere docenten ongeveer dezelfde reikwijdte
van ver­schillende tarieven te hanteren. Hoewel de vergelijking soms lastig te maken is
omdat centra voor de kunsten meestal uitgaan van een korter lesjaar dan particuliere
docenten, valt op dat bij zowel centra voor de kunsten als bij particuliere docenten de
tarieven sterk kunnen verschillen. Ook bij centra voor de kunsten zijn er grote verschillen tussen instellingen onderling en binnen een instelling voor verschillende disciplines, niveaus, lesduur en leeftijd. Een muzikale groepsles kost bij de centra voor de
kunsten gemiddeld ongeveer 15 tot 17 euro per uur. Individuele les voor volwassenen
kost gemiddeld ongeveer 45 tot 48 euro per uur. Het is dan ook niet goed mogelijk om
te stellen dat particuliere docenten als groep beduidend duurder of goedkoper zijn dan
centra voor de kunsten.
Van zes docenten is bekend hoeveel leerlingen hun lespraktijk telt. De leerlingenaantallen wisselen regelmatig omdat leerlingen op ieder moment in het jaar kunnen beginnen
of stoppen. Een van de docenten heeft naast de lespraktijk een andere baan en heeft
255

TK2_07.indd 255

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

twee leerlingen. De overige vijf docenten hebben tussen de 25 en 45 leerlingen in hun
lespraktijk, waarvan elk ongeveer 20 tot 25 leerlingen uit de gemeente Alphen aan
den Rijn. Vijf van de zes geraadpleegde docenten zien een groei in hun lespraktijk. Zij
verwachten bovendien dat die groei doorzet. Een van hen heeft inmiddels een stop op
de inschrijving gezet, een ander heeft vrijwel altijd een wachtlijst. Slechts een docent
kampt met een daling in het aantal leerlingen, waardoor de groepslessen bestaan uit
steeds kleinere groepen.
Drie van de zes docenten schatten dat ongeveer de helft van hun leerlingen jonger is dan
18 jaar. Bij de drie andere docenten is royaal meer dan de helft van de leerlingen jonger
dan 18 jaar, een van hen heeft zelfs alleen leerlingen jonger dan 18. Binnen die leeftijdsgroep hebben sommige docenten meer kinderen (tot 12 jaar) dan jongeren (12 tot 18 jaar),
bij andere docenten is dat andersom. Gevraagd naar de jongste leerlingen, blijken vijf
van de zes docenten les te geven aan kinderen vanaf 6 of 8 jaar oud. De oudste leerlingen
zijn bij sommige docenten ouder dan 70 jaar. Al met al levert dit een zeer gedifferentieerd beeld op, met als enige lijn dat kinderen en jongeren de grootste groep leerlingen
vormen.
Docenten is gevraagd naar de motivatie van hun leerlingen om bij hen op les te gaan.
Allen antwoordden daarop dat de leerlingen het instrument willen leren bespelen omdat
zij dat leuk vinden. Daarbij vult een docent aan dat zijn leerlingen graag in een band
willen spelen en daartoe eerst een instrument moeten leren bespelen. Een ander zegt
regelmatig van leerlingen te horen dat ze een bepaald nummer willen leren spelen en
daarvoor de muziekles nodig hebben.
Sommige docenten weten dat hun leerlingen, voordat zij op les kwamen, elders op les
heb­ben gezeten bij particuliere docenten, de Streekmuziekschool in Alphen of ergens
anders. Enkele argumenten die zij van leerlingen gehoord hebben om te kiezen voor de
particuliere lessen zijn: de mogelijkheid tot privéles, een hoger niveau bereiken, les aan
huis, en de mogelijkheid een eigen programma te volgen in overleg met de docent in
plaats van een vaste methode en volgorde zoals op muziekscholen vaak het geval is. De
keuze van leerlingen om juist van een particuliere docent over te stappen naar een centrum voor de kunsten of muziekschool komt ook voor, bijvoorbeeld omdat leer­lingen
kiezen voor groepslessen, samenspel met andere instrumenten in bands of ensembles,
of om­dat leerlingen een instrument willen bespelen dat niet aangeboden wordt in het
particuliere circuit. Veel centra voor de kunsten hebben een breder aanbod dan het particuliere circuit.
Alphen aan den Rijn kent twintig particuliere aanbieders van muzieklessen. Deze
aanbieders bieden les op verschillende instrumenten aan, maar opvallend vaak les op
toetsinstrumenten. De docenten han­teren uiteenlopende uurtarieven en kennen tevens
uiteenlopende les- en cursusduren. Hoewel de tarieven sterk uiteen lopen, komen zij wel
overeen met de tarieven bij de centra voor de kunsten, die landelijk ook sterk variëren.
De particuliere sector lijkt niet beduidend duurder of goedkoper dan de gesubsidieerde
sector. Net als de centra voor de kunsten hebben de particuliere muziekdocenten vaak
meer kinderen en jongeren onder hun leerlingen dan volwassenen.

256

TK2_07.indd 256

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

6.3.2 Lesaanbod dans
In Alphen aan den Rijn werden elf particuliere aanbieders van danslessen aangetroffen.
Compliceren­de factor bij dans is dat het lastig is om een onderscheid te maken tussen kunst­beoefening, sport, uitgaan en sociale activiteiten. Er bestaan in dit opzicht
verschillen tussen de particuliere aanbieders en hoe zij zich profileren. Ook zijn er
verschillen tussen de motivaties van de dansers zelf. In een onderzoek van t ns nipo
(Brouwer en Heesbeen 2007) naar de motivatie om in de vrije tijd te dansen, bleken het
plezier in dans, lichaamsbeweging, sociale contacten en expressie­mogelijkheden de
belangrijke motivaties om te dansen.
Op basis van de manier waarop aanbieders zichzelf profileren en van de motivaties voor
dans die zij op hun websites noemen, zijn de particuliere aanbieders in Alphen aan den
Rijn onderverdeeld in vier categorieën: dans als kunst- of expressievorm, dans als sociaal
en ontspannend uitgaan, dans als sport en dans als spirituele activiteit. Hoewel deze
laatste variant in voornoemd onderzoek niet werd genoemd, werd die in Alphen aan den
Rijn wel aangetroffen. De meeste aan­bieders zijn overigens echter niet eenduidig binnen
een van deze categorieën in te delen.
Aanbieders van dans als kunstvorm of expressiemiddel
Dans als kunstvorm of expressiemiddel is dominant bij de particuliere aanbieders van
diverse vormen van theaterdans, zoals ballet. In Alphen aan den Rijn zijn drie van deze
particuliere aanbieders aan­getroffen: een balletschool, een dependance van een balletstudio uit Hazerswoude en een stichting die dansworkshops voor kinderen organiseert,
gekoppeld aan het bezoek aan een dansvoorstelling in Theater Castellum. Deze stichting
is voortgekomen uit de balletschool. Bij zowel de balletschool als de balletstudio zijn
professioneel opgeleide balletdocenten in dienst, bij de stichting geeft een profes­sio­neel
docent de dansworkshops. Het ligt voor de hand dat ook bij Parkexpressie, centrum voor
kunst­educatie, dans als kunst of expressiemiddel voorop staat.
De balletschool was de grootste school in deze categorie in Alphen aan den Rijn. Zij had
on­geveer 100 tot 125 leerlingen per jaar. Wegens privéomstandigheden heeft de eigenaresse besloten te stoppen met ingang van juli 2009. Of de school overgenomen gaat worden en blijft bestaan, was op het moment van schrijven nog niet bekend. Dit geeft aan
dat het particuliere aanbod afhankelijk is van individuen en dat continuïteit niet gegarandeerd is. De balletschool bood voornamelijk jaar­cursus­sen klassiek en modern ballet
aan. Daarnaast had zij jaarcursussen en workshops algemene dansante vorming voor
jongere kinderen, jazzdans, tapdans en yoga. De yogalessen werden door een andere
organisatie gegeven in de balletschool. Het totale lesaanbod bevatte lessen voor kinderen, tieners en volwassenen. Om het jaar organiseerde de balletschool een voorstelling
met alle dansgroepen in The­a­ter Castellum. Daarnaast waren er open lessen en verzorgde een demo­team regelmatig optredens. De lessen waren wekelijkse lessen, van zestig
minuten of meer per week. De tarieven voor de lessen varieerden iets al naar gelang de
duur van de cursus. De balletschool han­teerde kortingen voor leer­lingen die meer lessen
volgden of voor gezinnen waarvan meer dan een lid op les zat. De jaarcursus­sen zonder
kortingen kostten 270 euro per jaar. Uitgaande van een lesjaar van veertig lesweken was
257

TK2_07.indd 257

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

de kostprijs per uur dan ongeveer € 6,75. Deze prijs komt overeen met de gemid­del­de
lesprijs bij centra voor de kunsten van € 6,23 per uur voor balletlessen aan kinderen en
€ 6,86 per uur voor ballet­lessen aan gevorderde jongeren. De eigenaresse van deze balletschool was jaren­lang de enige docente. Later heeft zij een tweede docente in dienst
genomen. De eigenaresse gaf vanuit haar balletschool ook workshops aan verenigingen
en het onderwijs.
De stichting die is voortgekomen uit de balletschool organiseert workshops voor kinderen en tieners voorafgaande aan of na een dansvoorstelling in Theater Castellum. Het
doel is kinderen en tieners enthousiast maken voor het kijken naar en beoefenen van
dans. In de workshops wordt de voorstelling behandeld en wordt een dans ingestudeerd
onder leiding van een gediplomeerde dans­docent. De stichting wordt bestuurd door vrijwilligers. De stichting bestond in 2008 tien jaar. Zij ontvangt subsidie van de gemeente
en kan zodoende de tarieven voor de workshops laag houden op 3 euro per persoon.
In 2008 heeft de stichting drie workshops georganiseerd die elk bezocht werden door
ongeveer dertig kinderen of tieners. De drie workshops waren elk voor een andere leeftijdsdoelgroep, te weten 4 tot 7 jaar, 8 tot 12 jaar en vanaf 12 jaar. In het totaal heeft de
stichting dus ongeveer negentig kinderen en jongeren bereikt in 2008.
(www.stichtingbarre.nl)
Een balletstudio uit Hazerswoude heeft een kleine dependance in Alphen aan den Rijn.
Op de woensdagmiddag geeft men hier kleuterdans en klassiek ballet aan kinderen van
4 tot 11 jaar. De balletstudio organiseert, net als de balletschool, regelmatig een voorstelling met alle leerlingen. Om het jaar houdt men een grote voorstelling in Zoetermeer.
Het andere jaar staat een kleinere voor­stelling in het Parktheater in Alphen aan den
Rijn. De tarieven voor de lessen verschillen al naar gelang de lesduur en de leeftijden
van de leerlingen. Daarnaast rekent men korting voor leerlingen die meer dan en les
per week volgen. In Alphen aan den Rijn worden alleen lessen van zestig minuten voor
kinderen jonger dan vijftien jaar gegeven en de lesprijs hiervoor bedraagt € 21,50 per
maand. Omgerekend naar een uurtarief is dat € 5,40 per uur, uitgaande van vier lessen
per maand.
Aanbieders van dans als sociale uitgaansgelegenheid
Tot deze categorie zijn de dansscholen die ballroom, latin en salsa dansstijlen aanbieden
gerekend. De mogelijkheid om sociale contacten te leggen en te ontspannen wordt op
de websites van deze scholen relatief vaak genoemd. Met name de latin- of salsadansscholen noemen de lessen tevens een goede ‘uitgaansgelegenheid’. Uit het onderzoek
van t ns nipo (Brouwer en Heesbeen 2007) blijkt dat mensen die dansen voor sociale
contacten vooral doen aan ballroom/latin (63%). Deze indeling is niet eenduidig. De
dansscholen voor stijldansen of ballroom- en latindansen zijn (grotendeels) verenigd
onder een brancheorganisatie voor de danssport en als zodanig hebben zij banden met
sportbonden.
In de gemeente Alphen aan den Rijn zijn vier lesaanbieders gevonden binnen deze categorie: twee dansscholen voor ballroom en latin, alsmede twee dansscholen voor salsa,
zouk en aanverwante dansstijlen. Beide ballroom- en latindansscholen beschikken over
een eigen locatie, de twee salsa/zouk dansscholen niet. Een van die twee laatste scholen
258

TK2_07.indd 258

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

geeft les in een van de ballroomdansscholen, de ander op meerdere locaties in Alphen
aan den Rijn, waaronder een zalencentrum en het poppodium.
Daarnaast bestaat er in Alphen aan den Rijn een stichting of dansclub van mensen die
willen dansen, maar geen vaste partner hebben. De stichting heeft dansavonden waar
beginners en gevorderden lessen krijgen en aansluitend vrij dansen. De stichting lijkt
daarmee op de grens tussen een vereniging en een particuliere lesaanbieder te zitten.
De twee dansscholen voor ballroom en latindansen bieden de traditionele stijldansen
aan en hebben programma’s voor kinderen en jongeren waaronder kidswing, breakdance, streetdance en hiphop. Beide scholen bieden salsalessen, maar bij een van de
twee scholen zijn dit korte cursussen, bij de ander worden deze lessen verzorgd door een
van de salsascholen. Dit bredere lesaanbod is volgens een woordvoerder de laatste jaren
steeds meer in opkomst binnen de dansscholen. Met name het aanbod voor kinderen
en tieners is vernieuwd om de jeugd te kunnen bereiken. Een van beide dansscholen
organiseert eens in de twee jaar een theatershow met alle dansgroepen en met name de
kindergroepen in het Parktheater in Alphen aan den Rijn. Bij beide dansscholen zijn de
docenten gecertificeerd middels een door de dansbonden erkende opleiding.
De dansscholen bieden allebei lessen voor kinderen vanaf 6 jaar, voor tieners en voor
vol­wassenen. Van een dansschool zijn de leerlingenaantallen bekend. Deze school heeft
gemiddeld 800 cursisten per jaar van wie ongeveer 25% jonger is dan 14 jaar. Nog eens
25% is naar schatting tussen de 14 en de 21 jaar en de overige 50% is ouder dan 21 jaar. De
eigenaar van deze dansschool schat dat zijn school met 800 leerlingen nu waarschijnlijk
boven het landelijk gemiddelde aantal leerlingen uitsteekt. In de jaren zeventig van de
twintigste eeuw, toen het stijldansen een bloeiperiode kende, zou dit een kleine school
zijn geweest. In die tijd hadden dansscholen soms tot 2000 leerlingen per school. Nu
dansen minder mensen en hebben dansscholen het moeilijker. De eigenaar heeft de
indruk dat het televisieprogramma Dancing with the Stars (uitgezonden door rt l vanaf
2005) heeft bij­gedragen aan een tijdelijke stijging van het aantal cursisten, maar vooral
aan een beter imago voor het stijldansen.
Beide dansscholen geven cursussen van vijftien tot dertig weken, waarbij de cursussen
voor de kinderen meestal korter zijn dan die voor tieners en volwassen. De cursussen
bestaan uit wekelijkse lessen van 1 of 1,25 uur per week. De grootte van de groepen
varieert en is mede afhankelijk van de grootte van de zaal waarin de lessen worden
gegeven en het niveau van de dansers. Gevor­derde dansers hebben meer ruimte nodig en
aan gevorderde lessen nemen minder paren deel.
De tarieven voor de lessen variëren bij beide aanbieders en zijn ondermeer afhankelijk
van de duur van de cursus en het niveau en de leeftijden van cursisten. Gemiddeld kost
een uur dansles bij beide scholen ongeveer 6 tot 7 euro. De dansscholen zijn daarmee
wat goedkoper dan de centra voor de kunsten die gemiddeld 8 euro per uur rekenen voor
flamenco of tangolessen.
In Alphen aan den Rijn zijn twee salsa/zouk dansscholen. Beide scholen werken niet
alleen in Alphen, maar bieden ook lessen aan in de ruime omgeving. Die scholen hebben dan ook geen eigen dans­school in Alphen, maar geven de lessen binnen andere
259

TK2_07.indd 259

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

locaties. Beide dansscholen hebben in Alphen aan den Rijn alleen een cursusaanbod
voor volwassenen. Een van beide scholen biedt elders wel enkele cursussen voor kinderen en jongeren aan. De dansscholen werken allebei met docenten die door henzelf zijn
opgeleid of na ruime danservaring les zijn gaan geven. Voor salsadansen bestaat nog
geen officieel erkende opleiding tot dansdocent in Nederland. Sinds 2008 is er een bond
voor salsa en zouk dansscholen, Salsa United, die zich wil inzetten voor de oprichting
van gecertificeerde dansopleidingen (www.salsa-united.nl). Beide dansscholen bieden
cursussen van tien weken met lessen van zestig minuten. De scholen bieden cursussen
in verschillende Latijns-Amerikaanse dansstijlen en op verschillende niveaus. De meest
aangeboden dans is de salsa, daarna volgen de zouk, zumba en axé. De dansscholen
hanteren ongeveer dezelfde tarieven. Een van hen biedt een korting aan voor beginners
en beide bieden kortingen voor cursisten die meer dan één cursus volgen in dezelfde
periode. De gemiddelde prijs van de lessen voor volwassenen bij deze scholen bedraagt,
zonder kortingen, € 9,60 per uur. Deze dansscholen zijn daarmee duurder dan de ballroom- en latindansscholen en de centra voor de kunsten. Deze twee dansscholen bieden
naast cursussen ook workshops en feesten, en verkopen cd’s en dvd’s met muziek en
trainingen voor salsadansers.
Aanbieders van dans als sport
Hoewel alle aanbieders van danslessen op hun websites dans een goede lichaams­
beweging noemen, is de visie op dans als sport het meest zichtbaar bij sportscholen en
sportverenigingen die dansles aanbieden. Er zijn geen cijfers bekend van de opkomst van
danslessen binnen gymnastiekverenigingen en sportscholen, maar diverse informanten
stelden dat dit de afgelopen twee decennia groeiende is. Waar men bij sportverenigingen
en -scholen begon met bewegen op muziek in fitness- of aerobics­lessen, staan nu steeds
vaker dansstijlen als streetdance of zumba op het programma. In Alphen aan den Rijn
zijn hier enkele voorbeelden van gevonden, waaronder een gymnastiekvereniging met
een uitgebreid aanbod aan danslessen.
Die vereniging biedt naast turnen en aerobics, ook les aan in jazzdans, moderne dans,
street­dance, zumba, show- of musicaldans en kinderdans. Het aanbod van die vereniging
omvat daarmee niet alleen dansvormen die uit de sport of op straat zijn ontstaan, maar
ook dansvormen die nauw verwant zijn aan theaterdans, zoals jazzdans, moderne dans
en musicaldans. De vereniging heeft danslessen voor kinderen vanaf 5 jaar, tieners en
volwassenen. De lessen zijn wekelijks en duren zestig minuten per les. Leerlingen betalen geen cursusgelden, maar contributie per kwartaal op basis van een uur les per week.
De contributiegelden voor kinderen en jongeren liggen lager dan die voor volwassenen.
Daarnaast zijn er gezinskortingen en kortingen voor leden die meer dan een les volgen.
Leden die een les per week volgen betalen gemiddeld 4 euro per lesuur. De dansgroepen
van de ver­enigingen presenteren zich eens per jaar in een grote voorstelling in het Theater Castellum in Alphen aan den Rijn.
Uit deze gymnastiekvereniging is een informele dansgroep ontstaan, Gang of Six (zie
ook hoofdstuk 5 over informele groepen). Inmiddels treedt Gang of Six regelmatig op,
geeft zelf work­shops en werkt een lid ervan als dansdocente bij de gymnastiekvereniging, naast haar opleiding tot professioneel dansdocent.
260

TK2_07.indd 260

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

Diverse sportscholen in Alphen aan den Rijn bieden enkele danslessen aan, in street­
dance en zumba, als onderdeel van het fitnessprogramma. Hier geldt dans primair als
sport en lichaams­beweging. Het aanbod is hoofdzakelijk voor volwassenen, voor jongeren is er een beperkt aanbod aan streetdancelessen op de sportscholen. Net als bij de
gymnastiekvereniging schrijven cursisten zich hier niet in voor een bepaalde les, maar
nemen zij een abonnement op de sportschool. Er bestaan verschillende abonnementsvormen met verschillende tarieven al naar gelang de frequentie waarmee men mag
sporten. Tevens zijn er verschillen in tarieven voor kinderen, jongeren en volwassenen.
Het vergelijken van de tarieven is niet goed mogelijk. Het goedkoopste aanbod betreft
lessen voor jonge­ren voor € 7,50 per uur. Deze prijs ligt boven het gemiddelde van danslessen voor kinderen of jongeren bij centra voor de kunsten en boven de prijzen voor
kinderen of jongeren van de andere particuliere aanbieders in Alphen aan den Rijn. De
sportscholen lijken daar­mee een van de duurste aanbieders van danslessen voor kinderen en jongeren te zijn. De achtergrond en vooropleiding van de docenten binnen de
gymnastiekvereniging en de sportscholen is ons niet bekend, behalve van een docente
uit Gang of Six, die les geeft op de gymnastiekvereniging en daarnaast de opleiding tot
dansdocent volgt.
Aanbieders van dans als spirituele activiteit
In Alphen aan den Rijn zijn twee aanbieders gevonden van dans als spirituele activiteit.
Zij zien dans als middel om lichamelijk en spiritueel bewust te worden en benadrukken de helende werking die van dans uitgaat. De websites van de aanbieders spreken
nergens van creativiteit, artistieke ontwikkeling of de beheersing van (kunstzinnige)
technieken; expressie wordt echter wel genoemd. De lessen worden gegeven door
docenten die therapeutische opleidingen hebben gevolgd, bijvoorbeeld dans­therapie of
bewegingsexpressietherapie. Het aanbod is uitsluitend voor volwassen en de tarieven
bedragen ongeveer € 10,50 per uur gemiddeld. Dit aanbod staat schijnbaar verder af van
kunst­beoefening, hoewel een van de twee aanbieders wel weer les geeft in de ruimtes
van Parkexpressie.
Kunst, sport, sociale uitgaansmogelijkheid of spirituele ontwikkeling?
Of danslessen tot kunstbeoefening te rekenen zijn of niet, is soms lastig te bepalen.
Hierin speelt ook de motivatie van de beoefenaar een rol. Uit het onderzoek van t ns
nipo (Brouwers en Heensbeen 2007) blijkt dat iets meer dan de helft van de beoefenaars
dans als sport beschouwt maar dat deze groep verdeeld is over verschillende dansstijlen.
Dans als expressiemiddel komt relatief gezien het meest voor binnen de theaterdans,
waartoe onder meer jazzdans, moderne dans en klassiek ballet gerekend worden.
Om meer inzicht te krijgen in de manier waarop aanbieders zelf hun danslessen
be­schouwen, zijn een aantal citaten van de websites van aanbieders in Alphen aan den
Rijn onder elkaar gezet. Dit geeft geen volledig beeld van de visies en het aanbod van die
organisaties. Wel toont het aan dat bij veel van deze organisaties meerdere motivaties
om te dansen genoemd worden.

261

TK2_07.indd 261

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

‘Het doel is een betere ontwikkeling van de danstechniek, waardoor niet
alleen meer plezier in het dansen ontstaat, maar ook de danscapaciteiten
worden vergroot.’
‘ In deze les gaat het vooral nog om de creativiteit en de ontwikkeling van het
kind.’
‘Kortom: een veelzijdige cursus, waarbij lekker wordt bewogen!’
Centrum voor de kunsten: www.parkexpressie.nl
‘De lessen zijn voor iedereen die het voor ontspanning in zijn vrije tijd wil doen
of kunstbeoefenaars uit liefhebberij.’
‘Klassiek ballet: in deze cursus wordt de klassieke techniek verfijnd. De
bewegingsmogelijkheden worden ontwikkeld en vergroot. Er wordt getraind
op opname- en coördinatievermogen.’
Balletschool: www.cassiopea.nl
‘Dansen is de meest artistieke en sociale manier om je met anderen te
ontspannen.’
‘In eerste instantie zul je om sociale redenen willen leren dansen.’
‘Stijldansen is een sportief en leerzaam avondje uit.’
Dansschool voor ballroom en latin: www.harrycools.nl
‘Niets is leuker dan samen met uw eigen partner uw schaarse vrije tijd in
beweging te brengen.’
Dansschool voor ballroom en latin: www.dansles.com
‘Tropische klanken, swingende heupen, volop interactie en vooral heel veel lol
met elkaar.’
‘Axé is energiek, sensueel en staat voor een goede body workout.’
Dansschool voor salsa en zouk: www.leersalsadansen.nl
‘Deze les zorgt ervoor dat je met veel plezier op verschillende Latin
muzieksoorten […] veel calorieën verbrandt en […] een uur aan het dansen
bent.’
Dansschool voor salsa en zouk: www.salsaventura.nl
‘Jazzdance is leuk, je traint voor verschillende doelen: een goede conditie,
evenwicht, lenigheid, coördinatie, houding en expressie.’
‘Je leert ritmen van de muziek uit te drukken in je bewegingen.’
Gymnastiekvereniging: www.dos-alphen.nl

262

TK2_07.indd 262

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

‘Door het meditatieve in deze dans kun je harmonie, vreugde en stilte in jezelf
ontdekken.’
Spirituele dans: http://home.hetnet.nl/~alijdrijsenbrij/sacred-dance/
‘Je lichaam als gereedschap om alle gevoelens die vrijkomen tot expressie te
brengen en te transformeren.’
‘Wanneer je mag dansen vanuit je eigen stroom ontdek je je innerlijke kracht
en balans.’
Spirituele dans: www.centrummerkaba.nl

Uit bovenstaande citaten blijkt dat de aanbieders van spirituele dans hoofdzakelijk de
nadruk leggen op de spiritualiteit. Zij noemen de overige motivaties niet of gebruiken
dit in zeer specifieke zin zoals expressie. Deze spiritualiteit wordt door geen van de andere aanbieders als motivatie genoemd. Die leggen vrijwel allemaal de nadruk op meer
dan één motivatie. Kunstbeoefening en expressiemiddel worden bij het centra voor de
kunsten, balletscholen, de dansscholen voor ballroom en latin als bij de gymnastiekvereniging genoemd. Hoe dicht de verschillende beschreven organisaties en instellingen
bij elkaar liggen, blijkt uit de loopbaan van een dansdocente, die begon bij een dans­
centrum, daarna bij een particuliere balletstudio en vervolgens bij verschillende
buurthuizen en gym­verenigingen werkte (www.mirjam-ouwerkerk.nl).
Resumerend zijn er in de gemeente Alphen aan den Rijn verschillende typen van organisaties en in­stellingen die danslessen aanbieden vanuit verschillende visies op dans.
De grenzen tussen die visies en daarmee tussen de typen instelling zijn echter moeilijk
te trekken. De grens tussen dans als kunst­beoefening versus sport is niet alleen tussen
de instellingen te trekken, maar is mede af­h ankelijk van de motivaties van de amateurdansers zelf. Met name bij de lessen van Parkexpressie, het centrum voor de kunsten,
en bij de balletscholen lijkt dans als kunstbeoefening voorop te staan. Maar een van de
dansscholen voor ballroom en latin spreekt over dansen als artistieke en sociale manier om te ont­spannen. De gymnastiekvereniging biedt bovendien naast streetdance
en aerobics meer theatrale dansvormen zoals jazzdans, moderne dans en musicaldans
aan. De achtergrond van de docenten bij de centra voor de kunsten, balletscholen en de
gymnastiekvereniging en de concentratie van het aanbod aan theaterdansen en ballet
bij diezelfde aanbieders, maakt die drie groepen aanbieders in Alphen aan den Rijn tot
de voornaamste aanbieders van dans als kunstbeoefening.
Bepaalde dansstijlen of lessen worden in verschillende instellingen en organisaties aan­
geboden. Streetdance treft men in het centrum voor de kunsten, bij de ballroom- en
latindansscholen, bij de gymnastiekvereniging en binnen het sociaal-cultureel werk. In
alle gevallen zijn de lessen streetdance hoofdzakelijk gericht op jongeren. Verschillende
instellingen en organisaties bieden varianten van kinderdans of algemene dansante
vorming aan. Het centrum voor de kunsten, de balletscholen, de dansscholen en de
gymnastiekvereniging hebben dergelijke lessen waarbij het plezier en de fantasie van de
263

TK2_07.indd 263

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

kinderen voorop staat. Hieruit kan worden geconcludeerd dat de verschillende aanbieders met name gelijkenissen vertonen in het aanbod voor kinderen en jongeren.
6.3.3 Lesaanbod theater
De gemeente Alphen aan den Rijn telt weinig particuliere aanbieders van theaterlessen. Een van de buurthuizen in Alphen aan den Rijn heeft een jeugd­theatergroep. De
Stichting Productiehuis Alphen aan den Rijn maakt jaarlijks een theaterproductie met
amateurs, maar geeft weinig tot geen lessen. Verder zijn er drie particuliere aanbieders
van theaterlessen aangetroffen: een stichting voor drama­lessen, een jeugdcircus en een
docent die lessen clownerie geeft. Tussen de drie aanbieders bestaan grote verschillen.
De stichting voor dramalessen is in 2006 opgericht door een dramadocente en werkt
in­middels met meerdere artiesten, drama- en dansdocenten. De stichting is werkzaam
in meerdere gemeenten, waaronder Alphen aan den Rijn. Hier biedt zij theaterprojecten
van acht tot tien weken aan voor kinderen. De lessen behandelen een aantal basisprincipes van theater en sluiten af met een korte presentatie. Deze projecten zijn voor kinderen van 4 tot 12 jaar en de tarieven bedragen 7 euro per les van 55 minuten (ongeveer
€ 7,60 per uur). De stichting verzorgt tevens losse workshops, verjaardagsfeestjes en
projecten voor het onderwijs en voor kinderopvangorganisaties.
Het jeugdcircus bestaat sinds 2005 en is sinds de oprichting flink gegroeid volgens de
web­site. Het is opgericht door twee circusdocenten. In juni 2009 is het jeugdcircus
(tijdelijk) gestopt met de activiteiten. Het jeugdcircus gaf circuslessen waarin kinderen
kennismaakten met diverse circus­technieken. De lessen werden afgesloten met een
voorstelling. Daarnaast biedt het jeugdcircus losse workshops en activiteiten voor het
onderwijs en voor verjaardagsfeestjes en bedrijfsuitjes.
De docent clownerie heeft geen vaste cursussen maar biedt incidenteel lesprogramma’s
of workshops aan voor onderwijs, kinderopvangorganisaties, bedrijven of verjaardagsfeestjes. De docent stelt dat clownerie een moeilijke discipline is voor een cursus. In zijn
ervaring ligt de drempel om aan clownerie te doen voor veel mensen hoog, omdat clownerie een lijfelijke bezigheid is en een kwets­bare opstelling vereist.
In Alphen aan den Rijn zijn enkele aanbieders van theaterlessen. De dependance van
Jeugd­theaterhuis Zuid-Holland is de grootste aanbieder. De overige aanbieders bieden
veelal korte cur­sussen of losse lessen en workshops aan. Bovendien blijkt ook hier, net
als bij de particuliere muziek- en danslessen, dat het aanbod afhankelijk is van individuele aanbieders. Met het stoppen van het jeugdcircus is er op dit moment geen gelegenheid
tot het volgen van circuslessen in Alphen aan den Rijn.
6.3.4 Lesaanbod beeldend
In Alphen aan den Rijn zijn vijftien particuliere aanbieders van cursussen en workshops
in een beel­dende kunst discipline gevonden. Met zes daarvan is via e-mail contact
geweest. Binnen deze aan­bieders vallen twee categorieën te onderscheiden. De eerste
categorie betreft tien beeldend kun­ste­naars die naast het beoefenen van hun kunstenaarschap ook lessen en workshops in hun discipline aanbieden. Zes van die beeldend
264

TK2_07.indd 264

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

kunstenaars staat geregistreerd bij de Kamer van Koophandel in Alphen aan de Rijn.
De tweede categorie betreft hobbywinkels en ondernemers die creatieve lessen en workshops verzorgen. Deze categorie bestaat uit drie hobbywinkels en twee aanbieders van
losse workshops voor bedrijfsuitjes, groepen vrienden of groepen kinderen. Deze aanbieders zijn alle geregistreerd bij de Kamer van Koophandel.
Van de beeldend kunstenaars heeft de helft kunstvakonderwijs op hbo-niveau gevolgd.
De andere vijf beeldend kunstenaars zijn autodidact of volgden korte cursussen. De overige aanbieders van lessen en workshops melden op hun website niets over hun achtergrond.
Tezamen bieden de aanbieders cursussen in een breed scala aan beeldende disciplines
(tabel 6.3). Sommigen zijn in meerdere disciplines actief, het aantal aangeboden disciplines is dus groter dan het aantal aanbieders. Er is een duidelijk verschil tussen het aanbod
van de beeldend kunstenaars en het aanbod van de hobbywinkels en workshopaanbieders.
Tabel 6.3
Disciplines beeldende kunst in particulier aanbod Alphen aan den Rijn
beeldend kunstenaars
(10)
schilderen

7

objecten maken (beelden, papier-maché)

6

sieraden maken
textiel bewerken (vilten poppen maken, weven)
objecten bewerken (keramiek, doosjes, spiegeltjes)

2
1

les/workshop aanbieders
(5)

3
1
3

mozaïeken

2

scrapbooken

1

Bron: Cultuurnetwerk (Inventarisatie aanbod in Alphen 2009)

Het aanbod bestaat uit workshops – eenmalige bijeenkomsten die 1,5 uur tot een hele
dag of twee dagen duren – en cursussen – reeksen lessen variërend van vier tot vijftien lessen. De beeldend kunste­naars bieden veelal beide aan. De tweede categorie
aanbieders biedt alleen workshops aan. De prijzen en duur van het aanbod zijn zeer verschillend. De workshops kosten gemiddeld bijna 7 euro per uur en de cursussen kosten
gemiddeld ruim 12 euro per uur. Deze bedragen zijn indicatief omdat niet alle aanbieders prijzen voor hun aanbod vermelden op hun website en de beeldend kunstenaars
vooral de prijzen van hun cursusaanbod noemen en niet de prijzen van hun workshops.
De workshops worden op locatie bij de afnemer gehouden of in het atelier dan wel de
winkel van de aanbieder. De cursussen worden bijna altijd gehouden in het atelier van
de kunstenaar. Eén kunstenaar geeft les in een welzijnsinstelling in Alphen aan den
Rijn. De cursussen en workshops zijn voor kinderen en volwassenen. Het aanbod voor
265

TK2_07.indd 265

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

v­ olwassenen is groter dan dat voor kinderen. De helft van de beeldend kunstenaars heeft
alleen aanbod voor volwassenen. Het aanbod voor kinderen is vooral kort en een­malig.
Drie aanbieders noemen geen specifieke doelgroep. Het is opvallend dat de beeldend
kunste­naars een maximum aantal deelnemers noemen en dat de hobbywinkels en ondernemers vooral een minimum aantal deelnemers noemen.
Aan de aanbieders is per e-mail de vraag voorgelegd: Waarom volgen uw deelnemers uw
creatieve workshops/cursussen? Zij konden kiezen uit de volgende antwoordopties: om
individueel iets leuks te doen, om met vrienden/familie/collega’s iets leuks te doen, om
bepaalde technieken te leren, om iets moois te maken, om met kunst bezig te zijn, om
zich kunstzinnig te ontwikkelen of anders. Zes aanbieders hebben gereageerd. Hieruit
blijkt dat de workshops en cursussen van zowel beeldend kunstenaars als de andere
aanbieders door de deelnemers bovenal gevolgd worden om een techniek te leren, maar
ook om individueel of met vrienden/familie/collega’s iets leuks te doen. Daar­naast
doen deelnemers mee om iets moois te maken. Van de vier beeldend kunstenaars die
reageer­den antwoordden nog eens drie dat deelnemers de cursus of workshop volgden
om kunstzinnig bezig te zijn en twee antwoordden dat cursisten meedoen om met kunst
bezig te zijn.
In het aanbod van de beeldend kunstenaars staat het zelf creëren van objecten en expressie centraal, terwijl de tweede categorie aanbieders vooral objecten bewerkt met
decoratie als doel. De beeldend kunstenaars vinden opleiding belangrijk en noemen
dit op hun website. De tweede categorie aan­bieders meldt hier niets over. Ook bieden
de beeldend kunstenaars vaker cursussen aan dan een­malige workshops, bij de tweede
categorie aanbieders is dit juist andersom. Daarnaast stellen de beeldend kunstenaars
vaak een maximum aantal deelnemers terwijl de tweede categorie aanbieders alleen
werken met een minimum aantal deelnemers. Waarschijnlijk stellen beide aanbieders
wel een minimum en maximum aantal deelnemers, maar door vermelding van het een
of het ander laten zij wel zien waar de prioriteiten liggen. Achterliggende redenen voor
deze verschillen kunnen liggen in de verschillende doelen die beide categorieën nastreven. De beeldend kunstenaars richten zich op de artistieke en technische ontwikkeling
van de individuele maker en mogelijk is hiervoor een meer individuele begeleiding
noodzakelijk. De hobbywinkels, ondernemers en workshopaanbieders lijken zich meer
te richten op een leuke creatieve activiteit met direct decoratief resultaat waarbij ruimte
voor individuele begeleiding minder centraal lijkt te staan. De ondernemers, workshopaanbieders en hobbywinkels staan allemaal ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.
De beeldend kunstenaars staan minder vaak ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.
Daarnaast vragen de beeldend kunstenaars meestal hogere prijzen voor hun aanbod
dan de andere aanbieders. Hieruit blijkt dat het aanbod van de tweede categorie vooral
voortkomt uit ondernemerschap waarbij het aanbod scherp geprijsd wordt om zo veel
mogelijk afnemers te vinden. Voor de beeldend kunstenaars lijken ook andere doelen
dan (alleen) ondernemerschap belangrijk. Opvallende overeenkomst tussen alle aan­
bieders is dat zij allen van het vrouwelijke geslacht zijn. Naar onze indruk zijn ook de
deelnemers grotendeels vrouwen, maar dit is niet nagevraagd.

266

TK2_07.indd 266

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

Of alle genoemde activiteiten kunstbeoefening genoemd kunnen worden valt te
bediscus­siëren. Al deze activiteiten kunnen worden gedaan met nauwelijks enige
artistieke pretentie of zelfs bewustzijn, maar ook als een volwaardig kunstuiting. Doorslaggevend is de context: de motivatie en intentie van de beoefenaar, achtergrond en
intentie van de docent. Hoewel geen navraag gedaan is naar de deelnemers, is het gezien
het karakter van de activiteit en de achtergrond van de aanbieders echter aannemelijk
dat het aanbod van de beeldende kunstenaars tot kunstbeoefening kan worden gerekend
en dat van de overige waarschijnlijk niet.
Beeldende vorming wordt in Alphen aan den Rijn aangeboden door diverse culturele
instellingen en enkele particuliere aanbieders. Bij de particuliere aanbieders is het
cursusaanbod gericht op vol­wassenen en zijn er voor kinderen en jongeren alleen eenmalige workshops. Zij bieden hoofdzakelijk lessen tekenen en schilderen aan. Bij een
deel van de particuliere aanbieders staat artistieke ont­w ikkeling voorop. De overige
aanbieders noemen niet alleen artistieke ontwikkeling als doelstelling, maar vaker ook
sociale contacten, gezelligheid, bezigheidstherapie of een decoratief eindresultaat.
6.3.5 Lesaanbod literaire vorming
Er waren tot voor kort in Alphen aan den Rijn twee particuliere docenten van schrijf­
lessen. Beiden zijn inmiddels gestopt met hun particuliere lespraktijken (een van hen
geeft nog wel literaire vorming bij Parkexpressie). Ze verzorgden beiden korte cursussen of workshops schrijven aan volwassenen. Het aanbod bestond uit lessen creatief
schrijven, columns schrijven en autobiografie schrijven. Een van hen gaf die lessen in
Triskele, een eveneens particulier creativiteitscentrum in Alphen aan den Rijn. Triskele is
opgericht door een kunstenaar die cursussen wilde bieden die zich meer richten op het
proces dan op het resultaat van de kunstbeoefening. De cursussen werden door verschillende do­centen gegeven. Inmiddels is Triskele ingekrompen en biedt het weinig tot geen
lessen meer aan.
6.3.6 Lesaanbod audiovisueel
Onze inventarisatie bracht in Alphen aan den Rijn twee particuliere aanbieders van
lessen in audio­v isuele media aan het licht. Beiden geven lessen (digitale) fotografie of
beeldbewerking, beiden geven alleen les aan volwassenen. De ene aanbieder is een fotograaf die, voor zover bekend, van de passie voor fotografie een professie gemaakt heeft
en nu fotografeert in opdracht en enkele workshops foto­g rafie aan­biedt. Het aanbod
bestaat hoofdzakelijk uit workshops dier- en natuurfotografie en een work­shop digitale
foto­g rafie voor beginners. Deze workshops vinden plaats in de eigen studio of op locatie
in bijvoorbeeld Avifauna. De workshops duren een dag of een dagdeel. Omgerekend
naar een uurprijs kosten de work­shops ongeveer 10 euro per uur inclusief cursusmaterialen, zoals een hand-out. De andere aanbieder is opgeleid tot beeldend kunstenaar. Zij
maakt zowel vrij werk als werk in op­dracht en geeft daarnaast korte cursussen digitale
fotografie. Zij biedt een beginnerscursus aan waarin deelnemers de basis van fotografie
267

TK2_07.indd 267

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

en beeldbewerking leren en vervolgcursussen waarin deel­nemers een eigen visie en stijl
ontwikkelen. De korte cursussen bestaan uit zes lessen van 2,5 uur. De uurprijs voor deze
lessen bedraagt ongeveer € 12,50 inclusief cursusmaterialen.
6.3.7 Oefenruimtes, podia en expositieruimtes
Voor de actieve kunstbeoefenaar die zijn passie wil beoefenen, is het belangrijk daartoe
over de juiste ruimte te beschikken. Sommige vormen van kunstbeoefening kan men
thuis op een zolderkamer doen, maar groepen, ensembles en verenigingen hebben vaak
een ruimte nodig om gezamenlijk te kunnen oefenen. Voor een presentatie van het
werk aan een publiek is een podium of expositieruimte nodig. Niet iedere vereniging,
particuliere aanbieder of informele groep beschikt over een daarvoor geschikte ruimte.
Landelijk ontbreken gegevens over de ruimtes en podia waar amateur­kunstenaars kunnen beschikken.
In Alphen aan den Rijn is geprobeerd de mogelijkheden in kaart te brengen. De resultaten zijn hoofdzakelijk verkregen via informele en persoonlijke informatie: gesprekken
met respondenten van instellingen, ruimtes en verenigingen. Veel ruimtes die verenigingen, bandjes en dergelijke huren, worden via via verhuurd en staan nergens ‘geregistreerd’ als ruimtes die te huur zijn. De verzamelde informatie is dan ook zeker niet
volledig. In deze paragraaf staan de aanbieders van ruimtes in de particuliere sector in
Alphen aan den Rijn centraal. In hoofdstuk 3 is het aanbod aan oefenruimtes, podia en
expositieruimtes bij culturele en maatschappelijke instellingen in Alphen aan den Rijn
weergegeven.
Om te beginnen verhuren enkele van de particuliere lesaanbieders ook ruimtes of podia.
Het gaat dan om de dans- of balletscholen, omdat dit de enige particuliere lesaanbieders
zijn die over (grotere) eigen oefenruimtes beschikken. Een dansschool en een balletschool in Alphen aan den Rijn verhuren hun dansruimtes aan aanbieders van yogalessen
of danslessen of in andere stijlen. De muziekwinkel die lessen bood, maar inmiddels
gesloten is, beschikte tevens over enkele oefenruimtes voor bandjes.
Daarnaast zijn er in Alphen aan den Rijn minstens drie cafés die regelmatig een podium
bieden aan beginnende of gevorderde amateurbandjes uit Alphen en omgeving. De cafés
bieden ruimte aan amateurs, maar ook aan semiprofessionals. Een van deze cafés heeft
een vaste band­avond een keer per maand, in de twee andere cafés zijn er twee tot drie
optredens per maand. Deze cafés vullen elkaar qua programmering redelijk aan. Waar
het ene café wat meer de beginnende bands met leden vanaf 16 jaar programmeert, heeft
de andere meer semiprofessionals op het pro­g ramma staan, waarbij de leden van de
band veelal ouder zijn dan 30 jaar. Beide cafés betalen de bands een kleine gage uit voor
het optreden. Hier hoeven de amateurkunstenaars, in tegenstelling tot veel andere disciplines, dus niet te betalen om op te treden. De gages liggen tussen de 50 en 350 euro per
optreden. De grote verschillen in gages hebben te maken met de verschillen in de bands
en de verwachte opbrengst voor de cafés. Het café dat de wat oudere en gevorderde
bands program­meert schat dat ongeveer de helft van de bands van verder weg komt. De
bands spelen eenmalig in de cafés, maar sommige bands die goed zijn bevallen komen
268

TK2_07.indd 268

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

een of twee keer per jaar terug. De cafés zeggen variatie in de programmering te willen
houden en niet te vaak dezelfde bands te willen programmeren. Dit verklaart ook waarom bands ruim buiten hun eigen regio zoeken naar podia om op te treden. De bands
komen meestal via via bij deze cafés terecht of via de Kamer van Koop­handel. De caféeigenaren hoeven niet zelf op zoek naar bands die willen optreden maar worden door
de bands benaderd. Een van die cafés biedt tevens ruimte tot exposeren aan beeldend
amateur­kunstenaars. In het café worden soms schilderijen of foto’s geëxposeerd. Dit
is toevalligerwijs zo gegroeid, doordat bekenden van de eigenaar een expositieruimte
zochten. Vooralsnog exposeren alleen bekenden uit de vrienden- of klantenkring in het
café. De mogelijkheid tot expositie kost de kunstenaars niets en vaak wordt er een feestelijke opening van de expositie georganiseerd, die bijvoorbeeld weer wordt aan­gekleed
met een optreden van een band.
Zalencentra en multifunctionele accommodaties worden voor vergelijkbare doeleinden
ge­bruikt als de accommodaties uit het sociaal-cultureel werk (zie hoofdstuk 3). Deze
zalencentra worden echter meer commercieel geëxploiteerd en zijn niet verbonden
aan een gesubsidieerde welzijns­instelling. De grenzen tussen deze beide typen
accommodaties zijn niet altijd helder aan te duiden. Niet ieder buurthuis ontvangt
subsidie en niet alle zalencentra hanteren winstgevende huurtarieven (soms alleen
kostendekkend voor bijvoorbeeld het verenigingsleven). In Alphen aan den Rijn
werden twee zalencentra aangetroffen die hun ruimtes onder meer verhuren aan
verenigingen en particuliere docenten. Deze locaties worden voor een breed scala
aan activiteiten verhuurd, zoals huwelijken, conferenties en het verenigingsleven.
Er komen verenigingen voor kunstbeoefening, maar ook bridge- of andere denksport­
verenigingen. De locaties beschikken over verschillende ruimtes, waaronder ruimtes
met een podium en licht- en geluidstechniek. Deze ruimtes worden gehuurd voor
optredens van koren, muziek- of toneelverenigingen. In beide locaties repeteren
wekelijks verenigingen. In een van die centra repeteren wekelijks acht koren en drie
dansgroepen, waaronder een particuliere aan­bieder van salsalessen. Andere disciplines
dan zang of dans zijn welkom, maar muziek­g roepen geven al snel te veel geluidsoverlast
voor andere huurders van het zalencentrum. De groepen die er komen bestaan
hoofdzakelijk uit volwassenen en men komt meestal via via bij het zalencentrum.
De kosten voor de huur zijn mede afhankelijk van de grootte van de ruimte die gehuurd
wordt, maar ook van het gebruik van de bar en de hoeveelheid personen in de groep.
De huurprijzen variëren daardoor van € 37,50 tot ongeveer € 65,- per avond.
Zoals in hoofdstuk 3 al bleek, zijn er nog al wat culturele en maatschappelijke instellingen, zoals culturele centra, maar ook scholen en kerken, die oefenruimtes, expositieruimtes en podia bieden aan amateurkunstenaars. In het particuliere circuit zijn er
daarnaast in Alphen aan den Rijn de kroegen en de zalencentra. Verder noemden informanten nog enkele andere informele voorzieningen, waarover geen nadere gegevens
te achterhalen waren. Als mogelijkheden voor exposities door (amateur)kunstenaars
werden wachtkamers van artsen en tandartsen genoemd en etalages van winkels en
supermarkten. Van enkele respondenten die regelmatig met popbandjes werken, hoorden wij dat zij weten dat bandjes oefenruimte vinden in boerenschuren waar men door
de afgelegen locatie geen hinder ondervindt van de geluidsoverlast.
269

TK2_07.indd 269

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tot slot bestaan in Alphen aan den Rijn twee bijzondere voorzieningen, al is bij gebrek
aan landelijke informatie natuurlijk niet duidelijk of dergelijke voorzieningen niet vaker
voorkomen. Zo is er De Kleurfabriek, een nieuw initiatief van twee Alphense kunstenaars die een ‘kunstenaarsverzamel­gebouw’ willen rea­liseren dat voorziet in ateliers
en werkruimtes. In deze Kleurfabriek moeten werkruimtes komen voor pro­fessionele
kunstenaars, maar ook voor amateurs. Het gebouw zou ruimte moeten bieden aan jong
en oud, amateur en professional, om kunst te maken en te beleven. Het gebouw zou niet
alleen ate­liers moeten bevatten, maar ook een expositieruimte waar kunst bezichtigd
en verkocht kan worden. Daarnaast moet het gebouw ruimte bieden voor cursussen, en
bijvoorbeeld voor een jeugdcircus. De initiatief­nemers van De Kleurfabriek zijn medio
2009 nog druk in gesprek met kunstenaars, culturele instellingen en de gemeente in
Alphen aan den Rijn.
Eveneens opmerkelijk is het Podium op wielen in Zwammerdam. Dit mobiele cultuur­
podium is door de gemeente Alphen aan den Rijn geschonken aan de bevolking van
Zwammerdam, een kleine dorpskern in het buitengebied van Alpen. Dit mobiele
podium kan ingezet worden op festivals en bij evenementen. Het podium is onder­
gebracht bij een apart hiervoor in het leven geroepen stichting. Het stichtingsbestuur
is samengesteld uit leden van Zwammerdamse verenigingen voor onder meer sport
en amateurkunst. Alle verenigingen die deelnemen, mogen het podium twee keer per
jaar gratis gebruiken. Wanneer het podium niet door verenigingen gebruikt wordt, kan
het verhuurd worden aan derden voor een huurprijs vanaf 875 euro per dag. De deelnemende verenigingen leveren vrijwilligers die het podium helpen opzetten en ontvangen
hiervoor een kleine vergoeding die ten goede komt aan de eigen vereniging. Gemiddeld
wordt het podium in het zomerseizoen (mei tot en met september) ongeveer tweemaal
per maand gebruikt door verenigingen en derden.
6.3.8 Festivals
Alphen aan den Rijn kent enkele festivals die een podium bieden voor amateurkunst.
De Stichting Jaarmarkt is een samenwerking tussen winkeliersverenigingen in Alphen.
Jaarlijks organiseert zij in samen­werking met Alphen.nu de Jaarmarkt om de naams­
bekendheid van lokale initiatieven, het lokale bedrijfsleven en de gemeente Alphen
aan den Rijn te vergroten. In 2008 was de Open Mic, een open podium, onderdeel van
het programma. Iedereen uit Alphen aan den Rijn en omgeving kon zich opgeven en
kreeg tweemaal vijf minuten om een act te tonen. Er waren zes deelnemers tussen de 14
en 20 jaar die voornamelijk zang en rap ten gehore brachten. In 2009 is Buitengewoon
Alphens een nieuw onderdeel van de Jaarmarkt, waarbij er veel ruimte is voor talent uit
Alphen. Diverse jonge Alphense muzikanten, dj’s en dansers staan op het programma.
Vanuit een serviceclub in Alphen aan den Rijn is de Stichting Vrienden van Alphen Live
ont­staan, die jaarlijks een muziekfestival organiseert. De serviceclub zet zich in voor
kinderen in de wereld. Dit muziekfestival is daar een onderdeel van. De doelstelling is
dat jong talent uit Alphen aan den Rijn en omgeving een podium krijgt voor een groot
publiek. De opbrengsten gaan naar een goed doel. Het jaarlijkse festival is in 2009
voor de tweede maal georganiseerd. Het programma werd ge­opend door een Alphense
270

TK2_07.indd 270

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

debuutband. Daarnaast stond een voorstelling van de jeugdgroep van een Zwammerdamse toneelvereniging op het programma en een talentenjacht. Alphen Idols 2009 was
een ‘battle of the schools’ waar de beste tien artiesten dan wel bands van de Alphense
middelbare scholen konden debuteren. Naast jonge talenten stonden enkele bekendere
namen geprogrammeerd.
In paragraaf 3.8.8 zijn al de festiviteiten rondom Koninginnedag besproken, een samen­
werking van instellingen, verenigingen en particulier initiatief.
6.3.9 Samenvatting en conclusies Alphen aan den Rijn
Alphen aan den Rijn kent naast een breed scala aan mogelijkheden tot kunstbeoefening
bij culturele en maatschappelijke instellingen (tabel 3.11) een nog grotere variatie aan
mogelijkheden tot kunst­beoefening bij de particuliere aanbieders (tabel 6.4).
Afhankelijk van de precieze telling, doet bijna de helft van de Nederlandse bevolking
in de vrije tijd (wel eens of intensiever) aan kunstbeoefening. Ongeveer 16% van hen
volgt daartoe les (Van den Broek 2010a). Uitgaande van het eerder berekende bereik van
de gemeentelijke gesubsidieerde instellingen voor kunsteducatie onder de Alphense
bevolking op ruim 4%, bereiken die instellingen gezamenlijk een kwart van deze markt
(veronderstellend dat ook in Alphen 16% van de bevolking lessen volgt). Dat zou wat
meer zijn dan het landelijke aandeel van 19% die gesubsidieerde instellingen bereiken
(Van den Broek 2010a).
Dat betekent tevens dat de overige driekwart van de kunsteducatie in de vrije tijd in
Alphen verzorgd wordt door particuliere aanbieders, verenigingen, sociaal-cultureel
werk, zorginstellingen en anderen. Omdat niet van alle hier in kaart gebrachte aanbieders de leerlingenaantallen bekend zijn, kan dat aandeel niet worden berekend, evenmin
als de aandelen daarbinnen van verenigingen, particuliere aanbieders, enzovoort.
Van ongeveer een vijfde van de hier beschreven aanbieders voor kunsteducatie in de
vrije tijd die niet door de gemeente worden gesubsidieerd zijn de leerlingenaantallen wel bekend (een dans­school, een balletschool, het Gilde Alphen aan den Rijn, een
theatergroep in een buurthuis, de Jostiband en zes particuliere muziekdocenten). Deze
aanbieders bereiken gezamenlijk ongeveer 1500 leerlingen. Aangezien de drie instellingen die wel door de gemeente Alphen gesubsidieerd worden voor kunsteducatie in de
vrije tijd gezamenlijk ongeveer 3000 cursisten bereiken, is het dus aan­neme­lijk dat het
totale particuliere of niet voor kunsteducatie gesubsidieerde circuit ook in Alphen aan
den Rijn beduidend groter is dan het gesub­sidieerde circuit. In totaal bedraagt het aantal
cursisten in Alphen aan den Rijn dat les volgt bij een particuliere of niet-gesubsidieerde
instelling naar schatting tussen de 5000 en 9000 cursisten.

271

TK2_07.indd 271

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tabel 6.4
Particuliere aanbieders kunstbeoefening in Alphen aan den Rijn

aanbieders

educatief aanbod kunstbeoefening:

23 aanbieders muziek
– 20 docenten
– 3 winkels
> 10 aanbieders dans
– 2 balletscholen
– 1 workshopaanbieder dans
– 4 dansscholen ballroom/latin

muzieklessen

– balletlessen (en andere stijlen)
– workshops rondom voorstelling
– lessen stijldansen, ballroom, latin,
salsa en zouk
– 1 stichting/club voor dans met – lessen streetdance, jazzdans,
lesaanbod
moderne dans en meer
– 1 gymnastiekvereniging
– aerobics, streetdance, zumba
– sportscholen
– spirituele dans
– 2 docenten spirituele dans
3 aanbieders theater
– circuslessen
– jeugdcircus
– theaterstichting
– theaterlessen
– clowneriedocent
15 aanbieders beeldend
– 10 beeldend kunstenaars
– cursussen en workshops
beeldende vorming
– 5 ondernemers/hobbywinkels – workshops beeldende vorming
0 docenten literair

2 docenten digitale fotografie
2 zalencentra
kroegen
De Kleurfabriek (in oprichting)

overige mogelijkheden
kunstbeoefening
enkelen ook aanbod
­onderwijs

– ruimteverhuur, aanbod
onderwijs
– ruimteverhuur, aanbod
onderwijs

– aanbod onderwijs en
workshops

– enkelen ook aanbod
­onderwijs en maatwerk
– enkelen ook aanbod
­kinderfeestjes

(er waren twee schrijfdocenten met
korte cursussen creatief of columns
schrijven)
korte cursussen en workshops
fotografie en beeldbewerking

cursusaanbod (van particulieren in
ruimtes van Kleurfabriek)

Mobiel podium
festivals en evenementen

ruimteverhuur
podium voor bands
atelier- en expositieruimtes
podium voor verenigingen en
verhuur
podia voor amateurs uit
Alphen, verenigingen en
instellingen

Bron: Cultuurnetwerk (Inventarisatie aanbod in Alphen 2009)

Het totale particuliere aanbod in Alphen aan den Rijn is, net als het landelijke aanbod
van de centra voor de kunsten, onevenredig verdeeld over alle kunstdisciplines. Ook
het Alphense particu­liere cir­cuit kent een groot aanbod in de discipline muziek, ge272

TK2_07.indd 272

7-6-2010 16:31:54

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

volgd door dans en beeldende vorming, en een kleiner aanbod in theater, audiovisuele
of literaire vorming. In grote lijnen blijken particuliere en gesubsidieerde aanbieders
dus ongeveer hetzelfde aan te bieden. Uitgangspunt van gesubsidieer­de centra is dat
zij een stabieler en pluriformer aanbod hebben, dat minder afhankelijk is van toeval,
markttrends en persoonlijke omstandigheden dan de particuliere markt. Een mogelijke
bevestiging daarvoor is te zien in het aanbod van de Streekmuziekschool. Die muziekschool biedt les in enkele instrumenten waar het particulier lesaanbod niet in voorziet,
zoals viool, cello, hoorn en trompet. Mogelijk is er onvoldoende animo voor deze instrumenten om (naast de streekmuziekschool) een particuliere praktijk hierin rendabel
te maken, of is er toevallig in Alphen aan den Rijn geen docent die een particuliere lespraktijk hierin wil beginnen. Hoe toeval en persoonlijke omstandigheden een rol spelen
in het particuliere aanbod op enig moment is in verschillende voorbeelden aan de orde
geweest. Ziekte, pensioen of vakantie van de aanbieders en gebrek aan inkomsten zijn
sterker van invloed op het particulier aanbod dan op dat van culturele en maatschappelijke instellingen.
Vrijwel alle aanbieders van kunsteducatie in alle categorieën en disciplines hanteren
hogere tarieven voor volwassenen dan voor kinderen en jongeren. Bij centra voor de
kunsten zijn hiervoor twee mo­ge­lijke deelverklaringen. Voor kinderen die muziekles volgen hoeft geen btw te worden verrekend. Boven­dien subsidiëren gemeenten veelal wel
de lessen voor kinderen en jongeren, maar niet die voor vol­wassenen. Beide verklaringen
gaan (voor het grootste deel van) de overige aanbieders niet op, maar hun prijsstelling
volgt toch hetzelfde patroon.
De tarieven verschillen sterk per discipline. Muzieklessen zijn bij alle aanbieders de
duurste lessen kunsteducatie. Zowel bij centra voor de kunsten als bij de particuliere
aanbieders variëren de prijzen voor muzieklessen van 15 tot ongeveer 50 euro per uur.
Iedere aanbieder kent verschillende tarieven. Individuele lessen zijn bijvoorbeeld
altijd duurder dan groepslessen, en lessen voor volwassenen zijn vrijwel altijd duurder
dan lessen voor kinderen en jongeren. Gevorderde leer­lingen betalen soms meer dan
beginners. Van alle disciplines is muziek de discipline met de grootste verschillen in de
tarieven. Dit gaat op voor zowel de gesubsidieerde als de particuliere aanbieders. Kunsteducatie is voor kinderen en jongeren in Alphen aan den Rijn binnen het particuliere
circuit vaak ongeveer even duur als bij de centra voor de kunsten. Dit geldt voor de lessen theater, dans, muziek en beeldende vorming. Kunsteducatie voor volwassenen is in
Alphen aan den Rijn binnen het parti­culiere circuit soms wat duurder dan bij de centra
voor de kunsten, maar dat is niet altijd het geval. Danslessen voor volwassenen zijn bij de
centra voor de kunsten, balletscholen en ballroomscholen ongeveer even duur. De lessen van de latindansscholen zijn duidelijk duurder, die van de gym­na­stiek­vereniging zijn
goedkoper. Het is opvallend dat de dansscholen voor salsa en zouk tot de duurste aanbieders behoren, en tevens een van de weinige aanbieders zonder docenten met een kunst­
vak­opleiding of een andere officieel erkende en gecertificeerde opleiding. Daar­naast zijn
de cursussen beeldende vorming voor volwassenen goedkoper binnen Parkexpressie dan
bij de particuliere aan­bieders. De aanbieders in het sociaal cultureel werk, de zorginstellingen en de gymnastiekvereniging zijn binnen alle disciplines over het algemeen iets
273

TK2_07.indd 273

7-6-2010 16:31:54

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

goedkoper dan de gesub­sidieerde culturele in­stellingen.
Zoals er tal van mogelijkheden zijn tot het volgen van lessen in kunstbeoefening bij ver­
schillende typen aanbieders, zo zijn er in Alphen eveneens tal van podia en ruimtes bij
verschillende typen aanbieders waarvan de amateurkunstenaars gebruik kunnen maken
om aan kunstbeoefening te doen, of om er de vruchten van hun kunstbeoefening aan
geïnteresseerden te tonen.
6.4

Slotbeschouwing

Op enkele beperkte onderzoeken binnen een bepaalde deelsector na, is tot voor kort
geen onderzoek gedaan naar particuliere instellingen en docenten op het gebied van
kunsteducatie. Een inventarisatie daarvan is ook een vrijwel onbegonnen zaak. Het is
nergens gebundeld of syste­matisch te vinden, anders dan in telefoongidsen en dergelijke. Dan nog zullen met name individuele aanbieders lang niet altijd vindbaar zijn omdat
ze hun beroep of bijverdienste niet expliciet melden. Vervolgens zijn de fluctuaties zowel
bij instellingen als docenten nogal groot: zelfs bij ons onderzoek naar Alphen waren er
in een paar maanden tijd behoorlijk veel wijzigingen.
Aan de hand van meerdere inventarisaties zoals deze in Alphen zouden mogelijk wel
enigs­zins betrouwbare schattingen te maken zijn over aantallen aanbieders in de particuliere sector. Een andere manier om de omvang van de particuliere markt te bepalen is
het aantal gebruikers te meten. Schattingen van de verhouding tussen gesubsidieerde
instellingen en particulieren binnen het buiten­schools lesaanbod lopen uit­een van iets
kleiner tot een op vijf. Uit onderzoek van het scp valt te conclu­deren dat het particuliere
circuit op de educatieve markt van kunstbeoefening in de vrije tijd met 40% verreweg
het grootste aandeel heeft, de centra voor de kunsten een kleiner aan­deel met 20% en de
verenigingen hebben een aandeel van ongeveer 15% (Van den Broek 2010a). De overige
aanbieders hebben elk slechts een klein aandeel.
Naast het volgen van lessen bij particuliere instellingen of docenten, is zelfstandige
thuisstudie een veel voorkomende mogelijkheid om zich vanuit huis en in eigen tempo
meer te verdiepen in een bepaalde kunstdiscipline. Uiteraard heeft zelfstudie met uitsluitend schriftelijk materiaal (even­t ueel aangevuld met instructiefilmpjes via bijv. een
website) grote beperkingen. Interactief bege­leiden en corrigeren bij werkprocessen en
oefeningen is bij afstandsonderwijs al wat beter mogelijk door de inzet van ic t. Realtime
coaching bij oefeningen en bij het zoeken naar eigen expressievormen en stijl is ook
dan echter lastig of onmogelijk. Binnen de online community’s zijn er meer interactie­
momenten tussen de kunstbeoefenaars, maar ook hier is meestal geen sprake van een
gelijktijdig gezamenlijk maakproces. Er is in het afstandsonderwijs en op internet dan
ook geen of weinig aanbod van theater- en danseducatie, bij uitstek disciplines waarin
lijfelijke interactie en samenwerking een grote rol spelen.
Een vergelijking van de omzet van het particuliere en het gesubsidieerde circuit is
moeilijk te maken. Niet alleen is er weinig bekend over deelnemersaantallen, ook een
vergelijking van tarieven is lastig. Zowel de particuliere als de gesubsidieerde aanbie274

TK2_07.indd 274

7-6-2010 16:31:55

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

ders kennen verschillende tarieven en criteria, die niet goed naast elkaar te leggen zijn.
De belangrijkste bevinding lijkt niettemin te zijn dat het particuliere circuit niet eenduidig duurder of goedkoper is dan het gesubsidieerde circuit, maar dat binnen beide
circuits de prijzen sterk variëren.
Dat de centra voor de kunsten ondanks (gedeeltelijke) subsidies niet structureel goedkoper zijn dan particuliere aanbieders, valt te verklaren uit de hogere overheadkosten
en uit de cultureel-maatschappelijke doelstellingen van de gesubsidieerde instelling. Ze
zijn meer dan particuliere in­stellingen of docenten gebonden aan allerlei bepalingen en
voorschriften met betrekking tot personeel (waaronder de cao-Kunsteducatie), huisvesting en faciliteiten, en ze zijn verantwoordelijk voor een breed aanbod, inclusief moeilijk
renderend of verliesgevend aanbod.
Het particulier initiatief is omvangrijk en veelvormig. Ook in Alphen gebeurt enorm
veel, meestal zonder overheidsbemoeienis of -stimulering, en daar is ook lang niet altijd
behoefte aan. Men zegt zonder overheidsbemoeienis of -stimulering op kleine schaal
prima rond te komen en heeft geen behoefte aan de prestatieafspraken of inhoudelijke
bemoeienis die vaak met subsidies gepaard gaan. Juist de particuliere aanbieders hechten aan hun vrijheid. Waar de gesubsidieerde sector mede als taak heeft om de ‘kleinere’
of minder populaire instrumenten of kunstvormen aan te bieden, voegt de particuliere
sector zich over het algemeen bewust naar de vraag uit de markt.
Wat in diverse interviews wel naar voren komt, is dat men in faciliterende zin meer
gemak en ondersteuning zou verwelkomen. Het gebruik c.q. de huur van podia, repetitie- en/of presentatie­r uimtes van de gesubsidieerde en andere non-profitinstellingen is
vaak te duur of te beperkt mogelijk. Overigens is dit lang niet altijd onwil van die instellingen, maar worden zij bijvoorbeeld door gemeen­telijke randvoorwaarden beperkt in
volledige exploitatie. Meer aandacht en mogelijkheden voor faci­litaire ondersteuning is
dan ook een effectieve stimuleringsmaatregel voor kunstbeoefening.
Uit dit onderzoek blijkt dat de grens tussen kunstbeoefening en andere vormen van
vrijetijds­besteding lang niet altijd duidelijk te trekken is. Met name in de particuliere
of niet-gesubsidieerde sector is er een groot grijs grensgebied. Binnen het particuliere
circuit in Alphen aan den Rijn was de grens met name bij dans en bij beeldende vorming
moeilijk te trekken. Danslessen worden in verschillende soorten particuliere scholen
en lesvormen aangeboden. Sommige van deze scholen en vormen lijken zich meer op
sport, spiritualiteit of uitgaan te richten dan op kunstbeoefening. Binnen beeldende
vorming vonden we grofweg een onderscheid tussen aanbieders van beeldende vorming
als kunstbeoefening en aanbieders die zich sterker op decoratietechnieken richten. Ook
binnen de audiovisuele vakken zoals fotobewerking of game design is de grens tussen
kunst­beoefening en programmeren of ic t niet altijd duidelijk te trekken.
Deze grensvervaging tussen kunstbeoefening en andere bezigheden lijkt toe te nemen.
Inter­disciplinariteit en cross-over groeit zowel binnen de kunst als tussen kunst en
andere activiteiten. Bij diverse nieuwe kunstvormen, met name digitale vormen, zijn de
grenzen tussen kunst, medium en techniek nog amper te trekken. Bij de gesubsidieerde

275

TK2_07.indd 275

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

centra voor de kunsten zijn deze ontwikke­lingen ook te zien, hoewel men zich wel blijft
profileren als kunst- en cultuurinstelling.
Hoewel er nog altijd een grote stroom van meer traditionele vormen van kunst­
beoefening is, en zal blijven, worden flexibiliteit en verandering waarschijnlijk in
toenemende mate belangrijke kenmerken van de kunst­beoefeningspraktijk in de
toekomst. In allerlei opzichten is er sprake van flexibiliteit: kunstbeoefenaars werken
minder samen in traditionele verenigingen of lange cursussen maar in losse, informele
en tijdelijke verbanden. Daarbij is fysiek contact steeds minder van belang, zoals in de
online community’s waarin verhalen, foto’s of muziek via internet worden uitgewisseld
en bewerkt. De begeleiding voor deze groepsvormen vergt ook een andere rol dan die
van docent of dirigent. Begeleiding is dan veel meer ingevuld als een coach, sparring
partner, adviseur, netwerker, of bij­voorbeeld coördinator of facilitator. Ook in smaak en
stijl lijken veranderingen snel te gaan: muziekstijlen, mode, design, schrijvers et cetera,
wisselen elkaar snel af en dat heeft ook zijn weerslag op de kunstbeoefening. Bij ic tgerelateerde cultuurvormen gaat dit zo mogelijk nog sneller. Second Life is gestorven,
twitteren respectievelijk ontvrienden waren in 2009 het woord van het jaar en Google
Wave staat in de startblokken als volgende revolutie.
Hoe kunnen aanbieders hierop inspelen? Het particuliere segment kan dat in principe
sneller, althans, in zijn totaliteit bezien. Een particuliere saxofoondocent kan niet even
omschakelen naar iets anders als de populariteit van het instrument daalt. Ook kleinere
particuliere instellingen kunnen moei­lijker inspelen op veranderingen. Maar specialisten in nieuwe ontwikkelingen en in informele ver­banden kunnen juist wel snel nieuwe
activiteiten realiseren. Het is de vraag of en hoe particuliere instellingen respectievelijk
docenten hierin mee kunnen bewegen. Hebben zij voldoende flexibiliteit en mogelijk­
heden om het aanbod telkens te actualiseren op nieuwe ontwikkelingen, of blijven ze
zich juist profileren met een bestaand gespecialiseerd aanbod? Een andere mogelijkheid
is het nadrukke­lijker inzetten van algemenere kwaliteiten als dienstverlening en facilitaire ondersteuning, bemidde­ling, publiciteit, coachen en sparren. Het is te verwachten
dat losse, kleine en informele verbanden steeds belangrijker worden in het aanbod,
en dan is een ondersteunende en bemiddelende instantie steeds essentiëler. Zo’n rol
is echter iets dat toch eerder bij een gesubsidieerde of non-profitinstelling thuishoort:
inhoudelijk, maar ook omdat zo’n taak niet rendabel valt te exploiteren. Particuliere
aan­bieders komen het best tot hun recht in het vrije krachtenspel van vraag en aanbod,
niet gehinderd door overheidsregels of -beleid.

276

TK2_07.indd 276

7-6-2010 16:31:55

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

Geraadpleegde bronnen Cultuurnetwerk
hoofdstuk 3 en 6
Internetbronnen
www.alphenaandenrijn.nl - geraadpleegd op 14 juli 2009
www.amateurkunst-almere.nl/index.php?target=_huis_tekst - geraadpleegd op 23 juli 2009
www.antonettamoerland.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.aovinfo.nl - geraadpleegd op 21 april 2009 en 22 juli 2009
www.atelieropzolder.nl - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.ateliertheavenue.nl/ - geraadpleegd op 14 juli 2009
www.bonifaciusalphen.nl - geraadpleegd op 2 juni 2009
www.buitengewoonalphens.nl - geraadpleegd op 22 juli 2009
www.campusclownclub.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.cassiopea.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.castellumkoor.nl - geraadpleegd op 22 juli 2009
www.centrummerkaba.nl - geraadpleegd op 20 juli 2009
www.cereva.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.circocircolo.nl/ - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.circomundo.nl/ - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.circuskokopelli.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.citymusic.nl - geraadpleegd op 7 mei 2009
www.community-art.nl - geraadpleegd op 24 juli 2008
www.crea-flex.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.createpottery.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.crea.uva.nl/index.php - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.croptime.net/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.cultuurnetwerk.nl - geraadpleegd op 15 mei 2009
www.cultuurparticipatie.nl - geraadpleegd 10 juli 2009
www.cvakunst.nl - geraadpleegd 23 juli 2009
www.dancemasters.nl/ - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.dansles.com - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.deblauwehaan.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.debron.info - geraadpleegd op 7 mei 2009
www.dekleurfabriek.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.de-pionier.nl - geraadpleegd op 16 juli 2009
www.dos-alphen.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.dubinkdesign.nl - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.elckerlyc.com - geraadpleegd op 16 juli 2009
www.gang-of-6.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.ggzrijnstreek.nl - geraadpleegd op 23 juli 2009
www.gildealphenaandenrijn.nl - geraadpleegd op 16 juli 2009
277

TK2_07.indd 277

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

www.globalfit.nl - geraadpleegd op 21 juli 2009
www.groteprijsgroenehart.nl - geraadpleegd op 6 juli 2009
www.halfjewit.nl - geraadpleegd op 16 juli 2009
www.harrycools.nl/harrycools/ - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.hartdesign.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.hbo-raad.nl/component/content/article/32/437 - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.heerlen.nl/Smartsite.dws?id=38587 - geraadpleegd 23 juli 2009
www.hermakampschuur.exto.nl/gallery/page/site/3269.html - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.hetkasteel.nl - geraadpleegd op 6 juli 2009
home.hetnet.nl/~alijdrijsenbrij/sacred-dance/ - geraadpleegd op 19 juni 2009
home.tiscali.nl/rijven/monique/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.huisvooramateurkunst.keunstwurk.nl - geraadpleegd 23 juli 2009
www.ipsedebruggen.nl - geraadpleegd op 7 juli 2009
www.jaarmarktalphenaandenrijn.nl - geraadpleegd op 3 juni 2009
www.jeugdtheaterhuis.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.jeugdtheaterscholen.nl - geraadpleegd op 15 mei 2009
www.jostiband.nl - geraadpleegd op 8 mei 2009
kajman.wordpress.com/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.kiwanisalphen.nl – geraadpleegd op 3 juni 2009
www.koertkardol.nl - geraadpleegd op 3 juni 2009
www.kulturhus.nl - geraadpleegd op 15 mei 2009
www.kunstencultuurdrenthe.nl - geraadpleegd op 23 juli 2009
www.kunstfactor.nl - geraadpleegd 10 juli 2009
www.kunstinclusief.nl – geraadpleegd 6 januari 2010
www.kwatro.nl - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.lakesidefestival.nl - geraadpleegd op 6 juli 2009
www.laktheater.nl - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.leersalsadansen.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.margreetholtkamp.com - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.mariarts.nl - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.meenederland.nl - geraadpleegd op 23 juli 2009
www.minvws.nl - geraadpleegd op 14 juli 2009
www.mirjam-ouwerkerk.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.muziekcollectiefbodegraven.nl - geraadpleegd op 3 juni 2009
www.muziekschoolalphen.nl - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.orangewellnessclub.nl - geraadpleegd op 21 juli 2009
www.oranjevereniging.nl - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.ou.nl/eCache/DEF/83.html - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.parkexpressie.nl - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.parktheater.info - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.participe.nu - geraadpleegd op 14 juli 2009
www.petrajobse.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.pianolesvooriedereen.nl - geraadpleegd op 2 juni 2009
www.pkn-lichtkring.info - geraadpleegd op 8 mei 2009
278

TK2_07.indd 278

7-6-2010 16:31:55

kuns tbeoefening op de pa r tic ulier e m a r k t

www.pkn-wijkgemeente-degoedeherderkerk.nl - geraadpleegd op 7 mei 2009
www.pulppapierkunst.nl/ - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.querelle.nl - geraadpleegd op 3 juni 2009
www.salsa.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.salsa-united.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.salsaventura.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.sbv-bloemhof.nl - geraadpleegd op 16 juli 2009
www.schumann.nl/opleidingen.htm - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.simonstelling.nl - geraadpleegd op 2 juni 2009
statline.cbs.nl - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.stichtingbarre.nl - geraadpleegd op 19 juni 2009
www.stichtingdeboterbloem.nl - geraadpleegd op 16 juli 2009
www.stichtingpa.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.stichtingtheaterdetoverketel.nl - geraadpleegd op 13 juli 2009
www.storinghulp.nl/lina’s.htm - geraadpleegd op 7 mei 2009
www.studiooosterman.nl – geraadpleegd op 7 juli 2009
www.swismachine.nl/~ipse/locatie/63 - geraadpleegd op 23 juli 2009
www.theatercastellum.nl - geraadpleegd op 22 juli 2009
www.tobiasplansoen.nl - geraadpleegd op 2 juni 2009
users.skynet.be/fa304402/ - geraadpleegd op 22 juli 2009
usva.nl/ - geraadpleegd op 24 juli 2009
http://utbalphen.hyves.nl/ - geraadpleegd op 6 juli 2009
www.uu.nl/uupublish/37878main.html - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.vegdeark.nl - geraadpleegd op 8 mei 2009
www.vnpf.nl/ - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.volksuniversiteit.nl – geraadpleegd op 8 mei 2009
www.vreugdeoord.nl - geraadpleegd op 16 juli 2009
www.vriendenvanalphen.nl - geraadpleegd op 22 juli 2009
www.vu.nl/nl/over-de-vu/cultuurcentrum-griffioen/index.asp - geraadpleegd op 24 juli 2009
www.willdeheij.nl/ - geraadpleegd op 14 juli 2009
www.wolves-fotografie.nl - geraadpleegd op 10 juli 2009
www.worldpercussion.nl - geraadpleegd op 7 mei 2009
www.zimihc.nl - geraadpleegd 23 juli 2009

Interviews
Ammerlaan, G. van (scp en cnl)
Berg, E. van den, Ubert, N., artistiek leider en mevrouw Schlüter, M., zakelijk leider (stichting pa)
Bouwman, L. (Kerk- en Zalencentrum De Bron)
Breek, J. (Gemeente Alphen aan den Rijn) (Door het scp)
Broek, W. van den (Parkexpressie)
Bruin-Verburg, L. de (Jostiband)
Brummer, P. (Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn)
Café Kwatro
279

TK2_07.indd 279

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Café Under The Bridge
De Blauwe Haan (per e-mail)
Figee, G. (De Lichtkring)
Goudswaard, J.
Groene Hart Lyceum
Groene Hart Topmavo
Hassoldt, W. (De Kleurfabriek)
Hensen, P., directeur van de Bond van Nederlandse Volksuniversiteiten, 28 april 2009.
Holtkamp, M. (per e-mail)
Hortensius, J.K.
Hullenaar, M. van ‘t (per e-mail)
Jager, J. de (door scp)
Jobse, P. (per e-mail)
Keeken, W. van
Lina’s Muziekhandel
Lodder, J. (Stichting Cultuurpodium Zwammerdam)
Mulder, M. (per e-mail)
Pater, F. de
Plansoen, T.
Prez, C. de (per e-mail)
Radstake, K. (Het Kasteel) (Door scp)
Rijven, M.
Schiks, A.
Steenbergen, A. (Vrienden van de Bonifaciuskerk)
Stelling, S.
Straathof, G. (Jaarmarkt Alphen aan den Rijn) (Via de mail)
Troost, P. (Drum- en Showband Con Brio)
Verheijen, N., beleidsmedewerker vob, interview dd. 28 april 2009.
Vos, R. de (Dancemasters)
Westerman, M. (per e-mail)

280

TK2_07.indd 280

7-6-2010 16:31:55

7

Het overheidsbeleid voor de
kunstbeoefening in de vrije tijd
Fianne Konings (Bureau Konings Kunst) en Vic Veldheer (Sociaal en Cultureel
Planbureau)

7
7.1
7.2
7.3
7.3.1
7.3.2
7.3.3
7.4
7.5
7.6
7.7

Het overheidsbeleid voor de kunstbeoefening in de vrije tijd
Kunstbeoefening en overheden
Korte geschiedenis van het overheidsbeleid
Het beleid van de drie overheden
Het rijksbeleid
Het beleid van provincies
Het gemeentelijke beleid
Financiële middelen van de drie overheden
Resumé: antwoord op de drie onderzoeksvragen
Bestuurlijk perspectief
Discussiepunten

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

TK2_07.indd 281

Overzicht provinciaal beleid
Overzicht gemeentelijk beleid Utrecht, Rotterdam, Groningen
Geïnterviewde personen

281
283
285
289
291
300
306
316
318
320
322
327
343
349

7-6-2010 16:31:55

TK2_07.indd 282

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

7.1

Kunstbeoefening en overheden

In het kader van een verkenning van toekomstige ontwikkelingen in de kunstbeoefening in de vrije tijd, heeft het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (oc w)
aangegeven geïnteresseerd te zijn in de positie en rol van de drie overheden alsmede in
de eventuele rol van de markt. Dit hoofdstuk gaat over de beleidsmatige en financiële
bijdrage van de drie overheden aan de kunstbeoefening in de vrije tijd, alsmede over hun
positie en rol op dat specifieke terrein.
Op de volgende vragen zal een antwoord worden gegeven: hoe verhouden de drie
overheden zich tot elkaar waar het gaat om de ontwikkeling van beleid voor de kunst­
beoefening in de vrije tijd, waar richten die drie overheden zich op, en hoeveel geld
wordt daaraan besteed? Het cultuurbeleid in brede zin van de drie overheden komt
slechts dan aan de orde wanneer dat relevant is voor ons inzicht in het beleid dat zij
voeren voor de kunstbeoefening in de vrije tijd.
Vanuit bestuurlijk oogmerk is het relevant te weten in hoeverre het beleid van de drie
overheden, i.c. het systeem van subsidieverstrekking op elkaar aansluit. Daartoe is het
nodig na te gaan in hoeverre er een zogenoemde beleidstheorie bestaat: welke veronderstellingen hanteren beleidsmakers over het doel, de middelen en de verwachte resultaten van hun beleid? En waar drie overheden in het geding zijn, in hoeverre hanteren
de beleidsmakers op rijks-, provinciaal en gemeentelijk niveau dezelfde veronderstellingen? Meer in het algemeen is de vraag wat de verhouding is tussen de landelijke, provinciale en gemeentelijke overheid en hun ondersteunende en uitvoerende instellingen.
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is voor het terrein waarover we het hier hebben
een afbakening van taken en verantwoordelijkheden tot stand gekomen, die sindsdien
niet sterk meer is gewijzigd. Die verdeling ziet er zo uit:
De gemeente is van de drie overheden de grootste subsidieverstrekker (74%) van de kunstbeoefening in de vrije tijd en subsidieert een groot aantal verenigingen en instellingen,
zoals muziekscholen en centra voor de kunsten.
De provincie subsidieert (22%) ondersteuningsinstellingen voor amateurkunst en cultuureducatie en zorgt, soms in samenwerking met gemeenten, voor de instandhouding van
provinciale voorzieningen. Daarnaast subsidieert zij in een aantal gevallen regionale
projecten. Bijna iedere provincie (behalve Groningen) heeft een steunfunctie-instelling.
Soms is dat een gecombineerde instelling, dat wil zeggen voor zowel amateurkunst,
professionele kunst als cultuureducatie.
Het rijk ten slotte stelt zich tot doel de kwaliteit en vakmatigheid van de kunstbeoefening
te bevorderen en subsidieert (4%) daartoe landelijke organisaties die de verschillende
sectoren van de amateurkunst ondersteunen. Het rijk ondersteunt in algemene zin de
kunstbeoefening in de vrije tijd.
Voor de beantwoording van de drieledige vraagstelling zijn twee wegen bewandeld:
raadpleging van bestaande beleidsdocumenten (beleidsnota’s, begrotingen e.d.) van de
drie overheden en interviews met sleutelpersonen uit het veld.

283

TK2_07.indd 283

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

De praktijk van de kunstbeoefening in de vrije tijd speelt zich veelal op lokaal niveau af,
daarom is in het onderzoek een ruime plaats aan het gemeentelijke beleid toegekend.
Het startpunt van het onderzoek naar de beleidssamenhang is de gemeente en van daaruit is verder geredeneerd.
Aangezien het niet doenlijk is om alle 431 gemeenten (cbs januari 2010), dan wel een
representatieve steekproef van gemeenten in het onderzoek te betrekken, is op inhoudelijke gronden een selectie gemaakt van gemeenten en provincies waar interviews zijn
gehouden met sleutelpersonen. Aangezien gemeenten in hun activiteiten worden ondersteund door provincies, vond de selectie van de in het onderzoek op te nemen gemeenten plaats via de infrastructuur op provinciaal niveau. Daarvoor is gebruikgemaakt
van de informatie hierover uit de publicaties Amateurkunstbeleid ok; een handreiking voor
gemeenten (Kunstfactor en v ng 2008), Cultuureducatie, de kracht van lokaal en provinciaal beleid
(Kunstconnectie en v k v 2006), De provincies: kiezen in cultuurbeleid (Van Deijck-­Hofmeester
en Raijmakers 2005) en De provincies: kijk zo zit dat. (Van Deijck-Hofmeester et al. 2007).
Gezien de variatie in de provinciale ondersteuningsstructuur is ervoor gekozen om
alle provincies in het onderzoek te betrekken. Op inhoudelijke gronden is een aantal
provincies intensiever onderzocht. Het betreft de provincies Gelderland, Groningen en
Zuid-Holland. De keuze voor deze provincies heeft vooral te maken met het bijzondere
karakter van het beleid: de provincie Zuid-Holland met zijn Provincie Nieuwe Stijl en
Gelderland en Groningen met hun specifieke regionale aanpak. In iedere provincie zijn
twee gemeenten willekeurig gekozen. Omdat grotere gemeenten een directe relatie met
het Fonds voor Cultuurparticipatie hebben, is er op gelet een grotere en een kleinere
gemeente te kiezen (grens van 90.000 inwoners). In Groningen zijn dat de stad Groningen en Veendam, in Gelderland Tiel en Ede, in Zuid-Holland Alphen aan den Rijn, Zoetermeer en Rotterdam. Tot slot zijn op advies van sleutelfiguren ook in beperkte mate de
provincie Utrecht en Zeeland onderzocht; de stad Utrecht wegens haar bijzondere relatie
met de provincie en de provincie Zeeland wegens de bijzondere positie van het ondersteuningsinstituut, onder meer vanwege zijn bredere rol in het sociale domein en de
stabiliteit van de infrastructuur. Vanwege de bijzondere positie van de ondersteuningsinstelling in Den Haag, is die eveneens meegenomen.
Per provincie/gemeente werden interviews gehouden met de beleidsambtenaar die
amateurkunst in zijn portefeuille heeft, met de vertegenwoordiger van het provinciale
instituut en met vertegenwoordigers van gemeentelijke instellingen. Daarnaast zijn de
bevindingen in een gesprek met vier gemeenten uit het Netwerk Cultuurbeleid (voor
60.000+ gemeenten) besproken. Op landelijk niveau zijn gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van Interprovinciaal Overleg (ipo) en Vereniging Nederlandse Gemeenten (v ng), met de directie en medewerkers van het Fonds voor Cultuurparticipatie,
Kunstfactor, Kunstconnectie, Cultuurnetwerk Nederland en het Jeugdcultuurfonds, en
met de voorzitter van de Raad van Twaalf, het platform van provinciale ondersteunende
instellingen. In totaal is met 54 mensen gesproken (zie Bijlage 3).

284

TK2_07.indd 284

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

7.2

Korte geschiedenis van het overheidsbeleid

In de tweede helft van de twintigste eeuw is de overheid bezig haar eigen organisatie
tegen het licht te houden en wordt getracht het door Thorbecke ontworpen bestel van
drie bestuurslagen aan de eisen van de moderne tijd aan te passen. In die vijftig jaar
is veel gediscussieerd over de ‘reorganisatie van het openbaar bestuur’ en zijn veel
voorstellen ontwikkeld die erop gericht waren de effectiviteit en doelmatigheid van de
overheid te verbeteren en meer aansluiting te zoeken bij wat de burger beweegt. Met
name in de jaren zestig en zeventig lag het accent op verbetering van de besluitvorming
en het scheppen van mogelijkheden voor inspraak en participatie van de burger. Er is
veel tijd en energie gestoken in het ontwerpen van een nieuw bestuurlijk stelsel, maar
uiteindelijk heeft dat niet geleid tot een fundamentele aanpassing van het openbaar
bestuur (Veldheer 1994: 15-26).
Daarmee is niet gezegd dat er helemaal geen veranderingen hebben plaatsgevonden. Zo
is in de laatste 50 jaar het aantal gemeenten teruggebracht van 994 in 1960 naar 431 in
2010. Ook werden de banden tussen rijk, provincies en gemeenten herzien. Zo kregen
de provincies in de jaren tachtig in het kader van de decentralisatie van rijkstaken de
verantwoordelijkheid voor 92 muziekconsulenten, waarmee deze overheidslaag een taak
kreeg op het gebied van cultuur en school. Op overig onderwijsgebied kreeg het geen
taak.
Vanaf 1985 is drastisch gesnoeid in het aantal specifieke uitkeringen en is de positie van
de gemeente als eerste bestuurslaag versterkt door de overdracht van veel taken van de
centrale overheid. Daardoor komt de gemeente evenwel steeds meer te verkeren in de
moeizame positie van zowel medebeleidsmaker als uitvoerder van centraal vastgesteld
beleid. Ondanks het streven naar decentralisatie onder het motto ‘Decentraal wat kan,
centraal wat moet’, blijkt in de bestuurlijke praktijk toch veel centraal te moeten worden
geregeld. Het is hier niet de plaats om op deze ‘decentralisatieparadox’ in te gaan; volstaan zij met de constatering dat, hoewel er in vergelijking met een halve eeuw geleden
veel minder sprake is van een hiërarchische relatie tussen centrale en lokale overheid
(men spreekt formeel over elkaar als ‘medeoverheden’), de beleidsvrijheid van gemeenten toch sterk aan banden is gelegd. De mate van beleidsvrijheid is sterk afhankelijk van
het onderwerp: op het terrein van kunst- en cultuurbeleid is die groter dan op het terrein
van de sociale zekerheid.
Eén van de instrumenten waarmee de centrale overheid het beleid van de lokale overheid kan sturen is geld. Niet alleen is de lokale overheid financieel grotendeels afhankelijk van de centrale overheid en beschikt het zelf over weinig inkomstenbronnen, dit geld
is tevens aan een bestedingsdoel gekoppeld. Hoewel het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (bz k) er al jarenlang naar streeft om deze zogenoemde
specifieke uitkeringen zo veel mogelijk terug te dringen, bestaan er in 2009 nog 82
specifieke uitkeringen. Bovendien is er bij de laatste herziening van de Financiële verhoudingswet de zogenoemde decentralisatie-uitkering ingevoerd. Daarvan bestaan er
inmiddels 25. Deze uitkering is bedoeld voor vraagstukken waarmee een bepaalde groep
gemeenten of provincies te maken heeft of ter overbrugging van een periode waarin niet

285

TK2_07.indd 285

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

duidelijk is of en wanneer het in de algemene uitkering van het gemeente- c.q. provinciefonds wordt opgenomen (t k 2009).
De geldstroom van het Fonds voor Cultuurparticipatie naar de andere overheden is
een decentralisatie-uitkering en komt via het ministerie van bz k in het gemeente- of
provinciefonds.
Sinds de tweede helft van de vorige eeuw stimuleert de centrale overheid het beoefenen
van kunst in de vrije tijd, zij het dat de motieven van dat beleid wisselen met de tijdgeest.
Zo lezen we in de Nota Kunst en kunstbeleid uit 1976 dat vergroting van de deelname van
mensen aan de kunsten een middel is om niet alleen hun welzijn te verhogen, maar ook
hun maatschappelijke bewustwording. Het vergroten van de deelname aan cultuur in
zowel actieve als receptieve zin was één van de belangrijkste beleidsdoelstellingen in
die tijd. Later is dat standpunt verlaten en vervangen door een streven de kwaliteit van
de kunstbeoefening te bevorderen en te proberen zo veel mogelijk mensen hiervoor te
interesseren. Toen werd ook een verband gelegd tussen de – in die jaren zo genoemde
– amateurkunst en de professionele kunsten. In de notitie Kunstzinnige vorming, amateuristische kunstbeoefening en kunstbeleid (w vc 1985) staat dat die tezamen de infrastructuur
vormen ‘die nodig is voor het scheppen van een klimaat waarin kunst, in allerlei vormen
en op allerlei niveaus, niet meer is weg te denken uit het dagelijks leven’. Tegenwoordig
spreekt men ook wel van een ‘humuslaag.’ Het beleid van de centrale overheid voor
amateuristische kunstbeoefening en kunstzinnige vorming richtte zich vooral op die
samenhang, hetgeen tot uiting kwam in het subsidiëren van de centra voor kunst­zinnige
vorming in hun functie van scholingsinstelling. In genoemde notitie verwoordt de
centrale overheid ook haar ambitie de vakmatigheid en artistieke kwaliteit van de amateurkunst te bevorderen, evenals de samenhang tussen amateurkunst en kunstzinnige
vorming. Ook de samenhang tussen amateurkunst en professionele kunst is tot object
van beleid gemaakt.
Wat deze beleidsprioriteiten betreft, is er niet veel veranderd, zij het dat niet meer
gesproken wordt van ‘kunstzinnige vorming’, maar van kunsteducatie. Op dat laatste
is sinds de nota Cultuur en school intensief beleid ingezet, vanuit het idee dat het voor de
culturele vorming van kinderen goed is hen op jonge leeftijd kennis te laten maken
met de culturele verworvenheden van de mensheid. Daarmee zou een basis zijn gelegd
voor de belangstelling op latere leeftijd voor culturele en kunstzinnige uitingen, de
eerder genoemde ‘humuslaag’. Daarnaast is naar aanleiding van het advies van de Raad
voor Cultuur (2007) en het regeerakkoord ‘Samen werken, samen leven’ het Fonds voor
Cultuurparticipatie opgericht, met aandacht voor amateurkunst, cultuureducatie, volkscultuur. De Raad benadrukt in het advies de noodzaak van versterking van cultureel burgerschap. Amateurkunst is één van de manieren om de culturele bagage van de burger te
vergroten. Voor het overige zijn de hoofdlijnen van het cultuurbeleid nog steeds dezelfde
als in de jaren tachtig van de vorige eeuw. We pakken de historische draad op begin jaren
negentig, om te zien welke beleidsprioriteiten de opeenvolgende bewindslieden van
cultuur hebben geformuleerd.
Beginnen we met de Nota Cultuurbeleid 1993-1996 Investeren in cultuur van de toenmalige
minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (w vc 1993) Hedy d’Ancona. Zij wilde
286

TK2_07.indd 286

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

met haar cultuurbeleid een bijdrage leveren aan de bloei van het culturele leven in
Nederland. Haar beleidsambities waren kwaliteit en verscheidenheid. Participatiebeleid
zag zij als essentieel om deze doelstellingen te bereiken, waarvan zij hoopte dat ze een
positief effect zouden hebben op de belangstelling voor professionele kunst. ‘Het gaat
er niet primair om meer “consumenten” te verwerven, maar om een betere aansluiting
te zoeken bij wat er op de verschillende niveaus binnen de samenleving aan culturele
bedrijvigheid leeft. Zoals bij de kunstbeoefening door amateurs, waarvan eveneens een
stimulans uitgaat om kennis te nemen van wat op dat gebied op professioneel niveau
geboden wordt’ (w vc 1993: 42). Als dit in de cultuurnota van 2007 had gestaan, was niemand verbaasd geweest. Veel is er dus eigenlijk in de doelstellingen niet gewijzigd. Toch
worden in 1993 duidelijk de grenzen van de overheidsverantwoordelijkheid aangegeven.
Participatiebevordering vindt d’Ancona ‘beleidsmatig een moeilijk grijpbaar fenomeen’
(w vc 1993: 41). Aspecten als productie en distributie van cultuuruitingen en behoud van
erfgoed zijn eenvoudiger te bewerkstelligen, zo stelt zij. Rijksbeleid omtrent amateurkunst en kunsteducatie moet dan ook aanvullend en stimulerend zijn, en beperkt zich
tot activiteiten van landelijke betekenis. Het uitgangspunt is hierbij de relatie tussen
amateurkunst, kunstzinnige vorming en professionele kunsten. De minister stelt extra
geld beschikbaar en ze wil gesubsidieerde instellingen stimuleren om meer aandacht
aan nieuwe generaties te besteden.
Opmerkelijk aan de nota 1993-1996 is dat hij uitvoerig ingaat op de taken van instellingen op landelijk niveau. Zo streeft men naar instituten voor amateurkunst, voor elke
discipline één, met de volgende taken:
– stimuleren van ontwikkeling van leerplannen, lesmethoden en repertoire;
– informatie, documentatie en bibliotheek;
– deskundigheidsbevordering amateurkunst van het kader;
– stimuleren, initiëren, ondersteunen van (uitvoerende) activiteiten van landelijke
betekenis.
Voor de kunsteducatie was het Landelijk Ondersteuningsinstituut Kunstzinnige Vorming
(l ok v) werkzaam ; dat bestaat niet meer, nu is er Cultuurnetwerk Nederland. Over de
taken van dit nieuwe instituut verschillen de Raad voor Cultuur en de minister van mening. De taken die uiteindelijk worden vastgesteld zijn:
– het ontwikkelen en implementeren van kunsteducatieve leerroutes, methodieken en
lesmaterialen;
– kwaliteitsverbetering van de kunstvakken en het kunstaanbod in het onderwijs;
– Het bemiddelen, selecteren en distribueren van en informeren over een voor kunsteducatie bruikbaar aanbod;
– Het bijbrengen en ontsluiten van kennis over kunsteducatie en - bemiddeling en het
ondersteunen van beleidsondersteunend onderzoek op deze terreinen.
Minister d’Ancona had veel oog voor de amateurkunst en wat minder voor kunst­
educatie. Voor dat laatste verwijst zij naar de minister van onderwijs en wetenschappen
(w vc 1993: 182).

287

TK2_07.indd 287

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Hoe anders werd het in 1997, toen het ministerie van oc w werd gevormd: onderwijs
en cultuur onder één dak. De toenmalig staatssecretaris Aad Nuis liet er geen gras over
groeien en stelde cultuureducatie en cultuuroverdracht centraal in zijn beleid onder
de titel Pantser of ruggengraat (oc w 1996b). Hij was de grondlegger van het beleid Cultuur
en school (oc w 1996a) gericht op de samenwerking tussen scholen en culturele instellingen. De doelstelling van het cultuurbeleid was toen: ‘We moeten werken aan een
cultureel klimaat dat mensen houvast biedt en hen stimuleert om te bepalen wat van
waarde is, wat ze willen delen en wat ze willen ontdekken’ (oc w 1996: 5). Nuis zet vooral
in op onderwijs; amateurkunst heeft minder zijn aandacht. Het blijkt zelfs dat het aan
de Tweede Kamer is te danken dat Nuis amateurkunst alsnog als een (van de negen)
aandachtspunten opneemt. In de nota gaat Nuis in op de bijdrage die amateurkunst aan
sociale cohesie levert. Voorstel is de bescheiden rol in het stimuleren van de kwaliteit
van amateurkunst uit te breiden met ‘instandhouding, diversiteit en beweging’ in de
amateurkunst. Nuis vraagt ook aandacht voor de ongeorganiseerde amateurs.
In de Vervolgnotitie Cultuur en school (1999b) wordt de balans van twee jaar beleid opgemaakt
en vastgesteld, dat ‘de combinatie van centraal stimuleringsbeleid met een decentrale
projectenaanpak ertoe heeft geleid dat cultuureducatie hoog op de politieke agenda is
komen te staan’ (oc w 1999: 6). Voor de toekomst is het streven de relatie tussen scholen en culturele instellingen te versterken, stevig in te bedden in het reguliere onderwijsprogramma en ‘een omslag van aanbodgericht denken naar vraaggericht werken’
te bewerkstelligen’ (oc w 1999: 17). Veel aandacht daarin krijgt de decentrale ondersteuningsstructuur omdat van de steunfunctie-instellingen wordt verwacht dat zij die
omslag zullen maken.
De opvolger van Nuis, Rick van der Ploeg, ageert in zijn nota Cultuur als confrontatie (oc w
1999a) vooral tegen het aanbodgerichte cultuurbeleid. Op het gebied van cultuureducatie zet hij het beleid van Nuis voort, waarbij hij meer op jongeren inzet en er voor zorgt
dat jongeren een budget in de vorm van cultuurvouchers krijgen om via school in aanraking te komen met cultuur. Specifiek beleid voor de amateurkunst voert hij niet. Hij zet
in op culturele diversiteit en ‘dwingt’ instellingen meer het publiek op te zoeken, onder
meer door de wijken in te gaan.
Eén van de instrumenten is het Actieprogramma Cultuurbereik (oc w 2003) Dat programma
heeft uiteindelijk een structuur opgeleverd waarin rijk, provincie en gemeenten kunst
en cultuur projecten en aanbod voor en door diverse doelgroepen (laten) realiseren. De
opvolger van Van der Ploeg, Medy van der Laan heeft het beleid inzake Cultuur en school
en het Actieprogramma voortgezet. Hierover dadelijk meer. Tot slot is interessant dat
onder Van de Ploeg de landelijke infrastructuur is heringericht, waardoor het l ok v zich
heeft omgevormd tot het huidige Cultuurnetwerk Nederland.
In 2003 wordt Van der Ploeg opgevolgd door Van der Laan, die pleit voor autonomie en
vrijheid voor de kunsten en een ‘kwalitatief hoogwaardig cultureel leven’ van belang
acht. ‘Het is de taak van de overheid de vrijheid van de kunst te waarborgen, en er tegelijkertijd voor te zorgen dat de betekenis ervan voor de samenleving zo goed mogelijk
wordt benut.’ Van de Laan gelooft in het verbindende vermogen van kunst en cultuur
en benadrukt hierbij het belang van erfgoed. ‘Kennis van ons erfgoed draagt bij aan een
cultureel zelfbewustzijn dat onmisbaar is in een multiculturele samenleving.’ Dit ziet
288

TK2_07.indd 288

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

zij als toevoegde waarde die overheidssteun legitimeert. Cultureel zelfbewustzijn is het
uitgangspunt van haar beleid: ‘Mijn pleidooi voor een krachtig cultureel zelfbewustzijn
laat zich op drie plaatsen nader uitwerken. In de eerste plaats is het tijd voor een nieuwe
benadering van cultuur. De afgelopen jaren werd het klassieke ideaal van cultuurspreiding steeds meer opgevat als een pleidooi voor vermaatschappelijking van de cultuur.
Regels en aanwijzingen over bijvoorbeeld het bereik van specifieke doelgroepen, hebben
bijgedragen aan het beeld dat de cultuursector moet worden ingezet om maatschappelijke vraagstukken op het gebied van integratie en emancipatie op te lossen. Dat heeft
geleid tot een instrumentalistisch en voornamelijk op de instellingen gericht beleid.
Het kabinet kiest voor een omgekeerde redenering; niet het maatschappelijk bewustzijn
in cultuur, maar het culturele bewustzijn in de maatschappij moet worden vergroot.
Het gaat niet om de maatschappelijke of politieke ‘aansturing’ van het culturele leven,
alsof de sector daar vanuit een inherente zwakte behoefte aan zou hebben, maar om het
versterken van de culturele factor in de verschillende factoren van het maatschappelijk
leven. Het impliceert aandacht voor cultuur in onderwijs, de kwaliteit van de openbare
ruimte, het stedelijk investeringsklimaat en het vrijetijdsaanbod.’
Van der Laan streeft naar samenhang en wisselwerking in het cultureel leven en hecht
veel belang aan een kwalitatieve en goede spreiding van culturele functies en voorzieningen. Zij licht dit voor diverse sectoren toe, maar niet voor de amateurkunst (en
cultuureducatie). Ook in het hoofdstuk waarin zij spreekt over ‘de culturele factor in de
samenleving’, worden geen passages gewijd aan amateurkunst en cultuurparticipatie.
Zij gaat in op de creatieve industrie, cultuur als economische kracht, cultuur en media,
cultuur en ic t, enzovoort. Wel gaat zij in op het onderwerp ‘cultuur en onderwijs’. De
relatie cultuur en onderwijs wordt als vanzelfsprekend beschouwd. ‘Cultuur hoort thuis
in het hart van het onderwijs.’ Tot slot zet van der Laan in op ‘stedelijke en regionale
dynamiek’. Zij betoogt dat het een gezamenlijk belang voor gemeenten, provincies en
rijk is om het cultureel klimaat te versterken en wil uitgaan van de kracht van de stad en
regio’s. Eén van de instrumenten om dit te bewerkstelligen is de voortzetting van het
Actieplan Cultuurbereik.
Het Actieplan 2001-2004 en ook het plan voor 2005-2008 had als doel een groter en gevarieerder publiek met culturele uitingen te bereiken. Uit diverse evaluatiestudies blijkt dat
niet kon worden vastgesteld of die doelstelling landelijk gezien gehaald is (Huysmans et
al. 2005: 46; IJdens en Hitters 2005). Hoewel tussen 1999 en 2003 wel sprake is van toegenomen belangstelling voor diverse vormen van cultuur, bleek het lastig te zijn een verband te leggen met de maatregelen uit het Actieplan. Datzelfde geldt voor het gestegen
cultuurbereik in de periode van het Actieplan.
7.3

Het beleid van de drie overheden

Centraal in het onderzoek staat de vraag naar de rol en positie van de drie overheden
en naar de afstemming van hun beleid. Is dat beleid goed op elkaar afgestemd, of is er
sprake van inhoudelijke overlap (doen ze hetzelfde?) dan wel van hiaten?
Om die vragen te kunnen beantwoorden, is het 4R-model dat Paul Schnabel heeft opgesteld verhelderend, omdat het goed past op de hier summier aangeduide ontwikkelingen
289

TK2_07.indd 289

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

en op de rol van de drie overheden voor de kunstbeoefening in de vrije tijd (a z 2001). Het
4R-model staat voor Richting, Ruimte, Resultaat en Rekenschap. Het heeft het karakter
van een interactief model, waarin de overheid bijna continu, in samenspraak met andere
partijen, de eigen positie bepaalt. De overheid geeft richting aan het beleid, geeft ruimte
aan andere partijen, boekt resultaat en legt verantwoording af. De eerste R doelt op de
koers die de overheid uitzet, de ambities die zij heeft, de doelstellingen die zij formuleert
over de inrichting van de samenleving. De tweede R doelt op het feit dat de overheid niet
in haar eentje werkt en kan werken, maar ruimte geeft en laat aan individuele burgers en
maatschappelijke partijen om mee te doen en een bijdrage te leveren aan de realisering
van de doelstellingen. Ruimte geven en resultaat behalen horen bij elkaar. De derde R
doelt op het besef dat beleid vruchten moet afwerpen en effecten heeft die bedoeld zijn.
De begrotingscyclus ‘Van Beleidsbegroting Tot Beleidsverantwoording’ (v bt b) is hier de
uitdrukking van: wat leveren al die inspanningen van de overheid nu op, welke resultaten worden behaald en zijn die gewenst? De vierde R sluit hier nauw op aan: de overheid
legt verantwoording af voor het gevoerde beleid, voor de behaalde resultaten en de ingezette middelen. Over de richting van het beleid en de behaalde resultaten legt de overheid verantwoording af. Richting en rekenschap, ruimte en resultaat, die paren vormen
de kern waarom het gaat (a z 2001: 12-29).
Om het verband tussen die 4R’en te leggen, is het van belang na te gaan in hoeverre sprake is van geëxpliciteerde veronderstellingen van de beleidsmakers over de relatie tussen
doelen, middelen en resultaten van het beleid, een zogenoemde beleidstheorie. Daartoe
nemen we het beleid van de drie overheden afzonderlijk in ogenschouw en kijken naar
de samenhang. Indien de drie overheden hun beleid op elkaar willen afstemmen, is het
van belang om te zien of de richting van het beleid dezelfde is. Welke beleidsdoelstellingen formuleren de drie overheden eigenlijk? Teneinde dat te kunnen te vaststellen, is
het relevant om te zien of die doelstellingen in ‘SMART’-termen1 zijn gegoten. Naarmate
het beleid duidelijker en logischer is geformuleerd, is de kans groter dat er over doeltreffendheid van het beleid zinvolle uitspraken zijn te doen. Een doelstelling die helder is
geformuleerd, geeft aan welke resultaten je wanneer wilt bereiken. Zo kun je dus tevens
nagaan in hoeverre de drie overheden op één spoor zitten.
Wat de rol van de verschillende overheden betreft, is het onderscheid tussen systeemverantwoordelijkheid en resultaatverantwoordelijkheid relevant. Hoewel niet scherp af
te bakenen, gaat het bij het eerste type om de verantwoordelijkheid voor het functioneren van het beleidssysteem en de processen die zich in dat systeem afspelen en bij het
tweede type om andere actoren in dat systeem, die primair verantwoordelijk zijn voor
het resultaat.
Op diverse terreinen van overheidsbeleid zien we de laatste jaren die systeemverantwoordelijkheid van het rijk gestalte krijgen: de minister van bz k voor het stelsel van het
openbaar bestuur, de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (l n v) voor het
landelijk gebied, de minister van Wonen, Wijken en Integratie (w w i) voor het stelsel van
woningcorporaties, de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws) voor het
stelsel van gezondheidszorg, de minister van oc w voor het archiefstelsel, enzovoort.
Ter illustratie: de systeemverantwoordelijkheid van de minister van w w i voor het stelsel van woningcorporaties wil zeggen dat hij verantwoordelijk is en blijft voor het goed
290

TK2_07.indd 290

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

functioneren van het stelsel van corporaties (zo beslist hij wie wel en wie niet wordt
toegelaten tot het stelsel). Hij ziet het als zijn bevoegdheid om zich te bemoeien met de
effectieve inzet van het ‘maatschappelijk gebonden vermogen van woningcorporaties in
relatie tot landelijke doelen’, maar ook om in individuele gevallen in te grijpen, bijvoorbeeld wanneer sprake is van onrechtmatig handelen van een corporatie of van financiële
malversaties (t k 2005). In paragraaf 7.6 komen we hierop terug. Hier gaat het erom te
laten zien dat die systeemverantwoordelijkheid diverse vormen kent waarin de mate van
intensiteit verschilt.
Vervolgens is nagegaan welke instrumenten c.q. maatregelen zijn ingezet om die
beleidsdoelstellingen te realiseren: wet- of regelgeving, subsidieverstrekking (en dan
vooral welke soort subsidie) of ‘zachtere’, meer indirecte sturingsmechanismen zoals
faciliteren, coördineren en ondersteunen.
7.3.1 Het rijksbeleid
Minister Plasterk heeft in de nota Kunst van leven (oc w 2007) de hoofdlijnen van zijn
cultuurbeleid uiteengezet. In deze nota staan geen inhoudelijke of filosofische beschouwingen over de beweegredenen van de overheid om zich met cultuur bezig te houden,
zoals in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw nog wel werd gedaan. In de inleiding worden wel meteen vier argumenten voor het subsidiëren van cultuur genoemd:2
collectief goed, ‘merit good’, externe effecten en erfgoed. Opmerkelijk is dat deze argumentatie voor overheidsinterventies vooral is gegoten in termen die ontleend zijn aan
de economische theorie. Hieruit mag afgeleid worden dat de overheid zijn rol vooral ziet
als financier van culturele uitingen: de overheid subsidieert, zo staat het er ook letterlijk.
Het is goed om deze conclusie vast te houden voor onze verdere analyse, het financiële
perspectief blijkt belangrijk.
Naast dit financiële perspectief staat in de inleiding ook een meer inhoudelijk argument
genoemd voor overheidsinterventie, namelijk ‘het bevorderen van voldoende kritische
massa voor succesvol cultuurbeleid’, onder het motto ‘een hoge top, een brede basis’.
Om daadwerkelijk te komen tot meer excellentie, vernieuwing en participatie zal het
cultuurbeleid in de toekomst moeten uitgaan van het principe: meer geld, minder projecten. ‘Het maken van scherpe keuzes is een voorwaarde om ongekend talent een kans
te geven’ (oc w 2007: 4). In dit kader erkent de minister cultuur als waarde op zichzelf,
als autonome waarde en vanwege die erkenning formuleert hij als beleidsdoelstelling
‘zo veel mogelijk mensen in aanraking te brengen met kunst, cultureel erfgoed en media
[...]. Daarom voelt de regering zich verantwoordelijk voor een landelijke basisinfrastructuur aan culturele voorzieningen’ (oc w 2007: 4). Hier worden heel gemakkelijk en snel
twee beleidsdoelstellingen aan elkaar gekoppeld zonder dat de samenhang daartussen
duidelijk is. Aan de ene kant is het streven de deelname van de bevolking aan cultuur
in de meest brede zin zo groot mogelijk te laten zijn, aan de andere kant ziet de regering een landelijke basisinfrastructuur aan culturele voorzieningen als noodzakelijke
voorwaarde daartoe. De minister vertrouwt er kennelijk op dat indien die noodzakelijke
culturele voorzieningen aanwezig zijn, het met de cultuurparticipatie wel goed komt.
Die samenhang is er, maar er is meer voor nodig om cultuurparticipatie te bevorderen
291

TK2_07.indd 291

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

dan louter te verwachten dat de aanwezigheid van culturele voorzieningen voldoet. Later
in de nota, waar de inhoud en betekenis van die landelijke basisinfrastructuur worden
geschetst, lijkt het verband wat duidelijker: met die term geeft het rijk aan verantwoordelijk te zijn ‘voor de invulling van een aantal functies in de culturele sector, en in dit
kader instellingen subsidieert voor het uitvoeren van specifieke taken.’ (oc w 2007: 40).
Nog niet heel concreet (welke functies en welke taken?), wel gaat het om instellingen die
rechtstreeks subsidie ontvangen van het rijk. Instellingen die voor vier jaar een instellingssubsidie krijgen, instellingen die blijvend subsidie krijgen en fondsen. We komen er
straks uitvoeriger op terug.
De minister beseft dat hij concreet moet aangeven wat hij wil bereiken, want in de
notitie worden enkele thema’s verder uitgewerkt waarlangs de beleidsvorming moet
verlopen. Dit zijn feitelijk de beleidsprioriteiten van de regering: excellentie, innovatie
en e-cultuur, participatie, mooier Nederland en een sterke cultuursector. Wij beperken
ons in het vervolg tot het thema participatie.
Participatie
Onder dit kopje wordt als beleidsdoel gesteld: ‘Bevorderen dat cultuur meer mensen
bereikt’ (oc w 2007: 4). Vanuit beleidsevaluatief perspectief is deze doelstelling niet
‘smart’ geformuleerd: te abstract en te algemeen en als zodanig niet op effectiviteit te
beoordelen. Het begrip cultuur is niet gespecificeerd (alle vormen van cultuur, alleen
beeldende kunst, media, musea?); meer mensen dan wanneer: gisteren of een jaar geleden? Richten we ons op iedereen of alleen op bepaalde groepen uit de bevolking? Wat
bedoelen we met ‘het bereik’: moet de culturele voorziening actief publiek werven of
hoeven ze alleen kwalitatief hoogwaardige kunst te maken waarop de mensen vanzelf
afkomen? Kortom: deze beleidsdoelstelling is niet meer dan een bondig geformuleerde
ambitie. Wel is concreet aangegeven hoe die ambitie te realiseren: ‘Via een 10-puntenplan cultuurparticipatie met aandacht voor educatie, amateurkunst, digitalisering en
toegankelijkheid en het gratis openstellen van musea voor kinderen tot en met twaalf
jaar’ (oc w 2007: 4). Hier wordt het beleid concreter en is meer sprake van een beleidsprogramma.
Eén van die 10 punten is het uitgangspunt dat ‘iedere jongere tot 18 jaar, actief of passief, vertrouwd dient te raken met één of meer kunstvormen’ (oc w 2007: 21) Daarvoor
wordt een breed programma cultuurparticipatie ontwikkeld dat gezien kan worden als
de opvolger van zowel Cultuur en school als het Actieplan Cultuurbereik. Het Actieplan
werd in 2000 operationeel en kende dezelfde subsidiesystematiek als waarmee het Fonds
voor Cultuurparticipatie nu werkt. Het rijk, de provincies en (toen nog 30, nu 35) grote
gemeenten werkten samen aan programma’s die erop gericht waren ‘meer en nieuw
publiek te betrekken bij cultuur’. Die programma’s werden voor de helft door de desbetreffende provincie c.q. gemeente betaald, het rijk betaalde de andere helft.
In het 10-puntenplan wordt een onderscheid gemaakt in punten binnen het onderwijs,
buiten het onderwijs en rondom het onderwijs (brede school). We behandelen niet alle
tien punten, maar volstaan met de vaststelling dat in enkele punten de kunstbeoefening in de vrije tijd aan bod komt. Dat is dan vooral waar het gaat om de brede school,
292

TK2_07.indd 292

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

omdat de minister wil stimuleren dat de brede school een schakel wordt tussen school,
bibliotheek, toneelvereniging, museum en muziekschool. Hij wil via de brede school de
mogelijkheden vergroten om aan kunst- en cultuurbeoefening te doen, door de samenwerking tussen culturele instellingen en brede scholen te stimuleren.
Buiten het onderwijs wil de minister meer geld beschikbaar stellen voor amateurkunst
en volkscultuur, onder meer door ‘te investeren in de ondersteuning van talentvolle
amateurs en vrijwilligers. Ook zal ik publieksactiviteiten stimuleren die erop gericht zijn
burgers kennis te laten maken met cultureel erfgoed’ (oc w 2007: 24). Als laatste lichten
we uit het plan het streven om structurele financiering te organiseren voor projecten die
een meer divers publiek bereiken ‘en de culturele dialoog in grootstedelijke gebieden
aanjagen’ (oc w 2007: 25).
Het 10-puntenplan richt zich niet alleen op de kunstbeoefening in de vrije tijd, maar
vooral op cultuureducatie, leesbevordering, omgaan met media-uitingen, bevordering
van het historisch besef. Het beleid van de minister ter bevordering van cultuurparticipatie is dus veel breder dan alleen het stimuleren van de kunstbeoefening in de vrije tijd.
Wanneer de verschillende punten uit het plan worden vergeleken, ligt het accent vooral
op maatregelen die erop gericht zijn de jeugd in aanraking te brengen met cultuur, hen
daarin te vormen en op te voeden.
Voor de uitvoering van het 10-puntenplan is een belangrijke rol weggelegd voor het
Fonds voor Cultuurparticipatie (fcp). Dat Fonds is per 1 januari 2009 aan zijn werkzaamheden begonnen. De minister geeft het Fonds een taak ‘bij de versterking van
amateurkunst en volkscultuur’ (oc w 2007: 25) zonder concreet te zijn over de inhoud
van die taak. Het Fonds is vanuit landelijk perspectief gezien een belangrijk middel om
cultuurparticipatie te bevorderen, genoeg reden om het in de beleidsanalyse mee te
nemen.
Brede school
In het kader van de kunstbeoefening in de vrije tijd zijn twee regelingen van belang. Dit
zijn de regelingen Brede school en cultuur (2007-2009), het vervolg hierop ‘Brede school en cultuur (2009-2012)’ en de ‘Impuls Brede scholen, Sport en Cultuur en Combinatiefuncties (2008-2012)’.
De regeling Brede school en cultuur is een mogelijkheid voor brede scholen om cultuur
binnen de school handen en voeten te geven. De subsidie is maximaal 15.000 euro per
school. De Impuls Brede scholen, Sport en Cultuur is een samenwerking tussen de ministeries
van oc w en v ws, waarbij men in 2012 2250 combinatiefuncties in alle gemeenten wil
realiseren. Het aandeel hierin voor cultuur is bescheiden: 150 fte. In totaal zijn er in 2009
121 gemeenten met één of meer combinatiefunctionarissen. Daartoe behoren de G31
(Grotestedenbeleid) en de 90 overige zijn geselecteerd naar het aantal inwoners onder
18 jaar. De gemeenten hebben de regie en bepalen welke instelling(en) een combinatiefunctionaris krijgt. Er is sprake van ‘matching’ van gelden: in het eerste jaar betaalt het
rijk de functionaris voor 100%. Vanaf het tweede jaar betaalt de gemeente 60% (www.
cultuurplein.nl).

293

TK2_07.indd 293

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Het Fonds voor Cultuurparticipatie
Fondsen zijn in de wereld van het rijksbeleid al jaren een bekend fenomeen; zij vervullen
een essentiële rol bij de uitvoering van het cultuurbeleid van de rijksoverheid en vinden
hun wettelijke basis in de Wet op het specifieke cultuurbeleid. Fondsen staan dicht op de
sector en zijn goed op de hoogte van artistieke en beleidsmatige ontwikkelingen in hun
sector. Cultuurfondsen zijn zelfstandige bestuursorganen die door de minister van oc w
zijn opgericht met het doel subsidie te verstrekken aan culturele instellingen die bepaalde nader omschreven uitingen organiseren. Wie wel en wie niet subsidie krijgt is aan het
Fonds en niet aan de minister, hetgeen in lijn is met het cultuurpolitieke uitgangspunt
van Thorbecke dat ‘de overheid geen oordelaar is van kunst en wetenschap’ (1862); dat
adagium geldt nog steeds.
Met ingang van 1 januari 2009 heeft een herschikking in de wereld van de fondsen plaatsgevonden, hetgeen geresulteerd heeft in acht fondsen, namelijk voor: podiumkunsten,
film, beeldende kunst/vormgeving/bouwkunst (productie), beeldende kunst/vormgeving/erfgoed (consumptie), architectuur, letteren, promotie Nederlandse literatuur en
cultuurparticipatie. Op het Fonds voor Cultuurparticipatie (fcp) gaan we dieper in.
Het fcp besteedt zijn budget aan amateurkunstprojecten, cultuureducatie en volks­
cultuur. Voor 2009 is het totale budget 25 miljoen euro. Voor de jaren tot 2012 is jaarlijks
31 miljoen euro beschikbaar en daarvan gaat 14 miljoen euro naar provincies en gemeenten voor cultuurparticipatie. Provincies en gemeenten worden geacht eenzelfde bedrag
te investeren, het eerder genoemde matching. Bijna 5 miljoen euro per jaar gaat voor
4 jaar naar 28 instellingen. Vanaf 2010 is 4 miljoen euro beschikbaar voor de zogenoemde Plusregeling cultuurparticipatie. Ten slotte zijn er twee stimuleringsprogramma’s,
waarvoor per programma jaarlijks 2,5 en 3 miljoen euro beschikbaar is. Het ene programma (‘Er zit muziek in ieder kind’) richt zich op de bevordering van muziekeducatie
van kinderen in de leeftijd 4-12 jaar; het andere (‘Het beste van 2 werelden’) probeert
een impuls te geven aan de samenwerking van professionals en amateurs (Fonds voor
Cultuurparticipatie 2009).
In het beleidsplan 2009-2012 van het Fonds lezen we dat het als missie heeft ‘de actieve
deelname aan het culturele leven van burgers in Nederland, in al hun diversiteit, ongeacht leeftijd, herkomst, opleiding en woonplaats, te stimuleren’. Deze ‘missie’ wordt
ondersteund door twee centrale doelstellingen:
– meer mensen doen mee
– er komen betere faciliteiten (o.m. voor scholing en begeleiding, en samenwerking
met professionals).
De eerste centrale doelstelling is erop gericht de toegang tot en toegankelijkheid van
culturele uitingen mogelijk te maken; het tweede doel legt de nadruk op ontwikkeling
en kwaliteit.
De minister van oc w heeft in zijn brief aan de Tweede Kamer van 13 november 2007
de eis neergelegd dat ‘binnen het fonds regelingen op het gebied van de amateurkunst
en cultuureducatie en de samenwerking tussen gemeenten, provincies en rijk onder
één regie geplaatst moeten worden om zo de samenhang en effectiviteit te vergroten.’
(t k 2007) Dat betekent dat het Fonds regelingen dient te ontwerpen die de sectorale
294

TK2_07.indd 294

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

grenzen overschrijden, maar wat belangrijker is, het betekent dat het Fonds provinciaal
en gemeentelijk beleid op deze terreinen stimuleert. Via het subsidie-instrumentarium
kan het Fonds deze rol invullen door:
– de regeling cultuurparticipatie voor provincies en gemeenten;
– de Plusregeling cultuurparticipatie voor amateurs en culturele instellingen;
– twee nieuwe stimuleringsprogramma’s, één gericht op de samenwerking tussen professionals en amateurs, één op de stimulering van de actieve kunstbeoefening door
kinderen, in het bijzonder muziek.
De regeling voor provincies en gemeenten is al snel in werking getreden; alle provincies
en 35 gemeenten (> 90.000 inwoners) hebben eind 2008 hun programma’s voor cultuurparticipatie voor de periode 2009-2012 ter accordering ingediend bij het Fonds. Die
heeft inmiddels plaatsgevonden. Door Cultuurnetwerk Nederland zijn op verzoek van
het Fonds 44 werkplannen van provincies en gemeente geanalyseerd (Cultuurnetwerk
Nederland 2009). Uiteraard komen daarin de eerder genoemde programmalijnen van
het Fonds terug, alleen de invulling verschilt van plan tot plan. Voor het onderdeel amateurkunst zijn professionalisering en talentontwikkeling populaire thema’s. Naast de
programmalijnen noemt het Fonds ook drie thema’s: diversiteit, vernieuwing en verankering. Het thema diversiteit is in de meeste plannen vertaald in aandacht voor de jeugd,
zowel op school als buiten de school.
Relevant is nog op te merken, dat het Fonds in zijn werkwijze veel aandacht besteedt aan
het monitoren en evalueren van het beleid. Niet zozeer om achteraf rekening en verantwoording af te leggen over het gevoerde beleid, maar veeleer ter lering en verbetering
ervan. In dat kader organiseert het Fonds bijvoorbeeld twee keer per jaar een conferentie
voor gemeenten en provincies.
Bestuurlijk relevant is het uitgangspunt dat het bevorderen van cultuurparticipatie gezien wordt als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeenten, provincies en
rijk. Daarvoor is natuurlijk samenwerking nodig en het Fonds moet daarin voorzien. Dat
doet het Fonds onder andere door de financiële middelen die het verstrekt te matchen
met die van provincie en gemeente. Concreet betekent dat, dat provincies en gemeenten
eenzelfde bedrag beschikbaar stellen als het Fonds doet voor de desbetreffende provincie
of gemeente. Het Fonds stelt voor een periode van vier jaar geld beschikbaar en die zijn
flexibel in te zetten. Kijken we naar de verdeling van verantwoordelijkheden tussen de
drie overheden, dan ziet die er als volgt uit. Het rijk (en ook het Fonds) stelt de doelstellingen en kaders vast, en geeft inhoudelijk richting aan het provinciale en gemeentelijke
beleid door het stellen van prioriteiten. De provinciale en gemeentelijke overheden
geven daaraan hun eigen invulling die moet aansluiten op de lokale c.q. regionale wensen en behoeften. De vraag is natuurlijk hoe dit in de praktijk uitwerkt; dat zal duidelijk
worden wanneer we de beleidspraktijk op dit punt gaan bekijken. In het beleidsplan van
het Fonds staat dat gekozen is voor een eenvoudige samenwerkingsvorm, met beperkte
regeldruk en beperkte programma-eisen. Naar het verloop van de samenwerking tussen
het Fonds, de provincies en de gemeenten zal eveneens worden gekeken.

295

TK2_07.indd 295

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Jeugdcultuurfonds
Het Jeugdcultuurfonds is een initiatief van particulieren en bestemd voor kinderen en
jongeren van 4 tot 18 jaar, die om financiële redenen geen lid kunnen worden van een
toneelclub of lessen kunnen volgen aan een muziekschool of andere instelling voor
actieve kunstbeoefening. Het lesgeld voor de kinderen komt uit ‘het potje’ dat gemeenten bestemmen voor de bestrijding van armoede. Gemeenten die besloten hebben tot
een Jeugdcultuurfonds in hun gemeente of provincie, reserveren een deel van het geld
voor armoedebeleid voor kinderen die graag op muziek- of dansles gaan. De bijdrage van
het Jeugdcultuurfonds is maximaal 450 euro per kind per jaar. Aanvragers van dit geld
zijn professionals in bijvoorbeeld de jeugdzorg, schuldhulpverlening en het onderwijs.
In 2009 hebben zo’n 300 kinderen in drie gemeenten geld van de lokale Jeugdcultuurfondsen gehad. Nog maar weinig gemeenten hebben een Jeugdcultuurfonds ingesteld.
In 2009 werd het Jeugdcultuurfonds in Den Bosch, Alkmaar, Soest en Eindhoven operationeel, in Venlo was dat al het geval. In 2010 komen daar Amersfoort, Zeist en Utrechtse
Heuvelrug bij. In oprichting zijn Borger Odoorn, Haarlem en Zaanstad. Tot slot zijn er
twee provinciale Jeugdcultuurfondsen in oprichting bij de ondersteuningsinstelling
Kuenstwurk in Friesland en Kunstgebouw in Zuid-Holland. De provincie Utrecht heeft
een ambtenaar Jeugdcultuurfonds bij Zimihc gestationeerd.
Aanleiding voor dit fonds, dat met een startsubsidie van het ministerie van oc w en het
Fonds voor Cultuurparticipatie is ondersteund, is het beschikbaar stellen van gelden
voor de bestrijding van armoede bij kinderen (eind 2007) door de toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (sz w) Aboutaleb. Met dat geld wil
hij bereiken dat kinderen uit arme gezinnen kunnen deelnemen aan sport, cultuur en
andere activiteiten. Voor 2008 en 2009 was onder de noemer Aboutalebgelden jaarlijks
40 miljoen euro beschikbaar voor armoedebestrijding. Het Jeugdcultuurfonds heeft
hiervan 400.000 euro gekregen via de lokale Jeugdcultuurfondsen voor cultuuronderwijs voor kinderen die onder de armoedegrens leven. Voor 2010 en 2011 stelt sz w structureel respectievelijk 60 en 80 miljoen euro beschikbaar voor armoedebeleid. Hoeveel
geld naar cultuur en het lokale Jeugdcultuurfonds gaat, is afhankelijk van gemeenten.
Het is zelfs zo dat gemeenten dit geld niet hoeven te besteden aan armoedebestrijding,
omdat het geld niet gelabeld is.
Het Jeugdcultuurfonds zelf kreeg van het ministerie van oc w en de stichting doen voor
2010 een subsidie van 350.000 euro om de organisatie op te bouwen. Op termijn zou het
kunnen zijn dat de taak van het landelijke fonds zich beperkt tot fondsenwerven en communicatie. Het Jeugdcultuurfonds Nederland werft landelijk fondsen, lokaal kunnen ook
sponsors en donateurs worden aangetrokken. Op de site van het fonds staat te lezen, dat
‘het streven is om een publiek/privaat fonds te zijn met draagvlak bij overheden, burgers
en bedrijven’.
Opzet en procedure zijn identiek aan die van het Jeugdsportfonds. Kinderen tot
18 jaar, die in gezinnen leven met weinig geld, kunnen in aanmerking komen voor
onder­steuning. Het fonds betaalt contributies en benodigde attributen tot een
maximaal bedrag van 225 euro per jaar. In 2009 zijn 12.000 kinderen dankzij het
Jeugdsportfonds gaan sporten. Ouders en kinderen kunnen geen aanvraag indienen,
alleen professionals uit het onderwijs, de hulpverlening en de gezondheidzorg
296

TK2_07.indd 296

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

kunnen dat doen; zij zijn de zogenaamde intermediairs van het Jeugdsportfonds.
Het Jeugdsportfonds bestaat naast het Jeugdsportfonds Nederland uit 29 lokale en
provinciale fondsen (www.­jeugdsportfonds.nl).
Hoewel in bestuurlijk opzicht dit niet de meest doelmatige manier van organiseren is,
komt het geld uiteindelijk wel terecht bij de groep kinderen voor wie het is bestemd. Het
is een van de weinige voorbeelden waarbij welzijnsbeleid en cultuurbeleid elkaar vinden
in één beleidsinstrument, zonder discussie over de vraag of kunst en cultuur of welzijn
centraal staan.
Landelijke instellingen
De hier genoemde landelijke instellingen waarvoor het rijk zich verantwoordelijk stelt,
bestaan uit organisaties die via het Fonds worden gesubsidieerd en uit sectorinstituten.
Deze laatste ondersteunen het functioneren van de sector en hebben vijf ‘besteltaken’:
1. (inter)nationale vertegenwoordiging en promotie, 2. educatie, informatie, reflectie, 3.
toegankelijk maken van het erfgoed, 4. documentatie en archivering, 5. afstemming en
coördinatie.
Voor de amateurkunst fungeert Kunstfactor als sectorinstituut. Het richt zich op de
kunstbeoefening in de vrije tijd, buitenschools en als hobby. De organisatie bestaat
nog niet zo lang: met ingang van 1 januari 2007 is zij ontstaan uit een fusie tussen
­Theaterwerk nl , het Landelijk Centrum voor Amateurdans (l c a), de Stichting Beeldende
Amateurkunst (sba), Stichting Schrijven en Unisono (amateurmuziek). Twee jaar later is
de fusie ook fysiek een feit door het gezamenlijk betrekken van een pand in Utrecht. Wie
op zoek gaat naar de missie en taken van Kunstfactor vindt in het werkplan 2009-2012,
Kennis is kunst, vier inhoudelijke uitgangspunten en vijf besteltaken die zijn bepaald door
het ministerie van oc w. Kunstfactor heeft hierin prioriteiten aangebracht op basis van
inhoudelijke uitgangspunten: het stimuleren van artistieke en inhoudelijke ontwikkeling, het verbinden van de amateurkunst met andere sectoren, het zorgen voor een
adequate infrastructuur en het stimuleren van de kunstbeoefening op school. De vijf
besteltaken zijn hierboven genoemd; op welke wijze het stellen van prioriteiten uitwerkt
op die vijf taken, i.c. wat nu precies het verband is tussen die inhoudelijke uitgangspunten en besteltaken, is niet geheel duidelijk. Gezien de formulering van beide is het ook
niet eenvoudig om dat verband af te leiden uit het werkplan.
Voor cultuureducatie bestaat geen sectorinstituut. Cultuurnetwerk Nederland is het landelijke expertisecentrum voor cultuureducatie, maar formeel geen sectorinstituut. In de
nota van de minister wordt slechts opgemerkt dat voor sectoren waar (nog) geen sectorinstituut bestaat, ‘de aanvraagprocedure voor het vervullen van besteltaken open staat
voor instellingen die een combinatie van de genoemde taken uitvoeren’ (oc w 2007: 48).
Cultuureducatie omvat kunsteducatie, erfgoededucatie en media-educatie en alle andere
vormen van educatie waarbij cultuur als doel of middel wordt ingezet. Cultuurnetwerk
Nederland verzamelt, beheert, genereert en verspreidt alle mogelijke kennis over
cultuureducatie, maar ook over amateurkunst. Het beschouwt zichzelf als spin in het
web voor alle instellingen die zich met cultuureducatie bezighouden. Door landelijke
en regionale bijeenkomsten te organiseren, verspreidt het expertise op het gebied
van cultuureducatie en brengt het instellingen en deskundigen met elkaar in contact.
297

TK2_07.indd 297

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Zo fungeert Cultuurnetwerk als brug tussen onderwijs, overheden, het professionele
kunst- en erfgoedcircuit en de vrijetijdssector (amateurkunst en welzijn).
Uit deze taakverdeling valt af te leiden, dat kunsteducatie niet wordt ondersteund, noch
door Kunstfactor, noch door Cultuurnetwerk Nederland. Indien cultuureducatie zou
worden onderverdeeld in erfgoed-, media- en kunsteducatie, dan blijkt dat alleen die
eerste twee een sectorinstituut hebben. Erfgoed Nederland fungeert als het sectorinstituut voor cultureel erfgoed, voor media-educatie heeft het rijk onlangs een kennis- en
expertisecentrum opgericht, dat ondergebracht is bij het Instituut voor Beeld en Geluid
en ook loketten krijgt bij de openbare bibliotheken.
Tot slot is er nog Kunstconnectie. Strikt genomen geen organisatie die door het ministerie van oc w onder de landelijke steunfunctie wordt gerekend, maar wel een die aan veel
overlegfora deelneemt. Kunstconnectie behartigt de belangen van de leden, de centra
voor de kunsten, neemt stelling in het maatschappelijk debat en formuleert standpunten over actuele onderwerpen.
Kunstconnectie werd tot voor kort gesubsidieerd door het rijk. Inkomsten zijn nu afkomstig van de leden. De vereniging telt 183 leden: circa 90% van alle centra voor de kunsten,
muziekscholen en provinciale ondersteuningsinstellingen voor kunst en cultuur. Zij
noemt zichzelf een ‘kleine vereniging, ofschoon de branche toch een van de grootste in
het culturele bestel is’ (interview met Anke Weeda, voorzitter Kunstconnectie in Kunstconnected februari 2009). Kunstconnectie profileert zich graag als de brancheorganisatie voor culturele instellingen en cultureel ondernemers die professionele kunsteducatie
bieden, amateurkunstbeoefening mogelijk maken en/of kunstparticipatie bevorderen.
Feitelijk gaat het nog steeds om de centra voor de kunsten en de provinciale instellingen
die voor financiering van hun activiteiten op de overheden en niet op de markt zijn aangewezen.
Bestuurlijke verhoudingen
In de beleidsnota Kunst van leven wordt gesproken van ‘medeoverheden’ wanneer het over
provincies en gemeenten gaat (oc w 2007). Dat sluit aan bij de cultuuromslag die zich de
laatste jaren in het openbaar bestuur in Nederland heeft voorgedaan en waarin afscheid
is genomen van de meer hiërarchische opstelling van de drie overheden ten opzichte van
elkaar. Vroeger werden de verschillen in taken en bevoegdheden tussen de drie overheden benadrukt en opereerde men vanuit de bestaande hiërarchische verhouding tussen
de bestuurslagen. Over lagere overheden wordt nu niet veel meer gesproken. Gaandeweg
is, onder meer door decentralisatie vanaf de jaren zeventig, een proces op gang gekomen
waardoor de drie overheden meer gelijkwaardig aan elkaar zijn geworden. Het besef is
gegroeid dat de belangen eerder parallel dan strijdig zijn; de aanpak en oplossing van
allerlei maatschappelijke problemen waarvoor een overheidsinterventie wordt gevraagd
vergen een gezamenlijke inspanning van de drie overheden, geen afzonderlijke en niet
met elkaar samenhangende interventies. Het rijk sluit eerder een convenant met de
andere overheden dan dat het een aanwijzing geeft. Ook de ‘vernieuwing van de rijksdienst’ draagt bij aan de beeldvorming van één rijksverheid.
298

TK2_07.indd 298

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

De term medeoverheden raakt dus steeds meer in zwang en geeft aan dat de drie overheden gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de aanpak van allerlei vraagstukken.
Overleg, samenwerking, coördinatie en afstemming van beleid zijn termen die vaak
voorkomen in beleidsdocumenten van de overheid. Dat geldt ook voor de nota van de
minister. In een afzonderlijke paragraaf, met als kopje ’Bestuurlijk overleg’, benadrukt
hij het belang van samenwerking tussen rijk, steden en landsdelen. Over de inhoud van
zijn nota is overlegd met ipo en v ng. Met name de oprichting van het Fonds voor Cultuurparticipatie, waartoe de Raad voor Cultuur had geadviseerd, heeft in nauw overleg
met de andere overheden gestalte gekregen waar het ging over de taak en missie, de
reikwijdte en de werkwijze van het Fonds. Vooral op het terrein van cultuurparticipatie ziet de minister het Fonds ‘als een middel gezamenlijke doelen op het gebied van
cultuur­participatie van rijk, gemeenten en provincies te realiseren. Uit het overleg met
de andere overheden is mij duidelijk geworden dat zij grote waarde hechten aan een
gezamenlijke aanpak’ (oc w 2007: 22).
Resumerend
Het rijksbeleid voor de kunstbeoefening in de vrije tijd heeft als centrale beleidsdoelstelling zo veel mogelijk mensen in aanraking brengen met cultuur in brede zin. Het steunt
op twee pijlers: enerzijds het 10-puntenplan en het Fonds voor Cultuurparticipatie,
anderzijds de instandhouding van een landelijke basisinfrastructuur.
Gezien de abstractie van de centrale beleidsdoelstelling van het rijk en de bestuurlijke
inkadering die voor de realisering van dat doel is gekozen, is het niet mogelijk uitspraken te doen over de effectiviteit van dat beleid. Niet alleen is die doelstelling niet ‘smart’
geformuleerd, ook de instrumenten die worden ingezet hebben zo veel beleidsvrijheidsgraden dat het onmogelijk is om doel en middel verantwoord te koppelen. Bovendien
zijn er te veel spelers actief betrokken bij het realiseren van dat doel. Daardoor kan niet
ieders bijdrage apart worden beoordeeld.
Daar staat tegenover dat de overheid op het terrein van cultuur en cultuurparticipatie
een bescheiden rol vervult. Die rol is vooral voorwaardenscheppend: de overheid kan
maar beperkt invloed uitoefenen op de keuze om al dan niet actief te zijn in het beoefenen van kunst in de vrije tijd. De overheid stuurt wel het gedrag van instellingen en organisaties via het verlenen van subsidies onder bepaalde voorwaarden.
In dit verband is een kanttekening op zijn plaats bij het ‘smart’ formuleren van doelstellingen. Bij de introductie van het v bt b-beleid in 2004 is een politieke discussie gevoerd
over hoe wenselijk en noodzakelijk het is om doelen in kwantitatief meetbare termen
te gieten. Gewaarschuwd is toen voor perverse effecten van een afrekencultuur waarin
doelstellingen altijd concreet gemaakt dienen te worden met hetzij kwantitatieve hetzij
kwalitatieve indicatoren. In sommige gevallen kan worden volstaan met een waardering van het overheidsbeleid op intenties en goede bedoelingen, in andere gevallen op
de werkelijke inspanningen die de overheid heeft gedaan om een vooraf geformuleerd
resultaat te bereiken. Voor de cultuursector, waar de sturing indirect is en de sturingsinstrumenten bescheiden zijn, zou het leggen van een strenge meetlat langs het beleid
wellicht niet passend zijn. In paragraaf 7.6 komen we hierop terug.

299

TK2_07.indd 299

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Voor de verdere beleidsanalyse bij provincies en gemeenten zijn uit bovenstaande
­analyse van het rijksbeleid de volgende vragen af te leiden:
1) Welke beleidsdoelstelling cultuurparticipatie benoemen provincies en gemeenten en
in hoeverre komen die overeen met die van het rijk?
2) Welke instrumenten zetten provincie en gemeenten in en hoe werken die in de praktijk?
3) Wat is het effect van het Fonds voor Cultuurparticipatie in zijn regisseursrol? Is het
sturingsinstrument van matching van gelden effectief? Hoe verhouden zich de via
matching bekostigde projecten tot de beleidsprioriteiten van gemeenten en provincies? Hoe functioneert het door het Fonds gehanteerde samenwerkingsmodel (beperkte regeldruk, beperkte programma-eisen)?
4) De relatie tussen onderwijs en cultuur staat al sinds de nota Cultuur en school op de
beleidsagenda van alle overheden. In het kader van de kunstbeoefening in de vrije
tijd is de buitenschoolse kunsteducatie, in relatie tot de brede school, relevant. Welke
doelstellingen en instrumenten worden hiervoor geformuleerd? Is er sprake van
samenhang op dit punt in het beleid van de drie overheden?
5) Leiden de diverse doelstellingen, programma’s, instrumenten en middelen tot een
samenhangend beleid op het terrein van de kunstbeoefening in de vrije tijd?
7.3.2 Het beleid van provincies
Zoals in de inleiding is opgemerkt, is het onderzoek gericht op het beleid van provincies op het terrein van de kunstbeoefening in de vrije tijd. Alleen voor zover relevant,
is ingezoomd op andere onderdelen van het provinciale cultuurbeleid. Drie provincies
zijn intensief onderzocht: Gelderland, Groningen en Zuid-Holland. Daarnaast komt
Utrecht ter sprake vanwege de bijzondere relatie tussen stad en provincie en de provincie
Zeeland vanwege de brede reikwijdte van de steunfunctie van scoop. We beschrijven
allereerst het beleid van die drie ‘kern’-provincies, waarna we de stand van het provinciale beleid opmaken. Daarbij betrekken we voor zover mogelijk de informatie van de
andere provincies en kijken we naar de relatie tussen het provinciale en het rijksbeleid.
De provinciale beleidspraktijk
Zowel het beleid van provincies als de architectuur van de infrastructuur is divers (voor
een overzicht zie Bijlage 2). Niettemin kunnen we enkele overeenkomsten noemen.
De belangrijkste is de centrale taak die alle provincies vervullen: de ondersteuning van
amateurkunst. De wijze waarop die functie is ingevuld verschilt weliswaar per provincie,
maar in geen enkele provincie komt zij niet voor. Er zijn verschillen in organisatiegraad,
in het aantal organisaties dat een steunfunctie vervult, in de intensiteit waarmee de
functie wordt vervuld (in Groningen is er één adviseur en zijn er zes koepels) en in de
inhoud van de ondersteuning. Enkele provincies hebben zowel voor amateurkunst als
voor cultuureducatie een ondersteuningsinstelling, andere provincies hebben meer
dan één ondersteuningsinstelling voor amateurkunst. Die verschillen hebben vooral te
maken met de geschiedenis van het gebied en het beleid dat wordt gevoerd.

300

TK2_07.indd 300

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

Een tweede overeenkomst is dat over de noodzaak van cultuurparticipatie nauwelijks
discussie is: alle provincies vinden het een belangrijke beleidsdoelstelling. Die doelstelling is weliswaar niet ‘smart’ geformuleerd (de formuleringen verschillen), maar de
centrale gedachte is dezelfde: mensen in contact brengen met kunst en hun deelname
daaraan bevorderen. Men staat niet lang hierbij stil en gaat al snel over op het noemen
van maatregelen die aan de realisatie van die doelstelling moeten bijdragen. Van een
zogenoemde ‘beleidstheorie’ is geen sprake, het beleid is vooral instrumenteel van
karakter. Er lijkt – met een enkele uitzondering – grote consensus bij de provincies te
bestaan over nut en noodzaak om amateurkunst financieel te ondersteunen, maar die
blijft meestal impliciet. De beleidsdocumenten blinken niet uit in weidse bespiegelingen
over bijvoorbeeld de waarde van kunst voor de mens, maar staan vol met maatregelen,
projecten, evenementen, enzovoort.
Een derde overeenkomst is dat er in alle provincies een infrastructuur voor cultuur­
educatie is. Sinds de samenvoeging van Onderwijs en Cultuur in 1997 in het ministerie
van oc w en de introductie door de toenmalige staatsecretaris Nuis van ‘Cultuur en
School’, staat de samenwerking tussen scholen en culturele instellingen centraal. De
brede school biedt de mogelijkheid om verbinding te leggen tussen binnenschoolse
en buitenschoolse cultuureducatie en amateurkunst. De ‘Regeling versterking
cultuureducatie primair onderwijs’ van het rijk heeft hier een sturende invloed, omdat
deze leidt tot cultuureducatieplannen van scholen waarin samenwerking met culturele
instellingen wordt gezocht. Ook lokale centra voor de kunsten worden steeds meer
gevraagd hierin een rol te vervullen.
Een vierde overeenkomst is het belang dat bijna iedere provincie hecht aan regionalise­
ring, hoewel de uitwerking weer verschilt. In Groningen maakt de provincie serieus werk
van regionalisering door in samenwerking met gemeenten op bovenregionaal niveau
activiteiten te ontwikkelen. In andere provincies wordt minder werk hiervan gemaakt en
wordt het initiatief bij (samenwerkende) gemeenten gelegd. In ZuidHolland is regionale
samenwerking een complexe materie, onder meer omdat die breed wordt ingevuld.
Tot slot de rol van het Fonds voor Cultuurparticipatie. Dat Fonds is voor het rijk een
belangrijk sturingsinstrument. Die sturing verliep in de jaren 2001-2008 via het
Actieplan Cultuurbereik en sinds 1 januari 2009 via het Fonds. Het Fonds stimuleert
aanvragen van provincies voor projecten via hun systematiek van het ‘matchen’ van
gelden. Dat stuurmechanisme is sterk. Een gevolg is ook dat er meer aandacht is voor
cultuurparticipatie c.q. amateurkunst, cultuureducatie en volkscultuur. Een indirect
gevolg van dit beleid is de aandacht van provincies voor regionale samenwerking.
Regionaal beleid
Een sterke tendens bij veel provincies is regionalisering. In Gelderland heet dit
gebiedsgerichte werken Cultuurpact, in Groningen Regionale Cultuurplannen en in
Zuid-Holland werkt men in de Regionale Agenda Samenleving met bestuursovereenkomsten voor cultuurparticipatie. De provincie Utrecht spreekt in haar cultuurnota de
intentie uit de culturele netwerken en regionale cultuurmakelaars te ondersteunen. Zo
is sinds september 2009 in het kader van het Fonds voor Cultuurparticipatie een cultuurscout bij Zimihc ondergebracht, die zich op deze ondersteuning gaat richten. In Zeeland
301

TK2_07.indd 301

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

voert men net als in Gelderland regionaal Cultuurbeleid onder de naam regionale arrangementen en ook in Zeeland zijn deze cultuurbreed, alleen scoop heeft hierin geen rol.
De regionalisering lijkt een extra impuls te hebben gekregen door het Fonds Cultuurparticipatie. Veel provincies hebben de matchinggelden aangegrepen om hun kennis over
wat er in hun provincie leeft te vergroten en er meer greep op te krijgen.
Er lijkt sprake te zijn van stadia in regionalisering. In eerste instantie zijn vooral ambtenaren en cultuurscouts aan zet, die allerlei lokale plannen initiëren, met als doel de
kunstbeoefenaar steeds actiever te maken. Op den duur verwacht men dat de amateurs
zelf met ideeën en plannen komen.
In de provincies Drenthe en Friesland staat het regionale beleid nog in de kinderschoenen. In Drenthe zijn er drie regio’s die contactpersonen bij de provincie hebben voor
de terreinen ruimtelijke ordening, economie en cultuur. Friesland maakt melding van
een regioprofiel, maar geeft aan dat dit nog van de grond moet komen. Noord-Holland
beschrijft de status van het regionaal beleid als ‘in opbouw’. Ten tijde van dit onderzoek staat een ambtelijke verkenning gepland, waarbij men thema’s wil formuleren
die vertaald kunnen worden in een regionaal programma. Flevoland heeft in het kader
van het Fonds voor Cultuurparticipatie gekozen voor regio-overstijgende uitwisseling.
Er moeten vernieuwende projecten komen, die een voorbeeld zijn voor andere regio’s.
De trekker, bedenker en uitvoerder van deze regioprojecten is de provinciale steunfunctie Centrum voor Amateurkunsten Flevoland (c a f). Gemeenten of amateurs zelf kunnen
niet meedenken. Noord-Brabant noemt met betrekking tot regionalisering het beleid
voor marktplaatsen. Deze hebben hun oorsprong in cultuureducatie en bemiddelen in
het aanbod van activiteiten tussen scholen en lokale culturele instellingen. Nu worden
verenigingen ook actief gewezen op mogelijkheden in het onderwijs. Een marktplaats
is eigenlijk een coördinator die zichtbaar maakt wat voor activiteiten er zijn, verbindingen legt of bestaande initiatieven in een andere context zet. De coördinatoren zijn,
net als bij de servicepunten in Gelderland, over het algemeen verbonden aan de centra
voor de kunsten. In enkele gevallen is de coördinator verbonden aan een onderwijs- of
kunstinstelling. De provincies Overijssel en Limburg melden dat er geen actief regionaal cultuurbeleid is. In Overijssel kunnen steden die niet meedoen in het provinciale
programma cultuurparticipatie wel een aanvraag indienen wanneer zij met twee andere
gemeenten samenwerken. Tot slot Limburg. Daar worden de aanvragen voor het Fonds
voor Cultuurparticipatie door het provinciaal team Cultuurparticipatie wel in regionaal
verband besproken.
Opvallend is dat een opdracht om lokaal vast te stellen wat er gebeurt en dit te
stimuleren c.q. te verbinden vaak wordt uitbesteed aan een bemiddelaar, zoals een
cultuurscout, cultuurmakelaar of cultuurnetwerker. De onafhankelijkheid van de
tussenpersoon wordt veelvuldig benadrukt, ondanks het feit dat deze personen vaak een
werkplek bij een lokaal centrum voor de kunsten hebben. Met name Zuid-Holland viel op
door de diversiteit aan tussenpersonen. Zij maakte melding van een cultuurnetwerker,
cultuurbemiddelaar en cultuuraanjager. De provincie Utrecht heeft een cultuurscout
die cultuurmakelaars moet ondersteunen. Alleen al in twee provincies betreft het
dus vijf nieuwe functies met elk hun eigen bevoegdheden en verantwoording. Deze
302

TK2_07.indd 302

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

tussenpersonen werken niet alleen regionaal, maar ook stedelijk. Dat komt verderop aan
de orde.
Provinciale steunfunctie-instellingen ten behoeve van de kunstbeoefening in de
vrije tijd
De taak van een provinciale ondersteuningsinstelling is enerzijds in opdracht van de
provincie te werken en anderzijds het ‘doorgeefluik’ te zijn tussen landelijk en lokaal
beleid. De expert moet een steunfunctie vervullen door landelijke ontwikkelingen te
vertalen naar de lokale praktijk en de lokale partijen, zoals verenigingen en ambtenaren,
te inspireren met voorbeelden uit het land. De werkelijkheid is echter diffuser. Sleutelfiguren en ambtenaren gaven aan dat verscheidenheid overheerst: ‘Een veld waar het
je van de hoeveelheid actoren gaat duizelen,’ aldus een van de geïnterviewden. In een
poging tot verheldering, zijn hieronder de verschillen en nuances uitgewerkt. Als eerste
wordt een globale indeling van de provinciale steunfunctie-instellingen voor de amateurkunst en hun werkterreinen gegeven.
Amateurkunst:
– Utrecht: Zimihc, huis voor amateurkunst
– Flevoland: Centrum Amateurkunst Flevoland (c a f)
– Noord-Holland: De Kunst, centrum voor amateurkunst in Noord-Holland
– Gelderland: Kunst en Cultuur Gelderland (kcg)
Breder dan Amateurkunst
– Overijssel: Kunst en Cultuur Overijssel (kco)
– Zuid-Holland: Kunstgebouw
– Drenthe: Kunst & Cultuur Drenthe (K&C Drenthe)
– Friesland: Kuenstwurk
– Noord-Brabant: Kunstbalie
– Limburg: Huis voor de kunsten
Breder dan kunst en cultuur:
– Zeeland: scoop
Geen steunfunctie:
– Groningen (provinciaal theateradviseur, werkzaam bij een stedelijk centrum voor de
kunsten)
Er is niet één soort provinciale steunfunctie-instelling met een zelfde opdracht,
maar grote diversiteit waarbij instellingen elk een eigen taakgebied invullen. Alleen
op Amateurkunst richten zich de provinciale steunfunctie-instellingen van Utrecht
(Zimihc), Gelderland (kcg), Flevoland (c a f) en Noord-Holland (De Kunst). Onderling
zijn er echter grote verschillen tussen deze instellingen. Utrecht kent een steunfunctieinstelling die door zowel de stad als de provincie wordt betaald en voor de stad en de
provincie werkt: Zimihc is uniek in Nederland. Zij is de enige provinciale instelling die
303

TK2_07.indd 303

7-6-2010 16:31:55

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

repetitieruimte aanbiedt en zich op alle kunstdisciplines richt. Aan het andere eind
van het spectrum bevindt zich het Centrum voor Amateurkunst Flevoland (c a f), een
provinciale instelling die gehuisvest is bij een lokaal centrum voor de kunsten en die
zich vooral richt op de disciplines muziek, theater en dans. Gelderland kent een op de
amateurkunst gerichte provinciale steunfunctie (kcg) die met zelf verworven gelden
projecten op het terrein van de cultuureducatie mag ontwikkelen.
Steunfunctie-instellingen die de opdracht hebben zich op meer dan alleen amateurkunst
te richten, liggen in de provincie Overijssel (kco), Zuid-Holland (Kunstgebouw), Drenthe
(K&C), Friesland (Kuenstwurk), Noord-Brabant (Kunstbalie) en Limburg (Huis voor de
kunsten). Binnen deze groep bestrijkt kco het breedste terrein van kunst en cultuur van
beeldende kunst en vormgeving tot film en popmuziek. In Brabant gaat het om amateurkunst en cultuureducatie. Limburg onderscheidt zich doordat in het Huis voor de
kunsten, gericht op amateurs, professionals en cultureel erfgoed, een aantal bonden en
verenigingen samenwerken. Hoewel zij subsidie van de provincie krijgt, is het eigenlijk
geen door de provincie opgerichte steunfunctie-instelling (deze is er evenmin voor cultuureducatie). De overige drie steunfuncties zijn vergelijkbaar, omdat ze zich richten op
amateurkunst, cultuureducatie en professionele kunst. De enige steunfunctie-instelling
met een bredere taakstelling dan kunst en cultuur is scoop in de provincie Zeeland. Zij
begeeft zich ook op het sociale domein. Groningen heeft geen steunfunctie, maar wel
een provinciaal (theater)adviseur die gestationeerd is bij een stedelijk centrum voor de
kunsten en in opdracht van de provincie regionale netwerken met gemeentelijke cultuurambtenaren adviseert.
In dit kader is het ook relevant de Raad voor Twaalf te vermelden. Een door de sector
opgericht platform van en voor de zestien provinciaal werkende cultuurinstellingen. Dit
zijn hoofdzakelijk de ondersteunende instellingen die hiervoor zijn beschreven.
Gezien de raakvlakken tussen amateurkunst en kunsteducatie binnen en buiten
de school, zijn we nagegaan in hoeverre provinciale instellingen zich hiermee bezighouden. Uit onderstaand schema is af te leiden, dat slechts enkele instellingen
ondersteunende activiteiten verrichten voor de buitenschoolse kunsteducatie. Dit wordt
dan hoofdzakelijk door onderwijsondersteuners opgepakt. In sommige gevallen, met
name bij de lokale instellingen met een provinciale taak (Flevoland en Noord-Holland) is
niet altijd duidelijk of het aanbod voor de brede school een lokaal of provinciaal aanbod
is, of dat er sprake is van een gezamenlijk optrekken van lokale instelling en provincie.
De verwachting is wel dat de relatie tussen binnen- en buitenschoolse activiteiten,
alsmede tussen kunsteducatie en amateurkunst zich in de toekomst verder zal ontwikkelen. De rol van de provinciale erfgoedinstellingen is hier buiten beschouwing gelaten,
maar waarschijnlijk zullen die in de toekomst wel een rol gaan spelen.

304

TK2_07.indd 304

7-6-2010 16:31:55

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

Tabel 7.1
Provinciale instellingen amateurkunst en onderwijs
instelling

provincie

amateurkunst

onderwijs
binnenschools

Kunstbalie
Kunst & Cultuur Drenthe (K&C Drenthe)
Centrum voor Amateurkunst Flevoland (caf)

Noord-Brabant
Drenthe
Flevoland

vier gemeentelijke centra voor de kunsten in
Almere, Dronten, Emmeloord en Lelystad
Kuenstwurk
Kunst en Cultuur Gelderland (kcg)

Flevoland

Edu Art
Kunststation C
ivak
Huis voor de kunsten

Gelderland
Groningen
Groningen
Limburg

Steunpunt Cultuureducatie Limburg
Kunst en Cultuur Noord-Holland
Zes centra voor de kunsten in Alkmaar,
Den Helder, Haarlem, Hoofddorp, Hoorn
en Zaandam
Stichting De Kunst voor amateurkunst

Limburg
Noord-Holland
Noord-Holland

Noord-Holland

X

kco
Zimihc

Overijssel
Utrecht

X
X

X
X

X

X
X

X
X

X

Friesland
Gelderland

Kunst Centraal

Utrecht

scoop
Kunstgebouw

Zeeland
Zuid-Holland

X
X
X

buitenschools c.q.
brede school

X
X
X

X
X

X
X
X
X
X

X

X
X
X
X

Bron: http://www.cultuurnetwerk.nl/cultuureducatie/adressen/

Relatie provincie en rijk
Zoals hiervoor is beschreven, is de positie en rol van het fcp voor de provinciale beleidspraktijk belangrijk. Door de systematiek van matching van provinciale en rijksgelden is
het mogelijk om veel activiteiten en initiatieven te financieren binnen de inhoudelijke
keuzes die het fcp in zijn beleidsplan heeft gemaakt. Die provinciale activiteiten kunnen
hier niet allemaal worden genoemd, maar waar het om gaat is de constatering dat van
het fcp een stimulerende en sturende invloed uitgaat op de provinciale beleidspraktijk. Illustratief in dit verband is de opstelling van de provincie Zuid-Holland die, indien
het fcp geen middelen zou voteren, evenmin geld beschikbaar zou stellen, omdat zij
aan de bevordering van amateurkunst geen prioriteit geeft. Sterker nog, zij vindt dat
primair een gemeentelijke en geen provinciale taak. Deze opstelling is in lijn met de
aanbevelingen van de Interbestuurlijke Taakgroep Gemeenten-d’Hondt en de Gemengde
305

TK2_07.indd 305

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

commissie decentralisatievoorstellen provincies (commissie-Lodders). In beide rapporten is de rode draad dat de provincies zich vooral moeten toeleggen op het regionale
ruimtelijk-economische beleid en zich ten faveure van gemeenten moeten terugtrekken
uit het sociale domein. We komen hier in paragraaf 7.6 uitvoeriger op terug, wanneer
we komen te spreken over de verdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen de
drie overheden. Overigens doen beide commissies geen voorstellen op het terrein van de
kunstbeoefening in de vrije tijd.
De sturing door het fcp heeft twee kanten: de ene is dat sommige provincies de aanvraagprocedure omslachtig vinden, vooral wanneer zij zelf niet veel ambitie hebben om
een aanvraag in te dienen maar dat vooral doen vanwege het belang dat men hieraan
hecht in hun gebied. Aan de andere kant hebben we gezien dat het format van de aanvraag provincies ‘dwingt’ om hun beleid smart c.q. smarter te maken en zelf ook meer
te sturen op resultaat. Vanuit het oogpunt van beleidstransparantie is dat winst, meer
specifiek voor deze sector grote winst, omdat het besef van het behalen van resultaten
geen gemeengoed is.
Maar er is meer. In de provinciale beleidspraktijk zien we dat provincies de rijksregeling ‘Versterking cultuureducatie primair onderwijs’ ondersteunen door scholen te
stimuleren en te helpen bij het opzetten van cultuureducatieplannen. Hier is sprake van
medeoverheden die vanuit een gezamenlijk belang, het organiseren van een lesaanbod
van kunstzinnige activiteiten in het kader van de brede school, proberen scholen en
culturele instellingen te laten samenwerken. Wij hebben geen indicaties dat hier grote
knelpunten spelen. Overigens is de regeling voor de overheden afgelopen.
Resumerend kunnen we vaststellen dat provincies langs twee wegen hun algemeen
geformuleerde beleidsambitie op het terrein van cultuurparticipatie realiseren: via de
steunfunctie en via het fcp. De uitwerking vindt vaak plaats via een regionale aanpak.
Opmerkelijk hierbij is dat voor de aanvraag van de provincies bij het fcp deze gemeenten
veelal niet zijn geraadpleegd, de gemeenten met meer dan 90.000 inwoners evenmin,
want die hebben een directe relatie met het fcp.
Wat de systematiek van matching betreft zijn betrokkenen ambivalent: aan de ene kant
dwingt het provincies tot subsidiëring waar zij dat zelf niet snel gedaan zouden hebben;
aan de andere kant, zo stelde een van de geïnterviewden: ‘in tijden van bezuinigingen
zijn gematchte gelden safer.’ Gezien de verwachte bezuinigingen van de komende jaren
is dat een belangrijk, zij het indirect effect van de matchingsystematiek.
7.3.3 Het gemeentelijke beleid
We hebben in elk van de drie intensief geanalyseerde provincies twee gemeenten
onderzocht: Groningen en Veendam, Tiel en Ede, Zoetermeer en Alphen aan den Rijn.
Bovendien hebben we twee grote steden meegenomen, Rotterdam en Utrecht, de
een zonder en de ander met een beleidsrelatie met de provincie. Ook hebben we het
ondersteuningsinstituut voor amateurpodiumkunst van de gemeente Den Haag in
beschouwing genomen wegens zijn bijzondere positie in de lokale infrastructuur. Tot
slot zijn de eerste bevindingen voorgelegd aan leden van het platform gemeenteambte306

TK2_07.indd 306

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

naren kunst en cultuur, waardoor Almere, Lelystad, Emmen, Maastricht en Oss eveneens
enigszins in beeld zijn gekomen.
De informatie uit deze gemeenten gebruiken we om een beeld te schetsen van de
gemeentelijke beleidspraktijk: welke beleidsdoelstellingen zijn geformuleerd, welke
middelen zijn beschikbaar gesteld, op welke wijze krijgt de samenhang met aanpalende
beleidsterreinen gestalte, wat is de positie en rol van het fcp, welke knelpunten, overlap
of hiaten noemen de sleutelpersonen die wij gesproken hebben? In Bijlage 2 staat het
beleid van de gemeenten Utrecht, Rotterdam en Utrecht uitvoeriger beschreven.
Beleidsdoelstellingen
Voor de meeste gemeenten is de sector amateurkunst er een die ze al heel lang
subsidiëren (oc w 2007: 147-150). Ongeacht hun omvang, geven gemeenten hieraan
ongeveer hetzelfde uit, onder meer vanwege het belang van amateurverenigingen
voor de gemeenschap. Politieke partijen zullen niet snel geneigd zijn te korten op de
uitgaven voor amateurkunst: de bedragen zijn vaak klein, leggen weinig gewicht in de
‘bezuinigingsschaal’ en het kan kiezers kosten. In sociaal en politiek opzicht is er voor
het gemeentebestuur veel aan gelegen om het bloeiende verenigingsleven te blijven
koesteren.
Niet alle gemeenten blijken een uitgewerkt beleidsplan of een cultuurnota te bezitten.
Zo heeft Tiel een uitvoerige visienota voor de jaren 2007-2010, waarin de bevordering
van cultuurparticipatie en cultuureducatie centraal staat. De nota van Ede gaat over de
periode 2005-2009; een nieuwe nota wordt na de gemeenteraadsverkiezingen van maart
2010 opgesteld. Ditzelfde geldt voor Alphen aan den Rijn. Zoetermeer heeft het de afgelopen jaren zonder een cultuurnota gedaan en heeft sinds kort de uitwerkingsnotitie
cultuurbeleid 2010-2013. De gemeente Veendam zit nog zonder recente cultuurnota; de
laatste stamt uit 2003 en was gericht op de realisatie van een culturele accommodatie
met lokale culturele partners.
Het subsidiëren van amateurkunst in Zoetermeer is dus ‘beleidsarm’ geschied, zonder
expliciete beleidsvisie. In de praktijk blijkt de bibliotheek een centrale rol te spelen
in projecten waarin samenwerking tussen culturele instellingen en scholen tot stand
kwam. Die rol van de bibliotheek dateert uit de twee periodes van het Actieplan Cultuurbereik en wordt in de komende periode van het fcp gecontinueerd.
In de cultuurnota’s zien we eigenlijk eenzelfde beeld als bij rijk en provincies: de formulering in algemene termen van het streven meer mensen in contact te brengen dan wel
te laten meedoen aan kunst, waarna meestal prioriteiten worden gesteld en concrete
beleidsinitiatieven en maatregelen worden genoemd. Ook verbijzondering van de algemene doelstelling, de bevordering van cultuurparticipatie zien we vaak terug: aandacht
voor de jeugd of alle jongeren van 12 jaar en ouder, voor mensen met minder inkomen,
voor mensen met beperkingen, voor niet-westerse migranten en hun kinderen (Tiel).
Andere gemeenten leggen het accent op bijvoorbeeld versterking van de relatie amateurkunst en kunsteducatie. Het is niet doenlijk om de gemeentelijke beleidsvariëteit te
schetsen, we beperken ons tot enkele overeenkomsten en verschillen.

307

TK2_07.indd 307

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Gemeenten zijn evenals de provincie subsidieverlener en voorwaardenschepper. Zo
ziet de gemeente Oss zichzelf vooral als ‘facilitator en stimulator’ en concentreert zich
daarom op de infrastructuur voor cultuurparticipatie en cultuureducatie, actieve en passieve culturele ontwikkeling, maar ook op evenementen en optredens. Men formuleert
het zo:
Als zich nieuwe culturele amateurorganisaties aandienen, met een duurzaam karakter, die een
verrijking vormen op de bestaande organisaties en iets nieuws bieden op het bestaande aanbod worden zij bij de ontwikkeling van de voorjaarsnota aangeboden als offerte ter integrale
afweging.
Los van de wat cryptische formulering, kiest de gemeente uitdrukkelijk voor vernieuwing; meer van het bestaande wordt niet gehonoreerd. Dat past in het bestaande aanbod
van culturele voorzieningen, volgens de gemeente een bloeiende sector met een brede
en hoogwaardige basis. Daarnaast wil het gemeentebestuur een impuls geven aan de
kwaliteit van het aanbod van de voorzieningen en heeft het een zogenoemde podiumbonus ingesteld die het mogelijk maakt dat producties in grotere zalen worden gespeeld.
Andere gemeenten, zoals Veendam en Alphen aan den Rijn, proberen voorwaarden te
scheppen voor het realiseren van meer voorzieningen. Veendam heeft een culturele
accommodatie gerealiseerd waarin diverse culturele partners huizen. In Alphen aan den
Rijn heeft men een theaterzaal en een kunsteducatieve instelling gerealiseerd. Zoetermeer is evenals Den Haag bezig met de ontwikkeling van een amateurtheater.
Het beleid omtrent kunstbeoefening in de vrije tijd van Alphen aan den Rijn
Cultuureducatie en cultuurparticipatie
Alphen aan den Rijn heeft nog geen cultuurnota 2009-2012, omdat er maart
2010 gemeenteraadsverkiezingen zijn en het college dan wijzigt. Wel zijn het
collegeprogramma 2006-2010, Samenleven in de complete stad, en de cultuurnota
2006-2009, Doen, meedoen en beleven, verschenen. In beide wordt amateurkunst als
beleidsprioriteit genoemd. Cultuureducatie wordt eveneens in beide nota’s genoemd en
komt vooral in de cultuurnota uitvoerig aan de orde: ‘We willen de deelname aan kunst
en cultuur verder vergroten en daarbij de nadruk leggen op de amateurkunstbeoefening.
Daarom streven wij ook naar een breed cultuuraanbod dat voor de verschillende
doelgroepen goed toegankelijk is’ (Collegeprogramma Alphen aan den Rijn 2006-2010).
In de cultuurnota wordt gesteld dat cultuur mensen rijker maakt, mensen verbindt,
een manier is om integratie, participatie en emancipatie te bewerkstelligen en dat
het een bijdrage levert aan de identiteit en imago van Alphen aan den Rijn. Kunst- en
cultuureducatie worden als eerste speerpunt genoemd om dit te realiseren. Sinds
2006 huisvest De Kunstverdieping naast de kunstuitleen, de stadsgalerie en de galerie
van een Alphens kunstenaarscollectief, de afdeling kunsteducatie van de gemeente.
De medewerker van deze afdeling is, in samenwerking met educatieve medewerkers
van andere Alphense culturele instellingen, verantwoordelijk voor de realisatie van
cultuureducatieprojecten voor het primair en voortgezet onderwijs.

308

TK2_07.indd 308

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

Een ander speerpunt is cultuurparticipatie. Hieronder valt de subsidie voor verenigingen
(georganiseerde amateurkunst), aandacht voor amateurkunst buiten verenigingen
en aanbod voor minderheidsgroeperingen. Voor amateurkunst buiten verenigingen
wordt in de cultuurnota aangegeven dat men aansluit bij wijkgerichte projecten. Deze
aanpak wordt betaald uit is v-budgetten (Investering Stedelijke Vernieuwing). Dit
gebeurt tot op heden in beperkte mate voor incidentele activiteiten. Tot slot wordt de
intentie uitgesproken om productafspraken met culturele instellingen aan te scherpen
om meer aanbod voor minderheidsgroeperingen te bewerkstelligen. Tot op heden
is echter geen gericht beleid gevoerd en onderneemt de gemeente geen actie om dit
beleidsvoornemen uit te voeren.
Soorten subsidie amateurkunst
Voor amateurkunst zijn er drie subsidies: basissubsidie, activiteitensubsidie en
incidentele subsidie. De basissubsidie richt zich op de instandhouding van verenigingen.
Ongeveer twintig verenigingen, veelal koren, ontvangen rond de 750 euro per jaar.
Het totale budget is 15.000 euro. Het activiteitenbudget richt zich op de subsidie van
activiteiten die continuïteit geven aan een vereniging. Ook hier betreft het totale budget
15.000 euro. De incidentele subsidie tot slot, richt zich op bijzondere aanvragen. Het
budget is groter, zo’n 40.000 euro, maar niet alleen voor cultuur bestemd. Ook projecten
vanuit welzijn en ouderen kunnen een beroep hierop doen. In 2009 is ongeveer 15.000
van het budget besteed aan een theater dat vijf avonden beschikbaar is voor amateurs.
Voor drie avonden was er ook budget voor regie en communicatie en zijn 200 kaarten
beschikbaar gesteld voor ouderen die een voorstelling willen bijwonen.
Rijnstreekberaad
Alphen aan den Rijn valt met de gemeenten Nieuwkoop, Rijnwoude en Kaag en
Braassem onder het Rijnstreekberaad. In dit regionale overleg wordt ook inhoud
gegeven aan de provinciaal vastgestelde Regionale Agenda Samenleving (r a s). Voor
cultuur is 150.000 euro gematcht door gemeenten, provincie en rijk (Fonds voor
Cultuurparticipatie). In de Rijnstreek wordt vooral ingezet op ontsluiting van het lokale
aanbod voor het onderwijs. De Alphense instelling De Kunstverdieping (afdeling
kunsteducatie) en de Openbare bibliotheek Alphen aan den Rijn hebben de opdracht
gekregen om dit te realiseren. Dit lokale kunstmenu moet op termijn het provinciaal
gerealiseerde kunstmenu vervangen.
Relatie met instellingen
De instellingen die van betekenis zijn voor kunstbeoefening in de vrije tijd en
subsidie van de gemeente ontvangen zijn: Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn,
Jeugdtheaterhuis en Parkexpressie (het centrum voor de kunsten) , de Openbare
Bibliotheek Alphen aan den Rijn (in samenwerking met de Volksuniversiteit Alphen aan
den Rijn) en poppodium Het Kasteel.

Instrumenten en middelen
Volgens het meest recente cijfer van het cbs hebben gemeenten in 2007 39 miljoen euro
uitgegeven aan amateurkunst (cbs 2009). Alle gemeenten hebben een subsidiebeleid
voor amateurkunst, verschillen zien we slechts in het soort subsidie en in de benaming.
309

TK2_07.indd 309

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Over het algemeen kan men in elke gemeente een basissubsidie, ook wel waarderingssubsidie genoemd, aanvragen. Dit is een subsidie voor verenigingen waarbij een
prestatie wordt verwacht, zoals een á twee keer per jaar een optreden. Onderwerp van
discussie is vaak welk percentage van de leden moet komen uit de gemeente waar de vereniging zijn basis heeft. Een andere subsidie is de activiteitensubsidie (Tiel, Alphen aan
den Rijn, Almere, Oss en Utrecht), die kan worden aangevraagd voor specifieke activiteiten. Ook kwamen wij nog huursubsidie tegen, ook wel eens cultureel tarief genoemd,
waarbij amateurs een korting krijgen op de huur en techniek van een zaal (Groningen,
Zoetermeer en Utrecht). Verder zijn er projectsubsidies (Alphen aan den Rijn, Zoetermeer), investeringsubsidies (Groningen, Lelystad), incidentele subsidies (Alphen aan den
Rijn en Rotterdam) en een subsidie voor deskundigheidsbevordering. Het geld van het
fcp zetten gemeenten in als subsidieregeling waarop amateurs en/of verenigingen een
beroep kunnen doen (Emmen, Veendam en Utrecht).
In de ene gemeente kan een vereniging een bedrag per lid aanvragen, in een andere
gemeente kan een vereniging ook een bijdrage vragen voor instrumenten, uniformen of
oefenruimte.
Het type subsidie verschilt dus nogal per gemeente. Het verstrekken van subsidie is
weliswaar de algemene noemer waarop gemeenten de kunstbeoefening in de vrije tijd
stimuleren, maar het object van het subsidie kan verschillen. Zo geven sommige gemeenten (Emmen en Lelystad bijvoorbeeld) uitsluitend projectsubsidies, waar andere
gemeenten ook activiteiten van verenigingen subsidiëren, of bepaalde evenementen
(festivals e.d.), en in de exploitatie van gebouwen een financiële bijdrage leveren (Almere
en Oss bijvoorbeeld). De keuze voor een type subsidie hangt niet alleen af van het aanbod aan activiteiten en de aanwezigheid van voorzieningen als theater en poppodia.
Die keuze wordt ook bepaald door de wijze waarop de gemeente het meest effectief
denkt te kunnen zijn met het inzetten van het subsidie-instrument. Dat laatste is uitdrukkelijke een politieke keuze van het gemeentebestuur. Zo heeft de gemeente Oss 51
amateurkunstverenigingen die samen jaarlijks 245.000 euro subsidie krijgen. Dat is niet
veel in vergelijking met bijvoorbeeld de bibliotheek (€ 2.1 miljoen), het centrum voor de
kunsten (€ 1,1 miljoen) en het theater (€ 1,3 miljoen), terwijl er wel veel activiteiten zijn.
Bovendien vinden veel activiteiten in ongeorganiseerd verband plaats, waar dus geen
gemeentegeld naar toe gaat.
Naar eigen zeggen besteedt de gemeente Zoetermeer niet veel geld aan amateurkunst.
Er zijn enkele hafabra’s, een toneelvereniging en een koor die subsidie aanvragen, maar
de algemene indruk is dat veel verenigingen geen aanvraag indienen. Verder is er incidenteel geld voor projecten en festivals. Wel financiert de gemeente voor een kleine 4
miljoen een bibliotheek en voor ruim 2 miljoen euro een centrum Kunst en Cultuur dat
onderdak biedt aan vier kunstscholen die brede cursussen amateurkunst en opleidingen
voor vrijetijdskunstenaar aanbieden. Op de begroting valt dit onder het Centrum onder
cultuureducatie.
Deze verhouding in bedragen komt in veel gemeenten voor: een relatief laag bedrag voor
de kunstbeoefening in de vrije tijd en relatief hoge bedragen voor een bibliotheek, centrum voor de kunsten en muziekschool.
310

TK2_07.indd 310

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

Stedelijk beleid
Het stedelijk beleid op het gebied van amateurkunst illustreren wij aan de hand van Rotterdam en de stad Utrecht. Opvallend verschil tussen beide is dat de stad Utrecht een
gespreks- en samenwerkingspartner is voor de provincie. In Rotterdam is geen enkel
contact tussen provincie en gemeente. De Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur
heeft hier in 2008 een ongevraagd advies over geschreven onder de titel Halen, brengen en
inspireren. Over de culturele samenwerking van de provincie Zuid-Holland en de gemeente Rotterdam.
Dit advies beperkte zich overigens niet tot amateurkunst en cultuurparticipatie. Het is
overigens eerder regel dan uitzondering dat provincies met hun steden geen relatie op
het gebied van cultuur hebben.
De grootste winst voor de samenwerking tussen stad en provincie Utrecht is de realisatie
van Zimihc, de stedelijke en provinciale ondersteuner voor amateurkunst. Consulenten
worden door de provincie betaald, overhead en exploitatie door de stad. Naast inhoudelijke heeft het ook financiële voordelen. Utrecht valt verder op door haar opbouw van
subsidies waardoor ‘nieuwkomers’ een mogelijkheid krijgen het subsidiesysteem in te
komen. Recent onderzoek bevestigt dat (Ranshuysen 2009). ‘Dankzij investeringen in
het kader van de subsidieregeling Amateurkunst of Cultuurbereik is de amateurkunstsector in Utrecht uitgegroeid van een voornamelijk op het traditionele verenigingsleven
georiënteerde sector naar een zeer diverse sector. Ook voor talenten en geïnteresseerden
zijn diverse plekken in de stad waar zij zich kunnen ontwikkelen’ (Ranshuysen 2009: 28).
Sinds 2005 bestaat in Den Haag Culturalis, een stedelijke ondersteuningsinstelling voor
de bevordering van cultuurparticipatie, in het bijzonder van de amateurpodiumkunst.
Dit is ontstaan op initiatief van de gemeente, nadat het Centrum voor de Amateurkunst
en het Volksbuurtmuseum een negatief subsidieadvies hadden gekregen. De gemeen­
te financiert deze organisatie en het Fonds 1818 geeft een financiële bijdra­ge. Culturalis
heeft vijf taken: scouten, faciliteren, begeleiden, presenteren en promoten van de
Haagse amateurpodiumkunsten. Zij ondersteunt, begeleidt en adviseert op organisatorisch en inhoudelijk terrein amateurverenigingen en groepen die daarom vragen.
Het jaar­verslag 2008 spreekt niet alleen over bestaande groepen, maar benadrukt dat
‘maar liefst 22 geheel nieuwe groepen en initiatieven Culturalis hebben benaderd voor
begeleiding en advies. Hierdoor vinden binnen de amateurpodiumkunsten belangrijke
vernieuwingen plaats in stijlen en in disciplines’.
In oktober 2009 is in de Schilderswijk een theater geopend op de plaats waar vroeger
het Volksbuurtmuseum was gehuisvest: Culturalis Theater. Een laagdrempelig gebouw
waar producties van amateurpodiumkunstenaars worden gemaakt en getoond op het
gebied van muziek, dans en toneel. Het heeft twee zalen, drie repetitieruimten, een
opnamestudio, een multimediawerkplaats, een decoratelier en een kostuumatelier.
Culturalis beschikt over een budget van ruim 3,2 miljoen euro. Er zijn basissubsidies,
­uitvoeringssubsidies, projectsubsidies, en er is een fonds voor nieuwe initiatieven
en scholing op maat, een aanbod voor amateurgroepen die aan de kwaliteit en veel­
zijdigheid van hun spel willen werken. Via Culturalis gaat 1 miljoen euro van de gemeente naar de kunstbeoefenaar, 700.000 euro is voor het beheer van het theater,

311

TK2_07.indd 311

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

150.000 euro is programmageld van het fcp en 1,4 miljoen euro is voor de instand­
houding van de bestaande verenigingen. Het Fonds 1818 draagt jaarlijks 170.00 euro bij
aan het programmabudget.
Twee zaken zijn opmerkelijk: de begeleiding van veel projecten wordt gedaan door
professionele kunstenaars. Culturalis geeft aan die samenwerking handen en voeten
en weet te bereiken dat professionals dit ‘om-niet’ doen. In de tweede plaats weet
Culturalis de Nederlanders van niet-westerse komaf goed te bereiken. Allochtone
groepen zijn heel actief. Een dergelijk ondersteuningsinstituut met die invloed is uniek
in stedelijk Nederland.

Gemeentelijk gesubsidieerde instellingen
Afhankelijk van de definitie zijn er tussen 180 en 250 centra voor de kunsten (zie
hoofdstuk 3). Zij hebben een groot bereik. De instellingen zijn gespecialiseerd in het
aanbieden van cursussen en lessen in diverse kunstrichtingen door professionele
docenten. De centra werken vooral lokaal en regionaal. Er zijn muziekscholen, creativiteitscentra en steeds meer combinaties van deze twee. De meeste instellingen worden
gesubsidieerd door gemeenten , sommige op basis van afspraken tussen verschillende
gemeenten (‘gemeenschappelijke regeling’). In feite is hier sprake van een basisvoorziening, een mogelijkheid voor burgers om gebruik te maken van een cursusaanbod in
verschillende kunstdisciplines.
Een groot deel van deze centra verzorgt ook een aanbod voor onderwijs. Dit is te danken
aan het rijksbeleid op het gebied van cultuureducatie. Gemeenten vragen centra voor
de kunsten om in samenwerking met andere lokale instellingen een aanbod voor de
scholen te ontwikkelen en hierin een coördinerende rol te spelen. Gemeenten zien dat
beide beleidsterreinen inhoudelijk steeds meer samenhang vertonen en proberen dat
bestuurlijk te ondersteunen. Hiermee krijgt het beleid op het gebied van cultuureducatie
en kunstbeoefening meer samenhang.
Fonds voor Cultuurparticipatie
Een aantal van de onderzochte gemeenten krijgt direct subsidie van het fcp: Rotterdam,
Utrecht, Groningen, Ede, Zoetermeer, Emmen en Almere. Voor het aanvragen van een
bijdrage van het fcp moeten de gemeenten een beleidsplan opstellen waaraan bepaalde
voorwaarden zijn gesteld: een visie op cultuurparticipatie, een s wo t-analyse, de doelstellingen moeten meetbaar zijn via monitoren en evaluatie. Uit het onderzoek van
Cultuurnetwerk naar 44 plannen blijkt dat in alle plannen aandacht is besteed aan deze
beleidcyclus, maar ‘dat in bijna de helft van de plannen onderdelen van deze cyclus lijken
te ontbreken’ (Cultuurnetwerk Nederland 2009: 30). In bijna 30% van de plannen is de
‘relatie tussen de resultaten uit de s wo t-analyse en het beleid voor de komende vier jaar
erg beperkt uitgewerkt of toegelicht’ (Cultuurnetwerk Nederland 2009: 33). Duidelijk is
dat gemeenten trachten te voldoen aan de eisen die het fcp aan de aanvraag stelt, maar
dat dit niet gemakkelijk is. Zo zien we dat in het kader van de geformuleerde doelstelling ‘zo veel mogelijk mensen doen mee’ gemeenten de aantallen noch de doelgroep
omschrijven. Soms zijn doelen wel in meetbare termen gesteld, maar is niet aangegeven
312

TK2_07.indd 312

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

hoe en wanneer die gemeten zullen worden. Wat we ook zien, is dat de participatiedoelstelling gekoppeld is aan de realisatie van projecten, bijvoorbeeld minimaal twee
per jaar, zonder oog voor het aantal deelnemers. Met andere woorden, gemeenten zijn
nog niet gewend aan de voorwaarden van het fcp-format. Een ander probleem is dat
gemeenten vaak geld moeten vrijmaken om te kunnen koppelen aan geld dat zij van het
fcp krijgen. Die koppeling is een eis van het fcp.
Belangrijkste conclusie met betrekking tot deze fcp-gemeenten is dat zij, een uitzondering daargelaten (Emmen), geen overleg hebben gevoerd met hun provincie over elkaars
aanvragen. Over een eventuele regionale functie die de gemeente in het provinciale
beleid kan vervullen is dus niet overlegd. Dit werd ook geconstateerd door Cultuurnetwerk met de melding dat slechts 10 van de 44 (goedgekeurde) aanvragers het veld heeft
geconsulteerd. Het gaat dan om instellingen en verenigingen. (Cultuurnetwerk Nederland 2009: 31).
Relatie gemeente-provincie
Over de relatie tussen provincie en gemeenten staat het een en ander in de cultuurnota’s
van beide organen. Zij benoemen elkaars beleid en provincies benoemen wat zij voor
gemeenten willen betekenen. Toch kwam bij onze rondgang de vraag op: wie werkt
voor wie? Is provinciaal beleid er om het gemeentelijke beleid te ondersteunen of wordt
met gemeentelijk beleid het provinciale beleid gerealiseerd? Het antwoord is voor ons
niet helder. De relatie tussen gemeenten en provincie speelt zich vaak in regionaal
verband af. Zo ontmoeten gemeenten in Groningen elkaar in ambtelijke werkgroepen
in het kader van Regionale Cultuurplannen en gemeenten in Zuid-Holland in r a sverband (Regionale Agenda Samenwerking). Waar gemeenteambtenaren in Groningen
helemaal hun draai hebben gevonden in het realiseren van regionale projecten, zijn de
ambtenaren in Zuid-Holland nog wat onwennig. Zo bleek de ‘checklist’ van de provincie
Zuid-Holland voor een regionale aanvraag in het kader van het fcp omvangrijker dan
het format van het fcp voor de provincie. In Groningen lijkt men zijn weg wel te hebben
gevonden bij de beoordeling van aanvragen van amateurs en probeert men nu aan het
ambtelijke en bestuurlijke overleg meer inhoudelijk vorm te geven.
Zoals hiervoor bij onder meer Rotterdam naar voren kwam, is de relatie tussen de grote
steden en hun provincie geen vanzelfsprekendheid. Een gevolg is dat middelen niet worden gebundeld en in regionaal beleid de voorzieningen in de steden geen rol spelen.
Brede school
In de meeste gemeenten staat cultuureducatie in en om de school hoog op de agenda.
Startpunt voor deze ontwikkeling vormt de notitie Cultuur en school van voormalig staatssecretaris Nuis, die de samenwerking tussen scholen en culturele instellingen centraal
heeft gesteld. Bewindslieden na Nuis hebben dat beleid voortgezet. Ook het vak Culturele en Kunstvorming (ck v) in het voortgezet onderwijs heeft een belangrijke bijdrage
geleverd aan de kunstzinnige vorming van de jeugd.

313

TK2_07.indd 313

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Nieuwe functionarissen
In de meeste gemeenten is in het kader van de kunstbeoefening van kinderen aandacht
voor ouders die het lesgeld, de contributie of de attributen niet kunnen betalen. In Venlo
is de combinatiefunctionaris tevens penningmeester van het lokale jeugdcultuurfonds.
Hoewel niet iedere gemeente dezelfde invulling geeft aan de inhoud van deze functie,
blijkt de combinatiefunctionaris vaak een bruggenbouwer tussen amateurkunst en
onderwijs. In onze gesprekken is deze figuur weinig ter sprake gekomen; het is een
nieuw fenomeen waarmee nog weinig ervaring is opgedaan.
Afhankelijk hoe hij zijn functie invult, zijn meer relaties te leggen. Zo probeert de combinatiefunctionaris professionele organisaties te bewegen binnenschoolse activiteiten
te verzorgen en als coach te fungeren voor amateurverenigingen die de buitenschoolse
activiteiten voor hun rekening nemen. In het kader van de brede school is ook aandacht
voor de relatie tussen sport en cultuur. De regeling ‘Impuls brede school, sport en cultuur’ steunt gemeenten die een combinatiefunctionaris willen aanstellen.
Dan is er nog de regeling ‘Versterking cultuureducatie primair onderwijs’ die de relatie
tussen amateurkunst en kunsteducatie legt en die scholen stimuleert cultuureducatieve
plannen op te stellen. Ook hier zien we de een rol voor de combinatiefunctionaris die
probeert de relatie tussen scholen en amateurverenigingen inhoud te geven door die
laatste te bewegen naschoolse activiteiten voor basisscholen te ontwikkelen.
Sinds 2001 kennen we in Nederland een nieuw fenomeen: de cultuurscout. Nederland
telt er volgens het Landelijk Platform Cultuuraanjagers nu zo’n 25. Den Bosch was de
eerste gemeente die naar aanleiding van het Actieplan Cultuurbereik deze functionaris
heeft aangesteld. Hoewel niet overal hetzelfde ingevuld, is de taak de cultuurscout om
‘het gat tussen vraag en aanbod te verkleinen en om de culturele functie in een gemeente te versterken. De achterliggende reden voor een gemeente is meestal het vergroten
van cultuurparticipatie of het bevorderen van sociale cohesie’ (Warmenhoven in: Van
Hoeflaken (2009). Dat laatste is de voornaamste reden voor bijvoorbeeld Lelystad en
Rotterdam om een cultuurscout aan te stellen. Tilburg zet meer in op vernieuwing en
het organiseren van grote evenementen, hoewel ook hier sociale cohesie een rol speelt.
In Den Bosch richt men zich vooral op samenwerking tussen culturele instellingen en
het vergroten van cultuurparticipatie; op Goeree-Overflakkee is cultuureducatie een
beweegreden, iets wat in Rotterdam uitdrukkelijk niet gedaan is. Leiden kiest voor een
‘cultuurmakelaar’, ondergebracht bij een onafhankelijk cultuurfonds dat is gefinancierd
door de gemeente: Fonds 1818 en de Kamer van Koophandel. Hier gaat het niet zozeer om
de bevordering van sociale cohesie, maar veeleer om versterking van de culturele sector
als geheel, onder meer door externe partners te verleiden geld beschikbaar te stellen
voor het cultuurbudget. In Rotterdam zijn cultuurscouts in deelgemeenten werkzaam
om culturele activiteiten zichtbaar te maken en waar mogelijk verbindingen te leggen
met andere activiteiten of initiatieven. In Lelystad legt de cultuurscout zich evenals in
Rotterdam toe op de wijken (hierbij wordt ook de naam community art gebruikt); er is
een cultureel intendant om de georganiseerde amateurkunst te ondersteunen en een
cultuurmakelaar voor het aanbod voor de brede school. De cultuurscouts hebben een
platform opgericht, www.hetvertrek.nl,dat is voortgekomen uit de behoefte om kennis
uit te wisselen en deskundigheid te bevorderen.
314

TK2_07.indd 314

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

Wat deze functionarissen gemeen hebben, is dat zij niet vanuit het stadhuis werken,
maar vanuit andere locaties in de stad, het centrum voor amateurkunst bijvoorbeeld
of een welzijnsinstelling. Hoewel het nog te vroeg is om iets te kunnen zeggen over de
resultaten die deze functionarissen boeken, denkt de sector wel na over de mogelijke
effecten en hoe daarin inzicht te krijgen. Daarvoor moet vooraf overeenstemming zijn
over hetgeen een cultuurscout geacht wordt te bereiken: moet hij de kwaliteit van een
product of productie bewaken of gaat het juist om de kwaliteit van het proces? Gaat het
om talent ontdekken of om groepen mensen met elkaar in contact brengen? Alleen bij
een duidelijke taak van de cultuurscout is na te gaan wat het effect van zijn werk is. Kanttekening daarbij is dat het effect niet altijd kwantitatief meetbaar zal zijn (Van Hoeflaken
2009).
De gemeentelijke beleidspraktijk nader beschouwd
Evenals bij provincies zien we bij gemeenten veel activiteiten. De sector van de amateurkunst kenmerkt zich door beleidsmakers, die zich met groot enthousiasme op velerlei
manier inzetten om de kunstbeoefening in de vrije tijd te bevorderen. Het zicht op de
beleidspraktijk is evenwel onvolledig, omdat ons onderzoek niet meer dan een verkenning is geweest van de rol van de overheden. In die verkenning is niettemin een aantal
bijzonderheden naar voren gekomen.
Allereerst is dat de stabiliteit van het gemeentelijke beleid en dan vooral de grote continuïteit in de subsidieverstrekking: veel verenigingen en instellingen krijgen al jaren
subsidie van de overheid. Die beleidstraditie stoelt op de functie van een rijk en bloeiend
verenigingsleven voor de sociale cohesie van de gemeente. Het nadeel van die jarenlange
beleidstraditie is dat het voor nieuwe initiatieven, projecten en organisaties moeilijk is
een plekje onder de zon te bemachtigen. De bestaande infrastructuur lijkt daarop niet
toegerust, wat onder meer blijkt uit de opkomst van functionarissen met namen als
cultuurscouts, -aanjagers en -makelaars, die waardevolle nieuwe initiatieven proberen te
accommoderen en te ondersteunen. In de lokale praktijk zien we steeds meer informele
verbanden ontstaan wanneer het moeilijk is om via formele kanalen steun te krijgen.
Wil iemand subsidie aanvagen bij een gemeente dan is vaak een eerste vereiste dat je een
rechtspersoon bent. Die formele gang van zaken lijkt steeds minder te passen bij de amateurkunst. De Haagse ondersteuningsinstelling Culturalis probeert hiervoor in overleg
met de gemeente een oplossing te vinden en dat lijkt te lukken.
In de tweede plaats zien we meer samenhang ontstaan tussen onderwijs en cultuur,
vooral in de brede school. Op culturele instellingen wordt een beroep gedaan om binnenschoolse activiteiten te (helpen) organiseren. Scholen ontwikkelen cultuureducatieve plannen – onder invloed van het rijk – waarin vaak van culturele verenigingen
een bijdrage wordt verwacht. Ook hier gaat de vernieuwing niet vanzelf en zijn nieuwe
mensen nodig die het contact tussen scholen en culturele instellingen organiseren, de
zogeheten ‘combinatiefunctionarissen’.
In de derde plaats hebben in onze verkenning betrekkelijk weinig inzicht kunnen krijgen
in de verhouding tussen publieke en particuliere sector. Wij hebben alleen gesproken
met overheidsfunctionarissen en in die gesprekken is ‘de markt’ een afwezige grootheid.
In onze gesprekken in het land hebben enkele gesprekspartners hun bezorgdheid geuit
315

TK2_07.indd 315

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

over de toekomst van muziekscholen die gemeentelijke subsidie ontvangen. De financieringslast voor de gemeente groeit, aangezien deze voorzieningen een groot deel van het
totale budget voor kunstbeoefening in de vrije tijd opslokken, bijvoorbeeld in Emmen.
Alternatieve mogelijkheden, zoals privatisering van de muziekschool, lijken volgens
onze zegslieden niet reëel vanwege de aanzienlijke verhoging van lesgelden die dat tot
gevolg zou hebben. We hebben overigens weinig aanwijzingen gevonden dat eventuele
privatisering van muziekscholen een serieuze optie is.
In het verlengde hiervan zij opgemerkt dat in de grotere gemeenten vaak een particulier
circuit bestaat van muziek-, dans-, ballet of zanglessen, dat aanvullend op of concurrerend met het aanbod van de centra voor de kunsten is. Centra zouden wellicht hun
aanbod vooral daar moeten realiseren waar het particuliere circuit dat niet kan of zich
moeten richten op groepen van de bevolking voor wie het particuliere aanbod onbereikbaar of onbetaalbaar is. Dat zou pleiten voor betere afstemming van het particuliere en
gesubsidieerde aanbod.
7.4

Financiële middelen van de drie overheden

Van de omvang en het verloop van de geldstromen voor amateurkunst hebben we geen
duidelijk beeld gekregen, omdat inzicht in de geldstromen van de overheid en de inkomsten en uitgaven in de particuliere sector niet transparant is.
Bij de overheid heeft dat vooral te maken met de moeilijkheid om gelden voor activiteiten die meer doelen dienen of meer functies omvatten adequaat toe te rekenen aan
alleen de amateurkunst. Onder de noemer van cultuur, welzijn, cultuureducatie en
onderwijs zitten vaak posten die voor een deel aan amateurkunst zouden kunnen worden toegerekend, maar die niet zijn te isoleren. Gemeenten gebruiken de middelen voor
amateurkunst en cultuureducatie vaak door elkaar. Ook het hanteren van bijvoorbeeld
een reductietarief (voor een cursist of de huur van een theater) blijkt vaak lastig toe te
rekenen. Verlichte maatregelen in de sfeer van de fiscus blijken eveneens moeilijk aan
de amateurkunst toe te rekenen. Voor zover er overzichten zijn van bedragen, gelden die
vaak voor amateurkunst en cultuureducatie.
De tweede reden is dat het cbs een enge definitie van amateurkunst hanteert: amateurgezelschappen die zich niet bezighouden met scheppende kunst, muzische of culturele
vorming en die overheidssubsidies ontvangen. Financiële middelen die op het raakvlak
zitten van amateurkunst en andere gelden dan gezelschapsubsidies vallen hier buiten.
Ook het cbs kan geen duidelijk inzicht verschaffen in alle overheidsuitgaven voor amateurkunst. Voor 2007, het laatste jaar waarover het cbs heeft gepubliceerd, zijn de totale
overheidsuitgaven voor amateurkunst 53 miljoen euro; de verdeling over rijk, provincies
en gemeenten is respectievelijk 12, 2 en 39 miljoen euro. Ter vergelijking: de netto overheidsuitgaven voor cultuureducatie bedragen in 2008 een veelvoud hiervan, in totaal
275 miljoen euro; de verdeling over rijk, provincies en gemeenten is respectievelijk 16, 20
en 239 miljoen euro (cbs StatLine).
Financiële bijdragen van particuliere fondsen zoals het Prins Bernhard Cultuurfonds,
het vsbfonds, sns Reaal Fonds (om enkele grote te noemen) zijn naar verwachting
316

TK2_07.indd 316

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

groot, maar het is ook hier lastig om precies inzicht te krijgen in de bedragen die naar de
kunstbeoefening in de vrije tijd gaan. Wel kunnen we uit het meest recente Jaarverslag
(2008) van het Prins Bernhard Cultuurfonds een indruk krijgen van de omvang van de
bedragen. Het Fonds onderscheidt elf sectoren waaraan geld wordt besteed, onder meer
beeldende kunst, muziek, theater, kunst en cultuureducatie. In 2008 werd hier door het
landelijke bureau, de provinciale afdelingen en de fondsen op naam in totaal ruim 12
miljoen euro aan gegeven. De verdeling over de vier genoemde sectoren is respectievelijk 3.8, 4.6, 2.4 en 1.3 miljoen euro. Het fonds merkt hierbij op dat het ‘traditiegetrouw
een zeer aanzienlijk aantal projecten op het gebied van muziek en theater ondersteunt.
Sinds jaar en dag doen tal van muziek- en toneelverenigingen in het land een beroep
op de provinciale afdelingen van het Cultuurfonds voor de aanschaf van instrumenten,
kleding en apparatuur’ (Prins Bernhard Cultuurfonds 2009: 26-27).
Het vsbfonds schrijft in zijn jaarverslag over 2008 dat ‘ruim € 34 miljoen gedoneerd is
aan projecten die mensen de kans geven om kunst en cultuur te ervaren en om ervan te
genieten’ (vsbfonds 2009: 15). Ook hier is het niet mogelijk de bedragen voor kunstbeoefening in de vrije tijd te isoleren van de overige; educatieve projecten, cultureel erfgoed,
en musea vallen bijvoorbeeld ook hieronder. Overigens lezen we in datzelfde jaarverslag
dat het vsbfonds de donaties voor ‘Kunst & Cultuur’ drastisch heeft ingekrompen: voor
2009 stelde het nog maar 16 miljoen euro ter beschikking, meer dan een halvering dus
van het budget van 2008.
sns Reaal Fonds schrijft in zijn jaarverslag 2008 6,4 miljoen euro te hebben uitgegeven
aan financiële ondersteuning van 746 projecten op het brede terrein van cultuur, een
verdubbeling van het bedrag dat in 2007 is uitgegeven. Het maakt een onderscheid in
cultuur, cultuureducatie, erfgoed, musea, wetenschap en sociaal-maatschappelijk.
­Projecten op het terrein van de kunstbeoefening in de vrije tijd zijn ook hier lastig te
onderscheiden.
Omdat in de besteding van de gelden van de fondsen alleen een indeling gemaakt is naar
sectoren en geen onderscheid gemaakt wordt tussen bijvoorbeeld professionele kunstbeoefening en kunstbeoefening in de vrije tijd, is het niet mogelijk om precies vast te
stellen welk bedrag naar de laatste groep gaat. Apart onderzoek zal dat inzicht mogelijk
wel kunnen geven.
Om een indruk te krijgen van de omvang van de sector amateurkunst, gaan we te rade bij
een onderzoek dat vorig jaar is gedaan naar de bijdrage van kunstbeoefening in de vrije
tijd aan de economie. (Noordman en Van Dijk 2009). Ook daar houdt men echter veel
slagen om de arm wegens het ontbreken van volledige gegevens.
De amateurkunstsector biedt werk aan bijna 17.000 fte’s. Hoewel de amateurkunst een
productieve sector is, is die productie niet primair gericht op verkoop. Toch wordt er wel
eens wat verkocht of opgetreden. De onderzoekers schatten de directe bijdrage van de
amateurkunst aan het bnp – in de betekenis van verkoop van producten, voorstellingen
enzovoort – op 220 miljoen euro. Driekwart van dit bedrag is afkomstig van de individuele amateurkunstenaar, een kwart van verenigingen die bij Kunstfactor bekend zijn.
Daarnaast besteden amateurkunstenaars geld aan het beoefenen van hun kunsten:
gemiddeld zo’n 337 euro per jaar per persoon. Dat betekent jaarlijks een directe impuls
317

TK2_07.indd 317

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

aan de economie van 1,35 miljard euro. Van dit bedrag gaat ongeveer een derde naar de
aanschaf van materialen en instrumenten, een kwart komt terecht bij de kunstdocent,
de rest gaat naar vervoer en consumpties.
De doorwerking van de bestedingen van amateurkunstenaars in de economie worden
geschat op 1,22 miljard euro. De secundaire effecten worden geschat op 117,5 miljoen
euro.
De onderzoekers hebben ook enig inzicht gegenereerd in de subsidiestromen van de
overheid, al maken zij hierbij het nodige voorbehoud. In totaal schatten zij het bedrag
aan gemeentesubsidie op 287 miljoen euro per jaar; het meeste gaat evenwel naar kunsteducatie (€ 255 miljoen) en de rest (€ 32 miljoen) naar muziekverenigingen (Noordman en Van Dijk 2009: 36). Ook deze optelling geeft dus een onvolledig beeld. In totaal
komen de auteurs tot een conservatieve schatting van de economische impact van de
amateurkunst van 2,75 miljard euro.
Met inachtneming van de genoemde onduidelijkheden in de berekeningen van zowel de
overheidssubsidie en de gelden van de fondsen als de economische impact, kan worden
geconcludeerd dat het bedrag dat in de particuliere sector van de amateurkunst omgaat
een veelvoud is van het bedrag aan overheidssubsidie. Blijft staan dat de geldstromen
weinig transparant zijn.
7.5

Resumé: antwoord op de drie onderzoeksvragen

Aan het einde van paragraaf 7.3.1. zijn enkele vragen gedestilleerd uit de analyse van het
rijksbeleid die de leidraad waren voor de analyse van het provinciale en gemeentelijke
beleid. Die behandelen we eerst alvorens de centrale onderzoeksvragen te beantwoorden.
1) De beleidsdoelstellingen van de drie overheden inzake cultuurparticipatie zijn op
hetzelfde ambitieniveau geformuleerd: meer mensen moeten meedoen aan cultuur.
Die ambitie is verder weinig uitgewerkt, er is geen sprake van een beleidstheorie
waarin een duidelijke relatie is gelegd tussen het doel en het middel. Door de doelstelling in algemene termen te gieten, blijft onduidelijk in hoeverre een middel bijdraagt aan de realisering van het doel.
2) Qua instrumentarium hanteren de overheden twee middelen: het verstrekken van
subsidie aan kunstbeoefenaars c.q. het bieden van faciliteiten om hun kunsten te
­tonen en het subsidiëren van ondersteunende instellingen. Die bestuursinstrumenten worden al decennialang ingezet en het ziet er niet naar uit, dat daar in de
toekomst enige verandering in zal komen. Desgevraagd lijken onze gesprekspartners
niet te verwachten dat privatisering c.q. vermarkting van voorzieningen die nu met
overheidsgeld worden betaald een hoge vlucht zal nemen.
3) Met het Fonds voor Cultuurparticipatie heeft het rijk een sturingsinstrument in
handen waarmee in goed overleg samenhang in provinciaal en gemeentelijk beleid
kan worden gestimuleerd. Het begrip medeoverheden zien we hier in praktijk
gebracht. Het gehanteerde matchingsysteem past goed bij het streven om de
inhoudelijke keuzes die het fcp in samenspraak met gemeenten en provincies heeft

318

TK2_07.indd 318

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

gemaakt te implementeren. Uit de provinciale en gemeentelijke beleidspraktijk blijkt
dat dit werkt.
4) De relatie tussen onderwijs en cultuur staat al sinds de nota Cultuur en school op de beleidsagenda van alle overheden. In het kader van kunstbeoefening in de vrije tijd is de
buitenschoolse kunsteducatie in relatie tot de brede school relevant. Op dat terrein
vindt steeds meer afstemming plaats tussen buitenschoolse activiteiten en kunstbeoefening in de vrije tijd. In dit verband zien we muziekscholen lessen verzorgen voor
kinderen en worden amateurverenigingen ingeschakeld om activiteiten te organiseren voor kinderen. De twee rijksregelingen werken hiervoor stimulerend.
5) Hoewel de doelstellingen van de drie overheden voor cultuurparticipatie grotendeels
overeenkomen, zien we in de uitwerking van dat beleid dat elke overheid toch ook
haar eigen prioriteiten kiest, afgestemd op de situatie ter plaatse. Wel is het zo dat
met de komst van het fcp provincies en gemeenten aangezet worden om een beleid
te ontwikkelen langs de programmalijnen en thema’s die het fcp heeft uitgezet. Die
constructie leidt tot meer afstemming van beleid.
De antwoorden op de centrale onderzoeksvragen laten zich kort samenvatten.
De eerste vraag richtte zich op de verhouding tussen de drie overheden. Die verhouding
laat zich omschrijven als een van betrekkelijke afstandelijkheid: over de doelstelling van
het beleid bestaat consensus, namelijk de bevordering van cultuurparticipatie in brede
zin. De formulering van die doelstelling is verre van smart, zodat moeilijk valt na te gaan
wat precies wordt nagestreefd en welke resultaten ermee zijn gehaald. Daarmee is ook
de relatie tussen doel en middel licht: welke bijdrage leveren de ingezette middelen aan
het doelbereik? Het verband is vaak niet vast te stellen.
De verdeling van taken tussen de drie overheden is helder: het rijk is verantwoordelijk
voor de landelijke infrastructuur, de provincie voor de provinciale ondersteuning en de
gemeenten voor de uitvoering. Binnen die rolverdeling formuleert iedere overheid haar
eigen missie en voert iedere overheid haar eigen beleid. Wel vindt op rijksniveau overleg
plaats tussen de drie overheden over de programmalijnen die het fcp zal gaan uitzetten. Op die manier vindt afstemming plaats. Daarnaast voeren provincies en gemeenten
ieder hun eigen beleid.
Provincies en gemeenten komen elkaar tegen wanneer bovenlokaal c.q. regionaal beleid
wordt ingezet, dat op elkaar moet worden afgestemd en dat dus overleg genereert. Dit
algemene beeld van de rolverdeling tussen overheden wordt genuanceerder naarmate
dieper wordt ingezoomd op de bestuurlijke situatie ter plekke. Uit onze verkenning is
niet naar voren gekomen dat deze taakverdeling tussen de drie overheden niet goed zou
functioneren.
De tweede onderzoeksvraag richtte zich op de inhoud: waar richten de drie overheden
hun beleid voor kunstbeoefening in de vrije tijd op? Zoals hiervoor gezegd, bestaat
over het doel van het beleid consensus, alleen de invulling van het beleid verschilt al
naar gelang de beleidsprioriteiten die iedere overheid stelt. De doelgroep van kinderen,
jeugd en jongeren komt frequent voor in met name lokaal beleid en daar worden tevens
­verbanden gezocht met cultuureducatie. De invulling van het beleid is provinciaal en
lokaal ingekleurd, afgestemd op de bijzonderheden van de plaatselijke situatie.
319

TK2_07.indd 319

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Ten slotte de derde vraag over de omvang van de geldstromen. Helaas bleek het niet
mogelijk om een helder beeld te krijgen van de subsidiebedragen die de drie overheden
uitgeven aan amateurkunst. Dat komt doordat de meeste begrotingen van provincies en
gemeenten posten bevatten die betrekking hebben op meer dan amateurkunst alleen.
Die posten laten zich niet uitsplitsen naar de verschillende beleidssectoren. Datzelfde
geldt voor de bedragen die particuliere fondsen aan kunst en cultuur besteden. Ook die
zijn lastig te schatten, maar in zoverre dat wel mogelijk is, lijken de particuliere gelden
een veelvoud van de overheidsgelden voor amateurkunst te omvatten.
7.6

Bestuurlijk perspectief

In de afgelopen decennia is de rol van de overheid aan grote veranderingen onderhevig
geweest en is ook de verhouding tussen overheid en samenleving veranderd. Aan de
ene kant wensen de burgers een overheid die doelmatig en doeltreffend opereert, aan
de andere kant een overheid die hen zo weinig mogelijk in de weg staat, maar er wel
is indien nodig. Op zoek naar een nieuwe rol zien we enkele ontwikkelingen op gang
komen waarin de overheid een andere rol voor zichzelf omschrijft. Ontwikkelingen
als privatisering, marktwerking, deregulering, functionele en territoriale decentralisatie, en ‘new public management’, hebben niet alleen de rol van de drie overheden
veranderd, maar ook hun onderlinge verhouding. Termen als regelaar en regisseur,
onderhandelaar en bemiddelaar, facilitator, toezichthouder en inspecteur, financier en
dienstverlener, en ‘good governance’ duiden op een rolopvatting die eerder procesmatig
dan inhoudelijk is ingevuld. De overheid is minder dan vroeger beleidsmaker en meer
beleidsmakelaar: niet zelf het beleid ontwikkelen en maken, maar zorgen dat beleid tot
stand komt, gemaakt wordt, vaak met behulp van andere partijen. Een ontwikkeling die
we weerspiegeld zien in de verschuiving in terminologie: van ‘government’ naar ‘governance’, van inhoud naar proces.
In het verlengde van deze veranderde rolopvatting van de overheid ligt het onderscheid
tussen systeemverantwoordelijkheid en resultaatverantwoordelijkheid. Bij de systeemverantwoordelijkheid gaat het vooral om het bepalen en handhaven van de (spel)regels
van het systeem, de toedeling van verantwoordelijkheden aan de verschillende actoren
en het zorgen voor noodzakelijke voorzieningen. Bij de resultaatverantwoordelijkheid
gaat het om het bereiken van de gestelde beleidsdoelen. Het rijk is voor het bereiken van
zijn beleidsdoelstellingen vaak afhankelijk van derden: medeoverheden, zelfstandige
bestuursorganen en maatschappelijke organisaties. Qua verantwoordelijkheid kan
dan een onderscheid gemaakt worden tussen prestaties en resultaten waarvoor het rijk
primair kan worden aangesproken versus prestaties en resultaten waarbij het rijk een
voorwaardenscheppende rol heeft. In het eerste geval is sprake van resultaatverantwoordelijkheid, in het tweede geval van systeemverantwoordelijkheid. Hoewel beide typen
verantwoordelijkheden niet scherp zijn af te bakenen, kan het helpen te kijken welke
overheid primair verantwoordelijk is voor wat.
Toegepast op de verhouding tussen de drie overheden, geeft het onderscheid het verschil aan tussen de verantwoordelijkheid voor het beleidssysteem en het beleidsproces
respectievelijk de verantwoordelijkheid voor het beleidsproduct, het resultaat. Het rijk
320

TK2_07.indd 320

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

is verantwoordelijk voor het beleidssysteem en voor het functioneren ervan, ziet er op
toe dat het beleidsproces goed kan verlopen, en grijpt in het systeem in wanneer het niet
goed functioneert. Het rijk kan ingrijpen wanneer het systeem instabiel dreigt te worden
of is geworden, of wanneer bepaalde belangen worden verwaarloosd. Argument voor
interventie is het borgen van publieke belangen. Wanneer die veronachtzaamd of verwaarloosd worden, heeft het rijk een legitieme reden om te interveniëren (Albeda 2003).
Wat betekent dat nu voor de positie en rol van de drie overheden op het terrein van de
kunstbeoefening in de vrije tijd? Wat de taakverdeling tussen de drie bestuurslagen betreft, zijn we noch grote knelpunten noch overlap in taken tegengekomen, wat gezien
de overeengekomen taakafbakening ook niet zo verwonderlijk is. Langs de lijn van de
hiervoor geschetste verdeling van verantwoordelijkheden tussen de drie overheden,
betekent de systeemverantwoordelijkheid van het rijk, dat het zorgt voor een adequate
infrastructuur van landelijke instellingen en dat het dusdanige voorwaarden schept voor
het provinciale en lokale beleidsproces dat het aldaar gevoerde beleid tot de gewenste
resultaten kan leiden. In termen van het 4R-model: het rijk geeft richting aan het beleid
en laat ruimte aan de medeoverheden en andere betrokkenen om het gewenste resultaat
te boeken. Het fcp is daarvoor het geëigende instrument: hiermee schept het rijk de
voorwaarde om het beleid richting te geven en laat ruimte aan de medeoverheden om
maatwerk te ontwikkelen en in die lijn resultaten te boeken. Het rijk legt over die voorwaardenscheppende rol rekenschap af, de medeoverheden zijn verantwoordelijk voor de
behaalde resultaten.
Relevant is wel dat in de provincies discussie wordt gevoerd over hun taken, waarbij
enkele provincies het standpunt innemen dat de sector kunstbeoefening in de vrije
tijd primair een lokale aangelegenheid is. Voor enkele provincies betekent dit, dat zij
overwegen de provinciale steunfunctie niet meer, of alleen voor hun kerntaken te subsidiëren. Deze tendens bij de provincies zou wel eens versterkt kunnen worden door de
op stapel staande forse bezuinigingen bij alle bestuurslagen. Bovendien hebben onze
gesprekspartners twijfels geuit over de aansluiting van het aanbod van de provinciale
steunfunctie-instellingen op de vraag. De behoefte van kunstbeoefenaars en hun verenigingen aan steun en ondersteuning ligt eerder in het vlak van het bieden van faciliteiten
dan in het vlak van deskundigheidsbevordering. In die zin sluiten vraag en aanbod niet
altijd op elkaar aan. Bovendien is merkbaar dat veel kunstbeoefenaars niet zozeer de
verenigingen en groepen opzoeken, maar veeleer zelf vormen van expressie zoeken (zie
hoofdstuk 5).
De vraag is evenwel of de sector zonder deze steunfunctie kan. Hoe groot is de behoefte
aan professionele ondersteuning? Hoe innovatief is het aanbod van deze instellingen?
Wij hebben daar onvoldoende zicht op gekregen en doen dus geen uitspraken daarover.
Wanneer die steunfunctie onontbeerlijk is, kunnen gemeenten die wellicht in regionaal verband opvangen. Andere mogelijkheid is om die ondersteuningsinstellingen te
verzelfstandigen c.q. te privatiseren. Gemeenten kunnen dan de inkoop van die ondersteuning financieren of de verenigingen kunnen daarvoor fondsen zien te werven. Uit de
verzelfstandiging van schoolbegeleidingsdiensten weten we evenwel dat zo’n proces tot
321

TK2_07.indd 321

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

kostenverhoging leidt. Er is toen extra geld naar de scholen gesluisd en de vraag is dan
ook of dit geen heilloze weg is in tijden van budgettaire krapte.
Tot slot is het ons niet gelukt inzicht te krijgen in de verhouding tussen de publieke
en private sector. In het vorige hoofdstuk is het particuliere aanbod zo goed mogelijk
in beeld gebracht, hoewel de exacte omvang een groot vraagteken is. Dit particuliere
circuit functioneert zelfstandig en richt zich niet naar het beleid van de overheid (zie
hoofdstuk 6).
Hoewel we in de gesprekken met sleutelpersonen gevraagd hebben naar de positie
en eventuele rol van de particuliere sector, overheerst de indruk dat die verhouding
niet sterk leeft. De indruk is dat eventuele privatisering van activiteiten die nu in de
gesubsidieerde sector plaatsvinden geen onderwerp van discussie is. In beleidsnota’s
van provincies en gemeenten is het evenmin een thema waarvoor aandacht bestaat.
Hetzelfde geldt voor geluiden uit de sector die pleiten voor certificering van instellingen.
We hebben ook niet de indruk dat in de sector zelf daarvoor voldoende draagvlak is.
7.7

Discussiepunten

Systeem- en resultaatverantwoordelijkheid
Op landelijk niveau is de bestuurlijke constellatie hecht: er is een sectorinstituut voor
amateurkunst, een kennis- en expertisecentrum voor cultuureducatie, een brancheorganisatie van Centra voor de kunsten en er zijn vele landelijke koepels. De vraag is of
hier nog enige doelmatigheidswinst is te behalen. In het nog niet zo verre verleden is er
al een fusie geweest waaruit Kunstfactor is ontstaan. Cultuurnetwerk Nederland richt
zich primair op cultuureducatie maar is formeel geen sectorinstituut; het instituut richt
zich ook op amateurkunst, alleen minder dan Kunstfactor, maar er zijn raakvlakken. Het
ontbreken van een sectorinstituut voor kunsteducatie in een toch tamelijk dicht georganiseerde wereld mag opvallend heten.
De vraag is in hoeverre de hoge organisatiegraad en tegelijk de onvolledige dekking van
het terrein van amateurkunst en cultuureducatie voldoende doelmatig is. Dit te meer
daar de missies van zowel Kunstfactor als Cultuurnetwerk elkaar deels overlappen en
tegelijk deels uitsluiten. Taken zouden scherper kunnen worden geformuleerd en tegelijk scherper afgebakend, en er zou meer aandacht kunnen zijn voor de samenhang tussen amateurkunst en cultuureducatie. Enige transparantie hierin zou voor de profilering
van beide organisaties en van de sector geen kwaad kunnen. Het rijk zou zich hiervoor
vanuit zijn systeemverantwoordelijkheid kunnen inspannen.
De steunfunctie
Tijdens onze rondgang is duidelijk geworden dat provincies zich bezinnen op hun takenpakket. Mede naar aanleiding van de rapportages van de commissies d’Hondt en Lodders
lijken provincies zich toch vooral te willen terugtrekken op hun kerntaken: de aanpak
van ruimtelijke en economische vraagstukken. Het beleidscluster zorg en welzijn is
primair aan de gemeenten (zie het advies van de Raad voor de financiële verhoudingen
over de herijking van de financiële verhouding rijk en provincies; Raad voor de financiële
322

TK2_07.indd 322

7-6-2010 16:31:56

he t ov erheid sbeleid vo or de k uns tbeoefening in de v r ije tijd

verhoudingen 2009). Dat is ook vastgelegd in het bestuursakkoord van rijk en provincies.
Die bezinning op de eigen taken is mede ingegeven door de verwachting in de komende
jaren fors te zullen moeten bezuinigen. In zoverre cultuurbeleid tot het takenpakket
van de provincies valt te rekenen, vindt men het behoud van cultureel erfgoed een
provinciale kerntaak. In de provincies wint de opvatting terrein dat amateurkunst en
cultuureducatie primair taken zijn van de gemeentelijke overheid. Hieraan moet worden
toegevoegd dat vraag en aanbod van de ondersteuning die de provinciale instellingen
aanbieden niet altijd goed op elkaar past. Te veel ondersteuning en te weinig toegesneden op de vraag, zo lijkt het.
Stolling en vernieuwing: over kruiwagens en kikkers
Tijdens onze rondgang viel wel eens de uitspraak: ‘het lijkt wel een kruiwagen met
kikkers’. Hiermee worden, zonder beledigend te willen zijn, de diverse nieuwe functies
bedoeld, zoals cultuurscouts, -makelaars, -bemiddelaars en -aanjagers, niet de
traditionele consulenten en recent geïntroduceerde combinatiefunctionarissen.
Het lijkt erop dat de infrastructuur voor kunstbeoefening in de vrije tijd is vastgeroest
en nieuwe functies in opkomst zijn waarvan niet direct duidelijk is in welke mate deze
de kunstbeoefenaar beter bereiken. De vraag is of de neiging om nieuwe functies in het
leven te roepen overal dezelfde moet zijn en of daaraan overal wel dezelfde behoefte
bestaat.
Interculturalisering
Nederlanders van niet-westerse komaf en hun kinderen spelen een bescheiden rol in de
wereld van de gesubsidieerde kunstbeoefening in de vrije tijd. In onze verkenning hebben we op een enkele plaats het besef van de afwezigheid van deze nieuwe Nederlanders
opgemerkt. Opmerkelijk, omdat sinds het beleid van staatssecretaris Van der Ploeg er
wel aandacht voor deze groep is. Rotterdam en Utrecht zijn voorbeelden van gemeenten waar dat besef sterk leeft en waar de gemeente ook tracht in samenwerking met de
culturele instellingen deze Nederlanders van niet-westerse komaf te bereiken. Zo er al
doelgroepenbeleid wordt gevoerd, richt zich dat vooral op kinderen en niet op Nederlanders van niet-westerse komaf. De vraag is of dat laatste noodzakelijk is.
Informalisering en individualisering
Een van de kenmerken van het overheidsbeleid is dat het formeel is ingekaderd. Dat
betekent dat subsidieaanvragers vaak moeten voldoen aan een scala aan formaliteiten
teneinde het begeerde bedrag te kunnen ontvangen.
Gemeenten lijken onvoldoende in te spelen op maatschappelijke ontwikkelingen als
informalisering en individualisering (Van den Broek 2010b). Veel nieuwe initiatieven
hebben een veel informeler karakter dan voorheen en die initiatiefnemers verwachten
van gemeenten eveneens een wat meer informele bejegening. Om voor subsidie in aanmerking te komen, moet bijvoorbeeld een vereniging een rechtspersoonlijkheid hebben
of is er de eis dat het merendeel van de leden uit de gemeente van vestiging moet komen.
De vraag is op welke wijze het gemeentelijke en provinciale beleid met deze informali-

323

TK2_07.indd 323

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

seringtendens omgaat. In Den Haag probeert Culturalis minder formele eisen te stellen
aan dergelijke nieuwe initiatieven.
De tendens van individualisering manifesteert zich op het terrein van de kunstbeoefening in de vrije tijd in minder institutionele verbanden en vaak in een meer individuele
basis, waarbij men via internet naar informatie en ondersteuning zoekt.
De niet zo gemakkelijk te beantwoorden vraag voor de overheden is, hoe hier beleids­
matig mee om te gaan.
Afstemming cultuur en onderwijs
Sinds de nota Cultuur en school staat de relatie tussen beide sectoren hoog op de politieke
agenda van gemeenten en is er het nodige bereikt. Met het fenomeen brede school
heeft de afstemming tussen beide een nieuwe impuls gekregen, mede door rijksregelingen, provinciale bemoeienis en daadkracht van gemeenten en scholen. Daarmee is
het onderscheid tussen amateurkunst in of buiten school en kunsteducatie in en om de
school steeds meer vervaagd (Van den Broek 2010b). De vraag is dan ook of het niet tijd is
om dat onderscheid beleidsmatig op te heffen. Waarschijnlijk zal het beleid daarmee aan
effectiviteit winnen. Hierbij is het wel van belang dat er een integrale visie op cultuurparticipatie komt.

324

TK2_07.indd 324

7-6-2010 16:31:56

Bronnen

Bronnen
Voor de analyse van het provinciale en gemeentelijke beleid zijn geraadpleegd beleidsdocumenten, cultuurnota’s, begrotingen, subsidiebesluiten enzovoort. Welke die zijn,
staat vermeld in de beschrijving van het beleid van provincies en gemeenten in Bijlage 1
en Bijlage 2. Het zijn algemeen toegankelijke documenten die via de sites van de desbetreffende organisaties zijn te raadplegen dan wel zijn op te vragen. Hieronder staan de
sites vermeld die wij in het kader van dit onderzoek hebben gebruikt.
http://portal.provincie-utrecht.nl/
www.alphenaandenrijn.nl
www.brabant.nl
www.centrumamateurkunst.nl
www.ckvwijzer.nl
www.cmo-stimulans.nl
www.culturelekaartrotterdam.nl
www.cultuureducatielimburg.nl
www.cultuurkids.nl
www.cultuurnetwerk.nl
www.cultuuropdekaart.nl
www.cultuurparticipatie.nl
www.cultuurplein.nl
www.dekubuslelystad.nl
www.dkc.rotterdam.nl
www.ede.nl
www.edu-art.eu
www.flevoland.nl
www.fryslan.nl
www.gelderland.nl
http://gemeente.groningen.nl/
www.hklimburg.nl
www.hollandrijnland.net
www.ipo.nl
www.kcg.nl
www.kcnh.nl
www.kco.nl
www.keunstwurk.nl
www.kunstbalie.nl
www.kunstcentraal.nl
www.kunstconnectie.nl
www.kunstencentrumgroep.nl
www.kunstencultuurdrenthe.nl
www.kunstfactor.nl
325

TK2_07.indd 325

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

www.kunstgebouw.nl
www.limburg.nl
www.netwerkcultuurbeleid.nl
www.noord-holland.nl
www.oss.nl
www.overijssel.nl
www.prinsentheater.nl
www.provincie.drenthe.nl
www.provinciegroningen.nl
www.regionalecultuurplannen.nl
www.rijnstreekberaad.nl
www.scoopzld.nl
www.skvr.nl
www.tiel.nl
www.utrecht.nl
www.veendam.nl
www.zeeland.nl
www.zimihc.nl
www.zoetermeer.nl
www.zuid-holland.nl

326

TK2_07.indd 326

7-6-2010 16:31:56

bijl age 1

Bijlage 1

Overzicht provinciaal beleid

Cultuurbeleid provincie Gelderland
Beleidsdoelstellingen
Onder de titel Meer verbindingen schetst de provincie de hoofdlijnen van haar cultuurbeleid voor de jaren 2009-2012. Met deze wat vage titel beoogt het provinciebestuur zijn
visie te verwoorden, namelijk ‘zoveel mogelijk mensen in contact brengen met kunst en
cultuur, en de verschillende cultuurdisciplines onderling de kruisbestuiving laten zoeken. Meer van hetzelfde, maar dan in de betekenis van nog breder, dieper, hoger’ (p.3,
o.c., lk). Het cultuurbeleid 2009-2012 is opgedeeld in drie hoofdstukken: scheppen (de
kunsten en de relatie tot het publiek), koesteren (hierin staat erfgoed centraal) en beleven (mensen betrekken bij cultuur, amateurkunst, cultuureducatie en regionaal werken).
Het zal voor de lezer geen verrassing zijn wanneer we vaststellen dat deze beleidsdoelstelling verre van ‘smart’ geformuleerd is. Nieuw element in deze ambitie is het streven
van het bestuur naar kruisbestuiving; hoe het bestuur die denkt te bereiken, komt straks
aan de orde.
Het provinciebestuur bouwt voort op zijn beleid uit de periode 2001-2004 waarin het
accent is gelegd op een grondslag voor cultuurbeleid en het formuleren van een missie.
Die missie rustte op drie pijlers: het stimuleren van cultuurproductie en cultuurbereik,
dat te doen door ‘verbindingen te leggen tussen de verschillende kunstdisciplines,
tussen amateurs, vrijwilligers en professionals, tussen de regio en de stad, en te streven
naar samenhang in beleid’ (p.4, o.c., lk). In de jaren 2005-2008 is deze missie verder
uitgewerkt, of zoals de provincie het zelf omschrijft: ‘het verder (laten) uitkristalliseren
van de doelen van Verbindingen’ (p.4, o.c., rk). In die jaren werden relatief nieuwe
onder­delen van het beleid zoals amateurkunst en regionaal werken ‘verder ingevuld.
[…] Doelen werden concreter, monitoring en evaluatie kregen een vaste plek en met de
gesubsidieerde instellingen maakten we heldere en afrekenbare afspraken’
(p.4, o.c., mk).
Hier zien we een besef doordringen dat beleidsdoelen op hun werking moeten kunnen
worden beoordeeld, maar er is wel nog een wereld te winnen in het smart maken van het
beleid. Zo worden bevolkingsgroepen waarop het beleid zich zal richten soms genoemd
(gezinnen met jonge kinderen, jongeren van 16-20 jaar), maar vaak ook niet. Niet is aangegeven hoe het bestuur die groepen wil bereiken, hoeveel men er wil bereiken, enzovoort. Soms worden aantallen genoemd wanneer het gaat over de te realiseren regio’s en
regionale coördinatiepunten voor cultuureducatie. In een enkel geval wordt het aantal
projecten aangegeven dat men wil uitvoeren. De resultaten die men nastreeft zijn weinig
specifiek geformuleerd. Een voorbeeld is het door provincie geformuleerde gewenste
resultaat dat jongeren de kans krijgen zich te ontplooien via de jeugdtheaterscholen.
De provincie legt voor de jaren 2009-2012 het accent op de uitvoering van het beleid.
Er wordt geen nieuw beleid geformuleerd, men richt zich op het realiseren van concrete
327

TK2_07.indd 327

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

projecten. De hoge prioriteit die in de voorgaande jaren aan cultuureducatie is gegeven
blijft onverkort gehandhaafd. Extra aandacht wordt gegeven aan regionaal beleid, aan de
samenhang met jeugdbeleid, sociaal beleid en cultuurhistorie.
Door deze hoge prioriteit voor cultuureducatie, komt de kunstbeoefening in de vrije tijd
er wat bekaaid van af. Het provinciebestuur constateert dat de kunstbeoefening in de
vrije tijd sterk in ontwikkeling is en stelt vast ‘dat de tijd van een overzichtelijk aanbod
binnen een paar herkenbare kunstdisciplines definitief voorbij is’ (p. 30, o.c., rk). Met
name nieuwe vormen van ‘cultuurbeleving’ onder jongeren maakt dat het beleid zich
buiten de bestaande kaders moet begeven en dat andere vormen van ondersteuning
gewenst zijn. In dat verband is begonnen met regionale servicepunten amateurkunst,
kunnen jeugdtheaterscholen rekenen op steun en aandacht van de provincie en kwamen
specifieke projecten voor jongeren van de grond. Het ondersteuningsaanbod van de
stichting Kunst en Cultuur Gelderland (kcg) is daarop aangepast. kcg verzorgt nu een
ondersteuningsaanbod voor alle kunstdisciplines, waarmee eerdere witte vlekken (geen
beeldende kunst) zijn weggewerkt. De ondersteuning richt zich op ‘de brede basis’
(hobbyisten), ‘de ambitieuze middenlaag’ (amateurs die zich verder willen ontwikkelen)
en ‘de talentvolle toppers’.
We plaatsen hierbij de kanttekening dat niet duidelijk wordt wat die nieuwe cultuur­
beleving onder jongeren nu precies inhoudt en welke gevolgen die heeft voor het
bestaande aanbod. Bovendien stelt het bestuur vast dat ‘de tijd van een overzichtelijk
aanbod definitief voorbij is’, zonder aan te geven welke consequenties het daaraan
verbonden ziet. Uit het vervolg blijkt de beleidsreactie wel erg traditioneel te zijn: servicepunten, jeugdtheaterscholen en de eerder genoemde aanpassing van het ondersteuningsaanbod van kcg. Nergens wordt iets meer gezegd over het verdwijnen van een
overzichtelijk aanbod binnen kunstdisciplines. De vraag is wat hier precies speelt.
Instrumenten en middelen
Er zijn drie belangrijke en relatief nieuwe instrumenten te onderscheiden.
De eerste is de financiële steun van de provincie aan de regionale jeugdtheaterscholen
waarmee de provincie in 2001 is begonnen. Het succes ervan heeft het bestuur ertoe
gebracht tenminste vier jeugdtheaterscholen te blijven ondersteunen. Dit aantal kan
worden uitgebreid wanneer meer middelen beschikbaar komen, bijvoorbeeld van het
Fonds voor Cultuurparticipatie.
Het tweede instrument zijn de regionale servicepunten amateurkunst, een loket dat het
amateurveld ondersteunt. Reden hiervoor is de verandering die het provinciebestuur
signaleert in de amateurkunst: ‘de nieuwe amateur is minder honkvast, werkt soms
alleen, soms (tijdelijk) bij een vereniging, soms bij een school. De ambities van de amateur en de manier waarop hij daarmee omgaat, zijn duidelijk anders geworden’ (p. 35,
o.c., lk). Volgens de provincie betekent dat een nieuwe taakstelling voor de centra voor
de kunsten en een nieuwe vorm van ondersteuning, vandaar de regionale servicepunten. Niet duidelijk is in hoeverre de bestaande ondersteuningsinstellingen, te weten Edu
art voor cultuureducatie en kcg voor amateurkunst, deze taak hadden kunnen vervullen, temeer daar uit de verdere toelichting in de nota blijkt dat het om de vertrouwde,
traditionele vormen van ondersteuning gaat: ‘hulp bij het vinden van oefenruimte,
328

TK2_07.indd 328

7-6-2010 16:31:56

bijl age 1

het organiseren van een bijscholingscursus of het geven van algemene informatie over
mogelijkheden voor amateurs in de regio’ (p.35, o.c. mk). Zij zijn verbonden aan een
lokaal centrum voor de kunsten en ondersteunen de georganiseerde en ongeorganiseerde individuele amateurkunstenaar en verenigingen. De financiële middelen gaan direct
naar het centrum, dat de coördinator en activiteiten betaalt. Van de servicepunten wordt
vraaggericht werken verwacht. Het streven van het provinciebestuur is om het bestaande
aantal van vier regionale servicepunten uit te breiden met geld van het Programmafonds
Cultuureducatie.3
Tot slot subsidieert de provincie bijzondere projecten om ‘de kwaliteit van en de belangstelling voor amateurkunst te vergroten’ (p.35, o.c. mk). Genoemd worden onder meer
projecten die zich richten op talentvolle amateurs die zich verder willen ontwikkelen,
projecten waarin een relatie wordt gelegd tussen kunsten en andere disciplines bijvoorbeeld dans en sport (Ibid).
Het totale cultuurbudget voor de periode 2009-2012 bedraagt per jaar: 12.080.812 euro.
Uit de opstelling van de begroting kan niet worden afgeleid hoeveel hiervan is bestemd
voor de amateurkunst. Bij de bestuursinstrumenten die we hieronder noemen, proberen
we zo goed mogelijk de relevante financiering weer te geven, maar onder uitdrukkelijk
voorbehoud vanwege de ontbrekende transparantie.
Een deel van de maatregelen wordt medegefinancierd door het Fonds voor Cultuurparticipatie (die zijn cursief gedrukt). Naast deze maatregelen wordt er 100.000 euro
uit het Fonds gebruikt voor projecten die specifieke groepen moeten betrekken bij de
ontwikkeling van hedendaagse beeldende kunst (gezinnen met jonge kinderen, jongeren 16-20 jaar, amateurs en professionals die binnen de beeldende kunst samenwerken,
bijzondere initiatieven voor wijken). Het criterium voor deze projecten is artistiek inhoudelijke kwaliteit. Ook gaat er van het Fonds 225.000 euro naar drie erfgoedprojecten
(waaronder een website, budget voor projecten en advies).
Uit de begroting van de cultuurnota 2009-2012 is de financiering van kcg niet helemaal
helder te destilleren. De totale subsidie voor kcg is 1.430.000 euro. Dit is exclusief het
gebiedsgericht werken (een afdeling van kcg). Hoeveel naar kcg gaat en hoeveel naar de
gebieden is niet terug te vinden op de begroting.
Cultuureducatie:
– de ondersteunende instelling Edu Art (€ 3.100.000 – waarvan € 200.000 fcp voor
regionale coördinatiepunten (5 in 2009, 9 in 2012) waarin culturele instellingen,
­onderwijs en overheden samenkomen. Dit bedrag zal uiteindelijk ten gunste komen
van de coördinatiepunten, waardoor de subsidie in 2012 € 2.900.000 zal zijn);
– regionaal erfgoedproject voor jongeren (€ 80.000 – waarvan € 80.000 fcp);
– educatief beleid van podiuminstellingen en festivals met een meerjaren subsidie en
musea met een projectsubsidie voor educatie;
– educatieve projecten voor mediawijsheid, sport en cultuur (brede school) en bijzondere doelgroepen, waaronder migranten, mensen met een beperking en ouderen
(€ 100.000).

329

TK2_07.indd 329

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Amateurkunst:
– ondersteuningsaanbod van de steunfunctie Stichting Kunst en Cultuur Gelderland
(€ 800.000);
– servicepunten. Ondersteuning van georganiseerde en ongeorganiseerde individuele
amateurkunstenaar en verenigingen (€ 100.000 + € 100.000 fcp);
– jeugdtheaterscholen (€ 100.000 + € 100.000 fcp);
– projectbudget amateurkunst: projecten in de wijken, doelgroepen die nu weinig deelnemen, talentontwikkeling en sectoroverstijgend (€ 75.000 + € 75.000 fcp).
Regionaal beleid:
– Cultuurpact. Regionaal cultuurbeleid (€ 800.000);
– Culturele activiteiten die de vrijetijdseconomie versterken (€ 50.000).
Festivals (€ 985.000 + € 200.000 fcp voor provinciale en regionale festivals)
Regionalisering
Gelderland is in 2001 gestart met gebiedsgericht cultuurbeleid onder de naam
Cultuurpact. Er zijn vijf regio’s: het Rivierenland (sinds 2001), de Veluwe (sinds 2001),
de Achterhoek (sinds 2006), rondom Arnhem (sinds 2009) en rondom Nijmegen (sinds
2009). De vier grote steden Apeldoorn, Arnhem, Ede en Nijmegen zijn hierbij niet
meegenomen. Aan het regionaal beleid nemen 48 van de 56 Gelderse gemeenten
deel. Dit beleid richt zich niet alleen op kunstbeoefening in de vrije tijd, maar ook op
cultuur in het algemeen. De provincie stimuleert samen met gemeenten en culturele
instellingen culturele projecten. Daarnaast zijn er sinds kort in een aantal regio’s
de eerder genoemde regionale servicepunten amateurkunst. Er is geen verbinding
tussen Cultuurpact en de servicepunten. De grenzen van de regio komen niet overeen
met het verzorgingsgebied van een servicepunt. De ambtelijke werkgroepen van het
gebiedsgericht werken nemen de servicepunten niet als vanzelf op in hun regionaal
cultuurbeleid. (Raijmakers en Hofmeester 2008)
Steunfunctie
De provincie heeft een ondersteuningsinstelling gericht op amateurkunst, buiten­
schoolse kunsteducatie en professionele kunst, de Stichting Kunst en Cultuur Gelderland
(kcg), en een ondersteuningsinstelling voor cultuureducatie, Edu Art. Deze twee
instellingen werken samen en vinden elkaar in bijzondere projecten waarbij er tussen
beide terreinen verbindingen worden gelegd. Edu Art werkt vooral voor scholen,
culturele aanbieders en gemeenten, en presenteert zich als adviseur op het terrein
van school en cultuur. kcg profileert zich als kenniscentrum voor amateurkunst,
buitenschoolse kunsteducatie en professionele kunst; de stichting werkt samen met
gemeenten en culturele aanbieders.4
kcg coördineert ook het regionale beleid en heeft hiervoor een projectbudget. Er is een
afdeling met onder andere vijf regiocoördinatoren en een hoofd regionaal beleid. Het
ondersteuningsaanbod is voor alle kunstdisciplines en bestaat uit een scholingsaanbod, algemene advisering en ondersteuning, en omvat projecten die de kwaliteit en het
330

TK2_07.indd 330

7-6-2010 16:31:56

bijl age 1

bereik vergroten. De steunfunctie-instelling KCG zit met de centra voor de kunsten en
andere lokale culturele instellingen in de stuurgroep van de diverse servicepunten.
Brede school
De provincie zet in op cultuur en sport, omdat daarmee jongeren de mogelijkheid wordt
geboden talenten te ontwikkelen en sociale vaardigheden op te doen. Met een project
cultuur, sport en brede school probeert de provincie een samenhangend aanbod aan
te bieden. Men sluit aan bij de rijksregeling ‘Brede school, Sport en Cultuur’. Om dit te
verwezenlijken is er jaarlijks een budget van 100.000 euro voor educatieve projecten.
Deze concurreren met twee andere aandachtsgebieden die ook een beroep op dit budget
kunnen doen, namelijk mediawijsheid en bijzondere doelgroepen. Onder deze bijzondere doelgroepen verstaat de provincie minderheden, mensen met een beperking en
ouderen.
Cultuurbeleid provincie Groningen
Beleidsdoelstellingen
De cultuurnota 2009-2012, Stroomversnelling ii, is een voortzetting van het beleid uit de
periode 2005-2008. Naar de opvatting van het provinciebestuur zijn toen ‘aansprekende
resultaten’ behaald, die bevestigd zijn in verschillende evaluaties met het veld. Om die
reden is gekozen voor voortzetting van het beleid.
De centrale beleidsdoelstelling is ook onveranderd gebleven: ‘Meer mensen komen in
aanraking met en doen actief mee aan cultuur’ (p.12, o.c.). In deze doelstelling klinkt
de visie van het provinciebestuur door, dat passieve participatie een voorwaarde is voor
actieve participatie. Mensen in contact te brengen met cultuur en er kennis van te laten
nemen, is een voorwaarde om actief deel te nemen. Jeugd en jongeren vormen om die
reden een belangrijke doelgroep, cultuureducatie is net als in Gelderland een essentieel
onderdeel van het beleid.
Hoewel ook deze beleidsdoelstelling tamelijk algemeen geformuleerd is, wordt die in
de verdere uitwerking via subdoelstellingen, drie programmalijnen en het benoemen
van instrumenten om de doelen te bereiken steeds concreter. Opmerkelijk is dat de
aanvraagprocedure van het fcp de provincies stimuleren om zo smart mogelijk te werk
te gaan en om in 2009 een nulmeting te organiseren om de effecten van de genomen
maatregelen vast te stellen. Groningen pakt dit voortvarend op. Er zijn, evenals in de
vorige notaperiode, weer drie programma’s ontwikkeld. Programma 1 heet ‘Creatieve
netwerken’, programma 2 ‘Het verhaal van Groningen’ en programma 3 ‘Dynamiek in
de kunsten van stad en regio’. Bij de uitwerking van deze programma’s worden nieuwe
accenten gelegd, die gebaseerd zijn op actuele ontwikkelingen en wensen c.q. beleidskeuzen van de andere overheden. Zo wil het provinciebestuur meer aandacht voor
talentontwikkeling, meer kinderen en jongeren zien te bereiken via actieve participatie
en meer samenhang realiseren tussen bijvoorbeeld kunst en economie of amateurkunst
en cultuureducatie door scholen en culturele instellingen aan te zetten tot samenwerking. Het eerste programma richtte zich in het verleden vooral op: ‘het versterken van
het cultureel bewustzijn van burgers door het vergroten van het publieksbereik en de
331

TK2_07.indd 331

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

participatie in kunst en cultuur en het versterken van de culturele netwerken in de regio.
Deze periode gaan wij een stap verder en komt de nadruk te liggen op (actieve) participatie’ (p.9, o.c.). Dit komt overeen met de beleidslijn van het fcp.
Instrumenten en middelen
Het beleid voor de amateurkunst zit vooral in het programma Creatieve netwerken. Dat
zet in op het verbeteren van het cultuurbereik en op het stimuleren van de actieve participatie van de Groningers. Het wordt mede gefinancierd met gelden van het Fonds.
Het stimuleren van de ontwikkeling van amateurs ‘op elk niveau’ is een beleidsprioriteit
die de provincie via Regionale cultuurplannen geoormerkt geld, een stedelijke theaterwerkplaats en de koepels wil bewerkstelligen. De provincie wil zicht krijgen op de vraag
naar kunstvormen en het aanbod van de instellingen, en via projecten leemtes vullen.
De provincie hecht veel belang aan een goed aanbod van cultuureducatie, vraagt van
scholen daarvoor plannen te ontwikkelen (90% van de basisscholen hebben zo’n plan),
vraagt van culturele instellingen een daarbij passend aanbod te genereren en vraagt van
de twee ondersteuningsinstellingen voor cultuureducatie hierbij behulpzaam te zijn.
Opgemerkt zij dat het rijk scholen stimuleert via de ‘Regeling versterking cultuureducatie primair onderwijs’ om een visie te ontwikkelen ‘op de functie van cultuureducatie in
haar onderwijsprogramma en deze visie in samenwerking met haar culturele omgeving
te vertalen in een samenhangend geheel van cultuureducatie activiteiten’ (art. 2 van de
regeling). Scholen ontvangen hiervoor per schooljaar € 10,90 per leerling.
Op deze wijze, dus via de scholen en via speciaal op jongeren gerichte projecten zoals
Het Jonge Harten festival en jeugdtheater De Steeg, probeert het provinciebestuur zowel
de passieve als de actieve participatie van jeugd en jongeren te organiseren. Jongeren
uit het vmbo krijgen specifieke aandacht. Ook bibliotheken wordt hierin een rol toegedacht.
Hieronder zijn de gelden op een rij gezet. De cursief gedrukte instrumenten worden
deels door het fcp bekostigd. Ook hier zijn de gelden voor amateurkunst en cultuureducatie niet uit elkaar te halen. Deze zitten in het budget voor de regionale cultuurplannen
en bepp.
Regionale cultuurplannen
bepp
Theaterwerkplaats De Prins van Groningen
Ondersteuning amateurkunst via de koepels
Jeugdtheater (organisatie, productie, 2 festivals)
Ondersteuning cultuureducatie
Biblionet

100.000
367.697
164.300
41.700
123.700
704.600
2.983.300

Regionale Cultuurplannen
Groningen kent vijf regio’s. De regionale cultuurplannen zijn bedoeld om samen met de
gemeenten in een regio zowel de culturele infrastructuur te versterken als het cultuurbereik te vergroten. Zo zijn in de vorige periode tachtig projecten gerealiseerd en zijn jaar332

TK2_07.indd 332

7-6-2010 16:31:56

bijl age 1

lijks 80.000 bezoekers geteld. Theaterwerkplaats De Prins van Groningen neemt hierbij
een belangrijke plaats in : in de praktijk adviseert de artistiek leider van deze werkplaats
de ambtelijke werkgroepen bij de beoordeling van aanvragen van amateurs. De nadruk
ligt op actieve participatie, het budget is 100.000 euro voor projecten. De plannen zullen
voor 50% door de deelnemende gemeenten worden gefinancierd, 25% door de provincie
en 25% door het rijk (fcp). Daarnaast betaalt de provincie de theaterwerkplaats voor de
advisering. Aangezien de theaterwerkplaats ook de opleidingsbehoefte van amateurs
moet inventariseren, is niet duidelijk welk deel van het bedrag van 164.300 euro voor
advisering is bestemd.
Gekoppeld aan deze regionale cultuurplannen zijn regionale creatieve netwerken,
gericht op de ontwikkeling van de amateurkunstenaar, op de versterking van het organiserend vermogen van de sector, op talentontwikkeling en op de stimulering van actieve
participatie van jeugd en jongeren. Daarvoor is het ‘Budget educatie en participatie projecten’ beschikbaar, Bepp geheten (€ 310.300). Belangrijkste doelstelling hiervan is om
cultuureducatie, amateurkunst en talentontwikkeling met elkaar te verbinden.
Steunfunctie
De provincie heeft niet een ondersteuningsinstelling, maar kent verschillende organisaties die een dergelijke functie vervullen. De hierboven genoemde theaterwerkplaats
fungeert als verbindende factor tussen het stedelijke en provinciale cultuur- en amateurkunstnetwerk, signaleert opleidingsbehoeften in het veld, adviseert en begeleidt aanvragers van de regionale cultuurplannen, enzovoort. Dan zijn er vijf amateurkoepels actief
op het gebied van dans, koren, muziekorganisaties, theater en rederijkers. Samen met de
popkoepel ondersteunen zij de amateurkunst, in eerste instantie hun eigen achterban,
maar de provincie wil dat zij ook een bijdrage leveren aan samenwerkingsverbanden
buiten hun eigen discipline en dat zij opleidingsbehoeften signaleren. Kunststation C en
i va k zijn ondersteuningsinstellingen op het terrein van de cultuureducatie; zij richten
zich vooral op het ondersteunen van basisscholen bij het opstellen van cultuureducatieplannen en brengen netwerken tot stand met scholen en culturele instellingen.
De ondersteuningsfunctie is dus erg versnipperd. Relevant is vast te stellen dat in de
s wo t-analyse die de provincie heeft opgesteld in het kader van de aanvraagprocedure
voor het fcp voor programma 1, het volgende wordt opgemerkt: ‘er is te weinig aandacht
voor ondersteuning in de vorm van begeleiding, bemiddeling, kadertraining, vorming
en scholing voor amateurkunstenaars’ (p.10, o.c.) In de cultuurnota wordt niet aangegeven hoe de provincie deze zwakte wil opheffen. Er wordt niet gesproken over het anders
organiseren van de steunfunctie en de infrastructuur blijft in tact. Volstaan wordt met de
opmerking dat ‘de ondersteuning beter moet’.
Brede school
Het bestuur probeert actief te sturen op samenhang met verschillende beleidsterreinen.
Voor cultuureducatie algemeen, men spreekt in de nota niet over de brede school, probeert men die samenhang te bereiken door samenwerking tussen scholen en culturele
instellingen te stimuleren en door scholen te vragen cultuureducatieplannen op te
stellen, waarin deze aangeven hoe binnenschoolse activiteiten worden afgestemd op
333

TK2_07.indd 333

7-6-2010 16:31:56

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

naschoolse activiteiten. Bibliotheken krijgen daarnaast een rol in de ondersteuning van
maatregelen gericht op actief cultureel burgerschap.
Cultuurbeleid provincie Zuid-Holland
Beleidsdoelstellingen
Met het Zuid-Hollandse cultuurbeleid wil de provincie bijdragen aan een provincie
waar het goed wonen, werken, vestigen en vertoeven is, aldus de cultuurnota 2009-2012
met de titel Mooi en Meedoen. Méér ruimtelijke kwaliteit en cultuurparticipatie. Een zeer breed
omschreven doelstelling, die natuurlijk niet alleen door cultuur kan worden bewerkstelligd. De provincie maakt vervolgens duidelijk dat zij prioriteiten wil stellen in haar
cultuurbeleid. Richtinggevend hierbij is de bezinning op haar kerntaken onder de naam
Provincie Nieuwe Stijl (pns). Dit betekent dat cultuur minder prioriteit krijgt, wat consequenties heeft voor de taakstelling van de provinciale ondersteuningsinstelling Kunstgebouw die geen subsidie meer krijgt voor het uitlenen van instrumenten en audiovisuele
apparatuur in de provincie. Hier is volgens Kunstgebouw echter wel behoefte aan. De
opdracht van de provincie aan Kunstgebouw is zich te richten op vragen van gemeenten (in regionaal verband) en op innovatie. Naast pns gaat men uit van het coalitieakkoord 2007, waarin twee hoofdopgaven staan: een gezonde, veilige en aantrekkelijke
leefomgeving en meer maatschappelijke participatie. Deze twee opgaven zijn voor het
cultuurbeleid vertaald in de kernwoorden van de cultuurnota: Mooi en Meedoen. Cultuurparticipatie valt dan onder het laatste. Dit onderdeel had er wellicht anders uitgezien,
wanneer er geen fcp was geweest. Aan deze regeling heeft de provincie deelgenomen,
omdat als gevolg van de matchingsystematiek die gemeenten anders geen geld uit het
Fonds zouden krijgen. Of dit zo is en of het fcp anders zelf met regio’s en gemeenten
in Zuid-Holland zou zijn gaan praten is een theoretische vraag. Nu heeft de provincie
ervoor gekozen zich op cultuurparticipatie (en bibliotheekvernieuwing) te richten en op
het stimuleren van regionale activiteiten en innovatie.
Het doel van cultuurparticipatie is zo veel mogelijk inwoners en bezoekers laten meegenieten van en participeren in de culturele diversiteit en rijkdom van Zuid-Holland.
De argumentatie hiervoor is dat de provincie een bijdrage kan leveren ‘aan een sterke
samenleving door te werken aan een aantrekkelijke woonomgeving, waarin het voor
elke inwoner mogelijk is actief deel te nemen’. Innovatie en regionale spreiding moeten zorgen voor de bereikbaarheid van cultureel aanbod voor iedereen. Innovatie
(methodiekontwikkeling, het ontwikkelen en verspreiden van goede voorbeelden,
kennisverspreiding en kennisindeling) en de implementatie daarvan, is een taak van de
ondersteunende instelling.
Als doelen van cultuurparticipatie -en educatie noemt de provincie ‘prikkelen van creativiteit, een spiegel voorhouden en inspiratie’ en ‘sociaal bindmiddel’. Ondanks het feit
dat in de cultuurnota systematisch vragen als ‘wat willen wij bereiken?’ en ‘wat gaan wij
daarvoor doen?’ terugkomen, is de uitwerking van deze vragen verre van smart. Onder
het kopje ‘wat willen wij bereiken’ wordt het accent van acht jaar Actieplan Cultuurbereik
verschoven van ‘bereik’ naar ‘actieve participatie’. Overigens zien we deze verschuiving
334

TK2_07.indd 334

7-6-2010 16:31:56

bijl age 1

ook in Groningen. Provinciale doelstelling in het kader van het fcp is: ‘Wij willen bereiken dat elke inwoner van Zuid-Holland, te beginnen bij de jeugd, actief in aanraking kan
komen met kunst, media en cultureel erfgoed’. Een van de manieren om dat te bereiken
is het ontwikkelen van regionale netwerken.
Instrumenten en middelen
De provincie stuurt via het subsidiëren van ondersteuningsinstelling Het Kunstgebouw
en de inzet van de middelen van het fcp. De subsidie voor Het Kunstgebouw is 3.081.311
euro en het budget in het kader van het fcp bedraagt 2.988.803 euro. Met dat laatste
budget wil de provincie de volgende resultaten behalen:
– meerjarenprogramma’s cultuurparticipatie van samenwerkende gemeenten via
Regionale Agenda Samenleving;
– innovatieve projecten cultuurparticipatie met een link naar door de provincie jaarlijks vastgestelde thema’s;
– ondersteuningsinstellingen dienen in te spelen op vragen van samenwerkende gemeenten en het maatschappelijk middenveld (scholen, verenigingen, muziekbandjes)
op het gebied van innovatie, ontwikkeling, kennisoverdracht en ondersteuning;
– acht regionale netwerken voor vragers en aanbieders van cultuurparticipatie en
­-educatie;
– alle leerlingen primair en voortgezet onderwijs in staat stellen deel te nemen aan een
provinciaal ‘cultuurmenu’.
De provincie richt zich voor het behalen van de resultaten op de programmalijnen van
het fcp, namelijk amateurkunst (gemeenschappen van professionals en amateurs en
nieuwe vormen van amateurkunst), kunsteducatie (accent op verbindingen binnen -en
buitenschools) en volkscultuur (innovatie).
Regionalisering
De provincie zet in op een netwerkstructuur, hierbij steunt zij op de platforms Cultuur
Educatie en hun cultuurbemiddelaars (bemiddeling tussen scholen en culturele instellingen) en op de informele netwerken rondom de cultuuraanjagers (samenwerking
tussen culturele instellingen met als doel een nieuw publiek bereiken). De netwerkstructuur is in de zomer van 2009 al iets verder uitgewerkt. In Holland-Rijnland is vanwege
het vertrek van zowel de bemiddelaar als de aanjager door de provincie een cultuurnetwerker aangesteld die beide functies op zich neemt. In juli 2009, tijdens een eerste bijeenkomst met cultuurambtenaren van diverse gemeenten in het kader van het regionale
werken (fcp), kondigde de gedeputeerde aan dat elke regio een cultuurnetwerker krijgt.
De opdracht voor elke Regionale Agenda Samenleving (r a s) is een keuze te maken voor
een project en een aanvraag hiervoor in te dienen. Met een zeer uitgebreide checklist en
een door de provincie opgestelde cultuurwaaier met inspirerende voorbeelden werden
de gemeenten aan het werk gezet.
Gaat de regionalisering die de provincie nastreeft op termijn niet concurreren met specifieke uitgangspunten en instrumenten van de provincie? Staat het provinciale cultuurmenu, maar ook de themajaren die in regionale projecten moeten terugkomen en het
335

TK2_07.indd 335

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

inbrengen van deze projecten in de r a s niet haaks op de onafhankelijke houding die de
provincie van gemeenten verwacht in het kader van de Provincie Nieuwe Stijl?
Steunfunctie
Het Kunstgebouw is de provinciale ondersteuningsinstelling die zich richt op amateurkunst, cultuureducatie en professionele kunst. Onder het motto ‘Zichtbaar maken wat er
is, stimuleren wat er kan zijn’, werkt het samen met scholen, verenigingen en overheden.
Kunstgebouw organiseert projecten waaraan amateurs kunnen meedoen en werkt aan
de professionalisering van amateurs. Daarnaast ondersteunt Kunstgebouw de amateurkunst via netwerken en adviezen.
Kunstgebouw biedt een scala van producten en diensten voor het primair onderwijs.
Voor clusters van scholen zijn er ‘Kunstmenu’ en ‘Kunst in uitvoering’. Voor individuele
scholen zijn er onder de noemer ‘Kunst op school’ losse projecten en lespakketten, evenals projecten voor de brede School. Daarnaast zijn er workshops en cursussen voor leerlingen en docenten, bijvoorbeeld de cursus Interne Coördinator Cultuureducatie (icc).
Allemaal bedoeld als bouwstenen voor meer kunst- en cultuurvisie en inhoud.
Brede school
De Provincie Nieuwe Stijl (pns) betekent onder meer dat het beleid zich meer richt op
het terugbrengen van dat beleid tot zijn kern, dan dat het zich richt op samenhang. Het
gaat om het positioneren van het cultuurbeleid in pns en het coalitieakkoord (dat de
nadruk legt op maatschappelijke participatie). Niettemin zien we dat in de r a s wel een
verbinding is gelegd tussen amateurkunst en cultuureducatie als onderdeel van de programmalijn cultuureducatie van het fcp. Jaarlijks worden minimaal twee projecten door
de provinciale instellingen of samenwerkende gemeenten voor het onderwijs ontwikkeld die de verbinding leggen tussen binnen- en buitenschools leren.
Cultuurbeleid provincie Utrecht
Beleidsdoelstellingen
De provincie zet in haar cultuurnota Cultuur is kracht bondig haar beleidsstreven uiteen.
Het provinciebestuur bouwt voort op het beleid uit de vorige periode (Dat moet je breed
zien) en sluit aan op landelijk cultuurbeleid en actuele regelingen. De missie van de provincie is: Utrecht cultureel sterker maken door het stimuleren van verbindingen in de
culturele sector en tussen cultuur en andere maatschappelijke sectoren. De verbindingen worden bekrachtigd in programma’s met namen als Vrede van Utrecht, Utrechtse
schatkamer, Cultuur en economie en Cultuur en ruimte. In de Vrede van Utrecht is aandacht voor ‘het bevorderen van sociale cohesie door het realiseren van culturele projecten met bewoners in wijken en dorpen, community art, het opleiden en vinden van jong
talent en educatie’. Of hier sprake is van samenhang of dat dit losse onderdelen onder
een grote paraplu zijn, wordt in de beschrijving niet duidelijk. Het laatste lijkt het geval.
De hoofddoelen van het provinciale cultuurbeleid zijn: het inzetten van cultuur als
schakel in de samenleving, behoud en ontwikkeling van cultureel erfgoed en de ondersteuning van artistieke productie en vernieuwing. Deze algemeen geformuleerde doel336

TK2_07.indd 336

7-6-2010 16:31:57

bijl age 1

stellingen wil men bereiken door in te zetten op kwaliteit van het aanbod, zichtbaarheid
en participatie, en investeren in de infrastructuur. Naast de verbindende programma’s
vallen onder het cultuurbeleid: cultuurparticipatie, erfgoed, kunsten en media.
We beperken ons tot het beleidsonderdeel cultuurparticipatie. De doelstelling van de
provincie met betrekking tot cultuurparticipatie is: zo veel mogelijk inwoners deelnemen aan cultuur, als bezoeker of als maker. De argumentatie van dit doel is de verwachte
sociale cohesie en identiteitsvorming door cultuurparticipatie. Het beleid is ingedeeld
in amateurkunst, cultuureducatie en een programma cultuurparticipatie. Uiteengezet
wordt welke rijksregelingen van invloed zijn. Voor ieder onderdeel worden puntsgewijs
de verwachte resultaten op een rij gezet.
De provincie wil een goede samenwerking met de gemeenten bewerkstelligen. Voorbeelden betreffen vooral projecten op het gebied van bibliotheekvernieuwing, cultuurbereik en erfgoed. Over samenwerking wordt in algemene termen gesproken en niet
specifiek op het gebied van de amateurkunst. ‘De gemeenten geven aan met name een
rol te zien weggelegd voor de provincie op het gebied van regionale afstemming en
vernieuwing van beleid. Wij willen daarom de komende periode ontmoeting en uitwisseling stimuleren, nieuwe ontwikkelingen aanjagen en in nauwe samenwerking met de
gemeenten het gemeentelijke cultuurbeleid versterken’ (p.46, o.c., rk). Er wordt echter
niet duidelijk aangegeven hoe het bestuur dat wil realiseren, men spreekt slechts van het
streven naar ‘overleg op maat’ en naar ‘een goede samenhang met de provinciale samenwerkingsagenda’ (ibid.). Dat blijft redelijk vaag.
Tot slot sluit de provincie, samen met Flevoland en de gemeenten Utrecht, Almere en
Amersfoort, als landsdeel midden een convenant met het ministerie van oc w met
daarin afspraken over de financiering van culturele instellingen. Met de nieuwe subsidiesystematiek en het niet meer opnemen van programma’s in de convenanten, is de
betekenis van die laatste sterk afgenomen.
De beleidsdoelstelling voor de amateurkunst is een zo divers en groot mogelijk publiek
laten deelnemen aan en/of te laten genieten van en/of kennis te laten maken met alle
vormen van kwalitatief verantwoorde amateurkunst (p.20, o.c., lk). Hieronder zijn de
verwachte resultaten weergegeven:
– inhoudelijke en organisatorische ondersteuning van amateurkunstenaars in alle
gemeenten;
– in 2009 vernieuwde website www.kunsthuisutrecht.nl met een beoogd bereik van
100.000 bezoekers per jaar;
– realiseren van samenwerkingsprojecten met Kunst Centraal, Stichting Vrede van
Utrecht en anderen;
– jaarlijkse uitreiking van de provinciale prijs voor amateurkunst De Kei van Utrecht;
– het driejaarlijkse internationale festival Europa Cantat vindt in 2009 in Utrecht plaats;
– budgetsubsidie aan Zimihc voor de uitvoering van haar taken in 2009-2012;
– onderzoek naar alternatief voor de subsidieregeling amateurkunst, meer gericht op
vergroting van de toegankelijkheid voor de aanvragers en een vermindering van de
uitvoeringslast;
337

TK2_07.indd 337

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

– 45 projecten worden mogelijk gemaakt in 2009 met subsidie uit de subsidieregeling
amateurkunst.
De beleidsdoelstelling voor cultuureducatie is het versterken van de structurele positie
van cultuureducatie, dat wil zeggen kunst- en erfgoededucatie, in het onderwijs. De
verwachte resultaten zijn:
– via een doorgaande leerlijn maken leerlingen in de provincie Utrecht kennis met en
doen ervaring op met cultuur;
– vraaggerichte ondersteuning van scholen door Kunst Centraal en Landschap Erfgoed
Utrecht, te meten via monitor klanttevredenheid en onderzoek scholen;
– realiseren van samenwerkingsprojecten zoals met de stichting Vrede van Utrecht en
het project Partnership Jeugdtheater;
– zo veel mogelijk instellingen uit het cultuurconvenant en de stichting Vrede van
Utrecht hebben eigen visies op en acties in cultuureducatie. De samenwerking hierin
met Kunst Centraal en Landschap Erfgoed Utrecht is vastgelegd in beleidsplannen;
– in 2009 uitgevoerde verkenning en voorstel adviesfunctie Kunst Centraal en Landschap Erfgoed Utrecht in de brede school (dit onderzoek is eind 2009 door Bureau a rt
uitgevoerd en gepubliceerd onder de titel Wat kunnen we betekenen (oktober 2009) ;
– in 2011 onderzoek verrichten naar de mogelijkheid cultuureducatie structureel te
verankeren in het onderwijs in de provincie Utrecht.
Instrumenten en middelen
De provincie kent drie ondersteuningsinstellingen: Zimihc (‘Zat ik maar in hoog catharijne’) voor amateurkunst, Kunst Centraal voor cultuureducatie in en om de school, en
Landschap Erfgoed Utrecht voor erfgoed.
De provincie stelt structureel jaarlijks 2.957.000 euro ter beschikking. Het grootste deel
gaat naar Kunst Centraal, namelijk 2.170.000 euro. Zimihc krijgt 490.000 euro.5
In 2009 heeft de provincie eenmalig een bedrag van 730.000 euro bijgedragen aan
het festival Europe Cantat. Naast deze middelen is er jaarlijks 1.208.000 euro beschikbaar voor het programma cultuurparticipatie. Ter vergelijk: de bibliotheek staat voor
2.750.000 euro per jaar op de begroting.
Het geld van het fcp wordt ingezet voor het afsluiten van convenanten tussen gemeenten en provincie. Daarnaast is er een subsidieregeling voor non-profitorganisaties, die
hun publiek aan amateurkunst en cultuureducatie willen laten deelnemen. Voorwaarden zijn: het volgen van de doelstellingen cultuurparticipatie, innovatie, interdisciplinariteit, bereik en/of gerichtheid op specifieke doelstellingen. Er is bovendien een
aanvullende en opmerkelijke voorwaarde: wanneer de activiteit in Utrecht of Amersfoort
plaatsvindt, gemeenten waarmee het fcp een directe relatie heeft, deze activiteit ook in
een andere gemeente moet plaatsvinden. Van uitsluiting (niet mee mogen doen omdat
je in de ‘verkeerde’ plaats woont) is dus geen sprake, alleen de voorwaarde dat het project ook van betekenis is voor een andere gemeente. Deze complementaire houding van
provincie en grote gemeenten is ook zichtbaar in de relatie die de provincie Utrecht en

338

TK2_07.indd 338

7-6-2010 16:31:57

bijl age 1

de stad Utrecht zijn aangegaan voor de provinciale en stedelijke ondersteuningsinstelling voor amateurkunst, Zimihc.
Regionalisering
In de cultuurnota 2009-2012 wordt geen regionaal cultuurbeleid voorgesteld. Dat is
gezien de schaal van de provincie ook niet zo verwonderlijk. Wel wordt er medio september 2009 in het kader van het programma cultuurparticipatie een provinciale cultuurscout aangesteld; deze werkt vanuit Zimihc. Zijn opdracht is: het in kaart brengen van
culturele platforms en culturele raden en hun werkzaamheden ondersteunen door het
beschikbaar stellen en uitwisselen van kennis en ervaring.
Verder wordt op de website van de provincie melding gemaakt van cultuurarrangementen. Provincie en gemeenten maken hierin afspraken over cultuur en cultuurparticipatie
is daarvan een onderdeel. Dit zijn waarschijnlijk de in het programma cultuurparticipatie genoemde convenanten.
Steunfunctie
De provincie heeft drie ondersteunende instellingen op het gebied van cultuur: Zimihc,
Kunst Centraal en Landschap Erfgoed Utrecht. Kunst Centraal is de provinciale ondersteuner op het gebied van cultuureducatie. Zimihc is het huis voor de amateurkunsten.
Voor de realisatie en invulling van Zimihc hebben de provincie en de gemeente de handen ineengeslagen. De provincie Utrecht betaalt de consulenten en de gemeente Utrecht
draagt bij aan de exploitatie van het pand en de personele overhead. Zimihc werkt voor
zowel de provincie als de stad Utrecht. Die samenwerking is uniek.
De provincie heeft een aantal voorwaarden verbonden aan deze subsidieverlening. Zo
wil het bestuur onder andere dat Zimihc meer zichtbaard wordt in de provincie, een bijdrage levert aan de promotie van amateurkunst, en dat de ‘consulenten culturele diversiteit, popmuziek, dans en eventueel creatief schrijven aandacht besteden aan “nieuwe”
vormen van amateurkunst (jeugd/jongeren en diversiteit)’ (brief subsidieverlening d.d.
22-01-2009). Op welke nieuwe vormen wordt gedoeld, staat nergens vermeld, maar in de
cultuurnota van de gemeente Utrecht lezen we dat het gaat om ‘urban, graffiti, breakdance, streetdance, rappen, slammen en skillz.’ (‘De ontdekking van creatief vermogen’,
p. 23, o.c.).
Brede school
Het streven naar samenhang in beleid benoemt de provincie in haar ‘verbindende programma’s’, die zij als eerste opvoert in de cultuurnota. Verbindingen worden gelegd
tussen cultuur en economie en tussen cultuur en ruimte. Een voor onze vraagstelling
relevante verbinding, die tussen cultuur en onderwijs, i.c. de brede school, is niet vermeld in de cultuurnota.

339

TK2_07.indd 339

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Cultuurbeleid provincie Zeeland
Beleidsdoelstellingen
De Cultuurnota Continu ii 2009-2012 is de voortzetting van het cultuurbeleid 2005-2008 met
de dezelfde titel. Ook de beleidsdoelstellingen zijn onveranderd:
– een substantiële bijdrage leveren aan de totstandkoming van een zo gevarieerd en zo
gespreid mogelijk cultureel aanbod in Zeeland;
– een zo groot mogelijke cultuurparticipatie realiseren;
– versterken van de culturele factor in de Zeeuwse samenleving.
Als argumentatie voor dit beleid wordt cultuur een rol gegeven in het realiseren van saamhorigheid, inspiratie, het leggen van nieuwe verbindingen en het mogelijk maken dat
mensen zichzelf zien (Collegeprogramma 2007-2011 Nieuwe verbindingen). Het beleid is
in de cultuurnota 2009-2012 compact geformuleerd, omdat het voor de diverse terreinen
in nota’s is uitgewerkt. De cultuurnota beperkt zich tot enkele algemene zaken die cultuurbreed gelden. Voor kunstbeoefening in de vrije tijd zijn de Nota provinciaal kunstenbeleid
2009-2012 en het Subsidieprogramma Amateurkunst van belang. In het verlengde hiervan besteden wij ook kort aandacht de Nota Cultuureducatie Zeeland 2009-2012 en het Subsidieprogramma
Cultuureducatie.
De provincie legt in haar cultuurnota verantwoording af over de bereikte resultaten in de
periode 2005-2008 en zet die puntsgewijs op een rij. Zo lezen we bijvoorbeeld bij amateurkunst dat er een bestedingsplan ‘versterking jeugdtheater en jeugdtheatereducatie’ is vastgesteld en uitgevoerd. De behaalde resultaten worden evenwel niet teruggekoppeld naar
de gestelde beleidsdoelstellingen.
In de Cultuurnota 2009-2012 wordt geconstateerd dat er veel kracht verloren gaat door te
weinig samenhang in de kunstensector. Daarom wordt ingezet op het versterken van culturele infrastructuur, zowel lokaal als regionaal. Het cultuurbeleid is vooral gericht op het
realiseren van voorzieningen. Het provinciale bestuur zoekt daarnaast samenwerking met
andere organisaties. Zo is de provincie een van de weinigen die overlegt en samenwerking
zoekt met bijvoorbeeld het vsb-fonds Zeeland en het Prins Bernhard Cultuurfonds.
Instrumenten en middelen
De hoofddoelstelling, het versterken van de culturele infrastructuur, wil het provinciebestuur realiseren met:
– Meerjarensubsidies voor organisaties en activiteiten. Op het gebied van amateurkunst
worden de criteria provinciale reikwijdte en ontwikkeling van kunstbeoefenaars gehanteerd. Voor de jaren 2009-2012 worden dertien organisaties en activiteiten zoals
de jeugdtheaterschool, het seniorenorkest en vier amateurkoepels ondersteund. In de
periode 2005-2008 waren dat nog zestien initiatieven.
– De regionale aanpak onder de naam regioarrangementen. Met gemeenten sluit de provincie convenanten af met daarin meerjarige en financiële afspraken. Het doel is dat
gemeenten een verantwoordelijkheid nemen voor de lokale en regionale infrastructuur.
Voor dit regionale arrangement worden ook de incidentele subsidies, die hierna worden
toegelicht, ingezet.
340

TK2_07.indd 340

7-6-2010 16:31:57

bijl age 1

– Incidentele subsidies amateurkunst, cultuureducatie en culturele producties. Deze
drie programma’s en de programma’s volkscultuur en erfgoed waren in 2005-2008
verzameld onder de noemer C-culture, wat geld was van het Actieplan Cultuurbereik.
– De provinciale ondersteuningsinstelling scoop.
Het lijkt erop dat Zeeland zich vooral toelegt op zijn voorzieningenniveau en de basisinfrastructuur. Het beleid is in abstracte en nogal instrumentele termen geformuleerd,
waarbij de relatie tussen doel en middel nauwelijks is gelegd.
In de nota’s staat aangegeven dat gelden van het fcp worden ingezet in de drie programma’s cultuureducatie, amateurkunst en volkscultuur en in de regionale arrangementen.
Voor dit regionaal beleid is geen nota en dus ook geen zicht op de inzet van de middelen.
Wij beperken ons tot het programma amateurkunst, feitelijk een subsidieregeling voor
producties en manifestaties voor amateurs, met het accent op jongeren. De voorwaarden zijn dat het actieve deelname van nieuwe doelgroepen moet bewerkstelligen en dat
er sprake moet zijn van ontwikkeling van de deelnemende amateur. Ontwikkeling, zo
wordt toegelicht, is niet alleen educatie, maar ook het experiment aangaan met ander
partners en disciplines.
Voor cultuureducatie is een aparte notitie opgesteld, de eerste in de geschiedenis. Voor
die tijd werd cultuureducatie bij specifieke onderdelen behandeld, zoals museumbeleid of erfgoed. De notitie gaat vooral over de versterking van de infrastructuur met de
regionale centra voor cultuureducatie (de provincie wil hiervoor met gemeenten in de
regioarrangementen afspraken maken) en de taak van scoop hierin. Er wordt gelonkt
naar het model zoals dat in Gelderland met Edu Art functioneert. Er wordt noch prioriteit
gegeven aan de brede school en de rol van cultuur hierin noch aan de relatie tussen binnen- en buitenschoolse activiteiten.
Het financiële kader is redelijk overzichtelijk, omdat deze instelling voor een deel wordt
betaald uit het budget voor sociaal beleid. Actoren op het gebied van amateurkunst die
subsidie krijgen zijn: koepels, een jeugdtheaterschool en verenigingen. Het bedrag is
240.500 euro per jaar. Daarnaast is voor cultuureducatie 250.000 euro beschikbaar, voor
amateurkunst 312.000 euro en voor volkscultuur 90.000 euro. Dit zijn de gematchte middelen van het fcp. Voor de regioarrangementen is jaarlijks 283.500 euro gereserveerd;
daarin zit ook een deel fcp-geld.
Regionalisering
In dit kader is het belangrijk terug te grijpen op Actieplan Cultuurbereik, C-Culture geheten. Onder C-culture vielen zes programma’s (subsidieregelingen), waarvan vier door
Actieplan Cultuurbereik werden gefinancierd (Cultuur & school, Jeugd & cultuur, Erfgoed
toegankelijk en Vergroten van publieksbereik). Deze zijn vervallen en vervangen door de
programma’s amateurkunst, cultuureducatie en volkscultuur van het fcp.
Waarom wordt C-culture hier dan expliciet genoemd? In 2006 is C-culture geëvalueerd
en dat heeft geleid tot de bijstelling van de procedure. Wanneer een subsidieaanvraag
voor deze programma’s bij de provincie binnenkomt, wordt hij afgestemd op het beleid
van de gemeente waar het initiatief speelt. In de regionale arrangementen maakt de provincie nu met de gemeenten meerjarige afspraken en legt deze vast in convenanten. De
341

TK2_07.indd 341

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

provincie heeft in de notitie Cultuureducatie in Zeeland: 2009-2012 aangegeven de regionale
centra voor cultuureducatie mee te willen nemen in de meerjarige afspraken.
De steunfunctie
De taken van scoop liggen, zo zet de provincie in haar kunstenplan uiteen, op het
gebied van coördinatie van het aanbod van cultuureducatie, ondersteuning en advisering amateurkunst en het (mede) realiseren van diverse projecten, zoals een festival voor
amateurs, een cultuurmenu en de organisatie van Kunstbende Zeeland. In het kunstenplan staat daarnaast aangegeven dat de onderzoeksafdeling van scoop een permanente
monitor Cultuurparticipatie moet uitvoeren.
Relevant is op te merken dat scoop een organisatie is met een bredere taak dan alleen
de steunfunctie voor amateurkunst. Dat heeft te maken met haar historische achtergrond als Provinciale welzijnsinstelling. scoop profileert zich als het instituut voor
sociale en culturele ontwikkeling. De steunfunctie is daarin maar één van de taken.
Brede school
In de cultuurnota en de nota over cultuureducatie is, zoals gezegd, geen aandacht voor
de brede school, het buitenschoolse aanbod en de verbinding tussen binnen- en buitenschoolse activiteiten. Kennelijk hecht het provinciebestuur daaraan minder waarde.

342

TK2_07.indd 342

7-6-2010 16:31:57

bijl age 2

Bijlage 2 Overzicht gemeentelijk beleid
Utrecht, Rotterdam, Groningen
Beleid Amateurkunst in de stad Utrecht
De afdeling Culturele Zaken van de gemeente Utrecht denkt en werkt voor de amateurkunst breed sectoraal. Er is sprake van verschillende geledingen: de traditionele verenigingen (ook wel humuslaag genoemd), werkplaatsen en cultuurhuizen (wijkkunstencentra: voor, door en met wijkbewoners) waarin de amateurkunst een leidende rol heeft. De
instrumenten voor amateurkunst van de gemeente Utrecht zijn:
– Budget Eenjarige Basissubsidie: € 333.000
De basis is het ‘traditioneel georganiseerde’ verenigingsleven. De regelingen en formulieren zijn eenvoudig en van toepassing op alle kunstdisciplines. Wel is de sociale component belangrijker dan artisticiteit en kwaliteit. Er is geen adviescommissie.
In 1995 is de gemeente Utrecht gestart met het subsidiëren van 72 verenigingen, in 2009
waren dit er 127. In Utrecht groeit het aantal verenigingen nog elk jaar. Nieuwe verenigingen kunnen zich aanmelden. Een subsidie wordt definitief toegekend als er nieuw geld
door het College en de Raad wordt toegekend of een bestaande vereniging verdwijnt.
– Budget Eenmalige Activiteitensubsidies: € 125.000
Eind jaren tachtig, begin jaren negentig zag men in Utrecht het niet-georganiseerde
verenigingleven toenemen. Vaak ontstonden activiteiten, groepen en instellingen als
gevolg van een project. Daarbij namen ook de artistieke ambities van bestaande verenigingen toe en wilde men bijzondere activiteiten organiseren. Hiervoor creëerde men
toentertijd een activiteitbudget van 54.000 gulden. Nu is het budget 125.000 euro. In
1995 had men nog zo’n acht aanvragen per jaar. In 2009 zijn dit er ongeveer zeventig.
Aanvragers kunnen instellingen zijn die basissubsidie ontvangen, maar ook initiatieven
die in beleidstermen de ongeorganiseerde amateurkunst worden genoemd.
Naast algemene criteria (rechtspersoonlijkheid) zijn de beoordelingscriteria kwaliteit,
diversiteit en oorspronkelijkheid van belang. Men kan voor alle kunstdisciplines en ook
voor cross-overs aanvragen. De aanvragen worden beoordeeld door een onafhankelijke
adviescommissie tijdens twee subsidierondes per jaar.
– Fonds Cultuurparticipatie: € 250.000 (€ 125.000 Utrecht; € 125.000 fcp)
Dit budget is onderdeel van het beleid ‘De ontdekking van het creatief vermogen’ van de
gemeente Utrecht naar aanleiding van het fcp.
Concept en ideeën voor de nota zijn gebaseerd op een inventarisatie van rondetafelgesprekken met mensen uit het veld van de amateurkunst. 100.000 euro is bestemd voor
innovatieve projecten, gericht op jongeren. Daarnaast is er een meerjarige werkplaatssubsidie. Deze is voor organisaties met projecten waarmee ze amateurs faciliteren, zoals
een festival of evenement. Alle aanvragen zijn beoordeeld door een onafhankelijke
343

TK2_07.indd 343

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

adviescommissie. Vanwege het beperkte budget was de selectie streng: er zijn zes aanvragen gehonoreerd. Deze variëren van een community art project (Roots en Borders),
Arti Vocaal (opera) tot Stichting Habek (hiphop). Elke gehonoreerde aanvrager ontvangt
25.000 euro in 2009 en 25.000 euro in 2010. De instellingen worden gemonitord en de
resultaten geëvalueerd.
– Budget ‘pakket van maatregelen leerlingen instrumenteel muziekonderwijs, georganiseerd verenigingsleven’. Beschikbaar budget € 35.000
Door de privatisering van het Utrechts Centrum voor de Kunsten (uck) verloor deze
een deel van de gemeentelijke subsidie, met name voor de cursussen en activiteiten in
de vrije markt. De wegvallende subsidie moest het uck zelf dekken. Een gevolg was dat
het lesgeld per leerling fors steeg. Door de gemeente is acht jaar geleden een pakket van
maatregelen (geen regeling!) voor instrumenteel muziekonderwijs vastgesteld. Dit betekent dat de leerling minimaal 272 euro, de gemeente 182 euro en de vereniging 60 euro
per leerling betaalt.
– Zimihc, Huis voor Amateurkunst: 380.000 euro gemeentegeld
De provincie en de gemeente vonden het van belang om gezamenlijk een Huis voor
Amateurkunst te realiseren en daarmee de sector een stevige ondersteuning te geven en
meer dan voorheen zichtbaar te maken. De provincie betaalt de consulenten, die voorheen alleen werkzaam waren voor de provincie, de stad draagt bij in de exploitatie van
het pand en de personele overhead.
De reeds bestaande culturele onderneming Zimihc heeft zich op verzoek van stad en
provincie omgevormd van een producent van jeugdtheater tot een breed georiënteerd
Huis voor Amateurkunst. De gemeente en de provincie hebben elkaar in deze als samenwerkingspartners gevonden.
– Cultuurhuizen die zijn gerealiseerd:
* Muziekhuis Lombok: blaasmuziek en slagwerk (eenmalige investering € 350.000)
* Dansvloer: professionele en amateurkunst voor, door en met wijkbewoners (eenmalige investering ca. € 150.000)
* Zimihc theater Bouwstraat (eenmalige investering ca. € 200.000)
* Cultuurhuis Stefanus Overvecht: culturele diversiteit, professionele kunst, community art, programmering amateurkunst (eenmalige investering ca. 1.3 miljoen.
jaarlijkse exploitatiebijdrage ca. € 200.000)
* Jeugd en jongeren Cultuurhuis Kanaleneiland (eenmalige investering
ca. € 400.000; jaarlijks exploitatiebijdrage ca. € 320.000).
In ontwikkeling zijn een Huis voor Amateurkunst in Het Vorstelijk Complex in de wijk
Zuilen (wijkgericht werken, samenwerking met Zimihc en welzijnsorganisatie Portes),
Cultuurhuis Hoge Woerd in Leidsche Rijn (multifunctionele voorziening, samenwerking met Natuur en Milieu educatie en archeologie), Cultuurhuis Cereol in Oog en Al
(Exploitant Stichting Het Wilde Westen en gemeente Bibliotheek) en Cultuurhuis Zuid

344

TK2_07.indd 344

7-6-2010 16:31:57

bijl age 2

op Rotsoord 32 (accent talentontwikkeling en kleinschalige creatieve bedrijvigheid.
Exploitant Kaasschaafcollectief.)
Tot slot
Bovenstaande instrumenten geven de grote lijn aan. Daarnaast zijn er nog een enkele
kleine budgetten voor amateurkunst zoals 5000 euro voor de bespeling van de Lepelenburg en 7500 euro voor Kunstbende. Daarnaast kent de stad Utrecht ook het fenomeen
wijkgericht werken. Utrecht heeft voor zijn wijken 10 miljoen euro leefbaarheidbudget
beschikbaar en elke wijk krijgt jaarlijks een bedrag van 1 miljoen euro om dit te besteden
in en voor de wijk. Vele culturele instellingen, voor zowel amateurs als professionelen,
doen jaarlijks een beroep op dit leefbaarheidbudget. Een aanzienlijk aantal wordt gehonoreerd. Onze gesprekspartner schat dat 200.000-600.000 euro van de 10 miljoen euro
naar cultuur gaat.
Beleid Amateurkunst in de stad Rotterdam
In de cultuurnota 2009-2012 van de gemeente Rotterdam is cultuurparticipatie een
beleidsthema naast cultuureducatie en internationalisering. Alle culturele instellingen
die een subsidie ontvangen uit het cultuurplan dienen bij te dragen aan minstens een
van deze thema’s. Daarnaast zijn er twee programma’s: het Programma Cultuurbereik en
het Programma Internationalisering. Elk heeft een eigen budget en naast de cultuurnota
een ondersteunende functie. Het Programma Cultuurbereik bevat zowel cultuureducatie
als cultuurparticipatie en wordt gefinancierd door de gemeente en het fcp.
Naast deze beleidskaders en programma’s bij de dienst Kunst en Cultuur, zijn er ook
andere gemeentelijke programma’s en middelen die cultuurparticipatie bevorderen.
Zo is er bijvoorbeeld het dienstoverstijgende programma Sociaal (tot 2010) waarin
sociaal-culturele doelstellingen zijn opgenomen, zoals cultuureducatie en cultuur in de
wijken. Ook binnen het meerjarenprogramma Pact op Zuid (tot 2015) zijn middelen en
beleidsdoelen opgenomen die beogen de cultuurparticipatie en de sociale cohesie te
bevorderen.
Door de veelvoud aan instrumenten en beleidsdoelstellingen is het lastig om een uitputtend overzicht te geven van de instrumenten en middelen voor cultuurparticipatie in
Rotterdam. Als we ons beperken tot de dienst Kunst en Cultuur betreft het:
– Budget Cultuurplan 2009-2012: van de negentig structureel gesubsidieerde culturele
instellingen hebben ruim 70% cultuurparticipatie en ruim 50% cultuureducatie als
beleidsprioriteit opgenomen. Hoeveel subsidie de instellingen voor dit doel inzetten
is niet bekend, het gaat om activiteiten die een integraal onderdeel uitmaken van het
beleid.

345

TK2_07.indd 345

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Een aantal instellingen is specifiek gericht op cultuureducatie- en/of participatie:
* Stichting Kunstzinnige Vormgeving Rotterdam (sk v r; totale subsidie ca.
€ 9,7 miljoen, uitsplitsing naar educatie en amateurkunst is niet volledig bekend)
* Rotterdamse Vereniging voor Amateurtheater (€ 120.000)
* Rotterdams Centrum voor Theater (€ 200.000)
* Jeugdtheater Hofplein (€ 1,9 miljoen)
* Hiphophuis (€ 300.000)
* Rotterdams wijktheater (€ 400.000)
* Villa Zebra (€ 270.000)
* Siberia (€ 820.000)
– Budget incidentele subsidies: € 1.800.000 per jaar. Hieronder valt:
* amateurmuziek (€ 200.000)
* amateurtheater (€ 100.000; incl. amateurmuziektheater, zoals musical, operette)
* amateurdans (€ 60.000)
– Programma Cultuurbereik 2009-2012: € 1.410.000 per jaar (€ 660.000 fcp;
€ 750.000 gemeente). Hieronder valt:
* amateurkunst (€ 150.000)
* cultuureducatie informeel ( € 450.000)
* cultuureducatie formeel (€ 175.000,-)
* projectsubsidies (€ 320.000,-)
Onder de naam Programma Cultuurbereik geeft de dienst Kunst en Cultuur van de
gemeente zijn fcp-gelden vorm. De algemene doelstelling is: in 2012 nemen aantoonbaar significant meer Rotterdammers dan in 2008 deel aan culturele activiteiten. Hoe
dat zal worden aangetoond, is niet geheel duidelijk. Voor amateurkunst wordt mede na
inspraak vanuit het veld ingezet op het faciliteren, stimuleren en zichtbaar maken van de
amateurkunst.
Culturele infrastructuur voor amateurkunst
Bij de Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam (sk v r) is op dit moment een aantal consulenten (parttime) werkzaam. De consulent voor theater is werkzaam bij de
­Rotterdamse Vereniging voor Amateurtheater. Verder zijn er in de deelgemeenten door
de gemeente gesubsidieerde cultuurscouts werkzaam. Zij maken meer zichtbaar wat er
lokaal op cultureel vlak aanwezig is en leggen waar mogelijk verbindingen. Ook heeft
de gemeente de afgelopen jaren geïnvesteerd in het omvormen van wijkaccommodaties
naar Lokale Cultuur Centra (l cc). De l cc’s bieden ruimte voor een aanbod van professionals, amateurs en community art. De doelstelling is om in 2010 in elke deelgemeente
een cultuurscout en een l cc te hebben.
Tot slot, er is op het gebied van cultuur geen relatie tussen de stad en de provincie
Zuid-Holland. Wel heeft de Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur hier in februari
een ongevraagd advies over uitgebracht onder de titel Halen, brengen en inspireren. Over de
­culturele samenwerking van de provincie Zuid-Holland en de gemeente Rotterdam.
346

TK2_07.indd 346

7-6-2010 16:31:57

bijl age 2

Beleid voor amateurkunst in de stad Groningen
Het college heeft voor zijn cultuurbeleid twee speerpunten geformuleerd, namelijk het
versterken van de basisinfrastructuur als drager van de stedelijke identiteit van Groningen en ‘City of Talent’ als drager voor de profilering van de stad; de stad Groningen is er
veel aan gelegen het eigene van de stad te benadrukken. Deze missie heeft het college
vertaald in een viertal doelstellingen, waarvan ‘de versterking van cultuurbereik’ voor
de bevordering van cultuurparticipatie van belang is. Vooral de doelgroepen jongeren,
allochtonen en nieuw publiek acht men van belang.
Instrumenten voor amateurkunst c.q. actieve participatie zijn de volgende:
– Kernvoorzieningen
* Stedelijke muziekschool				
€ 2.773.000
€ 812.200
* Kunstencentrum Groningen				
– Festivals
Het is niet goed te traceren welke festivals specifiek voor amateurs zijn.
– Ondersteuning amateurkunstverenigingen
* basisbudget amateurregeling				
* amateurs huursubsidie			
* investeringsbudget amateurregeling			
* compensatie korpsen				
* us va/Universiteitstheater				
– Fonds voor Cultuurparticipatie
Hieronder vallen voor amateurkunst:
* Kunstencentrum Groningen 				
* Theater te Water		
			
* Stichting Urban House
			
* Amateurs stimuleringsregeling				
* wijk als werkplaats (cultuurparticipatie)

€ 124.600
€ 26.000
€ 15.600
€ 6.800
€ 10.400

€ 40.000
€ 20.000
€ 50.000
€ 43.000

‘De wijk als werkplaats’ is in Groningen het eerste programma op het gebied van community art. Projectmatig probeert men, buiten het verenigingsleven om, bewoners
actief te betrekken. Het Kunstencentrum Groningen speelt hierbij een rol met een recent
(2009) opgericht bureau: dat moet het proces stimuleren en begeleiden, ondersteuning
geven bij het maken van een aanvraag en partijen bij elkaar brengen.
Dankzij het fcp blijven ook een aantal instellingen in stand die van de kunstraad een
negatief advies hadden gekregen, zoals de Stichting Urban House en Theater te Water.
Een van de eisen die nu aan hen gesteld wordt, is dat ze zich bezighouden met actieve
participatie en wijkgericht werken.

347

TK2_07.indd 347

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Tot slot is er het verbond van gemeenten en bouwcorporaties in het kader van het Nieuw
Lokaal Akkoord, de wijkaanpak van Groningen. Er is 5 miljoen euro beschikbaar, waarop
bewoners een beroep kunnen doen voor bijvoorbeeld een speeltuin, maar ook een amateurkunstproject in een achterstandswijk.

348

TK2_07.indd 348

7-6-2010 16:31:57

bijl age 3

Bijlage 3

Geïnterviewde personen

Landelijk
Carla van Deijck-Hofmeester, R&H, adviseurs in cultuur
Evelien de Graaf, ipo
Lydia Jongmans, v ng
Jan Jaap Knol, Fonds voor Cultuurparticipatie
Bertien Minco, Jeugdcultuurfonds
Willem-Jan Raijmakers, R & H, adviseurs in cultuur
Jan Willem Rijke, ipo
Tom de Rooij, Kunstfactor
Loek Sijbers, Raad van twaalf
Paul Vogelezang, Cultuurnetwerk Nederland
Ap de Vries, Kunstconnectie

Provincies
Monique Antonis, Groningen
Ineke van Balen, Overijssel
Gert Jan Bots, Zuid-Holland
Paul Coenen, Limburg
Michiel de Graef, Noord-Holland
Els Joosten, Flevoland
Gerrit Kamstra, Drenthe
Natasja Koole, Zeeland
Jeroen Mulder, provincie Brabant
Catherine Peters Sengers, Utrecht
Marc Stuijt, Friesland
Floor Viveen, Gelderland

Gemeenten
Jaap Breek, Alphen aan den Rijn
Karin Eetgerink, Tiel
Marijke Eymes, Rotterdam
Marc Floor, Groningen
Ankie van de Kruis, Ede
Pien van der Linden, Rotterdam
Frans Meerhoff, Emmen
Erik Pul, Lelystad
Jacobien Sierst, Almere
349

TK2_07.indd 349

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Paul Spanjaard, Oss
Andrea Svedlin, Rotterdam
Yvonne Verhoeven, Veendam
Marjo Worms, Zoetermeer
Charles van Zanten, Utrecht
Jan Bessems, Maastricht (schriftelijk)

Ondersteunende instellingen
Marco Bentz van den Berg, Kunstraad Groningen
Kim van den Boon, Culturalis Den Haag
Jan Brouwer, Kunstencentrum Groningen
Marc Fonville, Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur
Margriet Gersie, Kunstgebouw
Sylvia Hagers, sk v r
Klaas Hoekstra, Kunstgebouw
Ineke Kemper, kcg
Arie Koelewijn, Zimihc
Bart Krieger, Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur
Bernadette Laumans, c mo Stimulans
Zorica Majic, c mo Stimulans
Fredt Moers, Kunstgebouw, cultuurnetwerker Holland-Rijnland
Nadet Somers, scoop
Connie Verberne, kcg
Warner Werkhoven, Kunstbalie

350

TK2_07.indd 350

7-6-2010 16:31:57

noten

Noten
1
2

3
4

5

6

SMART wil zeggen dat een doelstelling Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden
moet zijn geformuleerd.
Voorbij wordt gegaan aan het feit dat de mediasector niet direct door het ministerie van OCW wordt
gesubsidieerd – belastingopbrengsten en reclamegelden zijn de voornaamste bronnen –, maar wel
sterk wordt gereguleerd via de Mediawet.
Waarschijnlijk is hier sprake van een verkeerde omschrijving: bedoeld wordt het Fonds voor Cultuurparticipatie.
Opmerkelijk is dat naast Edu Art ook Cultuurbedrijf bv bestaat. Deze twee organisaties hebben
nauwe banden en personele unies. Op de site van Cultuurbedrijf bv staat: 'Steeds meer mensen – in
bedrijven, zorginstellingen, gemeenten en onderwijs – maken dat wat ze doen graag zichtbaar voor
een groot publiek. In de vorm van een congres, symposium, festival of een groot project voor een
breed publiek. Om dit aansprekend te maken is creativiteit en verbeeldingskracht nodig. En daar is
kunst voor nodig. Cultuurbedrijf maakt deze verbinding tussen kunst en de samenleving. Wij maken
met ervaren regisseurs, zakelijk leiders, projectmanagers én producenten uw ideeën waar. Van
droom naar daad. Dat doen we vanuit onze missie: wij geloven dat kunst in het hart van de samenleving thuishoort. Cultuurbedrijf geeft ideeën vorm.' Hier lijkt sprake van commercialisering van een
deel van de expertise die Edu Art in huis heeft. In hoeverre welke organisatie van welke profiteert is
niet duidelijk.
In de begroting van de provincie staat een bedrag vermeld van 469.000 euro, in de subsidiebrief van
de provincie aan Zimihc staat een bedrag van 490.000 euro. Het verschil wordt waarschijnlijk veroorzaakt door loon- en prijsaanpassing.
Deze informatie staat niet in de cultuurnota, maar is gebaseerd op een gesprek met de ambtenaar
voor cultuur in de gemeente Groningen.

351

TK2_07.indd 351

7-6-2010 16:31:57

TK2_07.indd 352

7-6-2010 16:31:57

Summary

TK2_07.indd 353

7-6-2010 16:31:57

TK2_07.indd 354

7-6-2010 16:31:57

summ a ry

Opportunities for practising the amateur arts
Context of this report
The Netherlands Institute for Social Research/scp is engaged in exploring the future
of the amateur arts in the Netherlands on behalf of the Ministry of Education, Culture
and Science. In order to gather as much information as possible about the status of the
amateur arts today – partly in the light of this forward study – scp also publishes two
research reports focusing respectively on participation in the amateur arts by the Dutch
population and on the opportunities for participation in the arts and the role of the
three layers of government in facilitating that participation. This report presents the
findings with regard to opportunities and policy.
Five modes of practising the arts were identified and studied for this report: within
clubs/societies, within cultural and civil-society institutions, at school (including community schools), informally and on the private market. Six art forms were distinguished:
music, dance, visual arts, theatre, new media and (creative) writing. Until this study was
carried out, the knowledge about the opportunities for practising the arts was incomplete and fragmented; in fact virtually nothing was known about the two latter forms
of engagement in the arts, i.e. informally or via the private market. The extent to which
the various artistic disciplines were covered within cultural education programmes at
schools was also unknown. Some details were known about the practising of the arts in
clubs and institutions, but that knowledge, too, was very fragmented. This report brings
together new information about topics on which little was known – practising of the
amateur arts at school, in informal groups and on the private market – and for the first
time pools the existing knowledge about the practising of the arts in clubs and institutions. The report also scrutinises the functioning of the three layers of administration in
the Netherlands in relation to the amateur arts.
When it comes to the practising of the arts in informal groups and on the private market, there is a lack not only of national data, but also of a suitable means of carrying out
national surveys. In the light of this, this report uses initial findings from a mediumsized Dutch municipality, namely Alphen aan den Rijn. There is no reason to assume that
the situation in this municipality is not indicative of the situation in other medium-sized
municipalities in the Netherlands. The information on informal groups and the private
market largely relies on the situation found in this one municipality, while the situation in that municipality is used to illustrate the national picture presented in the other
modes of practising the arts.
Practising of the arts in clubs/societies
Anyone wishing to practise the arts in their free time by joining a club or society has
plenty of choice in Alphen aan den Rijn, especially if their interests are musical. An
inventory performed for this study generated a list of around 60 clubs and societies, of
which two-thirds were music societies. In addition, nine dance clubs and six drama clubs
355

TK2_07.indd 355

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

were found. It is likely that every municipality of any size will similarly have dozens of
clubs in which people can engage in the arts in their free time. In the music genre alone,
there are 12,500 societies nationally in the Netherlands – a figure that is known because
of their affiliation to various umbrella organisations. However, music is a discipline that
by its nature is very often performed in an organised setting, and it is therefore not typical of other disciplines. An estimate of 25,000 amateur arts clubs nationally is probably
on the low side, though accurate figures are hard to come by because it is not known
how many music societies exist outside the umbrella organisations, while in other disciplines fewer clubs and societies are affiliated to larger organisations and the picture
is therefore much less complete. It is even more difficult to build up a reliable picture of
membership profiles, of the activities carried out by clubs and societies or of the challenges they face.
Amateur arts clubs are mainly populated by well-educated, indigenous Dutch members.
Some clubs and societies would prefer their memberships to be a better reflection of the
community around them, but do not know how to set about achieving this. There are
however opportunities for this, for example through collaboration with schools, afterschool childcare and youth and community work. By targeting activities specifically at
children, young people and members of ethnic minorities and by securing their membership, arts societies can help counter ageing memberships and fossilisation. Although
some societies do have ageing memberships, there are innumerable clubs and societies
that are flourishing and growing. Although arts societies have a conservative image,
many of them are changing in response to social trends, both artistically and in the way
they are organised. For example, the digital revolution has led to new applications and
new art forms, such as computer game design and digital image processing, and has also
made the arts more accessible thanks to cheaper equipment and greater availability of
information. The digital arena has become an essential and intrinsic platform for the
amateur arts. Internet communities can be seen as a new way in which people organise
themselves around a discipline. Another development at organisational level, which
results from the greater competition in people’s daily schedules (less free time in which
there is more to do), is that clubs and societies more often offer practitioners the opportunity to sign up for a specific project rather than subscribing to full membership.
Practising the arts in cultural and civil-society institutions
Numerous institutions are involved in supporting the amateur arts by offering lessons or
facilities. The biggest players in this field in the Netherlands are the centres for the arts.
The number of these centres has fallen since the end of the 1980s, from 241 to 182 (not
including dependencies), mainly due to mergers of music schools and creativity centres
to form combined institutions. Music schools are now found mainly in smaller municipalities; most larger municipalities have combined institutions.
The number of people enrolling for courses at centres for the arts rose over the same
period from 350,000 to 475,000. This growth was not made up of students on long courses (lasting more than 20 weeks) but was accounted for by more participants in short
courses (lasting less than 20 weeks). Music lessons account for the bulk of enrolments, at
356

TK2_07.indd 356

7-6-2010 16:31:57

summ a ry

almost 60%. Enrolments for the visual arts and dance follow, with 16% and 12% of enrolments, respectively. The distribution of courses across institutions is comparable; music
is offered virtually everywhere, while very few institutions offer writing courses. Courses
in the other four disciplines can be followed at between 100 and 120 of the 182 centres.
The proportion of teaching staff at these centres has fallen, while the percentage of teaching support staff has increased.
Medium-sized municipalities such as Alphen aan den Rijn generally offer all disciplines
within one combined institution. However, Alphen has two centres for the arts: the
Streekmuziekschool Alphen aan den Rijn and the Centrum Kunsteducatie Parkexpressie;
together they provide courses in all disciplines. In line with the national picture, the range of courses provided for children in Alphen is broader and cheaper than those offered
for adults. Music, visual arts and dance are the most popular, followed by drama, audiovisual and literary courses. Lectures and concerts are also provided, while ensembles,
individual projects and workshops are also organised, among other things for educational purposes. The two centres for the arts together serve 2,750 participants each year.
Adults can also continue their development in the arts at adult education centres. The
courses are concentrated mainly on the visual arts and photography. In addition, lectures are provided for participants and exhibitions by course participants are staged in the
library. The Adult Education Centre in Alphen aan den Rijn largely matches this picture.
Practising the arts at school
Cultural education in the Netherlands is embedded in the schools policy for both
primary and secondary education. More and more schools have developed a written philosophy on cultural education; the number of school cultural coordinators is growing
(though they are not all equally powerful); and schools are increasingly working in collaboration with cultural institutions and artists. The opportunities for pupils to practise
the arts have increased in recent years as a result. However, this is not yet having a major
impact on education: although more and more cultural projects are being developed and
although schools – especially secondary schools – are slowly integrating cultural education with other subjects, there are as yet few schools which have developed a continuous
learning pathway for cultural education.
In the three elements of interaction with arts and culture – active, receptive and reflective interaction – active interaction, or practising the arts, dominates. In the 2008/2009
school year, primary school heads and cultural coordinators reported that no fewer than
60% of the five (year group 7) to ten (year group 2) hours per week spent on cultural education were devoted to practising the arts. The picture in secondary education is made
more complex by differences between pre-vocational secondary education (v mbo) and
pre-university education (v wo), between the lower and upper forms and between the
choices by pupils as to whether or not to choose an arts discipline as an examination
subject. Broadly speaking, around half the time devoted to cultural education at secondary school is spent on practising the arts. The proportion is higher in the lower forms
of secondary school than the upper forms and in pre-secondary vocational than in preuniversity education.
357

TK2_07.indd 357

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Community schools (broad-based schools offering several different types of education
on one campus) offer extra opportunities for practising the arts. A third of the approximately 1,600 community schools in the Netherlands today organise weekly cultural activities outside the regular curriculum. In primary schools these predominantly take the
form of workshops and guest lessons, while at secondary level the focus is on projects
and excursions. There is as yet little coordination in education between practising the
arts within and outside school.
Practising the arts in an informal context
Our inventory of informal opportunities for practising the arts in Alphen aan den
Rijn produced a total of 70 informal networks. Through interviews with members of
23 of these networks, more was learned about their actual functioning. The figure of
70 informal networks probably covers only a proportion of the total number, and the
information gleaned from these interviews may therefore not be representative for all
informal arts activity in Alphen. On the other hand, it does provide a first impression of
this as yet unexplored phenomenon.
The informal networks for the amateur arts covered in our study are small, intensive and
long-lasting. Group members agree to come together on a fixed day each week, in order
to practise and to undertake commitments such as performing and staging exhibitions.
People thus do not join informal networks because they are looking for a way of avoiding commitment. They appear to be attracted mainly by the smallness of scale and the
freedom to pursue their hobby as they see fit. Moreover, artistic styles and disciplines
are practised in informal networks which receive little attention in the mainstream arts
circuit. Despite this, our interviews do not reveal a picture of informal groups as some
kind of counter-movement, because in most cases the formal, organised arts have played
a role in their artistic development, and in some cases still does so. Notwithstanding the
high degree of self-sufficiency of informal networks, therefore, our exploratory study
in Alphen aan den Rijn highlights the importance of the facilitating function of clubs,
institutions and community education.
Informal groups not only offer beginning practitioners of the arts an environment in
which they can develop their skills in a given discipline, but also provide a useful platform for more advanced practitioners. Prospective new members of music groups for
advanced practitioners have to go through an audition, for example, while participants
in sculpture groups must be able to work on their own initiative and pursue their art
without instructions from a teacher. The term ‘informal’ thus does not provide an indication of the level at which the artistic disciplines concerned are practised.
A key feature of informal networks is their hybrid nature: they take on a variety of guises.
The image of the informal group as an isolated friends’ club which meets in someone’s
living room each week is only a limited part of the story. Several groups have links
to clubs/societies and community education centres (e.g. hiring a practice room at a
discounted price). In addition, some informal networks have incorporated as foundations, while others offer lessons on the private market. These groups thus do not limit
their activities to the private circuit of individuals, but also operate in the midst of civil
358

TK2_07.indd 358

7-6-2010 16:31:57

summ a ry

society and in the marketplace. There are also groups where amateur and professional
artists come together. Finally, the hybrid nature of informal networks is also reflected
in differences in the way in which activities are organised. As well as the weekly ‘sitting
room groups’, there are groups which meet less frequently, networks with more or less
fixed core groups (e.g. rap) and groups which organise irregular meetings (cabaret duets,
music groups).
Generally speaking, informal groups are also important social networks, in which
people help and support each other (doing odd jobs around the house, lending each
other tools and equipment, etc.) and undertake joint activities such as travelling, visiting
theatres or museums and going out for meals together.
The amateur arts on the private market
It is known that a substantial amount of activity in the amateur arts takes place on the
private market, for example where people follow courses at private schools or with
private teachers, or hire rooms for rehearsals, exhibitions or performances. However,
virtually no national data are available on the extent and nature of the opportunities
for engaging in the amateur arts on the private market. At most it can be said that a substantial quantity of books and other instruction material are available for self-study, that
there are many distance learning courses available in which people can improve their
skills in an arts discipline, and that there are a number of top-ranking private training
programmes and any number of private workshops, both in the Netherlands and abroad.
The Internet is a special case, offering a forum for both paid and unpaid lessons. Photography and video communities are particularly popular; participants in these communities react to each other and learn from peer reviews, giving this forum the character of a
(virtual) informal network.
In our survey, 23 private-sector providers of music lessons were identified in Alphen aan
den Rijn, 20 of whom were private teachers. Half of them provide lessons on keyboard
instruments. Their fees vary considerably, but are not substantially higher than in the
subsidised sector. As in the latter sector, more children and young people follow lessons
in the private circuit than adults. The 11 private dance teachers identified in the study
offer lessons both in dance as an art form and dance with a strong social, sporting or spiritual emphasis. In the visual arts, the survey elicited 15 providers. Ten of these are visual
artists who provide lessons and/or workshops and who are strongly focused on artistic
development. Half of them have a higher professional qualification in art. The five more
‘commercial’ providers focus mainly on the social and leisure aspects (company outings,
etc.). The number of private-sector providers in the other disciplines is smaller: three
for drama, two for photography and none (any longer) for creative writing. The distribution across the disciplines is therefore the same as in the subsidised circuit. There is
an impression that the amateur arts in the private sector depend more on chance (e.g.
the presence of an artist who is willing to give lessons) than in the subsidised sector,
and the continuity therefore appears less assured. The costs in the private circuit in
Alphen aan den Rijn are generally the same or slightly higher compared to the subsidised sector. There are several opportunities for renting halls for rehearsals, exhibitions
359

TK2_07.indd 359

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

or performances. Bands can perform in the two bars in Alphen which carry live music
­programmes.
The three administrative layers
The three layers of government in the Netherlands – national, provincial and local –
share the same policy objectives with regard to cultural participation: more people
should take part. This ambition does not go much beyond this vague formulation,
­however; there is no policy theory in which a clear relationship is established between
the end and the means. Moreover, casting the objectives in general terms means it
remains unclear to what extent a particular measure contributes to their achievement.
Although the goals of the three government layers with regard to cultural participation
largely correspond, each administrative layer applies its own priorities in the detailing of
that policy, geared to the particular local situation. The distribution of tasks across the
three layers of government is clear: central government is responsible for the national
infrastructure, the provincial authorities for providing support at provincial level and
the local authorities for the implementation ‘on the ground’. The new Fund for Cultural
Participation (Fonds voor Cultuurparticipatie – fcp) encourages provincial and local authorities to develop policy that is in line with the fcp programmes and themes, thereby
leading to greater coordination of that policy. The fcp thus gives central government a
means of encouraging cohesion.
The various government layers have two means at their disposal for achieving their
objectives: providing grants to practitioners of the arts to help them carry on their work,
and providing subsidies to supporting institutions. Both administrative instruments
have been used for decades and there are no signs that this is likely to change. Those in
the field do not believe that privatisation or increased commercialisation of provisions
that are currently paid for from the public purse will have a huge impact.
Our survey did not bring to light any major pinchpoints or overlaps in the division of
tasks between the three layers of government. The distribution of responsibilities across
the three government layers, and the responsibility of central government for the overall
system, means that central government has the task of providing an adequate infrastructure of national institutions and for creating the necessary conditions to enable fruitful
implementation of provincial and local policy. Central government gives direction to the
policy but leaves the other layers of government and other stakeholders the freedom to
pursue the desired result as they see fit. By establishing the Fund for Cultural Participation, the government has created a framework for channelling policy in the desired direction whilst allowing the other administrative layers to develop customised solutions.
Since the publication of the Cultuur en School policy document on arts and cultural education, the relationship between education and culture has figured on the policy agenda
of public authorities. With regard to the amateur arts, out-of-school arts education is
particularly relevant in relation to community schools. There is growing coordination
between these out-of-school activities and schools, for example through collaboration
with music schools which provide lessons and amateur associations which organise
activities. The central government policy on community schools and culture (Brede school
360

TK2_07.indd 360

7-6-2010 16:31:57

summ a ry

en cultuur) and the ‘Community schools, sport and culture and combination functions’
incentive programme (Brede scholen, Sport en Cultuur en Combinatiefuncties) are designed to
encourage that collaboration.
Unfortunately, it was not possible to obtain a clear picture of the subsidy amounts given
by the three government layers to the amateur arts, because most provincial and local
authority budgets contain items that cover more than just the amateur arts and which
could not be broken down into the different individual policy sectors. The same applies
for the amounts spent by private-sector funds on arts and culture; these are also difficult
to assess, but where that is possible, it would seem that private funding of the amateur
arts exceeds public funding several times over.Knowledge and gaps in knowledge
This report is based on two foundations. First, there is the existing but fragmented
information about the practising of the amateur arts in clubs/societies, civil-society
institutions and in education; on the other hand it elicits new information about the
amateur arts in education, in informal groups and on the private market. What gaps in
the knowledge about the opportunities for practising the arts remain after this exercise?
Two types of question can be distinguished here. The first relates to the coverage of the
knowledge gathered, which without doubt needs reinforcing. The picture of clubs and
societies, and to a lesser extent of institutions, is incomplete. What happens at schools
was measured indirectly. Informal groups and private providers were mapped out in
only one medium-sized municipality.
The second question is more substantive; it is concerned with the need for more specific
knowledge about the amateur arts as such, for example the nature and frequency of lessons and activities within the various contexts of the arts and their ‘external’ effects for
individuals and society.

361

TK2_07.indd 361

7-6-2010 16:31:57

TK2_07.indd 362

7-6-2010 16:31:57

Literatuur

TK2_07.indd 363

7-6-2010 16:31:57

TK2_07.indd 364

7-6-2010 16:31:57

liter atuur

&concept (2007). Jeugdcircussen in Nederland. Rotterdam: &concept.
Achten, F. (2005). Stuurmanskunst, bestuursleden vertellen hoe ze hun vereniging op koers houden. Utrecht:
Stichting Beeldende Amateurkunst.
Agterdenbos, R. (2008). Verslag van de workshop op 18 mei 2008, ‘Help! Teveel leden!’ http://fotobond.nl/
activiteiten_besturendag2008.htm.
Alexander, E. en N. van der Krogt (2009). Openluchttheaters in Nederland. Amsterdam: Theater Instituut
Nederland.
Asselbergs-Neessen, V. (1989). Kind, kunst en opvoeding: de Nederlandse beweging voor beeldende expressie (18761968) (proefschrift). Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Bamford, A. (2007). Netwerken en verbindingen: arts and cultural education in The Netherlands. Den Haag:
Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap.
Beattie, D. K. (1990). An analysis of the Dutch vwo visual arts examination program and the concomitant
vwo curriculum. Kansas: University of Kansas.
Beek, P. van en W. Knulst (1991). De kunstzinnige burger. Onderzoek naar amateuristische kunstbeoefening en
culturele interesse onder de bevolking vanaf 6 jaar. Rijswijk: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Beers-Blom, J. (2007). Forumbijdrage op 10 december. http://weblog.zoom.nl/2007/12/10/hoe-staat-hetmet-de-fotoclubs/ (geraadpleegd op 24 april 2009).
Berg, E. van den en J. de Hart (2008). Maatschappelijke organisaties in beeld. Grote leden­organisaties over actuele
ontwikkelingen op het maatschappelijk middenveld. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Bibliotheek Rijn en Venen (2007). Sociaal jaarverslag. Zonder plaats en uitgever.
Bibliotheek Rijn en Venen (2008a). Beleidsplan. Zonder plaats en uitgever.
Bibliotheek Rijn en Venen (2008a). Jaarverslag. Zonder plaats en uitgever.
Boer, A. de en S. de Rooij (2008). Jongeren schrijven, wat en waar? Een inventarisatie van de schrijfactiviteiten voor
jongeren najaar 2007-voorjaar 2008. www.kunstfactor.nl/blobs/Kunstfactor/080526_InventarisatieOPMAAK_versie_3-DEF_1.pdf.
Boer, A. de en I. Smit (red.) (2008). Coaching in theater maken. Tien inspirerende trajecten in vijf provincies.
Amsterdam: Kunstfactor Theater.
Boer, A. de, G. Kooistra, Z. Özdogan en R. Tunc (red.) (2009). Turks theater bestaat niet. Utrecht: Kunstfactor
(i.s.m. t in & iisg).
Bork, R. van (2008). 395 minuten. Amateurpopmuziek in Nederland. Rotterdam: Kunstfactor, Popunie en
&concept.
Bresler, L. (1998). The genre of school music and its shaping by meso, micro and macro contexts. In:
Research Studies in Music Education, jrg. 11, p. 2-18.
Broek, A. van den(2008). Cultuurdeelname. In: A. van den Broek en S. Keuzenkamp (red.). Het dagelijks
leven van allochtone stedelingen (p. 149-169). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den (2009). Kunstbeoefening in de vrije tijd. In: A. van den Broek, J. de Haan en F.
Huysmans. Cultuurbewonderaars & cultuurbeoefenaars. Trends in cultuurparticipatie en mediagebruik (p. 66-86).
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den (2010a). faq’s over kunstbeoefening in de vrije tijd. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Broek, A. van den (2010b). Toekomstverkenning kunstbeoefening. Een essay over de mogelijke betekenis van sociaalculturele ontwikkelingenvoor volume, voorkeuren en vorm­geving van kunstbeoefening in de vrije tijd. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.

365

TK2_07.indd 365

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Brouwer, M. en W. Heesbeen (2007). Motivatie om te dansen. Amsterdam: t ns nipo (www.kunstfactor.nl/
blobs/Kunstfactor/Rapport_TNS_Nipo_-_Motivatie_dansen.ppt).
Buys, L. (1995). Haalbaarheidsonderzoek Erkenningenregeling Particuliere Dans-/Ballet­scholen. Nijmegen: Buys
Culturele Profielen.
cbs (1993). Kunstzinnige vorming 1991. Voorburg/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (1994). Sociaal cultureel werk 1993. In: Sociaal culturele berichten 1994-15.
cbs (2007). Gezondheid en zorg in cijfers 2007. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (2009a). Kunstzinnige Vorming 2005 en 2007. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (2009b). Vakanties van Nederlanders 2008. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Christianen, M. (1992). Popmuziek in Zuid-Holland: Onderzoeksverslag. Rotterdam: Wetenschapswinkel
Erasmus Universiteit Rotterdam.
cioff (2005). Guidelines for Folklore Groups. www.cioff.org/cioff/Publications/guide_groupes/Cioff_
GuideGroupe_EN.pdf.
Commissie Muzikale Vorming (1991). Eindrapport. Rijswijk/Zoetermeer: Ministerie van Onderwijs en
Wetenschappen.
Cultuurnetwerk Nederland (2004). Zicht op… centra voor de kunsten. Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Damen, M., F. Haanstra en H. Henrichs (2002). Een kwarteeuw onderzoek naar kunst- en cultuureducatie in
Nederland (Cultuur+Educatie 4). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Doorn, H. van (1976). Nota Kunst en Kunstbeleid. Den Haag: Staatsdrukkerij.
Doorn, R. van (2008). Kijk, een echte ‘fotoclub-foto’! Is dit wat wij willen? Een onderzoek naar de kenmerken,
achtergronden, wensen en behoeften van de hedendaagse amateur­fotograaf als verenigingslid (masterscriptie).
Utrecht: Universiteit Utrecht.
Dorrestein, A. en K. du Long (2005). Kleurrijke kunst. Onderzoek naar amateur­kunst­beoefening door allochtonen.
Tilburg: pon.
Draaisma, W. en E. Leih (2009). Aangenaam: Populair Jaarverslag 2008. Alphen aan den Rijn: Participe.
Edelman, E., en M. van Bommel (2008). Sectorverkenning amateurkunst in Noord Brabant. Provinci­aal Rapport.
Tilburg: pon.
Efland, A. (1976). The school art style: A functional analysis. In: Studies in Art Education, jrg. 17, nr. 2, p.
37-44.
Elsevier (2009). hbo-almanak 2008/2009. Amsterdam: Reed Business.
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (2007). Over de drempels met taal en rekenen.
Eindrapport. Enschede: geen uitgever.
ffg (z.j.). Levende historie, met respekt en plezier gebracht! http://www.dutchfolklore.nl/nl/ffgn_nl.htm
(geraadpleegd op 13 juli 2009).
Flash Focus Poll Resultaten (2009). http://www.flashfocus.nl/forum/poll.
php?do=showresults&pollid=103 (geraadpleegd op 31 juli 2009).
Flash Focus Statistieken (2009).
http://www.flashfocus.nl/forum/ (geraadpleegd op 31 juli 2009).
Fotobond (2005). http://fotobond.nl/fotobond_diensten_wegwijs.htm (geraadpleegd op 20 april 2009).
Frissen, L. (2009). Huldigingstoespraak, 28 juni 2009, http://www.limburg.nl/upload/pdf/
SpeechCdK_20090628_HuldigingJulilarissenFanfareCaeciliaPuth.pdf.
Ganzeboom, H., F. Haanstra, M. Damen en I. Nagel (2003). Momentopnames ck v 1 –Eind­rapportage ck v 1Volgproject (Cultuur+Educatie 8). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.

366

TK2_07.indd 366

7-6-2010 16:31:57

liter atuur

Gardner, H. (1989). Zero-based arts education: an introduction to Arts Propel. In: Studies in Art Education,
jg. 30, nr. 2, p. 71-83.
Gardner, H. (1990). Art education and human development. Los Angeles: Getty Center for Education in the
Arts.
Gemeente Alphen aan den Rijn (2006). Samenleven in de complete stad: Collegeprogramma 2006-2010. http://
www.alphenaandenrijn.nl/INTERNET/Communicatie/Documenten/Collegeprogramma.pdf.
Gemeente Alphen aan den Rijn (2007). Statistisch jaaroverzicht 2007. Alphen aan den Rijn: Gemeente
Alphen aan den Rijn (ook te raadplegen via www.alphenaandenrijn.nl).
Gemeente Alphen aan den Rijn (2008). Van kwetsbaar naar weerbaar: Wmo-beleidsplan 2008-2011. http://
www.alphenaandenrijn.nl/)
Geradts, E. (1999). Rapportage consultatie -/adviestraject landelijke verzorgingsstructuur kunsteducatie. Den Haag:
Eugenius
Ginkel, R. van (2000). Volkscultuur als valkuil. Over antropologie, volkskunde en cultuurpolitiek. Amsterdam:
Het Spinhuis.
Green, M. en T. Brock (2005). Organizational membership versus informal interaction: Contributions to
skills and perceptions that build social capital. In: Political Psychology, jg. 26, p. 1-25.
Grinten, M. van der, J. Kruiter, C. Oomen en C. Hoogeveen (2005). Brede scholen in Neder­land. Jaarbericht
2005. Utrecht: Oberon.
Guetzkow, J. (2002). How the art impact communities: An introduction to the literature on arts impact studies
(Working Paper Series 20). Princeton: Center for Arts and Cultural Policy Studies.
Haan, J. de en W. Knulst (2000). Het bereik van de kunsten: een onderzoek naar veranderingen in de belangstelling
voor beeldende kunst en podiumkunst sinds de jaren zeventig. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Haanstra, F. (1999). Kiezen in de buitenschoolse kunsteducatie: een onderzoek in Dordrecht. Amsterdam: sco Kohnstamm Instituut.
Haanstra, F. (2001). De Hollandse schoolkunst: mogelijkheden en beperkingen van authen­t ieke kunsteducatie.
Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Haanstra, F. (2008). De thuiskunst van scholieren. Amsterdam: Lectoraat Kunst- en Cultuureducatie van de
Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.
Hagen, T., F. Konings en F. Haanstra (2009). Grenzen aan samenhang: de kunstvakken in de vernieuwde onderbouw
voortgezet onderwijs. Amsterdam: Lectoraat kunst en cultuureducatie Amsterdamse Hogeschool voor
de Kunsten.
Hagenaars, P. (2008). Doel en streven van Cultuur en School. In: M. van Hoorn (red.). Pegasus’ vlucht
gevolgd. Cultuur en School 1997-2007: doelstellingen, onderzoek en resultaten (Cultuur+Educatie 21, p. 10-48).
Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Hagenaars, P., J. Lieftink, J. Poll en M. Tal (2006). Cultuureducatie, samenwerking in de praktijk. Een studie naar
samenwerkingsvormen van culturele instellingen in gemeenten. Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Hagenaars, P. en P. Vogelezang (2009). Draai! Of alles staat stil. Vier in elkaar grijpende raderen:
beleidsinzicht, marktkennis, personeelsbeleid en professionaliteit. In: A. Reiss (red.). Wie het weet mag
het zeggen (Kunstconnected special). Utrecht: Kunstconnectie.
Haiku Kring Nederland (2005). http://haikukringnederland.web-log.nl/haikukringnederland/
informatie/index.html (geraadpleegd op 16 juli 2009).
Hart, J. de (2005). Langetermijntrends in lidmaatschappen en vrijwilligerswerk. In: P. Dekker (red.),
Vrijwilligerswerk vergeleken: Nederland in internationaal en historisch perspectief (p. 33-68). Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
367

TK2_07.indd 367

7-6-2010 16:31:57

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Haye, A. en P. Frederiks (1997). Onderzoek naar de betekenis van Amateurfotografie. De geschiedenis van de
Fotobond. Utrecht/Geleen: Fotobond (bna f v).
hbo -raad (2009). De waarde van kunstvakonderwijs. Den Haag: hbo -raad.
Heek, L. (2006). Je Geld of je Leven. Een onderzoek naar de financiële stromen in de amateurmuzieksector
(masterscriptie). Utrecht: Universiteit Utrecht.
Heerma van Voss, T. (2009). Salah Edin zet de volgende stap, 27 april 2009. www.hiphopleeft.nl
(geraadpleegd september 2009).
Hengst, P. den (2007). Het Palet 1947 – Palet 2007. Jubileumtekst zonder plaats en uitgever.
Hermans, P., F. van der Schoot, C. Sluijter en N. Verhelst (2001). Balans van de peiling beeldende vorming aan het
einde van de basisschool. Uitkomsten van de tweede peiling in 1996. Arnhem: Citogroep.
Hesselink, L. en P. Jorissen (1999). Kunst en handicap in Nederland: de positie van kunstenaars met lichamelijke of
verstandelijke handicap. Amsterdam: Boekmanstichting.
Hoekman, R., R. van der Meulen en J. Janssens (2006). Bevolkingsonderzoek Sport en Cultuur 2005. Den Bosch:
W.J.H. Mulier Instituut.
Hoogeveen, K. en A. van der Vegt (2008a). Cultuur in beweging: evaluatie van de regeling Versterking
Cultuureducatie in het primair onderwijs (paper gepresenteerd op de Conferentie Onderzoek in
Cultuureducatie, 19 juni 2008). Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
Hoogeveen, K. en A. van der Vegt (2008b). Cultuureducatie in het primair onderwijs. Eind­rapportage monitor
regeling Versterking Cultuureducatie in het Primair Onderwijs. Utrecht: Sardes.
Hoogeveen, K. en A. van der Vegt (2008c). Evaluatie van de regeling Versterking cultuureducatie in
het primair onderwijs. In: M. van Hoorn (red.). Pegasus’ vlucht gevolgd. Cultuur en School 1997-2007:
doelstellingen, onderzoek en resultaten (Cultuur+Educatie 21, p. 84-108). Utrecht: Cultuurnetwerk
Nederland.
Houtclub de Waarden (z.j.). Draaier in beeld. http://houtdraaiclubdewaarden.nl (geraadpleegd op 3
augustus 2009).
http://schrhyvers.hyves.nl/ (geraadpleegd op 30 juli 2009).
http://www.hitzum.com/html/toneelvereniging.html (geraadpleegd op 8 juni 2009).
http://www.kcg.nl/actueel/index.cfm/thread/27/d_id/187/zoek/Regisseurs_Amateurtheater_in_
Gelderland.
http://www.limburg.nl/upload/pdf/SpeechCdK_20090628_HuldigingJulilarissenFanfareCaeciliaPuth.
pdf.
http://www.theatersport.nl/home (geraadpleegd op 8 juni 2009).
Huysmans, F. en C. Hillebrink (2008). De openbare bibliotheek tien jaar van nu. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
iisg (2007). Collectie Turks Theater Nederland. Amsterdam: Internationaal Instituut voor Sociale
Geschiedenis.
Ingen, E.van en P. Dekker (2009). Dissolution of associational life? Testing the individualization and
informalization hypotheses on leisure activities in the Netherlands between 1975 and 2005. In:
E. van Ingen (red.), Let’s come together and unite. Studies of the changing character of voluntary association
participation (p. 65-81). Tilburg: Oldendorff research institute.
Inspectie van het Onderwijs (1991). Muziek de maat genomen. Rapport over de kwaliteit van het muziekonderwijs op
de Nederlandse basisscholen. ’s-Gravenhage: Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen.
Inspectie van het Onderwijs (1999). Beeldende vakken in de basisvorming. Evaluatie van de eerste vijf jaar (Werk
aan de basis 2). Utrecht: Inspectie van het Onderwijs. (Idem: Dans, Drama en Muziek)
368

TK2_07.indd 368

7-6-2010 16:31:57

liter atuur

Jos (2008). Lezen/Schrijven-hyve, 21 februari. http://lezenenschrijven.hyves.nl/ (geraadpleegd op 30 juli
2009).
Kamp, M. van der (1980). Wat neemt de leerling mee van kunstzinnige vorming? (s vo -reeks 29). ’s-Gravenhage:
Staatsuitgeverij.
Kamphorst, H. (1990). Circus met kinderen en jongeren. Utrecht: l ok v.
k boh (2003). Alles over sportrolstoelen. Tips voor de aanvraag, rolstoelsporten en sport­organisaties. Woerden:
Kwaliteit- en Bruikbaarheidsonderzoek van Hulpmiddelen voor gehandicapten en ouderen.
kcg (2009) Regisseurs Amateurtheater in Gelderland, geraadpleegd op 21 augustus 2009 op http://www.
kcg.nl/actueel/index.cfm/thread/27/d_id/187/zoek/Regisseurs_Amateurtheater_in_Gelderland.
Keuper, A. (red.) (2009). Zonder titel. Mandogita, jg. 53, nr. 2, p. 30.
Knulst, W. (2007a). Het leeftijdsprofiel van amateurs verder uitgediept. In: W. Knulst (red.). Amateurkunst
in de Lage Landen (Cultuur+Educatie 20, p. 84-106). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Knulst, W. (2007b). Oude en nieuwe idealen rond amateurkunst. In: W. Knulst (red.). Amateurkunst in de
Lage Landen (Cultuur+Educatie 20, p. 12-26). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Kolen-van Loon, D. (2008). Interne notitie. Werkplaatsen & productiehuizen in de amateur­kunst. Tilburg: i va.
Kolen-van Loon, D., T. IJdens en M. Minderhout (2008a). Werkplaatsen & productiehuizen in de amateurkunst.
Tilburg: i va.
Kolen-van Loon, D., H. van Werff, K. Korevaar en M. Rovers (2008b). Arbeidsmarkt­ontwikkelingen in de
kunsteducatie. Een verkenning. Tilburg: i va /Kunstconnectie.
Koning, M. de (2007). Het Land van Salah Edin. www.kennislink.nl (geraadpleegd juli 2009).
Kooyman, R. en K. Verhagen (1991a). Kunsteducatie & participanten: profielen van docen­ten en deelnemers in de
kunsteducatie (Kunstparticipatie & Instellingen voor kunstzinnige vorming 1). Utrecht: l ok v.
Kooyman, R. en K. Verhagen (1991b). Amateurkunst en kunstzinnige vorming als deel van de cultuurparticipatie.
Utrecht: l ok v.
Kruiter, J., M. van der Grinten, C. Oomen, E. Dubbelman en J. van de Linden (2010). Brede scholen in
Nederland. Jaarbericht 2009. Utrecht: Oberon.
Kunstfactor (2009). Onderzoek vrijwilligers. Niet gepubliceerd document.
Kunstfactor (2010). Amateurkunst – de feiten. Monitor Amateurkunst in Nederland 2009. Utrecht: Kunstfactor.
Kunstfactor/n va (2009). Eenakterfestivals voor amateurtheater. Onderzoeksrapport. Niet gepubliceerd
manuscript, Kunstfactor en Nederlandse Vereniging voor Amateurtheater.
Kunstfactor/V NG (2008). Amateurkunstbeleid ok: handreiking voor gemeenten. Utrecht/Den Haag: Kunstfactor
en Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Kunsthuis Utrecht/Zimihc (2009). http://www.kunsthuisutrecht.nl/Discipline/5 (geraadpleegd op 27 juli
2009).
Kuperus, M. (2005). De vereniging op survival. Overlevingsstrategieën voor hedendaagse verenigingen. Utrecht:
Civiq.
l c a (2001). Danswerkplaatsen: zes voorbeelden uit de praktijk van de amateurdans. Utrecht: Landelijk Centrum
voor Amateurdans.
Lieftink, J., M. Tal en P. Vogelezang (2007). Amateurkunst in de toekomst: vier toekomst­beelden voor de
amateurkunstsector en de rol daarin van centra voor de kunsten, gemeenten en kenniscentra voor amateurkunst.
Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
Lievegoed Zorggroep (z.j.). Brochure Vakopleiding Weven op Maat. http://www.mee-ugv.nl/view/uploaded/
objects/Brochure%20Vakopleiding%20Weven%20op%20Maat.doc (geraadpleegd op 28 juli 2009).

369

TK2_07.indd 369

7-6-2010 16:31:58

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Linden, M. van der (2009). Een succesvolle samenwerking in de toekomst, waarbij iedere partij doet waar
hij goed in is, zodat het geheel meer wordt dan de som der delen. In: A. Reiss (red.). Wie het weet mag
het zeggen (Kunstconnected special). Utrecht: Kunstconnectie.
Lynd, R. en H. Lynd (1929). Middletown: a study in modern American culture. New York: Harcourt, Brace and
Company.
MacIntyre, D.A. (2009). The Twenty Five Most Valuable Blogs, 23 februari. http://247wallst.com/2009/02/23/
the-twenty-five-most-valuable-blogs/ (geraadpleegd op 30 juli 2009).
Marlet, G. en C. van Woerkens (2007). Atlas voor gemeenten 2007. Utrecht: Stichting Atlas voor gemeenten.
Marlet, G. en C. van Woerkens (2008). Atlas voor gemeenten 2008. Utrecht: Stichting Atlas voor gemeenten.
McBride, J. (2007). Planeet hiphop. Op zoek naar de wortels van de muziek waar niemand meer omheen
kan. In: National Geographic, jrg. 8, nr. 4, p. 110-127.
Meima, G. en N. Droog (2008). Top: stimuleringsregeling Toekomst op de Planken. Utrecht: Kunstfactor.
Ministerie van oc w (1999). Rapport van de stuurgroep lande­lijke structuur cultuureducatie. Zoetermeer:
Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen.
Ministerie van w vc (1985). Kunstzinnige vorming, ama­teu­r istische kunstbeoefening en kunstbeleid. Rijswijk:
Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur.
Molendijk, H. (1971). Hand- en leerboek der bestuurswetenschappen. De overheid en de cultuur (deel 16). Alphen aan
de Rijn: Samson. Geciteerd in: A. Davidse en L. van Haren (1993). One Two Three Four, Amateurpopmuziek
in Nederland. Amsterdam: spn.
Motivaction (2001). Amateurkunst/Profielen op basis van Socioconsult. Amsterdam: Motivaction.
Nagel, I., H. Ganzeboom, F. Haanstra en W. Oud (1996). Effecten van kunsteducatie in het voortgezet onderwijs.
Amsterdam: sco -Kohnstamm Instituut.
National Endowment for the Arts (1988). Toward Civilization: a report on arts education. Washington (D.C.):
Government Printing Office.
Navarro, M. (2007). Love Him or (He Prefers) Hate Him, 29 juli. http://www.nytimes.com/2007/07/29/
fashion/29perez.html?pagewanted=1&ei=5090&en=674f112b803c5694&ex=1343361600
(geraadpleegd op 30 juli 2009).
Nederlandse Bond voor Plattelandsvrouwen / Vrouwen van Nu (2003) Telling van leden die actief zijn in
bijzondere groepen, verkregen per e-mail op 25 mei 2009 van bureaumedewerker Brigitte Leferink.
Nederlandse Vakgroep Keramisten (2009). Ledenbeleid. http://www.nvk-keramiek.nl/pages/bestuur/
ledenbeleid.html (geraadpleegd op 3 augustus 2009).
Nederlandse Vereniging voor Amateurtheater (2009). Digitale informatiebrochure, verkregen via n va
Bureau.
Neijhorst, R. (2007). Forumbijdrage op 11 december. http://weblog.zoom.nl/2007/12/10/hoe-staat-hetmet-de-fotoclubs/ (geraadpleegd op 24 april 2009).
Netelenbos, T. en A. Nuis (1996). Cultuur en School. Den Haag: sdu.
Nibud (2009). Betaalbaarheid cursusactiviteiten bij Centra voor de Kunsten. Een verkenning naar de financiële
toegankelijkheid van huishoudens bij de beoefening van culturele en/of sportieve activiteiten. Utrecht: Nibud.
Noordman, T. en G. van Dijk (2009). Actieve kunstbeoefening en geld. De bijdrage van kunstbeoefening aan de
economie. Den Haag: Adviesbureau Cultuurtoerisme.
nova (2008). Flyer augustus 2008. http://www.novafilmvideo.nl.
nss Marktonderzoek b v (1988). Onderzoek Statistiek van Amateuristische Kunstbeoefening. Den Haag: nss
Marktonderzoek.
Nuis, A. (1996). Pantser of ruggengraat. Cultuurnota 1997-2001. Den Haag: sdu.
370

TK2_07.indd 370

7-6-2010 16:31:58

liter atuur

n vg Regiopagina’s (2009). http://www.beeldgeluid.nl/beeld_geluid_vereniging.htm (geraadpleegd op
31 juli 2009).
ol on (z.j.). http://www.olon.nl/sub.php?mv=0&mid=215&smi= (geraadpleegd op 23 juli 2009).
Onderbouw vo (2004). Scenario’s de basis. In: Onderbouw Magazine. www.onderbouw.nl.
Onderwijsraad (2001). De basisvorming: aanpassing en toekomstbeeld. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (1993). Muzikale vorming in het basisonderwijs (or 93000216). Den Haag: Onderwijsraad.
Oomen, C., A. Donker, M. van der Grinten en F. Haanstra (2006). Monitor cultuureducatie voortgezet onderwijs.
Peiling 2006. Utrecht: Oberon.
Oomen, C., A. Donker, M. van der Grinten en F. Haanstra (2007). Monitor cultuureducatie voortgezet onderwijs.
Meting 2007. Utrecht: Oberon.
Oomen, C., A. Donker, M. van der Grinten en F. Haanstra (2008). Monitor cultuureducatie voortgezet onderwijs.
Meting 2008. Utrecht: Oberon.
Oomen, C., K. Hoogeveen, I. Visser, S. Beekhoven, A. Donker en F. Haanstra (2009). Cultuureducatie in het
primair en voortgezet onderwijs. Monitor 2008-2009. Utrecht: Oberon/Sardes.
Oostwoud Wijdenes, J. en F. Haanstra (1997). Over actief, receptief en reflectief (Katernen kunsteducatie).
Utrecht: l ok v.
Oostwoud Wijdenes, J., W. Oud en A. de Visch Eybergen (1988). Kunstzinnige vorming in het basisonderwijs.
Amsterdam: sco.
oso -videoclub (z.j.). http://www.osovideoclub.nl/Take-5.html (geraadpleegd op 27 juli 2009).
Participe (2009) Aangenaam: Populair Jaarverslag 2008. www.participe.nu.
Plasterk, R. (2007). Kunst van leven: hoofdlijnen cultuurbeleid. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
Poelman, L. en M. de Ridder (2008). De do’s en don’t’s van wijkgericht werken met kunst en cultuur. Utrecht:
Kosmopolis.
Pots, R. (2002). Cultuur, koningen en democraten: overheid en cultuur in Nederland. Nijmegen: sun.
Putnam, R. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. New York: Simon and
Schuster.
Raad voor Cultuur (2008). Advies Bibliotheekvernieuwing 2009-2012. Den Haag: Raad voor Cultuur.
Ranshuysen, L. (2005). Eerste resultaten landelijk publieksonderzoek Nederlandse poppodia. Rotterdam: Bureau
Letty Ranshuysen.
Read, H. (1958). Education through art. London: Faber and Faber.
Rebel, S. en S. de Rooij (2008). Jongeren schrijven. Creatief schrijven tussen 12 en 18 jaar. Utrecht: Nationale
Jeugdraad/Kunstfactor.
Reijntjes, M. (2009). Dans in zicht. Onderzoek naar het voorkomen van het vak dans in het (speciaal) basisonderwijs in
Nederland. Amsterdam: Stichting Educatieve Dans en Wilmans Winkel Fonds.
Reiss, A. (red.) (2009). Kunstconnected Special: Wie het weet mag het zeggen. Utrecht: Kunstconnectie.
Roberts, J. (2009). Hiphoptoolbox. www.hiphoptoolbox.nl.
Roode, A. de (2009). Al 16 slams in Nederland; binnenkort slamagenda!, 19 februari 2009. http://www.
nkpoetryslam.nl/ (geraadpleegd op 30 juli 2009).
sba (2006). Jaarverslag 2005. Utrecht: Stichting Beeldende Amateurkunst.
Schrijven Online (2008a). Tariefkaart Web, 30 juni. http://www.schrijvenonline.org/files/tariefkaart_web.
pdf. (geraadpleegd op 20 juli 2009).
Schrijven Online (2008b). Tariefkaart 2009 Magazine, 21 november. http://www.schrijvenonline.org/files/
tariefkaart_mag.pdf (geraadpleegd op 20 juli 2009).
371

TK2_07.indd 371

7-6-2010 16:31:58

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Seyham, E. (z.j.). Achtergrondinformatie oz a n. http://www.ozan.nl/page4/page4.html (geraadpleegd op 20
juli 2009).
Sikkel, D., P. van der Heijden en G. van Gils (2006). Methoden voor omvangschattingen van verborgen populaties,
met name illegalen. Den Haag: wodc.
Sound Souvenirs (2009). Het project Sound Souvenirs. Introductie. http://soundsouvenirs.org/sub/a/
(geraadpleegd op 14 juli 2009).
Souren, C., A. Sarneel, C. Schuitemaker en H. Breukel (1957). Rapport over een onderzoek naar de stand van het
Gewoon Lager Onderwijs in Noord-Brabant. ‘s-Hertogenbosch: Provinciaal Bestuur van Noord-Brabant.
Special Arts (2007). Professionaliseren en profileren: Meerjarenbeleid 2008-2010. Doorn: Stichting Special Arts
Nederland.
Special Arts (2009). Jaarprogramma 2009 Special Arts. Doorn: Stichting Special Arts Nederland.
Sprangers, A. (2009). ‘Borduren is van alle tijden en culturen’. fmo-project Breda’s Museum staat in de
startblokken. De internetbode. http://www.internetbode.nl/DorisEpaper/06%20De%20Bredase/
epaperarchive/2009/03-25/epaper/1384461.htm (geraadpleegd op 25 maart 2009).
sr n (2008). Wedstrijdreglementen Rolstoeldansen. Ingaande 1 september 2008. http://www.rolstoeldansen.
nl/cms/downloads/SRN/wedstrijdreglement/08Wedstrijdreglement.pdf.
sr n (2009). Mag ik deze dans van u? Informatiedocument van Stichting Rolstoeldansen Nederland. Amstelveen:
Stichting Rolstoeldansen Nederland.
Steenkamp, F., H. de Looper en M. Bliekendaal (red.) (2006). Keuzegids hoger onderwijs 2006-2007. Deelgids C:
Cultuur en kunst. Leiden: Hoger Onderwijs Persbureau.
Stichting ba r r e (2009). Jaarverslag van de activiteiten in 2008. Alphen aan den Rijn: Stichting Barre.
Stichting Gilde (2009). Jaarverslag 2008. http://www.gildealphenaandenrijn.nl/.
s t idoc (2007). Ondernemingsplan s t idoc, Stichting Textiel Informatie en Documentatie Centrum. Zonder plaats
en uitgever.
Stuurgroep Bibliotheken (2008). Eindrapport Stuurgroep Bibliotheken 2002-2007. Den Haag: Vereniging van
Openbare Bibliotheken.
Swaan, A. de (2003). Niet bij kunst alleen. Alkmaar: Stichting Beeldende Amateurkunst (sba).
Taakgroep Cultuureducatie in het Primair Onderwijs (2003). Hart(d) voor Cultuur! Eindrapport. Zonder
plaats en uitgever.
Taka (2007). Forumbijdrage op 10 december. http://weblog.zoom.nl/2007/12/10/hoe-staat-het-met-defotoclubs/ (geraadpleegd op 24 april 2009).
Tesser, P., F. van Dugteren en J. Merens (1998). Rapportage minderheden 1998: de eerste generatie in de derde
levensfase. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Textielfestival (2005). http://www.textielfestival.nl/Archief/pdf/nederlands.pdf (geraadpleegd op 21
augustus 2009).
Textielfestival (2009). http://www.textielfestival.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=
49&Itemid=34 (geraadpleegd op 20 juli 2009).
t k (1984/1985). Notitie Cultuurbeleid. Tweede Kamer 1984-1985, 18990, nr. 2.
Toneelvereniging ‘Onder Ons’ (z.j.). Kroniek. http://www.toneelvereniging-onderons.nl/kroniek.htm
(geraadpleegd op 9 juni 2009).
Trienekens, S. (2006). Kunst en sociaal engagement. Een analyse van de relatie tussen kunst, de wijk en de
gemeenschap (Cultuur+Educatie 17). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
unic a (2009). http://unica-web.com/ (geraadpleegd op 23 juli 2009).
usa-videogroep (2009). http://www.everyoneweb.com/USA-videogroep (geraadpleegd op 22 juli 2009).
372

TK2_07.indd 372

7-6-2010 16:31:58

liter atuur

Vethman, A. (2004). Het circus in de kunst – de kunst in het circus: een onderzoek naar circus(theater)activiteiten voor
kinderen en jongeren. Amsterdam: Circomundo.
Viva La Focus (2009). Programma 2009. http://www.vivalafocus.net/downloads/VLF_Programma.pdf
(geraadpleegd op 23 juli 2009).
v k v (1993). De particuliere muzieksector (v k v-notitie 4). Utrecht: Vereniging voor Kunstzinnige Vorming.
Vliet, H. van der (2007). http://weblog.zoom.nl/2007/12/10/hoe-staat-het-met-de-fotoclubs/
(geraadpleegd op 24 april 2009).
Volksdanscarrousel (z.j.). Wie zijn wij? http://www.volksdanscarrousel.nl/ (geraadpleegd op 17 juli 2009).
Volksuniversiteit Alphen aan den Rijn (2008a). Programma 2008-2009. Alphen aan den Rijn:
Volksuniversiteit Alphen aan den Rijn.
Volksuniversiteit Alphen aan den Rijn (2008b). Verslag Cursusjaar 2007-2008. Alphen aan den Rijn:
Volksuniversiteit Alphen aan den Rijn.
Voogt, J. (1993). Het onderwijsveld in beweging; resultaten stand van zaken enquête jaarwisseling 1992-1993
(Inforeeks basisvorming 4). Almere: Proces Management Basisvorming.
Voogt, J. (1994). Het fundament gelegd; resultaten stand van zaken enquête jaarwisseling 1993-1994 (Inforeeks
basisvorming 7). Utrecht: Proces Management Basisvorming.
Vos, J. (1999). Democratisering van de schoonheid. Twee eeuwen scholing in de kunsten. Nijmegen: sun.
Vos, R. de (2009). Draag je gedichten voor, laat het filmen en win een nominatie, 4 februari. http://
meandermagazine.net/wp/2009/02/draag-je-gedichten-voor-laat-het-filmen-en-win-een-nominatie/
(geraadpleegd op 30 juli 2009).
Vreeke, F., T. van Dalen en H. van der Hoek (2009). Het grote poppodium onderzoek 2008: Analyse van de
ontwikkelingen in de bedrijfsvoering van de Nederlandse poppodia. Bussum/Amsterdam: v npf.
Vries, A. de, P. Grooten en H. Haest (2006/2008). Samen of solo? Een verkenning van en handreiking voor
samenwerking tussen gesubsidieerde en particuliere aanbieders van kunsteducatie. Zwolle/Utrecht: De Muzerie/
Kunstconnectie.
Wacheler , H. (red.) (2007). How2 Dance & Twirl. Raamleerplan opleiding danstwirling / majorette. Utrecht:
Kunstfactor.
Warren, M. (2001). Democracy and association. Princeton/Oxford: Princeton University Press.
Weefkring Nijmegen (z.j.). www.weefkringnijmegen.nl (geraadpleegd op 20 mei 2009).
Weerden, J. van, en N. Veldhuijzen (1995). Balans van het muziekonderwijs aan het einde van de basisschool.
Arnhem: Citogroep.
Weerden, J. van, en N. Veldhuijzen (2000). Balans van het muziekonderwijs aan het einde van de basisschool 2.
Uitkomsten van de tweede peiling in 1997. Arnhem: Citogroep.
Wereldwijde Rok (2009). http://www.wereldwijderok.nl/?page_id=5.
Werkgroep O3 (1973). Kunstzinnige vorming in Nederland. Den Haag: Staatsuitgeverij.
Wervers, E. (2005). Leergebied kunst & cultuur. Hoe nieuw wordt de ‘nieuwe onderbouw’? In: Kunstzone,
jg. 4, nr. 1, p. 3-5.
Wiel, F. van der (2009). Hoog tijd voor een revival van de echte majorette. In: Kaap Kunst, nr. 4, p. 7-10.
Wijn, C. (2003). Gemeentelijk cultuurbeleid – een handleiding. Den Haag: Vereniging Nederlandse Gemeenten.
Willems, F. (2006). Kunsteducatie, een beleidshandreiking. Utrecht: Kunstconnectie/v k v.
Wils, J. (1999). Amateurkunstbeoefening 1999, penetratie van de kunstbeoefening in Nederland. Utrecht: nipo.
Wuthnow, R. (1994). Sharing the journey. Support groups and America’s new quest for community. New York: Free
Press.
Zoutman, R. en A. van den Andel (2005). Cultuurnota Alphen aan den Rijn. Doen, meedoen en beleven.
Amsterdam: dsp -groep.
373

TK2_07.indd 373

7-6-2010 16:31:58

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.

scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan­
bureau. Deze publicaties zijn verkrijgbaar bij de boekhandel, of via de website van het scp.
Een complete lijst is te vinden op deze website: www.scp.nl.

Sociale en Culturele Rapporten
Investeren in vermogen. Sociaal en Cultureel Rapport 2006. isbn 90-377-0285-6
Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008.
isbn 978-90-377-0368-9

scp-publicaties 2009
Nooit meer dezelfde. Gevolgen van misdrijven voor slachtoffers (2009). Willemijn Lamet en
Karin Wittebrood. isbn 978-90-377-0402-0
2009/2 Emancipatiemonitor 2008 (2009). Ans Merens en Brigitte Hermans (red.).
isbn 978-90-377-0406-8
2009/3 Goede buren kun je niet kopen. Over de woonconcentratie en woonpositie van niet-westerse
allochtonen in Nederland (2009). Jeanet Kullberg, Miranda Vervoort en Jaco Dagevos.
isbn 978-90-377-0401-3
2009/4 De jeugd een zorg. Ramings- en verdeelmodel jeugdzorg 2009 (2009). John Stevens,
Evert Pommer, Hetty van Kempen, Elke Zeijl, Isolde Woittiez, Klarita Sadiraj,
Rob Gilsing, Saskia Keuzenkamp. isbn 978-90-377-0355-9
2009/5 Mantelzorg. Een overzicht van de steun van en aan mantelzorgers in 2007 (2009).
Alice de Boer, Marjolein Broese van Groenou en Joost Timmermans (red.).
isbn 978-90-377-0408-2
2009/6 At a glance. Summaries of 16 scp research projects in 2008. isbn 978-90-377-0413-6
2009/7 Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en vrijwilligerswerk 5 (2009). Paul Dekker en
Joep de Hart. isbn 978-90-377-0348-1
2009/8 Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars. Trends in cultuurparticipatie en mediagebruik (2009). Andries van den Broek, Jos de Haan en Frank Huysmans.
isbn 978-90-377-0400-6
2009/9 Making up the Gap. Migrant Education in the Netherlands (2009). Lex Herweijer.
isbn 978-90-377-0433-4
2009/10 Gelukkig voor de klas?. Leraren voortgezet onderwijs over hun werk. Ria Vogels.
		
isbn 978-90-377-0340-5
2009/11 Rules of Relief. Institutions of social security, and their impact (2009). J.C. Vrooman.
		
isbn 978-90-377-0218-7
2009/12 Overlast en verloedering ontsleuteld (2009). Lonneke van Noije en Karin Wittebrood.
isbn 978-90-377-0436-5
2009/1

374

TK2_07.indd 374

7-6-2010 16:31:58

public aties va n he t s o ci a a l en c ultur eel pl a nbur e au

2009/13 Crisis in aantocht? Verdiepingsstudie Continu Onderzoek Burgerperspectieven 2008 (2009).
Paul Dekker, Tom van der Meer, Peggy Schyns en Eefje Steenvoorden.
		
isbn 978-90-377-0404-4
2009/14 De sociale staat van Nederland 2009 (2009). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer,
		
Evert Pommer, Peggy Schyns (red.). isbn 978-90-377-0434-1
2009/15 Deeltijd (g)een probleem. Mogelijkheden om de arbeidsduur van vrouwen met een kleine deel­
tijdbaan te vergroten (2009). Saskia Keuzenkamp (red.), Carlien Hillebrink,
		
Wil Portegijs, Babette Pouwels. isbn 978-90-377-0448-8
2009/16 De toekomst van de mantelzorg (2009). Klarita Sadiraj, Joost Timmermans,
		
Michiel Ras, Alice de Boer. isbn 978-90-377-0435-8
2009/17 Vergrijzing, verpleging en verzorging. Ramingen, profielen en scenario’s
		
2005-2030 (2009). Isolde Woittiez, Evelien Eggink, Jedid-Jah Jonker,
		
Klarita Sadiraj. isbn 978-90-377-0422-8
2009/18 Jaarrapport integratie 2009 (2009). Mérove Gijsberts, Jaco Dagevos (red.)
		
isbn 978-90-377-0446-4
2009/19 Werkloos in crisistijd. Baanverliezers, inkomensveranderingen en sociale gevolgen; een verkenning (2009). Cok Vrooman. isbn 978-90-377-451-8
2009/20 Maten voor gemeenten. Een analyse van de prestaties van de lokale overheid (2009). B. Kuhry
en J.J.J. Jonker. isbn 978-90-377-0452-5

scp-publicaties 2010
2010/1

2010/2

		
2010/4

2010/5
		
2010/6
2010/7
		
		
2010/8
		
2010/9
2010/10
2010/11

Liever mark dan Mohammed? Onderzoek naar arbeidsmarktdiscriminatie van niet-westerse
migranten via praktijktests (2010). Iris Andriessen, Eline Nievers, Laila Faulk,
Jaco Dagevos. isbn 978-90-377-0421-1
Op weg met de Wmo. Evaluatie van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2007-2009 (2010).
Mirjam de Klerk, Rob Gilsing en Joost Timmermans (red.), Gijs van Houten, Anna
Maria Marangos, Mathijs Tuynman, Martha Dijkgraaf, Jennifer van den Broeke,
Judith van der Veer, Jelmer Shalk, Jurjen Iedema, Alice de Boer.
isbn 978-90-377-0463-1
Steeds meer verstandelijk gehandicapten? Ontwikkelingen in vraag en gebruik van zorg voor
verstandelijk gehandicapten 1998-2008 (2010). Michiel Ras, Isolde Woittiez, Hetty van
Kempen, Klarita Sadiraj. isbn 978-90-377-0468-6
Een baanloos bestaan. De betekenis van werk voor werklozen, arbeidsongeschikten en
werkenden (2010). Patricia van Echtelt. isbn 978-90-377-0350-4
The social state of the Netherlands 2009 (2010). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Evert
Pommer, Peggy Schyns (red.). isbn 978-90-377-0466-2
The minimum agreed upon. Consensual budget standards for the Netherlands (2010).
Stella Hoff, Arjan Soede, Cok Vrooman, Corinne van Gaalen, Albert Luten,
Sanne Lamers. isbn 978-90-377-0472-3
Sociale uitsluiting bij kinderen: omvang en achtergronden (2010). Annette Roest,
Anne marike Lokhorst, Cok Vrooman. isbn 978-90-377-0493-8
Beperkt aan het werk. Rapportage ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en arbeidsparticipatie
(2010). Gerda Jehoel-Gijsbers. isbn 978-90-377-0489-1
Minder werk voor laagopgeleiden? Ontwikkelingen in baanbezit en baankwaliteit 1992-2008
(2010). Edith Josten. isbn 978-90-377-0474-7
At home in the Netherlands (2010). Mérove Gijsberts, Jaco Dagevos.
isbn 978 90 377 0487 7
375

TK2_07.indd 375

7-6-2010 16:31:58

mo gelijk heden tot k uns tbeoefening

2010/12
2010/13
		
2010/14

FAQs over kunstbeofening in de vrije tijd (2010). Andries van den Broek.
isbn 978 90 377 0455 6
Mogelijkheden tot kunstbeoefening in de vrije tijd(2010).Andries van den Broek.
isbn 978 90 377 0456 3
Toekomstverkenning kunstbeoefening(2010). Andries van den Broek. isbn 978 90 377
0491 4

scp-essays
Voorbeelden en nabeelden (2005). Joep de Hart. isbn 90-377-0248-1
De stem des volks (2006). Arjan van Dixhoorn. isbn 90-377-0265-1
De tekentafel neemt de wijk (2006). Jeanet Kullberg. isbn 90-377-0261-9
Leven zonder drukte (2006). Tjirk van der Ziel met een naschrift van Anja Steenbekkers en
Carola Simon. isbn 90-377-0262-7
5 Otto Neurath en de maakbaarheid van de betere samenleving (2007). Ferdinand Mertens.
isbn 978-90-5260-260-8

1
2
3
4

Overige publicaties
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 1 (2009). Eefje Steenvoorden,
Peggy Schyns en Tom van der Meer. isbn 978-90-377-0417-4
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 2 (2009). Tom van der Meer,
Paul Dekker en Eefje Steenvoorden. isbn 978-90-377-0418-1
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 3 (2009). Eefje Steenvoorden,
Tom van der Meer en Paul Dekker. isbn 978-90-377-0447-1
Wmo Evaluatie. Eerste tussenrapportage. De invoering van de Wmo: gemeentelijk beleid in 2007 (2008).
Gijs van Houten, Mathijs Tuynman en Rob Gilsing. isbn 978-90-377-0390-0
Wmo Evaluatie. Tweede tussenrapportage. Ondersteuning en participatie van mensen met een lichamelijke
beperking (2009). Anna Maria Marangos, Mieke Cardol en Mirjam de Klerk.
isbn 978-90-377-0399-3
m/v. scp-nieuwjaarsuitgave 2009 (2009). isbn 978-90-377-0411-2
Definitief advies over het Wmo-budget huishoudelijke hulp voor 2009 (2009). Evert Pommer,
Ab van der Torre, Evelien Eggink. isbn 978-90-377-0415-0
t bo/eu en t bo/nl. Een vergelijking van twee methoden van tijdbestedingsonderzoek (2009).
Carlijn Kamphuis, Remko van den Dool, Andries van den Broek, Ineke Stoop, Patty Adelaar, Jos de Haan. isbn 978-90-377-0423-5
Kunnen alle kinderen meedoen? Onderzoek naar de maatschappelijke participatie van arme kinderen
(2009). Gerda Jehoel-Gijsbers. isbn 978-90-377-0416-7
Werken en weldoen. Kiezen voor betaalde en onbetaalde arbeid (2009). Ingrid Ooms, Jedid-Jah
Jonker, Ab van der Torre. isbn 978-90-377-0403-7
Genoeg om van te leven. Focusgroepen in discussie over de minimale kosten van levensonderhoud (2009).
Stella Hoff, Arjan Soede, Cok Vrooman, Corinne van Gaalen, Albert Luten, Sanne Lamers.
isbn 978-90-377-407-5
Profielen van vragers naar aw bz-g g z (2009). Cretien van Campen. isbn 978-90-377-0444-0
Sociale uitsluiting: een meetinstrument (2009). Gerda Jehoel-Gijsbers (scp), Wendy Smits (cbs),
Jeroen Boelhouwer (scp) en Harry Bierings (cbs). isbn 978-90-377-0427-3
Sociale samenhang in de wijk. nsv actualiteitencollege 2008 (2009). Maurice ­Gesthuizen en Vic Veldheer (red.). isbn 978-90-377-0445-7

376

TK2_07.indd 376

7-6-2010 16:31:58

public aties va n he t s o ci a a l en c ultur eel pl a nbur e au

Meten wat leeft? Achtergrondstudie bij het Continu Onderzoek Burgerperspectieven (2009). Paul Dekker
(red.). isbn 978-90-377-0419-8
VeVeRa-III. Ramingen verpleging en verzorging 2005-2030 modelbeschrijving (2009). Evelien Eggink,
Jedid-Jah Jonker, Klarita Sadiraj, Isolde Woittiez. isbn 978-90-377-0356-6
Sporten gemeten. Methodologische aspecten van het onderzoek naar sportdeelname (2009).
Koen Breedveld,­Annet Tiessen-Raaphorst. isbn 978-90-377-0358-0
Hoe het ons verging... Traditionele nieuwjaarsuitgave van het scp (2010). Paul Schnabel (red.).
isbn 978-90-377-0465-5
Continu Onderzoek Burgerperspectieven. Kwartaalbericht 2009. Deel 4 (2010). Paul Dekker, Tom van
der Meer en Irene de Goede. isbn 978-90-377-0464-8
Wmo Evaluatie. Vierde tussenrapportage. Ondersteuning en participatie van mensen met een lichamelijke
beperking; twee jaar na de invoering van de Wmo (2010). A. Marangos, M. Cardol, M. Dijkgraaf,
M. de Klerk. isbn 978-90-377-0470-9
Op weg met de Wmo. Journalistieke samenvatting door Karolien Bais. Mirjam de Klerk, Rob Gilsing en
Joost Timmermans. Samenvatting door Karolien Bais (2010). isbn 978-90-377-0469-3
NL Kids online. Risico’s en kansen van internetgebruik onder jongeren (2010). Jos de Haan.
isbn 978-90-377-0430-3
Kortdurende thuiszorg in de aw bz. Een verkenning van omvang, profiel en afbakening (2010). Maaike
den Draak. isbn 978-90-377-0471-6
De publieke opinie over kernenergie (2010). Paul Dekker, Irene de Goede, Joop van der Pligt.
isbn 978-90-377-0488-4
Op maat gemaakt? Een evaluatie van enkele responsverbeterende maatregelen onder Nederlanders van nietwesterse afkomst (2010). J. Kappelhof. isbn 978-90-377-0495-2
Oudere tehuisbewoners. Landelijk overzicht van de leefsituatie van ouderen in instellingen 2008/2009
(2010). Maaike den Draak. isbn 978-90-377-0499-0
Kopers in de knel? Een scenariostudie naar de gevolgen van de crisis voor huiseigenaren met een hypotheek
(2010). Michiel Ras, Ingrid Ooms, Evelien Eggink. isbn 978-90-377-0498-3

377

TK2_07.indd 377

7-6-2010 16:31:58