Position paper Wet DBA, ten behoeve van rondetafelgesprek van de vaste
Kamercommissie voor Financiën (30 november 2016)
Hugo-Jan Ruts is initiatiefnemer en hoofdredacteur van ZiPconomy, een kennisplatform over en voor
zelfstandige interim professionals. ZiPconomy is onafhankelijk en geen vertegenwoordigende partij. We
stimuleren en activeren discussie, zowel via onze website, social media kanalen als tijdens door ons
georganiseerde seminars en bijeenkomsten. ZiPconomy staat al jaren midden in de driehoek van (vaak hoger
opgeleide) zelfstandige interim professionals, intermediairs en de managers/professionals die bij organisaties
verantwoordelijk zijn voor het inhuren van die zelfstandigen (en dus ook voor het implementeren van de Wet
DBA) en betrekt bij haar discussies ook vertegenwoordigende partijen en onafhankelijke experts.

Inleiding
Staatssecretaris Wiebes heeft in zijn tweede voortgangsrapportage en aansluitende uitlatingen
duidelijk gemaakt dat de Wet DBA een te groot onbedoeld effect heeft op zelfstandigen en hun
opdrachtgevers. Uit inventarisaties die wij gemaakt hebben onder managers inhuur van (vooral)
grote organisaties, constateren wij dat er inderdaad fors minder zelfstandigen worden ingehuurd.
In hoeverre het hier nu inderdaad gaat om een ‘onbedoeld effect’ blijft lastig te beoordelen. Immers
er is nooit een eenduidige definitie gemaakt van wat nu bedoeld wordt met ‘schijnzelfstandigheid’.
De belangrijkste conclusie uit het SEOR onderzoek naar schijnzelfstandigen lijkt te zijn genegeerd: ik
citeer ”Het is echter niet eenvoudig om de groep zzp’ers af te bakenen. De klassieke scheiding tussen
ondernemers en werknemers is niet scherp te stellen op basis van een eenduidige set van
economische en/of juridische criteria. (…) De omvang van schijnzelfstandigheid is om die reden niet
nauwkeurig vast te stellen”i
Duidelijk is in ieder geval dat de onrust onder zowel opdrachtgevers als zelfstandigen groot is, en
groot gebleven is, ook na de voortgangsrapportage.
Staatssecretaris Wiebes heeft aangegeven dat hij tot de conclusie gekomen is dat de huidige
implementatiewijze van de Wet DBA niet werkt, of althans te grote onbedoelde nadelige effecten
heeft. In dat kader zijn drie thema’s voor deze hoorzitting en het debat tussen de Staatssecretaris en
de Kamer interessant:
1. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?
2. Welke richting moeten we op om in 2018 wel heldere criteria te hebben die vooraf zekerheid
bieden?
3. Wat kan en moet per direct gebeuren om de huidige (ongewenste) effecten van de Wet DBA
te repareren?
Over alle drie de onderwerpen is meer dan genoeg te zeggen. Het is op zich niet verstandig om het
los van elkaar te bespreken. Maar gezien de urgentie – en het feit dat vrijwel alle bijdragen tijdens
deze hoorzitting gaan over punt 2 - wil ik me in mijn bijdrage toch beperken tot punt 3: Wat is er
nodig om op korte termijn de onbedoelde nadelige effecten van de Wet DBA te repareren.

1

Ik gebruik hier de term zelfstandige interim professional om duidelijk te maken dat we het hier hebben over
dat deel van alle zzp’ers die tijdelijk ingehuurd worden door een organisatie en die gedurende die periode ook
actief zijn bij die organisatie. Dat is de groep waar het in het kader van de Wet DBA over gaat (of zou moeten
gaan), niet de zzp’er die een enkelvoudige, eenmalige dienst levert aan een organisatie of particulier dan wel
producten levert.

Opdrachtgeversperspectief
De zzp’er bestaat niet. Dat weten we allemaal. De opdrachtgever van de zzp’ers net zo min. Een
eenduidig beeld geven over wat nu het effect van de Wet DBA is vanuit het perspectief van de
opdrachtgever en wat er mogelijk nodig is om nu aan reparatiewerk te doen, is dan ook lastig te
geven.
Een grove driedeling van de markt kan er als volgt uitzien:
•
•

•

De opdrachtgever die incidenteel een zelfstandige inhuurt (dat zullen vaak wat kleinere
ondernemingen zijn) zal zich maar heel beperkt door de Wet DBA hebben laten beïnvloeden.
Het vaak wat pragmatisch ingesteld MKB zullen de signalen van Staatssecretaris Wiebes
waarschijnlijk met open armen hebben ontvangen. Voor hen zal de toezegging dat er
voorlopig geen handhaving plaats vindt, voldoende garantie zijn om (weer) zzp’ers in te
huren. Ze zullen in de regel ook nog beperkt bezig geweest zijn met het implementeren van
de Wet DBA.
Een groot deel van de markt voor zelfstandige interim professionals wordt echter bepaald
door het (al dan niet beursgenoteerd) groot bedrijf en (semi)overheden. Ter voorbereiding
op deze hoorzitting hebben wij een korte inventarisatie gedaan onder managers die
verantwoordelijk zijn voor het inhuurbeleid bij dit type organisaties. Die inventarisatie maakt
glashelder dat het verlengen van de implementatieperiode – zoals aangekondigd door
Staatssecretaris Wiebes - en de aankondiging dat er niet gehandhaafd wordt geen enkel
effect heeft op hun huidige standpunt ten aanzien van de Wet DBA. De deur blijft bij deze
organisaties voor zzp’ers grotendeels op slot.

Voor dit type organisatie geldt maar één geldt maar een uitgangspunt: compliancy. Het voldoen aan
de wet is voor dit type organisaties veel relevanter dan het vermijden van een boete. Dit geldt zowel
voor overheden (bijv. Ministeries) als grote (al dan niet beursgenoteerde) ondernemingen. Het gaat
hier overigens in hoofdzaak om hoger opgeleide zelfstandige interim professionals, een groep waarin
gedwongen schijnconstructies zelden voorkomt.
Het verlengen van de implementatieperiode en de onduidelijke status (zie uitspraken Commissie
Boot) van de huidige modelovereenkomsten – die bij dit type organisaties vaak al in grote mate zijn
geïmplementeerd – verlengt ook de periode waarin het voor deze (risicomijdende) organisaties niet
duidelijk is op welke manier ze kunnen voldoen aan de wetgeving.
Uit een eerdere inventarisatieii bleek dat deze grote organisaties voornemens zijn afscheid te nemen
van tussen de 50 en 80% van hun huidige zzp-populaties en dezelfde stringente normen hanteren
voor nieuwe opdrachten. Overigens zal deze vraaguitval nog beperkt in de huidige cijfers over de
effecten van de Wet DBA te vinden zijn. Veel organisaties hanteren 1-1-2017 als deadline. De ‘klap’
moet nog komen. De uitspraken van de Staatssecretaris zorgen er er hooguit voor dat het tempo
van afbouw afbouw van de inzet van zelfstandigen interim professionals in een iets rustiger tempo
gaat.

2

Indien het wenselijk geacht wordt om dit type organisaties er weer toe gaat brengen om nu weer
zelfstandigen in te huren, dan hebben gedane suggesties over nieuwe criteria per 1-1—2018 voor nu
geen zin. Wat nodig is, is dat voor hen – glashelder en met zekerheid vooraf – duidelijk is onder
welke voorwaarden ze per direct wel zelfstandige interim professionals in kunnen huren.
Creëer een ‘veilig’ speelveld
De Wet DBA was bedoeld om een grijs gebied af te kaderen waarin er mogelijk onduidelijkheid is
over de aard van de arbeidsrelatie. In de praktijk lijkt alles wat met inzet van zelfstandige
professionals te maken heeft in dat grijze gebied te recht gekomen te zijn. De onduidelijkheid die
vooral ook komt omdat bij de modelovereenkomsten niet aangesloten is bij criteria bij rond
‘ondernemerschap’ maar bij de veel onduidelijkere termen van ‘gezag’ en ‘vrije vervanging’.
Om de huidige situatie van vraaguitval naar zelfstandige interim professionals te repareren hebben
(vooral) grote opdrachtgevers een aantal interim-criteria nodig waarmee de opdrachtgevers een
zekerheid vooraf krijgen dat ze bij inhuur voldoen aan de wet.
Dat kan door drie ‘interim-criteria’ te formuleren:
•
•
•

Opdrachten boven een bepaald uurtarief (bijv. 40 euro) vallen buiten het kader van de Wet
DBA en worden expliciet gezien als zuivere zzp-opdracht.
Korte opdrachten (bijv. korter dan 500 uur per jaar) vallen ook buiten het kader van de Wet
DBA.
Stel verder een duidelijke norm over de periode dat een zelfstandige maximaal achter elkaar
fulltime bij één enkele opdrachtgever mag werken zonder zijn (fiscale) status als zelfstandige
te verliezen (bijv. 2 jaar).

Zo ontstaat er een helder vrij speelveld (korter dan 500 uur en/of meer dan 40 euro) waarbinnen de
normale regels omtrent vrij economisch verkeer tussen twee volwassen marktpartijen gelden, wat
ook recht doet aan het (vrijwillig) ondernemerschap van de zelfstandige (een toetsing die nu uit de
Wet DBA is verdwenen).
Daarbij kunnen aanvullende eisen gesteld worden die passend zijn bij het normaal economisch
verkeer zoals een inschrijving KvK, basiseisen aan (standaard)contract: vastleggen doel opdracht,
‘wilsverklaring’, non-concurrentiebeding, vrij zijn om voor meerdere opdrachtgevers te werken.
Buiten dat speelveld is het grijze gebied: opdrachten blijven prima mogelijk. Maar dan met een
aantal extra afspraken, vast te leggen in modelovereenkomsten of bijvoorbeeld via het aanvragen
van een “beschikking (geen-)verzekeringsplicht”. Inclusief de extra verantwoordelijkheid voor de
opdrachtgever, zoals de bedoeling is van de Wet DBA.
Met deze spelregels (en een paar aanvullende details die staan uitgewerkt in een eerder ingediend
en gepubliceerd voorsteliii ) richt je de Wet DBA en de inzet van de Belastingdienst op de twee
gebieden waar mogelijk misbruik gemaakt wordt van zzp-constructies:
•
•

Situaties waar zzp’ers gedwongen worden om in een schijnconstructie te werken (altijd: laag
tarief plus langdurige relatie met een opdrachtgever)
Situaties waarin zzp’er zelf gebruik maakt van een schijnconstructie (zeer lange, fulltime,
opdrachtrelatie met één opdrachtgever). 99% van alle gevallen van schijnconstructies, die
maatschappelijk ongewenst zijn en/of verstorend werken in de onderlinge

3

concurrentieverhoudingen tussen zelfstandigen, kunnen zo gericht worden bestreden zonder
dat goedwillende zelfstandigen en hun opdrachtgevers er last van hebben.
Dit is zeker geen waterdicht systeem, het is een interim oplossing. Waarmee ondertussen gewerkt
kan worden aan een duurzaam alternatief, waarin zowel de evaluatie van de Wet DBA, de
bevindingen van de commissie Boot als andere gedane suggesties – ook tijdens deze hoorzitting kunnen worden meegenomen. Deze oplossingsrichting komt ook niet uit de lucht vallen. De basis
werd gelegd tijdens een bijeenkomst waar een flink aantal grote organisaties die zzp’ers inhuren
aanwezig waren, verschillende zzp-organisaties, diverse intermediairs plus een groep zelfstandigen
en is aangescherpt op basis van actieve leden uit onze community.
Het perspectief van de zelfstandige interim professional
Ik heb me in deze position paper tot nu toe beperkt tot de positie van de opdrachtgevers. Met alle
waardering voor de zelfstandigen, zij hebben niet de sleutel in handen om de huidige, actuele
problemen rond de Wet DBA op te lossen. Alleen opdrachtgevers kunnen er voor zorgen dat de vraag
naar zelfstandigen normaliseert. De in het kader van het woord ‘deregulering’ gesuggereerd level
playing field, waarbij opdrachtgevers en zelfstandigen op een basis van een gelijkwaardige
machtspositie tot afspraken komen, ontbreekt immers ten enenmale. Het is een van de belangrijkste
misvattingen en weeffouten uit de Wet DBA.
Toch wil ik aandacht vragen voor de ‘vox populi’ onder de zelfstandige interim professionals. Voor zo
ver wij daar – laten we eerlijk zijn – een volledig en representatief beeld van hebben.
Ten eerste is er verbazing. Hoe heeft het toch zo kunnen komen dat er beleid is ontwikkeld zonder
heldere definitie vooraf van wat schijnzelfstandigheid is (dus ook zonder dat onbewust
schijnzelfstandigen zichzelf hebben kunnen voorbereiden op de gevolgen van de wetswijziging),
zonder heldere definitief van wat nu het probleem is, zonder integrale visie op de flexibele
arbeidsmarkt en de positie van de zzp’er daarin en zonder duidelijke regie op wat toch een majeure
wijziging in de markt is. Een beleid dat ook op geen enkele manier rekening houdt met de enorme
pluriformiteit van de markt voor zelfstandigen. En dat in de wetenschap dat dit beleid is ontwikkeld
in samenwerking met de polderpartners en met goedkeuring van het overgrote deel van de Tweede
Kamer. Plus de wetenschap dat er (anders dan wat de Staatssecretaris suggereert) wel degelijk
gewaarschuwd is dat deze aanpak niet zou gaan werken.
Maar die verbazing slaat de laatste weken ook om naar verbijstering. Er is waardering voor het feit
dat politici en een aantal belangenorganisaties (soms vrij plots) zich afkeren van de Wet DBA. De
verbijstering zit hem in het opportunisme waarmee dat soms gepaard gaat (in zijn VVD filmpje spant
de Staatssecretaris daarbij de kroon). Bijna zonder uitzondering komt het geluid tegen de Wet DBA
immers van partijen en organisaties die hun handtekening onder de Wet hebben gezet. Het wachten
is nog op iemand die tegen de zelfstandigen die nu onbedoeld, onverwacht en naar hun idee
onterecht hun omzet hebben zien kelderen zegt: ‘sorry, we hebben een fout gemaakt’.
Voor de langere termijn? Het gros van de zelfstandige interim professionals is ondernemend genoeg
om zich aan te passen aan gewijzigde omstandigheden en wetgeving. Zolang voor hen maar klip en
klaar duidelijk is waar ze exact (en met zekerheid vooraf) aan moeten voldoen.
i

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2013/04/12/eindrapport-zzp-tusen-werknemer-enondernemer pagina 51
ii
http://www.zipconomy.nl/2016/11/grote-bedrijven-halen-massaal-bezem-door-de-zzp-kast/
iii
http://www.zipconomy.nl/2016/11/de-wijsheid-ligt-op-straat-met-drie-interim-kaders-kan-wiebes-dekopersstaking-ivm-wet-dba-breken/

4