Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

25 295

Infectieziektenbestrijding

Nr. 1997

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT, VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT EN VAN
SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 januari 2023
1. Inleiding
Op 5 september 2022 heeft het kabinet van de Wetenschappelijke Raad
voor het Regeringsbeleid (WRR) het rapport «Coronascenario’s doordacht.
Handreiking voor noodzakelijke keuzes» (hierna: «het WRR-rapport»)
ontvangen.1 Dit rapport is opgesteld onder coördinatie van de WRR, in
samenwerking met de Gezondheidsraad, de Raad van State, de Raad voor
het Openbaar Bestuur en de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving,
en met inbreng van vele andere adviserende raden en instanties.2 Het
kabinet dankt de WRR en de betrokken adviesraden en instituten voor hun
inspanningen en inzichten. Deze gezamenlijke inspanningen en inzichten
onderstrepen dat de pandemie een brede maatschappelijke impact heeft
gehad en dat het coronabeleid een opgave is die meerdere beleidsterreinen beslaat en dus ook vanuit meerdere beleidsterreinen benaderd
dient te worden.
In het WRR-rapport worden vijf scenario’s met mogelijke toekomstbeelden
voor de ontwikkeling van het coronavirus gepresenteerd en doordacht
voor dertien maatschappelijke domeinen.3 Deze scenario’s bouwen voort
op het eerdere rapport van de WRR en de Koninklijke Nederlandse

1

https://www.wrr.nl/publicaties/publicaties/2022/09/05/coronascenarios-doordacht-handreikingvoor-noodzakelijke-keuzes.
2
Te weten: de Adviesraad Internationale Vraagstukken, de Adviesraad voor wetenschap,
technologie en innovatie, het College voor de Rechten van de Mens, de KNAW (inclusief De
Jonge Akademie), de Nederlandse Sportraad, de Onderwijsraad, de Raad voor Cultuur, de
Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming en de sociaaleconomische Raad (in de
vorm van betrokkenheid kroonlid).
3
Het gaat om de volgende domeinen: zorg; openbaar bestuur; wetgeving; mensenrechten;
internationale relaties; economie; onderwijs; justitiabelen; topsport, sport en bewegen; cultuur;
samenleving; wetenschap, technologie en innovatie; en gedrag en communicatie.

kst-25295-1997
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

1

Akademie van Wetenschappen (KNAW) uit september 2021.4 In tabel 1
wordt een korte beschrijving gegeven van de in het WRR-rapport
gehanteerde scenario’s. De WRR heeft voor ieder scenario in kaart
gebracht welke hoofdthema’s vanuit de verschillende domeinen naar
voren komen. Het rapport maakt expliciet met welke ingewikkelde en
soms pijnlijke dilemma’s de overheid en de samenleving in de scenario’s
te maken krijgen.
Tabel 1. Geschetste scenario’s in het WRR-rapport.
1. Verkoudheidsscenario: het coronavirus leidt alleen tot milde
klachten, vergelijkbaar met een verkoudheid. Er is geen grote
druk op het zorgsysteem.
2. Griep+ scenario: er is sprake van (periodieke uitbraken van) een
ernstiger, griepachtig verloop. Dit kan tot zware belasting van de
zorg leiden, zeker als het virus samenvalt met een stevig
griepseizoen.
3. Externe dreiging scenario: in Nederland en Europa is het virus
onder controle, in tegenstelling tot andere delen van de wereld.
4. Continue strijd scenario: er is een hoog risico op overbelasting
van de zorg, door bijvoorbeeld een nieuwe variant die besmettelijker is, door een onzeker of ernstiger ziektebeeld of als gevolg
van afnemende immuniteit.
5. Worst case scenario: een situatie ontstaat van (zeer) hoge ziekte
en sterfte, bijvoorbeeld als gevolg van een nieuwe, ernstige
variant, die veel slachtoffers eist en waartegen opgebouwde
immuniteit en vaccins slechts in beperkte mate beschermen. De
kans dat dit scenario zich voordoet is erg klein, maar bestaat wel.
De WRR benoemt in het rapport zes hoofdthema’s, als overkoepelende
lessen die getrokken kunnen worden uit het doordenken van de verschillende scenario’s: 1) van tevoren doordenken van maatregelen en
besluitvorming; 2) proactieve communicatie en denken vanuit de burger;
3) het belang van alertheid en wendbaarheid; 4) het belang van een
robuuste digitale infrastructuur; 5) oog voor kwetsbaarheid; en 6) het
belang internationale samenwerking. Tot slot worden – naast een breed
scala aan thema-specifieke lessen en aanbevelingen – in de conclusie drie
belangrijke algemene aandachtspunten meegegeven voor toekomstig
coronabeleid: 1) benut de goede tijden om de slechte tijden te
doordenken; 2) zorg voor een brede maatschappelijke afweging; en
3) ontwijk de ingewikkelde keuzes niet.
Naast het WRR-rapport, heeft het Maatschappelijk Impact Team (MIT) op
30 september 2022 het advies «Fit voor het najaar: Aandachtspunten
Maatschappelijk Impact Team bij de langetermijnaanpak COVID-19»
aangeboden aan het kabinet (hierna: «het MIT-advies»).5 In dit eerste
advies geeft het MIT aandachtspunten voor de korte- en lange termijn
mee om te bezien wat er mogelijk nog mist in de voorbereiding op een
nieuw «coronaseizoen» in het licht van de vijf scenario’s die door de WRR
c.s. worden onderscheiden.
Deze kabinetsreactie bevat zowel een reactie op het WRR-rapport als een
reactie op het MIT-advies, vanwege de samenhang in thematiek. Het
WRR-rapport en het MIT-advies schetsen beide een gewijzigde context
van de corona-aanpak. Dat uit zich bijvoorbeeld in de wijziging van het
4

«Navigeren en anticiperen in onzekere tijden». https://www.wrr.nl/adviesprojecten/coronacrisis/
documenten/publicaties/2021/09/02/navigeren-en-anticiperen-in-onzekere-tijden.
5
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/09/30/mit-advies-1-fit-voor-hetnajaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

2

scenario «terug naar normaal» uit het eerste rapport van de WRR, naar
«verkoudheid» in het meest recente WRR-rapport. Het «terug naar
normaal» scenario wordt niet langer realistisch geacht; we moeten ons
instellen op het feit dat COVID-19 niet meer verdwijnt uit onze samenleving. Leren leven met het virus betekent dat we niet meer kunnen
terugkeren naar de situatie van voor de uitbraak van COVID-19. We treden
een toekomst met blijvende aanwezigheid van het virus tegemoet. Hierin
moeten we ook voorbereid zijn op ernstige scenario’s, zoals geschetst
door de WRR.
Denken in scenario’s is een belangrijk hulpmiddel in de strategische
beleidsvorming en bij crisisbeheersing. Ook wordt bevestigd dat er bij de
aanpak van een crisis oog moet zijn voor brede maatschappelijke
gevolgen, bijvoorbeeld de effecten voor kwetsbare groepen. Dat geldt niet
alleen voor de coronacrisis, maar ook breder. Daarom is de nationale
crisisorganisatie vanaf het begin gericht op een intensieve en flexibele
samenwerking met medeoverheden, overheidsdiensten en betrokken
publieke en private partners. Hieronder vallen ook aanbieders van vitale
processen en deskundigen van kennisinstituten of kennisnetwerken.6
Politiek, beleid en uitvoering moeten handelen met oog voor de brede
maatschappelijke gevolgen, maar zullen ook wendbaar moeten zijn om,
bijvoorbeeld, maatregelen snel op of af te kunnen schalen of om snel in te
kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen. Het WRR-rapport en het
MIT-advies bieden daartoe waardevolle handreikingen.
In voorliggende kabinetsreactie reageert het kabinet eerst op de
dilemma’s uit het WRR-rapport (paragraaf 2). Vervolgens geeft het kabinet
een beknopt overzicht van de inspanningen die het reeds pleegt ten
aanzien van de zes overkoepelende lessen in het WRR-rapport en de
aanbevelingen uit het MIT-advies (paragraaf 3). Tot slot wordt een aantal
onderwerpen uitgelicht waar het kabinet graag extra aandacht aan
besteedt naar aanleiding van de aanbevelingen van de WRR en het
MIT-advies (paragraaf 4). Om tijdsredenen heeft de WRR in zijn advies de
Caribische delen van het Koninkrijk buiten beschouwing gelaten. De
voorstellen die in deze reactie van het kabinet aan bod komen, gelden in
principe ook voor Caribisch Nederland. Op eventuele afwijkingen daarvan
zullen we met de nodige aandacht terugkomen in andere stukken.
Gelijktijdig aan deze kabinetsreactie ontvangt uw Kamer de kabinetsreactie op het tweede rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV),
«Aanpak Coronacrisis, Deel 2: september 2020–juli 2021.»7 De reacties
liggen in elkaars verlengde en bevatten overeenkomstige elementen,
waaronder het belang van brede maatschappelijke afweging, oog voor
kwetsbaarheid en voorbereiden op mogelijke scenario’s.
2. Dilemma’s bij het maken van een brede maatschappelijke
afweging
De WRR merkt op dat het maken van een brede maatschappelijke
afweging niet eenvoudig is. Het vergt het doordenken van pijnlijke
dilemma’s, waarbij het afwegen van doelen en waarden steeds pijnlijker
wordt naarmate we in zwaardere omstandigheden (scenario’s) terechtkomen. In tabel 2 worden de vier dilemma’s samengevat die benoemd
worden in het WRR-rapport.

6

Besluit Ministeriële Commissie Crisisbeheersing 2022 (Stcrt. 2022, nr. 32675) en Nationaal
Handboek Crisisbeheersing, bijlage bij Kamerstuk 29 517, nr. 225.
7
Kamerstuk 25 295, nr. 1956.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

3

Tabel 2. Dilemma’s en brede maatschappelijke afweging.
I.

Levens in nood vs. levens(kwaliteit) op de langere termijn:
heeft iemand in levensgevaar meer recht op een beschikbare plek in
een ziekenhuis dan iemand wiens levenskwaliteit door een ingreep
verbetert op de langere termijn?
II. Timing op- en afschalen: snel op kunnen schalen is belangrijk vanuit
epidemiologisch perspectief, snel af kunnen schalen is belangrijk
vanuit economisch en mensrechtelijk perspectief; terwijl dezelfde
maatregelen langer van kracht laten jojobeleid voorkomt en bijdraagt
aan eenduidige communicatie en draagvlak in de samenleving.
III. Prioriteren tussen en binnen sectoren: elke maatschappelijke
sector is van waarde, en toch zullen er in de ernstigste scenario’s
keuzes moeten worden gemaakt. Binnen sectoren zal gelden: welke
activiteiten gaan door en welke worden stilgelegd? Tussen sectoren
moeten keuzes gemaakt worden welke wellicht geheel gesloten
moeten worden in geval van ernstige oplevingen.
IV. Persoonlijke vrijheid van het individu versus het beschermen
van anderen: in de ernstigere scenario’s zal zich de discussie
aandienen of zachtere/hardere vormen van vaccinatiedwang wenselijk
zijn.
Tijdens de pandemie zijn we in nieuwe mate geconfronteerd met keuzes
over leven en dood. De in het WRR-rapport geschetste dilemma’s wijzen
ons nogmaals op de heftigheid en complexiteit van de situaties die zich
kunnen voordoen tijdens een pandemie of andere perioden van schaarste.
Het doordenken van deze dilemma’s helpt om bepaalde uitgangspunten in
de keuzeafweging scherp te krijgen. Het inhoudelijk doordenken van de
vier dilemma’s is echter geen eenvoudige opgave. Er zijn immers geen
klip en klare antwoorden op de vraag hoe om te gaan met deze
dilemma’s. Dilemma’s als deze zijn in hun aard nooit definitief op te
lossen, ze blijven bestaan. Tegelijkertijd zullen er wel besluiten nodig zijn.
Het is dus cruciaal om voortdurend de dilemma’s te doordenken op hun
maatschappelijke betekenis en op de manieren waarop beleid hier vorm
aan kan geven. Het kabinet voelt deze verantwoordelijkheid en heeft hier
daarom stappen in gezet.
Een voorbeeld hiervan is het traject van de sectorale aanpak, waarin de
overheid samen met sectoren heeft gekeken naar welk type maatregelen
passend is voor verschillende sectoren tijdens verschillende fasen van het
virus.8 Dit traject is een stap naar meer transparantie, uitlegbaarheid en
voorspelbaarheid van te nemen maatregelen (dilemma II). Binnen de
sectorale aanpak hebben sectoren nagedacht over welke maatregelen
voor hen werkbaar zijn en welke activiteiten noodzakelijk zijn voor de
bedrijfsvoering (dilemma III). Ook met betrekking tot dilemma IV, omtrent
persoonlijke vrijheid van het individu versus het beschermen van
anderen, heeft het kabinet concrete stappen ondernomen om dit dilemma
te doordenken en een plaats te geven. Op verzoek van het kabinet heeft de
Gezondheidsraad het rapport «Ethische en juridische afwegingen
COVID-19-vaccinatie» (d.d. 4 februari 2021) opgesteld.9 In dit advies
beschrijft de Gezondheidsraad welke categorieën beleidsinterventies met
betrekking tot vaccinatie mogelijk zijn, van helemaal niet ingrijpen in de
keuzevrijheid van mensen tot het uitoefenen van drang en dwang, en
binnen welke ethische en juridische kaders afwegingen op dergelijke
interventies gemaakt dienen te worden. Van dit advies is onder meer
gebruik gemaakt bij het opnemen van het vaccinatiebewijs in het digitaal
8
9

Kamerstuk 25 295, nr. 1959.
Gezondheidsraad (2021). Zie: https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2021/02/
04/ethische-en-juridische-afwegingen-covid-19-vaccinatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

4

coronacertificaat (DCC) en het coronatoegangsbewijs (CTB), en bij de inzet
van deze instrumenten. Dergelijke adviezen bieden een handreiking bij het
doordenken van dilemma’s en bij het wetenschappelijk onderbouwen van
beleid.
Leven met het virus gaat over het treffen van voorbereidingen en over het
maken van lastige keuzes als de situatie daartoe aanleiding geeft. Het
maken van een brede maatschappelijke afweging staat hierbij centraal en
vergt het doordenken van complexe dilemma’s. De weging van dilemma’s
is in de kern niet alleen een politiek en bestuurlijk, maar ook een
maatschappelijk proces. Vanwege de complexiteit van de ethische keuzes
die voor ons liggen, blijft het kabinet daarom doorlopend in gesprek met
verschillende actoren, waaronder belangenorganisaties. De dilemmabeschrijving van de WRR leert ons dat de proportionaliteit van maatregelen
voortdurend moet worden afgezet tegen maatschappelijke kernwaarden.
Het kabinet is het daarbij met de WRR eens dat een periode met een wat
rustiger epidemiologisch beeld de gelegenheid biedt om deze maatschappelijke waardentoetsing uit te voeren ter voorbereiding op een eventuele
ernstigere situatie.
Een maatschappelijke dialoog alleen kan dilemma’s niet oplossen, maar
inzichten uit een dergelijke dialoog zorgen ook voor draagvlak en zijn van
belang om mee te nemen in besluitvorming en beleidsacties, op het
moment dat dit aan de orde is.
In paragraaf 4 wordt verder ingezoomd op de samenhang tussen het
maatschappelijk proces en het doordenken van dilemma’s, specifiek
dilemma’s I en IV.
3. Overkoepelende lessen en de vertaling daarvan in staand
beleid
In het WRR-rapport zijn zes overkoepelende lessen uit de verschillende
aanbevelingen van de betrokken adviesraden gedestilleerd. Het kabinet
onderschrijft deze zes lessen. In eerdere brieven aan uw Kamer is
aangegeven hoe het kabinet zich, onder andere samen met sectoren en
maatschappelijke partijen, inspant op de verschillende terreinen, en dit
ligt in het verlengde van de lessen uit het WRR-rapport. Deze inspanningen beslaan voor een groot deel ook de aanbevelingen uit het
MIT-advies. Om uw Kamer een beeld te geven van deze inspanningen,
volgt in deze paragraaf een beknopte weergave daarvan.
Ten aanzien van het van tevoren doordenken van maatregelen en
besluitvorming:
– Op 14 september 2022 is het wetsvoorstel Eerste tranche Wet
publieke gezondheid (Wpg) aangeboden aan uw Kamer. Dit
wetsvoorstel voorziet in de noodzaak om een structurele wettelijke
voorziening te treffen die de acute en ernstige gevolgen van een
toekomstige epidemie het hoofd kan bieden.10
– De maatregelenladders, gebaseerd op de sectorplannen, staan aan
de basis van eventueel te nemen maatregelen bij een nieuwe opleving
van het virus. Dit is gepresenteerd aan uw Kamer op 16 september
2022.11

10
11

Kamerstuk 36 194.
Maatregelenladders voor sectorale aanpak Covid-19, https://www.rijksoverheid.nl/
documenten/publicaties/2022/09/16/maatregelenladders (bijlage bij Kamerstuk 25 295,
nr. 1959).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

5

–

Op 1 april 2022 heeft het kabinet haar langetermijnvisie op coronasteun gedeeld met de Kamer.12 Met deze brief is zo veel mogelijk
duidelijkheid en perspectief geboden aan ondernemers en werkenden
ten aanzien van coronasteun in de toekomst. In de brief is aangegeven
dat alleen in een situatie van volledige en langdurige sluiting gerichte,
bij voorkeur sectorale steun overwogen zal worden en dat in andere
situaties het zaak is de coronaseizoenen te verwerken in het nieuwe
ondernemersrisico. Binnenkort wordt uw Kamer verder geïnformeerd
over de resultaten van het onderzoek naar opties om gerichte(re)
coronasteun mogelijk te maken voor ondernemers en werkenden.

Ten aanzien van proactieve communicatie en denken vanuit de burger:
– Met het wetsvoorstel versterking participatie op decentraal
niveau, dat op 23 september jl. aan uw Kamer is aangeboden, wordt
de betrokkenheid van inwoners bij de voorbereiding, uitvoering en
evaluatie van beleid op lokaal en regionaal niveau vergroot.13
– In het voorjaar van 2021 is een brede maatschappelijke dialoog
georganiseerd over hoe Nederland kan herstellen en vernieuwen naar
aanleiding van de coronacrisis.14
– Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft in
samenwerking met VNO-NCW een toolbox met communicatiemiddelen ontwikkeld en publiekelijk beschikbaar gesteld voor werkgevers
en sectoren.15 Daarmee is de communicatie door derden (steunzenders, waaronder ondernemers zelf) gefaciliteerd.
– In het kader van het beleidsprogramma pandemische paraatheid,
waarover de Minister van VWS uw Kamer 4 november jl. heeft
geïnformeerd, is de gedragsunit van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) een programma gestart om de kennis en
expertise over gedrag verder door te ontwikkelen en dit aspect te
versterken in handelingsperspectieven in de aanpak ter voorkoming en
bestrijding van een volgende pandemie.16
– Door de inzet op fijnmazig vaccineren wordt vaccinatie op een
laagdrempelige wijze aangeboden aan doelgroepen die doorgaans
moeilijker te bereiken zijn. Informatie en voorlichting over het belang
van vaccineren wordt in diverse talen en afgestemd op verschillende
specifieke doelgroepen aangeboden.
Ten aanzien van alertheid en wendbaarheid:
– Zicht op de verspreiding van het virus gebeurt aan de hand van
verschillende monitoringsinstrumenten, zoals rioolwatersurveillance, Infectieradar, Nivel-zorgregistratie eerste lijn, kiemsurveillance,
en het aantal meldingen van positieve testen bij de GGD. Er wordt
voortdurend verkend of er andere manieren zijn om zicht op het virus
te houden, een voorbeeld is experimenteren met serologische
informatie.
– Het kabinet werkt aan de inrichting van de Landelijke Functionaliteit Infectieziektebestrijding (LFI). De LFI moet bij een nieuwe
epidemie van een A-infectieziekte met landelijke impact zorgen voor
een snelle opschaling en aansturing van medisch-operationele
processen bij GGD’en. Deze aansturing namens de Minister van VWS
vult de bestaande sturingsmogelijkheden van de Minister van VWS op
de voorzitters van de veiligheidsregio’s aan. Dit heeft als doel om zorg
te dragen voor de bestrijding van A-infectieziekten. Naar verwachting
is de inrichting van de LFI medio 2023 gereed. Het juridisch kader valt
12

Kamerstuk 35 420, nr. 485.
Kamerstuk, 36 210.
Nederland na de crisis: Perspectief voor en door de samenleving | Rapport | rijksoverheid.nl.
15
https://www.campagnetoolkits.nl/toolkitsectoren.
16
Kamerstuk 25 295, nr. 1964.
13
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

6

–

–

–

–

–

–

onder de wijziging van de Wpg. Zie ook de kabinetsreactie op het
tweede OvV-rapport die tegelijk met deze brief naar uw Kamer wordt
gestuurd.
Er zijn middelen beschikbaar gesteld voor extra opleidingsplekken
voor artsen infectieziektebestrijding en plekken in 2022 voor de
opleiding Basis Acute Zorg (BAZ). Dit draagt bij aan een wendbare en
flexibele (gezondheids)zorg.
Via het Nationaal Programma Onderwijs zijn forse middelen en
ondersteuning beschikbaar gesteld om leervertragingen onder
jongeren de komende jaren in te kunnen lopen.
Het kabinet onderschrijft de doelen van het Nationaal Preventieakkoord dat is gericht op stoppen met roken, het terugdringen van
problematisch alcoholgebruik en het tegengaan van overgewicht. Het
kabinet verbreedt daarnaast de preventieaanpak met het versterken
van mentale gezondheid, een extra impuls aan sport en bewegen, het
terugdringen van gezondheidsverschillen, preventie in het zorgstelsel
en een gezonde en groene leefomgeving.17 De concrete uitwerking is
per thema met uw Kamer gedeeld, zoals de start van de beweegalliantie en de aanpak mentale gezondheid.18
Op 10 juni jl. is de kabinetsbrede aanpak «Mentale Gezondheid:
van ons allemaal» naar uw Kamer gestuurd.19 Deze aanpak is gericht
op alle Nederlanders, met aanvullend specifieke aandacht voor
jongeren en jongvolwassenen, werkenden en inwoners in een
kwetsbare positie. Tijdens de coronapandemie werd het al snel
duidelijk dat corona en de coronamaatregelen effect hebben op de
mentale gezondheid. Met name onder jongeren en jongvolwassenen
werd er meer stress, eenzaamheid en somberheid ervaren.
Vanuit het zorgveld wordt hard gewerkt aan het zo efficiënt en
transparant mogelijk inrichten van de keten om een effectievere inzet
van de bestaande zorgcapaciteit te realiseren. Zo geldt ten aanzien van
de adviezen van het expertteam COVID-zorg dat de genoemde best
practices inmiddels bijna overal zijn geïmplementeerd. Het resultaat
daarvan is dat meer patiëntenzorg kan worden verleend. Dat geldt
zorgbreed.
Het kabinet deelt het advies van het MIT dat gedeeld werkgeverschap
één van de instrumenten kan zijn om personeelstekorten tegen te
gaan. In de Kamerbrief over arbeidsmarktkrapte roept het kabinet
werkgevers dan ook onder andere op om samen te werken met andere
sectoren en organisaties om personeelstekorten tegen te gaan.20

Ten aanzien van een robuuste digitale infrastructuur:
– Het kabinet werkt samen met het RIVM, GGD GHOR Nederland en de
GGD’en aan een pandemisch paraat informatievoorzieningslandschap, waarin systemen samenwerken en elkaar ondersteunen.
– Het kabinet werkt samen met het RIVM, GGD GHOR Nederland, de
GGD’en en het Centraal Bureau voor Statistiek aan het beter toegankelijk maken van coronadata voor statistische en wetenschappelijke onderzoek op een veilige en verantwoorde manier.
Ten aanzien van het hebben van oog voor kwetsbaarheid:
– Een deel van de mensen ervaart langdurige klachten na het doormaken van een COVID-infectie, ook wel post-COVID genoemd. Naar
aanleiding van de motie van de leden Hijink en Paulusma21 voerde het
Ministerie van VWS gesprekken met betrokken organisaties. Uit deze
17

Kamerstuk 32 793 nr. 584.
Kamerstuk 32 793, nr. 302, Kamerstuk 32 793, nr. 613.
Kamerstuk 32 793, nr. 613.
20
Kamerstuk 29 544, nr. 1115.
21
Kamerstuk 25 295, nr. 1892.
18
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

7

–

–

gesprekken kwam naar voren dat het veld twee trajecten noodzakelijk
acht. Dit betreft een overkoepelende kennisagenda en een
expertisecentrum.22 Over deze trajecten heeft het Ministerie van
VWS afgelopen periode een aantal overleggen georganiseerd. Dit
wordt de komende weken vervolgd. Hierbij worden óók patiëntenorganisaties (zoals PostCovid NL, Long Covid Nederland en Longalliantie
Nederland) betrokken om te borgen dat de onderzoeken aansluiten bij
de behoefte vanuit het veld. Het doel van deze gesprekken is om
(meer) duidelijkheid en richtinggevende afspraken over inhoudelijke
aspecten van beide trajecten te krijgen. Daarnaast blijft de Minister van
VWS bij zijn Europese collega’s aandacht vragen voor gezamenlijk
onderzoek naar post-COVID en het faciliteren van data-uitwisseling en
betere kennisdeling van behandelopties voor post-COVID.
In het kader van pandemische paraatheid start bij ZonMw een
kennisprogramma op het domein maatschappij. Dit programma
richt zich op scenario’s voor de verspreiding van pathogenen in de
samenleving, afwegingskaders voor verschillende (kwetsbare)
doelgroepen en draagvlak voor interventies.
Met middelen uit het steun- en herstelpakket is tijdens de coronacrisis
de «Aanpak Jeugdwerkloosheid» opgezet. In deze aanpak zetten
gemeenten, scholen en andere partners zich in om kwetsbare jongeren
te ondersteunen richting vervolgonderwijs of werk door middel van
extra begeleiding en nazorg. Dit wordt gecontinueerd en omgezet naar
een structurele aanpak.23

Ten aanzien van internationale samenwerking:
– De Europese samenwerking in de bestrijding van grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen is versterkt door de aanscherping van
bestaande en door de introductie van nieuwe wetgeving. Zo is de
bestaande wetgeving rondom ernstige grensoverschrijdende
bedreigingen van de gezondheid uitgebreid en vastgelegd in een
verordening.24 Daarnaast zijn de mandaten van het Europees
Geneesmiddelenagentschap (EMA) en de European Centre for Disease
Prevention and Control (ECDC) uitgebreid om snel te kunnen handelen
bij een crisis.25Ook heeft de Europese Commissie in 2021 de Health
Emergency Preparedness and Response Authority (HERA)
opgericht.26 Daarnaast heeft Nederland een financiële bijdrage
geleverd aan de Coalition for Epidemic Preparedness Innovations
(CEPI).
– In het kader van de Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie
2023–2030 wordt extra ingezet op het verbeteren van internationale
pandemische paraatheid en het minimaliseren van grensoverschrijdende gezondheidsdreigingen.27 Wereldwijde toegang tot medicijnen
en gezondheidsproducten en het versterken van internationale inzet op
antimicrobiële resistentie (AMR) en zoönosenbeleid vormen hierbij de

22

Zie ook de bijlage bij de Kamerbrief van 16 september jl.; Kamerstuk 25 295, nr. 1959.
Kamerstuk 26 695, nr. 140.
24
Verordening (EU) 2022/2371 van het Europees Parlement en de Raad van 23 november 2022
inzake ernstige grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen en tot intrekking van Besluit
nr. 1082/2013/EU. (PB L 314, 6.12.22; blz. 26).
25
Verordening (EU) 2022/2370 van het Europees Parlement en de Raad van 25 januari 2022
betreffende een grotere rol van het Europees Geneesmiddelenbureau inzake crisisparaatheid
en -beheersing op het gebied van geneesmiddelen en medische hulpmiddelen. (PB L 20,
31.1.2022, blz. 1), en Verordening (EU) 2022/2370 van het Europees Parlement en de Raad van
23 november 2022 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 851/2004 tot oprichting van een
Europees Centrum voor ziektepreventie en – bestrijding. (PB L 314, 6.12.22, blz. 1).
26
Besluit van de Commissie van 16 september 2021 tot oprichting van de Autoriteit voor
paraatheid en respons inzake noodsituaties op gezondheidsgebied (PB C 393 I, 29.9.2021,
blz. 3).
27
Kamerstuk 36 180, nr. 25.
23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

8

–

–

–

speerpunten. Ook de Nederlandse inzet op het versterken van
gezondheidssystemen wereldwijd draagt bij pandemische paraatheid.
Er is met zowel Official Development Assistance (ODA) als non-ODA
middelen bijgedragen aan het Financial Intermediary Fund for
Pandemic Prevention, Preparedness and Response (The
Pandemic Fund), dat onder andere tot doel heeft lage- en middeninkomenslanden te helpen hun pandemische paraatheid en responsstructuren te versterken.28
Er is ingezet op de versterking van de samenwerking met buurlanden,
zoals de gezamenlijke coronaverklaring met Noordrijn-Westfalen.29
Verschillen in de bestrijding van grensoverschrijdende gezondheidsdreigingen laten zich het sterkst voelen in de grensregio’s, wat extra
uitdagingen voor de uitvoerbaarheid van maatregelen oplevert. Het
uitgangspunt van het coronabeleid is het openhouden van de
samenleving. Open grenzen zijn daarvoor cruciaal.
Er is ook ingezet op de versterking van de Europese coördinatie in
crisistijd in het geïntegreerde politieke crisisresponsmechanisme (IPCR). IPCR fungeert als sector-overstijgend crisisinstrument dat de centrale plek vormt voor (voorbereiding van) besluitvorming van de Raad van EU Ministers. Dit is bijvoorbeeld van belang
rondom maatregelen die het internationaal grensverkeer raken en bij
een eventuele opschaling van reismaatregelen.30

4. Extra aandacht voor specifieke aandachtspunten
Het kabinet onderschrijft de aanbevelingen uit zowel het WRR-rapport als
het MIT-advies. In deze passage wordt een aantal specifieke aanbevelingen uitgelicht, namelijk: 1) betrek een breed maatschappelijk
perspectief, 2) heb oog voor kwetsbaarheid, 3) maak sectorplannen voor
de overheid en 4) benut de goede tijden om de slechte tijden te
doordenken. Deze aanbevelingen worden zowel in het WRR-rapport als
het MIT-advies genoemd en hebben sterke overlap met de aanbevelingen
uit de rapportages van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de
corona-aanpak. Waar het kabinet al gerichte inzet pleegt op verschillende
aanbevelingen uit het WRR-rapport en MIT-advies (zie hiervoor
paragraaf 3), ziet het kabinet de specifieke vier aanbevelingen in deze
paragraaf als belangrijke aandachtspunten voor aanvullende actie.
4.1 Breed maatschappelijk perspectief
In paragraaf 2 van deze brief is ingegaan op de beschrijving van de vier
dilemma’s van de WRR. In deze paragraaf wordt verder ingezoomd op de
samenhang van de dilemma’s met het maatschappelijk proces, naar
aanleiding van de aanbevelingen van de WRR en het MIT om een breed
maatschappelijk perspectief te betrekken. Onder dit brede maatschappelijke perspectief vallen onder andere jongeren en mensen met een
beperking. Het kabinet wil specifiek aandacht geven aan dilemma’s I en IV,
omdat het kabinet van mening is dat deze twee dilemma’s – die fundamenteel van aard zijn – een gesprek met de samenleving onmisbaar is.
Eén van de dilemma’s die door COVID-19 acuut is geworden, betreft de
spanning tussen planbare zorg en acute zorg. De planbare (IC-)zorg heeft
de afgelopen jaren voortdurend onder druk gestaan van de toestroom in
ziekenhuizen van (ernstig zieke) COVID-19-patiënten die een acute
28

Kamerstuk 36 180, nr. 25.
Grenslandagenda Noordrijn Westfalen Nederland 2022 | Publicatie | Rijksoverheid.nlen
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/09/30/gezamenlijke-corona-verklaringgepresenteerd-op-grenslandconferentie.
30
Kamerstukken 25 295 en 22 112, nr. 1970.
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

9

zorgvraag hebben. De achterstanden in de uitgestelde zorg zijn nog niet
weggewerkt. Ook wijst onderzoek van het RIVM uit dat het afschalen van
reguliere zorg in de afgelopen jaren heeft geleid tot een verlies van
320.000 levensjaren in goede gezondheid.31 Het vraagstuk of een patiënt
met acute coronacomplicaties voorrang heeft op een patiënt met een
andere levensbedreigende aandoening is in eerste plaats medischinhoudelijk van aard en in beginsel een afweging die medische professionals maken. Om deze professionele afweging ethisch verantwoord en
met maatschappelijk draagvlak te kunnen doen, is voortdurend
maatschappelijke herijking van het vraagstuk nodig.
Zoals al is onderschreven in de kabinetsreactie op het WRR-rapport van
3 juni jl., is het realiseren van houdbare zorg niet alleen een opdracht aan
de zorg, maar vergt dit ook een heroriëntatie op de verwachtingen die we
als maatschappij van de zorg hebben.32 Het kabinet wil verkennen in
hoeverre de maatschappelijke verwachtingen over de reikwijdte van de
zorg uiteen lopen. Het kabinet wil daartoe in samenspraak met de
samenleving en het zorgveld nader verkennen op welke wijze in tijden van
langdurige schaarste – die niet alleen met regels en middelen bestreden
kan worden – zorg op een zo rechtvaardig mogelijke wijze geleverd kan
worden, welke uitgangspunten daarbij in het geding zijn en welke keuzes
daarbij dienen te worden gemaakt. In het in januari 2023 te verschijnen
signalement «Code Rood. Verkenning van morele uitgangspunten bij
langdurige schaarste in de zorg», heeft het Centrum voor Ethiek en
Gezondheid (CEG) ethische denkrichtingen en strategieën aangedragen
die een dergelijke verkenning kunnen ondersteunen. Ook is met het
Integraal Zorgakkoord een belangrijke stap gezet om samen met het
zorgveld de toegankelijkheid van zorg, ook in tijden van schaarste, te
borgen.33 Met de twaalf ondertekenende zorgpartijen zijn concrete
afspraken gemaakt om de beweging naar passende zorg in te zetten en
daarmee de zorg ook in de toekomst houdbaar te houden.
Daarnaast wil het kabinet het perspectief van de burger ophalen met
betrekking tot dilemma IV (persoonlijke vrijheid van het individu versus
het beschermen van anderen). Bij dit dilemma doet de vraag zich ook voor
in hoeverre we bereid zijn om in te leveren op persoonlijke vrijheden om
mensen met een kwetsbare gezondheid te beschermen. Wat is hierin de
grens? Een concrete stap in het doordenken van (een deel van) dit
dilemma, is het werken met maatschappelijke dialogen. Zo wordt op dit
moment ten aanzien van vaccineren gewerkt met maatschappelijke
dialogen. Deze dialogen beogen meer inzicht te bieden in de diverse en
uiteenlopende perspectieven, waarden en beweegredenen die in de
maatschappij bestaan rondom vaccinatie tegen COVID-19. Hiermee
kunnen het beleid en de richtlijnen over COVID-19-vaccinaties beter
aansluiten op de wensen en behoefte in de praktijk. Over deze dialogen is
uw Kamer op 18 november jl. uitgebreider geïnformeerd door de Minister
van VWS.34
Met aandacht voor de verschillende partijen en hun uiteenlopende
waarden en belangen moet de overheid uiteindelijk een afweging maken
met oog op het algemeen belang. Daar kunnen pijnlijke en complexe
keuzes bij komen kijken, zeker in de ernstigere scenario’s. Het valt niet te
verwachten dat een maatschappelijke dialoog zal leiden tot consensus
over een te maken keuze. Dat is ook niet het doel van een dergelijke
31

https://www.rivm.nl/publicaties/gezondheidsgevolgen-uitgestelde-operaties-tijdenscoronapandemie.
https://www.wrr.nl/adviesprojecten/houdbare-zorgen Kamerstuk 35 925 XVI, nr. 192.
33
Kamerstuk 31 765, nr. 655.
34
Kamerstuk 25 295, nr. 1969.
32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

10

dialoog. Het doel is om mensen mee te nemen in de complexiteit en de
consequenties van de keuzes die in een pandemie op tafel kunnen komen
te liggen, niet alleen bij de overheid maar ook bij andere partijen (zoals
zorgprofessionals). Een maatschappelijke dialoog brengt de sentimenten
en kernwaarden van verschillende partijen in de samenleving samen, met
als doel wederzijds begrip en het verrijken van de afweging in de
besluitvorming.
Ook het MIT onderschrijft het belang van de maatschappelijke dialoog
over de dilemma’s. In het verlengde hiervan wil het MIT bezien hoe het
betrekken van het burgerperspectief een rol kan spelen bij de weging van
dilemma’s, bijvoorbeeld in de vorm van burgerdialogen.35
In het advies «Fit voor het najaar» adviseert het MIT ook om een burgerforum in stellen, waarin (doorlopend) dilemma’s besproken kunnen
worden. Het succes van een burgerforum staat of valt bij een juiste
invulling. Een afgebakende vraagstelling, realistisch verwachtingenmanagement, samenwerking met het parlement en heldere afspraken over
politieke betrokkenheid en opvolging zijn daarbij essentieel. Binnen het
kabinet wordt op het moment de mogelijkheid verkend voor een nationaal
burgerforum over klimaat en energie. Daarnaast heeft de Tweede Kamer
een motie aangenomen om met een burgerforum de samenleving te
betrekken bij vraagstukken met betrekking tot vergrijzing.36 Burgerfora
kunnen, zo leert de ervaring op lokaal niveau en in het buitenland, een
waardevolle aanvulling zijn op de representatieve democratie, mits goed
ingericht in termen van organisatie, betrokkenheid en wederzijdse
verwachtingen. Maar ze zijn ook intensief. Daarom is het belangrijk om
voldoende tijd en budget beschikbaar te maken, ook om deelname voor
zoveel mogelijk verschillende mensen mogelijk te maken. Ook is het
nemen van ruimte voor leren en evalueren belangrijk. Daarnaast moeten
de inspanningen in het doordenken van dilemma’s en het voorbereiden
op scenario’s, zowel qua mensen als middelen, in balans blijven met het
werken aan uitdagingen die zich nu al voordoen. Hierbij dient er ook
bekeken te worden wat de passende vorm per thema kan zijn.
4.2. Oog voor kwetsbaarheid
Zowel het WRR-rapport als het MIT-advies benadrukken het belang van
aandacht voor kwetsbare groepen. Het MIT maakt een onderscheid tussen
verschillende typen van kwetsbaarheid, en deze luidt in hun advies als
volgt:
• medisch kwetsbare personen (zoals mensen met een chronische
ziekte);
• groepen die een hogere kans hebben in aanraking te komen met het
virus (zoals in de zorg en andere contactberoepen);
• groepen die gevoelig zijn voor de economische gevolgen van
maatregelen (zoals zzp’ers en werknemers met tijdelijke of nulurencontracten);
• groepen die gevoelig zijn voor de sociale gevolgen van maatregelen
(zoals kinderen, jongeren, digitaal laag geletterden, mensen met
psychische problemen en mensen met een (verstandelijke) beperking).
Het kabinet ziet het belang van de door het MIT gesignaleerde kwetsbare
groepen expliciet mee te nemen in potentiële besluitvorming over
pandemische maatregelen. Het MIT wil hier zelf ook een rol in spelen door
dit mee te nemen in de advisering. De expertise van het MIT op het
35

Zie werkprogramma MIT 2022–2024. Deze is op 13 januari jl. door de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid aan uw Kamer aangeboden, bijlage bij Kamerstuk 25 295, nr. 1994.
36
Kamerstuk 36 200, nr. 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

11

gebied van sociaalmaatschappelijke en economische gevolgen van zowel
het coronavirus37 als de bestrijdende maatregelen, is van essentieel
belang in de besluitvorming. Het dashboard met kernindicatoren over de
maatschappelijke en economische positie van mensen, dat het MIT gaat
ontwikkelen, zal hier ook behulpzaam bij zijn. Bij adviesaanvragen aan het
OMT inzake te nemen maatregelen, werd in het verleden reeds aandacht
gevraagd voor de positie van medisch kwetsbaren. Indien in de toekomst
maatregelen overwogen worden, zal het kabinet in de besluitvorming
tevens meewegen wat het MIT inbrengt over de mogelijke impact van de
voorgestelde maatregelen op andere groepen kwetsbaren.
In de passages hieronder worden de door het MIT geïdentificeerde
groepen één voor één langs gelopen.
Ten aanzien van de groep medisch kwetsbare personen: beperkende
maatregelen kunnen bijdragen aan de bescherming van de gezondheid
van deze groep. Zoals genoemd in het WRR-rapport, moet het kabinet
hierbij echter een lastige afweging maken tussen virusbestrijding
enerzijds, en de negatieve effecten van maatregelen anderzijds. Bij de
afweging rondom het opleggen van beperkende maatregelen is het
belangrijk dat de verbinding met vertegenwoordigers van de medisch
kwetsbare groepen wordt gezocht. Dat sluit aan op het advies van het MIT
om extra in te zetten op het bereiken van medisch kwetsbare groepen.
Hiervoor wordt onder andere het bestaande reguliere overleg met cliënten patiëntvertegenwoordigers en een regulier koepeloverleg met partijen
in de langdurige zorg benut. Medisch kwetsbare personen zijn in de
huidige najaarscampagne van de herhaalprik met voorrang gevaccineerd,
net zoals dat bij eerdere vaccinatierondes het geval was. Tenslotte is het
kabinet voornemens om in 2023, zoals eerder toegezegd, een advies te
vragen aan de Gezondheidsraad met betrekking tot de bescherming van
medisch kwetsbaren voor de langere termijn.38
Ten aanzien van de groepen die – bijvoorbeeld vanwege hun beroep – een
hogere kans hebben om in aanraking te komen met het virus: in de
kamerbrief over de lange termijnaanpak COVID-19 (d.d. 16 september
2022) is aandacht gevraagd voor de veilige werkomgeving en de plicht die
werkgevers hebben om daar zorg voor te dragen. Zoals ook in die brief is
aangegeven, speelt de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en het
daarbij behorende Plan van Aanpak hierbij een belangrijke rol. Met het
Meerjarenprogramma RI&E (2020–2023) wordt beleidsmatig ingezet op
het vergroten van de kwaliteit van al bestaande RI&E’s. Omdat risico’s
kunnen veranderen in de loop der tijd, is het bovendien belangrijk om de
RI&E actueel te houden. Zo kan technologische vooruitgang met nieuwe
apparaten op de werkvloer, nieuwe risico’s meebrengen. Ook Covid-19
heeft de afgelopen jaren nieuwe risico’s op de werkvloer geïntroduceerd.
Het is van belang dat de RI&E ingaat op het beheersen van het risico op
besmetting met corona op de werkvloer en op nieuwe risico’s bijvoorbeeld als gevolg van thuis- en/of hybride werken. Het kabinet heeft in die
brief werkgevers eveneens opgeroepen om sectorplannen waar passend
te vertalen naar hun RI&E en Plan van Aanpak, waarbij rekening wordt
gehouden met de arbeidshygiënische strategie.
Ten aanzien van de groepen die gevoelig zijn voor de economische
gevolgen van maatregelen: werknemers met een flexibel- of een
nuluren-contract, of ZZP’ers zijn doorgaans gevoeliger voor schokken in
de economie. Tijdens de coronacrisis waren deze groepen dan ook extra
kwetsbaar ten opzichte van werknemers met een vast contract. Hoewel
37
38

En eventuele andere infectieziektes met pandemisch potentieel.
Kamerstuk 25 295, nr. 1927.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

12

het Rijk uitgebreide steunmaatregelen zoals de NOW-, Tozo-, TONK, en
TVL-regelingen in korte tijd heeft neergezet om deze schok zo goed
mogelijk te compenseren, blijft deze groep zonder vast contract kwetsbaarder. Begin komend jaar komt het kabinet dan ook terug op hoe de
sociale zekerheid zich verhoudt tot deze groepen.39 Om beter zicht te
krijgen op kwetsbaarheid op de arbeidsmarkt heeft het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid opdracht gegeven aan het CBS om in
kader van de evaluatie ESF (Europees programma gericht op kwetsbare
werkenden en werkzoekenden) en REACTEU (Europees herstelprogramma
n.a.v. de Covid pandemie) een nulmeting
uit te laten voeren naar de mate van kwetsbaarheid op de arbeidsmarkt
voor deze populaties en voor de gehele Nederlandse beroepsbevolking. In
het kader van de evaluatie van deze programma’s zullen ook een één- en
twee-meting volgen.
Het kabinet werkt aan een hervorming van de arbeidsmarkt, mede om de
positie van werkenden met een flexibel contract en zzp’ers structureel te
versterken. In de Hoofdlijnenbrief Arbeidsmarkt40 is aangekondigd dat het
kabinet de verschillen tussen flexibele contracten en contracten voor
onbepaalde tijd wil verkleinen. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is de
effectuering van rechten. Rechten op papier betekenen namelijk helaas
niet automatisch rechten in de praktijk. Concreet zet het kabinet in op
hervormingen rond oproepcontracten, uitzendcontracten, en de ketenbepaling. Met deze hervormingen wil het kabinet werknemers meer
inkomens- en roosterzekerheid bieden, het risico op werkloosheid
verlagen, en voorkomen dat structureel werk in permanente tijdelijkheid
wordt ingevuld.
Daarnaast heeft het kabinet ook aandacht voor het hybride werken. Sinds
de pandemie zijn er inzichten en ervaringen opgedaan met langdurig
thuiswerken en hybride werken van werkenden. Langdurig thuiswerken
heeft niet geleid tot een significante vergroting van de psychosociale
arbeidsbelasting en ook niet tot meer klachten aan arm, nek of schouders,
de zogeheten KANS klachten.41 Het ontbreken van sociale contacten met
collega’s wordt als een van de nadelige effecten van langdurig thuiswerken beschouwd. Hierdoor kan eentonigheid en isolement toenemen
en kunnen werknemers zich eenzamer voelen.42 Het kabinet houdt de
ontwikkelingen op het gebied van hybride werken nauwlettend in de
gaten, zo zijn er bijvoorbeeld extra vragen in de jaarlijkse NEA van TNO
opgenomen om de ontwikkelingen te monitoren.
Ten aanzien van de groepen die gevoelig zijn voor de sociale gevolgen
van maatregelen: zoals eerder aangegeven aan uw Kamer, is inmiddels
duidelijk dat het sluiten van het onderwijs en de kinderopvang tijdens de
pandemie schadelijke gevolgen heeft gehad voor de cognitieve, mentale,
en sociale ontwikkeling van kinderen en jongeren alsmede voor de
economie en maatschappij, zowel op de korte als de lange termijn.43 Het
herhaaldelijk en over een langere periode aanbieden van afstandsonderwijs heeft geleid tot een stapeling aan leervertraging en de kansenongelijkheid vergroot. Het gaat daarbij niet alleen om de cognitieve
ontwikkeling, ook is er aandacht nodig voor het sociaal-emotioneel
welzijn, wat op afstand moeilijk te volgen is. Om die reden is het van
39

Kamerstuk 35 420, nr. 508, Kamerstuk 35 420, nr. 387.
Kamerstuk 29 544, 1112.
41
Zie TNO, rapportage NEA Covid-19, februari 2022.
42
Zie TNO, rapportage effect van langdurig thuiswerken gedurende de coronapandemie op de
gezondheid, mei 2022.
43
Kamerstuk 25 295, nr. 1834.
40

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

13

belang dat onderwijsinstellingen en kinderopvang fysiek open blijven. Het
kabinet heeft aangegeven dat het onderwijs bij het treffen van maatregelen «onderop de stapel ligt».
Het kabinet onderschrijft dat mensen die onvoldoende basisvaardigheden
hebben (taal, rekenen en digitale vaardigheden), gevoelig kunnen zijn
voor de sociale gevolgen van maatregelen. Met het landelijke actieprogramma «Tel mee met Taal» zetten de Ministeries van OCW, SZW, VWS
en BZK in op het verbeteren van deze basisvaardigheden. De ministeries
stellen in de periode 2020–2024 jaarlijks 25 miljoen euro ter beschikking
als bijdrage aan het programma «Tel mee met Taal».44 Met deze middelen
worden onder andere aanbieders van cursussen, werkgevers, bibliotheken
en maatschappelijke organisaties ondersteund om (digitaal) laaggeletterden te herkennen, door te verwijzen en te scholen. Daarnaast wordt er
vanaf 2023 jaarlijks 15 miljoen euro extra toegevoegd door de Ministeries
van OCW en van SZW aan het structurele educatiebudget voor
gemeenten vanuit de Wet educatie en beroepsonderwijs (Web). Hiermee
komt het totale educatiebudget voor gemeenten uit op een bedrag van
ongeveer 80 miljoen euro per jaar. Met dit budget kunnen gemeenten
cursussen basisvaardigheden (taal, rekenen en digitale vaardigheden)
inkopen voor hun (digitaal) laaggeletterde inwoners.
Het kabinet werkt ten aanzien van de groep mensen met een verstandelijke beperking samen met de partijen uit de langdurige zorg aan de
uitvoering van de «Stip op de horizon.»45 Hiervoor wordt uw Kamer
verder verwezen naar de beleidsagenda pandemische paraatheid.46
Meer algemeen genomen zijn de problemen van groepen die gevoelig zijn
voor de sociale gevolgen van maatregelen vaak complex en meervoudig.
Deze (en soortgelijke) groepen hebben vaak te maken met een combinatie
van problematieken. Onvoldoende basisvaardigheden (laaggeletterdheid)
kan bijvoorbeeld samengaan met schulden, armoede en een minder
goede gezondheid. Het CBS maakt jaarlijks een zogenaamd Stapelingsbestand om deze multiproblematiek inzichtelijk te maken (alleen beschikbaar
voor geautoriseerde onderzoekers). Tijdens de coronacrisis is gebruik
gemaakt van een publiek toegankelijk dashboard met geaggregeerde
data. Daarnaast laat onderzoek van TNO, gecoördineerd door het
Ministerie van SZW, zien dat de meeste Nederlanders zijn teruggeveerd
na de initiële klap van de coronacrisis. Vaak is het deze veerkracht die
sociaal kwetsbare groepen missen. Veerkracht is daarom ook een
onderwerp van verder onderzoek door TNO.47
Naast de door het MIT geïdentificeerde groepen, verdient tot slot de groep
«justitiabelen» aandacht. Deze groep omvat alle personen die zich – na
uitspraak door de rechter – in een gesloten en/of klinische setting
bevinden, zoals gedetineerden. Deze groep wordt meerdere keren
benoemd in het WRR-rapport. Ook voor personen die volledig afhankelijk
zijn van overheidszorg, is het van groot belang dat maatregelen prudent
gewogen worden.
4.3 Sectorplannen voor de overheid
Het MIT adviseert om ook sectorplannen te maken voor de overheid. Het
kabinet neemt deze aanbeveling van het MIT ter harte, zoals ook aangegeven in het Commissiedebat van 28 september jl. Het Rijk heeft een
44

Kamerstuk 28 760, nr. 84.
Stipophorizonlangdurigezorgcovid7maart2022.pdf (verenso.nl).
46
Kamerstuk 25 295, nr. 1836 en Kamerstuk 25 295, nr. 1964.
47
De sociale impact van de coronacrisis ; een systeemanalyse | TNO Publications.
45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

14

breed adviesteam COVID-19 ingericht met relevante deskundigheid vanuit
verschillende disciplines. Dit adviesteam geeft gevraagd en ongevraagd
advies over hoe het Rijk als werkgever de pandemie kan bestrijden, met
gebruik van expertise op het gebied van bedrijfsgeneeskunde, arbeidshygiëne en Arbeids- & Organisatiekunde. In opdracht van de Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk is door het adviesteam ook een
sectorplan Rijk opgesteld. Deze schetst een generiek kader voor te nemen
maatregelen op basis van de scenario’s. De inhoud van het sectorplan Rijk
ligt ter besluitvorming voor bij de relevante gremia; begin 2023 hopen we
dit sectorplan te finaliseren en wordt het net zoals de andere sectorplannen breed ter beschikking gesteld. Het adviesteam en het generiek
sectorplan gezamenlijk bieden de basis voor de lange termijn aanpak voor
de sector Rijk. Met het oog op de grote diversiteit aan werkzaamheden en
specialismen binnen de sector is daarnaast voor de verschillende
Rijksonderdelen ruimte voor aanvullende, gerichte maatregelen. Zo zijn er
op sectorniveau afspraken over bijvoorbeeld basismaatregelen, ventilatie
en schoonmaak op kantoren. Voor onderdelen als Rijkswaterstaat of
Dienst Justitiële Inrichtingen zijn aanvullend maatregelen over bijvoorbeeld persoonlijke beschermingsmiddelen nodig om dienstverlening op
locatie te kunnen continueren. Daarnaast vindt het kabinet het van belang
om in gesprek te blijven met gemeenten. Zo zijn er onlangs gesprekken
met gemeenten gevoerd over hoe de maatregelenladders in de praktijk
werken. Deze «botsproef» zorgt ervoor dat het kabinet en gemeenten een
scherpere blik krijgen op de werking van de sectorplannen en de
maatregelenladders. Daarnaast acht het kabinet het waardevol als ook de
medeoverheden een sectorplan in gereedheid brengen. Het Ministerie van
BZK zal een aanjagende rol spelen in de totstandkoming daarvan.
4.4 Benut de goede tijden om de slechte tijden te doordenken
In het eerste advies constateert het MIT dat de aanpak in de zwaardere
scenario’s nog niet volledig is ingevuld en adviseert het MIT om hierop in
te zetten. Daarnaast is één van de belangrijke aandachtspunten uit de
conclusies van het WRR-rapport het benutten van de goede tijden om de
slechte tijden te doordenken. Het kabinet onderschrijft deze aanbevelingen. Concreet is en zal daarom, op basis van de adviezen uit het
WRR-rapport en het MIT-advies, voor verschillende zwaardere scenario’s
gesimuleerd worden hoe in crisistijd tot effectieve en onderbouwde
besluitvorming kan worden gekomen. Op deze manier zijn we beter
voorbereid op toekomstige besluitvorming in tijden van crisis. De
uitwerking van de scenario’s die onder coördinatie van de WRR zijn
gedaan door de verschillende adviesraden, is hierbij van grote toegevoegde waarde.
De afgelopen maanden is met sectoren gesproken over de lange
termijnaanpak van corona. Het kabinet heeft aan sectoren waar veel
mensen bij elkaar komen en die de afgelopen jaren vaak met beperkingen
te maken hebben gehad, gevraagd om een sectorplan op te stellen met
werkbare preventie- en interventiemaatregelen per sector. Dit heeft
geresulteerd in sectorplannen per sector, die zijn vertaald in maatregelenladders. Er komen nog steeds nieuwe sectorplannen bij.48 Dit geeft aan
dat er in de samenleving grote bereidheid is om met het kabinet na te
denken over mogelijke scenario’s. Het kabinet heeft veel waardering voor
de inzet van sectoren bij het opstellen van de sectorplannen. Met de
sectorplannen hebben sectoren zich voorbereid op verschillende
scenario’s, van lichtere maatregelen voor lichte scenario’s tot zwaardere
maatregelen (interventiemaatregelen) die ingezet kunnen worden bij een
48

Alle sectorplannen zijn te vinden op de webpagina van VNO-NCW: Corona en coronaplannen |
VNO-NCW en MKB-Nederland | VNO-NCW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

15

sterkere opleving van het virus. Tijdens het opstellen van de sectorplannen is er goed contact met de sectoren geweest. Deze samenwerking
met de sectoren wordt voortgezet: we dragen immers een gezamenlijke
verantwoordelijkheid om Nederland open te houden. Er is vanuit de
verschillende betrokken departementen regelmatig contact met de
betrokken sectoren over de coronamaatregelen. De intensiteit van dit
contact hangt af van de epidemiologische situatie.
Het kabinet heeft de afgelopen periode ook benut om diverse scenario’s te
doordenken en samen met de partijen in de zorg, uitvoeringspartijen en
het maatschappelijk middenveld te komen tot antwoorden op mogelijke
toekomstige problemen op het gebied van COVID-19. Voorbeelden
hiervan zijn de inzet van ziekenhuizen om zuurstof en monitoring thuis
aan te bieden, zodat meer coronapatiënten behandeld kunnen worden
met minder personeel, de voorbereiding op een eventuele snelle
opschaling in de test- en vaccinatiecapaciteit bij de GGD’en, het uitdenken
van opties om indien noodzakelijk vaccinatie te stimuleren, en het
uitdenken van de werking van de maatregelen op de maatregelenladders
in de gemeentelijke praktijk.
Zorg voor een gereedschapskist
Het kabinet heeft voor de aanpak van pandemieën een wetsvoorstel
eerste tranche voor de wijziging van de Wpg aan uw Kamer gestuurd.
Daarnaast werkt het kabinet aan volgende tranches om een verdere
wettelijke basis paraat te hebben voor toekomstige pandemieën. Zie in dit
kader ook de Kamerbrief inzake het beleidsprogramma pandemische
paraatheid van 4 november jl., en de kabinetsreactie op het tweede
OvV-rapport die tegelijk met deze reactie naar uw Kamer is gestuurd.49 Dit
wetsvoorstel is nog niet behandeld in het parlement. Het is op dit moment
daarom niet mogelijk om collectieve juridisch afdwingbare maatregelen te
treffen tegen het coronavirus of andere A1-infectieziekten als dat nodig is,
vanwege het ontbreken van een wettelijke basis. Om goed voorbereid te
zijn op alle scenario’s is een snelle behandeling van het wetsvoorstel
eerste tranche wijziging Wpg noodzakelijk en ziet het kabinet het als zijn
taak dat ook de volgende tranches zo snel als mogelijk worden ingediend,
zodat zij vervolgens door uw Kamer behandeld kunnen worden. Hierbij
moet vermeld worden dat voor dertien sectoren het coronatoegangsbewijs (CTB) een wenselijke – en in een aantal gevallen zelfs de enige
werkbare – maatregel is om renderend open te kunnen blijven tijdens een
zware opleving van het virus. Zoals eerder aangegeven in de Kamerbrief
van 16 september jl. valt een wetsvoorstel te overwegen ter ondersteuning van de sectorplannen, waarin onder voorwaarden de inzet van
een CTB, mits daarvoor bij uw Kamer draagvlak is.50 Tot nu toe is niet
voldoende gebleken dat dit draagvlak er is. Het langer wachten op politiek
draagvlak is niet opportuun. Een wetsvoorstel kost tijd, waarmee een CTB
niet ingezet kan worden bij een zware opleving deze winter. Voorts kent
het CTB een relatie met de Europese DCC-verordening, deze verloopt per
1 juli 2023. Om deze redenen is het kabinet nu niet voornemens een
separaat wetsvoorstel in procedure te brengen. Daardoor kan het CTB op
dit moment niet ingezet worden door de dertien sectoren die dit als
wenselijke maatregel hebben opgenomen in hun sectorplan om rendabel
open te blijven bij een hevige opleving van het virus. Zowel het MIT als de
Raad van State (in het WRR-rapport) adviseren om op alle coronamaatregelen die nodig zouden kunnen zijn voor te bereiden.

49
50

Kamerstuk 25 295, nr. 1964.
Kamerstuk 25 295, nr. 1959.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

16

Kaders voor een afgewogen besluitvorming
Het uitgangspunt van de langetermijnaanpak van het coronavirus is de
samenleving open houden. Daarbij staan twee gelijkwaardige en
nevengeschikte doelen centraal: sociaal-maatschappelijke en economische continuïteit/vitaliteit, en toegankelijkheid van de gehele zorgketen
voor iedereen. Een toename van het aantal besmettingen in combinatie
met oplopende druk op de zorg kan in principe op drie manieren worden
ondervangen: door inzet op vaccinatie, maatregelen in de zorgketen, en
beperkende maatregelen. Ook voor zwaardere scenario’s beziet het
kabinet het handelingsperspectief van de rijksoverheid langs deze lijnen.
Absolute voorspelbaarheid over wat ons op welk moment te wachten
staat, kan het kabinet niet bieden. We zullen moeten accepteren dat er
onzekerheden blijven bestaan en dat definitieve keuzes over precieze
maatregelen afhankelijk zijn van de omstandigheden van dat moment. In
lijn met de opmerking van de Raad van State in het WRR-rapport, namelijk
dat het lastig is op om zwaardere scenario’s te anticiperen, kiest het
kabinet er dus bewust voor flexibiliteit te behouden, mocht een zwaar
scenario zich voltrekken. Vanwege het grote maatschappelijke belang van
fysiek onderwijs heeft het kabinet zich in ieder geval gecommitteerd om
maatregelen in deze sector bij het treffen van maatregelen «onderop de
stapel te leggen».
Het is belangrijk om het draagvlak voor en de naleving van eventuele
maatregelen zo hoog mogelijk te houden tijdens een opleving. Om dit te
bewerkstelligen moet de overheid beter inzicht krijgen in de effectiviteit
van maatregelen. Hiertoe zetten wij stappen in samenwerking met onder
andere het OMT en het RIVM. Het kabinet verwijst hierbij naar de
kabinetsreactie op het tweede OvV-rapport die gelijktijdig naar uw Kamer
is gestuurd, en naar de Kamerbrief van 11 november jl. betreffende het
«Verzoek om een reactie op de conclusies over maatregelen tegen het
coronavirus naar aanleiding van het tweede rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid» van de vaste Kamercommissie voor VWS.51 In
dit kader verwijst het kabinet ook naar de database waarin de evaluatieonderzoeken zijn samengebracht.52 In de brief van 11 november jl. heeft de
Minister van VWS uw Kamer ook meegenomen in de logica en
rangschikking van infectieziektebestrijding. Daarin is aangegeven dat
wordt verkend of het mogelijk is om ook een rangschikking te kunnen
maken van de maatschappelijke en economische impact van maatregelen,
zodat dit net als de infectieziektebestrijdingslogica op voorhand meegewogen kan worden bij het opstellen van maatregelen. Het MIT herkent de
behoefte aan een dergelijke rangschikking en is voornemens te
doordenken hoe maatregelen kunnen worden gerubriceerd naar hun
sociaalmaatschappelijke en economische gevolgen.53
Zoals ook in de brief van 11 november aangegeven, is een dergelijke
rangorde echter niet eenvoudig op te stellen, omdat zowel het treffen als
het niet treffen van maatregelen maatschappelijke impact heeft. Daarnaast
heeft de maatschappelijke en economische impact betrekking op iedereen
in de samenleving en brengt daarom vele (wegings)factoren met zich
mee.

51

Kamerstuk 25 295, nr. 1966.
www.lerenvandecoronacrisis.nl.
53
Zie werkprogramma MIT 2022–2024. Deze is op 13 januari jl. door de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid aan uw Kamer aangeboden, bijlage bij Kamerstuk 25 295, nr. 1994.
52

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

17

Inzicht in verschillende afwegingen
De maatschappelijke en economische impact van maatregelen is in de
besluitvorming steeds belangrijker geworden naarmate de pandemie
voortduurde en de maatschappelijke en economische (neven)effecten van
maatregelen zichtbaar(der) werden. Waar voorheen de reflecties van het
Sociaal en Cultureel Planbureau, de RIVM Gedragsunit en de uitvoeringstoets werden gebruikt, is onlangs (ook) het MIT opgericht. Met de
oprichting van het MIT wil het kabinet borgen dat de maatschappelijke
overwegingen nog beter en meer expliciet kunnen worden meegenomen
in de besluitvorming.
Eerder heeft ook de RIVM Gedragsunit geadviseerd over hetgeen
belangrijk is bij het communiceren over de coronamaatregelen.54 Inzicht
in de overwegingen, de keuzes en de onzekerheden zijn belangrijk voor de
naleving en acceptatie van maatregelen. We nemen deze aanbeveling ter
harte en zullen hier expliciet aandacht aan blijven besteden.
5. Afsluiting
Het kabinet onderschrijft de conclusies en aanbevelingen uit het
WRR-rapport en het MIT-advies. De afgelopen periode heeft het kabinet
reeds met allerlei partijen overleg gevoerd over de diverse scenario’s uit
het WRR-rapport uit te werken. Dit gesprek zal het kabinet blijvend voeren,
waarbij het kabinet oog houdt voor de in paragraaf 2 benoemde achterliggende dilemma’s en de brede maatschappelijke afweging. We moeten ons
realiseren dat scenario’s slechts een inschatting geven van de mogelijke
ontwikkelingen, het blijven aannames. We zullen ons moeten voorbereiden op verschillende mogelijke scenario’s. Dat betekent dat we moeten
blijven monitoren hoe het virus én de sociaal-maatschappelijke economische situatie zich ontwikkelen. Eerder in deze brief is een aantal
initiatieven van het beleidsprogramma Pandemische paraatheid benoemd
in reactie op lessen uit het WRR-rapport. In de brief die de Minister van
VWS u op 4 november jl. heeft doen toekomen, wordt uw Kamer
meegenomen in het volledige overzicht van de voortgang van het
beleidsprogramma.55
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
M.A.M. Adriaansens
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
C.E.G. van Gennip

54

Zie hiervoor: https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/publicaties/gedragsreflecties. Gedragsreflecties worden altijd uitgevraagd bij het nemen van besluiten en zijn openbaar.
55
Kamerstuk 25 295, nr. 1964.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 25 295, nr. 1997

18