Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

27 923

Werken in het onderwijs

29 240

Veiligheid op school

Nr. 200

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 19 maart 2015
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 17 december 2014 over de
rapportage «Aandacht voor sociale veiligheid op pabo’s en tweedegraads
lerarenopleidingen» (Kamerstuk 27 923/29 240, nr. 196).
De vragen en opmerkingen zijn op 2 maart 2015 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 18 maart
2015 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
Adjunct-griffier van de commissie,
Bosnjakovic

kst-27923-200
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

1

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de Minister. In het huidige maatschappelijke klimaat is het, zo
menen de leden, van groot belang dat docenten voldoende toegerust zijn
om met vraagstukken op het gebied van veiligheid in de klas en de school
om te gaan. De leden hebben tevens kennisgenomen van de drie
aanbevelingen1 die de Stichting School en Veiligheid doet. Hoe worden
deze aanbevelingen verder geïmplementeerd? Hoe gaan we meten dat er
daadwerkelijk verbetering optreedt?
Voorts merken de leden op dat de aanleiding voor het project «Aandacht
voor pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het curriculum van de
pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen» de geconstateerde
handelingsverlegenheid van leraren op het gebied van pesten, seksualiteit
en seksuele diversiteit was. In de jeugdzorg gold ook jaren dat bij ernstige
incidenten in het gezin, zoals zware fysieke kindermishandeling en
seksueel misbruik, jeugdzorgwerkers met diverse achtergronden,
handelingsverlegenheid als reden opgaven voor het niet of niet tijdig
optreden. Sinds begin 2014 heeft de Inspectie Jeugdzorg echter heel
duidelijk naar de sector en de jeugdzorgwerkers aangegeven handelingsverlegenheid niet meer te accepteren als rechtvaardiging voor niet of te
laat optreden. Kan worden toegelicht of een dergelijke opstelling van de
Inspectie van het Onderwijs met bijbehorend optreden na jaren van
aandacht vragen voor en praten over het belang van optreden tegen
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit richting de onderwijssector en
de leerkrachten kan worden verwacht? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe en
per wanneer?
De leden lezen tevens dat er in het onderzoek ook kanttekeningen worden
geplaatst bij de mogelijkheid voor opleidingen om studenten toe te rusten
op het gebied van sociale veiligheid. Zo hebben de opleidingen te maken
met jonge studenten die wat betreft hun eigen ontwikkeling niet toe
zouden zijn aan het ontwikkelen van bepaalde benodigde vaardigheden.
Deze studenten staan echter over drie jaar wel al voor een klas les te
geven. In hoeverre hebben deze jonge leerkrachten baat bij intensieve
begeleiding in de eerste jaren dat zij lesgeven?
De onderzoekers merken ook op dat het thema sociale veiligheid niet leeft
in de onderwijspraktijk. De leden zijn verbaasd over deze conclusie. Het
onderwijs zou, wat deze leden betreft, midden in de maatschappij moeten
staan, naar aanleiding van diverse incidenten met leerlingen die gepest
zijn, staat dit onderwerp hoog op de maatschappelijke agenda. Hoe kan
het dan dat dit thema niet leeft in de onderwijspraktijk?
Tevens merken de leden op dat er een aantal leerdoelen is geformuleerd
rond het thema pesten. In hoeverre worden studenten op de hoogte
gesteld van wetenschappelijk onderzoek inzake pesten en
anti-pestmethodes, zo vragen zij.
Voorts merken de leden op dat er vanuit het LOBO2 en ADEF3 behoefte is
aan verdere operationalisering van sociale veiligheid in het onderwijs. Is
deze niet al vanuit wetenschappelijk onderzoek voorhanden?
De leden merken tevens op dat in hoofdstuk twee «stand van zaken in de
opleidingen» van het rapport uitgebreid wordt ingegaan op wat onder
sociale veiligheid moet worden verstaan. Is het waar dat kindermishandeling niet onder deze definitie valt en kan dan toegelicht worden waarom

1

Drie aanbevelingen: (1) expliciteer de aandacht voor sociale veiligheid in het curriculum van de
opleidingen, (2) benoem over welke kennis startbekwame leraren moeten beschikken en welke
vaardigheden startbekwame leraren moeten laten zien om voldoende toegerust te zijn op het
terrein van sociale veiligheid en (3) maak gerichte aandacht voor sociale veiligheid, pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit een vast onderdeel van de stages van studenten.
2
LOBO: Landelijk Overleg Lerarenopleidingen Basisonderwijs.
3
ADEF: Algemeen Directeurenoverleg Educatieve Faculteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

2

niet? Is het niet zo dat juist een sociaal veilige school een school is waar
kindermishandeling gesignaleerd en bespreekbaar gemaakt moet kunnen
worden en waar leerlingen dit zelf aan kunnen kaarten? Waarom wordt
hier niet de koppeling gemaakt met de verplichtingen uit de Wet
meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling4 waar leraren ook
geschoold moeten worden in het herkennen van signalen van kindermishandeling, het weten hoe te handelen, waar advies te vragen en of te
melden? Graag ontvangen deze leden een uitgebreide toelichting.
Ten slotte vragen de leden in hoeverre na- en bijscholing rond het thema
sociale veiligheid onderdeel is van het lerarenregister. Is er een verschil
tussen de manier waarop sociale veiligheid aan bod komt in een reguliere
stage ten opzichte van lerarenopleidingen en pabo’s die werken volgens
het concept «opleiden in school». De jeugdzorg kent sinds 1 januari 2015
een beroepsregister, waarin ook tuchtrecht en bijbehorende eventuele
disciplinaire maatregelen zijn voorzien indien niet conform de vereiste
beroepsnormen gehandeld wordt. Welke lessen kunnen uit deze professionaliseringsslag van de jeugdzorg getrokken worden die relevant zijn voor
de verdere ontwikkeling van zowel het schoolleiders- als het lerarenregister, zo vragen de leden.
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de brief van de Minister en het rapport «Aandacht voor sociale veiligheid
op pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen» van de Stichting School
en Veiligheid. De leden hechten grote waarde aan het garanderen van de
sociale veiligheid op scholen en het creëren van een veilige leeromgeving
voor kinderen. De resultaten van het onderzoek laten echter zien dat onze
(aankomende) leerkrachten hier lang niet altijd voldoende in geschoold
worden. Dit baart deze leden zorgen.
Het rapport van de Stichting School en Veiligheid signaleert een aantal
terugkerende problemen, zo ontbreekt een degelijke kennisbasis als het
om sociale veiligheid gaat en komt dit thema niet op iedere stage aan
bod. De leden lezen dat er in het rapport door de Stichting School en
Veiligheid voor wordt gepleit het thema van sociale veiligheid in een
specifiek vak aan bod te laten komen. Onderschrijft de Minister deze
suggestie en is zij van mening dat, er naast het aandacht besteden aan
sociale veiligheid, over alle vakken heen ook een apart vak dient te
komen?
De leden merken voorts op dat de Stichting School en Veiligheid stelt dat
er in de generieke kennisbasis en binnen de bekwaamheidseisen alleen in
algemene bewoordingen aandacht is voor het thema van sociale
veiligheid. Hierdoor worden, zo menen deze leden, op het gebied van
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit geen aanknopingspunten
geboden. Daarom vragen deze leden de Minister of zij het wenselijk acht
om sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit nadrukkelijker op te nemen in de bekwaamheidseisen van docenten.
Tevens merken de leden op dat de Stichting School en Veiligheid stelt dat,
als het meer specifiek om pesten gaat, het ook ontbreekt aan concrete
handreikingen die gebruikt kunnen worden bij het vormgeven van een
curriculum. De leden willen echter wijzen op de evidence based methoden
die er met betrekking tot het pesten zijn en die door de regering omarmd
worden. Worden deze methoden nu ook al op de pabo’s en tweedegraadslerarenopleidingen behandeld? Zo nee, waarom niet? Is het mogelijk om
deze methoden als leidraad te gebruiken bij het vormgeven van de
handreikingen ten behoeve van het curriculum waar het over sociale
veiligheid en pesten gaat, zo vragen de genoemde leden.
In het rapport stelt de Stichting School en Veiligheid dat de pabo’s en
tweedegraadslerarenopleidingen in samenwerking met de stichting hun
curriculum zullen aanpassen. De leden juichen dit initiatief van deze
4

Staatsblad publicatie inwerkingtreding 28 juni 2013 nr. 247.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

3

partijen toe, maar vragen de Minister wel om deze partijen hierbij te
faciliteren en voldoende grip op dit proces te houden. Het betreft hier
immers dermate belangrijke thema’s, dat het noodzakelijk is op korte
termijn te komen met aanpassingen en versterking van het curriculum. Dit
is een stevige opgave waarbij betrokken partijen alle mogelijke ondersteuning kunnen gebruiken, zo zijn deze leden van mening. Zij vragen de
Minister daarom of zij voornemens is in overleg te treden met de Stichting
School en Veiligheid, de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen om
zorg te dragen voor een snelle versterking van dit deel van het curriculum.
Aanvullend horen de leden graag van de Minister hoe zij er zorg voor zal
dragen dat ook de beroepsgroep betrokken wordt bij het aanpassen van
het curriculum. Kan de Minister toezeggen dat dit het geval is,
want,volgens deze leden, moeten leraren inspraak hebben op de
aanpassing van het curriculum. Graag horen zij ook welke rol de Minister
hierbij ziet voor de Onderwijscoöperatie.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de voorliggende
brief. Zij hebben hierbij een aantal vragen en opmerkingen.
De leden zijn verbaasd dat sociale veiligheid geen integraal en structureel
onderdeel uitmaakt van het curriculum op de lerarenopleidingen. Deze
leden zijn van mening dat het kennis hebben van hoe sociale veiligheid
kan worden geborgd en hoe op te treden wanneer de sociale veiligheid
van leerlingen in het geding is (door bijvoorbeeld pesten of het gebrek
aan acceptatie van seksuele diversiteit), een onmisbare vaardigheid voor
iedere docent is. Deze leden vragen hoe het mogelijk is geweest dat
beginnende leraren van de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen af
komen die hier onvoldoende op zijn toegerust. Dit roept de vraag op of er
op de lerarenopleidingen voldoende aandacht is voor de algemeen
vormende taak van leraren en scholen. De leden vragen de Minister
hierop te reageren.
Op welke wijze wordt het curriculum, als ook de vraag in hoeverre deze
aansluit bij de praktijk van (beginnende) leraren, getoetst? Wordt dit
bijvoorbeeld meegenomen in de kwaliteitsoordelen van de NVAO5?
De leden vragen de Minister of zij op dit moment al iets meer kan zeggen
op welke wijze de gedane aanbevelingen uitgewerkt gaan worden. Ook
vragen deze leden of de lerarenopleidingen verplicht worden gesteld tot
een concrete uitwerking van het voorgestelde traject in hun curriculum
over te gaan. Deze leden merken op dat iedere afgestudeerde van een
lerarenopleiding voldoende toegerust dient te zijn om kwesties op het
terrein van sociale veiligheid het hoofd te kunnen bieden. Zij vragen de
Minister hierop te reageren.
De leden van de CDA-factie hebben kennisgenomen van het onderhavige
rapport. Deze leden hebben steeds aangegeven geen heil te zien in het
wetsvoorstel6 dat scholen verplicht zorg te dragen voor de sociale
veiligheid, omdat deze leden niet zien wat dit toevoegt aan de huidige
verantwoordelijkheden en mogelijkheden. Wel zijn deze leden van mening
dat aandacht voor sociale veiligheid op de pabo’s en tweedegraads
opleidingen zeer belangrijk is in het verbeteren van de sociale veiligheid
op scholen in het algemeen en het tegengaan van pesten in het bijzonder.
Deze leden zijn van mening dat aandacht voor sociale veiligheid op pabo’s
et cetera beter verankerd moet worden. Immers, als de docenten in spe
hier tijdens hun opleiding nauwelijks mee in aanraking komen, zullen zij
ook niet weten hoe zij goed moeten handelen. Deze leden vragen de
Minister dan ook toe te lichten hoe het kan dat ondanks alle aandacht voor
5
6

NVAO: Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Voorstel van wet tot wijziging van enige onderwijswetten in verband met het invoeren van de
verplichting voor scholen zorg te dragen voor de sociale veiligheid op school, Kamerstuk
34 130

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

4

pesten en de sociale veiligheid op scholen, de aandacht hiervoor op de
pabo’s en lerarenopleidingen nog zo weinig geïntegreerd is en er zo
weinig aandacht voor is bij bijvoorbeeld de stages? Kan de Minister ook
toelichten wat haar oordeel is over de drie aanbevelingen uit het rapport?
Herkent zij de aanbevelingen uit de praktijk en is de Minister van mening
dat de opleidingen deze drie aanbevelingen moeten overnemen? Deze
leden zien de uitwerking van het door de Minister beschreven traject met
interesse tegemoet.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het onderhavige
rapport van de Stichting School en Veiligheid. De conclusies van het
rapport geven voor de leden het signaal dat er serieuze verbeteringen
moeten komen in de aandacht voor sociale veiligheid op scholen en zij
hebben dan ook nog enkele vragen.
De leden lezen dat er grote verschillen bestaan in de mate waarin
opleidingen hun studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid.
Hoewel opleiding een zekere mate van vrijheid moeten krijgen in de
invulling van hun studieprogramma’s, vinden de leden dit een zorgwekkende conclusie. Acht de Minister het wenselijk dat er dergelijke grote
verschillen bestaan tussen studenten van diverse opleidingen? De leden
vinden dat startbekwame docenten een bepaald basis niveau sociale
veiligheid moeten hebben voordat zij als docent gaan werken. De leden
hebben met interesse de opsomming van kennis en vaardigheden,
waarover aankomende docenten moeten beschikken, gelezen die in het
rapport worden genoemd. De leden vinden het echter van belang dat een
dergelijke lijst wordt opgesteld in nauw overleg met de beroepsgroep.
Deelt de Minister deze mening?
De leden lezen in de algemene bevindingen dat er weinig tot geen
aandacht is voor de toerusting van studenten op het gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit. De leden vinden dit een zorgwekkende
conclusie aangezien uit onderzoek blijkt dat driekwart van de LHBT7jongeren te maken krijgt met «homopesten» en andere anti
homo-uitingen en dat zelfmoordcijfers tot vijf keer hoger liggen dan onder
heterojongeren. Deelt de Minister de mening van deze leden dat er meer
aandacht komt voor seksuele diversiteit binnen de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen?
De leden lezen in het rapport drie aanbevelingen van de Stichting School
en Veiligheid om de aandacht voor sociale veiligheid in de opleidingen te
versterken. Onderschrijft de Minister deze aanbevelingen? Zo nee,
waarom niet?
Tot slot vragen de leden zich naar aanleiding van het rapport af hoe het
gesteld is met de aandacht voor sociale veiligheid op andere docentenopleidingen, zoals die in het wetenschappelijk onderwijs. Is de Minister
bereid hier ook onderzoek naar te laten doen, zo vragen de genoemde
leden.
II Reactie van de Minister
Ik dank de leden van de fracties van de VVD, PvdA, SP, CDA en D66 voor
hun inbreng. Hierna beantwoord ik de gestelde vragen. Daarbij houd ik zo
veel mogelijk de volgorde van het verslag aan.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de aanbevelingen van de
Stichting School en Veiligheid verder worden geïmplementeerd. De leden
van de SP-fractie vragen of ik op dit moment al iets meer kan zeggen op
welke wijze de gedane aanbevelingen uitgewerkt gaan worden. De leden
van de CDA-fractie vragen om mijn oordeel over de drie aanbevelingen uit
het rapport en vragen of ik de aanbevelingen herken uit de praktijk en of ik
7

LHTB: Lesbisch, Homo-, Bi-, en Transgender.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

5

van mening ben dat de opleidingen deze drie aanbevelingen moeten
overnemen. Deze leden zien de uitwerking van het beschreven traject met
interesse tegemoet. De leden van de D66-fractie vragen of ik de aanbevelingen van Stichting School en Veiligheid onderschrijf.
Deze fracties vragen terecht naar het vervolg op het onderzoek dat de
Stichting School en Veiligheid heeft gedaan. Stichting School en
Veiligheid doet belangrijke en waardevolle aanbevelingen om de aandacht
voor sociale veiligheid op pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen een
stevigere plek te geven. Aandacht voor sociale veiligheid en het leren
omgaan met pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de lerarenopleidingen is noodzakelijk. Wij moeten onze aankomende leraren voorbereiden op deze opdracht. Als dat beter kan, moet dat ook gebeuren. De
lerarenopleidingen beseffen dat ook. Zij pakken nu terecht de handschoen
op om de aandacht voor sociale veiligheid verder te versterken. In januari
2015 zijn zij met ondersteuning van Stichting School en Veiligheid aan een
verbetertraject begonnen. In het traject is voorzien in twee concrete
producten. In de zomer zal er een richtlijn ontwikkeld zijn voor de
operationalisering van het thema sociale veiligheid. In de richtlijn wordt
ook verwoord wat verwacht kan worden van ervaringen ten aanzien van
sociale veiligheid in de stages. Ook komt een digitale kennisbank
beschikbaar voor pabo’s en lerarenopleidingen, waarin inzicht wordt
gegeven in (anti-pest)methodes, goede voorbeelden uit de opleidingen,
achtergronden van sociale veiligheid, wetenschappelijke inzichten en
wetgeving. Op basis van deze producten kan iedere instelling zelf een
vertaalslag maken naar het eigen curriculum.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe we gaan meten dat er daadwerkelijk verbetering optreedt.
We moeten de lerarenopleidingen eerst de ruimte geven om de aandacht
voor sociale veiligheid verder te versterken. Tot de zomer worden
daarvoor de richtlijn en kennisbank ontwikkeld, volgend studiejaar kunnen
lerarenopleidingen dit benutten voor de vormgeving van het curriculum.
In 2017 zal ik een nieuw onderzoek uitzetten, om te zien of er verbetering
optreedt.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de inspectie naar de onderwijssector op kan treden en of een zelfde opstelling kan worden verwacht van
de Inspectie van het Onderwijs als van de Inspectie Jeugdzorg, die sinds
begin 2014 heel duidelijk naar de sector en jeugdzorgwerkers heeft
aangegeven handelingsverlegenheid niet meer te accepteren als
rechtvaardiging voor niet of te laat optreden.
De Inspectie van het Onderwijs (hierna inspectie) ziet erop toe of scholen
voldoende aandacht schenken aan de sociale veiligheid van leerlingen en
of zij leerlingen een veilig school- en klassenklimaat bieden. Aandacht
voor pesten en veiligheid in seksueel opzicht zijn daar onderdeel van.
Handelingsverlegenheid binnen scholen kan geen argument zijn om niet
op te treden tegen psychisch en fysiek geweld. In het geval dat er een
vermoeden is van seksueel misbruik (zedenmisdrijf) geldt in een aantal
gevallen de meld-, overleg- en aangifteplicht; het bevoegd gezag van een
school of instelling moet dan direct in overleg treden met een vertrouwensinspecteur van de inspectie. Het Wetsvoorstel Sociale veiligheid op
school met de verplichting voor scholen om zorg te dragen voor de
sociale veiligheid op school, biedt de inspectie een basis voor versterking
van risicogericht toezicht door de inspectie en mogelijkheden zo nodig
handhavend op te treden. Ook zal de inspectie in het schooljaar 2015/2016
onderzoek doen naar de invulling die scholen geven aan het kerndoel met
betrekking tot aandacht voor seksuele diversiteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

6

De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre jonge leerkrachten baat
hebben bij intensieve begeleiding in de eerste jaren dat zij lesgeven.
Jonge leerkrachten kunnen zeker baat hebben bij intensieve begeleiding
in de eerste jaren dat zij lesgeven. Stichting School en Veiligheid schrijft
dat niet alle vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid volledig
kunnen worden ontwikkeld tijdens de initiële opleiding. Een deel van de
vaardigheden die nodig zijn voor het waarborgen van sociale veiligheid
zal een startende leraar pas volledig kunnen ontwikkelen in de eerste jaren
van zijn loopbaan, zo schrijft Stichting School en Veiligheid. Leraren
komen in de beroepspraktijk steeds nieuwe situaties tegen, die zorgen
voor uitbreiding van hun handelingsrepertoire. Om ervoor te zorgen dat
lerarenopleidingen en scholen intensiever samenwerken in initiële
opleiding en in de inductiefase is in 2013 de regeling versterking
samenwerking lerarenopleidingen en scholen ingevoerd. Deze richt zich
onder andere op versterking van de samenwerking op het thema pesten,
wat nauw verband houdt met sociale veiligheid. 61 samenwerkingsverbanden tussen lerarenopleidingen en scholen in het primair en voortgezet
onderwijs en mbo werken dit thema actief uit om hiervoor meer aandacht
te krijgen in de curricula van de lerarenopleidingen en in de inductiefase
van de scholen.
De leden van de VVD-fractie lezen in het onderzoek van Stichting School
en Veiligheid dat het thema sociale veiligheid niet leeft in de onderwijspraktijk en vragen zich af hoe het kan dat dit thema niet leeft in de
onderwijspraktijk.
In het rapport «Aandacht voor sociale veiligheid op de pabo’s en
lerarenopleidingen» gaat het over de mate waarin en de manier waarop
de studenten in de stages te maken krijgen met het thema sociale
veiligheid. De studenten geven daarbij aan dat dit thema niet expliciet aan
de orde komt en dat zij maar weinig in aanraking komen met een meer
structureel en uitgewerkt schoolbeleid op het terrein van sociale
veiligheid. In de stages gaat de aandacht vooral uit naar inhoud van de
vakken, werkvormen en klassenmanagement. Dit wil niet zeggen dat er in
de school geen aandacht is voor pesten en andere vormen van grensoverschrijdend gedrag.
De leden van de VVD-fractie vragen of er vanuit wetenschappelijk
onderzoek niet al een verdere operationalisering van sociale veiligheid in
het onderwijs voorhanden is. Ook vragen zij in hoeverre studenten op de
hoogte gesteld worden van wetenschappelijk onderzoek inzake pesten en
anti-pestmethodes. Ook de leden van de PvdA-fractie vragen of op pabo’s
en tweedegraads lerarenopleidingen evidence-based methoden met
betrekking tot pesten worden behandeld en of het mogelijk is om deze
methoden te gebruiken als leidraad bij het vormgeven van de handreikingen over sociale veiligheid voor de lerarenopleidingen.
Er is vanuit wetenschappelijk onderzoek veel bekend over sociale
veiligheid en de wijze waarop in een school aan een veilig klimaat kan
worden gewerkt. Een belangrijk hulpmiddel is de beoordeling van de
Commissie Anti-pestprogramma’s. Deze geeft aan welke programma’s en
interventies theoretisch goed onderbouwd en effectief zijn bij het
voorkomen en tegengaan van pesten. De resultaten van de beoordeling
staan op de website van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) en zijn
openbaar toegankelijk.
In de opleidingen zijn er verschillen te zien in de mate waarin aandacht
aan pesten wordt besteed en daarmee aan methodes en interventies die
tegen pesten kunnen worden ingezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

7

De opleidingen hebben behoefte om vanuit de bestaande inzichten de
koppelingen te maken naar de competenties van docenten en hoe daar in
de opleidingen gestructureerd aan kan worden gewerkt. In de richtlijn die
in het verbetertraject samen met de opleidingen wordt ontwikkeld, zal dit
expliciet worden uitgewerkt, waarbij de beoordeling van de Commissie
Anti-pestprogramma beoordeelde methodes het uitgangspunt is.
De leden van de VVD-fractie vragen of kindermishandeling niet valt onder
de definitie van sociale veiligheid die Stichting School en Veiligheid heeft
gehanteerd voor dit onderzoek, en zo nee waarom niet. Zij vragen daarbij
of juist een sociale veilige school niet een school is waar kindermishandeling gesignaleerd en bespreekbaar gemaakt moet kunnen worden en
waar leerlingen dit ook aan kunnen kaarten. Ook vragen zij naar de
koppeling met de verplichtingen uit de Wet meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling8 waar leraren ook geschoold moeten worden in het
herkennen van signalen van kindermishandeling, het weten hoe te
handelen, waar advies te vragen en of te melden.
In het onderzoek van Stichting School en Veiligheid is inderdaad niet
gekeken naar het thema kindermishandeling, maar naar sociale veiligheid
in het algemeen en in het bijzonder naar pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit. Aanleiding voor dit onderzoek was de geconstateerde
handelingsverlegenheid van leraren op het gebied van pesten en
seksualiteit en seksuele diversiteit.
Ik ben het met u eens dat op sociaal veilige scholen ook kindermishandeling wordt gesignaleerd en bespreekbaar is. Daarvoor is ook de Wet
Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling ingevoerd. Op grond
van de Wet Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling zijn
bevoegde gezagen in het onderwijs verplicht om bij het personeel de
kennis over en het gebruik van de meldcode te bevorderen. Daarmee zijn
scholen verantwoordelijk voor de scholing van zittende leraren.
Een brede aanpak waarbij aandacht wordt besteed aan verschillende
vormen van onveiligheid van kinderen is wenselijk. In de lerarenopleidingen wordt de basis gelegd voor het omgaan met sociale veiligheid.
Leren signaleren van sociale problematieken als pesten en kindermishandeling en weten wat je daaraan kunt en moet doen, zijn daar essentieel
onderdeel van. Ik heb met de pabo’s, tweedegraads lerarenopleidingen en
de Stichting School en Veiligheid afgesproken dat zij in het traject
versterking sociale veiligheid ook aandacht zullen besteden aan het
signaleren en adequaat handelen in gevallen van kindermishandeling. In
dit traject kan ook gebruik worden gemaakt van de producten die Movisie,
Augeo, Rutgers WPF en het NJI hebben ontwikkeld. Op de website
www.signalerenkunjeleren.nl zijn e-learning- lespakketten- en
werkvormen en ondersteuning om lastige lessituaties aan te pakken, good
practices, kennis en advies en bijscholing te vinden voor lerarenopleiders,
curriculumontwikkelaars én studenten aan de lerarenopleidingen.
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre na- en bijscholing rond
het thema sociale veiligheid onderdeel is van het lerarenregister. Ook
vragen de leden van de VVD-fractie welke lessen geleerd kunnen worden
van het register voor de jeugdzorg voor de verdere ontwikkeling van
zowel het schoolleiders- als het lerarenregister.
Het huidige vrijwillige lerarenregister wordt beheerd door de Onderwijscoöperatie, als vertegenwoordiger van de beroepsgroep van leraren.
Uitgangspunt is dat de beroepsgroep zelf, onder meer naar aanleiding van
de bekwaamheidseisen, bepaalt welke professionaliseringsactiviteiten

8

Staatsblad publicatie inwerkingtreding 28 juni 2013 nr. 247.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

8

meetellen bij herregistratie. Na- en bijscholing rond het thema sociale
veiligheid kan daar deel van uitmaken.
Bij de ontwikkeling van het lerarenregister kijken we naar diverse andere
registers, waaronder het register voor de jeugdzorg. We onderscheiden
hierbij wel de aard, het doel en de werking van de verschillende registers.
Wel hebben ze een belangrijke gemeenschappelijke component die ook in
het lerarenregister en het schoolleidersregister centraal staat; voor het
kunnen (blijven) uitoefenen van je vak zul je je moeten houden aan de
normen die de beroepsgroep stelt.
De leden van de VVD-fractie vragen tenslotte of er een verschil is tussen
de manier waarop sociale veiligheid aan bod komt in een reguliere stage
ten opzichte van lerarenopleidingen en pabo’s die werken volgens het
concept «opleiden in school».
Ik heb geen specifieke gegevens over eventuele verschillen in aandacht
voor sociale veiligheid tussen opleidingsscholen en reguliere stagetrajecten. Bij het Opleiden in de School vindt het leren meer plaats in de
onderwijspraktijk en hebben scholen een grotere rol in de begeleiding en
beoordeling van studenten. Scholen en opleidingen ontwikkelen dit deel
van het onderwijsprogramma samen. Voor de opleiding van studenten die
het praktijkdeel van hun opleiding via een opleidingsschool volgen gelden
overigens dezelfde kennisbases en bekwaamheidseisen als voor een
reguliere opleiding met stage.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat er in het rapport door de Stichting
School en Veiligheid voor wordt gepleit het thema van sociale veiligheid
in een specifiek vak aan bod te laten komen en vragen of ik deze suggestie
onderschrijf en of ik van mening ben dat naast het aandacht besteden aan
sociale veiligheid over alle vakken heen, er ook een apart vak dient te
komen.
Stichting School en Veiligheid heeft in het rapport gepleit voor expliciete
aandacht voor sociale veiligheid in het curriculum van de lerarenopleidingen. Daarbij heeft de stichting aanbevolen dat zelfstandig, maar ook
vakoverstijgend te doen. Lerarenopleidingen moeten opleiden tot de bij
wet vastgelegde bekwaamheidseisen. Ik bepaal niet hoe lerarenopleidingen hun curriculum invullen en dus ook niet of zij dit in één vak
aanbieden, of vakoverstijgend, of beiden. Ik vind het wel van belang dat zij
allen voldoende aandacht besteden aan sociale veiligheid. Daarom is het
belangrijk dat de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen met
ondersteuning van Stichting School en Veiligheid het begrip sociale
veiligheid operationaliseren en uitwerken in een richtlijn die alle lerarenopleidingen kunnen gebruiken.
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister of zij het wenselijk acht
om sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit nadrukkelijker op te nemen in de bekwaamheidseisen van docenten.
De bekwaamheidseisen zijn bewust algemeen geformuleerd, omdat ze de
basis vormen voor het leraarschap an sich. Zij vormen een constante
toetssteen, bedoeld voor nadere invulling door onderwijsinstellingen,
lerarenopleiders en leraren. Kennis, kunde en houding van leraren met
betrekking tot sociale veiligheid wordt op meerdere punten nader
uitgewerkt in de bekwaamheidseisen, die daarmee wat mij betreft
voldoende basis geven aan onderwijs over pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit. In de pedagogische competentie van het besluit
bekwaamheidseisen onderwijspersoneel is bijvoorbeeld vastgelegd dat de
leraar zich een goed beeld moet vormen van het individuele welbevinden
van de kinderen en dat hij een sociaal veilig klimaat moet scheppen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

9

De leden van de PvdA-fractie vragen mij of ik voornemens ben in overleg
te treden met de Stichting School en Veiligheid, de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen om zorg te dragen voor een snelle versterking
van dit deel van het curriculum.
Zoals gezegd zijn de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen al met
begeleiding van Stichting School en Veiligheid gestart met hun traject ter
versterking van sociale veiligheid. Ik ondersteun dit traject financieel. In de
zomer zullen partijen de eerder genoemde producten opleveren, zodat
individuele opleidingen deze snel kunnen gebruiken voor versterking van
hun eigen curriculum. Ik zal deze thematiek bovendien meenemen in mijn
overleg met de Vereniging Hogescholen.
De leden van de PvdA-fractie vragen of ik ervoor zal zorgen dat ook de
beroepsgroep betrokken wordt bij het aanpassen van het curriculum, en
welke rol ik daarbij zie voor de Onderwijscoöperatie. De leden van de
D66-fractie vragen of ik de mening deel dat de opsomming van kennis en
vaardigheden, waarover aankomende docenten moeten beschikken moet
worden opgesteld in nauw overleg met de beroepsgroep.
Lerarenopleidingen moeten in ieder geval opleiden tot de bij wet
vastgelegde bekwaamheidseisen, die tot stand komen op voordracht van
de beroepsgroep. De uitwerking daarvan in het curriculum is aan de
lerarenopleidingen. Zij hebben, net als alle andere ho-opleidingen, een
zelfstandige verantwoordelijkheid voor de invulling van het curriculum. Er
zal worden bezien of de kennis van de Onderwijscoöperatie kan worden
benut voor de ontwikkeling van de richtlijn. Tevens worden lerarenopleiders en leraren bij dit traject betrokken op de conferentie van lerarenopleiders, de VELON-conferentie op 26 en 27 maart 2015 en de landelijke
onderwijsconferentie Met Alle Respect!, samen werken aan sociale
veiligheid op 16 april 2015.
De leden van de SP-fractie vragen hoe het mogelijk is geweest dat
beginnende leraren van de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen af
komen die onvoldoende zijn toegerust op borgen van sociale veiligheid en
optreden wanneer sociale veiligheid van leerlingen in het geding is.
Daarmee vragen de leden van de SP-fractie of er op lerarenopleidingen
voldoende aandacht is voor de algemeen vormende taak van leraren en
scholen. De leden van de CDA-fractie vragen mij hoe het kan dat ondanks
alle aandacht voor pesten en de sociale veiligheid op scholen, de
aandacht hiervoor op de pabo’s en lerarenopleidingen nog zo weinig
geïntegreerd is en er zo weinig aandacht voor is bij bijvoorbeeld de
stages.
Stichting School en Veiligheid concludeert dat in de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen wel aandacht wordt besteed aan sociale
veiligheid, maar dat het beter en gestructeerder kan. De lerarenopleidingen beseffen dat ook. Zij pakken nu terecht de handschoen op om de
aandacht voor sociale veiligheid verder te versterken. De te ontwikkelen
richtlijn zal een kader bieden om daar meer structureel aan te werken, ook
in de stages. Omgaan met sociale veiligheid is een vaardigheid die niet
volledig aangeleerd kan worden in de lerarenopleiding. Stichting School
en Veiligheid plaatst dan ook in haar rapport de kanttekening dat niet alle
vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid volledig kunnen
worden ontwikkeld tijdens de initiële opleiding. Een deel van de vaardigheden die nodig zijn voor het waarborgen van sociale veiligheid zal een
startende leraar pas volledig kunnen ontwikkelen in de eerste jaren van
zijn loopbaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

10

De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze het curriculum, als ook
de vraag in hoeverre deze aansluit bij de praktijk van (beginnende)
leraren, wordt getoetst? Zij vragen of dit wordt meegenomen in de
kwaliteitsoordelen van de NVAO9.
De NVAO beoordeelt de lerarenopleidingen in de accreditatie conform het
reguliere beoordelingskader van de NVAO. Daaronder valt ook of de
eindkwalificaties van de lerarenopleidingen voldoende aansluiten op de
beroepsvereisten, zoals vastgelegd in het Besluit Bekwaamheidseisen
Onderwijspersoneel.
Ook vragen de leden van de SP-fractie of de lerarenopleidingen verplicht
worden gesteld tot een concrete uitwerking van het voorgestelde traject in
hun curriculum over te gaan.
Voor de inhoud van de lerarenopleidingen zijn de bekwaamheidseisen
richtinggevend. De overheid heeft geen formele rol in het vaststellen van
het curriculum van opleidingen in het hoger onderwijs, ook niet bij
lerarenopleidingen. Iedere opleiding is zelf verantwoordelijk voor de
vertaalslag van de richtlijn naar het eigen curriculum. Gezien de betrokkenheid van LOBO en ADEF bij dit traject en het draagvlak bij de opleidingen om dit thema te versterken heb ik het vertrouwen dat de opleidingen de producten uit dit traject daadwerkelijk zullen gebruiken voor het
versterken van sociale veiligheid. Ik zal deze thematiek bovendien
meenemen in mijn overleg met de Vereniging Hogescholen.
De leden van de SP-fractie merken op dat iedere afgestudeerde van een
lerarenopleiding voldoende toegerust dient te zijn om kwesties op het
terrein van sociale veiligheid het hoofd te kunnen bieden en vragen mij
hierop te reageren.
De Stichting School en Veiligheid plaatst in haar rapport de kanttekening
dat niet alle vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid volledig
kunnen worden ontwikkeld tijdens de initiële opleiding. Een deel van de
vaardigheden die nodig zijn voor het waarborgen van sociale veiligheid
zal een startende leraar pas volledig kunnen ontwikkelen in de eerste jaren
van zijn loopbaan. Wel vind ik het, evenals de lerarenopleidingen, van
belang dat zij studenten de basiskennis en -vaardigheden leren op het
gebied van sociale veiligheid. Daarom ondersteun ik het traject dat de
lerarenopleidingen nu ingezet hebben ter versterking van de aandacht
voor sociale veiligheid.
De leden van de D66-fractie vragen of ik het wenselijk acht dat er grote
verschillen bestaan tussen studenten van diverse opleidingen in de
aandacht voor sociale veiligheid?
Alle opleidingen moeten in ieder geval opleiden tot de bekwaamheidseisen voor leraren. Hoe de opleidingen daartoe opleiden is aan hen.
Ook is van belang dat de lerarenopleidingen goed afstemmen met het
regionale onderwijsveld waarvoor wordt opgeleid, wat tijdens de
opleiding wordt geleerd en wat in de fase van beroepsbeoefening. Zo
kunnen er ook verschillen ontstaan tussen lerarenopleidingen. Het traject
ter versterking van sociale veiligheid bij lerarenopleidingen zal er aan
bijdragen dat lerarenopleidingen meer gefundeerde keuzes kunnen maken
hoe zij sociale veiligheid een plek geven in het curriculum. Ook wordt het
door het opzetten van een kennisbank eenvoudiger om te leren van
andere lerarenopleidingen.

9

NVAO: Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

11

De leden van de D66-fractie vragen mij of ik de mening deel dat er meer
aandacht komt voor seksuele diversiteit binnen de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen.
De aanbevelingen van Stichting School en Veiligheid zijn gericht op het
verankeren van aandacht voor sociale veiligheid in de pabo’s en lerarenopleidingen, waaronder pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Het
verbetertraject dat de LOBO en de ADEF samen met Stichting School en
Veiligheid in zijn gegaan, is dus mede gericht op dit thema. Leraren
moeten beschikken over competenties die zorgen voor een veilige, open
en respectvolle sfeer voor alle leerlingen. Op de website GayandSchool.nl
van Centrum School en Veiligheid kunnen zowel beginnende als ervaren
docenten lesvoorbeelden, materialen en docentenhandleidingen vinden
om de sociale veiligheid en acceptatie van LHBT-leerlingen te vergroten.
Ook op de onderwijsconferentie die OCW organiseert op 16 april 2015
voor (aankomende) docenten en schoolbesturen wordt via praktische
workshops en goede voorbeelden getoond hoe aandacht kan worden
besteed aan sociale veiligheid en in het bijzonder pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit.
Tot slot vragen de leden van de D66-fractie hoe het gesteld is met de
aandacht voor sociale veiligheid op andere docentenopleidingen, zoals
die in het wetenschappelijk onderwijs en of ik bereid ben om daar ook
onderzoek naar te laten doen.
Ik zal hier in mijn overleg met de VSNU en universitaire lerarenopleidingen aandacht voor vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 923, nr. 200

12