Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 321

Defensie Cyber Strategie

Nr. 3

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 maart 2014
Tijdens de begrotingsbehandeling van het Ministerie van Defensie op 13
en 14 november jl. heb ik toegezegd u te informeren over de ontwikkeling
van offensieve cybercapaciteiten van Defensie. Met deze brief voldoe ik
aan deze toezegging.
Achtergrond
De ontwikkelingen in het cyberdomein gaan snel. Uit het derde Cybersecuritybeeld Nederland van (Kamerstuk 26 643, nr. 285, 3 juli 2013) en de
tweede Nationale Cybersecurity Strategie (Kamerstuk 26 643, nr. 291,
28 oktober 2013) blijkt dat cyber in toenemende mate aandacht vraagt van
alle betrokken spelers. Defensie beschouwt het digitale domein, naast
land, lucht, zee en ruimte, als het vijfde domein voor militair optreden. Dit
domein en de toepassing van digitale middelen als wapen of inlichtingenmiddel zijn onmiskenbaar sterk in ontwikkeling. Om de inzetbaarheid van
de krijgsmacht te waarborgen en haar effectiviteit te verhogen, versterkt
Defensie de komende jaren haar digitale weerbaarheid en het vermogen
om cyberoperaties uit te voeren.
In 2012 is de Defensie Cyber Strategie aan de Kamer gestuurd (Kamerstuk
33 321, nr. 1). In het afgelopen anderhalf jaar zijn forse stappen gezet om
de cybercapaciteiten van Defensie verder te ontwikkelen. Het zwaartepunt
ligt in de eerste plaats bij de bescherming van netwerken, systemen en
informatie evenals de uitbreiding van de inlichtingencapaciteit voor het
digitale domein. Een ander speerpunt van de strategie is het ontwikkelen
van het vermogen om offensieve cyberoperaties uit te voeren, onder
andere door het inrichten van het Defensie Cyber Commando (DCC). In de
nota «In het belang van Nederland» (Kamerstuk 33 763, nr. 1) heb ik
aangekondigd dat het DCC versneld zal worden opgericht vanwege het
toenemende belang van het digitale domein voor militaire operaties. In
deze brief ga ik in op wat Defensie onder het digitale domein en offensieve cybercapaciteiten verstaat. Vervolgens licht ik de inzet van offensieve cybercapaciteiten in een militaire operatie toe en ga ik in op de

kst-33321-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 321, nr. 3

1

stand van zaken van de ontwikkeling van offensieve cybercapaciteiten
door Defensie.
Wat is het digitale domein?
De Nationale Cybersecurity Strategie duidt het digitale domein («cyberspace») aan als het geheel van digitale informatie, informatieinfrastructuren, computers, systemen, toepassingen en de interactie
tussen informatietechnologie en de fysieke wereld waarover communicatie en informatie-uitwisseling plaatsvindt. Hiermee wordt dus niet alleen
het internet bedoeld, maar ook alle niet met internet verbonden
netwerken of andere digitale apparaten. Hierbij kan onder andere worden
gedacht aan (hoog gerubriceerde) netwerken, maar ook aan de digitale
systemen in voertuigen, fabrieken, vitale infrastructuren en sensor-,
wapen- en commandovoeringsystemen.
Offensieve cybercapaciteiten
Defensie moet over de kennis en capaciteiten beschikken om ter ondersteuning van militaire operaties offensief te kunnen optreden in het
digitale domein. Het gaat hierbij om het ontwikkelen van (kennis over)
complexe en hoogtechnologische middelen en technieken die er specifiek
op zijn gericht het eigen militaire vermogen te vergroten.
Offensieve cybercapaciteiten zijn de digitale middelen die tot doel hebben
het handelen van de tegenstander te beïnvloeden of onmogelijk te maken.
Deze capaciteiten kunnen in een militaire operatie worden ingezet ter
ondersteuning van conventionele militaire capaciteiten. De inzet valt
onder het desbetreffende mandaat en de geldende Rules of Engagement.
De juridische kaders zijn niet anders dan die voor de inzet van conventionele middelen. Offensieve cybercapaciteiten onderscheiden zich van
conventionele capaciteiten omdat ze vaak eenmalig inzetbaar zijn,
specifiek voor één doel worden ontwikkeld en een beperkte levensduur
hebben. Voor de ontwikkeling en inzet is veelal uitgebreide en langdurige
inlichtingenvergaring noodzakelijk. Hoogwaardige (offensieve) cybercapaciteiten zijn nauwelijks vergelijkbaar met de wijd verbreide, relatief
laagdrempelige instrumenten voor cybercrime. Het gaat veelal om
complexe middelen waarvan de ontwikkeling kennisintensief en
tijdrovend is, vooral omdat offensieve cybercapaciteiten zeer nauwkeurig
moeten zijn om onbedoelde nevenschade te voorkomen. Dit laat onverlet
dat in operaties ook kan worden gebruikgemaakt van minder complexe en
mogelijk laagdrempelige cybercapaciteiten. Maar ook hiervoor is een
goede inlichtingenpositie onontbeerlijk.
Offensieve cybercapaciteiten onderscheiden zich van cybermiddelen die
worden ingezet op en ter bescherming van de eigen netwerken. Ook
verschillen zij van digitale inlichtingenvergaring en van contrainlichtingenactiviteiten. Bij de ontwikkeling van verschillende typen
cybercapaciteiten (defensief, offensief en inlichtingen) moet wel de
samenhang in het oog worden gehouden. Voor offensieve cyberoperaties
en digitale inlichtingenvergaring worden veelal vergelijkbare technieken
en methoden gebruikt, zij het met een ander oogmerk en binnen een
ander wettelijk kader. Daarom is bij de ontwikkeling van offensieve
cybercapaciteiten intensieve samenwerking met de Militaire Inlichtingenen Veiligheidsdienst (MIVD) noodzakelijk. Een uitdaging bij de inzet van
offensieve middelen is dat de tegenstander op elk moment zijn eigen
kwetsbaarheid kan ontdekken en beperken, en dat rekening moet worden
gehouden met neveneffecten voor eigen systemen en die van bondgenoten of derden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 321, nr. 3

2

Offensieve cyber in militaire operaties
Cybercapaciteiten zullen integraal deel uitmaken van het totale militaire
vermogen van de Nederlandse krijgsmacht. Zij kunnen conventionele
militaire capaciteiten niet vervangen. De gecombineerde inzet van
conventionele en cybercapaciteiten kan de effectiviteit van de totale
militaire operatie, en dus het militaire handelingsvermogen, vergroten.
De planning en uitvoering van operaties in het cyberdomein komen
grotendeels overeen met die van traditionele militaire operaties. In het
algemeen begint een operatie met een verkennende fase waarin inlichtingen worden verzameld, onder andere over de digitale capaciteiten van
een potentiële tegenstander. Vervolgens worden de kansen op het
beoogde effect alsmede mogelijke risico’s en neveneffecten geanalyseerd.
Aan de hand hiervan worden de benodigde offensieve cybercapaciteiten
ontworpen en ontwikkeld. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om zeer complexe
software die een vijandelijk wapensysteem of militaire communicatiesystemen zou kunnen uitschakelen. Het kan ook gaan om relatief eenvoudige
programmatuur. Indien de opponent systemen aan het internet heeft
gekoppeld, kan de operatie via deze weg worden ingezet. Zo niet, dan zal
eerst op andere wijze toegang tot de desbetreffende digitale omgeving
moeten worden verkregen. Vervolgens kan de fase van beïnvloeding,
verstoring of destructie van het systeem van de tegenstander beginnen.
Voorafgaand aan de inzet van een offensieve cybercapaciteit is het
belangrijk deze uitvoerig te testen op effectiviteit en ongewenste
neveneffecten. Dit gebeurt in een afgeschermde digitale oefenomgeving.
Een doctrine voor het militair optreden in het digitale domein is vorig jaar
op hoofdlijnen tot stand gekomen. Dit jaar wordt de doctrine verder
uitgewerkt en getoetst tijdens oefeningen waarin cyber wordt geïntegreerd. Naar verwachting is de doctrine in de loop van 2015 gereed. De
doctrine zal onder andere ingaan op het integreren van cybermiddelen in
de operationele planning van militaire operaties. Zo zal het Defensie
Cyber Commando (DCC) een cyberadviseur aan operationele commandanten ter beschikking stellen die adviseert over de mogelijkheden en
kwetsbaarheden van de eigen systemen en de mogelijke wijze van inzet
van cybermiddelen en de beoogde effecten. Dit kunnen effecten zijn in het
gehele spectrum van militair optreden.
Stand van zaken
In augustus jl. heb ik u geïnformeerd over de stand van zaken van de
Defensie Cyber Strategie (Kamerstuk 33 321, nr. 2). In die brief heb ik
gemeld dat het zwaartepunt van de Defensie Cyber Strategie aanvankelijk
ligt bij de defensieve cybercapaciteiten (de bescherming van netwerken,
systemen en informatie) en de uitbreiding van de inlichtingencapaciteit
voor het digitale domein. De ontwikkeling van deze twee componenten
verloopt zoals voorzien en zal voortgaan in 2014 en 2015. Zoals gemeld in
de nota «In het belang van Nederland» zal Defensie zich nadrukkelijker
richten op het ontwikkelen van het vermogen cyberoperaties uit te voeren,
onder andere door het versneld oprichten van het DCC.
Het DCC zal al in het derde kwartaal van 2014 beginnen met een
stafelement, een afdeling operaties, een afdeling technologie en het
Defensie Cyber Expertise Centrum (DCEC). De afdeling operaties zal de
capaciteit opbouwen om eenheden gedurende de inzet en oefeningen te
ondersteunen. De technische afdeling zal in nauwe samenwerking met de
MIVD offensieve cybercapaciteiten ontwikkelen. In 2014 zullen die nog niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 321, nr. 3

3

beschikbaar zijn omdat de werving en opleiding van het hiervoor
noodzakelijke personeel nog niet is afgerond.
Om de beoogde versnelling te bereiken zal de Taskforce Cyber opgaan in
het DCC. Daarnaast wordt het DCC, binnen de huidige financiële kaders,
uitgebreid met extra personeel, waaronder een aantal opleidingsplaatsen
en functies voor cyberreservisten. Naar verwachting zal het DCC eind 2015
operationeel zijn.
Vervolg
Defensie zal dit najaar beginnen met de actualisering van de huidige
Defensie Cyber Strategie. De actualisering behelst vooral de wijze waarop
Defensie zich, in nauwe samenwerking met andere beleidsverantwoordelijken, verder zal ontwikkelen op het digitale terrein. Op 26 maart a.s. is
een algemeen overleg voorzien over de Defensie Cyber Strategie en het
advies van de AIV en de CAVV over digitale oorlogvoering. Dit overleg
biedt de gelegenheid nader in te gaan op de stand van zaken van de
ontwikkeling van cybercapaciteiten bij Defensie.
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 321, nr. 3

4