Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 166

Raming der voor de Tweede Kamer in 2020
benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en
raming van de ontvangsten

Nr. 1

GELEIDENDE BRIEF
Den Haag, 18 maart 2019
Elk jaar stelt de Tweede Kamer haar eigen begroting op, de Raming. Deze
Raming wordt daarna door de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties toegevoegd aan hoofdstuk II A van de Rijksbegroting.
In december 2018 heeft het presidium de Kamer een brief gestuurd,
waarin is aangegeven op welke wijze er in de afgelopen periode
uitvoering is gegeven aan de ingediende moties en gedane toezeggingen
tijdens de Raming 2019 (Kamerstuk 34 892, nr. 16). Met deze brief – die het
startpunt vormt van de behandeling van de Raming 2020 – informeren wij
u over de aandachtspunten voor 2020.
Dat jaar zal vooral in het teken staan van de verhuizing naar de tijdelijke
huisvesting aan de Bezuidenhoutseweg 67 en de start van de renovatie
van het Binnenhof. Een bijzondere en ingrijpende gebeurtenis; het is voor
het eerst in ruim tweehonderd jaar dat de Tweede Kamer tijdelijk naar een
andere locatie verhuist. In 2020 zal daarnaast veel aandacht (blijven)
uitgaan naar het effectief inzetten van de instrumenten die de Kamer tot
haar beschikking heeft. De werkgroep Herziening Reglement van Orde,
onder leiding van het lid Van der Staaij, komt naar verwachting rond het
zomerreces 2019 met aanbevelingen om het parlementaire proces te
versterken en waar nodig te moderniseren. De uitwerking van deze
aanbevelingen zal ook in 2020 doorlopen. De aandacht voor de informatiepositie van het parlement blijft ook het komende jaar centraal staan. Om
de continuïteit en de zichtbaarheid van het parlementaire proces te
waarborgen (o.a. audiovisuele faciliteiten/het structureel onderbrengen
van datacenters) wordt de Raming meerjarig opgehoogd. De thema’s
werkbeleving en sociale veiligheid hebben in de afgelopen periode een
steeds grotere plek gekregen in de Kamerorganisatie; in 2020 zal hier
opnieuw veel aandacht voor zijn. Verder is 2020 een bijzonder jaar, omdat
het dan precies 75 jaar geleden is dat er een einde kwam aan de Tweede
Wereldoorlog. De bevrijding betekende het herstel van onze parlementaire
democratie. We staan daar in 2020 expliciet bij stil, onder meer tijdens de
open dagen. Ook de aandacht voor de informatiepositie van het
parlement is en blijft een belangrijke prioriteit.

kst-35166-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

1

Met veel van deze speerpunten – die later in deze brief nader worden
uitgewerkt – bouwen we voort op de Raming in voorgaande jaren.
Terugblik – Raming 2019
In de Raming voor 2019 (Kamerstuk 34 892) lag de focus op het zichtbaar
maken van het Kamerwerk, de informatiepositie van de Kamer, informatiebeveiliging en de reorganisatie en kwaliteitsverbetering van de
ambtelijke organisatie. Daarnaast was het beleid erop gericht om burgers
meer te betrekken bij de volksvertegenwoordiging. Zo vond op 5 mei 2018
voor de tweede keer een open dag, specifiek gekoppeld aan de thema’s
«vrijheid» en «bevrijding», plaats – beide keren kwamen daar 2500
bezoekers op af. Tegen de achtergrond van de viering van honderd jaar
algemeen kiesrecht werd op 27 september 2018 het beeld van het eerste
vrouwelijke Tweede Kamerlid, Suze Groeneweg, onthuld; op hetzelfde
moment werd de tentoonstelling «Ik vier mijn stem» geopend. En op
20 november 2018 werd het eerste Kindervragenuur in onze parlementaire
geschiedenis georganiseerd. Onder de medewerkers van de Tweede
Kamer is een werkbelevingsonderzoek gehouden. Ook is het afgelopen
jaar verder gebouwd aan een professionele ambtelijke organisatie door
diverse diensten te herijken. Een ander belangrijk aandachtspunt dat in de
Raming 2019 werd genoemd, was het gebruik van het eigen instrumentarium, zoals moties, mondelinge en schriftelijke vragen en hoofdelijke
stemmingen. Al deze punten zijn en blijven van cruciaal belang om, op
een onafhankelijke manier, invulling te geven aan de controlerende en
medewetgevende rol die de Tweede Kamer heeft.
Voor een volledige terugblik en een actuele stand van zaken verwijs ik u
naar de Kamerbrief van 19 december 2018 (Kamerstuk 34 892, nr. 16).
Vooruitblik – Raming 2020
Renovatie Binnenhof en tijdelijke huisvesting Tweede Kamer
In 2015 heeft de Tweede Kamer besloten tot een verbouwing van het
Binnenhofcomplex. Dat er sprake is van achterstallig onderhoud, met
name op het installatietechnische vlak, vormt de belangrijkste aanleiding
voor de renovatie. Daar waar dat echt noodzakelijk is, zullen ook
functionele en technische ingrepen op zorgvuldige wijze ingepast moeten
worden. Kamerbewoners willen terugkeren op het Binnenhof zonder dat
de «look and feel» van het gebouw wezenlijk is veranderd. De Tweede
Kamer hecht aan een sobere en doelmatige renovatie waarbij tekortkomingen worden verholpen, noodzakelijke aanpassingen worden gerealiseerd en onnodige ingrepen worden vermeden. Inmiddels heeft het
presidium een besluit genomen over het structuurontwerp voor de
renovatie. Er is gekozen voor de zogeheten nul-variant, met een zeer
beperkt aantal aanpassingen en geen grootschalige vernieuwingen. Het
primaire karakter en de identiteit van het gebouw blijven zo behouden, en
de variant heeft bovendien de laagste kosten. Concreet betekent het dat
de huidige structuur van het Tweede Kamergebouw in tact blijft.
Dit uitzonderlijke project vraagt van de gebruikers dat zij zich uitspreken
over wat voor hen belangrijk is. Dat is onder meer gebeurd in een
functioneel Programma van Eisen. In 2020 zal dit programma vertaald
moeten zijn in goede ontwerpen en complete systemen, zodat het
Binnenhof weer decennia mee kan, zonder grote onderhoudsproblemen
of falende systemen.
Het is de bedoeling dat de Tweede Kamer in de zomer van 2020 naar de
Bezuidenhoutseweg verhuist. Dit zal een groot beslag leggen op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

2

organisatie. Belangrijk is dat de Tweede Kamer toegankelijk en het
Kamerwerk zichtbaar blijft. Het presidium rekent erop dat de Tweede
Kamerleden en alle andere Kamerbewoners in 2020 een gebruiksklaar
gebouw krijgen opgeleverd, met alle voorzieningen die nodig zijn om het
parlementaire werk goed te kunnen doen. Aan de Bezuidenhoutseweg zal
ruimte moeten zijn voor alle huidige gebruikers met de bijbehorende
systemen, zodat de maximale ruimtelijke condities worden geschapen en
de gebruikers goed en prettig kunnen werken. Dit geldt ook voor de pers,
Nieuwspoort en het kinderdagverblijf.
De uitstraling van de plenaire vergaderzaal en de commissiezalen die aan
de Bezuidenhoutseweg worden ingericht moet zoveel als mogelijk
aansluiten op de huidige uitstraling. Waar mogelijk worden elementen uit
de huidige plenaire zaal opnieuw gebruikt; zo gaan de blauwe stoelen
mee. Het draagt bij aan de herkenbaarheid van de Kamer. Bezoekers
kunnen het parlementaire werk volgen vanaf de publieke tribune, maar
ook vanuit een aparte bezoekersruimte met zicht op de zaal en
beeldschermen.
Voor wat betreft de organisatie, is er een programmabureau Renovatie en
tijdelijke huisvesting ingericht, die de Kamer ondersteunt bij deze
complexe operatie. De Bouwbegeleidingscommissie (BBC), de adviescommissie voor het presidium op het terrein van huisvestingsaangelegenheden, is intensief bij de planvorming betrokken. De BBC zal zich in 2020
met name buigen over het Technisch Ontwerp voor de renovatie van het
Binnenhof, dat naar verwachting in het tweede kwartaal van 2020 gereed
zal zijn. Daarnaast zal de BBC de planning, de uitvoering en het proces ten
aanzien van de verhuizing naar de tijdelijke huisvesting volgen en het
presidium daarover adviseren, waarna besluitvorming kan plaatsvinden.
De verantwoordelijke Kamercommissie, de vaste commissie voor
Binnenlandse Zaken, zal ook in de komende periode over de renovatie
debatteren, onder meer naar aanleiding van de voortgangsrapportages
van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Werkwijze van de Kamer
In de Tweede Kamer wordt gedebatteerd over onderwerpen die mensen in
hun dagelijks leven raken. Kamerleden dienen toegerust te zijn om vorm
en inhoud te geven aan hun controlerende en mede-wetgevende rol.
Daarbij kunnen zij bouwen op individuele, wettelijk verankerde rechten.
De laatste jaren maken de leden veelvuldig gebruik van de instrumenten
die zij tot hun beschikking hebben. Onderstaande cijfers illustreren dat.
Datum
1 januari 2009
1 januari 2010
1 januari 2011

Datum
1 januari 2012
1 januari 2013
1 januari 2014
1 januari 2015
1 januari 2016
1 januari 2017
1 januari 2018
1 januari 2019

Meerderheidsdebatten

Spoeddebatten

0
1
0

0
1
0

Meerderheidsdebatten

Dertigledendebatten

12
9
19
27
64
73
26
80

17
14
35
36
53
45
49
111

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

3

Op 1 januari 2019 stonden er 80 te voeren meerderheidsdebatten en 111
dertigledendebatten op de lijst. De lijst is na het kerstreces direct verder
opgelopen. Het duurt lang voordat plenaire debatten kunnen worden
ingepland, waardoor er over actuele thema’s niet direct gedebatteerd kan
worden.
Ook van andere instrumenten, zoals moties, schriftelijke vragen en
hoofdelijke stemmingen, wordt steeds vaker gebruik gemaakt:
Jaar

Moties

Schriftelijke vragen

Hoofdelijke stemming

2013
2014
2015
2016
2017
2018

3.150
2.860
3.582
3.500
2.476
4.141

2.562
2.423
2.822
2.627
2.112
2.812

9
19
22
30
35
52

Het risico bestaat dat door het grote gebruik ervan, onze instrumenten
hun effectiviteit verliezen. Om de plenaire agenda te ontlasten en de
werkwijze van de Kamer te verbeteren, zijn er voorbereidende stappen
gezet die in 2020 verder zullen worden uitgewerkt.
Het gaat allereerst om de instelling van de werkgroep Herziening
Reglement van Orde in april 2018, zoals ik vorig jaar bij de behandeling
van de Raming heb toegezegd (Kamerstuk 34 982, nr. 15). Het eindrapport,
met daarin voorstellen voor een integrale herziening van het Reglement
van Orde, wordt voor het zomerreces van 2019 verwacht. De werkgroep
richt zich primair op 1) de verhouding tussen plenaire en commissieactiviteiten, 2) het versterken van de positie van de Kamer als geheel en
het afzonderlijke Kamerlid en 3) communicatie over de werkwijze en rol
van het Reglement van Orde. De werkgroep zal (daarnaast) kijken naar de
invulling van het mondelinge vragenuur en parlementaire instrumenten
die op dit moment minder worden benut. Het presidium ziet het rapport
van de werkgroep met veel belangstelling tegemoet; uiteraard gaan we
als Kamer met elkaar in gesprek over de conclusies en aanbevelingen.
Daarnaast is en wordt gekeken naar versterking van Kamercommissies en
het commissiewerk. Het grootste deel van het Kamerwerk gebeurt in
commissieverband. De Kamer is gebaat bij vaste Kamercommissies die
een stevige positie hebben, zodat ze optimaal kunnen functioneren en
aanzien genieten. Dit moet de druk op de plenaire agenda verminderen.
De debatten die plaatsvinden in de commissiezalen zijn volwaardige
debatten. Om het duale karakter van onze democratie ook in commissies
beter tot uitdrukking te brengen en sprekers een duidelijk(er) podium te
geven, is één van de grote commissiezalen aangepast. De komende tijd
wordt bekeken of deze opstelling verder verbeterd kan worden.
In 2017 en 2018 is, op initiatief van het presidium, een nieuwe werkwijze
voor commissies geïntroduceerd en geïmplementeerd. Kern daarvan is
dat wordt gewerkt met een integrale staf, dicht bij de commissie, en een
concrete jaarplanning. De nieuwe werkwijze is begin 2019 intern geëvalueerd. De evaluatie wijst uit dat de commissieleden in algemene zin
tevreden zijn over de nieuwe werkwijze en de manier waarop informatie
wordt ontsloten. Ook zijn zij overwegend positief over het werken met een
jaarplanning, met als kanttekening dat het belangrijk is om daar focus in
aan te brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

4

Reorganisatie Kamerorganisatie
In 2016 werd door de Kamer de motie-Neppérus c.s. aangenomen
(Kamerstuk 34 444, nr. 16), waarin werd opgeroepen tot een spoedige
reorganisatie van de ambtelijke organisatie om het constitutionele proces
van de Tweede zakelijk, professioneel en efficiënt uit te voeren. De
verwachting is dat in 2020 de hele ambtelijke organisatie is doorgelicht en
waar nodig is gereorganiseerd. Er zijn al stappen gezet. In 2016 en 2017
zijn veel diensten gereorganiseerd; daar is in voorgaande Raming bij
stilgestaan. In 2018 is de reorganisatie van de afdeling P&O – die verder
gaat onder de naam HR – afgerond. Daarnaast is een begin gemaakt met
de herijking van de Beveiligingsdienst en de stafdienst FEZ. De afronding
van deze reorganisaties is voorzien in 2019. Ook bij de Bodedienst zal in
2019 een herijking plaatsvinden; na deze herijking zal duidelijk zijn welke
veranderingen worden doorgevoerd. Het Restaurantbedrijf wordt in de
loop van 2019 tegen het licht gehouden. De Griffies Commissies en de
Griffie Plenair werken aan stapsgewijze veranderingen om de ondersteuning van Kamerleden verder te verbeteren. De Dienst Verslag en
Redactie heeft de afgelopen jaren een omslag gemaakt naar een
ICT-gedreven bedrijfsvoering. In 2018 zijn alle mondelinge vragenuren
ondertiteld, inclusief een aantal veelbekeken debatten, zoals de Algemene
Politieke Beschouwingen, het debat over de dividendbelasting en het
MH17-debat. Het huidige beleid wordt in 2020 voortgezet. De geplande
overdracht van de technische ICT-taken aan het Shared Service Centrum
(SSC) ICT van de rijksoverheid is voorlopig uitgesteld. Het Ministerie van
BZK heeft aangegeven dat deze overdracht niet haalbaar en verantwoord
is, gelet op uitvoeringsproblemen bij SSC-ICT. Dit betekent dat de
overgang niet voor 2020 zal plaatsvinden.
Waar de Kamer – ook in de diverse reorganisaties – grote stappen in heeft
gezet, is in het voldoen aan de zogeheten Roemernorm. In de motieRoemer (Kamerstuk 32 360, nr. 5) worden de uitgaven binnen het Rijk aan
niet-formatief personeel begrensd op 10% van de gezamenlijke uitgaven
op alle artikelen voor formatief en niet-formatief personeel. Lange tijd
werd niet aan deze Roemer-norm voldaan. Voor het presidium was het
één van de belangrijkste speerpunten in de afgelopen jaren, en met
resultaat. De inzet heeft ertoe geleid dat het percentrage in 2017 8%
bedroeg en in 2018 verder is teruggelopen tot 7,6%.
Informatiepositie Kamer
Een blijvend speerpunt is de informatiepositie van de Kamer. Een goede
informatiepositie is van cruciaal belang voor Kamerleden; zónder juiste en
tijdige informatie kunnen zij geen invulling geven aan hun controlerende
en medewetgevende taak.
Als het gaat om de informatiepositie van de Kamer, zijn verschillende
onderwerpen van belang. Natuurlijk speelt de nieuwe werkwijze van
commissies – met een integrale staf die gericht zoekt naar informatie –
daarbij een belangrijke rol. Maar het gaat (vooral) ook om informatieverstrekking door het kabinet. In maart 2018 heb ik een brief aan de MinisterPresident gestuurd over het feit dat het steeds vaker voorkomt dat de
media eerder worden geïnformeerd over kabinetsbesluiten dan de
Tweede Kamer. Vanuit staatsrechtelijk oogpunt is dat ongewenst en
ongepast.
Ook de moties-Van der Molen/Omtzigt (Kamerstuk 28 362, nrs. 16 en 17),
die op 27 november 2018 door de Kamer zijn aangenomen raken direct de
informatiepositie van de Kamer. Samen met de motie-Van Nispen c.s.
(Kamerstuk 34 683, nr. 15) hebben deze drie aangenomen moties geheel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

5

of gedeeltelijk betrekking op de vertrouwelijke informatievoorziening door
het Kabinet aan de Kamer. Het presidium heeft een werkgroep (van
Kamerleden en ambtenaren) de opdracht gegeven om de uitwerking van
deze moties nader te verkennen en zo nodig voorstellen te doen tot
wijziging van de werkwijze en/of de Regeling vertrouwelijke stukken.
Werkbeleving en sociale veiligheid
Het is belangrijk dat de Kamer een plek is waar medewerkers hun werk op
een prettige en veilige manier kunnen uitvoeren. In 2018 is er een
werkbelevingsonderzoek onder medewerkers van de Kamer uitgevoerd,
dat betrekking had op zowel werkbeleving als op ongewenste omgangsvormen. Het betrof een nulmeting; het was de eerste keer dat de Kamer
een dergelijk onderzoek liet uitvoeren. De respons was hoog; 74% van de
medewerkers heeft deelgenomen aan het onderzoek. Het getuigt van een
grote betrokkenheid bij de Kamer en het Kamerwerk. Op basis van de
uitkomsten is een plan van aanpak opgesteld, met concrete acties die
moeten bijdragen aan een goed werkklimaat, waarin gezondheid, sociale
veiligheid, inclusie en diversiteit belangrijke thema’s zijn. Met name de
omgang met ongewenst gedrag – zoals pesten, discriminatie of intimidatie – en de afhandeling van klachten daarover dienen op korte termijn te
worden aangepakt. Te beginnen met het versterken van de positie van
vertrouwenspersonen. Het is belangrijk dat medewerkers veilig melding
kunnen maken van ongewenst gedrag en er ook van op aan kunnen dat
daar iets meer gebeurt. Er worden trainingen voor vertrouwenspersonen
georganiseerd om de kennisontwikkeling en kennisoverdracht tussen de
vertrouwenspersonen te bevorderen. Vakkennis wordt ook (beter)
bijgehouden. Er komt betere voorlichting over gedragscodes, rechten en
plichten van medewerkers. Ook wordt meer bekendheid gegeven aan de
Klachtencommissie Ongewenste Omgangsvormen.
Ook in 2020 wil de Kamer de doelstellingen op het gebied van de
Participatiewet, vrouwen in leidinggevende posities en maatschappelijke
stages behalen. De doelstelling Participatiewet voor 2019 is 15,55 banen
en voor 2020 17,44 banen. Aangezien de doelstelling een afgeleid
percentage van de loonsom is, kunnen de doelstellingen per jaar nog iets
wijzigen. Voor vrouwen in leidinggevende posities hanteert de Kamer een
doelstelling van 33%. In navolging van de motie-Biskop (Kamerstuk
32 531, nr. 14) heeft het presidium in 2015 ingestemd met het streefcijfer
van 45 deelnemers aan de maatschappelijke stage per jaar. In 2019 en
2020 zullen daarvoor weer twee stageweken worden georganiseerd.
Daarnaast zal het plan van aanpak dat hoort bij het Charter Diversiteit –
dat de Kamer in december 2019 heeft getekend – worden opgesteld.
Betrokkenheid burgers bij Kamer (transparantie Kamerwerk)
Het presidium zet in op het (verder) vergroten van de betrokkenheid van
burgers bij het parlement. Met de renovatie van het Binnenhof in
aantocht, is het doel om meer mensen de Kamer te laten bezoeken, dus
voor we onze deuren tijdelijk sluiten. In 2019 en de eerste helft van 2020
worden daar verschillende activiteiten voor georganiseerd, ook in het
kader van de viering van honderd jaar algemeen kiesrecht en 75 jaar
bevrijding. Dat kunnen tentoonstellingen zijn, bijvoorbeeld over de
historische boekencollectie van de Kamer, toneel- of muziekvoorstellingen
of lezingen met een politiek of maatschappelijk karakter. Een voorbeeld is
de theatervoorstelling «De Première», die in november 2018 in de Oude
Zaal werd georganiseerd. Tegen de achtergrond van 75 jaar bevrijding
wordt gekeken of de fototentoonstelling over de Holocaust, die in januari
2019 werd geopend in het Nationaal Holocaust Museum, ook in de
Tweede Kamer kan worden getoond. Verder wordt onderzocht of en onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

6

welke voorwaarden het mogelijk is om de Kamer tijdens alle recessen en
op een aantal zaterdagen open te stellen. Zo vindt op 30 maart 2019 de
Kiesrecht Open Dag plaats. Deelname aan open dagen als de Open
Monumentendag, de Museumnacht, de Museumnacht Kids en de open
dag op 5 mei wordt gecontinueerd, waarmee duizenden mensen in staat
worden gesteld om de Tweede Kamer te bezoeken:
Activiteit

2017

2018

Open Monumentendag
Museumnacht Kids
Museumnacht
5 mei
Openstelling kerstreces

3.000
2.000
2.000
2.500

4.000
1.500
1.500
2.500
3.600

Daarnaast wordt gekeken hoe invulling kan worden gegeven aan het
kabinetsbesluit om alle scholieren minstens één keer een bezoek aan de
Kamer te laten brengen. Het is iets wat de Kamer al jarenlang doet; we
ontvangen dagelijks een groot aantal scholieren:
Jaar

Scholieren

Totaal aantal bezoekers

2015
2016
2017
2018

87.300
92.000
93.000
99.571

166.853
287.638
223.577
224.034

De Kamer moet toegankelijk zijn voor iedereen. Tegelijkertijd moeten we
borgen dat Kamerleden hun werk goed kunnen blijven uitvoeren. De
Kamer is tenslotte primair een plek waar de volksvertegenwoordiging
haar werk doet. Het aantal bezoekers zal de komende jaren groeien. Er
moet een balans worden gevonden tussen enerzijds de voortgang van het
parlementaire werk en anderzijds de toegankelijkheid en veiligheid van
het gebouw. Dit betekent dat onderzocht moet worden hoeveel de Kamer
aan kan, welke (fysieke) aanpassingen daarvoor nodig zijn en wat de
kosten daarvan zijn. Dat geldt zowel voor de tijdelijke huisvesting aan de
Bezuidenhoutseweg als voor het gerenoveerde Binnenhof.
Natuurlijk betrekken we burgers ook «formeel» bij het Kamerwerk,
bijvoorbeeld door de V100, internetconsultaties en webinars door
Kamercommissies. Ook daar hebben we inmiddels goede ervaringen
mee. Zo heeft de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, voor het eerst in het bestaan van de Kamer, een webinar
georganiseerd om in contact te komen met mensen met schulden. Onder
leiding van de commissievoorzitter hebben mensen online hun ervaringen
gedeeld. Er namen 205 mensen deel aan het webinar en het leverde 800
reacties op. De input wordt verwerkt en gebruikt bij de debatten over
schuldhulpverlening. De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken
organiseert op 3 april 2019 een rondetafelgesprek over uitdaagrecht,
waarbij het publiek vragen kan stellen en zich in het debat kan mengen.
Iedereen die geïnteresseerd is kan zich hiervoor aanmelden. Een ander
voorbeeld is het burgerpanel V100, waarbij honderd burgers uit de hele
samenleving voor de tweede keer hebben meegedacht over de Verantwoordingsstukken die de Algemene Rekenkamer naar de Kamer stuurt. De
V100 krijgt dit jaar opnieuw navolging. De vaste commissie voor
Financiën betrekt dit jaar 100 MBO-scholieren bij de stukken rond
Verantwoordingsdag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

7

Tot slot
De behandeling van de Raming 2020 vindt plaats in juni 2019. Natuurlijk is
er tijdens de behandeling ook ruimte voor thema’s die niet expliciet in
deze begeleidende brief worden genoemd, maar die structureel aandacht
krijgen. Het presidium ziet uit naar een constructief gesprek.
Namens het presidium,
De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
K. Arib

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 166, nr. 1

8