Ruimte voor
economische
activiteit tot 2030
Verkenning van de ruimtevraag naar
bedrijventerreinen en kantoren

Het auteursrecht voor de inhoud berust
geheel bij de Stichting Economisch
Instituut voor de Bouw. Overnemen van
de inhoud (of delen daarvan) is uitsluitend
toegestaan met schriftelijke toestemming
van het EIB. Het is geoorloofd
gegevens uit dit rapport te gebruiken in
artikelen en dergelijke, mits daarbij de
bron duidelijk en nauwkeurig wordt
vermeld.
Juli 2019

Ruimte voor
economische
activiteit tot 2030
Verkenning van de ruimtevraag naar
bedrijventerreinen en kantoren
Thomas Endhoven
Taco van Hoek
Martin Koning
Paul Bleumink
Ralf Olsder
Margreet Verwaal

Inhoudsopgave
Conclusies op hoofdlijnen

5

Samenvatting

9

1

Inleiding

19

2

Sectorbeelden

21

2.1
Aanpak
2.2
Economische beelden per bedrijfstak
2.2.1 Voedings- en genotsmiddelen
2.2.2 Textiel en kleding
2.2.3 Aardolie industrie
2.2.4 Chemische eindproducten
2.2.5 Staalindustrie
2.2.6 Scheepsbouw
2.2.7 Bouwmaterialenindustrie
2.2.8 Metaalelektro
2.2.9 Overige industrie
2.2.10 Groothandel
2.2.11 Opslag en dienstverlening voor vervoer
2.2.12 Bouwnijverheid
2.2.13 Detailhandel en horeca
2.2.14 Vervoer
2.2.15 Zakelijke diensten
2.2.16 Onderwijs
2.2.17 Zorg
2.2.18 Overige quartaire diensten
2.3
Overkoepelend beeld

21
25
25
28
31
34
37
40
43
46
49
52
55
58
61
64
67
70
73
76
79

Ruimtegebruik bedrijventerreinen en kantoren

83

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

83
85
88
90
93

3

Huidig ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen
Toekomstig ruimtegebruik op bedrijventerreinen
Huidig ruimtegebruik in kantoren
Toekomstige ruimtegebruik in kantoren in twee scenario’s
Ontwikkeling ruimtegebruik naar landsdeel

Literatuur

95

Bijlage A

Indeling bedrijfstakken en landsdelen

97

Bijlage B

Methodiek raming economische ontwikkeling

99

Bijlage C

Methodiek ruimtegebruik

103

Bijlage D

Regionale verdeling werkgelegenheid

107

Conclusies op hoofdlijnen

Historische ontwikkeling economische groei en werkgelegenheid naar bedrijfstak
•

In de periode 1995-2017 is de totale toegevoegde waarde van 18 bedrijfstakken
(uitgezonderd landbouw, energie en openbaar nut) in Nederland met gemiddeld 2,1% per
jaar toegenomen. De arbeidsproductiviteit nam in dezelfde periode met gemiddeld 1,1% per
jaar toe. De totale werkgelegenheid van de 18 bedrijfstakken groeide hierdoor met 1% per
jaar.

•

Bedrijfstakken die in de periode 1995-2017 een bovengemiddelde groei in toegevoegde
waarde realiseerden waren de groothandel (4,0% per jaar), metaalelektro (3,3%), opslag en
dienstverlening voor vervoer (3,3%), chemische industrie (3,1%), zakelijke diensten (2,8%) en
de aardoliebasisindustrie (2,7%). Bedrijfstakken die in termen van toegevoegde waarde
beduidend minder groeiden waren bouwmaterialen (-1,4%), textiel en kleding (-0,7%),
overige industrie (0,1%), onderwijs (0,6%), bouwnijverheid (0,7%), scheepsbouw (1,0%),
voedings- en genotmiddelen (1,1%) en staalindustrie (1,2%). De dienstentakken als zorg
(2,4%), detailhandel en horeca (1,4%), vervoer (1,4%) en overige quartaire diensten (1,3%)
ontwikkelden zich meer in lijn met de totale toegevoegde waarde.

•

De groei in landsdeel West (49% van Nederlandse toegevoegde waarde) en Oost (20%) lag
iets boven het landelijk gemiddelde, terwijl Noord (8%) en Zuid (23%) hier met een groei van
1,7% onder lagen. De sterkste verschuivingen tussen landsdelen deden zich voor bij de
voedings- en genotmiddelenindustrie (van Oost en Zuid naar West), opslag en dienstverlening voor vervoer (van West naar Oost en Zuid), scheepsbouw (van West en Zuid naar
Oost), textiel en kleding (van Zuid naar West en Oost) en groothandel (van West naar Oost
en Zuid). De totale regionale groei verschilt slechts in beperkte mate tussen de landsdelen.
Verschillen in regionale productiegroei van de afzonderlijke bedrijfstakken werken door het
regionale specialisatiepatroon slechts beperkt door in de regionale groei van de totale
toegevoegde waarde.

•

De bedrijfstakken opslag en dienstverlening (2,0% per jaar), zakelijke dienstverlening (2,1%)
en zorg (2,3%) zijn de enige drie sectoren die in de periode 1995-2017 een bovengemiddelde
groei van de werkgelegenheid lieten zien. In veel bedrijfstakken was ondanks een groei van
de toegevoegde waarde sprake van een werkgelegenheidsdaling. Alleen in de bedrijfstakken
groothandel, detailhandel en horeca, onderwijs en overige quartaire diensten was sprake
van een beperkte werkgelegenheidsgroei. Vooral in de bedrijfstakken textiel en kleding,
aardoliebasis, chemie, metaalelektro en de groothandel was sprake van een relatief sterke
verbetering van de arbeidsproductiviteit.

Twee scenario’s voor de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid richting 2030
•

Op basis van een behoedzaam en een gunstig scenario is een bandbreedte geschetst
waarbinnen de 18 bedrijfstakken zich richting 2030 in termen van toegevoegde waarde en
werkgelegenheid ontwikkelen. De gemiddelde economische groei in beide scenario’s
bedraagt respectievelijk 1,3 en 2,3% per jaar, terwijl de werkgelegenheid met 0,3% en 0,7%
per jaar toeneemt. Hierbij is ook rekening gehouden met trends als duurzaamheid en
technologische ontwikkeling die in het komend decennium naar verwachting een groter
gewicht zullen krijgen.

•

De bedrijfstakken die in het verleden een sterke productiegroei realiseerden zijn ook de
sectoren die in de toekomst sterk zullen groeien. Wel zal de groei in de bedrijfstakken
aardoliebasis, chemie, staal, opslag en dienstverlening voor vervoer en vervoer worden
geremd door hogere kosten als gevolg van verduurzaming, terwijl sectoren als de
bouwnijverheid, de bouwmaterialenindustrie en de metaalelektro hiervan gaan profiteren.

5

Alleen voor de aardoliebasisindustrie wordt in tegenstelling tot het verleden geen groei
meer voorzien: in het behoedzame scenario krimpt de productie, terwijl in het gunstige
scenario de productie stabiliseert. Naast kostenverhogingen werkt hier de vermindering
van het fossiele brandstofverbruik sterk door in de afzet. Outsourcing van activiteiten, dat
in het verleden bijdroeg aan de groei van de zakelijke dienstverlening, is voor een belangrijk
deel al gerealiseerd, waardoor de groei van de zakelijke dienstverlening het komend
decennium relatief iets lager uitvalt. De overige dienstentakken liggen in lijn met de
historische ontwikkeling van deze takken.
•

De totale werkgelegenheid neemt in het behoedzame scenario toe met 0,3% per jaar en in
het gunstige scenario met 0,7% per jaar. De groei valt in het komend decennium lager uit
dan in het verleden, mede door een afvlakkende beroepsbevolking. De werkgelegenheid zal
in de meeste industrietakken en in het vervoer in het komend decennium structureel gaan
afnemen. De meeste werkgelegenheidsgroei wordt gerealiseerd in de handel en de overige
dienstentakken.

Tabel A

Ontwikkeling toegevoegde waarde (TW) en werkgelegenheid (W) naar
bedrijfstak in twee scenario’s, periode 2018-2030, in procenten per jaar
Behoedzaam

Gunstig

TW

W

TW

W

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

0,5
-0,6
-1,5
1,6
-0,5
0,3
0,3
1,2
-0,8
2,3
2,1
1,5
0,3
0,0
1,6
0,3
1,4
0,9

-0,8
-1,1
-0,2
-1,1
-0,7
-0,7
-0,4
-0,1
-1,5
0,3
0,9
0,7
0,3
-0,8
0,6
0,1
0,9
0,3

0,9
0,8
0,0
2,5
1,1
1,9
1,7
4,3
0,4
3,6
3,2
2,4
1,6
1,2
2,5
0,6
2,7
1,7

-0,7
-0,7
-0,1
-0,7
-0,5
-0,1
0,3
0,3
-1,1
0,6
1,5
0,9
0,6
-0,5
0,9
0,3
1,7
0,6

Totaal

1,3

0,3

2,3

0,7

Bron: LISA, IBIS, bewerking door BCI

•

6

De verschillen in toekomstige economische ontwikkeling tussen de vier landsdelen lopen
niet sterk uiteen. De regionale verschillen worden - naast verschillen in regionaal
specialisatie patroon – ook beïnvloed door verschillen in demografische groei. De
bevolkingsgroei is vooral van belang voor de ontwikkeling van de dienstentakken, terwijl
voor de industriële takken de groei van de beroepsbevolking meer bepalend is. In lijn met
het verleden zal de groei in het noorden iets achterblijven, terwijl de groei in het westen
relatief iets hoger zal liggen. Over de hele periode gemeten kent het noorden in het
behoedzame scenario hierdoor nauwelijks een groei van de totale werkgelegenheid.

Figuur A

Ontwikkeling toegevoegde waarde en werkgelegenheid naar landsdeel in
twee scenario’s, periode 2018-2030, in procenten per jaar

3,0

2,5

2,0

1,5

1,0

0,5

0,0
Noord

West

Oost

Zuid

Noord

Toegevoegde waarde
Behoedzaam

West

Oost

Zuid

Werkgelegenheid
Gunstig

Bron: EIB

Ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen en in kantoren
•

Het ruimtegebruik van de 18 bedrijfstakken op formele bedrijventerreinen bedroeg in 2017
in totaal 54.000 ha. Ongeveer 30% van de werkgelegenheid vindt plaats op deze
bedrijventerreinen. In het zuiden werkt bijna 40% op een formeel bedrijventerrein. In het
westen is dat slechts 25%. Het aandeel op bedrijventerreinen ligt in het noorden en het
oosten van het land rond het landelijk gemiddelde. De grootste ruimtegebruikers zijn de
groothandel, de detailhandel en horeca en de zakelijk dienstverlening. Samen zijn zij goed
voor grofweg de helft van het totale ruimtegebruik. In het behoedzame scenario neemt het
ruimtegebruik met 10% toe tot 59.500 ha in 2030. In het gunstige scenario neemt het
ruimtegebruik met 17% toe tot 63.500 ha in 2030. Hierbij is verondersteld dat een deel van
de economische groei zich in een verbetering van de ruimteproductiviteit zal vertalen. De
meeste uitbreiding moet plaatsvinden in het westen, terwijl die in het noorden het laagst
zal zijn.

•

Het ruimtegebruik van de 18 bedrijfstakken in kantoren (gebouwen met alleen een
kantoorfunctie) was in 2017 in totaal 42 miljoen m2 (bvo). Deze kantoren bieden ruimte voor
een kwart van de werkgelegenheid. Verreweg de meeste kantoorruimte bevindt zich in het
westen (55%). Het noorden heeft ook bij kantoren het laagste aandeel (5%) in het
ruimtegebruik. Opvallend is de sterke concentratie van het ruimtegebruik in de bedrijfstakken zakelijke dienstverlening (50% van het totale ruimtegebruik), zorg (10%) en overige
quartaire diensten (20%). In het behoedzame scenario neemt het ruimtegebruik toe met 6%
toe tot 45 miljoen m2 bvo in 2030. In het gunstige scenario groeit het ruimtegebruik met 11%
tot ruim 47 miljoen m2 bvo in 2030. Conform de ontwikkelingen in het verleden is uitgegaan
van een vast aandeel van kantoorwerkgelegenheid in de totale werkgelegenheid van een
bedrijfstak en een vast ruimtegebruik per kantoorbaan. Ook hier geldt dat de meeste
uitbreiding in het westen moet plaatsvinden en dat de uitbreiding in de overige landsdelen
beduidend lager ligt.

7

•

Uit de resultaten blijkt dat ook bij een economisch behoedzame ontwikkeling het
ruimtegebruik op zowel formele bedrijventerreinen als in kantoren in het komende
decennium naar verwachting in alle landsdelen zal toenemen. Gelet op de onzekerheid
rond de verwachte groei kan het raadzaam zijn om voldoende ruimte te reserveren om ook
de vraag bij een gunstige economische ontwikkeling te kunnen opvangen. De uitgifte van
nieuwe locaties voor bedrijventerreinen en kantoren kan dan vervolgens later worden
afgestemd op de actuele vraagontwikkeling. Hierbij moet worden aangetekend dat de
afwegingen regionaal zullen moeten worden gemaakt, waarbij ook de regionale
aanbodsituatie en mogelijke alternatieve bestemming van ruimte zullen worden betrokken.

Figuur B

Uitbreiding ruimtegebruik formele bedrijventerreinen (ha) en kantoren (1.000
m2 bvo) in twee scenario’s, gemiddeld per jaar

300

250

200

150

100

50

0
Noord

West

Oost

Zuid

Noord

Bedrijventerreinen

West

Oost

Zuid

Kantoren
Behoedzaam

Gunstig

Bron: EIB

•

8

Deze studie schetst een bandbreedte van de ontwikkeling van het ruimtegebruik van
formele bedrijventerreinen en kantoren van de 18 onderscheiden bedrijfstakken op
landsdeelniveau in de periode tot 2030. De confrontatie van het ruimtegebruik met het
aanbod vormt geen onderdeel van deze opdracht. Deze confrontatie zal op een lager
schaalniveau moeten plaatsvinden. De vraag kan immers - al naar gelang de lokale
situatie - worden opgevangen langs een mix van verschillende kanalen zoals betere
benutting van het bestaand aanbod, leegstand, transformatie en nieuw aanbod. Naast de
kwantitatieve opgave moet hierbij ook de kwalitatieve vraag naar bedrijventerreinen en
kantoren worden betrokken.

Samenvatting

In het kader van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is een globaal beeld nodig van de
ruimtevraag vanuit de economische functies in ons land. Om tot een goed beeld voor de
ruimtevraag te komen moet eerst een verkenning worden gemaakt van de groeiverwachtingen
van de economische sectoren. Er zijn uiteenlopende groeiverwachtingen voor verschillende
economische activiteiten en ook het ruimtelijk gedrag verschilt tussen sectoren. Om hieraan zo
goed mogelijk recht te kunnen doen worden de groeivooruitzichten voor 18 bedrijfstakken1 in
Nederland voor een behoedzaam en een gunstig scenario geschetst voor de periode tot 2030. Op
basis van deze ontwikkelingen van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid wordt voor
de afzonderlijke bedrijfstakken het ruimtegebruik naar formele bedrijventerreinen en kantoren
in beeld gebracht.
Voor iedere bedrijfstak is op basis van de historische ontwikkeling van de toegevoegde waarde
en de werkgelegenheid in de periode 1995-2017 een modelvergelijking gemaakt om de
toekomstige ontwikkelingen te kunnen inschatten. Deze modelvergelijkingen verklaren de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid op basis van één of meerdere
economische en demografische grootheden. Dynamische simulaties laten zien dat deze
modelvergelijkingen de trendmatige economische ontwikkelingen van de bedrijfstakken goed
kunnen verklaren en vormen hiermee een robuust uitgangspunt om de ontwikkelingen richting
2030 te kunnen bepalen.
Om recht te doen aan structurele groeiverschillen die zich in de toekomst kunnen voordoen,
worden in deze studie een behoedzaam en een gunstig scenario uitgewerkt om een plausibele
bandbreedte van mogelijke ontwikkelingen te kunnen schetsen. Bij de uitgangspunten voor
deze scenario’s is zoveel mogelijk aangesloten bij de WLO-studie van het Centraal Planbureau
en het Planbureau voor de leefomgeving (CPB/PBL, 2015). De uitgangspunten voor beide
scenario’s zijn samengevat in tabel 1.

Tabel 1

Uitgangspunten behoedzaam en gunstig scenario, jaarlijkse groeicijfers,
2018-2030

Economische factoren
Bruto binnenlands product
Relevant wereldhandelsvolume (index)
Concurrerende wereldhandelsprijzen
(index)
Consumptie
Huishoudens
Olieprijs (niveau)
Lange rente (niveau)

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

2,0%
4,7%
1,0%

1,3%
3,0%
0,8%

2,3%
5,0%
1,3%

1,7%
0,9%
€ 43
3,6%

1,0%
0,2%
€ 50
1,5%

2,0%
0,5%
€ 70
2,0%

Bron: EIB, CPB, PBL

Voor de ontwikkeling van de economische groei (binnenlands bruto product) gaan wij in de
periode 2018-2030 uit van een gemiddelde jaarlijkse groei van 1,3% in het behoedzame scenario
en 2,3% in het gunstige scenario. Wij sluiten hiermee aan op de ontwikkelingen van
respectievelijk het lage en het hoge scenario uit studie ‘Welvaart en Leefomgeving 2015’ voor de
1

Zie bijlage A voor een overzicht van deze 18 bedrijfstakken met de bijbehorende SBI-codes.

9

periode tot 2030. Voor de ontwikkeling van het (herwogen) wereldhandelsvolume en
concurrentenprijzen is aangesloten op de centrale raming uit de Middellangetermijnverkenning 2018-2021 (CPB, 2017). Hierop is op basis van de historische verhouding tussen
economische groei en wereldhandel de bandbreedte bepaald. Hetzelfde is gedaan voor de
overige grootheden uit tabel 1.
Ruimtegebruik: op basis van toegevoegde waarde of werkgelegenheid
Het toekomstig ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen wordt voor de industrietakken, de
groothandel, bouwnijverheid en vervoer bepaald door de volumeontwikkeling van de
toegevoegde waarde. Door verbetering van de ruimteproductiviteit slaat slechts een deel van de
groei neer in meer ruimtevraag2. Startpunt voor de berekening is het ruimtegebruik per sector
en per landsdeel, waarop de regionale economische ontwikkeling wordt geprojecteerd. Voor de
dienstentakken (inclusief detailhandel en horeca) wordt het ruimtegebruik bepaald door de
ontwikkeling van de werkgelegenheid per bedrijfstak en per landsdeel3. Hierbij wordt uitgegaan
van vaste terreincoëfficiënten in de tijd.
Het toekomstig ruimtegebruik van kantoren is gebaseerd op het ruimtegebruik van kantoren
zonder andere gebruiksfuncties. Voor het startjaar is uit BAG het totale ruimtegebruik van deze
kantoren naar landsdeel bepaald. Door koppeling van LISA met BAG is vervolgens berekend
hoeveel werkgelegenheid van een bedrijfstak in een kantoor per landsdeel werkzaam is. Voor
de vertaalslag naar het ruimtegebruik naar bedrijfstak is uitgegaan van het gemiddelde aantal
m2 bvo per werkende op landsdeelniveau. Er is bij het bepalen van het toekomstige ruimtegebruik naar kantoren verondersteld dat het ruimtegebruik per werkende constant blijft.
Tegenover een efficiënter ruimtegebruik staat een groeiend opleidingspeil dat juist meer
ruimtegebruik oplevert. Vooralsnog is ook geen verschuiving richting meer kantoorhoudende
werkgelegenheid verondersteld.
Bijzondere trends: verduurzaming en technologische ontwikkeling
Er spelen voor de periode tot 2030 twee belangrijke trends die de ontwikkeling van de
toegevoegde waarde en de werkgelegenheid in de verschillende bedrijfstakken zullen gaan
beïnvloeden. De eerste trend is die van verduurzaming. Klimaatbeleid om de CO2-uitstoot terug
te dringen zal de ontwikkeling in een aantal CO2-intensive bedrijfstakken afremmen, terwijl dit
voor andere bedrijfstakken extra productie kan opleveren. Een andere belangrijke trend is die
van technologische ontwikkeling.
Verduurzaming
In de komende jaren zal er meer en intensiever klimaatbeleid gevoerd gaan worden en dit kan
grote gevolgen hebben voor specifieke sectoren. Zo zijn er sectoren die hierdoor extra
activiteiten zullen gaan ontwikkelen. De bouw- en installatiesector met de bouwmaterialenindustrie als belangrijke toeleverancier moet grote aantallen woningen en andere gebouwen
verduurzamen en ook de energie-infrastructuur aanpassen om dit mogelijk te maken. Ook de
metaalelektro zal als producent van zonnepanelen, windturbines en warmte-installaties
hieraan een bijdrage leveren. Hiernaast zijn er sectoren die nadelen gaan ondervinden van het
klimaatbeleid. De zware industrietakken waaronder de aardolie-industrie, chemische industrie
en de staalindustrie die veel CO2-uitstoot veroorzaken, zullen kosten moeten maken om deze
uitstoot te reduceren. Ook het vervoer en indirect de opslag en dienstverlening voor vervoer
zullen worden geraakt. Naast het effect vanuit de kosten voor de zware industrie en vervoer
kan er mondiaal gezien ook een concurrentie-effect optreden als Europa internationaal voorop
gaat lopen en/of Nederland voorop gaat lopen binnen Europa. Voorshands wordt vooral
rekening gehouden met internationaal optredende kosteneffecten en worden sterke
concurrentienadelen niet verwacht c.q. worden deze geacht met andere maatregelen te worden

2

Op basis van de historische ontwikkeling van het totale ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen en de naar het
ruimtegebruik gewogen groei van de toegevoegde waarde van de verschillende bedrijfstakken blijkt dat een vijfde van de
groei van activiteiten neersloeg in een verbetering van de ruimteproductiviteit. Wij veronderstellen in het behoedzame
scenario dat 25% van de groei van een bedrijfstak neerslaat in meer ruimteproductiviteit en 50% in het gunstige scenario.

3

Zie bijlage A voor de landsdeelindeling naar provincie.

10

gecompenseerd. Belangrijk is dan vooral de CO2-intensiteit van de sectoren: hoe meer uitstoot
de industrie, hoe meer deze last zal hebben van het klimaatbeleid via de kostenkant.
Technologische ontwikkeling
Een andere belangrijke trend is die van technologische ontwikkeling. Technologische
ontwikkeling als trend is niet nieuw en speelt al een belangrijke rol in de historische
ontwikkeling van de bedrijfstakken. Toch zijn er redenen om aan te nemen dat er in de periode
tot 2030 technologische verbeteringen worden toegepast die een extra stimulans kunnen geven
aan de productie van sommige bedrijfstakken. Technologische ontwikkelingen en toepassingen
op het gebied van bijvoorbeeld robotisering en digitalisering kunnen de ontwikkeling van de
arbeidsproductiviteit van de bedrijfstakken beïnvloeden. Aangenomen is dat voornamelijk in
het gunstige scenario de groei van de arbeidsproductiviteit over de gehele linie gestimuleerd zal
worden door een iets sterkere inzet van technologische ontwikkelingen op het gebied van
robotisering en digitalisering. De arbeidsproductiviteitsgroei is hierdoor licht opwaarts
aangepast ten opzichte van de modelresultaten vanuit de schattingen voor de bedrijfstakken.
Toekomstige ontwikkeling toegevoegde waarde en werkgelegenheid
Toegevoegde waarde
De in de twee scenario’s gehanteerde uitgangspunten uit tabel 1 zijn met behulp van de
regressieresultaten per bedrijfstak doorgerekend om de structurele ontwikkeling van de
toegevoegde waarde in de periode 2018-2030 in beeld te brengen. De uitkomsten hiervan zijn in
tabel 2 weergegeven.
Uit de tabel kan worden afgeleid dat alle sectoren in het gunstige scenario een snellere groei
doormaken dan in het behoedzame scenario. De verschillen tussen de scenario’s zijn voor
sommige sectoren echter veel geprononceerder dan voor andere. De metaalelektro kan
bijvoorbeeld jaarlijks met bijna 4,3% groeien in het gunstige scenario, terwijl de groei in het
behoedzame scenario terugvalt tot 1,2%. Voor de voeding- en genotmiddelenindustrie en het
onderwijs zijn de groeiverschillen tussen het behoedzame en het gunstige scenario weer veel
minder groot.
Op basis van de resultaten zijn er drie typen bedrijfstakken te onderscheiden. Zo zijn er
groeisectoren met bovengemiddelde groeicijfers. Dit zijn de chemische industrie, metaalelektro,
de groothandel, opslag en dienstverlening voor vervoer en de zakelijke dienstverlening.
Hiertegenover staan bedrijfstakken die in beide scenario’s tot 2030 slechts een beperkte groei
zullen laten zien of zelfs gaan krimpen. Dit zijn de takken voedings- en genotmiddelen, textiel
en kledingindustrie, aardolie-industrie, overige industrie en het onderwijs. Dit zijn ook
sectoren, met uitzondering van de aardolie-industrie, die in het verleden een relatief
bescheiden ontwikkeling lieten zien.
De overige bedrijfstakken laten in de beide scenario’s een relatief sterk uiteenlopende
ontwikkeling zien. De bedrijfstakken staalindustrie, scheepsbouw, bouwmaterialenindustrie,
bouwnijverheid, vervoer, detailhandel en horecazorg en de overige quartaire diensten
realiseren in het gunstige scenario nog redelijke groei, maar groeien beperkt of krimpen in het
behoedzame scenario.

11

Tabel 2

Volumeontwikkeling toegevoegde waarde in twee scenario’s, jaarlijkse
groeicijfers, 1996-2017 en 2018-2030, in miljoen € en procenten, prijspeil 2017
Niveau
2017

1996-2017

2018-2030
Behoedzaam

Gunstig

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

14.200
1.100
1.500
16.700
9.200
1.300
2.700
21.700
10.900
57.600
11.000
30.300
45.000
20.200
222.700
31.100
58.900
59.600

1,1
-0,7
2,7
3,1
1,2
1,0
-1,4
3,3
0,1
4,0
3,3
0,7
1,4
1,4
2,8
0,6
2,4
1,3

0,5
-0,6
-1,5
1,6
-0,5
0,3
0,3
1,2
-0,8
2,3
2,1
1,5
0,3
0,0
1,6
0,3
1,4
0,9

0,9
0,8
0,0
2,5
1,1
1,9
1,7
4,3
0,4
3,6
3,2
2,4
1,6
1,2
2,5
0,6
2,7
1,7

Totaal

615.800

2,1

1,3

2,3

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

51.200
301.700
120.900
142.000

1,7
2,3
2,2
1,7

0,9
1,5
1,1
1,1

1,9
2,5
2,2
2,2

Bron: CBS, EIB

Regionale specialisatie
In de periode 1996-2017 hebben er lichte verschuivingen in de regionale ontwikkeling van
bedrijfstakken tussen de vier landsdelen plaatsgevonden. De grootste verschuivingen deden
zich voor in de industrie bij de takken voedings- en genotsmiddelen, textiel en kleding en
scheepsbouw en bij de opslag- en dienstverlening voor vervoer. Met name bij de voedings- en
genotmiddelenindustrie vond een sterke concentratie plaats richting het westen, terwijl een
deel van de opslag- en dienstverlening voor vervoer richting Zuid-Nederland verschoof. Voor
alle andere bedrijfstakken bleven de verschuivingen beperkt. Voor de toekomst is voor de
regionale specialisatie aangesloten bij de regionale verschillen in bevolkingsgroei op basis van
de bevolkingsprognose van het CBS. Zowel voor de hele bevolking als voor de beroepsbevolking
(20 tot 65 jaar) verwacht het CBS een relatief sterkere groei in het westen, terwijl het noorden
relatief sterker achterblijft. Voor de verschuiving in regionale specialisatie is voor de
industrietakken aangesloten bij de verschillen in ontwikkeling van de beroepsbevolking
(aanbod van personeel), terwijl voor de overige bedrijfstakken is aangesloten bij die van de
totale bevolking (vraag naar activiteiten).
Werkgelegenheid
De resultaten voor de ontwikkeling van de werkgelegenheid van de 18 bedrijfstakken zijn
weergegeven in tabel 3. De werkgelegenheidsontwikkeling vertoont een relatie met de groei van
de toegevoegde waarde, maar de structurele groei van de productiviteit verschilt per sector.

12

Opnieuw zijn er verschillende categorieën te onderscheiden. Zo zijn er ten eerste de bedrijfstakken waarvan wordt verwacht dat zowel de toegevoegde waarde als de werkgelegenheid in de
periode tot 2030 zullen toenemen. Dit zijn voornamelijk de dienstensectoren. In deze sectoren
wordt slechts een beperkte toename van de arbeidsproductiviteit gerealiseerd. Dit zijn de
bedrijfstakken, opslag en dienstverlening voor vervoer, bouwnijverheid, detailhandel en horeca,
zakelijke diensten, onderwijs, zorg en overige quartaire diensten.
Ten tweede zijn er de bedrijfstakken die ondanks een verwachte toename van de toegevoegde
waarde een daling of slechts een beperkte toename van de werkgelegenheid in de periode tot
2030 laten zien. Van deze (voornamelijk) industrietakken wordt verwacht dat zij in de periode
tot 2030 een sterke toename van de arbeidsproductiviteit zullen realiseren. Dit zijn de
bedrijfstakken voedings- en genotsmiddelenindustrie, chemische industrie, staalindustrie,
scheepsbouw, metaalelektro en groothandel en vervoer.

Tabel 3

Ontwikkeling arbeidsvolume in twee scenario’s, jaarlijkse groeicijfers, 19962017 en 2018-2030, in duizend arbeidsjaren en procenten
Niveau
2017

1996-2017

2018-2030
Behoedzaam

Gunstig

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

116
15
5
85
103
16
33
143
191
447
87
438
895
248
2.001
423
1.026
755

-0,8
-3,4
-0,8
-0,6
-0,6
-0,5
-2,0
-0,5
-1,2
0,8
2,0
-0,4
0,7
-0,2
2,1
1,1
2,3
0,6

-0,8
-1,1
-0,2
-1,1
-0,7
-0,7
-0,4
-0,1
-1,5
0,3
0,9
0,7
0,3
-0,8
0,6
0,1
0,9
0,3

-0,7
-0,7
-0,1
-0,7
-0,5
-0,1
0,3
0,3
-1,1
0,6
1,5
0,9
0,6
-0,5
0,9
0,3
1,7
0,6

Totaal

7.027

1,0

0,3

0,7

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

620
3.390
1.410
1.607

0,9
1,1
1,2
0,6

0,0
0,5
0,2
0,1

0,4
0,9
0,6
0,5

Bron: CBS, EIB

Binnen de laatste categorie vallen bedrijfstakken die in de periode tot 2030 naar verwachting
een stabilisatie of krimp van de werkgelegenheid in beide scenario’s zullen laten zien als gevolg
van een lage groei van de toegevoegde waarde. Bedrijfstakken die hieronder vallen zijn de
textiel en kleding, aardolie-industrie en de overige industrie.

13

In lijn met de ontwikkeling van de toegevoegde waarde groeit in beide scenario’s het
arbeidsvolume sterker in het westen van Nederland en blijft die in het noorden van Nederland
achter.
Arbeidsproductiviteit
In tabel 4 is arbeidsproductiviteit weergegeven als de toegevoegde waarde per arbeidsjaar. De
ontwikkeling van de toegevoegde waarde van een bedrijfstak slaat deels neer in een toename
van het arbeidsvolume en voor het overig deel in een toename van de arbeidsproductiviteit. Als
de toegevoegde waarde zich sterker ontwikkelt, neemt ook de arbeidsproductiviteit toe.

Tabel 4

Ontwikkeling arbeidsproductiviteit in twee scenario’s, jaarlijkse groeicijfers,
1996-2017 en 2018-2030, in € per arbeidsjaar en procenten, prijspeil 2017
Niveau
2017

1996-2017

2018-2030
Behoedzaam

Gunstig

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

122.500
74.400
304.600
196.900
89.200
79.100
82.300
151.700
57.100
128.900
126.600
69.100
50.300
81.600
111.300
73.600
57.400
78.900

1,9
2,7
3,5
3,7
1,8
1,5
0,6
3,8
1,3
3,2
1,3
1,1
0,7
1,6
0,7
-0,5
0,1
0,7

1,3
0,5
-1,3
2,7
0,2
1,0
0,7
1,3
0,7
2,0
1,2
0,8
0,0
0,8
1,0
0,2
0,5
0,6

1,6
1,5
0,1
3,2
1,6
2,0
1,4
4,0
1,5
3,0
1,7
1,5
1,0
1,7
1,6
0,3
1,0
1,1

Totaal

87.600

1,1

1,0

1,6

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

82.600
89.000
85.700
88.400

0,8
1,2
1,0
1,1

0,9
1,0
0,9
1,0

1,5
1,6
1,6
1,7

Bron: CBS, EIB

In het gunstig scenario neemt de arbeidsproductiviteit relatief sterker toe door een sterkere
technologische ontwikkeling die tot relatief minder arbeidsinzet leidt. Deze draagt ertoe bij dat
ook in de arbeidsintensieve dienstentakken ondanks een afvlakkende groei van de beroepsbevolking de toegevoegde waarde sterk kan doorgroeien.

14

Huidig ruimtegebruik
Het ruimtegebruik van bedrijven op formele bedrijventerreinen (exclusief zeehaventerreinen4)
en kantoren bedraagt in 2017 respectievelijk 54.000 hectare en 42 miljoen m2 bvo5. Bij
bedrijventerreinen is de (groot)handel verreweg de grootste ruimtegebruiker, gevolgd door de
industrie (tabel 5). Een derde van de totale werkgelegenheid is geconcentreerd op
bedrijventerreinen. Bij kantoren is het ruimtegebruik van zakelijke diensten veel hoger dan de
overige sectoren. Ook de overige quartaire diensten (o.a. overheid) is een relatief grote
kantoorgebruiker. De kantoren herbergen een kwart van de totale werkgelegenheid in
Nederland.

Tabel 5

Ruimtegebruik in 2017 op formele bedrijventerreinen en kantoorlocaties naar
totaal oppervlak en aandeel (%) in de totale werkgelegenheid, per bedrijfstak
en landsdeel
Bedrijventerreinen

Kantoorlocaties

Ha

Aandeel

1.000 m2

Aandeel

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

1.900
385
655
1.365
2.810
400
1.790
2.435
2.515
10.455
3.085
3.735
9.275
3.040
5.945
795
710
2.740

67
54
46
88
82
85
80
91
78
68
53
47
17
60
35
6
7
11

190
30
35
290
375
70
65
375
470
2.135
450
1.635
680
930
22.340
540
4.075
7.775

6
3
26
11
16
18
4
10
9
18
23
14
3
15
45
5
16
42

Totaal

54.035

30

42.460

24

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

7.345
14.955
13.520
18.215

31
25
34
39

3.035
23.720
7.195
8.510

20
28
19
21

Bron: LISA, IBIS, bewerking door BCI

De regionale verdeling van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen loopt minder sterk uiteen
dan bij kantoren. De helft van de toegevoegde waarde wordt gerealiseerd in het westen van
Nederland, maar een deel van het ruimtegebruik vindt hier plaats op zeehaventerreinen. Ruim
de helft van de ruimtevraag naar kantoren is geconcentreerd in West-Nederland. Voor zowel

4

Het ruimtegebruik op zeehaventerreinen viel buiten onze opdracht.

5

Op basis van cijfers uit LISA en IBIS is de regionale ruimtevraag naar bedrijfstak bepaald. Hierbij is in een eerste stap de
ruimtevraag bepaald die rechtstreeks kon worden bepaald door koppeling van bedrijventerreinen en de bedrijfstak van de
gebruiker. Een groot deel van de terreinen kent meerdere gebruikers. Deze zijn toegedeeld naar rato van het
ruimtegebruik uit de eerste stap. Tot slot zijn de terreinen die niet tot een bedrijfstak konden worden herleid naar rato
van de aandelen in het totale ruimtegebruik (resultaat stap 1 en 2) naar bedrijfstak per regio toebedeeld.

15

bedrijventerreinen als kantoorlocaties geldt dat het totale ruimtegebruik in Noord-Nederland
het laagste is van de vier landsdelen.
Toekomstig ruimtegebruik in twee scenario’s
Om het toekomstige ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen (exclusief zeehavens) en
kantoorlocaties in beeld te brengen zijn de twee scenario’s tot 2030 doorgerekend, die met
elkaar een bruikbare bandbreedte van de ontwikkeling van het toekomstig ruimtegebruik
moeten schetsen. Voor het behoedzame scenario is een economische groei gehanteerd van
gemiddeld 1,3% per jaar voor de periode 2018-2030 en een werkgelegenheidsgroei van 0,3% per
jaar. In het gunstige scenario zijn dat respectievelijk 2,3% en 0,7% per jaar6.

Tabel 6

Ruimtegebruik in 2030 op formele bedrijventerreinen in hectares, verschil in
hectares en procentuele groei ten opzichte van 2017, per bedrijfstak en
landsdeel
Behoedzaam

Gunstig

Ha

∆

%

Ha

∆

%

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

1.985
365
655
1.595
2.665
410
1.845
2.740
2.315
13.005
3.780
4.305
10.160
3.020
6.315
795
790
2.820

85
-20
0
230
-145
10
55
305
-200
2.550
695
570
885
-20
370
0
80
80

4
-6
0
17
-5
2
3
13
-8
24
23
15
10
-1
6
0
12
3

2.010
405
655
1.620
3.010
450
2.000
3.315
2.570
13.430
3.830
4.385
11.205
3.290
6.590
815
870
2.955

110
20
0
255
200
50
210
880
55
2.975
745
650
1.930
250
645
20
160
215

6
5
0
19
7
13
12
36
2
28
24
17
21
8
11
3
23
8

Totaal

59.565

5.530

10

63.405

9.370

17

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

7.775
17.080
14.810
19.900

430
2.125
1.290
1.685

6
14
10
9

8.335
18.060
15.805
21.205

990
3.105
2.285
2.990

13
21
17
16

Bron: EIB

Bedrijventerreinen
Het ruimtegebruik neemt in het behoedzame scenario toe met 10% tot ruim 59.000 hectare
(gemiddeld 420 ha per jaar). Het zijn met name de groothandel, de opslag en dienstverlening
voor vervoer en de bouwnijverheid die bij een gematigde economische groei in ruimtegebruik
nog relatief sterk groeien. De groothandel heeft bovendien een relatief groot aandeel in het
totale ruimtegebruik. Binnen de industrie is de extra ruimtevraag in dit scenario beperkt. De

6

Naast economische groei zijn er ook voor andere economische grootheden als bijvoorbeeld consumptie, wereldhandel en
bevolkingsgroei veronderstellingen gehanteerd (tabel 1).

16

meeste onderdelen binnen de industrie laten een beperkte groei zien of zelfs een daling. Alleen
in de chemische industrie en in iets mindere mate de metaalelektro neemt het ruimtegebruik
sterker toe.
In het gunstige scenario liggen de activiteiten van de verschillende bedrijfstakken in 2030 op
een beduidend hoger niveau dan in het behoedzame scenario. Dit vertaalt zich in een hoger
ruimtegebruik en ook in een hogere ruimteproductiviteit. Het totale ruimtegebruik neemt met
17% toe tot 63.000 hectare (gemiddeld 720 ha per jaar). Voor een aantal bedrijfstakken zorgt de
hogere ruimteproductiviteit in het gunstige scenario voor een beperkt verschil in ruimtevraag
tussen de twee scenario’s. Het zijn met name de metaalelektro, de groothandel, opslag en
dienstverlening voor vervoer en de detailhandel die in het gunstig scenario een relatief sterke
ruimtevraag uitoefenen.
Uit tabel 6 valt op dat de groei van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen in het westen van
Nederland relatief sterker is en dat het ruimtegebruik in het noorden juist achterblijft.
Kantoren
Het CPB en PBL hebben in een studie laten zien dat het aandeel van de kantoorhoudende
werkgelegenheid in de tijd nagenoeg constant is gebleven (CPB/PBL, 2017).

Tabel 7

Ruimtegebruik in 2030 in kantoorgebouwen in 1.000 m2 bvo, verschil in
ruimtegebruik en procentuele groei ten opzichte van 2017, per bedrijfstak en
landsdeel
Behoedzaam

Gunstig

1.000 m2

∆

%

1.000 m2

∆

%

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

170
25
35
255
350
65
60
375
385
2.240
510
1.795
710
845
24.020
545
4.585
8.060

-20
-5
0
-35
-25
-5
-5
0
-85
105
60
160
30
-85
1.680
5
510
285

-10
-13
-3
-12
-7
-8
-5
0
-18
5
13
10
4
-9
8
1
12
4

175
25
35
265
355
70
70
400
405
2.310
550
1.845
740
875
25.060
560
5.050
8.440

-15
-5
0
-25
-20
0
5
25
-65
175
100
210
60
-55
2.720
20
975
665

-9
-9
-2
-8
-5
-1
5
6
-13
8
22
13
9
-6
12
4
24
9

Totaal

45.030

2.570

6

47.230

4.770

11

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

3.090
25.605
7.495
8.840

55
1.885
300
330

2
8
4
4

3.255
26.820
7.875
9.280

220
3.100
680
770

7
13
9
9

Bron: EIB

17

Voor het ruimtegebruik van kantoren is verondersteld dat het aandeel van de kantoorhoudende
werkgelegenheid per bedrijfstak ook in de toekomst constant blijft. In het verleden heeft al veel
outsourcing van diensten plaatsgevonden, maar dit vertaalde zich vooral in een groei van de
zakelijke dienstverlening, maar niet in een hoger aandeel van de kantoorhoudende
werkgelegenheid. Verder is ervan uit gegaan dat het ruimtegebruik per werkende in kantoren in
de tijd constant blijft.
Het ruimtegebruik neemt in het behoedzame scenario toe met 6% tot 45 miljoen m2 (gemiddeld
190.000 m2 per jaar). In de industrietakken en in het vervoer neemt de vraag naar kantoren af.
Het zijn met name de groothandel, de opslag en dienstverlening voor vervoer, de
bouwnijverheid en de zorg waar de vraag naar kantoorruimte toeneemt. De zakelijke
dienstverlening blijft als grootste ruimtegebruiker van kantoren in dit scenario nog stevig
doorgroeien.
Het ruimtegebruik neemt in het gunstige scenario toe met 11% tot ruim 47 miljoen m2
(gemiddeld 330.000 m2 per jaar).Vooral de sterke groei van de grote kantoorruimtevragers als
zakelijke diensten en zorg stuwen de vraag naar kantoren in dit scenario fors op.
Tot slot
Hierboven is een bandbreedte geschetst van de ontwikkeling van het ruimtegebruik van
formele bedrijventerreinen en kantoren van de 18 onderscheiden bedrijfstakken op
landsdeelniveau in de periode tot 2030. De confrontatie van het ruimtegebruik met het aanbod
vormt geen onderdeel van deze opdracht. Deze confrontatie zal op een lager schaalniveau
moeten plaatsvinden. De vraag kan immers - al naar gelang de lokale situatie - worden
opgevangen langs een mix van verschillende kanalen zoals betere benutting van het bestaand
aanbod, leegstand, transformatie en nieuw aanbod. Naast de kwantitatieve opgave moet hierbij
ook de kwalitatieve vraag naar bedrijventerreinen en kantoren worden betrokken.

18

1

Inleiding

Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft het Rijk een langetermijnvisie op de toekomst en
de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. Het Rijk zet daarmee de koers uit om het
hoofd te bieden aan maatschappelijke opgaven op het gebied van klimaatverandering, energietransitie, circulaire economie, bereikbaarheid en woningbouw en streeft daarbij om de kwaliteit
van de leefomgeving te behouden en zoveel mogelijk te versterken.
Om een goede kwaliteit van de leefomgeving te kunnen behouden en tegelijkertijd ruimte te
bieden voor maatschappelijke functies heeft het Rijk de NOVI opgesteld waarin keuzes worden
gemaakt voor het beleid op de fysieke leefomgeving. Binnen deze visie is ook aandacht voor de
wens om de ruimtevraag naar bedrijventerreinen en kantoren te kunnen accommoderen om de
groei van economische activiteiten niet onbedoeld te belemmeren. In opdracht van het
ministerie van Economische Zaken en Klimaatbeleid (EZK) hebben EIB en BCI samen twee
scenario’s opgesteld voor de ontwikkeling van de toegevoegde waarde, de werkgelegenheid en
de ruimtevraag naar bedrijventerreinen van 18 bedrijfstakken in Nederland. Op basis van deze
scenario’s wordt een bandbreedte geschetst voor het te verwachten ruimtegebruik door de
economische activiteiten van deze bedrijfstakken. Deze scenario’s vormen mede input voor de
NOVI.
Eerst zijn twee scenario’s opgesteld voor de ontwikkeling van de economische activiteit van 18
bedrijfstakken. Een groot deel van de Nederlandse productie wordt hiermee in beeld gebracht.
Alleen de bedrijfstakken landbouw, energie en openbaar nut vallen vanwege hun specifieke
ruimtevraag buiten de scope van dit onderzoek. Per bedrijfstak zijn op basis van historische
cijfers van het CBS modelvergelijkingen geschat die de structurele ontwikkeling van de
toegevoegde waarde en de werkgelegenheid van de bedrijfstak op basis van een aantal
economische en demografische grootheden goed kunnen verklaren. Deze vergelijkingen zijn
gebruikt om de ontwikkeling van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid van de 18
bedrijfstakken voor een behoedzaam en een gunstig scenario te berekenen. Hierbij is ook
specifiek aandacht besteed aan de invloed van duurzaamheid en technologische ontwikkeling.
Op basis van de ontwikkeling van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid is vervolgens
ook de ruimtevraag naar bedrijventerreinen en kantoren van deze 18 bedrijfstakken voor de
twee scenario’s bepaald. Door koppeling van IBIS (bedrijventerreinen) of BAG (kantoren) met
LISA (gegevens over bedrijven op deze locaties) is het totale ruimtegebruik per bedrijfstak en
naar landsdeel in het startjaar 2017 in beeld gebracht7. Het ruimtegebruik is vervolgens op basis
van de ontwikkeling van de toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de 18 verschillende
bedrijfstakken naar 2030 geëxtrapoleerd.
Tijdens het proces zijn er bijeenkomsten georganiseerd met een klankbordgroep en de IPOwerkgroep bedrijventerreinen om de aanpak en voorlopige resultaten te bespreken. De
klankbordgroep bestond uit: J. Heijs en H.W. Teerink (EZK), G. Borgman (BZK), R.W. Euwals
(CPB), J.R. Ritsema van Eck (PBL), R. van Aaken en J. Geurts (Provincie Gelderland). Wij zijn zowel
de klankbordgroep als de IPO-werkgroepleden erkentelijk voor hun opmerkingen en suggesties.
Uiteraard zijn EIB en BCI geheel zelf verantwoordelijk voor de inhoud van deze publicatie.
De opbouw van deze publicatie is als volgt. In hoofdstuk twee wordt het economisch beeld
beschreven van de 18 bedrijfstakken. Dit hoofdstuk beschrijft per bedrijfstak eerst de
historische ontwikkeling van de productie en werkgelegenheid en vervolgens de verwachte
ontwikkeling op basis van de twee scenario’s. In hoofdstuk drie wordt de ruimtevraag naar
bedrijventerreinen en kantoren in het startjaar en voor de twee scenario’s tot en met 2030
beschreven.

7

Voor de indeling van de bedrijfstakken en landsdelen wordt verwezen naar bijlage A.

19

20

2

Sectorbeelden

Dit hoofdstuk beschrijft eerst de wijze waarop het behoedzame en het gunstige economische
scenario voor de 18 bedrijfstakken zijn opgesteld. Het hoofdstuk beschrijft de historische
ontwikkeling van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid van de 18 bedrijfstakken. Ook
worden per bedrijfstak de verwachtingen beschreven voor de periode 2018-2030 op basis van
een behoedzaam en een gunstig scenario.
2.1

Aanpak

Keuze van de 18 bedrijfstakken
Om een goede ruimtevraagraming te kunnen maken is het van belang om een onderverdeling
in homogene bedrijfstakken te hanteren met ieder een uiteenlopende ontwikkeling tussen de
productie, de werkgelegenheid en de ruimtevraag. Zo is het relevant of de bedrijvigheid van een
bedrijfstak in de tijd snel of gematigd toe gaat nemen of zelfs gaat krimpen. Hoe lager het
aggregatieniveau, hoe beter de ontwikkeling van de totale ruimtevraag in beeld kan worden
gebracht. Echter, de beschikbaarheid van historische data over de productie, toegevoegde
waarde en werkgelegenheid van bedrijfstakken beperkt de mogelijkheden voor gedetailleerde
bedrijfstakindelingen. Uiteindelijk hebben wij gekozen om 18 bedrijfstakken afzonderlijk in
beeld te brengen. In bijlage A geven wij het overzicht van deze 18 bedrijfstakken met de
bijbehorende SBI-indeling.
De bedrijfstakken landbouw, energie en openbaar nut zijn in deze studie buiten beschouwing
gelaten. De economische activiteiten en het ruimtegebruik van deze sectoren worden sterk
beïnvloed door het beleid rond o.a. duurzaamheid en circulariteit en de toekomstige
ontwikkelingen van deze sectoren laten zich dan ook niet goed verklaren uit de historische
samenhang met algemene economische en demografische grootheden.
Toegevoegde waarde en werkgelegenheid: verklarende factoren per bedrijfstak
De vooruitzichten voor de bedrijfstakken zijn bepaald door belangrijke volumeontwikkelingen
in de nationale en internationale economie te koppelen aan de ontwikkelingen van de
onderscheiden bedrijfstakken. Hiertoe is eerst een historische analyse uitgevoerd om vast te
stellen in welke mate de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de relevante bedrijfstak
historisch kan worden verklaard met behulp van de groei van de wereldhandel, van het bbp
en/of van het consumptievolume in Nederland. Deze factoren blijken de historische groei van
de bedrijfstakken over het verleden vrij goed te kunnen verklaren. De nationale economische
groei is een belangrijke determinant voor de groei van vrijwel alle bedrijfstakken, terwijl de
wereldhandel aanvullende verklaringskracht biedt voor bedrijfstakken met een grote afzet in
het buitenland. Voor bedrijfstakken die sterk op de binnenlandse afzet zijn aangewezen biedt
het consumptievolume soms aanvullende verklaringskracht naast het bbp. Voor de
werkgelegenheid is de samenhang geschat tussen de ontwikkeling van het arbeidsvolume en de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de bedrijfstak. Op deze wijze wordt ook impliciet
de relatie met de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteitsontwikkeling in beeld gebracht.
Het gehanteerde schattingsmodel richt zich op de lange termijn ontwikkeling van de productie
(volume van de toegevoegde waarde) en de werkgelegenheid. Wij maken hierbij gebruik van het
Error Correction Model (ecm) van Engle en Granger (1987). Voor sommige bedrijfstakken is op
basis van de resultaten gekozen om alleen in niveaus of mutaties te schatten. Voor iedere
bedrijfstak is gezocht naar een plausibele en significante samenhang met de ontwikkeling van
de productie en de ontwikkeling van de relevante macro-economische grootheden. Hierbij is
voor de verklaringskracht ook naar de historische dynamische simulaties gekeken.
De historische verbanden zijn geschat voor de periode 1995-2017. Deze periode is lang genoeg
om voldoende waarnemingen te genereren en ligt weer niet zover terug dat de periode geen
goede referentie meer kan bieden voor de toekomst. Er is overigens ook gekeken naar

21

deelperioden en dit levert in het algemeen geen wezenlijk andere resultaten op dan de
schatting over de gehele periode. De gevonden coëfficiënten geven aan in welke mate de
bedrijfstakontwikkelingen historisch samenhingen met de ontwikkelingen van het bbp, de
wereldhandel en het consumptievolume. Dit levert goede simulaties op van de trendmatige
ontwikkelingen van de verschillende bedrijfstakken. Conjuncturele beelden zijn ook terug te
zien, maar van jaar-op-jaar zijn er wel nog behoorlijke onverklaarde bewegingen (residuen). Dit
laatste is vrij gebruikelijk en voor een structurele analyse richting 2030 ook geen obstakel. De
historische samenhangen bieden voor ons doel dan ook een robuust uitgangspunt.
Twee scenario’s: behoedzaam en gunstig
Duidelijke samenhangen tussen de bedrijfstakontwikkelingen en de nationale en internationale
volumeontwikkelingen geven nog geen uitsluitsel over de verwachte toekomstige
ontwikkelingen. Er zijn sectoren die meer of minder gevoelig zijn voor de nationale en
internationale volumeontwikkelingen, maar hoe zullen die volumeontwikkelingen er uitzien in
het komend decennium? De nationale en internationale economische ontwikkeling is over een
periode van ruim tien jaar met vrij veel onzekerheid omgeven. Weliswaar wisselen perioden
van hoge en lage groei zich af, zodat de gemiddelde verschillen in jaarlijkse groeitempi over een
langere periode minder groot zijn dan bijvoorbeeld tussen de groei in hoog- en laagconjunctuur,
maar structurele groeiverschillen tikken wel ieder jaar aan. Om recht te doen aan structurele
groeiverschillen die zich in de toekomst kunnen voordoen wordt vaak met scenario’s gewerkt.
Zo ook in deze studie waar gewerkt wordt met zowel een scenario met een relatief hoge
economische groei (Gunstig) als een scenario met een relatief lage economische groei
(Behoedzaam). Bij de uitgangspunten voor deze scenario’s is zoveel mogelijk aangesloten bij de
WLO-studie van het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving (CPB/PBL,
2015).
De uitgangspunten voor beide scenario’s zijn samengevat in tabel 2.1.

Tabel 2.1

Uitgangspunten behoedzaam en gunstig scenario, jaarlijkse groeicijfers,
2018-2030

Economische factoren
Bruto binnenlands product
Relevant wereldhandelsvolume
Concurrerende wereldhandelsprijzen
Consumptie
Huishoudens
Olieprijs (niveau)
Lange rente (niveau)

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

2,0%
4,7%
1,0%
1,7%
0,9%
€ 43
3,6%

1,3%
3,0%
0,8%
1,0%
0,2%
€ 50
1,5%

2,3%
5,0%
1,3%
2,0%
0,5%
€ 70
2,0%

Bron: EIB

Voor de ontwikkeling van de economische groei (binnenlands bruto product) gaan wij in de
periode 2018-2030 uit van een gemiddelde jaarlijkse groei van 1,25% in het behoedzame
scenario en 2,25% in het gunstige scenario. Wij sluiten hiermee aan op de ontwikkelingen van
respectievelijk het lage en het hoge scenario uit studie ‘Welvaart en Leefomgeving 2015’ voor de
periode tot 2030. Voor de ontwikkeling van het (herwogen) wereldhandelsvolume en
concurrentenprijzen is aangesloten op de centrale raming uit de Middellangetermijnverkenning 2018-2021 (CPB, 2017). Hierop is op basis van de historische verhouding tussen
economische groei en wereldhandel de bandbreedte bepaald. Hetzelfde is gedaan voor de
overige grootheden uit tabel 2.1.

22

Regionale specialisatie
De historische verdeling naar landsdeel van de toegevoegde waarde per bedrijfstak is afgeleid
uit de verdeling van de werkgelegenheid naar landsdeel. Voor de toekomstige ontwikkeling van
de regionale verdeling van de toegevoegde waarde en werkgelegenheid is aangesloten bij de
regionale verschillen in bevolkingsgroei op basis van de bevolkingsprognose van het CBS (tabel
2.2). Zowel voor de hele bevolking als voor de beroepsbevolking (20 tot 65 jaar) verwacht het CBS
een relatief sterkere groei in het westen, terwijl de groei in het noorden relatief achterblijft.
Voor de verschuiving in regionale specialisatie is onderscheid gemaakt tussen de industrietakken en de overige takken. Voor de industrietakken is de verschuiving bepaald op basis van
de groeicijfers van de beroepsbevolking voor de vier landsdelen. Industriële bedrijvigheid zal
zich sterker gaan ontwikkelen in landsdelen met een relatief sterker groeiend aanbod van
personeel. Voor de overige bedrijfstakken is de verschuiving bepaald op basis van de groei van
de totale bevolking in de vier landsdelen. De groei van deze bedrijfstakken hangt sterker samen
met de groei van de bestedingen. In landsdelen met een relatief sterke bevolkingsgroei zullen
de bestedingen zich sterker ontwikkelen.
Tabel 2.2

Ontwikkeling totale bevolking en beroepsbevolking, 2018-2030, gemiddelde
groei per jaar in procenten
Totale bevolking

Beroepsbevolking

Noord
West
Oost
Zuid

0,0
0,5
0,2
0,2

-0,6
0,0
-0,3
-0,4

Nederland

0,3

-0,2

Bron: CBS

Bijzondere trends: verduurzaming en technologische ontwikkeling
Er spelen voor de periode tot 2030 twee belangrijke trends die de ontwikkeling van de
toegevoegde waarde en de werkgelegenheid in de verschillende bedrijfstakken zullen gaan
beïnvloeden. De eerste trend is die van verduurzaming. Klimaatbeleid om de CO2-uitstoot terug
te dringen zal de ontwikkeling in een aantal CO2-intensive bedrijfstakken afremmen, terwijl dit
voor andere bedrijfstakken extra productie kan opleveren. Een andere belangrijke trend is die
van technologische ontwikkeling.
Verduurzaming
In de komende jaren zal er meer en intensiever klimaatbeleid gevoerd gaan worden en dit kan
grote gevolgen hebben voor specifieke sectoren. Zo zijn er sectoren die hierdoor extra
activiteiten zullen gaan ontwikkelen. De bouw- en installatiesector met de bouwmaterialenindustrie als belangrijke toeleverancier moet grote aantallen woningen en andere gebouwen
verduurzamen en ook de energie-infrastructuur aanpassen om dit mogelijk te maken. Ook de
metaalelektro zal als producent van zonnepanelen, windturbines en warmte-installaties
hieraan een bijdrage leveren. Hiernaast zijn er sectoren die nadelen gaan ondervinden van het
klimaatbeleid. De zware industrietakken waaronder de aardolie-industrie, chemische industrie
en de staalindustrie die veel CO2-uitstoot veroorzaken zullen kosten moeten maken om deze
uitstoot te reduceren. Ook het vervoer en indirect de opslag en dienstverlening voor vervoer
zullen worden geraakt. Naast het effect vanuit de kosten voor de zware industrie en vervoer
kan er mondiaal gezien ook een concurrentie-effect optreden als Europa internationaal voorop
gaat lopen en/of Nederland voorop gaat lopen binnen Europa. Voorshands wordt vooral
rekening gehouden met internationaal optredende kosteneffecten en worden sterke
concurrentienadelen niet verwacht c.q. worden deze geacht met andere maatregelen te worden

23

gecompenseerd. Belangrijk is dan vooral de CO2-intensiteit van de sectoren: hoe vervuilender de
industrie, hoe meer deze last zal hebben van het klimaatbeleid via de kostenkant.
In tabel 2.2 wordt per bedrijfstak de totale CO2-uitstoot, het aandeel hiervan in de totale uitstoot
van alle bedrijfstakken in Nederland en de CO2-intensiteit8 in beeld gebracht.

Tabel 2.3

CO2-uitstoot per bedrijfstak en CO2-intensiteit, miljoen kilogram, 2017

CO2uitstoot

% totale
uitstoot

CO2intensiteit

Voedings- en genotmiddelenindustrie
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro en scheepsbouw
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening voor vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

4.341
165
10.066
21.748
7.776
2.019
655
1.544
4.010
864
3.249
1.097
25.407
3.652
584
1.518
2.710

2,7%
0,1%
6,2%
13,4%
4,8%
1,2%
0,4%
1,0%
2,5%
0,5%
2,0%
0,7%
15,7%
2,3%
0,4%
0,9%
1,7%

0,31
0,15
6,61
1,30
0,85
0,74
0,03
0,14
0,07
0,08
0,11
0,02
1,25
0,02
0,02
0,03
0,05

Totaal

91.405

56,5%

0,15

Bron: CBS, bewerking EIB

Tezamen zijn de 18 bedrijfstakken goed voor iets meer dan de helft van de totale CO2-uitstoot
van het bedrijfsleven. Relatief veel uitstoot wordt gerealiseerd door sectoren die voor deze
studie buiten beschouwing zijn gelaten (energie, afvalverwerking en landbouw). Uit de tabel
blijkt dat van de 18 bedrijfstakken voornamelijk de chemische industrie, vervoer, staalindustrie
en de aardolie-industrie een hoge CO2-intensiteit kennen. Klimaatbeleid zoals een verhoging
van de CO2-heffing zal de productie van deze drie bedrijfstakken het sterkst raken. Bedrijfstakken die laag scoren op CO2-intensiteit leveren voornamelijk diensten, bijvoorbeeld de
detailhandel en horeca, zakelijke diensten, onderwijs, zorg en overige quartaire diensten. Een
industrietak die een lage CO2-intensiteit kent is de metaalelektro. Van deze bedrijfstakken
wordt verwacht dat de productie minder sterk zal worden geraakt door het klimaatbeleid.
Technologische ontwikkeling
Een andere belangrijke trend is die van technologische ontwikkeling. Technologische
ontwikkeling als trend is niet nieuw en speelt al een belangrijke rol in de historische
ontwikkeling van de bedrijfstakken. Toch zijn er redenen om aan te nemen dat er in de periode
tot 2030 technologische verbeteringen worden toegepast die een extra stimulans kunnen geven
aan de productie van sommige bedrijfstakken. Technologische ontwikkelingen en toepassingen
op het gebied van bijvoorbeeld robotisering en digitalisering kunnen de ontwikkeling van de
arbeidsproductiviteit van de bedrijfstakken beïnvloeden. Aangenomen is dat voornamelijk in

8

Uitstoot CO2 in kilogram per euro toegevoegde waarde.

24

het gunstige scenario de groei van de arbeidsproductiviteit over de gehele linie gestimuleerd zal
worden door een iets sterkere inzet van technologische ontwikkelingen op het gebied van
robotisering en digitalisering. De arbeidsproductiviteitsgroei van de onderscheiden bedrijfstakken zijn op basis van de modelresultaten hiervoor autonoom aangepast.
2.2

Economische beelden per bedrijfstak

In deze paragraaf wordt het economisch beeld van de 18 bedrijfstakken beschreven. Per
bedrijfstak worden achtereenvolgens de bedrijfstakstructuur, de historische ontwikkeling en de
prognose tot 2030 beschreven. Meer informatie over de schattingsresultaten en de
regressievergelijkingen van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid is te vinden in
bijlage B.
2.2.1 Voedings- en genotsmiddelen
Bedrijfstakstructuur
Voedingsmiddelenindustrie grootste onderdeel voedings- en genotsmiddelen
De bedrijfstak voedings- en genotsmiddelen omvat alle activiteiten die te maken hebben met
het verwerken van primaire grondstoffenproducten tot voedingsmiddelen, dranken en
tabaksproducten. De voedings- en genotsmiddelenindustrie was met een toegevoegde
waardevolume van € 14,2 miljard in 2017 goed voor 2% van de totale toegevoegde waarde van
de Nederlandse economie. Het grootste onderdeel binnen de voedings- en genotsmiddelen is de
voedingsmiddelenindustrie. Andere onderdelen die vallen onder de bedrijfstak voedings- en
genotsmiddelen zijn de drankindustrie en de tabaksindustrie.
Hoge arbeidsproductiviteit voedings- en genotsmiddelen
De bedrijfstak voedings- en genotsmiddelen bood in 2017 voor 116 duizend arbeidsjaren aan
werkgelegenheid. Het grootste deel van deze werkgelegenheid is toe te schrijven aan het
onderdeel voedingsmiddelenindustrie. De bedrijfstak voedings- en genotsmiddelen heeft in
vergelijking met andere bedrijfstakken een relatief hoge arbeidsproductiviteit. De toegevoegde
waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 122.000.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Voedings- en genotsmiddelen geleidelijk gegroeid
In de periode 1995-2017 is het productievolume van de bedrijfstak voedings- en genotsmiddelen
ieder jaar gemiddeld met 1,1% toegenomen. Vanaf het begin van de periode tot 2010 groeide de
productie van de voedings- en genotsmiddelenindustrie vrij geleidelijk met een kleine terugval
in 2006 door een wereldwijde voedselcrisis. Vanaf 2010 groeide de productie ieder jaar in een
veel hoger tempo. Deze groeiversnelling hangt samen met een sterke internationalisering van
de bedrijfstak in deze periode. De export van voedingsmiddelen nam over de hele linie toe,
zowel naar de directe buurlanden, Europa als naar de rest van de wereld. Deze sterk groei hield
aan tot en met 2016, in 2017 is er een lichte daling van de productie. Uit regressieanalyses blijkt
dat de ontwikkeling van de productie in de voedings- en genotsmiddelenindustrie in de periode
1995-2017 goed is te verklaren aan de hand van de ontwikkeling van het Nederlands bruto
binnenlandsproduct.
Werkgelegenheid afgenomen
De werkgelegenheid in de voedings- en genotsmiddelenindustrie is in de periode 1995-2017
ondanks groei van de productie in deze periode geleidelijk afgenomen. Dit kan worden
verklaard door ontwikkelingen op het gebied van outsourcing en automatisering van
productieprocessen. Tussen 1995-2007 heeft de grootste afname van de werkgelegenheid
plaatsgevonden. Vanaf 2008 neemt de werkgelegenheid onder invloed van een sterke productiegroei ieder jaar toe, met uitzondering van 2011. De ontwikkeling van de productie kan de
structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume goed verklaren. De sterke daling na 2001 kan
echter minder goed worden verklaard.

25

In figuur 2.1 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de productie en het
arbeidsvolume van de bedrijfstak voedings- en genotsmiddelen weergegeven.

Figuur 2.1

Productie en werkgelegenheid van de bedrijfstak voedings- en
genotsmiddelen, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Productie

75.000

70.000

65.000

60.000

55.000

50.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
145
140
135
130
125
120
115
110
105
100
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

26

2007

2009
Simulatie

2011

2013

2015

2017

Prognose tot 2030
Gematigde groei voedings- en genotsmiddelenindustrie
De productie van de voedings- en genotsmiddelenindustrie zal in de periode 2018-2030 blijven
groeien. Op mondiaal niveau groeit de bevolking en neemt de welvaart toe waardoor de vraag
naar verwerkt voedsel stijgt. De verwachting is echter dat de extreem hoge groei van de laatste
jaren gedreven door een sterke internationalisering in de toekomst zal afzwakken. In het
behoedzame scenario zal de productie jaarlijks met 0,5% toenemen. In het gunstige scenario
waar de economie en het wereldhandelsvolume sneller groeien kan de productie jaarlijks met
0,9% toenemen. Het relatief kleine verschil tussen de twee scenario’s hangt samen met de lage
inkomenselasticiteit van de vraag naar voedingsmiddelen.
Geleidelijke daling werkgelegenheid
Ondanks de groei van de productie in beide scenario’s wordt er geen toename van de
werkgelegenheid voor deze bedrijfstak verwacht. De groei van de productie in de voedings- en
genotsmiddelenindustrie wordt volledig opgevangen door arbeidsbesparende technologische
ontwikkelingen in de productieprocessen zoals robotisering. In het behoedzame scenario zal de
relatief lage groei zorgen voor een afname van het totale arbeidsvolume van gemiddeld 0,8% per
jaar. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid in de voedings- en genotsmiddelenindustrie jaarlijks met 0,7% afnemen.
Verduurzaming beperkte invloed voedings- en genotsmiddelenindustrie
De voedings- en genotsmiddelenindustrie in Nederland is geen CO2-intensieve bedrijfstak en zal
daarom maar beperkt worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Als gevolg
van de trend naar verduurzaming zal vanuit de consument meer vraag komen naar biologische
en duurzame producten. Dit kan gevolgen hebben voor het soort producten dat wordt
geproduceerd binnen de bedrijfstak. De verwachting is dat dit geen grote gevolgen zal hebben
voor de ontwikkeling van het productievolume en/of de werkgelegenheid.

Tabel 2.4

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

1,1
-0,8
1,9

0,5
-0,8
1,3

0,9
-0,7
1,6

Bron: CBS, EIB

27

2.2.2 Textiel en kleding
Bedrijfstakstructuur
Textielindustrie grootste onderdeel textiel en kleding
De textiel- en kledingindustrie is een relatief klein onderdeel van de Nederlandse economie. De
Nederlandse textiel- en kledingindustrie had in 2017 een toegevoegde waardevolume van € 1,1
miljard en was daarmee goed voor maar 0,2 procent van het totale toegevoegde waardevolume
van de Nederlandse economie. De bedrijfstak textiel en kleding produceert in Nederland
voornamelijk gespecialiseerde producten waarbij kan worden gedacht aan het vervaardigen van
hoogwaardig textiel, tapijten, breiwerken en bedrijfskleding. Het meest omvangrijke onderdeel
van de textiel- en kledingindustrie in Nederland is de textielindustrie. Overige onderdelen van
de bedrijfstak zijn de kledingindustrie en de lederindustrie.
Productieprocessen textiel en kleding arbeidsintensief
De bedrijfstak bood in 2017 voor 15 duizend manjaren aan werkgelegenheid. Met een
toegevoegde waarde van € 74.000 per arbeidsjaar geldt de textiel- en kledingindustrie als één
van de meest arbeidsintensieve bedrijfstak binnen de Nederlandse industrie.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Textiel en kleding al jaren een krimpsector
Sinds de jaren vijftig is er sprake van krimp in de textiel- en kledingindustrie. De voornaamste
reden voor deze krimp is het verplaatsen van activiteiten naar lage lonen landen binnen en
buiten Europa. Ook in de periode 1995-2017 is sprake van een neerwaartse trend in de
toevoegende waarde van de bedrijfstak. De toevoegde waarde is in deze periode jaarlijks met
gemiddeld 0,7% afgenomen. Tussen 1997 en 2001 nam het volume van de toegevoegde waarde
als gevolg van de sterke economische groei en toename van de wereldhandel nog toe. Echter
vanaf 2001 daalde de toegevoegde waarde van de bedrijfstak onder invloed van de economische
recessie en aanhoudende concurrentie vanuit het buitenland. In de laatste jaren is de
toegevoegde waarde vrij stabiel gebleven rond het niveau van € 1,1 miljard. Regressieanalyses
laten zien dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde in de periode 2003-2017 zich goed
laat verklaren door de ontwikkelingen van het bruto binnenlandsproduct en het relevante
wereldhandelsvolume.
Werkgelegenheid structureel gedaald
De werkgelegenheid in de bedrijfstak textiel en kleding kent net als het volume van de
toegevoegde waarde al jaren een neerwaartse trend. Ook in de periode 1995-2017 is er sprake
van een structurele afname van het arbeidsvolume. Tot en met 2010 daalde de werkgelegenheid
ieder jaar. In de laatste jaren is de werkgelegenheid constant gebleven. Regressieanalyses laten
zien dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde de ontwikkeling van het arbeidsvolume
goed kan verklaren.
In figuur 2.2 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak textiel en kleding weergegeven.

28

Figuur 2.2

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak textiel en
kleding, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

1.500

1.400

1.300

1.200

1.100

1.000

900
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
33
31
29
27
25
23
21
19
17
15
13
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Bron: CBS, EIB, CBS

29

Prognose tot 2030
Beperkte groei textiel en kleding mogelijk
Hoewel de bedrijfstak textiel en kleding in het verleden wordt gekenmerkt door krimp zou de
bedrijfstak in de periode 2018-2030 beperkt kunnen groeien. In het behoedzame scenario houdt
de concurrentie uit het buitenland aan en is er sprake van een relatief beperkte economische
groei. Hierdoor zal het volume van de toegevoegde waarde jaarlijks gemiddeld met 0,6%
afnemen. In het gunstige scenario waarin de economie en het wereldhandelsvolume relatief
sneller groeien zal het volume van de toegevoegde waarde van de bedrijfstak jaarlijks
gemiddeld met 0,8% toenemen. Deze groei zal worden gerealiseerd door producenten van
gespecialiseerde en hoogwaardige textielproducten.
Werkgelegenheid blijft geleidelijk afnemen
De werkgelegenheid in de bedrijfstak textiel en kleding zal ook in de periode 2017-2030 blijven
afnemen. In het behoedzame scenario neemt het arbeidsvolume als gevolg van een dalende
productie jaarlijks met gemiddeld 1,1% af. In het gunstige scenario neemt de productie toe maar
zal door arbeidsbesparende technologische ontwikkelingen de werkgelegenheid toch gemiddeld
met 0,7% per jaar afnemen.
Verduurzaming beperkte invloed op textiel- en kledingindustrie
De Nederlandse textiel- en kledingindustrie is geen CO2-intensieve bedrijfstak en zal daarom
beperkt worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Binnen de bedrijfstak
zijn er ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming zoals recycling en circulariteit die
gevolgen kunnen hebben voor de productieketen, echter zullen deze geen substantiële invloed
hebben op de ontwikkeling van het productievolume en de werkgelegenheid van de textiel- en
kledingindustrie.

Tabel 2.5

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

30

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

-0,7
-3,4
2,7

-0,6
-1,1
0,5

0,8
-0,7
1,5

2.2.3 Aardolie industrie
Bedrijfstakstructuur
Aardolie industrie sterk geconcentreerd aan de Botlek
De bedrijfstak aardolie industrie omvat de petrochemische industrie in Nederland. De
petrochemische industrie is de tak van industrie die zich bezig houdt met de verwerking van
aardolie tot brandstoffen als benzine, kerosine en stookolie. Naast brandstoffen produceert de
petrochemische industrie tal van grondstoffen voor de chemische industrie. Nederland kent
een zestal sterk internationaal concurrerende raffinaderijen waarvan der vijf zijn gevestigd in
het cluster van zeehaventerreinen aan de Botlek. De zesde raffinaderij bevindt zich in
Vlissingen. De aardolie industrie was met een toegevoegde waardevolume van € 1,5 miljard in
2017 goed voor 0,2% van de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie.
Zeer hoge arbeidsproductiviteit aardolie industrie
De aardolie industrie bood in 2017 voor 5 duizend arbeidsjaren aan werkgelegenheid en heeft in
vergelijking met andere bedrijfstakken een zeer hoge arbeidsproductiviteit. De toegevoegde
waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 304 duizend.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Periodes van sterke groei toegevoegde waarde
De toegevoegde waarde van de aardolie industrie is in de periode 1995-2017 jaarlijks gemiddeld
met 2,7% toegenomen. De ontwikkeling van de toegevoegde waarde hangt samen met de groei
van het wereldhandelsvolume en de ontwikkeling van de olieprijs. Er zijn in de afgelopen 30
jaar drie periodes van sterke groei van de toegevoegde waarde waarneembaar. De sterke
stijging van de toegevoegde waarde in de jaren 2000, 2010 en 2014 werd voornamelijk
gerealiseerd door een sterke afname van de olieprijs in deze jaren. In de overige jaren van de
periode bleef de toegevoegde waarde nagenoeg constant op het nieuwe niveau. Uit regressieanalyses blijkt dat de structurele ontwikkeling van de toegevoegde waarde in de aardolie
industrie in de periode 1995-2017 redelijk is te verklaren aan de hand van de ontwikkelingen
van de olieprijs en het wereldhandelsvolume.
Beperkte ontwikkeling werkgelegenheid waarneembaar
Het CBS rondt de werkgelegenheidscijfers van de verschillende bedrijfstakken af op duizendtallen. Hierdoor is de dynamiek van de werkgelegenheid maar in beperkte mate te verklaren. In
de periode 1995-2017 is de werkgelegenheid in de aardolie industrie jaarlijks gemiddeld
ongeveer met 0,6 % afgenomen. Deze afname van de werkgelegenheid is voornamelijk te wijten
aan de inzet van arbeidsbesparende technieken in de productieprocessen. De ontwikkeling van
de toegevoegde waarde kan de structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume redelijk
verklaren.
In figuur 2.3 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak aardolie industrie weergegeven.

31

Figuur 2.3

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak aardolie
industrie, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

1.800

1.600

1.400

1.200

1.000

800

600

400
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
6,2
6,0
5,8
5,6
5,4
5,2
5,0
4,8
4,6
4,4
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

32

2007

2009
Simulatie

2011

2013

2015

2017

Prognose tot 2030
Geen groei aardolie industrie
De aardolie industrie zal in de toekomst sterk worden geraakt door beleid gericht op het
verminderen van de CO2-uitstoot. Daarnaast zal ook de vraag naar fossiele brandstoffen
afnemen als het gevolg van de verduurzaming. De toegevoegde waarde van de aardolie
industrie zal hierdoor in de periode 2018-2030 niet toenemen. In het behoedzame scenario zal
door een lagere groei van de wereldhandel en de olieprijs de toegevoegde waarde jaarlijks met
1,5% afnemen. In het gunstige scenario waar het wereldhandelsvolume sneller groeit zal de
toegevoegde waarde ondanks de invloed van klimaatbeleid constant blijven.
Lichte afname werkgelegenheid
De werkgelegenheid in de aardolie industrie zal in lijn met de productie in de toekomst
afnemen. In het behoedzame scenario zorgt de krimp van de productie voor een afname van
het totale arbeidsvolume van gemiddeld 0,2% per jaar. In het gunstige scenario neemt de
werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met 0,1% af.
Verduurzaming remt groei aardolie industrie
De aardolie industrie in Nederland is een zeer CO2-intensieve bedrijfstak en zal daarom sterk
worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Het extra beprijzen van CO2uitstoot zal de bepekte marges in de aardolie industrie drukken. Het afvangen van CO2 en de
opslag hiervan in lege gasvelden in de Noordzee bieden een potentiële oplossing om de uitstoot
te beperken maar vereisen aanzienlijke investeringen. Daarnaast zal de vraag naar fossiele
brandstoffen als gevolg van de verduurzamingstrend in de toekomst afnemen. De verwachting
is dat door de intensivering van klimaatbeleid additionele investeringen in de aardolie industrie
zullen uitblijven en ook het sluiten van bestaande raffinaderijen is niet ondenkbaar.
Tabel 2.6

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

2,7
-0,8
3,5

-1,5
-0,2
-1,3

0,0
-0,1
0,1

Bron: CBS, EIB

33

2.2.4 Chemische eindproducten
Bedrijfstakstructuur
Nederlandse chemie internationaal concurrerend
Onder de bedrijfstak chemische eindproducten vallen de chemie, de rubber- en kunststofindustrie en de farmaceutische industrie. Hierbij gaat het om het vervaardigen van producten
door middel van chemische veranderingen aan bestaande (grond)stoffen zoals glas, coatings,
verf, medicijnen, plastic en ingrediënten voor voedingsmiddelen. Een apart onderdeel van de
chemie is het zoutcluster in Delftzijl waar van zout chloor en monochloorazijnzuur worden
gemaakt. Het vervaardigen van chloorproducten uit zout is erg belangrijk voor de overige
chemie maar vergt wel veel energie. Nederland kent een aantal chemieclusters die door de
strategische ligging aan zee een sterke internationale concurrentiepositie hebben. Ongeveer een
vijfde van alle goederen in de Nederlandse export wordt geproduceerd door de chemische
industrie. De chemische eindproductenindustrie was met een toegevoegde waarde van € 16,7
miljard in 2017 goed voor 3% van het totale toegevoegde waardevolume van de Nederlandse
economie.
Hoge arbeidsproductiviteit chemische industrie
De chemische industrie bood in 2017 voor 85 duizend arbeidsjaren aan werkgelegenheid en
heeft in vergelijking met andere bedrijfstakken een hoge arbeidsproductiviteit. De toegevoegde
waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 196 duizend.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Chemische industrie sterk gegroeid
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de chemische industrie jaarlijks
gemiddeld met 3,1% gegroeid. Deze sterke groei is te wijten aan de toename van de wereldhandel in deze periode. Vanaf het begin van de periode tot 2008 steeg de toegevoegde waarde
van de chemische industrie sterk als gevolg van groeiende wereldhandel en vraag naar
chemische producten. Door een wereldwijde economische recessie in 2008 nam het
wereldhandelsvolume en daarmee de toegevoegde waarde van de chemische industrie af.
Vanaf 2009 groeide de chemische industrie in laag tempo als gevolg van de aanhoudende
recessie. Aan het eind van de periode is er weer een sterke groei van de toegevoegde waarde
waarneembaar. Uit regressieanalyses blijkt dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde in
de chemische industrie in de periode 1995-2017 goed is te verklaren aan de hand van de
ontwikkeling van het relevante wereldhandelsvolume.
Afname werkgelegenheid chemische industrie
Ondanks een sterke groei van de toegevoegde waarde is de werkgelegenheid in de chemische
industrie in de periode 1995-2017 jaarlijks gemiddeld met 0,6% afgenomen. Dit kan worden
verklaard door ontwikkelingen op het gebied van outsourcing en automatisering van de
productieprocessen. In de eerste jaren van de periode nam de werkgelegenheid door een sterke
productiegroei nog toe, maar tussen 2002 en 2014 nam het arbeidsvolume ieder jaar af. Sinds
2014 is er door een sterke groei van de productie weer sprake van toenemende
werkgelegenheid. De ontwikkeling van de toegevoegde waarde kan de structurele ontwikkeling
van het arbeidsvolume redelijk verklaren. De pieken en dalen ingegeven door conjuncturele
invloeden kunnen echter minder goed worden verklaard.
In figuur 2.4 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak chemische industrie weergegeven.

34

Figuur 2.4

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak chemische
eindproducten, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Productie

17.500
16.500
15.500
14.500
13.500
12.500
11.500
10.500
9.500
8.500
7.500
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
102
100
98
96
94
92
90
88
86
84
82
80
78
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Bron: CBS, EIB

35

Prognose tot 2030
Chemische industrie groeit door
De toegevoegde waarde van de chemische industrie zal in de periode 2018-2030 blijven groeien.
De wereldhandel en de vraag naar chemische producten zal in de toekomst blijven toenemen.
In het behoedzame scenario zal door een relatief lagere groei van de wereldhandel de
toegevoegde waarde jaarlijks met 1,6% toenemen. In het gunstige scenario waar het
wereldhandelsvolume sneller groeit kan de toegevoegde waarde jaarlijks met 2,5% toenemen.
In beide scenario’s is verondersteld dat de groei van de toevoegde waarde in de chemische
industrie in de toekomst zal worden geremd door beleid gericht op het verlagen van de CO2uitstoot.
Geleidelijke daling werkgelegenheid
Ondanks de groei van de toegevoegde waarde in beide scenario’s wordt er geen toename van de
werkgelegenheid voor deze bedrijfstak verwacht. De groei van de toegevoegde waarde in de
chemische industrie wordt volledig opgevangen door arbeidsbesparende technologische
ontwikkelingen in de productieprocessen zoals robotisering. In het behoedzame scenario zal de
relatief lage groei van de productie zorgen voor een afname van het totale arbeidsvolume van
gemiddeld 1,1% per jaar. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld
met 0,7% afnemen.
Verduurzaming remt groei chemische industrie
De chemische industrie in Nederland is met name door de zoutfabrieken een CO2-intensieve
bedrijfstak en zal daarom sterk worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen.
Een nationale verhoging van CO2-heffingen zal niet alleen de marges drukken maar ook de
concurrentiepositie van Nederland benadelen waardoor investeringen in de chemische
industrie zullen uitwijken naar nabijgelegen landen. In het geval van een Europabrede
verhoging van CO2-heffingen zal het concurrentie-effect beperkter zijn, maar zal er moeten
worden geïnvesteerd om de CO2-uitstoot in de productieprocessen te verminderen. De
verwachting is dat de groei van de toegevoegde waarde van de chemische industrie in de
toekomst zal worden geremd door de intensivering van klimaatbeleid.

Tabel 2.7

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode
2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

36

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

3,1
-0,6
3,7

1,6
-1,1
2,7

2,5
-0,7
3,2

2.2.5 Staalindustrie
Bedrijfstakstructuur
Metaalproductenindustrie grootste onderdeel staalindustrie
De bedrijfstak staalindustrie omvat zowel het vervaardigen van metalen in primaire vormen als
het bewerken van metalen tot halffabricaten en eindproducten. De Nederlandse staalindustrie
loopt voor in het vervaardigen van hoogwaardig staal en gespecialiseerde metaalproducten in
grote series en heeft daardoor een sterke internationale concurrentiepositie. Het vervaardigen
van staal gebeurt in Nederland voornamelijk bij Tata steel in IJmuiden. De metaalproductenindustrie vormt het grootste onderdeel van de staalindustrie en bestaat voor een groot deel uit
kleinschalige bedrijven die fungeren als toeleveranciers voor andere bedrijfstakken zoals de
bouw en metaalelektro. De staalindustrie was met een toegevoegde waarde van € 9,1 miljard in
2017 goed voor 1,4% van het totale toegevoegde waardevolume van de Nederlandse economie.
Relatief lage arbeidsproductiviteit staalindustrie
De staalindustrie bood in 2017 voor 103 duizend arbeidsjaren aan werkgelegenheid en was
daarmee goed voor 1,4% van de totale werkgelegenheid in Nederland. De staalindustrie heeft in
vergelijking met andere industrietakken een lage arbeidsproductiviteit. De toegevoegde waarde
per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 89 duizend.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Staalindustrie structureel gegroeid
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de staalindustrie jaarlijks gemiddeld met
1,2% gegroeid. Deze structurele groei hangt sterk samen met de toename van de wereldhandel.
De ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de staalindustrie in deze periode kent sterke
schommelingen. In 2002 en in sterkere mate in 2009 nam de toegevoegde waarde van de
staalindustrie sterk af. Dit kwam door een afvlakkende groei van de wereldhandel als gevolg
van wereldwijde economische recessies. In periodes waar de wereldhandel toeneemt (zoals van
2003 tot 2008 en vanaf 2015) nam de toegevoegde waarde sterk toe. Uit regressieanalyses blijkt
dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde in de staalindustrie in de periode 1995-2017
goed is te verklaren aan de hand van de ontwikkeling van het relevante wereldhandelsvolume.
Afname werkgelegenheid staalindustrie
Ondanks groei van de toegevoegde waarde is de werkgelegenheid in de staalindustrie in de
periode 1995-2017 jaarlijks gemiddeld met 0,6% afgenomen. Deze afname kan worden verklaard
door ontwikkelingen op het gebied van outsourcing en automatisering van de productieprocessen. In de eerste jaren van de periode nam de werkgelegenheid door een sterke
productiegroei nog toe, maar vanaf 1999 krimpt het arbeidsvolume. In de jaren 2006 t/m 2008
nam door een sterke productiegroei de werkgelegenheid weer toe. Echter in 2009 daalt de
werkgelegenheid sterk door een scherpe daling van de productie. In de laatste jaren is er een
lichte groei van de werkgelegenheid waarneembaar. De ontwikkeling van de toegevoegde
waarde kan de ontwikkeling van het arbeidsvolume goed verklaren.
In figuur 2.5 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak staalindustrie weergegeven.

37

Figuur 2.5

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak staalindustrie,
feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

9.500

9.000

8.500

8.000

7.500

7.000

6.500
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
125

120

115

110

105

100

95

90
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

38

2007

2009
Simulatie

2015

2017

Prognose tot 2030
Staalindustrie groeit door in lager tempo
Doordat de wereldhandel en de vraag naar staal en metaalproducten in de toekomst zullen
blijven toenemen, kan de toegevoegde waarde van de staalindustrie in de periode 2018-2030
blijven groeien. De verwachting is dat de groei zal worden geremd door beleid gericht op het
verminderen van de CO2-uitstoot. In het behoedzame scenario zal door een relatief lagere groei
van de wereldhandel de toegevoegde waarde jaarlijks met gemiddeld 0,5% afnemen. In het
gunstige scenario waar het wereldhandelsvolume sneller groeit kan de toegevoegde waarde
jaarlijks met 1,1% toenemen ondanks de invloed van klimaatbeleid.
Geleidelijke daling werkgelegenheid
Als gevolg van een lagere productiegroei in combinatie met de inzet van arbeidsbesparende
technologische ontwikkelingen in de productieprocessen, zoals robotisering, zal de
werkgelegenheid in de toekomst afnemen. In het behoedzame scenario neemt de
werkgelegenheid als gevolg van een afname van de productie gemiddeld 0,7% per jaar af. In het
gunstige scenario groeit de productie maar zal door de introductie van aanvullende
arbeidsbesparende technieken de werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met 0,5% afnemen.
Verduurzaming remt groei staalindustrie
De staalindustrie in Nederland is in vergelijking met de staalindustrie in andere landen vrij
efficiënt in het produceren van hoogwaardig(e) staal en metaalproducten tegen een relatief lage
CO2-uitstoot. Toch blijven het vervaardigen en bewerken van staal CO2-intensieve processen.
Om deze reden zal de staalindustrie worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2heffingen. Een nationale verhoging van CO2-heffingen zal niet alleen de marges drukken maar
ook de concurrentiepositie van Nederland benadelen, waardoor investeringen in de staalindustrie zullen uitwijken naar nabijgelegen landen. In het geval van een Europabrede
verhoging van CO2-heffingen zal het concurrentie-effect beperkter zijn maar zal er moeten
worden geïnvesteerd om de CO2-uitstoot in de productieprocessen te verminderen. Er bestaan
kansen voor de staalindustrie in het afvangen van CO2 en het opslaan hiervan in lege gasvelden
in de Noordzee, maar dit gaat gepaard met hoge kosten.

Tabel 2.8

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

1,2
-0,6
1,8

-0,5
-0,7
0,2

1,1
-0,5
1,6

Bron: CBS, EIB

39

2.2.6 Scheepsbouw
Bedrijfstakstructuur
Nederlandse scheepbouw sterk in kleine gespecialiseerde schepen.
De Nederlandse scheepsbouw omvat de nieuwbouw, reparatie en het onderhoud van grote
zeeschepen, binnenvaartschepen en overige kleine schepen zoals jachten. De scheepsbouw in
Nederland is gespecialiseerd in het bouwen van complexe offshore- en baggerschepen en
innovatieve algemene ladingschepen voor de kustvaart. De bouw van de grootste schepen, en
doorgaans vrij eenvoudige schepen, is bijna volledig verplaatst naar andere landen
voornamelijk in Azië. De bedrijfstak scheepsbouw was met een toegevoegde waardevolume van
€ 1,2 miljard in 2017 goed voor 0,2% van het totale toegevoegde waardevolume van de
Nederlandse economie.
Relatief lage arbeidsproductiviteit scheepsbouw
De bedrijfstak scheepsbouw bood in 2017 voor 16 duizend arbeidsjaren aan werkgelegenheid,
had daarmee een aandeel van 0,2% in totale werkgelegenheid in Nederland. De scheepsbouw
heeft in vergelijking met andere bedrijfstakken in de industrie een relatief lage arbeidsproductiviteit. De toegevoegde waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 79.000.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Scheepsbouw structureel gegroeid
Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de scheepsbouw sterk gekrompen als het gevolg van
sterke concurrentie vanuit Aziatische landen als Japan en Zuid-Korea. In de periode 1995-2017
is de toegevoegde waarde van de scheepsbouw gemiddeld met 1% per jaar gegroeid. Deze groei
hangt samen met de sterke concurrentiepositie die de Nederlandse scheepsbouw heeft
verworven op het gebied van kleinere complexere gespecialiseerde schepen. De vraag naar dit
soort schepen nam in deze periode sterk toe. Met name in 2000 en 2006 ontvingen
scheepsbouwers in Nederland veel orders voor de nieuwbouw van schepen en nam de
toegevoegde waarde sterk toe. Vanaf 2010 nam, door een groeiende concurrentie en een
dalende olieprijs waardoor offshoring minder aantrekkelijk werd, de toegevoegde waarde van
de scheepsbouw weer af. Regressieanalyses tonen aan dat de ontwikkeling van het relevante
wereldhandelsvolume de structurele ontwikkeling van de toegevoegde waarde redelijk kan
verklaren. De sterke groei in 2000 en 2006 kan echter minder goed worden verklaard door de
simulatie.
Geleidelijke afname werkgelegenheid scheepsbouw
Ondanks dat de toegevoegde waarde structureel is gegroeid nam de werkgelegenheid in de
scheepsbouw in de periode 1995-2017 jaarlijks met gemiddeld 0,5% af. Deze structurele afname
is het gevolg van de inzet van arbeidsbesparende technieken in de productieprocessen van de
scheepsbouw. Uit regressieanalyses blijkt dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van
de scheepsbouw de structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume redelijk kan verklaren. De
pieken en dalen ingegeven door conjuncturele invloeden kunnen echter minder goed worden
verklaard.
In figuur 2.6 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak scheepsbouw weergegeven.

40

Figuur 2.6

Productie en werkgelegenheid van de bedrijfstak scheepsbouw, feitelijke
ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden arbeidsjaren,
1995-2017
Productie

1.950

1.750

1.550

1.350

1.150

950

750
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
19
18
18
17
17
16
16
15
15
14
14
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009
Simulatie

Bron: CBS, EIB

41

Prognose tot 2030
Scheepsbouw zal blijven groeien
De verwachting is dat de scheepsbouw in de periode 2017-2030 zal blijven groeien. De
wereldhandel en daarmee de vraag naar de nieuwbouw en reparatie van schepen zal in de
toekomst blijven toenemen. In het behoedzame scenario zal de toegevoegde waarde van de
scheepsbouw als gevolg van een relatief beperkte groei van de wereldhandel jaarlijks met
gemiddeld 0,3% afnemen. In het gunstige scenario is er door een sneller groeiende wereldhandel een jaarlijkse gemiddelde groei van 1,9% mogelijk.
Structurele daling werkgelegenheid zet door
De dalende trend in werkgelegenheid van de scheepsbouw zal zich in de periode 2017-2030
doorzetten. In de toekomst zullen technologische ontwikkelingen op het gebied van
bijvoorbeeld digitalisering en robotisering arbeidsbesparende effecten hebben op de
productieprocessen binnen de scheepsbouw. In het behoedzame scenario waar de toegevoegde
waarde maar beperkt groeit krimpt het arbeidsvolume jaarlijks met gemiddeld 0,7%. In het
gunstige scenario neemt de werkgelegenheid in de scheepsbouw onder invloed van een
sterkere productiegroei jaarlijks gemiddeld met 0,1% af.
Verduurzaming weinig invloed op de scheepsbouw
De scheepsbouw in Nederland is geen CO2-intensieve bedrijfstak en zal daarom maar beperkt
worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Aangezien schepen
voornamelijk fossiele brandstoffen verbruiken zal de scheepsbouw zich moeten inzetten om
schepen te ontwerpen die met alternatieve brandstoffen worden aangedreven, zoals LNG in
plaats van stookolie of diesel om de CO2 -uitstoot te verminderen. De verwachting is dat de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde in de toekomst niet zal worden beïnvloed door
klimaatbeleid.

Tabel 2.9

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode
2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

42

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

1,0
-0,5
1,5

0,3
-0,7
1,0

1,9
-0,1
2,0

2.2.7 Bouwmaterialenindustrie
Bedrijfstakstructuur
Bouwmaterialenindustrie nauw verbonden met bouwnijverheid
Onder de bedrijfstak bouwmaterialen vallen bedrijven die een grote verscheidenheid aan
materialen voor de bouw produceren of bewerken. Het gaat onder andere om houtproducten,
cement, beton, glas, steen en isolatiemateriaal. Doordat deze materialen voornamelijk hun
toepassing vinden in de bouw kent de ontwikkeling van de bouwmaterialenindustrie een sterke
samenhang met de ontwikkeling van de bouwnijverheid. De toegevoegde waarde van de
Nederlandse bouwmaterialenindustrie bedroeg in 2017 € 2,7 miljard en was daarmee goed voor
0,4% van het totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie.
Gemiddelde arbeidsproductiviteit bouwmaterialenindustrie
De bouwmaterialenindustrie bood in 2017 voor 33 duizend manjaren aan werkgelegenheid en
had daarmee een aandeel van 0,5% in de totale werkgelegenheid in Nederland. Met € 82
duizend toegevoegde waarde per arbeidsjaar ligt de arbeidsproductiviteit rond het gemiddelde
van de Nederlandse economie.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Bouwmaterialenindustrie structureel gekrompen
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde in de bouwmaterialenindustrie jaarlijks met
gemiddeld 1,4% afgenomen. In de eerste jaren van de periode bleef de toegevoegde waarde van
de bouwmaterialenindustrie nagenoeg op hetzelfde niveau. In de periodes 2001-2003 en 20082014 nam als gevolg van een dalende bouwproductie de toevoegde waarde sterk af. Vooral
tussen 2008 en 2014 werd de bouwmaterialenindustrie sterk getroffen. In vijf jaar tijd kromp het
volume van de toegevoegde waarde met 33%. Deze sterke daling kan worden verklaard door een
afname van de bouwproductie in combinatie met een afvlakkende economische groei. Ook door
de industrialisatie van de productieprocessen in deze periode nam de toegevoegde waarde
structureel af. In de laatste jaren is er weer sprake van groei in de bouwmaterialenindustrie.
Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkelingen van de bouwproductie en het bruto
binnenlands product de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de bouwmaterialenindustrie goed kunnen verklaren.
Werkgelegenheid geleidelijk afgenomen
In de periode 1995-2017 kromp de werkgelegenheid in de bouwmaterialenindustrie gemiddeld
met 2% per jaar. Deze structurele afname is het gevolg van de inzet van arbeidsbesparende
technieken, waardoor de werkgelegenheid en in mindere mate de toegevoegde waarde
afnamen. In de laatste jaren van de periode is er als gevolg van een sterke groei van de
toegevoegde waarde weer groei van het arbeidsvolume waarneembaar. Regressieanalyses laten
zien dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde de structurele ontwikkeling van het
arbeidsvolume goed kan verklaren.
In figuur 2.7 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak bouwmaterialenindustrie weergegeven.

43

Figuur 2.7

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak
bouwmaterialen, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

4.000
3.800
3.600
3.400
3.200
3.000
2.800
2.600
2.400
2.200
2.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
60
55
50
45
40
35
30
25
20
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

44

2007

2009
Simulatie

Prognose tot 2030
Bouwmaterialenindustrie herstelt zich geleidelijk
In de periode 2017-2030 zal de bouwmaterialenindustrie het herstel van de laatste jaren
doorzetten. In de toekomst zal de economie blijven groeien en de daarmee samenhangende
bouwproductie toenemen. In het behoedzame scenario met een relatief beperkte groei van de
economie en de bouwproductie zal de toegevoegde waarde van de bouwmaterialenindustrie
jaarlijks gemiddeld met 0,3% toenemen. In het gunstige scenario groeien de economie en
bouwproductie in een hoger tempo en wordt er verwacht dat de bouwmaterialenindustrie
jaarlijks gemiddeld 1,7% groeit. In dit scenario wordt de groei versterkt door intensivering van
de verduurzaming van de gebouwenvoorraad
Beperkte groei werkgelegenheid
Als gevolg van een groeiende toegevoegde waarde zal de werkgelegenheid in de
bouwmaterialenindustrie in de toekomst weer toenemen. Daarnaast zullen ontwikkelingen op
het gebied van robotisering en digitalisering de arbeidsproductiviteit in de bouwmaterialenindustrie verhogen. In het behoedzame scenario zal de relatief beperkte groei van de
toegevoegde waarde zorgen voor een afname van het totale arbeidsvolume van gemiddeld 0,4%
per jaar. In het gunstige scenario zal door de sterke productiegroei de werkgelegenheid jaarlijks
gemiddeld met 0,3% toenemen.
Verduurzaming stimuleert vraag naar bouwmaterialen
De bouwmaterialenindustrie is geen CO2-intensieve sector en zal daarom maar beperkt worden
geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De bouwmaterialenindustrie speelt een
belangrijke rol in het produceren van isolatiematerialen die in de toekomst nodig zijn om de
gebouwde omgeving te verduurzamen. De verwachting is dat klimaatbeleid de vraag naar
bouwmaterialen en daarmee de toegevoegde waarde van de bouwmaterialenindustrie in de
toekomst zal stimuleren. Door een meer grootschalige aanpak van de verduurzamingsopgave
zal de industrialisatie van de productieprocessen verder doorzetten.

Tabel 2.10

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

Productie

-1,4

0,3

1,7

Werkgelegenheid

-2,0

-0,4

0,3

Arbeidsproductiviteit

0,6

0,7

1,4

Bron: CBS, EIB

45

2.2.8 Metaalelektro
Bedrijfstakstructuur
Machinebouw grootste onderdeel metaalelektro
De metaalelektro is onderdeel van de industrie en produceert zowel onderdelen als
eindproducten. De toegevoegde waarde van de Nederlandse metaalelektro-industrie bedroeg in
2017 € 21,6 miljard en was daarmee goed voor 5% van het totale toegevoegde waarde van de
Nederlandse economie. De metaalelektro bewerkt metaalproducten tot onder andere
elektronische en elektrische apparaten, machines en auto-onderdelen. De metaalelektro
bestaat uit vier onderdelen. Met een toegevoegde waarde van € 11 miljard is de machineindustrie verreweg het grootste onderdeel binnen de metaalelektro gevolgd door de
elektrotechnische industrie (€ 5,1 miljard). De elektrische apparatenindustrie en de automotiveindustrie zijn relatief klein.
Hoge arbeidsproductiviteit metaalelektro
De metaalelektro bood in 2017 voor 143 duizend manjaren aan werkgelegenheid. Veruit het
grootste deel van de werkgelegenheid bevindt zich in de machine-industrie. De metaalelektro
kenmerkt zich door een hoge arbeidsproductiviteit. De hoogste arbeidsproductiviteit binnen de
metaalelektro wordt gerealiseerd binnen de elektrotechnische industrie. Het grootste
onderdeel, de machine industrie, is arbeidsintensiever maar heeft nog steeds een
bovengemiddelde arbeidsproductiviteit.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Historisch sterke groei metaalelektro
Historisch gezien is de metaalelektro één van de snelst groeiende bedrijfstakken binnen de
Nederlandse economie. De toegevoegde waarde groeide met gemiddeld 3,3% per jaar in de
periode tussen 1995-2017. Door het internationale karakter van de metaalelektro hangt de groei
van de bedrijfstak in sterke mate samen met de ontwikkeling van het wereldhandelsvolume.
Daarnaast is economische groei een belangrijke factor aangezien de metaalelektro voornamelijk
investeringsgoederen produceert. Tijdens het grootste deel van periode tussen 1995-2017 nam
de wereldhandel en daarmee de toegevoegde waarde sterk toe. In periodes waar de
wereldhandel en economische groei afnemen als gevolg van wereldwijde economische
recessies, zoals in 2001 en 2008, nam de toegevoegde waarde van de metaalelektro ook sterk af.
Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkelingen van het bruto binnenlands product en het
relevante wereldhandelsvolume de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de
metaalelektro goed kunnen verklaren.
Werkgelegenheid structureel gedaald
De werkgelegenheid kent over de gehele periode 1995-2017 gezien een dalende trend. In de
eerste jaren nam de werkgelegenheid als gevolg van sterke groei van de toegevoegde waarde
nog toe. Tussen 2000 en 2010 daalde de werkgelegenheid sterk. Dit kan worden verklaard door
ontwikkelingen op het gebied van outsourcing en automatisering van de productieprocessen.
Ten tijden van economische recessies nam, net als de toegevoegde waarde, de werkgelegenheid
sterk af. In de laatste jaren nam ten gevolge van sterke groei van de toegevoegde waarde de
werkgelegenheid in de metaalelektro weer toe. Regressieanalyses laten zien dat de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde de structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume
goed kan verklaren. De pieken en dalen ingegeven door conjuncturele invloeden kunnen echter
minder goed worden verklaard.
In figuur 2.8 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak metaalelektro weergegeven.

46

Figuur 2.8

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak metaalelektro,
feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

25.000
23.000
21.000
19.000
17.000
15.000
13.000
11.000
9.000
7.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
170
165
160
155
150
145
140
135
130
1995

2000

2005
Werkgelegenheid

2010

2015

Simulatie

Bron: CBS, EIB

47

Prognose tot 2030
Metaalelektro blijft doorgroeien
De metaalelektro-industrie zal in de periode 2018-2030 naar verwachting stevig doorgroeien. De
vraag naar machines en elektrotechnische apparaten blijft onder invloed van verdergaande
industrialisering in het binnen- en buitenland ook in de komende jaren nog relatief sterk
doorgroeien. In het behoedzame scenario waar de economie en het wereldhandelsvolume
relatief beperkt groeien zal de toegevoegde waarde van de metaalelektro jaarlijks gemiddeld
met 1,2% toenemen. In het gunstige scenario waar de economie en de wereldhandel in een
hoger tempo zullen toenemen, wordt verwacht dat de metaalelektro met gemiddeld 4,3%
jaarlijks sterk zal groeien. De grote bandbreedte tussen de twee scenario’s kan worden
verklaard door de sterke invloed van internationale handel en het hoge aandeel van
investeringsgoederen die de bedrijfstak produceert.
Hoge productiviteitsgroei, lichte groei werkgelegenheid
De groei van de productie in de metaalelektro wordt voor een groot deel opgevangen door
arbeidsbesparende ontwikkelingen in de productieprocessen. Toch zal de werkgelegenheid in
de periode 2018-2030 onder invloed van een sterke productiegroei toenemen. In het
behoedzame scenario zal de relatief lage groei zorgen voor een afname van het totale
arbeidsvolume van gemiddeld 0,1% per jaar. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid in
de metaalelektro jaarlijks gemiddeld met 0,3% toenemen.
Technologische ontwikkelingen impuls productie metaalelektro
Technologische ontwikkelingen zoals verdergaande automatisering, robotisering en
digitalisering zullen arbeidsbesparende effecten hebben voor de metaalelektro. Naast dit effect
is de bedrijfstak ook de producent van deze technieken. Bredere toepassing van geavanceerde
machines en robots in de economie zal daarom een extra impuls leveren voor de productie van
de bedrijfstak metaalelektro.
Metaalelektro profiteert van verduurzamingstrend
De metaalelektro is geen CO2-intensieve sector en zal daarom maar beperkt worden geraakt
door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De bedrijfstak is echter wel een belangrijke
leverancier van technieken die een belangrijke rol spelen binnen de verduurzamingsopgave
zoals zonnepanelen, windturbines en warmte installaties. Om deze reden is de verwachting dat
de metaalelektro-industrie extra zal worden gestimuleerd door de intensivering van
verduurzamingsmaatregelen ingezet door het huidige overheidsbeleid.

Tabel 2.11

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

48

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

3,3
-0,5
3,8

1,2
-0,1
1,3

4,3
0,3
4,0

2.2.9 Overige industrie
Bedrijfstakstructuur
Overige industrie omvat grote verscheidenheid aan bedrijven
Onder de bedrijfstak overige industrie valt een breed scala aan economische activiteiten. Zo
vallen de grafische industrie, papierindustrie en meubelindustrie onder deze bedrijfstak. Ook
het vervaardigen van overige goederen (zoals sportartikelen, muziekinstrumenten, speelgoed
en juwelen) en het installeren en onderhouden van machines vallen onder de overige industrie.
De bedrijfstak overige industrie was met een toegevoegde waardevolume van € 10,9 miljard in
2017 goed voor 2% van het totale toegevoegde waardevolume van de Nederlandse economie.
Het grootste onderdeel binnen de overige industrie is de meubel- en overige goederenindustrie.
Lage arbeidsproductiviteit overige industrie
De bedrijfstak overige industrie bood in 2017 voor 191 duizend arbeidsjaren aan
werkgelegenheid, had daarmee een aandeel van 3% in totale werkgelegenheid in Nederland.
Het grootste deel van deze werkgelegenheid is toe te schrijven aan het onderdeel meubel- en
overige goederenindustrie. De bedrijfstak overige industrie heeft in vergelijking met andere
bedrijfstakken een relatief lage arbeidsproductiviteit. De toegevoegde waarde per arbeidsjaar
bedroeg in 2017 € 57.000.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Overige industrie structureel nauwelijks gegroeid
Ondanks dat de toegevoegde waarde van de overige industrie in de periode 1995-2017 sterke
schommelingen kent, is de toegevoegde waarde over de gehele periode gezien nauwelijks
toegenomen (gemiddeld met 0,1% per jaar). In de jaren tot 2001 groeide de toegevoegde waarde
van de overige industrie in een hoog tempo. Door de economische recessie werd deze groei kort
onderbroken tussen 2001 en 2003. Vanaf 2003 groeide de toegevoegde waarde door totdat er in
2008 opnieuw een economische recessie zijn intrede deed. In de jaren daarna herstelde de
overige industrie zich niet en bleef de toegevoegde waarde afnemen. Aangezien de overige
industrie wordt gekenmerkt als een relatief heterogene bedrijfstak, is de historische
ontwikkeling niet volledig te verklaren aan de hand van de ontwikkelingen van economische
factoren. Regressieanalyses tonen aan dat de ontwikkeling van het bruto binnenlands product
de globale ontwikkeling goed kan verklaren, de niveaus van de toegevoegde waarde kunnen
echter minder goed worden verklaard.
Geleidelijke afname werkgelegenheid overige industrie
De werkgelegenheid in de overige industrie is in de periode 1995-2017 jaarlijks met gemiddeld
1,2% geleidelijk afgenomen. De eerste jaren nam de werkgelegenheid onder invloed van een
zeer sterke productiegroei nog toe. Vanaf 1998 nam de werkgelegenheid ieder jaar af, ondanks
sterke schommelingen van het productieniveau. In deze periode werden er verschillende
arbeidsbesparende maatregelen geïntroduceerd. De ontwikkeling van de toegevoegde waarde
van de overige industrie kan de ontwikkeling van het arbeidsvolume goed verklaren.
In figuur 2.9 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak overige industrie weergegeven.

49

Figuur 2.9

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak overige
industrie, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Productie

13.500

13.000

12.500

12.000

11.500

11.000

10.500

10.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
260
250
240
230
220
210
200
190
180
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

50

2007

2009
Simulatie

2011

2013

2015

2017

Prognose tot 2030
Lichte groei overige industrie mogelijk
De verwachting is dat de bedrijfstak overige industrie in de periode 2017-2030 licht zal krimpen
of groeien. In het behoedzame scenario zal de toegevoegde waarde van de overige industrie als
gevolg van een relatief beperkte economische groei jaarlijks met gemiddeld 0,8% afnemen. In
het gunstige scenario is er door een sneller groeiende economie een jaarlijkse gemiddelde groei
van 0,4% mogelijk.
Daling werkgelegenheid zet door
De dalende trend in werkgelegenheid van de overige industrie zal zich in de periode 2017-2030
doorzetten. Ook in de toekomst zullen technologische ontwikkelingen op het gebied van
bijvoorbeeld digitalisering en robotisering arbeidsbesparende effecten hebben op de
productieprocessen binnen de overige industrie. In het behoedzame scenario waar de
toegevoegde waarde zal afnemen krimpt het arbeidsvolume jaarlijks met gemiddeld 1,5%. In
het gunstige scenario neemt de werkgelegenheid in de overige industrie jaarlijks gemiddeld
met 1,1% af.
Verduurzaming weinig invloed op de overige industrie
De overige industrie in Nederland is geen CO2-intensieve bedrijfstak en zal daarom maar
beperkt worden geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De verwachting is dat de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde in de toekomst niet zal worden beïnvloed door
klimaatbeleid.

Tabel 2.12

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

0,1
-1,2
1,3

-0,8
-1,5
0,7

0,4
-1,1
1,5

Bron: CBS, EIB

51

2.2.10 Groothandel
Bedrijfstakstructuur
Groothandel sterk internationaal georiënteerd
Bedrijven binnen de bedrijfstak groothandel faciliteren de handel tussen verschillende
bedrijfstakken in het binnen- en buitenland. Hieronder valt de fysieke opslag en handel van
goederen maar ook het verlenen van diensten zoals handelsbemiddeling. Als doorvoerland
heeft Nederland een groothandelsector die relatief sterk is georiënteerd op internationale
handel. De toegevoegde waarde van de Nederlandse groothandel bedroeg in 2017 € 57,6 miljard
en was daarmee goed voor 9% van het totale toegevoegde waarde van de Nederlandse
economie.
Hoge arbeidsproductiviteit groothandel
De bedrijfstak groothandel bood in 2017 voor 447 duizend manjaren aan werkgelegenheid, 8%
van de totale werkgelegenheid in Nederland. De groothandel is met een toegevoegde waarde
van € 128 duizend per arbeidsjaar een bedrijfstak met een relatief hoge arbeidsproductiviteit. De
arbeidsproductiviteit ligt zelfs boven het gemiddelde van de industrietakken binnen de
Nederlandse economie.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Groothandel historisch sterkste groeisector
Historisch gezien is de groothandel de snelst groeiende bedrijfstak binnen de Nederlandse
economie. In de periode 1995-2017 nam de toegevoegde waarde van de bedrijfstak groothandel
jaarlijks gemiddeld met 4% toe. De groei van de toegevoegde waarde hangt sterk samen met de
sterke groei van de wereldhandel in deze periode. Het grootste deel van de periode 1995-2017
wordt gekenmerkt door een sterke groei van de toegevoegde waarde in de bedrijfstak
groothandel. Alleen in periodes waar het wereldhandelsvolume afnam als gevolg van de
wereldwijde economische recessies zoals in 2001 en 2008, nam de toegevoegde waarde van de
groothandel ook af. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkelingen van het relevante
wereldhandelsvolume en het bruto binnenlands product de ontwikkeling van de toegevoegde
waarde van de groothandel goed kunnen verklaren.
Werkgelegenheid geleidelijk toegenomen
De werkgelegenheid in de groothandel is in de periode 1995-2017 jaarlijks met gemiddeld 0,8%
gegroeid. In de eerste jaren neemt de werkgelegenheid in lijn met de sterke productiegroei ook
sterk toe. Echter vanaf 2001 tot 2005 neemt de werkgelegenheid af als gevolg van een
afvlakkende productiegroei in combinatie met arbeidsbesparende maatregelen. Vanaf 2006
neemt de werkgelegenheid samen met de toegevoegde waarde weer toe. Als gevolg van de
economische recessie neemt de werkgelegenheid tussen 2008 en 2014 af. Vanaf 2015 laat de
groothandel wederom een sterke werkgelegenheidsgroei zien. Regressieanalyses laten zien dat
de ontwikkeling van de toegevoegde waarde de structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume
goed kan verklaren. De pieken en dalen ingegeven door conjuncturele invloeden kunnen echter
minder goed worden verklaard.
In figuur 2.10 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak groothandel weergegeven.

52

Figuur 2.10

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak groothandel,
feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

63.000
58.000
53.000
48.000
43.000
38.000
33.000
28.000
23.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
460
450
440
430
420
410
400
390
380
370
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Bron: CBS, EIB

53

Prognose tot 2030
Groothandel blijft sterk doorgroeien
De groothandel zal in de periode 2018-2030 naar verwachting stevig doorgroeien. De
internationale en binnenlandse handel in goederen zal ook in de toekomst blijven toenemen. In
het behoedzame scenario waar de wereldhandel en de economie relatief beperkt groeien zal de
toegevoegde waarde van de groothandel jaarlijks gemiddeld met 2,3% toenemen. In het
gunstige scenario groeien de economie en de wereldhandel in een hoger tempo en wordt
verwacht dat de groothandel met gemiddeld 3,6% jaarlijks sterk zal groeien.
Gematigde groei werkgelegenheid
Als gevolg van een groeiende toegevoegde waarde zal ook de werkgelegenheid in de bedrijfstak
groothandel in de toekomst blijven toenemen. In het behoedzame scenario zal de relatief lagere
groei van de toegevoegde waarde zorgen voor een toename van het totale arbeidsvolume van
gemiddeld 0,3% per jaar. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid in de groothandel
jaarlijks gemiddeld met 0,6% toenemen.
Sterke groei arbeidsproductiviteit
Technologische ontwikkelingen op het gebied van digitalisering en robotisering zoals
bijvoorbeeld het automatiseren van order picking en de toepassing van big data zullen in de
toekomst de arbeidsproductiviteit in de groothandel sterk verhogen. In het behoedzame
scenario zal de arbeidsproductiviteit jaarlijks gemiddeld met 2,0% toenemen. In het gunstige
scenario neemt de arbeidsproductiviteit jaarlijks met gemiddeld 3,0% toe.
Verduurzaming geen direct effect op de groothandel
De groothandel is geen CO2-intensieve sector en zal daarom maar beperkt direct worden
geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De groothandel werkt veel samen met
bedrijfstakken die meer last kunnen hebben van verdergaand milieubeleid zoals bijvoorbeeld de
bedrijfstak vervoer. De verwachting is dat deze indirecte effecten de groei van de toegevoegde
waarde in de toekomst niet substantieel zullen beperken.

Tabel 2.13

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

54

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

4,0
0,8
3,2

2,3
0,3
2,0

3,6
0,6
3,0

2.2.11 Opslag en dienstverlening voor vervoer
Bedrijfstakstructuur
Expediteurs grootste onderdeel opslag en dienstverlening voor vervoer
Bedrijven binnen de bedrijfstak opslag en dienstverlening voor vervoer vervullen een
belangrijke faciliterende rol rondom het vervoer van goederen en personen. Het gaat om
activiteiten als het opslaan van goederen, exploiteren van zee- en luchthavens en het laden en
lossen van vracht. Ook de activiteiten van expediteurs vallen onder deze bedrijfstak en vormen
het grootste onderdeel. Expediteurs houden zich bezig met het coördineren van vervoer en de
administratieve afhandeling van handel in het binnen- en buitenland. De toegevoegde waarde
van de Nederlandse opslag en dienstverlening voor vervoer bedroeg in 2017 € 11 miljard en was
daarmee goed voor 2% van de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie.
Bovengemiddelde arbeidsproductiviteit opslag en dienstverlening voor vervoer
De bedrijfstak opslag en dienstverlening voor vervoer bood in 2017 voor 87 duizend manjaren
aan werkgelegenheid en had daarmee een aandeel van 1% in de totale werkgelegenheid in
Nederland. De opslag en dienstverlening voor vervoer is met een toegevoegde waarde van € 126
duizend per arbeidsjaar een bedrijfstak met een bovengemiddelde arbeidsproductiviteit.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Opslag en dienstverlening voor vervoer historisch in hoog tempo gegroeid
De toegevoegde waarde van de bedrijfstak opslag en dienstverlening voor vervoer is in de
periode 1995-2017 jaarlijks met gemiddeld 3,3% sterk toegenomen. Deze groei hangt net als in
het vervoer samen met de sterke groei van het wereldhandelsvolume in deze periode. De
toegevoegde waarde nam vrijwel over de gehele periode toe. In de jaren 2001, 2008 en 2015 zijn
korte periodes van afvlakkende groei en zelfs krimp waarneembaar als gevolg van de
wereldwijde economische recessies. Tijdens deze recessies daalde het wereldhandelsvolume
tijdelijk waardoor de vraag naar opslag en dienstverlening voor vervoer afnam.
Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van het relevante wereldhandelsvolume de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de opslag en dienstverlening voor vervoer goed
kunnen verklaren.
Werkgelegenheid sterk gegroeid
In lijn met de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de bedrijfstak groeide ook de
werkgelegenheid vrijwel de gehele periode sterk. In de periode 1995-2017 groeide het
arbeidsvolume van de opslag en dienstverlening voor vervoer jaarlijks gemiddeld met 2%. De
groei vlakte in 2008 af als gevolg van een tijdelijke afname van de productie, maar de groei
herstelde zich vanaf 2010. Vanaf 2013 nam de werkgelegenheid na een sterke sanering in de
voorgaande jaren relatief sterker toe. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van de
toegevoegde waarde de ontwikkeling van het arbeidsvolume goed kan verklaren.
In figuur 2.11 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak opslag en dienstverlening voor vervoer weergegeven.

55

Figuur 2.11

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak opslag en
dienstverlening voor vervoer, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen
euro’s en duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

12.000
11.000
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
90
85
80
75
70
65
60
55
50
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

56

2007

2009
Simulatie

2011

Prognose tot 2030
Opslag en dienstverlening voor vervoer blijft sterk doorgroeien
De opslag en dienstverlening voor vervoer zal in de periode 2018-2030 naar verwachting blijven
doorgroeien. De wereldhandel zal in de toekomst blijven toenemen en daarmee ook de vraag
naar opslag en dienstverlening voor vervoer. In een behoedzaam scenario waar de
wereldhandel relatief beperkt groeit zal de toegevoegde waarde van de opslag en
dienstverlening voor vervoer jaarlijks gemiddeld met 2,1% toenemen. In het gunstige scenario
groeit de wereldhandel in een hoger tempo en wordt verwacht dat de toegevoegde waarde met
gemiddeld 3,2% jaarlijks sterk zal groeien.
Gematigde groei werkgelegenheid
In lijn met de verwachte groei van de toegevoegde waarde zal ook de werkgelegenheid in de
opslag en dienstverlening voor vervoer in de periode 1995-2017 blijven toenemen. Als gevolg
van arbeidsbesparende maatregelen zal de werkgelegenheid minder hard toenemen dan in het
verleden het geval is geweest. Technologische ontwikkelingen op het gebied van robotisering en
digitalisering kunnen hier een belangrijk rol gaan spelen. In het behoedzame scenario neemt de
werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met 0,9% toe. In het gunstige scenario neemt het
arbeidsvolume jaarlijks gemiddeld met 1,5% toe.
Opslag en dienstverlening indirect geraakt door verduurzaming
De opslag en dienstverlening voor vervoer is geen CO2-intensieve sector en zal daarom maar
beperkt direct worden geraakt door een eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De bedrijfstak
kent echter een nauwe samenhang met het vervoer, een bedrijfstak die wel CO2-intensief is. De
opslag en dienstverlening voor vervoer zal daarom indirect te maken krijgen met lastenverzwaringen als gevolg van verdergaand klimaatbeleid. De verwachting is dat deze indirecte
effecten de groei van de toegevoegde waarde in de toekomst in lichte maten zullen remmen.

Tabel 2.14

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

3,3
2,0
1,3

2,1
0,9
1,2

3,2
1,5
1,7

Bron: CBS, EIB

57

2.2.12 Bouwnijverheid
Bedrijfstakstructuur
Bouwnijverheid: evenwichtig verdeling van de onderdelen
De bouwnijverheid omvat de bouwactiviteiten van woningen (40%), utiliteitsgebouwen (30%) en
infrastructuur (30%). Dit betreft zowel de nieuwbouw, de herstel en verbouw als het onderhoud.
Naast hoofdaannemers en gespecialiseerde bouwbedrijven omvat de bouwnijverheid ook de
installatiesector. De bouwnijverheid was met een toegevoegde waarde van € 30,2 miljard in
2017 goed voor 4,7% van het totale toegevoegde waardevolume van de Nederlandse economie.
Lage arbeidsproductiviteit bouwnijverheid
De bouwnijverheid bood in 2017 voor 438 duizend arbeidsjaren aan werkgelegenheid en was
daarmee goed voor 6% van de totale werkgelegenheid in Nederland. De arbeidsproductiviteit
van de bouwnijverheid ligt onder het gemiddelde van de Nederlandse economie. De
toegevoegde waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 69 duizend.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Ontwikkeling bouwnijverheid conjunctuurgevoelig
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de bouwnijverheid jaarlijks gemiddeld
met 0,7% gegroeid. De bouw is conjunctuurgevoelig. In het begin van deze eeuw zakte de
productie hierdoor al sterk terug. Na een fors herstel zorgde de sterke crisis in de periode 20092013 voor een in historisch perspectief uitzonderlijk forse en langdurige daling van de
productie. Vanaf 2014 nam de productie vanaf een zeer laag niveau in hoog tempo toe en
behoorde de bouw tot de snelst groeiende bedrijfstakken van Nederland. Toch is in 2017 het
niveau van vlak voor de crisis nog niet behaald.
De structurele ontwikkeling van de nieuwbouw van woningen kan goed worden verklaard door
de huishoudensgroei en de vervangingsvraag (sloop van woningen). Hiernaast zorgt een
toename van de bestedingsruimte en het overheidsbeleid (bijvoorbeeld verbetering van de
energieprestaties) tot meer kwaliteitsvraag. Bij de nieuwbouw van utiliteitsgebouwen spelen
naast de vervangingsvraag economische groei en de beschikbaarheid van budgetten een
belangrijke rol in de ontwikkeling van de nieuwbouwproductie. Voor de bestaande
gebouwenvoorraad (woningen en utiliteitsgebouwen) kent zowel de herstel en verbouw als het
onderhoud een sterke samenhang met de groei van de gebouwenvoorraad en de ruimte voor
extra bestedingen. Bij onderhoud zijn de ontwikkelingen relatief bescheiden ten opzichte van
de herstel en verbouw. Bij infrastructuur worden de ontwikkelingen sterk bepaald door de
beschikbaarheid van budgetten. In perioden met sterke economische groei nemen de budgetten
doorgaans toe, terwijl in perioden met lage groei of krimp vaak bezuinigd moet worden.
Afname werkgelegenheid bouwnijverheid
Ook de werkgelegenheid is in lijn met de productie sterk conjunctuurgevoelig. In perioden met
hoge groei groeit de werkgelegenheid, terwijl in perioden met een beperkte groei of krimp de
werkgelegenheid afneemt. Over de gehele periode 1996-2017 is de werkgelegenheid in de bouw
met 0,4% gedaald. Tijdens deze periode heeft er een sterke verschuiving plaatsgevonden van
werknemers naar zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers).
In figuur 2.12 wordt de feitelijke ontwikkeling de toegevoegde waarde en het arbeidsvolume van
de bedrijfstak bouwnijverheid weergegeven.

58

Figuur 2.12

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak bouwnijverheid,
feitelijke ontwikkeling, miljoenen euro’s en duizenden arbeidsjaren, 19952017
Toegevoegde waarde

34.000

32.000

30.000

28.000

26.000

24.000

22.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

2009

2011

2013

2015

2017

2009

2011

2013

2015

2017

Productie

Werkgelegenheid
540

520

500

480

460

440

420
1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

59

Prognose tot 2030
Voor de raming van de toekomstige ontwikkeling maken wij gebruik van ons eigen
gedetailleerde ramingsinstrumentarium. Voor de periode tot 2023 worden de gehanteerde
algemene uitgangspunten als variant op onze eigen basisraming gezet. Voor de periode na 2023
worden deze veronderstellingen als uitgangspunt voor de verdere structurele ontwikkeling
genomen.
Bouwnijverheid groeit door
De verwachting is dat groei van de toegevoegde waarde van de bouwnijverheid als gevolg van
aanhoudende economisch groei aanvankelijk nog sterk zal doorzetten. Wel zal gedurende de
periode tot 2030 door een afvlakkende huishoudensgroei en een gematigdere economische
groei de groei van de bouwproductie sterk afvlakken. De verduurzaming van gebouwen en
infrastructuur levert wel een extra impuls aan de bouwproductie. In het behoedzame scenario
zal door een relatief lagere groei van de economie de toegevoegde waarde jaarlijks met
gemiddeld 1,5% toenemen. In het gunstige scenario, waar de economie sneller groeit, kan de
toegevoegde waarde jaarlijks met gemiddeld 2,4% toenemen. In beide scenario’s is
verondersteld dat de groei van de toevoegde waarde in de bouwnijverheid in de toekomst zal
worden gestimuleerd door de verduurzamingsopgave in de gebouwde omgeving.
Werkgelegenheid bouwnijverheid herstelt zich
De werkgelegenheid in de bouwnijverheid zal in lijn met de ontwikkeling van de toegevoegde
waarde in de periode 2018-2030 verder toenemen. In het behoedzame scenario groeit de
werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met 0,7%. In het gunstige scenario is weliswaar sprake van
een sterkere groei van de toegevoegde waarde, maar dit wordt goeddeels gecompenseerd door
meer arbeidsbesparende maatregelen zoals standaardisering en digitalisering. De
werkgelegenheid in het gunstige scenario neemt hierdoor jaarlijks gemiddeld met 0,9% toe.
Verduurzaming stimuleert groei bouwnijverheid
De bouwnijverheid in Nederland is geen CO2-intesieve bedrijfstak en zal daarom sterk worden
geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De bouwnijverheid speelt een belangrijke
rol in de verduurzamingsopgave voor de gebouwde omgeving. Het verduurzamen van woningen
en andere gebouwen zal veel extra opdrachten opleveren voor de bouw. De verwachting is
daarom dat de toegevoegde waarde in de bouw in de toekomst zal worden gestimuleerd door de
verduurzamingsopgave.

Tabel 2.15

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

60

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

0,7
-0,4
1,1

1,5
0,7
0,8

2,4
0,9
1,5

2.2.13 Detailhandel en horeca
Bedrijfstakstructuur
Detailhandel grootste onderdeel detailhandel en horeca
De bedrijfstak detailhandel en horeca levert finale goederen en diensten aan consumenten en
bedrijven. De bedrijfstak had in 2017 een toegevoegde waarde van € 45 miljard en had daarmee
een aandeel van 7% in de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie. De
bedrijfstak kenmerkt zich door een groot aantal lokale vestigingen van uiteenlopende bedrijven.
Het grootste onderdeel van deze bedrijfstak is de detailhandel. Onder de detailhandel valt ook
de steeds groter wordende e-commerce. Andere onderdelen binnen deze bedrijfstak zijn de
horeca en autohandel en reparatie.
Hoge arbeidsintensiteit detailhandel en horeca
De bedrijfstak detailhandel en horeca bood in 2017 voor 895 duizend arbeidsjaren aan
werkgelegenheid. Het grootste deel van deze werkgelegenheid is toe te schrijven aan het
onderdeel detailhandel. De detailhandel en horeca kent in vergelijking met andere
bedrijfstakken een hoge arbeidsintensiteit. De toegevoegde waarde per arbeidsjaar bedroeg in
2017 € 50.000.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Gematigde groei detailhandel en horeca
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de detailhandel en horeca met
gemiddeld 1,4% per jaar toegenomen. De ontwikkeling van de bedrijfstak is sterk gerelateerd
aan de ontwikkeling van de consumentenuitgaven in deze periode. In het eerste deel (19952001) en het laatste deel (2013-2017) van de periode nam de toegevoegde waarde van de
bedrijfstak sterk toe als gevolg van aanhoudende groei van de economie en de consumentenuitgaven. In periodes van economische recessie waarin de consumentenuitgaven afnamen,
zoals na 2001 en 2008, nam het volume van de toegevoegde waarde af. Uit regressieanalyses
blijkt dat de ontwikkeling van het consumptievolume een goede verklaring biedt voor de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de detailhandel en horeca.
Trendmatige groei werkgelegenheid
De ontwikkeling van het arbeidsvolume sluit in deze bedrijfstak goed aan bij de ontwikkeling
van de toegevoegde waarde. In de periode 1995-2017 is het arbeidsvolume jaarlijks gemiddeld
met 0,7% toegenomen. In dezelfde periode is er maar een beperkte toename van de arbeidsproductiviteit geweest in de bedrijfstak detailhandel en horeca. Regressieanalyses tonen aan
dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de detailhandel en horeca de structurele
ontwikkeling van het arbeidsvolume goed kan verklaren.
In figuur 2.13 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak detailhandel en horeca weergegeven.

61

Figuur 2.13

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak detailhandel en
horeca, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

48.000
46.000
44.000
42.000
40.000
38.000
36.000
34.000
32.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
910
890
870
850
830
810
790
770
750
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

62

2007

2009
Simulatie

2011

2013

2015

2017

Prognose tot 2030
Detailhandel en horeca vertoont een beheerste groei
De toegevoegde waarde van de bedrijfstak detailhandel en horeca zal in de periode 2018-2030
blijven toenemen. Deze groei wordt mogelijk gemaakt door een groeiende economie, stijgende
inkomens en daarmee samenhangende consumentenuitgaven. In het behoedzame scenario is
de groei van de economie en de consumentenuitgaven relatief beperkt. Als gevolg hiervan zal
het volume van de toegevoegde waarde van de detailhandel en horeca gemiddeld met 0,3% per
jaar toenemen. In het gunstige scenario zullen de economie en het consumptievolume ieder
jaar in een hoger tempo groeien en als gevolg hiervan neemt de toegevoegde waarde gemiddeld
met 1,6% per jaar toe.
Beperkte toename werkgelegenheid
De werkgelegenheid in de detailhandel en horeca zal in de periode 2018-2030 blijven toenemen.
Echter zal deze groei lager zijn dan die we in het verleden hebben gezien. De ontwikkeling van
het arbeidsaanbod speelt hierin een belangrijke beperkende factor. In het behoedzame scenario
neemt als gevolg van een beperkte groei van de productie het arbeidsvolume jaarlijks
gemiddeld met 0,3% toe. In het gunstige scenario is de groei van de toegevoegde waarde hoger,
maar ook in dit scenario zal de werkgelegenheid minder snel groeien dan in het verleden. In het
gunstige scenario groeit het arbeidsvolume ieder jaar gemiddeld met 0,6%.
Beperkt arbeidsaanbod stimuleert investeringen in arbeidsproductiviteit
Het arbeidsaanbod in de detailhandel en horeca zal in de toekomst beperkingen opleveren voor
de groei van de werkgelegenheid. De verwachting is daarom dat er sterker zal worden
geïnvesteerd in arbeidsbesparende maatregelen. Ontwikkelingen op het gebied van
e-commerce en digitalisering bieden hiertoe kansen. Toch zal een sterke groei van de arbeidsproductiviteit door het type activiteiten in deze bedrijfstak niet mogelijk zijn. In het
behoedzame scenario zullen door een relatief beperkte groei van de economie arbeidsbesparende maatregelen uitblijven. In het gunstige scenario wordt een arbeidsproductiviteitsgroei van gemiddeld 1,0% per jaar gerealiseerd.
Verduurzaming weinig invloed op detailhandel en horeca
De detailhandel en horeca is geen CO2-intensieve bedrijfstak en zal daarom nauwelijks worden
geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De trend naar verduurzaming stimuleert
de vraag naar duurzame en biologische producten en kan daarom invloed hebben op het
assortiment van de detailhandel en horeca. De verwachting is echter niet dat deze trend
invloed zal hebben op het productievolume en/of de werkgelegenheid in de bedrijfstak.

Tabel 2.16

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

1,4
0,7
0,7

0,3
0,3
0,0

1,6
0,6
1,0

Bron: CBS, EIB

63

2.2.14 Vervoer
Bedrijfstakstructuur
Transport over land grootste onderdeel vervoer
De bedrijfstak vervoer omvat alle economische activiteiten die te maken hebben met het
vervoeren van personen en goederen over land, water en door de lucht. Hierbij kan worden
gedacht aan het openbaar vervoer, vrachtwagentransport, zee en binnenvaart en de luchtvaart,
maar ook de post- en pakketdiensten vallen onder deze bedrijfstak. De toegevoegde waarde van
de Nederlandse vervoersector bedroeg in 2017 € 20,2 miljard en was daarmee goed voor 3% van
de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie. Verreweg het grootste onderdeel
van de bedrijfstak vervoer is het transport over land.
Gemiddelde arbeidsproductiviteit vervoer
De bedrijfstak vervoer bood in 2017 voor 248 duizend manjaren aan werkgelegenheid en had
daarmee een aandeel van 3% in de totale werkgelegenheid in Nederland. De toegevoegde
waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 81 duizend. Hiermee ligt de arbeidsproductiviteit van
de bedrijfstak iets onder de gemiddelde arbeidsproductiviteit van de Nederlandse economie.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Structurele groei toegevoegde waarde vervoer
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de bedrijfstak vervoer jaarlijks met
gemiddeld 1,4% toegenomen. Deze groei hangt samen met de ontwikkeling van het
wereldhandelsvolume en de Nederlandse economie in deze periode. Vooral in de eerste jaren
van de periode groeide de toegevoegde waarde in een hoog tempo. Deze sterke groei werd
onderbroken door de economische recessie van 2001 maar werd hervat vanaf 2003. In 2008 was
er weer een scherpe afname waarneembaar als gevolg van de wereldwijde economische
recessie. In de jaren hierna herstelde de toegevoegde waarde van de bedrijfstak zich, maar bleef
schommelen rond het niveau van € 20,2 miljard. In het laatste jaar nam de toegevoegde waarde
weer sterker toe. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde
zich goed laat verklaren door de ontwikkelingen van het relevante wereldhandelsvolume en het
bruto binnenlands product in deze periode
Werkgelegenheid geleidelijk afgenomen
Ondanks de groei van de toegevoegde waarde is de werkgelegenheid in de bedrijfstak vervoer in
de periode 1995-2017 jaarlijks met gemiddeld 0,2% afgenomen. In het begin van de periode nam
de werkgelegenheid nog sterk toe onder invloed van een sterke productiegroei. Vanaf 2001 nam
de werkgelegenheid af als gevolg van een daling van de toegevoegde waarde. Maar ook in de
jaren erna, wanneer de toegevoegde waarde sterk groeide, nam de werkgelegenheid af. In deze
periode werden in de bedrijfstak veel arbeidsbesparende maatregelen geïntroduceerd. Vanaf
2014 nam de werkgelegenheid weer toe. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van
de toegevoegde waarde de structurele ontwikkeling van de werkgelegenheid goed kan
verklaren. De pieken en dalen ingegeven door conjuncturele invloeden kunnen echter minder
goed worden verklaard.
In figuur 2.14 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak vervoer weergegeven.

64

Figuur 2.14

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak vervoer,
feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

22.000
21.000
20.000
19.000
18.000
17.000
16.000
15.000
14.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
290
285
280
275
270
265
260
255
250
245
240
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Bron: CBS, EIB

65

Prognose tot 2030
Vervoer groeit in een lager tempo door
De verwachting is dat bedrijfstak vervoer in de periode 2018-2030 zal blijven doorgroeien, maar
in een lager tempo. De economie zal blijven groeien en ook het wereldhandelsvolume blijft
toenemen. In het behoedzame scenario zal de toegevoegde waarde van de sector vervoer door
een relatief lagere economisch groei, lagere groei van de wereldhandel en de invloed van
verduurzaming stabiel blijven rond het niveau van € 20,2 miljard. In het gunstige scenario
groeien de economie en de wereldhandel sterker en zal de toegevoegde waarde van de
bedrijfstak vervoer jaarlijks gemiddeld met 1,2% toenemen, ondanks de invloed van
verduurzamingsmaatregelen.
Lichte afname werkgelegenheid
Ondanks de verwachte stijging van de toegevoegde waarde zal de werkgelegenheid in de
bedrijfstak vervoer ook in de toekomst geleidelijk blijven afnemen. Technologische
ontwikkelingen op het gebied van digitalisering en robotisering zullen in de periode 2018-2030
arbeidsbesparende effecten hebben voor de vervoersector waardoor het arbeidsvolume zal
krimpen. In het behoedzame scenario neemt de werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met 0,8%
af. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid jaarlijks met gemiddeld 0,5% afnemen.
Verduurzaming remt de groei van de bedrijfstak vervoer
De bedrijfstak vervoer is een CO2-intensieve sector en zal daarom worden geraakt door
eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Omdat vrachtwagens, schepen en vliegtuigen
vooralsnog voornamelijk fossiele brandstoffen verbruiken stoot de sector veel CO2 uit.
Verdergaand klimaatbeleid kan daarom leiden tot lastenverzwaringen voor de bedrijfstak, waar
de marges al onder druk staan. Om deze reden is de verwachting dat de groei van de
toegevoegde waarde van de bedrijfstak vervoer in de periode 2018-2030 door
verduurzamingsmaatregelen zal worden geremd

Tabel 2.17

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

66

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

1,4
-0,2
1,6

0,0
-0,8
0,8

1,2
-0,5
1,7

2.2.15 Zakelijke diensten
Bedrijfstakstructuur
Specialistische dienstverlening grootste onderdeel zakelijke dienstverlening
Bedrijven binnen de bedrijfstak zakelijke dienstverlening bieden uiteenlopende diensten aan.
Het grootste onderdeel van de zakelijke dienstverlening in termen van toegevoegde waarde is
de specialistische dienstverlening. Onder specialistische dienstverlening vallen advocaten,
accountancy, architecten, ingenieurs, reclamebureaus, onderzoek en consultancy. Ook een
groot onderdeel van de bedrijfstak zakelijke diensten is de financiële dienstverlening zoals
banken, verzekeraars en beleggers. Kleinere onderdelen zijn informatie en communicatie,
verkoop en verhuur van onroerend goed en de verhuur en overige zakelijke diensten. De
toegevoegde waarde van de zakelijke diensten sector bedroeg in 2017 € 222,6 miljard en was
daarmee goed voor 34% van het totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie.
Gemiddelde arbeidsproductiviteit zakelijke dienstverlening
De bedrijfstak zakelijke diensten bood in 2017 voor 2 miljoen manjaren aan werkgelegenheid,
en heeft daarmee een aandeel van 28% in de totale werkgelegenheid in Nederland.
De arbeidsproductiviteit van de zakelijke dienstverlening ligt met € 111 duizend per arbeidsjaar
iets boven de gemiddelde arbeidsproductiviteit van de Nederlandse economie.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Structurele groei toegevoegde waarde zakelijke diensten
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de zakelijke diensten jaarlijks met
gemiddeld 2,8% toegenomen. Deze sterke groei hangt samen met de algemene groei van de
economie en werd ook versterkt door trends zoals outsourcing en verdienstelijking. Zo nam de
toegevoegde waarde in de periodes 1995-2001 en 2005-2008 in lijn met de economische groei
sterk toe. Tijdens de crisisjaren 2008-2013 stagneerde de groei, maar deze herstelde vanaf 2014
sterk toen de economische groei weer aantrok. Regressieanalyses laten zien dat de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde zich goed laat verklaren door de ontwikkeling van het
bruto binnenlands product in deze periode.
Werkgelegenheid sterk toegenomen
De werkgelegenheid in de zakelijke diensten is in lijn met de groei van de toegevoegde waarde
in de periode 1995-2017 jaarlijks gemiddeld met 2,1% toegenomen. De groei van de
werkgelegenheid viel net als de groei van de toegevoegde waarde terug in tijden van
economische recessie. Dit is in de periode na 2001 sterker het geval geweest dan in de periode
na 2008. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde de
ontwikkeling van de werkgelegenheid redelijk kan verklaren.
In figuur 2.15 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak zakelijke diensten weergegeven.

67

Figuur 2.15

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak zakelijke
diensten, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

250.000

230.000

210.000

190.000

170.000

150.000

130.000

110.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
2.100
2.000
1.900
1.800
1.700
1.600
1.500
1.400
1.300
1.200
1.100
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

68

2007

2009
Simulatie

2011

2013

2015

2017

Prognose tot 2030
Zakelijke dienstverlening groeit in een lager tempo door
De verwachting is dat de zakelijke dienstverlening in de periode 2017-2030 zal blijven
doorgroeien, maar in een lager tempo dan in het verleden het geval is geweest. De economie zal
in de toekomst minder snel groeien en de verdienstelijking en outsourcing heeft zich voor een
groot deel al voltrokken. In het behoedzame scenario zal de toegevoegde waarde van de
zakelijke dienstverlening door een relatief lagere economisch groei jaarlijks met gemiddeld
1,6% toenemen. In het gunstige scenario groeit de economie sterker en zal de toegevoegde
waarde jaarlijks gemiddeld met 2,5% toenemen.
Gematigde groei werkgelegenheid
De werkgelegenheid in de zakelijke diensten zal in de periode 2017-2030 blijven toenemen. Het
arbeidsvolume zal naar verwachting minder snel groeien dan in het verleden. Het arbeidsaanbod speelt hierin een belangrijke beperkende rol. Aangezien het arbeidsaanbod in de
toekomst beperkingen oplevert, zal er naar verwachting sterker worden geïnvesteerd in
arbeidsbesparende technieken. Verdergaande toepassingen op het gebied van digitalisering
bieden hiertoe kansen. In het behoedzame scenario zal het arbeidsvolume met gemiddeld 0,6%
per jaar toenemen. In het gunstige scenario neemt het arbeidsvolume ieder jaar gemiddeld met
0,9% toe.
Verduurzaming beperkte impact op zakelijke dienstverlening
De bedrijfstak zakelijke diensten is geen CO2-intensieve sector en zal daarom niet worden
geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De zakelijke dienstensector zal in de
toekomst wel stappen moeten nemen op het gebied van energiebesparing en het gebruik van
duurzame energie in de vele kantoorgebouwen. De verwachting is dat deze ontwikkeling geen
beperking zal vormen voor de groei van de toegevoegde waarde in deze bedrijfstak.

Tabel 2.18

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

2,8
2,1
0,7

1,6
0,6
1,0

2,5
0,9
1,6

Bron: CBS, EIB

69

2.2.16 Onderwijs
Bedrijfstakstructuur
Basisonderwijs heeft hoogste leerlingaantallen
Het onderwijs omvat alle activiteiten die te maken hebben met het openbaar en particulier
onderwijs. Het gaat hierbij om het basisonderwijs, voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs,
universitair onderwijs en ook om cursussen bij rij- en zeilscholen. In termen van
leerlingaantallen vormt het basisonderwijs het grootste onderdeel van het onderwijs. Het
onderwijs is een omvangrijke bedrijfstak en was met een toegevoegde waardevolume van € 31,1
miljard goed voor 5% van het totale toegevoegde waardevolume van de Nederlandse economie.
Lage arbeidsproductiviteit onderwijs
De bedrijfstak onderwijs bood in 2017 voor 423 duizend arbeidsjaren aan werkgelegenheid en
heeft daarmee een aandeel van 6% procent van de totale werkgelegenheid in Nederland. Het
onderwijs kent in vergelijking met andere bedrijfstakken een lage arbeidsproductiviteit. De
toegevoegde waarde per arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 73 duizend.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Onderwijs structureel gegroeid
De ontwikkeling van de toegevoegde waarde van het onderwijs in de periode 1995-2017
kenmerkt zich door een geleidelijke structurele groei. In de periode 1995-2017 is de toegevoegde
waarde van het onderwijs jaarlijks met gemiddeld 0,6% gegroeid. Vanaf het begin van de
periode tot 2002 nam de toegevoegde waarde in het onderwijs sterk toe. Deze groei hing samen
met de sterke groei van het aantal leerlingen in het hoger onderwijs. In de jaren tussen 2002 en
2006 viel de toegevoegde waarde terug als gevolg van bezuinigingen in het onderwijs. Na 2006
groeide de toegevoegde waarde weer geleidelijk door. Doordat de groei van het aantal leerlingen
in het hoger onderwijs in deze periode afvlakte, groeide de toegevoegde waarde in een lager
tempo dan voor 2002. Deze groei werd bij een afnemende groei van het aantal leerlingen vooral
gerealiseerd door extra budgetten die aan het onderwijs ter beschikking werden gesteld.
Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van het bruto binnenlands product de
structurele ontwikkeling van de toegevoegde waarde van het onderwijs goed kan verklaren
Werkgelegenheid geleidelijk toegenomen
In lijn met de ontwikkeling van de toegevoegde waarde groeit de werkgelegenheid in het
onderwijs in de periode 1995-2017 geleidelijk. Het arbeidsvolume nam in deze periode jaarlijks
gemiddeld 1,1% toe. De werkgelegenheid is in een sneller tempo gegroeid dan de toegevoegde
waarde in deze periode. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van de toegevoegde
waarde de structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume goed kan verklaren. De pieken in
2003 en 2009 kunnen echter minder goed worden verklaard door de simulatie.
In figuur 2.16 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak onderwijs weergegeven.

70

Figuur 2.16

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak onderwijs,
feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden
arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

31.500
31.000
30.500
30.000
29.500
29.000
28.500
28.000
27.500
27.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
445

425

405

385

365

345

325
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Bron: CBS, EIB

71

Prognose tot 2030
Onderwijs groeit geleidelijk door
Het onderwijs groeit ook in de periode 1995-2017 geleidelijk door. In toekomst zullen de
leerlingaantallen teruglopen, maar door de stijging van de kwaliteit van het onderwijs zal de
toegevoegde waarde per saldo nog toenemen. In het behoedzame scenario zal de toegevoegde
waarde van het onderwijs jaarlijks gemiddeld met 0,3% toenemen. In het gunstige scenario
zullen er door de sterkere economische groei meer middelen beschikbaar zijn voor het
onderwijs. Als gevolg hiervan zal de toegevoegde waarde in dit scenario jaarlijks met 0,6%
kunnen toenemen
Beperkte groei werkgelegenheid
Als gevolg van een groeiende toegevoegde waarde zal de werkgelegenheid in het onderwijs
blijven toenemen. Dit zal echter in een lager tempo zijn dan in het verleden het geval is
geweest. Het arbeidsaanbod zal in de toekomst problemen opleveren in het aantrekken van
nieuwe werknemers. In het behoedzame scenario zal de relatief lagere groei van de
toegevoegde waarde en het beperkte arbeidsaanbod resulteren in een werkgelegenheidsgroei
van gemiddeld 0,1% per jaar. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid in het onderwijs
jaarlijks gemiddeld met 0,3% toenemen.
Verduurzaming beperkt effect op onderwijs
Het onderwijs is geen CO2-intensieve sector en zal daarom nauwelijks worden geraakt door
eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Het onderwijs zal in de toekomst wel stappen moeten
nemen op het gebied van energiebesparingen en het gebruik van duurzame energie in de grote
hoeveelheid onderwijsgebouwen. De verwachting is dat deze verduurzamingsmaatregelen
zullen worden opgevangen door aanvullende budgetten en daarom geen invloed hebben op de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde.

Tabel 2.19

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

72

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

0,6
1,1
-0,5

0,3
0,1
0,2

0,6
0,3
0,3

2.2.17 Zorg
Bedrijfstakstructuur
Gezondheidszorg grootste onderdeel zorg
De bedrijfstak zorg omvat alle activiteiten die te maken hebben met het verzorgen, genezen of
behandelen van mensen. Hierbij kan onder andere worden gedacht aan ziekenhuizen,
zorgklinieken, ouderenzorg en maatschappelijke werken zoals jeugdzorg en verslavingszorg. De
zorg is een omvangrijke bedrijfstak en was met een toegevoegde waardevolume van € 58,8
miljard in 2017 goed voor 9% van het totale toegevoegde waardevolume van de Nederlandse
economie. Het grootste onderdeel binnen de zorg is de gezondheidszorg. Andere onderdelen die
vallen onder de bedrijfstak zorg zijn verzorging en welzijn.
Lage arbeidsproductiviteit zorg
De bedrijfstak zorg bood in 2017 voor 1,3 miljoen arbeidsjaren aan werkgelegenheid. Het
grootste deel van deze werkgelegenheid is toe te schrijven aan de onderdelen verzorging en
welzijn. Hierbij kan worden gedacht aan ouderenzorg en thuiszorg. De zorg kent in vergelijking
met andere bedrijfstakken een lage arbeidsproductiviteit. De toegevoegde waarde per
arbeidsjaar bedroeg in 2017 € 57.000.
Ontwikkeling in de periode 1995-2017
Historisch sterke groei zorg
In de periode 1995-2017 is het volume van de toegevoegde waarde van de zorg ieder jaar
gemiddeld met 2,4% toegenomen. Deze sterke groei hangt samen met de technologische
ontwikkeling, de toenemende vergrijzing en de daarmee samenhangende zorgbehoefte van de
Nederlandse bevolking in deze periode. Aan het begin van de periode nam de toegevoegde
waarde van de zorg geleidelijk toe. In 2001 werd het overheidsbeleid van aanbodbeheersing en
budgettering in de zorg losgelaten en kwam de focus op vraaggestuurde zorg te liggen om zo
wachtlijsten te verkleinen. Door dit beleid nam het volume van de toevoegde waarde in de zorg
in de jaren erna in een hoog tempo toe. Het kabinet nam in 2012 beleidsmaatregelen om de
groei van de zorgkosten te beperken. Als gevolg van deze maatregelen is de groei van de
toegevoegde waarde in de laatste jaren afgevlakt. Regressieanalyses laten zien dat de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde in de zorg goed te verklaren is vanuit de ontwikkeling
van het Nederlands bruto binnenlands product.
Sterke trendmatige groei werkgelegenheid
De werkgelegenheid in de zorg is in de periode 1995-2017 sterk toegenomen. Het arbeidsvolume
nam ieder jaar gemiddeld met 2,3% toe. Daarmee had de zorg het snelst groeide arbeidsvolume
van alle bedrijfstakken binnen de Nederlandse economie. De werkgelegenheid in de zorg neemt
in het grootste deel van de periode 1995-2017 sterk en constant toe. Echter vanaf 2012 neemt
het arbeidsvolume geleidelijk af als gevolg van beleidsmaatregelen om de toename van de
zorgkosten te beperken. In het laatste jaar neemt het arbeidsvolume weer toe. De arbeidsproductiviteit in de zorg is in de periode 1995-2017 nauwelijks toegenomen. Uit regressieanalyses blijkt dat de ontwikkeling van de toegevoegde waarde de structurele ontwikkeling van
het arbeidsvolume goed kan verklaren. De sterke groei vanaf 2001 kan door de grote invloed van
het overheidsbeleid minder goed worden verklaard uit het bbp.
In figuur 2.17 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak zorg weergegeven.

73

Figuur 2.17

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak zorg, feitelijke
ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en duizenden arbeidsjaren,
1995-2017
Toegevoegde waarde

64.000

59.000

54.000

49.000

44.000

39.000

34.000

29.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
1.090
1.040
990
940
890
840
790
740
690
640
590
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

Bron: CBS, EIB

74

2007

2009
Simulatie

Prognose tot 2030
Zorg blijft sterk doorgroeien
De toegevoegde waarde van de bedrijfstak zorg neemt naar verwachting ook in de periode 20182030 sterk toe. De bevolking, de zorgbehoefte en de kwaliteit van de zorg blijven ook in de
toekomst groeien. In het behoedzame scenario zal de toegevoegde waarde van de zorg jaarlijks
met gemiddeld 1,4% toenemen. In het gunstige scenario zullen er door de sterkere economische
groei meer middelen beschikbaar zijn voor de zorg. Als gevolg hiervan zal de toegevoegde
waarde in dit scenario jaarlijks met 2,7% kunnen toenemen. De relatief grote bandbreedte
tussen de twee scenario’s hangt samen met de hoge inkomenselasticiteit van de vraag naar
zorg.
Geleidelijke groei werkgelegenheid zorg
De werkgelegenheid in de zorg zal in de periode 2017-2030 blijven toenemen. Het arbeidsvolume zal naar verwachting minder snel groeien dan in het verleden. Het arbeidsaanbod
speelt hierin een belangrijke beperkende rol. In het behoedzame scenario zal het arbeidsvolume
jaarlijks met gemiddeld 0,9% toenemen. In het gunstige scenario neemt het arbeidsvolume
ieder jaar met gemiddeld 1,7% toe.
Beperkt arbeidsaanbod stimuleert investeringen in arbeidsproductiviteit
Aangezien het arbeidsaanbod in de zorg in de toekomst beperkingen oplevert zal er naar
verwachting sterker worden geïnvesteerd in arbeidsbesparende technieken. Ontwikkelingen op
het gebied van bijvoorbeeld digitalisering en robotisering bieden hiertoe kansen. In het
behoedzame scenario zal door een relatief beperkte groei van de economie de arbeidsproductiviteit jaarlijks gemiddeld met 0,5% toenemen. In het gunstige scenario wordt een
arbeidsproductiviteitsgroei van gemiddeld 1,0% per jaar gerealiseerd.
Verduurzaming weinig invloed zorg
De zorg is geen CO2-intensieve bedrijfstak en zal daarom nauwelijks worden geraakt door
eventuele verzwaring van CO2-heffingen. Conform het regeerakkoord zal de zorgsector wel
stappen nemen op het gebied van energiebesparingen en het gebruik van duurzame energie in
de vele zorggebouwen. De verwachting is dat de benodigde investeringen voor het nemen van
deze stappen door budgetten zullen worden opgevangen.

Tabel 2.20

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

2,4
2,3
0,1

1,4
0,9
0,5

2,7
1,7
1,0

Bron: CBS, EIB

75

2.2.18 Overige quartaire diensten
Bedrijfstakstructuur
Openbaar bestuur en overheidsdiensten grootste onderdeel overige quartaire diensten
De bedrijfstak overige quartaire diensten omvat voornamelijk organisaties en bedrijven die
publieke diensten aanbieden. Hieronder vallen het openbaar bestuur en overheidsdiensten,
cultuur, sport, recreatie en overige dienstverlening. Het onderdeel openbaar bestuur en
overheidsdiensten vormt verreweg het grootste deel van de overige quartaire diensten. De
toegevoegde waarde van de Nederlandse overige quartaire diensten bedroeg in 2017 € 59,5
miljard en was daarmee goed voor 9% van de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse
economie.
Overige quartaire diensten gemiddelde arbeidsproductiviteit
De bedrijfstak overige quartaire diensten bood in 2017 voor 755 duizend manjaren aan
werkgelegenheid en heeft daarmee een aandeel van 10% in de totale werkgelegenheid in
Nederland. De overige quartaire diensten is met een toegevoegde waarde van € 78 duizend per
arbeidsjaar een bedrijfstak met een arbeidsproductiviteit die net iets onder het gemiddelde van
de Nederlandse economie ligt.
Ontwikkeling en simulatie in de periode 1995-2017
Overige quartaire diensten structureel gegroeid
In de periode 1995-2017 is de toegevoegde waarde van de bedrijfstak overige quartaire diensten
jaarlijks met gemiddeld 1,3% toegenomen. Deze groei hangt samen met de consumptiegroei en
de bevolkingsgroei. In het begin van de periode groeide de toegevoegde waarde sterk. In 2003
stagneerde de economische groei in Nederland, namen de consumentenuitgaven af en nam het
kabinet maatregelen om de overheidsuitgaven te beperken. Deze ontwikkelingen samen
zorgden ervoor dat de groei van de toegevoegde waarde van de overige quartaire diensten
afvlakte. In de jaren erna herstelde de groei zich tot de economische recessie van 2008. In de
periode 2010-2016 nam de toegevoegde waarde jaarlijks af en was er in 2017 voor het eerst weer
sprake van groei. Regressieanalyses laten zien dat de ontwikkeling van de
consumentenuitgaven en groei van de bevolking de ontwikkeling van de toegevoegde waarde
van de overige quartaire diensten goed kunnen verklaren.
Werkgelegenheid geleidelijk toegenomen
De werkgelegenheid in de overige quartaire diensten is in de periode 1995-2017 jaarlijks met
gemiddeld 0,6% gegroeid. De ontwikkeling van de werkgelegenheid lijkt structureel gezien op de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde maar kent wel sterkere schommelingen. In de
periodes waarin de consumentenuitgaven terugvallen en de overheid bezuinigt, neemt de
werkgelegenheid sterker af dan de toegevoegde waarde. Regressieanalyses laten zien dat de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde de structurele ontwikkeling van het arbeidsvolume
redelijk kan verklaren. De pieken en dalen ingegeven door conjuncturele invloeden kunnen
echter minder goed worden verklaard.
In figuur 2.18 worden de feitelijke ontwikkeling en de simulatie van de toegevoegde waarde en
het arbeidsvolume van de bedrijfstak overige quartaire diensten weergegeven.

76

Figuur 2.18

Toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de bedrijfstak overige
quartaire diensten, feitelijke ontwikkeling en simulatie, miljoenen euro’s en
duizenden arbeidsjaren, 1995-2017
Toegevoegde waarde

62.000
60.000
58.000
56.000
54.000
52.000
50.000
48.000
46.000
44.000
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Productie

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Werkgelegenheid
800
780
760
740
720
700
680
660
640
1995

1997

1999

2001

2003

2005

Werkgelegenheid

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Simulatie

Bron: CBS, EIB

77

Prognose tot 2030
Bedrijfstak overige quartaire diensten groeit geleidelijk door
De bedrijfstak overige quartaire diensten zal in de periode 2018-2030 naar verwachting
geleidelijk doorgroeien. Onder invloed van de algemene economische groei zullen de
consumentenbestedingen en overheidsuitgaven blijven toenemen. In het behoedzame scenario
waar de consumentenbestedingen en overheidsuitgaven relatief beperkt groeien zal de
toegevoegde waarde van de overige quartaire diensten jaarlijks gemiddeld met 0,9% toenemen.
In het gunstige scenario is de verwachting dat de toegevoegde waarde met gemiddeld 1,7% per
jaar groeit.
Lichte groei werkgelegenheid
Als gevolg van de groeiende toegevoegde waarde zal ook de werkgelegenheid in de bedrijfstak
overige quartaire diensten blijven toenemen. In het behoedzame scenario zorgt de relatief
lagere groei van de toegevoegde waarde voor een toename van het totale arbeidsvolume van
gemiddeld 0,3% per jaar. In het gunstige scenario zal de werkgelegenheid in de overige
quartaire diensten jaarlijks gemiddeld met 0,6% toenemen.
Verduurzaming beperkt effect op de overige quartaire diensten
De overige quartaire diensten is geen CO2-intensieve sector en zal daarom nauwelijks worden
geraakt door eventuele verzwaring van CO2-heffingen. De bedrijfstak zal in de toekomst wel
stappen moeten nemen op het gebied van energiebesparingen en het gebruik van duurzame
energie in de grote hoeveelheid overheidsgebouwen, sportgebouwen en cultuurgebouwen. De
verwachting is dat deze verduurzamingsmaatregelen de ontwikkeling van de toegevoegde
waarde in de overige quartaire diensten nauwelijks zullen beïnvloeden.
Tabel 2.21

Verwachte gemiddelde groeicijfers per jaar, historisch en periode 2018-2030

Productie
Werkgelegenheid
Arbeidsproductiviteit
Bron: CBS, EIB

78

Historisch

Behoedzaam

Gunstig

1,3
0,6
0,7

0,9
0,3
0,6

1,7
0,6
1,1

2.3

Overkoepelend beeld

Toegevoegde waarde
De in de twee scenario’s gehanteerde uitgangspunten uit tabel 2.1 zijn met behulp van de
regressieresultaten per bedrijfstak doorgerekend om de structurele ontwikkeling van de
toegevoegde waarde in de periode 2018-2030 in beeld te brengen. De uitkomsten hiervan zijn in
tabel 2.22 weergegeven.

Tabel 2.22

Volumeontwikkeling toegevoegde waarde in twee scenario’s, jaarlijkse
groeicijfers, 1996-2017 en 2018-2030, in miljoen € en procenten, prijspeil 2017
Niveau
2017

1996-2017

2018-2030
Behoedzaam

Gunstig

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

14.200
1.100
1.500
16.700
9.200
1.300
2.700
21.700
10.900
57.600
11.000
30.300
45.000
20.200
222.700
31.100
58.900
59.600

1,1%
-0,7%
2,7%
3,1%
1,2%
1,0%
-1,4%
3,3%
0,1%
4,0%
3,3%
0,7%
1,4%
1,4%
2,8%
0,6%
2,4%
1,3%

0,5%
-0,6%
-1,5%
1,6%
-0,5%
0,3%
0,3%
1,2%
-0,8%
2,3%
2,1%
1,5%
0,3%
0,0%
1,6%
0,3%
1,4%
0,9%

0,9%
0,8%
0,0%
2,5%
1,1%
1,9%
1,7%
4,3%
0,4%
3,6%
3,2%
2,4%
1,6%
1,2%
2,5%
0,6%
2,7%
1,7%

Totaal

615.800

2,1%

1,3%

2,3%

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

51.200
301.700
120.900
142.000

1,7%
2,3%
2,2%
1,7%

0,9%
1,5%
1,1%
1,1%

1,9%
2,5%
2,2%
2,2%

Bron: CBS, EIB

Bedrijfstakken die in de periode 1995-2017 een bovengemiddelde groei realiseerden waren de
groothandel (4,0% per jaar), metaalelektro (3,3%), opslag en dienstverlening vervoer (3,3%),
chemische industrie (3,1%), zakelijke diensten (2,8%) en de aardoliebasisindustrie (2,7%).
Bedrijfstakken die in termen van toegevoegde waarde beduidend minder groeiden waren
bouwmaterialen (-1,4%), textiel en kleding (-0,7%), overige industrie (0,1%), onderwijs (0,6%),
bouwnijverheid (0,7%), scheepsbouw (1,0%), voedings- en genotmiddelen (1,1%) en
staalindustrie (1,2%). De dienstentakken als zorg (2,4%), detailhandel en horeca (1,4%), vervoer
(1,4%) en overige quartaire diensten (1,3%) ontwikkelden zich meer in lijn met de totale
toegevoegde waarde.
De groei in landsdeel West (49% van Nederlandse toegevoegde waarde) en Oost (20%) lagen iets
boven het landelijk gemiddelde, terwijl Noord (8%) en Zuid (23%) hier met een groei van 1,7%
beduidend onder lagen. De sterkste verschuivingen tussen landsdelen deden zich voor bij de

79

voedings- en genotmiddelenindustrie (van Oost en Zuid naar West), opslag en dienstverlening
voor vervoer (van West naar Oost en Zuid), scheepsbouw (van West en Zuid naar Oost), textiel
en kleding (van Zuid naar West en Oost) en groothandel (van West naar Oost en Zuid). Per saldo
werkten de verschuivingen, samen met het regionale specialisatiepatroon, beperkt door in de
regionale groei van de totale toegevoegde waarde.
De bedrijfstakken die in het verleden een sterke productiegroei realiseerden zijn ook de
sectoren die in de toekomst sterk zullen groeien. Wel zal de groei in de bedrijfstakken
aardoliebasis, chemie, staal, vervoer en opslag en dienstverlening voor vervoer worden geremd
door hogere kosten als gevolg van verduurzaming, terwijl sectoren als de bouwnijverheid, de
bouwmaterialenindustrie en de metaalelektro hiervan gaan profiteren. Alleen voor de
aardoliebasisindustrie wordt in tegenstelling tot het verleden geen groei meer voorzien: in het
behoedzame scenario krimpt de productie, terwijl in het gunstige scenario de productie
stabiliseert. Naast kostenverhogingen werkt hier de vermindering van het fossiele
brandstofverbruik sterk door in de afzet. Outsourcing van activiteiten, dat in het verleden
bijdroeg aan de groei van de zakelijke dienstverlening, is voor een belangrijk deel al
gerealiseerd, waardoor de groei van de zakelijke dienstverlening het komend decennium
relatief iets lager uitvalt. De productiegroei van de overige dienstentakken ligt in lijn met de
historische ontwikkeling van deze takken. De totale regionale groei wordt voorts ook bepaald
door de groei van het arbeidsaanbod (vooral voor de industrietakken) en de groei van de totale
bevolking (vooral voor de dienstentakken). Deze demografische variabele werken door in alle
bedrijfstakken in de landsdelen.
Werkgelegenheid
De resultaten voor de ontwikkeling van de werkgelegenheid van de 18 bedrijfstakken zijn
weergegeven in tabel 2.23. De werkgelegenheidsontwikkeling vertoont een relatie met de groei
van de toegevoegde waarde, maar de structurele groei van de productiviteit verschilt per sector.
De bedrijfstakken opslag en dienstverlening (2,0% per jaar), zakelijke dienstverlening (2,1%) en
zorg (2,3%) zijn de enige drie sectoren die in de periode 1995-2017 een bovengemiddelde groei
van de werkgelegenheid lieten zien. In veel bedrijfstakken was ondanks een groei van de
toegevoegde waarde sprake van een werkgelegenheidsdaling. Alleen in de bedrijfstakken
groothandel, detailhandel en horeca, onderwijs en overige quartaire diensten was sprake van
een beperkte werkgelegenheidsgroei. Vooral in de bedrijfstakken textiel en kleding,
aardoliebasis, chemie, metaalelektro en de groothandel was sprake van een relatief sterke
verbetering van de arbeidsproductiviteit.
De werkgelegenheid zal in de meeste industrietakken en in het vervoer in het komend
decennium structureel gaan afnemen. De meeste werkgelegenheidsgroei wordt gerealiseerd in
de handel en de overige dienstentakken. Wel zal de groei - mede door een afvlakkende
beroepsbevolking - minder sterk zijn dan in het verleden. Een relatief sterkere
arbeidsproductiviteitsgroei door relatief meer inzet van arbeidsbesparende technieken is nodig
om een sterke economische groei te kunnen realiseren.

80

Tabel 2.23

Ontwikkeling arbeidsvolume in twee scenario’s, jaarlijkse groeicijfers, 19962017 en 2018-2030, in duizend arbeidsjaren en procenten
Niveau
2017

1996-2017

2018-2030
Behoedzaam

Gunstig

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

116
15
5
85
103
16
33
143
191
447
87
438
895
248
2.001
423
1.026
755

-0,8%
-3,4%
-0,8%
-0,6%
-0,6%
-0,5%
-2,0%
-0,5%
-1,2%
0,8%
2,0%
-0,4%
0,7%
-0,2%
2,1%
1,1%
2,3%
0,6%

-0,8%
-1,1%
-0,2%
-1,1%
-0,7%
-0,7%
-0,4%
-0,1%
-1,5%
0,3%
0,9%
0,7%
0,3%
-0,8%
0,6%
0,1%
0,9%
0,3%

-0,7%
-0,7%
-0,1%
-0,7%
-0,5%
-0,1%
0,3%
0,3%
-1,1%
0,6%
1,5%
0,9%
0,6%
-0,5%
0,9%
0,3%
1,7%
0,6%

Totaal

7.027

1,0%

0,3%

0,7%

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

620
3.390
1.410
1.607

0,9%
1,1%
1,2%
0,6%

0,0%
0,5%
0,2%
0,1%

0,4%
0,9%
0,6%
0,5%

Bron: CBS, EIB

Arbeidsproductiviteit
In tabel 2.24 is arbeidsproductiviteit weergegeven als de toegevoegde waarde per arbeidsjaar. De
ontwikkeling van de toegevoegde waarde van een bedrijfstak slaat deels neer in een toename
van het arbeidsvolume en voor het overig deel in een toename van de arbeidsproductiviteit. Als
de toegevoegde waarde zich sterker ontwikkelt, neemt ook de arbeidsproductiviteit toe.

81

Tabel 2.24

Ontwikkeling arbeidsproductiviteit in twee scenario’s, jaarlijkse groeicijfers,
1996-2017 en 2018-2030, in € per arbeidsjaar en procenten, prijspeil 2017
Niveau
2017

1996-2017

2018-2030
Behoedzaam

Gunstig

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

122.500
74.400
304.600
196.900
89.200
79.100
82.300
151.700
57.100
128.900
126.600
69.100
50.300
81.600
111.300
73.600
57.400
78.900

1,9%
2,7%
3,5%
3,7%
1,8%
1,5%
0,6%
3,8%
1,3%
3,2%
1,3%
1,1%
0,7%
1,6%
0,7%
-0,5%
0,1%
0,7%

1,3%
0,5%
-1,3%
2,7%
0,2%
1,0%
0,7%
1,3%
0,7%
2,0%
1,2%
0,8%
0,0%
0,8%
1,0%
0,2%
0,5%
0,6%

1,6%
1,5%
0,1%
3,2%
1,6%
2,0%
1,4%
4,0%
1,5%
3,0%
1,7%
1,5%
1,0%
1,7%
1,6%
0,3%
1,0%
1,1%

Totaal

87.600

1,1%

1,0%

1,6%

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

82.600
89.000
85.700
88.400

0,8%
1,2%
1,0%
1,1%

0,9%
1,0%
0,9%
1,0%

1,5%
1,6%
1,6%
1,7%

Bron: CBS, EIB

In het gunstige scenario neemt de arbeidsproductiviteit relatief sterker toe door een sterkere
technologische ontwikkeling die tot relatief minder arbeidsinzet leidt. Deze draagt ertoe bij dat
ook in de arbeidsintensieve dienstentakken ondanks een afvlakkende groei van de beroepsbevolking de toegevoegde waarde sterk kan doorgroeien.

82

3

Ruimtegebruik bedrijventerreinen en kantoren

In het voorgaande hoofdstuk is de toekomstige ontwikkeling van de toegevoegde waarde en
werkgelegenheid beschreven van de 18 onderscheiden bedrijfstakken op basis van twee
scenario’s met een behoedzame en een gunstige economische ontwikkeling. In dit hoofdstuk
wordt op basis van deze ontwikkelingen het bijbehorende ruimtegebruik in beeld gebracht.
Eerst wordt in dit hoofdstuk het huidige en het toekomstig ruimtegebruik op formele
bedrijventerreinen9 beschreven. Vervolgens wordt dit gedaan voor kantoren.
3.1

Huidig ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen

In tabel 3.1 staat het ruimtegebruik van de verschillende bedrijfstakken en het aandeel
werkgelegenheid op bedrijventerreinen vermeld.

Tabel 3.1

Ruimtegebruik in 2017 op formele bedrijventerreinen naar totaal oppervlak en
aandeel (%) in de totale werkgelegenheid, per bedrijfstak en landsdeel

Ha

Aandeel

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

1.900
385
655
1.365
2.810
400
1.790
2.435
2.515
10.455
3.085
3.735
9.275
3.040
5.945
795
710
2.740

67
54
46
88
82
85
80
91
78
68
53
47
17
60
35
6
7
11

Totaal

54.035

30

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

7.345
14.955
13.520
18.215

31
25
34
39

Bron: LISA, IBIS, bewerking door BCI

9

Het ruimtegebruik op zeehaventerreinen viel buiten onze opdracht.

83

Door koppeling van IBIS, BRK en LISA10 is het ruimtegebruik van de 18 bedrijfstakken in 2017 in
beeld gebracht. Door middel van de koppeling is per bedrijfstak en landsdeel ook te bepalen
welk deel van de totale werkgelegenheid zich bevindt op formele bedrijventerreinen.
Uit de tabel valt op te maken dat het ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen sterk
geconcentreerd is bij een aantal bedrijfstakken. De groothandel kent van alle bedrijfstakken het
hoogste ruimtegebruik, gevolgd door de detailhandel en horeca, zakelijke dienstverlening en
overige quartaire sectoren. Samen zijn zij goed voor grofweg de helft van het totale
ruimtegebruik. Het ruimtegebruik van de industriële takken samen bedraagt ruim 14.000
hectare en is daarmee hoger dan het ruimtegebruik van de groothandel. Het landsdeel Zuid
heeft met ruim 18.000 hectare het grootste aandeel in het ruimtegebruik op formele
bedrijventerreinen. Het ruimtegebruik op bedrijventerreinen ligt in Noord met ruim 7.000
hectare beduidend lager.
De tabel laat ook zien dat bijna een derde van de totale werkgelegenheid van de 18 bedrijfstakken zich bevindt op een formeel bedrijventerrein. Het aandeel van de werkgelegenheid dat
zich bevindt op bedrijventerreinen verschilt tussen de landsdelen. In landsdeel Zuid is het
aandeel met 39% relatief hoog, in West betreft dit bijna een kwart en is daarmee beduidend
lager. In de landsdelen Noord en Oost is dit ongeveer een derde deel.
In figuur 3.1 is de regionale verdeling van het ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen voor
de bedrijfstakken weergegeven.

Figuur 3.1

Regionale verdeling van het ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen voor
de 18 bedrijfstakken, 2017

12.000

10.000

8.000

6.000

4.000

2.000

0
VG

TK

AO CH

ST

SB

BM ME

Noord

OI

West

GH OV BO DH
Oost

VE

ZD OW ZO OQ

Zuid

Bron: IBIS, BRK, LISA, bewerking BCI

10

Het IBIS beschrijft de contouren van de formele bedrijventerreinen. Door koppeling met het BRK worden de afzonderlijke
percelen binnen deze contouren in beeld gebracht. Door deze percelen met LISA te koppelen kan voor op deze percelen
gevestigde bedrijven het ruimtegebruik en de werkgelegenheid naar bedrijfstak worden bepaald. Op basis van de
informatie van de afzonderlijke percelen kan in principe het totale ruimtegebruik van een bedrijfstak voor een regio
worden berekend. Voor een uitgebreide omschrijving van de aanpak wordt verwezen naar bijlage C.

84

Ondanks dat de helft van de toegevoegde waarde in het westen van Nederland wordt
gerealiseerd is het aandeel van het westen in het totale ruimtegebruik veel beperkter. Dit komt
deels omdat een derde deel van het ruimtegebruik in het westen plaatsvindt op zeehaventerreinen (8.400 ha), die in deze studie buiten beschouwing zijn gelaten. Hiernaast is in het
westen het ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen intensiever dan in andere landsdelen.

Figuur 3.2

Regionale verdeling van het totale ruimtegebruik op formele
bedrijventerreinen en de totale toegevoegde waarde, in procenten, 2017

100
90
80

23
34

70

20

60
50

25

40
30

49
28

20
10

14

8

0
Ruimtegebruik
Noord

Toegevoegde waarde
West

Oost

Zuid

Bron: IBIS, BRK, LISA, bewerking BCI/EIB

3.2

Toekomstig ruimtegebruik op bedrijventerreinen

In andere studies wordt de ontwikkeling van de ruimtevraag vaak volledig gekoppeld aan de
ontwikkeling van de werkgelegenheid van een bedrijfstak. In de dienstentakken liggen de
ontwikkelingen van de werkgelegenheid en de toegevoegde waarde niet ver uiteen, en kan de
ontwikkeling van de werkgelegenheid goed worden gebruikt als indicator voor de toekomstige
ruimtevraag. Bij de industrietakken, de groothandel, bouwnijverheid en vervoer blijft de
werkgelegenheid - zo bleek ook in het vorige hoofdstuk - historisch achter op de ontwikkeling
van de toegevoegde waarde of kende deze zelfs een tegengestelde ontwikkeling. Het
ruimtegebruik laat zich voor deze bedrijfstakken veel beter verklaren en voorspellen aan de
hand van de toegevoegde waarde dan aan de hand van de werkgelegenheid.
De verwachting is wel dat niet de volledige groei van de toegevoegde waarde zich vertaalt in
extra ruimtevraag. Door verbetering van de ruimteproductiviteit slaat slechts een deel van de
groei neer in meer ruimtevraag. In figuur 3.3 wordt de historische ontwikkeling van het
ruimtegebruik en de toegevoegde waarde weergegeven. Van een toename van de ruimteproductiviteit was tot de crisis geen sprake. Aanvankelijk volgde het ruimtegebruik de
ontwikkeling van de relevante activiteiten en nam zelfs na 2005 nog sterker toe. De
ontwikkeling van het ruimtegebruik in 2009 is opmerkelijk. Terwijl de economische activiteit op
bedrijventerreinen sterk terugviel, nam het ruimtegebruik juist sterk toe. Mogelijk spelen hierbij

85

administratieve verstoringen een rol. In de afgelopen vijf jaar is wel sprake van een verbetering
van de ruimteproductiviteit. Een kwart van de groei van de (herwogen) toegevoegde waarde
sloeg neer in een verbetering van de ruimteproductiviteit.

Figuur 3.3

Ontwikkeling ruimtegebruik bedrijventerreinen en toegevoegde waarde
(gewogen naar ruimtegebruik), 1999-2017, hectares en index (1999 = 100)

60.000

150

56.000

140

52.000

130

48.000

120

44.000

110

40.000

100

36.000

90

Ruimtegebruik

Toegevoegde waarde (gewogen naar ruimtegebruik)

Bron: EIB

In het behoedzame scenario sluiten wij aan bij deze recente historische ontwikkeling en gaan
we er vanuit dat een kwart van de groei van de economische activiteiten van de nietdienstentakken neerslaat in een verbetering van de ruimteproductiviteit. In het gunstige
scenario gaan wij uit van een hogere ruimteproductiviteit, waarbij de helft van de groei van
deze bedrijfstakken in een verbetering van de productiviteit neerslaat. Voor de dienstentakken,
waar de ontwikkeling van het ruimtegebruik is gekoppeld aan de ontwikkeling van de werkgelegenheid, is verondersteld dat het ruimtegebruik per werknemer in de tijd constant blijft.
In de berekening van het toekomstige ruimtegebruik is verondersteld dat het aandeel
bedrijvigheid op formele bedrijventerreinen per bedrijfstak en landsdeel in de tijd gelijk blijft.
Dit betekent echter niet dat het totale aandeel van de werkgelegenheid op bedrijventerreinen in
de tijd constant blijft. Net als in het verleden neemt de werkgelegenheid buiten formele
bedrijventerreinen sterker toe dan die op bedrijventerreinen, omdat de dienstensector met een
relatief hoge werkgelegenheidsgroei minder sterk op bedrijventerreinen vertegenwoordigd is
dan de bedrijfstakken met een relatief lage werkgelegenheidsgroei.
In tabel 3.2 is het ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen in 2030 voor de 18 bedrijfstakken
in het behoedzame en gunstige scenario weergegeven. Het ruimtegebruik op bedrijventerreinen
neemt in het behoedzame scenario toe met 10% tot ruim 59.000 hectare (gemiddeld 420 ha per
jaar). Het zijn met name de groothandel, de opslag en dienstverlening voor vervoer, de
bouwnijverheid en de zorg die bij een gematigde economische groei nog relatief sterk in
ruimtegebruik groeien. De groothandel heeft bovendien een relatief groot aandeel in het totale
ruimtegebruik. De toename van het ruimtegebruik van de industrie is in dit scenario redelijk
beperkt. De meeste onderdelen binnen de industrie laten een beperkte groei zien of zelfs een
daling. Alleen in de chemische industrie en in iets mindere mate de metaalelektro neemt het
ruimtegebruik sterker toe.

86

Tabel 3.2

Ruimtegebruik in 2030 op formele bedrijventerreinen in hectares, verschil in
hectares en procentuele groei ten opzichte van 2017, per bedrijfstak en
landsdeel
Behoedzaam

Gunstig

Ha

∆

%

Ha

∆

%

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

1.985
365
655
1.595
2.665
410
1.845
2.740
2.315
13.005
3.780
4.305
10.160
3.020
6.315
795
790
2.820

85
-20
0
230
-145
10
55
305
-200
2.550
695
570
885
-20
370
0
80
80

4
-6
0
17
-5
2
3
13
-8
24
23
15
10
-1
6
0
12
3

2.010
405
655
1.620
3.010
450
2.000
3.315
2.570
13.430
3.830
4.385
11.205
3.290
6.590
815
870
2.955

110
20
0
255
200
50
210
880
55
2.975
745
650
1.930
250
645
20
160
215

6
5
0
19
7
13
12
36
2
28
24
17
21
8
11
3
23
8

Totaal

59.565

5.530

10

63.405

9.370

17

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

7.775
17.080
14.810
19.900

430
2.125
1.290
1.685

6
14
10
9

8.335
18.060
15.805
21.205

990
3.105
2.285
2.990

13
21
17
16

Bron: EIB

In het gunstige scenario liggen de activiteiten van de verschillende bedrijfstakken in 2030 op
een beduidend hoger niveau dan in het behoedzame scenario. Dit vertaalt zich in een hoger
ruimtegebruik en ook in een hogere ruimteproductiviteit. Het totale ruimtegebruik neemt met
17% toe tot 63.000 hectare (gemiddeld 720 ha per jaar). Voor een aantal bedrijfstakken zorgt de
hogere ruimteproductiviteit in het gunstige scenario voor een beperkt verschil in ruimtegebruik
tussen de twee scenario’s. Het zijn met name de metaalelektro, de groothandel, opslag en
dienstverlening voor vervoer, de detailhandel en de zorg die in het gunstige scenario een
relatief sterke ruimtevraag uitoefenen.
Uit tabel 3.2 valt op te maken dat de groei van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen in het
westen van Nederland relatief sterker is en dat het ruimtegebruik in het noorden van
Nederland juist achterblijft.
Met een uitbreiding van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen met gemiddeld 420 ha per jaar
in het behoedzame scenario ligt deze iets boven de jaarlijkse uitgiftecijfers tijdens de crisis. De
uitbreiding van het ruimtegebruik in het gunstige scenario bedraagt gemiddeld 720 ha per jaar
en komt hiermee meer overeen met de uitgiftecijfers in de economisch gunstige perioden van
vlak voor de crisis en die in recente jaren.

87

3.3

Huidig ruimtegebruik in kantoren

Het ruimtegebruik van de 18 bedrijfstakken op kantoorlocaties in 2017 is bepaald aan de hand
van een koppeling tussen BAG en LISA11. In tabel 3.3 is het ruimtegebruik van de verschillende
bedrijfstakken en het aandeel werkgelegenheid op kantoorlocaties weergegeven.

Tabel 3.3

Ruimtegebruik in 2017 op kantoorlocaties naar totaal oppervlak (bvo) en
aandeel (%) in de totale werkgelegenheid, per bedrijfstak en landsdeel
1.000 m2

Aandeel

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

190
30
35
290
375
70
65
375
470
2.135
450
1.635
680
930
22.340
540
4.075
7.775

6
3
26
11
16
18
4
10
9
18
23
14
3
15
45
5
16
42

Totaal

42.460

24

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

3.035
23.720
7.195
8.510

20
28
19
21

Bron: LISA, BAG, bewerking door BCI

Uit tabel 3.3 blijkt dat de zakelijke dienstverlening verreweg de grootste ruimtegebruiker is op
kantoorlocaties. Met 22 miljoen m2 bvo is de zakelijke dienstverlening goed voor meer dan de
helft van het totale ruimtegebruik in kantoren. Een andere grote kantoorgebruiker is de
bedrijfstak overige quartaire diensten (o.a. de overheid). In landsdeel West is het ruimtegebruik
in kantoren verreweg het hoogst. Met bijna 24 miljoen m2 bvo bevindt ruim de helft van het
totale kantoorgebruik zich in landsdeel West. Het kantoorgebruik in de overige drie landsdelen
ligt beduidend lager. Landsdeel Noord heeft met 3 miljoen m2 bvo het minste ruimtegebruik in
kantoren.
Tabel 3.3 laat zien dat ongeveer een kwart van de totale werkgelegenheid van de bedrijfstakken
zich bevindt in formele kantoren. Het aandeel van de werkgelegenheid dat zich bevindt in
kantoren ligt voor de zakelijke diensten en overige quartaire diensten rond de 40% en ligt

11

Het toekomstig ruimtegebruik van kantoren is gebaseerd op kantoorgebouwen zonder andere gebruiksfuncties. Voor het
startjaar is uit BAG het totale ruimtegebruik van deze kantoren naar landsdeel bepaald. Door koppeling van LISA met BAG
is vervolgens berekend hoeveel werkgelegenheid van een bedrijfstak in een kantoor per landsdeel werkzaam is. Voor de
vertaalslag naar het ruimtegebruik naar bedrijfstak is uitgegaan van het gemiddelde aantal m2 bvo per werkende op
landsdeelniveau. Voor een uitgebreide omschrijving van de aanpak wordt verwezen naar bijlage C.

88

daarmee beduidend hoger dan bij andere bedrijfstakken waar het aandeel varieert tussen 3% en
28%. Ook tussen de landsdelen zijn verschillen waarneembaar. Zo is in landsdeel West 28% van
de werkgelegenheid kantoorhoudend, terwijl in de overige landsdelen het aandeel rond 20%
ligt. Het relatief hoge aandeel in West kan worden verklaard door de concentratie van zakelijke
en overige quartaire diensten in dit landsdeel. In figuur 3.4 wordt de regionale verdeling van
kantoorhoudende werkgelegenheid naar bedrijfstak weergegeven. Gelet op de kleine verschillen
in het ruimtegebruik per werkende tussen de landsdelen geeft deze figuur ook een beeld van de
regionale verdeling van het ruimtegebruik.

Figuur 3.4

Regionale verdeling van de kantoorhoudende werkgelegenheid voor de 18
bedrijfstakken, in duizend arbeidsjaren, 2017

1.000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
VG

TK

AO CH

ST

SB

BM ME

Noord

OI

West

GH OV
Oost

BO DH

VE

ZD OW ZO

OQ

Zuid

Bron: LISA/BAG, bewerking BCI

89

Overlap in ruimtegebruik tussen formele bedrijventerreinen en kantoren
De contouren van formele bedrijventerreinen zijn bekend, waardoor de werkgelegenheid
binnen deze contouren kan worden bepaald. In tabel 3.1 van dit hoofdstuk is het aandeel
van deze werkgelegenheid per bedrijfstak in de totale werkgelegenheid weergegeven. Voor
kantoren zijn geen contouren bekend. Bovendien is alleen het ruimtegebruik te bepalen van
gebouwen met alleen een kantoorfunctie. Van gebouwen met meerdere gebruiksfuncties is
alleen het totale vloeroppervlak in de BAG bekend en niet die van de afzonderlijke functies.
In deze studie wordt alleen de ontwikkeling van het ruimtegebruik van gebouwen met
alleen een kantoorfunctie bepaald. In tabel 3.3 is het aandeel van de zogeheten
kantoorhoudende werkgelegenheid weergegeven. Deze kantoren kunnen zich zowel op als
buiten een formeel bedrijventerrein bevinden, waardoor er een overlap bestaat tussen het
ruimtegebruik van bedrijventerreinen en die van kantoren.
Aandeel in totale werkgelegenheid naar locatietype, 2017

27%

42%

7%

17%

Op bedrijventerreinen in andere gebouwen
In kantoren buiten bedrijventerreinen

Op bedrijventerreinen in kantoren
Niet op bedrijventerreinen en in kantoren

Van de totale werkgelegenheid bevindt zich 34% op formele bedrijventerreinen, waarvan 7%
van de totale werkgelegenheid in kantoren. Van de totale werkgelegenheid is 24% in
kantoren gevestigd, waarvan 17% buiten de formele bedrijventerreinen. Ruim 40% van de
werkgelegenheid is niet op een formeel bedrijventerrein of in een kantoorgebouw maar
elders gevestigd. Hieronder vallen ook o.a. zeehaventerreinen, die buiten de scope van deze
studie zijn gehouden.
3.4

Toekomstige ruimtegebruik in kantoren in twee scenario’s

Omvang kantoorhoudende werkgelegenheid
De vraag naar kantoren hangt sterk samen met de ontwikkeling van de kantoorhoudende
werkgelegenheid. In het vorige hoofdstuk is de toekomstige ontwikkeling van de totale
werkgelegenheid per bedrijfstak beschreven en dit is de basis voor de berekening van het
toekomstige ruimtegebruik in kantoren. Volgens CPB/PBL (2017) is het aandeel van de
kantoorhoudende werkgelegenheid in de tijd nagenoeg gelijk gebleven. In onze berekeningen is
aangenomen dat het aandeel kantoorhoudende werkgelegenheid voor alle bedrijfstakken ook in
de toekomst gelijk blijft.
Ruimtegebruik per werkende
Het ruimtegebruik per werkende in kantoren is in de periode 1990-2017 niet afgenomen. De
vraag naar kantoren is vanaf 1991 tot aan het begin van de crisis van 29 miljoen m2 bvo met de

90

helft toegenomen naar 44 miljoen m2, terwijl de totale werkgelegenheid in dezelfde periode met
een kwart toenam (figuur 3.5). Alleen in de relatief korte periode 2015-2017 is de
werkgelegenheid sterk gegroeid terwijl het ruimtegebruik nog afnam. Dit hoeft nog geen
indicatie te zijn dat het ruimtegebruik per kantoorbaan voortaan zal afnemen. Het kan ook nog
het gevolg zijn van de crisis. Bij een gelijkblijvend aandeel kantoorhoudende werkgelegenheid
is van een afnemend oppervlak per werknemer in historisch perspectief dan ook zeker geen
sprake. Weliswaar neemt door een efficiëntere indeling van het kantoor en door meer
thuiswerken de vraag per werkende in de tijd af, maar hier staat tegenover dat het
opleidingspeil toeneemt. Met het opleidingspeil neemt ook het ruimtegebruik toe door
faciliteiten als vergaderruimtes, ICT- en andersoortige facilitaire voorzieningen (EIB, 2012). In
deze studie is vooralsnog aangenomen dat het ruimtegebruik per werknemer in de toekomst
constant blijft.

Figuur 3.5

Totale ruimtegebruik naar kantoren in miljoen m2 bvo en index
werkgelegenheidsgroei

1,55

45
43

1,45
41
39

1,35

37
1,25
35
33

1,15

31
1,05
29
27

Kantoorvraag (rechteras)

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

0,95

Werkgelegenheid (linkeras)

Bron: EIB

In tabel 3.4 is het ruimtegebruik op kantoorlocaties in 2030 voor de 18 bedrijfstakken in het
behoedzame en gunstige scenario weergegeven. Het ruimtegebruik op kantoorlocaties neemt in
het behoedzame scenario toe met 6% tot 45 miljoen m2 (gemiddeld 190.000 m2 per jaar). Het zijn
met name de groothandel, de opslag en dienstverlening voor vervoer, de bouwnijverheid en de
zorg waar de vraag naar kantoorruimte toeneemt. De zakelijke dienstverlening blijft als grootste
ruimtegebruiker van kantoren in dit scenario nog stevig doorgroeien. In de industrietakken en
in het vervoer neemt de vraag naar kantoren in de toekomst af. In landsdeel West zal de vraag
naar kantoorruimte in de periode tot 2030 het snelst groeien (8%) In de landsdelen Oost en Zuid
neemt de vraag naar kantoorruimte met 4% toe. Landsdeel Noord laat een relatief lage groei
(2%) van de vraag naar kantoren zien.
Het ruimtegebruik neemt in het gunstige scenario toe met 11% tot ruim 47 miljoen m2
(gemiddeld 330.000 m2 per jaar).Vooral de sterke groei van de grote kantoorruimtevragers als
zakelijke diensten en zorg stuwen de vraag naar kantoren in dit scenario fors op. Ook de vraag
naar kantoorruimte vanuit de opslag en dienstverlening van vervoer groeit in het gunstige
scenario relatief sterk. Tussen de landsdelen is hetzelfde patroon waarneembaar als in het
behoedzame scenario maar op een hoger niveau.

91

Tabel 3.4

Ruimtegebruik in 2030 in kantoorgebouwen in 1.000 m2 bvo, verschil in
ruimtegebruik en procentuele groei ten opzichte van 2017, per bedrijfstak en
landsdeel
Behoedzaam

Gunstig

1.000 m2

∆

%

1.000 m2

∆

%

Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

170
25
35
255
350
65
60
375
385
2.240
510
1.795
710
845
24.020
545
4.585
8.060

-20
-5
0
-35
-25
-5
-5
0
-85
105
60
160
30
-85
1.680
5
510
285

-10
-13
-3
-12
-7
-8
-5
0
-18
5
13
10
4
-9
8
1
12
4

175
25
35
265
355
70
70
400
405
2.310
550
1.845
740
875
25.060
560
5.050
8.440

-15
-5
0
-25
-20
0
5
25
-65
175
100
210
60
-55
2.720
20
975
665

-9
-9
-2
-8
-5
-1
5
6
-13
8
22
13
9
-6
12
4
24
9

Totaal

45.030

2.570

6

47.230

4.770

11

- Noord
- West
- Oost
- Zuid

3.090
25.605
7.495
8.840

55
1.885
300
330

2
8
4
4

3.255
26.820
7.875
9.280

220
3.100
680
770

7
13
9
9

Bron: EIB

Gevoeligheidsanalyse
Op basis van de historische trend houden wij het ruimtegebruik per werknemer ook voor de
toekomst constant. Wij wijken hiermee af van andere studies. Zo wordt in de studie ‘De
toekomst van kantoren’ van het CPB/PBL (2017) op basis van empirische cijfers geconstateerd
dat het gemiddeld ruimtegebruik per kantoorbaan in de tijd constant en relatief hoog is.
Desondanks wordt voor de toekomst een geleidelijke daling van het ruimtegebruik per
kantoorbaan verondersteld met 5% in 2030 en 10% in 2040 ten opzichte 2015. Met een
gevoeligheidsanalyse laat CPB/PBL zien dat de uitkomsten zeer gevoelig zijn voor de
veronderstelling over het ruimtegebruik per kantoorbaan12. Om de gevoeligheid van deze
aanname voor het ruimtegebruik van kantoren te illustreren hebben wij ook een
gevoeligheidsanalyse uitgevoerd, waarbij voor kantoren van een 5% lager ruimtegebruik per
kantoorbaan is uitgegaan. Deze veronderstelling werkt lineair door in de resultaten. Een 5%
lager ruimtegebruik per kantoorbaan leidt er toe dat het ruimtegebruik van kantoren met 6%
toeneemt, terwijl die in het behoedzame scenario met 1% afneemt. Een lager ruimtegebruik
vergt wel aanpassing van het ontwerp van een kantoor, waardoor deze vooral in de nieuwbouw
of grootschalige renovatie kan worden gerealiseerd. In een belangrijk deel van de voorraad zal
geen grote verbetering van het ruimtegebruik per werknemer kunnen plaatsvinden.

12

Bij een constant ruimtegebruik per kantoorbaan komt CPB/PBL uit op een ruimtegebruik van 44 miljoen m2 (laag) en 49
miljoen m2 (hoog) in 2030.

92

3.5

Ontwikkeling ruimtegebruik naar landsdeel

In figuur 3.6 is de jaarlijkse toename van het ruimtegebruik van formele bedrijventerreinen en
kantoren volgens de twee scenario’s naar landsdeel voor de periode 2018-2030 weergegeven.

Figuur 3.6

Uitbreiding ruimtegebruik formele bedrijventerreinen (ha) en kantoren (1.000
m2 bvo) in twee scenario’s, gemiddeld per jaar

300

250

200

150

100

50

0
Noord

West

Oost

Zuid

Noord

Bedrijventerreinen

West

Oost

Zuid

Kantoren
Behoedzaam

Gunstig

Bron: EIB

Uit de resultaten blijkt dat ook bij een economisch behoedzame ontwikkeling het ruimtegebruik
op zowel formele bedrijventerreinen als in kantoren in het komende decennium naar
verwachting zal toenemen. Om de groei van de economische activiteiten te kunnen realiseren
zal voldoende ruimte voor bedrijventerreinen en kantoren tijdig moeten worden gereserveerd.
De opgaven verschillen per landsdeel. Gelet op de onzekerheid rond de verwachte groei is het
raadzaam voldoende ruimte te reserveren om ook de vraag bij een gunstige economische
ontwikkeling te kunnen opvangen. De uitgifte van nieuwe locaties voor bedrijventerreinen en
kantoren kan dan vervolgens later worden afgestemd op de actuele vraagontwikkeling.

93

94

Literatuur

CPB (2005), ‘De vraag naar ruimte voor economische activiteit tot 2040’, CPB Document 59, Den
Haag.
CPB (2012), ‘Kantorenmarkt in historisch en toekomstig perspectief’, CPB Notitie, Den Haag.
CPB (2017), ‘Actualisatie Middellangetermijnverkenning 2018-2021’, CPB Notitie, Den Haag.
CPB/PBL (2015), ‘Toekomstverkenning welvaart en leefomgeving 2015; Cahier Macro-economie’,
gezamenlijk rapport Centraal Planbureau en Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag
CPB/PBL (2017), ‘De toekomst van kantoren; een scenariostudie naar de ruimtebehoefte’, PBL
Beleidsstudie, Den Haag.
EIB (2012), ‘Landelijke samenvatting kantorenmonitor, Verkenning van regionale vraag- en
aanbodontwikkelingen’, Amsterdam.

95

96

Bijlage A

Indeling bedrijfstakken en landsdelen

Tabel A.1

Bedrijfstakindeling

Code

Omschrijving

SBI (2008)

Nijverheid
1
VG
2
TK

Voedings- en genotsmiddelenindustrie
Textiel- en kledingindustrie

10-12
13-15

3
4
5
6
7
8
9
10

Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Bouwnijverheid

19
20-22
24-25
30
16, 23
26-29
17, 18, 31, 32, 33
41-43 (F)

AO
CH
ST
SB
BM
ME
OI
BO

Handel en logistiek
11
GH
Groothandel
12
OV
Opslag en dienstverlening voor vervoer
13
VE
Vervoer

46
52
49, 50, 51, 53

Diensten
14
DH
15
ZD
16
OW
17
ZO
18
OQ

45, 47, 55, 56
58-82 (J, K, L, M, N)
85 (P)
86-88 (Q)
84, 90-96 (O, R, S, T)

Detailhandel en horeca
Zakelijke dienstverlening
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

Bron: EIB

97

Tabel A.2

Indeling landsdelen naar provincie

Code

Omschrijving

Noord
1
2
3

DR
FR
GR

Drenthe
Friesland
Groningen

West
4
5
6

NH
UT
ZH

Noord-Holland
Utrecht
Zuid-Holland

Oost
7
8
9

FL
GL
OV

Flevoland
Gelderland
Overijssel

Zuid
10
11
12

LB
NB
ZL

Limburg
Noord-Brabant
Zeeland

Bron: EIB

98

Bijlage B

Methodiek raming economische ontwikkeling

Deze bijlage geeft een toelichting op de aanpak bij het opstellen van de prognoses voor de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde en werkgelegenheid in de periode 2018-2030 voor de
18 onderscheiden bedrijfstakken. Eerst wordt ingegaan op de gebruikte verklarende variabelen.
Hierna wordt een toelichting gegeven op de gebruikte regressievormen. Tot slot wordt ingegaan
op hoe de uiteindelijke vormgeving met de bijbehorende coëfficiënten zijn bepaald.
Gebruikte grootheden en bronnen
Het doel van het model is om uiteindelijk de ontwikkeling van de ruimtevraag van een
bedrijfstak op lange termijn te ramen aan de hand van de ontwikkeling van economische
activiteiten en de werkgelegenheid. In het geval van de economische activiteit is gekeken naar
de ontwikkeling van de toegevoegde waarde (bruto productie minus verbruik). Voor de
ruimtevraag gaat het om de ontwikkeling van de activiteiten op de locatie. De toegevoegde
waarde lijkt hiervoor een betere benadering dan de totale productie inclusief het verbruik dat
elders is geproduceerd13. Meer activiteit op de locatie leidt in de regel tot een hogere
toegevoegde waarde. De volumeniveaus (euro's) in constante prijzen van de toegevoegde
waarde zijn verkregen uit de Nationale rekeningen van het CBS. De werkgelegenheid wordt
geraamd op basis van arbeidsjaren. Een arbeidsjaar is een maatstaf voor het arbeidsvolume, die
wordt berekend door alle banen (voltijd en deeltijd) om te rekenen naar voltijdbanen, ook wel
voltijdequivalenten (vte) genoemd. De arbeidsjaren zijn tevens verkregen uit de Nationale
rekeningen van het CBS.
In het model wordt gebruik gemaakt van een aantal verklarende economische en
demografische variabelen. De gebruikte verklarende economische variabele zijn: bruto
binnenlandsproduct, relevante wereldhandelsvolume, concurrerende herwogen
wereldhandelsprijzen, consumptievolume en de olieprijs. De data voor de periode 1995-2017
van deze macro-economische grootheden is verkregen uit de Macro Economische Verkenning
2018 van het CPB. Als demografische variabelen zijn de totale bevolking, het aantal
huishoudens en de beroepsbevolking gebruikt. Deze zijn afkomstig van het CBS.
Functionele vormen regressievergelijkingen
Het model richt zich op de lange termijn ontwikkeling van het ruimtegebruik. Wij willen dan
ook vooral de lange termijn ontwikkeling van een bedrijfstak goed kunnen verklaren. Om voor
elke bedrijfstak14 tot een goede verklaringskracht te komen is er gebruik gemaakt van drie
verschillende regressievormen: een langetermijnvergelijking (niveaus), een kortetermijnvergelijking (mutaties) en een Error Correction vergelijking15 (niveaus en mutaties). De
gehanteerde regressievorm is bepaald op basis van de kwaliteit van de resultaten voor de
individuele bedrijfstakken.

13

Alleen voor de voedings- en genotmiddelenindustrie wordt de bruto productie geraamd, omdat de ontwikkeling van de
toegevoegde waarde sterk door de wereldvoedselprijzen werd beïnvloed.

14

Voor de raming van de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de bouwnijverheid is gebruik gemaakt van ons
eigen gedetailleerde ramingsinstrumentarium. Deze houdt rekening met pijplijneffecten vanuit voorgaande jaren, waarbij
de structurele ontwikkeling wordt bepaald op basis van huishoudensgroei en consumptiegroei (woningen) en
economische groei (utiliteitsgebouwen) en de ontwikkeling van de sloopopgaven.

15

Engle en Granger (1987). Deze vergelijking heeft de eigenschap zowel het korte als het lange termijn effect goed te
kunnen verklaren.

99

De langetermijnvergelijking (1), de kortetermijnvergelijking (2), en de ECM-vergelijking (3) zien
er als volgt uit:

݈݊ሺ‫ݕ‬ሻ = ߙ ݈݊ሺ‫ݔ‬ሻ + ܿ

(1)

∆݈݊ሺ‫ݕ‬ሻ = ߙ ∆݈݊ሺ‫ݔ‬ሻ + ܿ

(2)

∆݈݊ሺ‫ݕ‬ሻ = ߙଵ ∆݈݊ሺ‫ݔ‬ሻ + ߳ ݈݊ሺ‫ିݕ‬ଵ ሻ + ߙଶ ݈݊ሺ‫ିݔ‬ଵ ሻ + ܿ

(3)

Met:

y
x
ε
c

toegevoegde waarde
verklarende variabele(n)
ecm-parameter
constante term

De regressievergelijkingen voor de werkgelegenheid (4) en (5) zien er als volgt uit:

݈݊ሺ‫ݓ‬ሻ = ߙ ݈݊ሺ‫ݕ‬ሻ + ܿ

(4)

∆݈݊ሺ‫ݓ‬ሻ = ߙ ∆݈݊ሺ‫ݕ‬ሻ + ܿ

(5)

Met:

w

werkgelegenheid

Verklaren historische ontwikkeling
Aan de hand van de hierboven beschreven regressievergelijkingen zijn regressies uitgevoerd om
de ontwikkeling van de toegevoegde waarde van een bedrijfstak te verklaren op één of
meerdere verklarende variabelen. De regressies zijn uitgevoerd voor de periode 1995-2017. Deze
periode is lang genoeg om voldoende waarnemingen te genereren en ligt weer niet zover terug
dat de periode geen goede referentie meer kan bieden voor de toekomst. Ook is er gekeken naar
deelperioden, maar dit leverde in het algemeen geen wezenlijk andere resultaten op. Voor
iedere bedrijfstak is gezocht naar een plausibele en significante samenhang met de
ontwikkeling van de toegevoegde waarde van de bedrijfstak en de ontwikkeling van de
relevante macro-economische grootheden. Hierbij is ook gekeken naar de historische
dynamische verklaringskracht van de vergelijkingen. De gevonden coëfficiënten (tabel B.1)
geven aan in welke mate de bedrijfstakontwikkelingen historisch samenhangen met de macroeconomische en demografische grootheden. Voor de werkgelegenheid is de samenhang geschat
tussen de ontwikkeling van het arbeidsvolume en de ontwikkeling van de toegevoegde waarde
van de bedrijfstak. Op deze wijze wordt impliciet ook de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteitsontwikkeling in beeld gebracht. De schattingsresultaten voor het arbeidsvolume
zijn weergegeven in tabel B.2.
Deze gekozen vergelijkingen leveren goede simulaties op van de trendmatige ontwikkelingen
van de toegevoegde waarde en het arbeidsvolume van de verschillende bedrijfstakken16.
Conjuncturele beelden zijn ook terug te zien, maar van jaar-op-jaar zijn er wel nog behoorlijke
onverklaarde bewegingen (residuen). Dit laatste is vrij gebruikelijk en voor een structurele
analyse richting 2030 ook geen obstakel. De historische samenhangen bieden voor ons doel dan
ook een robuust uitgangspunt.

16

De beschrijvingen van de onderscheiden bedrijfstakken in hoofdstuk 2 bevatten figuren met de feitelijke en de
dynamische simulatie van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid.

100

Tabel B.1

Coëfficiënten regressievergelijkingen per bedrijfstak

Voedings- en genotmiddelenindustrie
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening voor vervoer
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

Regressievorm

Bruto
binnenlands
product

Relevant
wereldhandelsvolume

Concurrerende
wereldhandelsprijzen

Consumptie

Olieprijs

Constante

1
2
2
1
2
2
3
3
2
2
2
3
2
3
1
1
3

0,42
0,50
1,00
0,19
1.21
0,22
0,52
0,47
1,21
0,28
1,40
-

0,82
0,19
0,75
0,92
0,88

-0,55
-

-

0,11
-

1,73
0,62
0,57
0,53
-

-

0,71
0,81

-

5,38
-0,03
0,01
9,08
-0,03
-0,02
-0,02
-3,04
-0,02
0,01
0,01
-0,15
0,02
-1,42
0,00
-8,02
0,57

Bron: EIB

101

Tabel B.2

Coëfficiënten samenhang ontwikkeling werkgelegenheid en toegevoegde
waarde

Voedings- en genotmiddelenindustrie
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische industrie
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening voor vervoer
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten

Regressievorm

Coëfficiënt

Constante

5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
4
5
5
5
5
5
5

0,10
0,31
0,15
0,20
0,05
0,75
0,05
0,24
0,19
0,53
0,43
0,25
0,40
1,00
0,54
0,75

0,000
-0,008
-0,011
-0,005
-0,005
-0,009
-0,001
-0,012
-0,001
-0,573
-0,001
-0,006
0,000
-0,002
0,002
-0,003

Bron: EIB
Prognoses in twee scenario’s
Op basis van de hierboven beschreven modelvergelijkingen zijn de prognoses voor de periode
2018-2030 opgesteld. Voor de scenario’s behoedzaam en gunstig zijn verschillende invullingen
gegeven aan de ontwikkeling van de verschillende macro-economische en demografische
grootheden in de periode 2018-2030. Aan de hand van het model worden de ontwikkelingen van
de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid per bedrijfstak in twee scenario’s voorspeld. De
door het model voorspelde ontwikkelingen zijn getoetst aan beschikbare informatie over de
bedrijfstakken en gesprekken met sectorexperts en indien nodig gecorrigeerd. De resultaten
voor een aantal bedrijfstakken zijn ook aangepast voor de invloed van de twee bijzondere
trends (verduurzaming en technologische ontwikkeling).

102

Bijlage C

Methodiek ruimtegebruik

Deze bijlage beschrijft de wijze waarop het ruimtegebruik van de 18 bedrijfstakken op formele
bedrijventerreinen en kantoorlocaties in 2017 is bepaald. Eerst wordt toegelicht hoe het huidige
ruimtegebruik van bedrijventerreinen is bepaald. Vervolgens wordt dit voor kantoren
beschreven.
Bepalen huidig ruimtegebruik op bedrijventerreinen voor 18 bedrijfstakken naar landsdeel
Het huidig ruimtegebruik op formele bedrijventerreinen per bedrijfstak is bepaald op basis van
datakoppeling tussen het Landelijk Informatiesysteem van Arbeidsplaatsen (LISA), het Integraal
Bedrijventerreinen Informatie Systeem (IBIS) en de Basisregistratie Kadaster (BRK). IBIS
documenteert alle uitgegeven formele bedrijventerreinen in Nederland en de oppervlakte van
deze terreinen. Aan de hand van de contouren uit de BRK kunnen deze terreinen worden
opgedeeld in kavels. De vestigingsinformatie uit IBIS beschrijft vervolgens het soort
economische activiteit en de hoeveelheid werkgelegenheid op deze kavels. Door een koppeling
van deze drie bestanden is het mogelijk om de oppervlakte van kavels op bedrijventerreinen te
koppelen aan het soort economische activiteit en het aantal werkzame personen op deze
kavels. In figuur C.1 is de hierboven genoemde datakoppeling visueel weergegeven

Figuur C.1

Visuele weergave datakoppeling IBIS, BRK en LISA

IBIS: Contouren bedrijventerrein
BRK: Contouren kavels
LISA: Bedrijfsvestiging

Bron: EIB

Echter, de koppeling levert niet direct bruikbare resultaten op. Voor slechts 43% van het
ruimtegebruik ontstaat een bruikbare koppeling tussen een kavel en een bedrijfsvestiging. Zo
zijn er kavels met meerdere gebruikers en in gebruik zijnde kavels waaraan geen gebruiker is te
koppelen. In figuur C.2 wordt de verdeling van de hierboven genoemde type kavels
weergegeven. Om het totale ruimtegebruik naar een bedrijfstak te kunnen toedelen zijn twee
aanvullende stappen nodig.

103

Figuur C.2

Verdeling kavels met vestigingsinformatie, aandeel in ruimtegebruik

Gebruikers
onbekend
35%
1-op-1
indentifceerbaar
43%

Meerdere
gebruikers
22%

Bron: BRK, LISA, IBIS bewerking BCI

In de tweede stap wordt voor de kavels met meerdere gebruikers het oppervlak toegedeeld aan
de bedrijfstakken van de verschillende gebruikers. Deze verdeling is gemaakt op basis van het
aantal werknemers van de verschillende bedrijven en het gemiddeld regionaal ruimtegebruik
per werknemer uit de eerste stap van de bedrijfstak van de desbetreffende bedrijven.
Tot slot wordt in de derde stap de oppervlakte van de resterende kavels waarvan de gebruiker
onbekend is verdeeld naar de verschillende bedrijfstakken. Dit resterend oppervlak is per regio
naar bedrijfstak verdeeld op basis van de aandelen van de verschillende bedrijfstakken in het
ruimtegebruik dat in eerste twee stappen is bepaald.
Bepalen ruimtegebruik op kantoorlocaties voor 18 bedrijfstakken in 2017
Het ruimtegebruik per bedrijfstak in een regio is bepaald door datakoppeling van LISA met de
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). Door middel van de BAG is het mogelijk om het
ruimtegebruik te bepalen van gebouwen die enkel een kantoorfunctie kennen17. Door de
koppeling van BAG met LISA kan informatie over de bedrijfstak (SBI) en het aantal werkzame
personen op deze kantoorlocaties worden achterhaald. Aan de hand van deze informatie kan
het totale ruimtegebruik van kantoren per landsdeel en het aandeel kantoorhoudende
werkgelegenheid per bedrijfstak worden bepaald (tabel C.1).
Om het totale ruimtegebruik op kantoorlocaties naar bedrijfstak te bepalen is het gemiddelde
ruimtegebruik per werknemer op landsdeelniveau vermenigvuldigd met de kantoorhoudende
werkgelegenheid per bedrijfstak in het betreffende landsdeel. Het ruimtegebruik per
werknemer op landsdeelniveau is berekend door het totale ruimtegebruik op kantoorlocaties
per landsdeel te delen door het totaal aantal kantoorhoudende banen per landsdeel (tabel C.1).
Verondersteld is dat het ruimtegebruik per werkende in kantoren binnen een landsdeel gelijk is
voor alle bedrijfstakken.

17

Van gebouwen met meerdere gebruiksfuncties is alleen het totale vloeroppervlak in de BAG bekend en niet die van de
afzonderlijke functies. In deze studie wordt alleen de ontwikkeling van het ruimtegebruik van gebouwen met alleen een
kantoorfunctie bepaald. Gebouwen als het WTC op de Zuid-as in Amsterdam blijven hierdoor buiten beschouwing.

104

Tabel C.1

Ruimtegebruik kantoorlocaties en kantoorhoudende werkgelegenheid naar
landsdelen
Noord

West

Oost

Zuid

Nederland

3.034

23.712

7.197

8.512

42.455

Kantoorhoudende werkgelegenheid
- aandeel (%)
- omvang (arbeidsjaren x 1.000)

20
127

28
950

19
275

21
339

24
1.691

Ruimtegebruik per arbeidsjaar

24

25

26

25

25

Totaal ruimtegebruik (1.000 m2)

Bron: BAG/LISA, bewerking EIB/BCI

105

106

Bijlage D

Regionale verdeling werkgelegenheid

In onderstaande figuur staan de aandelen van de landsdelen in de totale werkgelegenheid van
de verschillende bedrijfstakken weergegeven. Ieder landsdeel omvat drie provincies.

Figuur D.1

Regionale verdeling van de werkgelegenheid voor de 18 bedrijfstakken, 2017

Totaal
Voedings- en genotmiddelen
Textiel en kleding
Aardoliebasisindustrie
Chemische eindproducten
Staalindustrie
Scheepsbouw
Bouwmaterialenindustrie
Metaalelektro
Overige industrie
Groothandel
Opslag en dienstverlening voor
vervoer
Bouwnijverheid
Detailhandel en horeca
Vervoer
Zakelijke diensten
Onderwijs
Zorg
Overige quartaire diensten
0%
Noord

20%
West

40%
Oost

60%

80%

100%

Zuid

Bron: LISA, bewerking BCI

107

6

Koninginneweg 20
1075 CX Amsterdam

Kerkenbos 1031
6546 BB Nijmegen

t (020) 205 16 00

t (024) 379 0222

eib@eib.nl
www.eib.nl

bci@bciglobal.com
www.bciglobal.nl