Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2014–2015

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1904
Vragen van het lid Leijten (SP) aan de Staatssecretaris en Minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het bericht dat basiszorg voor
daklozen een urgent probleem is (ingezonden 6 maart 2015).
Antwoord van Minister Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) mede
namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (ontvangen
10 april 2015). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2014–2015,
nr. 1762
Vraag 1
Wat is uw reactie op het onderzoek dat gedaan is onder de Nederlandse
Straatdokters Groep die dak- en thuislozen zien en verzorgen? Kunt u uw
antwoord toelichten?1
Antwoord 1
Ik vind het een positieve ontwikkeling dat de artsen die betrokken zijn bij de
zorg voor kwetsbare groepen, zich hebben verenigd om laagdrempelige
sociaal-medische zorg voor deze groepen te bevorderen. Het is goed dat hier
aandacht voor wordt gevraagd. Met de resultaten van het onderzoek wordt
een eerste inzicht gegeven in door wie deze laagdrempelige zorg nu wordt
geboden en tegen welke barrières men hierbij oploopt. In mijn beantwoording van vraag 2 tot en met 15 reageer ik op meer specifieke onderwerpen uit
het onderzoek.
Vraag 2
Schrikt u ook van de veel lagere gemiddelde levensverwachting van dak- en
thuislozen? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 2
Het is al langer bekend dat de gemiddelde levensverwachting van dak- en
thuislozen lager is dan die van de gemiddelde populatie. Het gaat hier dan
ook om een zeer kwetsbare groep. Nederlandse studies onder dak- en
thuislozen (buitenslapers en gebruikers van nachtopvang en ziekenboeg) in
Amsterdam, Rotterdam en Utrecht tonen een gemiddelde levensverwachting
onder daklozen van 53–55 jaar, waarmee daklozen ongeveer 25 jaar korter

1

ah-tk-20142015-1904
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2015

«Basiszorg voor daklozen is urgent probleem», Medisch Contact, 19 februari 2015 (http://
www.doctorsforhomeless.org/basiszorg-daklozen-urgent-probleem/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

1

leven. De cijfers komen overeen met internationale studies. Dit onderstreept
het belang van het voorkomen van dakloosheid.
Vraag 3
Herkent u het versnipperde beeld dat naar voren komt in de zorg voor daken thuislozen? Hoe verklaart u dat? Wat vindt u ervan?
Antwoord 3
Doordat er bij dak- en thuislozen vaak sprake is van multiproblematiek
hebben zij inderdaad zorg en ondersteuning nodig uit verschillende sectoren.
Dit is ten principale niet anders dan voor andere personen met multiproblematiek. Het is aan de betrokken zorgaanbieders om de zorg en ondersteuning
zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen.
Vraag 4
Kunt u aangeven hoe de verantwoordelijkheid voor artsen precies is
vormgegeven in de Wet publieke gezondheidszorg en/of de Stedelijke
Kompassen en/of het Plan Maatschappelijke Opvang? Vindt u de positie van
medici voldoende gewaarborgd?
Antwoord 4
Er bestaat in Nederland het recht op medisch noodzakelijke zorg voor een
ieder die in Nederland verblijft, ongeacht zijn of haar verblijfstatus. De wet
basisregistratie personen maakt het mogelijk voor dak- en thuislozen die
ingezetene zijn om bij de gemeenten waar zij verblijven een briefadres aan te
vragen. Een verzekeraar kan dan op basis van dit briefadres vaststellen dat
iemand verzekeringsplichtig is en dan kan een dak- en thuisloze worden
ingeschreven bij een zorgverzekeraar. Daarmee hebben zij toegang tot de
zorg uit het basispakket. Er zijn gemeenten waar personen met bijstand
gebruik kunnen maken van een collectieve zorgverzekering en de betaling
direct wordt ingehouden van de bijstand.
Als het niet mogelijk is om een zorgverzekering af te sluiten omdat de dak- en
thuisloze een onverzekerbare vreemdeling is en het voor hem/haar niet
mogelijk is om zelf de ontvangen zorg te betalen, dan is het voor zorgverleners mogelijk om deze gemaakte kosten te declareren bij het Zorginstituut op
grond van artikel 122a van de Zorgverzekeringswet.
Artsen hebben op basis van de Wet publieke gezondheid een meldplicht om
bij de GGD aan te geven als er sprake is van bepaalde infectieziekten. Voor
het plan van aanpak maatschappelijke opvang, dat afliep in februari 2014, en
de stedelijke kompassen, geldt dat zij beide gericht zijn op de verantwoordelijkheden van gemeenten en zorgkantoren op het gebied van onder andere
opvangen, ondersteunen en in zorg brengen van daklozen. Deze zijn dan ook
gebaseerd op een sociaal en financieel perspectief. Sommige gemeenten
hebben in het kader van de stedelijke kompassen beleid gemaakt met
betrekking tot de beschikbaarheid van medische basiszorg voor dak- en
thuislozen.
Vraag 5
Erkent u dat bij dak- en thuislozen vele problemen voorkomen, vaak in
combinatie, zoals somatische aandoeningen, verslavingen en psychiatrische
problemen, verstandelijke beperking en gebrek aan kennis van de Nederlandse taal? Is er voldoende capaciteit om deze ingewikkelde en complexe
doelgroep van goede medische zorg te voorzien? Kunt u uw antwoord
toelichten?
Antwoord 5
Ja, er is bij dak- en thuislozen vaak sprake van multiproblematiek. Er bestaat
in Nederland het recht op medisch noodzakelijke zorg voor een ieder die in
Nederland verblijft, ongeacht zijn of haar verblijfstatus. Ik heb geen signalen
dat hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar is. Wanneer er sprake is van
multiproblematiek is het van belang dat de verschillende zorgverleners de
zorg goed afstemmen. Dit geldt voor dakloze personen net zo zeer als voor
andere burgers met multiproblematiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

2

Vraag 6
Baart het u ook zorgen dat buiten de randstad GGD-spreekuren voor dak- en
thuislozen beperkt of niet (meer) plaatsvinden? Denkt u dat dit bijdraagt aan
het herkennen en kunnen hanteren van multiple (medische en sociale)
problematiek? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 6
Navraag bij centrumgemeenten levert een wisselend beeld op. In sommige
gemeenten worden de spreekuren onverminderd gehandhaafd, soms vinden
spreekuren nog beperkt plaats bij de nachtopvanglocaties en soms zijn er
afspraken met huisartsen over het leveren van basis medische zorg.
Overigens is het niet zo dat een medisch spreekuur vanuit de GGD het enige
instrument is om multiproblematiek tijdig te herkennen en hanteren. In
vrijwel alle centrumgemeenten is sprake van multidisciplinaire teams, waar
(onder andere) dak- en thuislozen kunnen worden aangemeld, die erop
gericht zijn een zo compleet mogelijk beeld van de problematiek te krijgen en
daar acties op uit te kunnen zetten. Voorbeelden hiervan zijn buurt- en
wijkteams, OGGZ-netwerken, en veldtafeloverleggen. Gemeenten die
signaleren dat er door het wegvallen van de medische dak- en thuislozen
spreekuren problemen ontstaan, geven aan dat er actief naar een oplossing
wordt gezocht. Ik heb dus niet de indruk dat de ontwikkeling van de
GGD-spreekuren voor dak- en thuislozen tot problemen leidt en grote
gevolgen heeft voor het herkennen en kunnen hanteren van medische en
sociale problematiek voor deze specifieke doelgroep.
Vraag 7
Hoe verklaart u dat een verstandelijke beperking bij dak- en thuislozen
onvoldoende herkend wordt?
Antwoord 7
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar mijn brief van 2 september
20132, waarin ik uitgebreid in ben gegaan op het herkennen van licht
verstandelijk beperkingen bij personen in de maatschappelijke opvang naar
aanleiding van de tweede tussenrapportage van het langdurig cohortonderzoek onder daklozen in de G4 dat ik financier.
Vraag 8
Is bekend hoe vaak dak- en thuislozen worden weggestuurd bij ggzinstellingen en ziekenhuizen, omdat zij onverzekerd zijn, geen vast adres of
identificatiebewijs kunnen voorleggen? Zo nee, bent u bereid dit uit te zoeken
en de Kamer hierover te informeren?
Antwoord 8
Nee, dit is niet bekend. Navraag leert dat ook niet iedere GGZ-instelling
onverzekerden wegstuurt. Ook niet iedere instelling houdt een registratie bij.
Daardoor wordt het lastig om door onderzoek een goed en volledig beeld
daarover te krijgen.
Vraag 9
Hoe oordeelt u over de berichtgeving dat mensen met een verslaving vaak
geweigerd worden door ggz-instellingen, en bij behandeling aandacht voor
somatische problemen onder de maat is? Hoe vaak komt dit voor, en welke
maatregelen neemt u om dit op te lossen? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 9
Het komt voor dat mensen met een verslaving worden geweigerd bij een
GGZ-instelling met als reden dat de verslaving voorop ligt en een verslavingsinstelling meer geëigend is voor een behandeling. Ook dit wordt niet
door iedere instelling geregistreerd. Er zijn echter GGZ-instellingen die
dubbele problematiek kunnen behandelen. Wat betreft de aandacht voor
somatische problematiek hanteert de Inspectie voor de Gezondheidszorg
vanaf 2014 het toetsingskader somatische complicaties. De IGZ toetst of
GGZ-instellingen somatische incidenten registeren en of de incidenten
2

04-09-2013, Kamerstuk 29 325 nr. 64, Tweede Kamer 2013–2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

3

volgens een vastgestelde methodiek worden geanalyseerd en opgevolgd
door toetsbare verbetermaatregelen. GGZ-instellingen moeten voldoen aan
6 bouwstenen waaronder de somatische screening, waarbij er systematische
somatische screening moet worden uitgevoerd bij risicogroepen volgens een
protocol en multidisciplinaire rechtlijnen. Indien nodig treedt de IGZ
handhavend op.
Vraag 10
Is u bekend hoeveel dak- en thuislozen zorg mijden vanwege het verplichte
eigen risico en de hoge eigen bijdrage voor zorg? Zo nee, bent u bereid dit
uit te zoeken en de Kamer hierover te informeren?
Antwoord 10
Nee, het is niet bekend hoeveel dak- en thuislozen zorg mijden vanwege het
verplichte eigen risico en de eigen bijdrage voor zorg. Dit wordt niet
geregistreerd. Daardoor kan ik daar geen volledig beeld over te krijgen.
Vraag 11
Kunt u aangeven wat de laatste stand is van het aantal dak- en thuislozen?
Hoe verklaart u de vele uiteenlopende cijfers die in omloop zijn? Hoe worden
dak- en thuislozen geregistreerd, en door wie?
Antwoord 11
De cijfers die bekend zijn over het aantal dak- en thuislozen worden op
verschillende bronnen gebaseerd en tevens zijn er verschillende definities.
Omdat niet alle daklozen in beeld zijn bij de opvanginstellingen, is een deel
van de cijfers ook gebaseerd op schattingen. Hieronder geef ik twee
voorbeelden van de meest recente beschikbare cijfers en de daarvoor
gebruikte bronnen.
Uit de Monitor plan van aanpak maatschappelijke opvang Rijk-G4 2014 van
het Trimbos-instituut blijkt dat 5905 personen zich in de G4 in 2013 hebben
gemeld bij de maatschappelijke opvang. Uit de monitor Stedelijke kompassen
van het Trimbos-instituut 2014 bleek dat er in de andere 39 centrumgemeenten naar schatting in totaal 16.900 daklozen zijn. Het Trimbos instituut
baseerde deze schattingen op gegevens die centrumgemeenten aanleveren.
Centrumgemeenten baseren deze gegevens op de gegevens van de centrale
meldpunten voor dak- en thuislozen, de administratie van de opvang
instellingen of soms ook op tellingen die plaatsvinden tijdens de winterkouderegelingen.
Ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bericht jaarlijks over het
aantal daklozen. Op 4 maart 2015 berichtte het CBS dat er 1 januari 2013 naar
schatting 25 duizend daklozen in Nederland zijn. Het CBS baseert deze cijfers
op:
– Het opvangadres in de Basisregistratie Personen: Een binnen het CBS
samengestelde lijst van personen die volgens de Basisregistratie
personen. verblijven bij dag- en nachtopvangvoorzieningen voor daklozen.
Hiervoor is gebruik gemaakt van een geactualiseerde lijst van alle
opvanglocaties van de Federatie Opvang.
– Wet werk en bijstand: Een binnen het CBS beschikbare lijst met personen
die in het bijstandsregister stonden als personen zonder vaste verblijfsplaats, volgens het Besluit Adreslozen binnen de Wet Werk en Bijstand.
– Het Landelijk Alcohol en Drugs Registratie Systeem: Een selectie van
daklozen uit het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem.
Vraag 12
Wat vindt u van het voorstel om landelijk te coördineren en uniform te
registreren hoe het dak- en thuislozen gaat, inclusief de zorg voor hen?
Antwoord 12
De verantwoordelijkheid voor de opvang en ondersteuning van dak- en
thuislozen ligt bij de (centrum)gemeenten en het is hun taak om dit zo goed
mogelijk af te stemmen op de lokale situatie. Het is dan ook hun verantwoordelijkheid om goed zicht te hebben op lokale oorzaken van dakloosheid, om
daar goed op in te kunnen spelen qua preventie en het bieden van passende
ondersteuning. Ten tijde van het plan van aanpak maatschappelijke opvang

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

4

heb ik het Trimbos-instituut opdracht gegeven om jaarlijks een landelijke
monitor maatschappelijke opvang uit te brengen. Ook in 2015 brengt het
Trimbos nog een monitor uit over dak- en thuisloosheid. Het is de bedoeling
om vanaf 2016 de monitor te integreren in de gemeentelijke monitor sociaal
domein.
Daarnaast wordt elke vier jaar door de GGD’en de volksgezondheidsmonitor
uitgevoerd. Met deze monitor worden data verzameld over een aantal
gezondheid- en leefstijlgerelateerde onderwerpen, waar onder ervaren
gezondheid, langdurige aandoeningen, functiebeperkingen en lichamelijke
activiteit.
Vraag 13 en 14
Welke maatregelen gaat u nemen om de toegang tot en de kwaliteit van de
gezondheidszorg voor dak- en thuislozen te verbeteren? Hoe kunnen de
Nederlandse Straatdoktoren een rol spelen in het delen van kennis en het
opzetten van medische zorg en preventie? Kunt u uw antwoord toelichten?
Erkent u dat het noodzakelijk is voorwaarden scheppende zaken, zoals het
hebben van een postadres voor de zorgverzekering, het aanpakken van
schuldenproblematiek, het voorkomen van uitval uit hulptrajecten door (te)
strenge regels, voor toegang tot zorg goed helder te hebben? Bent u bereid
deze zaken op een rij te zetten en te verankeren in beleid, ten einde de
toegang tot medische zorg voor dak- en thuislozen te vergroten?
Antwoord 13 en 14
Hieronder beantwoord ik zowel vraag 13 als 14. De sleutel tot het verbeteren
van de toegang tot medische zorg is het hebben van een zorgverzekering. Op
alle rechtmatig in Nederland verblijvende personen die ingezetene zijn rust de
plicht zich te verzekeren voor zorg. Hiermee ontstaat ook direct toegang tot
medische zorg. Wanneer een persoon niet verzekerd is en toch zorg nodig
heeft, kunnen zorgaanbieders deze persoon helpen om (eventueel ter plekke)
een zorgverzekering af te sluiten. Voor het kunnen afsluiten van een
zorgverzekering dient met in het bezit te zijn van een identiteitsbewijs,
ingeschreven te zijn in de basis registratie personen en te beschikken over
een briefadres. Dit valt onder de verantwoordelijkheid van gemeenten.
Zorgaanbieders die vaststellen dat iemand geen zorgverzekering heeft kunnen
in voorkomende gevallen helpen bij het sluiten van een zorgverzekering.
De Nederlands straatdokters Groep heeft aangegeven onder andere een rol te
kunnen vervullen bij delen van kennis, bijvoorbeeld als vraagbaak voor
professionals en beleidsmakers, het ontwikkelen van workshops en symposia
op het gebied van risicogroepen en sociaal medische zorg en data te kunnen
verzamelen over knelpunten in de medische zorg voor dak- en thuislozen. De
Nederlandse straatdoktersgroep geeft aan dat hier wel coördinatie voor nodig
is.
Vanwege de complexere problematiek ben ik van mening dat er een
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor deze problematiek is voor meerdere
partijen. Dit zijn partijen op zowel lokaal niveau maar ook in de eerste en
tweedelijns zorgverlening. Op korte termijn zal met de Nederlandse straatdoktersgroep in gesprek worden gegaan om nader van gedachten te wisselen
over de knelpunten die zij in de praktijk tegen komen bij medische zorg voor
daklozen op lokaal niveau, maar ook in de eerste en tweedelijns zorgverlening.
Vraag 15
Is bekend op welke wijze ondermaatse of afwezige toegang tot medische zorg
voor dak- en thuislozen de publieke gezondheid kan beïnvloeden? Kunt u de
Kamer hierover informeren?
Antwoord 15
Vanwege de kwetsbare positie waarin dak- en thuislozen zich bevinden, hun
over het algemeen slechtere gezondheid en complicerende factoren zoals
verslaving leiden zij vaker dan anderen aan infectieziekten. Bekende
voorbeelden zijn hepatitis, tuberculose en schurft. Zij kunnen deze infectieziekten ook overbrengen op anderen waarmee zij in direct contact komen,
zoals mensen die werken in de opvang. Daarom is voorzien in een meldplicht
door artsen aan GGD’en. Gemeenten en GGD’en hebben daarom vanuit de
infectieziektebestrijding een taak in de bron- en contactopsporing van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

5

infectieziekten. Daarnaast worden instellingen vanuit het RIVM ondersteund
met hygiëne richtlijnen en moeten uitbraken binnen instellingen voor dak- en
thuislozen gemeld worden zodat gerichte actie ondernomen kan worden. Ik
heb vooralsnog geen signalen dat dit onvoldoende is en dat daardoor de
publieke gezondheid nadelig zou worden beïnvloed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

6