HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.
Larixplein 1
5616 VB EINDHOVEN

Provincie Overijssel
T.a.v.
Postbus 10078
8000 GB ZWOLLE

T
info@rhdhv.com E
royalhaskoningdhv.com W

Datum:
Uw kenmerk:
Ons kenmerk:
Classificatie:

10 oktober 2021
BH9902-RHD-ZZ-XX-CO-Z-0001
Vertrouwelijk

Contact:
Telefoon:
E-mail:

@rhdhv.com

Betreft: Samenvatting appreciatienotities doelbereik bestuursovereenkomst
Eind 2017 is de bestuursovereenkomst “Aanvullende aanpak nitraatuitspoeling uit agrarische
bedrijfsvoering in specifieke grondwaterbeschermingsgebieden” (bestuursovereenkomst) gesloten, als
onderdeel van het 6e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (AP). Daarin is onder andere afgesproken in 34
grondwaterbeschermingsgebieden (gwbg’s) in vijf provincies agrariërs te werven voor deelname aan
projecten om de nutriëntenbenutting te verbeteren en het N-bodemoverschot en de nitraatuitspoeling te
verminderen. Maatregelen om dit te bereiken, worden met individueel advies ingepast in de
bedrijfsvoering, waarbij de al lopende projecten in de gebieden nadere ondersteuning kregen vanuit het
DAW-programma.
In het LBO van 8 april 2021 is het projectplan voor de evaluatie van de bestuursovereenkomst
vastgesteld. De evaluatie kent twee hoofdcomponenten; de evaluatie van doelbereik en de
procesevaluatie. Deze notitie betreft de evaluatie van doelbereik.
De inhoudelijke evaluatie, zoals door het LBO is vastgesteld, moet antwoord geven op de volgende
vragen:
1. Wordt de doelstelling uit de Nitraatrichtlijn van 50 mg/l gebiedsgemiddeld uiterlijk in 2025
gerealiseerd in de gebieden waarop de BO Nitraat van toepassing is?
2. Voor welke gebieden geldt dit niet en wat is daarvan de oorzaak? Wanneer denkt u in deze
gebieden te voldoen aan de norm?
3. Welke feitelijke ontwikkelingen zijn van invloed geweest op de uitvoering van de BO en het
bereikte resultaat?
4. Heeft u vanuit uw ervaringen tot nu toe aanbevelingen aan het LBO of, en zo ja, hoe de
doelmatigheid kon/kan worden vergroot? (Uw aanbevelingen worden meegenomen in de
procesevaluatie.)
De regionale projectgroepen hebben de voortgangsrapportages geschreven op basis van de
geactualiseerde plannen van aanpak. Daar wordt aan toegevoegd de op dat moment bekende en
relevante informatie uit de planMER 7e NAP. Informatie uit de Ex Ante SGBP’s 2022-2027 was niet
beschikbaar bij het opstellen van de inhoudelijke evaluatie.

HaskoningDHV Nederland B.V. is part of Royal HaskoningDHV
Trade register number: 56515154

Op basis hiervan is door de regionale projectgroepen tezamen met de specialisten betrokken bij de
planMER 7e NAP een analyse gemaakt van het voorziene doelbereik door beantwoording van
bovenstaande vragen.
Stand van zaken:
De evaluatie dient een oordeel te geven over de vraag of het doel van de Bestuursovereenkomst tijdig
haalbaar is, dat wil zeggen of in de grondwaterbeschermingsgebieden uiterlijk in 2025 de norm 50 mg
nitraat/l in het uitspoelingswater uit de wortelzone blijvend gerealiseerd wordt in het
grondwaterbeschermingsgebied. Dit vertoont samenhang met de vragen die in de planMER voor het 7e
Actieprogramma Nitraat en de ex ante evaluatie voor de stroomgebiedbeheerplannen worden
beantwoord. De informatie uit de planMER 7e NAP is 24 juni 2021 in concept beschikbaar gekomen voor
de regionale projectgroepen, waarbij door de opstellers van de planMER ten aanzien van de
grondwaterbeschermingsgebieden die onder de bestuursovereenkomst vallen een aanvullend scenario
is doorgerekend waarbij deelname percentage van agrariërs en implementatiegraad van maatregelen de
extra aandacht voor en begeleiding van de agrariërs weerspiegelen. Deze projectgroepen hebben deze
informatie verwerkt in de gevraagde analyse (appreciatie) voor zover dit nog mogelijk was. De
provinciale projectgroep van Drenthe heeft deze info bijvoorbeeld niet meer kunnen verwerken.
Informatie uit de ex ante evaluatie stroomgebiedbeheerplannen is niet gebruikt bij de inhoudelijke
beoordeling van de bestuursovereenkomst, terwijl de resultaten van de inhoudelijke beoordeling van de
bestuursovereenkomst ook niet opgenomen konden worden in de ex ante evaluatie omdat deze
afgerond is voordat de inhoudelijke beoordeling formeel vastgesteld is.
Wordt de doelstelling uit de Nitraatrichtlijn van 50 mg/l gebiedsgemiddeld uiterlijk in 2025
gerealiseerd in de gebieden waarop de bestuursovereenkomst van toepassing is?
Door verschillen in manier van beoordelen – en met name in hoeverre de nitraatconcentraties blijvend
aan het doel van de Nitraatrichtlijn zullen voldoen – kunnen de beoordelingen van de verschillende
provincies niet zondermeer opgeteld worden. De provinciale projectgroepen van Drenthe en Overijssel
geven expliciet aan dat het blijvend kunnen voldoen aan het doel van de Nitraatrichtlijn in 2025 niet
realistisch is in de periode tot uiterlijk 2025, o.a. vanwege de effecten van droogte op de
nitraatconcentraties terwijl de provinciale projectgroepen van Gelderland, Noord-Brabant en Limburg als
randvoorwaarde voor het realiseren van doelbereik van de bestuursovereenkomst o.a. normale
klimatologische omstandigheden noemen. De kwantitatieve impact van droogte is moeilijk aan te geven,
maar wordt geschat op een concentratietoename van orde 20-30% vanwege het ‘indikken’ van het
bodemvocht en een toename van het N-bodemoverschot door beperktere gewasgroei van orde 10 – 20
kgN/ha (Piet Groenendijk, pers. meded. 2021). In aanvulling hierop wordt het effect droogte – maar ook
van landbouwkundig optimale meteorologische jaren - gemaskeerd door het na-ijleffect.
De inhoudelijke evaluatie van de provinciale projectgroepen staat per grondwaterbeschermingsgebied
(gwbg) samengevat in appendix 1. Naast een toelichting op deze evaluatie zijn de belangrijkste
kenmerken opgenomen van de aanpak zoals de verschillende provinciale projectgroepen die hanteren.
Voor welke gebieden geldt dit niet en wat is daarvan de oorzaak? Wanneer denkt u in deze
gebieden te voldoen aan de norm ?
Uit de inhoudelijke beoordeling komt naar voren dat de provinciale projectgroepen niet kunnen aangeven
wanneer de doelen gehaald zullen gaan worden indien gebieden uiterlijk in 2025 nog niet aan het doel
van de bestuursovereenkomst voldoen. Meer algemeen geldt dat provinciale projectgroepen
terughoudend zijn met de garantie dat alle gebieden blijvend aan het doel van de bestuursovereenkomst
zullen voldoen uitgaande van vrijwillige maatregelen conform de werkingssfeer van de

10 oktober 2021

BH9902-RHD-ZZ-XX-CO-Z-0001

2/10

bestuursovereenkomst. De invulling van eventuele maatregelen buiten de werkingssfeer van de huidige
bestuursovereenkomst is bepalend voor de inschatting van het moment waarop doelbereik realistisch is.
Nog afgezien van de fysische aspecten als effectiviteit van maatregelen en na-ijleffect die een
inhoudelijke inschatting van doelbereik lastig maken.
Kijkend naar de randvoorwaarden van de planMER berekeningen voor het 7e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn, heeft met name het veronderstelde deelname% (75% van het landbouwareaal) en de
implementatiegraad van maatregelen (100%) een positief effect op het te verwachten doelbereik 1 in het
landbouwareaal. Afhankelijk van de aannames ten aanzien van de bemesting in de gwbg in Limburg zal
het landbouwareaal in 10 – 17 van de 34 gwbg uiterlijk 2025 gaan voldoen aan de norm (zie appendix 2).
Om de resultaten van de planMER berekeningen te vergelijken met de beoordeling van de provinciale
projectgroepen, dient gerealiseerd te worden dat in veel gebieden het deelname% lager is dan 75%,
maar belangrijker, dat de implementatiegraad en effectiviteit van maatregelen geen 100% is vanwege
zowel vrijwilligheid als onder meer klimatologische omstandigheden en de mate waarin maatregelen
daadwerkelijk slagen. Klimatologische omstandigheden hebben zowel invloed op de selectie van
maatregelen als op de mate waarin maatregelen slagen en dus effectief zijn. De huidige
nitraatconcentraties in het landbouwareaal van de 34 gwbg alsmede de uitkomsten van de planMER 7 e
NAP zijn weergegeven in appendix 2.
Welke feitelijke ontwikkelingen zijn van invloed geweest op de uitvoering van de
bestuursovereenkomst en het bereikte resultaat?
De manier waarop de aanpak binnen de 5 provincies is opgezet c.q. het voortbouwen daarvan op reeds
lopende projecten, is een belangrijke positieve factor in het bereikte resultaat. In deze projecten zitten de
belangrijkste betrokkenen gezamenlijk om tafel en werken vanuit een gemeenschappelijk doel en
gedeelde urgentie aan het verminderen van de nitraatconcentraties. Essentiele onderdelen van dit
(groeps)proces zijn individueel advies en groepsbijeenkomsten die leiden tot meer bewustwording &
kennis en ondersteuning bij de implementatie van maatregelen waardoor deze meer en effectiever wordt
omgezet in handelen.
De traagheid waarmee de nitraatconcentraties reageren op maatregelen in de bedrijfsvoering en de
effecten van niet-beïnvloedbare aspecten als de klimatologische omstandigheden (na-ijleffect), zetten dit
proces onder druk, temeer omdat hierdoor moeilijk aan te geven is ‘wanneer het goed genoeg is’. Dit naijleffect betekent ook dat het binnen de looptijd van de bestuursovereenkomst niet mogelijk is de
effectiviteit van de maatregelen of aanpak als geheel vast te kunnen stellen in veranderingen in de
nitraatconcentraties. In aanvulling hierop staan zowel provinciale processen als deelname% onder druk
van landelijke ontwikkelingen en dossiers als wantrouwen naar politiek&overheid, het stikstof-dossier,
droogteschade, projectmoeheid en de COVID-19 beperkingen.
Aanvullend geldt in Drenthe dat de deelname van akkerbouwers op droge gronden achterblijft. Dit speelt
met name in de gwbg Leggeloo en Havelterberg. Juist deze ‘strata’ laten hoge nitraatconcentraties zien.
Weinig deelname vermindert daardoor de kans op doelbereik in deze gwbg. Ook de veelvuldige uitruil
van gronden maakt finetunen van maatregelen moeilijker. Aanvullend geldt in Overijssel dat het inzetten
van lokale sleutelpersonen en het verkennen van ruimere mogelijkheden voor waterbeschikbaarheid een
positieve invloed heeft gehad op de werving en houding van deelnemers. Ook geldt in Overijssel dat
naast deelnemers in het gwbg er ook een relatief grote deelname in de omliggende intrekgebieden is.
1 Doelbereik verwijst hier niet naar het doelbereik zoals bedoeld in de bestuursovereenkomst, maar

verwijst naar het realiseren van de nitraatdoel van 50 mg NO 3/L in het uitspoelingswater in het
landbouwareaal.

10 oktober 2021

BH9902-RHD-ZZ-XX-CO-Z-0001

3/10

Deze combinatie leidt tot groter effect op doelbereik. Aanvullend geldt in Gelderland dat de aparte focus
op akkerbouwers tot grote winst heeft geleid. Aanvullend in Limburg zijn de beperkte beschikbaarheid
van adviseurs en perikelen rond de financiering van invloed geweest op de uitvoering van de
bestuursovereenkomst.
Heeft u vanuit uw ervaringen tot nu toe aanbevelingen aan het LBO of, en zo ja, hoe de
doelmatigheid kon/kan worden vergroot?
De provinciale projectgroepen zijn voorstander van voortzetting van de huidige samenwerking tussen
agrariërs en overheid/waterbedrijven in het 7e NAP (inclusief tijd, geld en capaciteit) om de bereikte
resultaten te borgen en te verbeteren. Ze wijzen daarbij op de meerwaarde van het ‘gezamenlijke’ van
de aanpak maar ook op de noodzaak van ‘continuïteit’ in de aanpak om blijvende resultaten te bereiken
in de bedrijfsvoering en het grondwater. Voldoende deelname aan de aanpak is daarbij van groot belang
voor het doelbereik. Vanuit verschillende provincies waar voldoende deelname een issue is (Drenthe,
Overijssel en Limburg), wordt daarbij gedacht aan positieve of negatieve prikkels die deelname aan de
aanpak vergroten. Andere verbetering van de huidige aanpak betreft aanvullende metingen waarmee het
inzicht in het nutrienten management op bedrijfsniveau (via de KringloopWijzers voor de melkveehouderij
en akkerbouw) nader verfijnd wordt naar nutrienten beheer op perceelsniveau. In Gelderland, NoordBrabant en Limburg wordt al volop gewerkt met N-residu metingen, terwijl in Drenthe en Overijssel hier
velddemo’s voor ingericht zijn. Deze metingen geven direct aan het eind van het groeiseizoen feedback
op de agrarische bedrijfsvoering in termen van achtergebleven nutrienten in de bovengrond (de bovenste
90 cm) en vergroten daarmee de bewustwording en het handelingsperspectief van de agrariërs.
In aanvulling op het voorzetten van de aanpak is een verbreding van de aanpak in de vorm van een
integrale gebiedsaanpak nodig om de doelmatigheid te vergroten en blijvende doelrealisatie te kunnen
garanderen. Bij deze verbreding wordt de huidige samenwerking als een waardevol vehikel beschouwd.
De provinciale projectgroepen wijzen daarbij op de meerwaarde om de verbinding te realiseren met
andere opgaven in verschillende gebieden, zoals stikstof, klimaat, natuur en landschap en de transitie
van de agro&food sector. Deze verbreding is daarnaast nodig om maatregelen te kunnen nemen en
financieren die bedrijfseconomisch niet rendabel zijn (zoals andere teelten, extensivering,
bedrijfsverplaatsing, gebiedsgerichte oplossing voor de opslag van mest, …) en niet binnen de
werkingssfeer van de huidige bestuursovereenkomst vallen. Ook dient deze verbreding bij te dragen aan
het toekomstperspectief van de landbouw.
Dit vraagt om een nationaal en samenhangend kader waarin onder andere de verbinding met andere bij
de landbouw betrokken beleidsvelden geborgd is en waarin onder meer doelen en middelen zijn
vastgelegd. Hierbij dient ook de balans tussen stimulerende en regulerende maatregelen uitgewerkt te
worden, alsmede de rollen van Rijk, provincies en andere bij o.a. 7e NAP en KRW betrokken overheden.
Tenslotte zijn er ook verschillen geconstateerd in de meet- en bemonsteringsstrategie en beoordeling
van de monitoringsresultaten tussen provincies. Daarmee zijn de resultaten onderling niet zondermeer
vergelijkbaar. Uniformering van de meet- en bemonsteringsstrategie en wijze van beoordelen zou
bijdragen aan de vergelijkbaarheid en de mogelijkheid de resultaten op te bossen.

10 oktober 2021

BH9902-RHD-ZZ-XX-CO-Z-0001

4/10

*

Op de meest kwetsbare gronden (akkerbouw op droge zandgrond) zijn in het gwbg van Leggeloo geen metingen gedaan. Daarom
zijn twee getallen opgenomen: het eerste getal op basis van het landbouwareaal waar is gemeten en het tweede getal op basis van
een extrapolatie waarbij voor het areaal akkerbouw op droge zandgrond de gemiddelde waarden voor het stratum ‘akkerbouw op
droge zandgrond’ uit het Drentse meetnet zijn gebruikt.

10 oktober 2021

BH9902-RHD-ZZ-XX-CO-Z-0001

8/10

2

Scenario 4 planMER: Het effect van de DAW-maatregelen is voor de 34 GWBG doorgerekend met een implementatiegraad van
100%. Voor het vertalen van de resultaten naar grondwaterbeschermingsgebieden is uitgegaan van een deelname% van 75%. In
aanvulling hierop heeft Duurzaam Schoon Grondwater er o.a. toe geleid dat de wettelijke bemestingsruimte niet (meer) gebru kt
wordt in de lössgebieden. Voor de overige gebieden is gerekend met de N-bemesting volgens de gebruiksnorm (Notitie WEnR
planMER 7e NAP, 2021).
3
De rekenresultaten voor de maatregelpakketten zijn toegekend aan percelen en vervolgens geaggregeerd naar
grondwaterbeschermingsgebieden. Door het vergelijken van de resultaten van de verschillende scenario’s is een afname van de
nitraatconcentraties onder landbouwgronden af te leiden. Hierbij zijn de berekende nitraatconcentraties onder landbouwgronden
voor de grondwaterbeschermingsgebieden gebiedsgewogen gemiddeld per provincie (Notitie WEnR planMER 7e NAP, juni 2021).

Overigens kunnen de weergegeven concentraties niet zondermeer onderling vergeleken worden omdat
de meetstrategie niet voor alle provincies gelijk is of omdat anders geëxtrapoleerd wordt. In geval van de
provincies Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant en Limburg hebben de weergegeven concentraties
betrekking op het gehele landbouwareaal binnen de GWBG. In geval van de provincie Drenthe hebben
de concentraties betrekking op het landbouwareaal van de deelnemers. Wanneer in Drenthe
geëxtrapoleerd zou worden naar het areaal niet-deelnemers zouden de concentraties toenemen omdat
bij de niet-deelnemers de uitspoelingsgevoelige strata relatief oververtegenwoordigd zijn. In geval van
Limburg zijn de concentraties niet zondermeer te vergelijken vanwege het hanteren van een andere
bemonsteringsstrategie. Hierbij worden de bodemvochtmonsters geëxtraheerd in plaats van
uitgeslingerd (i.e. conform LMM) waardoor de gemeten concentraties mogelijk lager uitvallen.

10 oktober 2021

BH9902-RHD-ZZ-XX-CO-Z-0001

10/10