Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2189

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 31 juli 2020
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken en de vaste commissie voor
Europese Zaken hebben op 1 juli 2020 overleg gevoerd met de heer Blok,
Minister van Buitenlandse Zaken, over:
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 25 juni
2020 inzake geannoteerde agenda Raad Buitenlandse Zaken
13 juli 2020 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2182);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 18 juni
2020 inzake verslag informele videoconferentie van de leden
van de Raad Buitenlandse Zaken van 15 juni 2020 (Kamerstuk
21 501-02, nr. 2178).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Pia Dijkstra
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Veldman
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

kst-21501-02-2189
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

1

Voorzitter: Pia Dijkstra
Griffier: Van Toor
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Pia Dijkstra, Karabulut,
Koopmans, Van Ojik, De Roon, Sjoerdsma en Voordewind,
en de heer Blok, Minister van Buitenlandse Zaken.
Aanvang 14.31 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag. Ik open dit algemeen overleg van de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken met de Minister van Buitenlandse Zaken. Ik heet hem
hartelijk welkom, evenals de ondersteunende ambtenaren, voor een deel
hier in de zaal. We hebben het over de Raad Buitenlandse Zaken van
13 juli aanstaande en de geannoteerde agenda daarvoor. Ook het verslag
van de Raad Buitenlandse Zaken van 15 juni staat op de agenda. Die heeft
digitaal plaatsgevonden.
Ik stel een spreektijd van vijf minuten voor. Ik wou beginnen met twee
interrupties. Ik geef als eerste het woord aan meneer Koopmans namens
de fractie van de VVD.
De heer Koopmans (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb maar liefst acht punten in mijn voorbereiding. Ik zal kort proberen te zijn op elk van die punten.
Allereerst Turkije. De Raad gaat spreken over de booractiviteiten van
Turkije in de Middellandse Zee. Ik wil vragen naar de stand van de hopelijk
harde en duidelijke reactie van de EU op illegale activiteiten van Turkije in
gebieden die behoren aan EU-lidstaten. Tegelijkertijd willen wij dat de
Turkijedeal en de migratiesamenwerking die we met Turkije hebben,
onverminderd of versterkt doorgaat. Ik wil vragen hoe het daar nu mee
staat. Zijn wij met de EU voldoende voorbereid op een potentieel
hernieuwde vluchtelingenstroom uit met name Syrië als het daar nog
verder misgaat dan het nu al is misgegaan?
Libië. Welke stappen worden er gezet om een nieuwe ronde van interventies van verschillende betrokken landen te voorkomen? We horen
geluiden van Egypte dat plannen heeft en Turkije dat daar druk bezig is.
We hebben ook alarmerende berichten gehoord over een clash – laat ik
het zo noemen – tussen de Turkse marine en de Franse marine. Die
berichten duiden op iets onaanvaardbaars. Ik zou willen horen wat de
reactie van de Europese partners op dat punt is.
Dan over de plannen tot een annexatie door Israël van Palestijnse
gebieden. Als die annexatie plaatsvindt, is dat duidelijk tegen het
internationaal recht. Dat is onaanvaardbaar. Ik wil vragen wat de Europese
reactie hierop kan zijn.
We hebben een technische briefing gehad over de Afrikastrategie. Dank
daarvoor. Er zijn grote plannen. Daar hoor ik veel over, maar ik zie weinig
over wederkerigheid. Wat als de Afrikaanse partners zich niet aan die
afspraken houden? Daar kregen we nog geen bevredigend antwoord op.
De EU-Indiatop is mijn vijfde onderwerp. Ik wil vragen welke mogelijkheden wij zien voor samenwerking op economisch gebied, met erkenning
van alle zorgen en ook in het licht van de druk die China nu duidelijk op
India uitoefent.
De voorzitter:
Er is een vraag voor u van de heer Van Ojik, volgens mij over het vorige
punt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

2

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Volgens mij dacht de heer Koopmans even dat zijn tijd al om was. Dat was
grappig om te zien.
De heer Koopmans verwees naar de EU-Afrikastrategie. Hij zei dat daar
veel te doen is. Hij verwees naar de geannoteerde agenda, waarin staat:
«Voor het eerst in 25 jaar zal daarom in 2020 het gezamenlijke bnp van
Afrika dalen.» We zitten allemaal te wachten op een beslissing van het
kabinet naar aanleiding van een AIV-advies om extra geld op tafel te
leggen. Daar zou gisteren een AO over zijn. Dat is weer niet doorgegaan.
Ik zou aan de heer Koopmans willen vragen hoe hij daar eigenlijk in staat.
Ik hoor alle coalitiepartijen voortdurend op de radio en in de krant zeggen
dat ze daarvoor zijn, maar van de VVD hoor ik steeds maar niet wat zij wil.
Zou de heer Koopmans daar nu misschien iets meer verheldering over
kunnen geven?
De heer Koopmans (VVD):
Als ik het goed heb, heeft de heer Van Ojik of zijn collega daarover heel
veel gesprekken gevoerd met mijn collega Weverling, die ontwikkelingssamenwerking in zijn portefeuille heeft. Daarnaast is de heer Van Ojik
bekend met wat de VVD heeft gestemd bij diverse moties op dit terrein. Ik
ben dus een beetje verbaasd dat de heer Van Ojik dit vraagt, terwijl we het
hier een aantal dagen geleden volgens mij ook in deze commissie nog
over hebben gehad. Hij vraagt mij nu weer wat ik hiervan vind. Volgens
mij is dat al superduidelijk. Wij vinden het enorm belangrijk dat Afrika
door de crisis komt. Daarom was de VVD ook de allereerste partij die nog
in maart Kamervragen heeft gesteld over hoe wij het bestaande ontwikkelingssamenwerkingsbudget kunnen inzetten om Afrika te helpen. We
hebben ook gevraagd om te kijken hoe de enorme hoeveelheden aan
Europese steungelden kunnen worden ingezet, en hoe daaraan misschien
opnieuw richting kan worden gegeven, om op deze crisis een antwoord te
geven.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dit weet ik inderdaad. Er liggen nu twee dingen op tafel. Het eerste is dat
het budget voor ontwikkelingssamenwerking dit jaar met ongeveer een
half miljard daalt als we niks doen. Het tweede is dat er een advies van de
AIV ligt om een miljard extra in Afrika te investeren. Dat lijken mij twee
actuele vragen, ook in relatie tot wat de Minister van Buitenlandse Zaken
zelf in de EU op tafel kan leggen als het gaat om meer steun voor Afrika. Ik
zou dus heel graag van de heer Koopmans horen wat de positie van de
VVD-fractie op deze twee punten is. Het ligt misschien aan mij, maar ik
heb dat nog niet meegekregen.
De heer Koopmans (VVD):
De heer Van Ojik is inderdaad bekend met het antwoord dat hij heeft
gehad en dat hij nu nog een keer gaat krijgen. Dat spijt mij, want ik wil
hem graag tegemoetkomen. De VVD is er geen voorstander van om daar
een miljard aan te besteden, bovenop wat we nu al doen. Dat heeft de
heer Van Ojik heel duidelijk gehoord in alle discussies in de afgelopen
week. Ik weet niet precies wat hij nu nog meer vraagt.
De voorzitter:
U kunt hier misschien nog wel een poosje mee bezig zijn, maar ik stel
voor dat de heer Koopmans nu verdergaat. Hij heeft het antwoord
gegeven. Als u zo meteen nog een keer meer duidelijkheid wilt, krijgt u
daarvoor de gelegenheid. Gaat u verder met uw betoog.
De heer Koopmans (VVD):
Ik was inmiddels denk ik bij punt zes, over Venezuela. Het regime van de
heer Maduro heeft de hervorming van de kiescommissie tegengehouden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

3

waardoor eerlijke parlementsverkiezingen daar niet mogelijk zijn. We
steunen de oproep van het kabinet om verdere druk te organiseren op het
regime aldaar. Dat wilde ik maar even zeggen.
Dan het punt van Nord Stream. Er is steeds meer sprake van de
mogelijkheid van Amerikaanse sancties, ook tegen Nederlandse bedrijven
die hierbij betrokken zijn. We horen zelfs over mogelijke sancties tegen
ambtenaren. Dat gaat natuurlijk volledig buiten de orde. Ik wil vragen of
wij ons hierin aansluiten bij Duitsland om een tegenreactie te geven. Hoe
kunnen wij Nederlandse bedrijven en ambtenaren beschermen tegen dit
soort ongepaste druk?
Tot slot China. Er zijn veel problemen in China op dit moment, naast
Hongkong en alle probleemgebieden die wij kennen. Er zijn nieuwe
rapporten over cyberaanvallen. Wij krijgen ook in toenemende mate
rapporten over investeringen in bedrijven die uiteindelijk door de staat
zijn gedaan en die mogelijk impact hebben op onze eigen economische en
andere veiligheid. Wat doet het kabinet om deze risico’s in kaart te
brengen? Werkt het daarin samen met Europese partners? Dat zeg ik ook
in het licht van de EU-Chinabesprekingen.
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Karabulut namens de SP.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dank, voorzitter. Ik begin met Suriname. Het is vandaag 1 juli en Ketikoti,
of de verbroken ketenen. We vieren vandaag de afschaffing van de
slavernij, maar we staan ook stil bij een vreselijk stuk geschiedenis, onze
eigen geschiedenis, het Nederlandse slavernijverleden. Sinds de door de
partij van president Bouterse verloren verkiezingen in Suriname doet zich
een heel mooie kans voor, namelijk een nieuwe, aangehaalde relatie met
het land. Een verbeterde relatie. Die is nodig. Ik ben blij dat de Minister
zich daarvoor wil inzetten. Ik steun dat. Het is ook mooi en goed om te
zien dat Nederland steun heeft geboden aan Suriname bij het bestrijden
van de COVID-19-pandemie.
Voorzitter. Wat de betrekkingen echt zou kunnen helpen en naar een hoger
niveau zou kunnen tillen, is dat we eindelijk een heel mooi gebaar maken,
namelijk dat van broodnodige excuses voor het slavernijverleden. In mijn
ogen had dat al veel eerder moeten gebeuren, maar het is nooit te laat. Ik
zou graag een reactie van de Minister zien en hoop uiteraard op een
positief antwoord.
Dan wil ik kort nog even terugkomen op het vorige overleg van de Raad
Buitenlandse Zaken. Ik lees in het verslag eigenlijk weinig terug over iets
waarover wij het uitgebreid hebben gehad: de ontwikkeling in de
Verenigde Staten. Zoals de Minister weet, is daar excessief geweld ingezet
tegen demonstranten en journalisten, met gerichte aanvallen, gedocumenteerd en wel. In het verslag van de Minister over het gesprek van de
EU met Minister van Buitenlandse Zaken Pompeo zie ik daar helemaal
niets van terug. Ik begrijp niet hoe dat kan. Ik neem aan dat het niet zo kan
zijn dat er helemaal niet over gesproken is. Graag ook op dit punt een
reactie van de Minister.
Libië. Ik heb net een overzicht proberen te geven van alle landen die
betrokken zijn bij het afschuwelijke conflict in Libië, waar sinds het
NAVO-bombardement in 2011 en het verdrijven van Khadaffi het land in
een burgeroorlog is verwikkeld. En dat niet alleen: NAVO-partijen staan er
tegenover elkaar, wapenembargo’s worden er van alle kanten geschonden
en de bevolking lijdt ontzettend. Natuurlijk is het goed dat het kabinet en
de Minister zeggen dat er geen militaire oplossing is voor het conflict in
Libië en dat het kabinet steun uitspreekt voor een door de VN geleide
politieke oplossing. Er is ook een wapenembargo. Maar hoe doe je dat?
Hoe laten we de wapens in Libië zwijgen? Om te beginnen is het dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

4

nodig dat er geen wapens het land inkomen. Daar hoeven we niet heel
ingewikkeld over te doen en daar hoef je ook geen professor of geleerde
voor te zijn. Ik wil de Minister vragen hoe het kan dat die wapens toch
worden geleverd. We weten allemaal dat landen als Turkije, maar
bijvoorbeeld ook de Verenigde Arabische Emiraten, wapens leveren en
zelfs ook strijders het land in brengen. Ik wil graag een overzicht van de
Minister van die partijen en die landen die Libië bewapenen en die
daarmee dus een VN-embargo schenden. Wat doet Europa tegen deze
landen? Ik wil de Minister ook vragen of hij het met mij eens is dat landen
die wapens aan Libië leveren geen enkel wapen vanuit de EU zouden
moeten kunnen importeren. Wil de Minister zich daarvoor inspannen?
Graag een reactie.
Mijn collega sprak zojuist al over de situatie in Venezuela. Daar is een
gigantisch conflict in Curaçao bijgekomen. Dat zijn buurlanden. Ik weet
dat er een impasse is. Guaidó wordt gesteund door Nederland. Maduro
laat niet los. Eerlijke verkiezingen zijn niet mogelijk. Tegelijkertijd is er nog
altijd de militaire dreiging vanuit de VS om het regime te veranderen, wat
totaal onwenselijk is. Ik zou graag van de Minister willen horen dat wij
daar op geen enkele manier bij betrokken worden. Ik zeg dat omdat mij
daarover verontrustende berichten bereiken. Vorige keer begon ik daar
ook over, maar nu is dat mede vanwege de protesten in Curaçao. Ik wil de
Minister vragen wat nu precies de strategie is. Ik zie dat de Minister de
druk opvoert en meer sancties steunt, maar vervolgens gaan de hakken in
het zand.
Voorzitter, als laatste punt Turkije. Turkije verricht proefboringen in het
oostelijk deel van de Middellandse Zee. Het schendt het Griekse
luchtruim. Het is vorige week, alsof het gek geworden is, aan het
bombarderen geslagen in het Koerdische gedeelte van Irak, op de jezidi’s,
die nota bene zoiets gruwelijks als genocide hebben meegemaakt. Het
bezet Noord-Syrië, en de lijst wordt langer en langer. Ik lees dat de EU een
stevige positie wil innemen, maar wat gaat de EU dan doen? Zoals de
heer Koopmans aangaf, heeft de EU zich met de Turkijedeal namelijk
tegelijkertijd aan Turkije overgeleverd. Turkije en Erdogan wijzen op hun
beurt op de mensenrechtenschendingen met vluchtelingen vanuit Griekse
zijde.
De voorzitter:
Wilt u afronden?
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik zou graag het plan horen over wat te doen. Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan de heer Voordewind namens de
ChristenUnie.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. We hebben het vandaag over het onrecht dat in de
wereld plaatsvindt. Het is goed om daarbij 1 juli te markeren: de dag
waarop we de slavernij herdenken. Het is goed dat Nederland daarbij in
de eigen historische spiegel kijkt. Ik zal daar niet verder op ingaan, omdat
collega Segers daar op dit moment in een andere zaal een debat over aan
het voeren is.
Voorzitter. Ik ga allereerst over naar Libië. Daar zijn massagraven
gevonden. Het is goed dat met Nederlandse steun besloten is tot een
factfinding mission die onderzoek gaat doen naar de schendingen van het
internationaal humanitair recht en mensenrechten in Libië. Is al bekend
wanneer die missie gaat beginnen? Kan die missie ook daadwerkelijk
beginnen? Is de veiligheid gegarandeerd voor de mensen die deze missie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

5

moeten gaan uitvoeren? In ieder geval is het goed dat Nederland dat
ondersteunt.
Voorzitter. Ik heb ook kennisgenomen van de dreigementen van de
Egyptische president Al-Sisi om zijn troepen de grens over te sturen in het
geval president Al-Sarraj Sirte zou innemen. Hoe schat de Minister die
dreiging in?
Voorzitter. Egypte steunt generaal Haftar en Frankrijk doet dat ook.
Nederland steunt de regering Al-Sarraj en de rest van Europa doet dat
ook. Ik vraag mij af hoe hier in de Raad over gesproken wordt. Dat is toch
een opmerkelijk meningsverschil binnen de Europese Unie. Wat is voor
Frankrijk de drijfveer om Haftar te steunen en wat is de boodschap van de
Minister aan zijn Franse collega?
Voorzitter. Dan de opstelling van Turkije. Turkije, NAVO-bondgenoot, is nu
in een directe confrontatie met Frankrijk, omdat Frankrijk een schip van
Turkije heeft aangehouden. We hebben het in een schriftelijk overleg
eerder gehad over de Turkse schendingen van het wapenembargo. Gaat
de Raad straks in de RBZ de confrontatie met Turkije aan? De Minister
schrijft in de geannoteerde agenda dat Turkije een bilateraal akkoord met
Libië heeft gesloten over een maritieme afbakening tussen beide landen.
Hoe heeft dit kunnen plaatsvinden? Zijn er geen duidelijke internationale
afspraken over de precieze grenzen? Probeert Turkije het recht van de
sterkste te laten gelden? Turkije heeft in ieder geval aangegeven te zullen
doorgaan met de boringen. Schijnbaar is dat een reactie op de eerdere
oproepen van de Raad om daarmee te stoppen. Wat gaat de Raad doen
om door te pakken? De Minister zegt dat we moeten kijken naar effectieve
middelen, maar wat blijft er over na de waarschuwingen die de Raad al
heeft afgegeven? Welke maatregelen zijn dan eventueel effectief?
De voorzitter:
Voor u verdergaat, is er een vraag van mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Over dat laatste punt ben ik het zeer eens met de heer Voordewind. Ik
noemde ook al een aantal andere ernstige zaken, zoals het bombardement
op Koerden en jezidi’s. Tegelijkertijd schrijft de Minister in zijn brief dat
wordt vastgehouden aan de Turkijedeal. Dan kan de heer Voordewind, net
als ik, wel voorspellen wat daar voor concreets uitkomt. Wat zou u in
gedachten hebben voor de Minister wat betreft het verbinden van een
vervolg aan alle illegale acties van de Turken?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik denk dat het weinig zin heeft als wij dit bilateraal doen. Ik denk dat de
Minister dat binnen de Raad moet bespreken. Het lijkt erop dat Turkije tot
nu toe doof is voor de veroordelingen en de verklaringen van de Europese
Raad. Daarom vraag ik de Minister wat hij kan doen om misschien met
een grotere coalitie binnen de Raad te kijken welke maatregelen mogelijk
wel effectief zijn richting Turkije. Dat ligt lastig, want Frankrijk heeft daar
natuurlijk weer een andere positie in, en Europa is verdeeld. Ik ben
benieuwd welke mogelijkheden en ruimte de Minister ziet.
Mevrouw Karabulut (SP):
Frankrijk en Macron zijn natuurlijk zeer fel geweest op Turkije, ook in de
afgelopen week weer. Stellen de heer Voordewind en de ChristenUnie dan
voor dat in ieder geval vanuit Nederland, samen met Frankrijk en andere
landen, gepoogd wordt om nu concrete sancties voor te stellen?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De positie van Frankrijk is natuurlijk nogal dubieus als we in berichten
lezen dat het Haftar steunt, en dat het tegelijkertijd Turkije ervan
beschuldigt dat het jihadisten naar Libië stuurt. Het lijkt wel een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

6

mijnenveld. Ik roep de Minister op om met gelijkgezinde landen te kijken
welke vervolgmaatregelen we kunnen treffen. Als Frankrijk daarbij zit, zij
dat zo, maar dat heeft zijn eigen agenda. De verklaringen hebben Turkije
schijnbaar niet doen vrezen. Maar goed, ik wacht de reactie van de
Minister af. Misschien kunnen we daar in de tweede termijn nog op
terugkomen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik zei het al: de Franse president veroordeelt Turkije omdat er
geluiden zijn dat jihadisten naar Libië worden gestuurd. Beschikt
Nederland ook over informatie dat dit het geval zou zijn? Het wordt wel
heel ingewikkeld als dit er nog eens bovenop komt. Gaat Nederland aan
de kaak stellen dat Turkije daar gezamenlijk op moet worden aangesproken?
Voorzitter. Dan de missie IRINI. Ik lees in de eerdere stukken dat Nederland
overweegt enkele stafofficieren naar het hoofdkantoor in Rome te sturen.
Wat kan de Minister zeggen over de huidige status? Zijn die stafmensen er
al? Zo ja, had de Kamer daar dan niet over geïnformeerd moeten worden?
Voorzitter. Tot slot Israël. Alle aandacht gaat uit naar wat er in de
C-gebieden gebeurt. De heer Koopmans heeft daar ook een aantal
opmerkingen over gemaakt. Tegelijkertijd horen we dat er een paar dagen
geleden op vrijdagavond – jawel, op sabbat, als de joodse gezinnen bij
elkaar komen – weer twee raketten zijn afgevuurd rondom Sderot in
Zuid-Israël. Dat zijn berichten die de Nederlandse media niet meer
bereiken, vrees ik. Tegelijkertijd geven wij via onze steun belastinggeld
aan UNRWA. De Palestijnen hebben een vliegtuig van Saudi-Arabië met
medische hulpmiddelen om covid te bestrijden geweigerd, omdat dat
gecoördineerd zou zijn met Israël. Dat zijn allemaal nogal dubieuze zaken
die op dit moment aan de hand zijn. Ik wil ze hier toch onder de aandacht
van de Minister brengen.
Voorzitter, ten slotte. De Veiligheidsraad heeft weer vijf resoluties
aangenomen tegen, jawel, Israël. Nederland heeft er drie van gesteund. In
het kader van artikel 7 ben ik teleurgesteld met het feit dat Israël het enige
land is dat op de vaste agenda staat, en dat Nederland toch weer in de
stroom der volkeren, en dan met name de islamitische volkeren,
meestemt tegen Israël. Kan de Minister een middel vinden om de Kamer
eens wat meer te betrekken bij het stemgedrag van Nederland? Er was
hier namelijk een brede Kamermeerderheid voor de motie-Van der Staaij.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan de heer De Roon namens de PVV.
De heer De Roon (PVV):
Dank u, voorzitter. Het doek is gevallen. China heeft de omstreden
veiligheidswet voor Hongkong ingevoerd, en tientallen vrijheidslievende
inwoners van Hongkong, naar verluidt inmiddels al 180, zijn vandaag al
onder vigeur van deze wet gearresteerd. De Chinese communistische
partij heeft het voorheen vrije en Westerse Hongkong de nekslag
toegediend. De PVV zou graag zien dat daar een keiharde veroordeling
van komt door de Minister en door zijn Europese collega’s. Kan dat tijdens
de aankomende Raad aan de orde worden gesteld? Wat vandaag in
Hongkong gebeurt, is naar mijn mening pas het begin. Hongkong is, vrees
ik, het voorgerecht van een uitgebreid menu. Mijn vraag aan de Minister
is of hij zich kan inzetten voor een veroordeling waar de vonken van
afspatten. Is hij daartoe bereid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

7

Er is nog een ander aspect aan de veiligheidswet die China voor
Hongkong heeft ingevoerd. Ik heb inmiddels een vertaling van de tekst.
Uit artikel 38 kun je de conclusie trekken dat je strafbaar bent als je iets
doet wat in strijd is met die veiligheidswet, waar je dat ook doet en wie je
ook bent. Je hoeft dus geen inwoner van Hongkong of China te zijn om
strafbaar te zijn. Je hoeft dat strafbare feit ook niet in Hongkong of China
te plegen. Je zou dat ook hier in Nederland kunnen doen, bijvoorbeeld als
je iets zegt wat volgens de Chinezen in strijd is met deze wet. Zo interpreteer ik dat artikel 38. Ik vraag de Minister of hij het eens is met die
interpretatie. Als er twijfel is over de interpretatie van dat artikel, zou ik de
Minister willen vragen om bij de Chinese autoriteiten om opheldering te
vragen. In artikel 65, het slotartikel van dit hele verhaal, lees ik dat je dan
moet zijn bij de standing committee van het volkscongres. Die bepaalt
uiteindelijk de interpretatie van deze wet.
Voorzitter. Tot zover China. Nou ja, ik kom weer terug bij China. Het gaat
dan over twee kernwapenmachten, China en India, met een totale
bevolkingsomvang van bijna 3 miljard. Die zijn met elkaar slaags geraakt.
Nou lees ik dat er een fysieke Raad Buitenlandse Zaken is waar de
EU-Indiatop wordt besproken, maar ik lees niets over het conflict tussen
de twee reuzen India en China waarbij er in ieder geval alvast 20 doden
aan Indiase zijde zijn gevallen. Ik wil graag van de Minister weten hoe hij
deze conflictsituatie beoordeelt. Wat is de beoordeling hierover van
Nederland? Wordt er ook gewerkt aan een gezamenlijk EU-standpunt
inzake dit conflict?
Libië. Het zwakke optreden van Nederland en de EU inzake Turkse
interventies in Noord-Syrië heeft de deur wagenwijd opengezet voor meer
van dat soort vormen van eigenrichting door Turkije. Dan doel ik natuurlijk
op de Turkse bemoeienis met de strijd in Libië. Waarom lezen we in de
brief van de Minister niets over het feit dat Erdogan gewoon maling heeft
aan het VN-wapenembargo, en islamitische terroristen gewoon naar Libië
brengt om daar in zijn belang te vechten?
Ik kom op de Turkse gasboringen rond Cyprus. In de geannoteerde
agenda die vandaag aan de orde is, staat precies hetzelfde als de vorige
keer over de illegale Turkse gasboringen rond Cyprus. Samengevat komt
het erop neer dat de EU foei roept, dat Turkije doorgaat met boren en dat
Erdogan in zijn vuistje lacht omdat men in Brussel bang is om adequate
sancties in te stellen. Dat spelletje is niet recent. Dit loopt al zo sinds juli
2019. Ik heb mijn medewerker gevraagd om een overzicht te maken van
hoe dit precies gelopen is. Ik heb in heel korte termen een overzicht van
twee kantjes. Er is in de afgelopen jaren steeds opnieuw hetzelfde
gebeurd, terwijl er een pasklaar sanctiemechanisme is. Brussel wil dan
wel weer 485 miljoen aan Erdogan overmaken. Dit kabinet is van plan om
daarmee in te stemmen. De PVV kan zich daar helemaal niet in vinden.
Eigenlijk worden we daar laaiend over. Als je Erdogans misdragingen in
Libië, Syrië, de Middellandse Zee of bij Cyprus wilt aanpakken en
oplossen, moet je hem niet tegemoet treden met weer een zak met geld,
maar met sancties die hem juist geld gaan kosten. Ik wil graag dat de
Minister daarop reageert. Waarom blijft deze regering ten aanzien van
Turkije kiezen voor een strategie die op voornoemde punten niet tot
succes heeft geleid en die eigenlijk bewezen onsuccesvol is?
Ik zou graag van de Minister willen weten welke tegenprestatie de
Afrikaanse landen gaan leveren voor de 4,8 miljard die voor Afrika en
covid wordt vrijgespeeld. Daar lees ik namelijk niets over. Ik hoor graag
een concreet antwoord.
Tot slot nog heel kort iets over Iran. De Iraanse journalist Rouhollah Zam
is inmiddels ter dood veroordeeld voor zijn rol tijdens protesten in 2017
en 2018. Dat is vreselijk nieuws. Het is afschuwelijk, maar het is allerminst
verrassend. Het past namelijk helemaal in het beeld van het islamitische
regime in Teheran. We zien ook hier weer dat het kabinet eigenlijk niet tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

8

succes komt. Het faalt hopeloos. Je kunt wel blijven protesteren en praten
met Teheran, maar er verandert niks.
De voorzitter:
Wilt u afronden?
De heer De Roon (PVV):
Ja, ik ga afronden.
Het kabinet wil Iran financieel blijven steunen. Ik denk dan aan INSTEX.
Het kabinet blijft harde sancties verwerpen, en dat allemaal met de ijdele
hoop dat de aard van dat islamitische beest kan veranderen. Dat gaat niet
lukken. Ik vraag de Minister dus opnieuw om met dit beleid te stoppen. Of
gaan we straks gewoon wat krokodillentranen over die journalist
verspillen?
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan de heer Van Ojik namens GroenLinks.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ook ik wilde graag beginnen met Turkije en de
illegale boringen. Een aantal collega’s heeft daar al over gesproken. Het is
natuurlijk niet voor het eerst dat dit in de RBZ aan de orde komt. Sterker
nog, het is bijna een vast onderwerp geworden. Al in oktober vorig jaar
las ik in de conclusies van de toenmalige Raad dat er een raamwerk voor
restrictieve maatregelen zou komen tegen personen die verantwoordelijk
zijn voor de illegale boringen. Dat is dus al in oktober vorig jaar door de
RBZ besloten. We weten wat er sindsdien gebeurd is. Ik zou de Minister
willen vragen hoe het zit met dat raamwerk en die restrictieve maatregelen. Is er al iets in die richting gebeurd? En zo niet, wordt het dan niet
hoog tijd om dat in werking te stellen?
Collega’s spraken ook al over de migratiesamenwerking. Het is inderdaad
nog niet zo makkelijk om je voor te stellen hoe dat nu verder moet.
Volgens mij is het nog maar een paar maanden geleden dat zo’n beetje de
hele top van de Europese Commissie en iedereen aan de grens stond
tussen Griekenland en Turkije. Turkije joeg toen alle vluchtelingen het
grensgebied in. Zo’n beetje ter plekke werd toen aan onder andere
Griekenland 700 miljoen aan steun toegezegd. Nu lees ik in de geannoteerde agenda dat er een half miljard naar Turkije gaat voor een interimfaciliteit. Ik weet niet of dat precies de goede term is, maar de Minister
weet wat ik bedoel. Die migratieafspraken maakten we ooit met Turkije,
maar ook met Griekenland. Ze zijn ook een verantwoordelijkheid van
Griekenland en de EU. Dat zegt de Minister terecht in de geannoteerde
agenda. Hoe staat het er eigenlijk voor met die migratieafspraken, en
hebben we nog het gevoel dat we met Turkije een soort van deal hebben?
Of eigenlijk niet?
Voorzitter. Libië. Nederland zet zich inderdaad in tegen de grove schendingen van het internationaal humanitair recht en de mensenrechten. Dat
verdient complimenten. Er wordt gewerkt aan factfinding, naleving en het
verbeteren van de situatie. De vraag is wat ons dat leert over het
terugzenden van vluchtelingen naar Libië. Voor zover ik weet, is dat nog
steeds in volle gang. Mensen die vanuit Libië proberen veilig Europa te
bereiken, worden met Europese steun door de Libische kustwacht
onderschept. Ze worden teruggebracht naar de kampen waarvan onder
anderen Minister Kaag drie jaar geleden al heeft gezegd dat ze hoognodig
zouden moeten sluiten. Ik ben benieuwd om van de Minister te horen hoe
aan de ene kant de analyse van de situatie in Libië en aan de andere kant
het feitelijke beleid ten opzichte van vluchtelingen zich tot elkaar
verhouden, wetende dat non-refoulement, het niet mogen terugsturen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

9

van vluchtelingen naar landen waar ze niet veilig zijn, onderdeel is van het
internationaal recht.
Voorzitter. Ik wil graag afsluiten met twee korte opmerkingen. Eén gaat
over de impact van een covid in Afrika. Het is heel goed dat dat op de
agenda staat. Ik heb daar twee vragen over. De geannoteerde agenda zegt
dat Nederland in deze moeilijke tijden graag solidair wil zijn met Afrika. Ik
neem aan dat niet betekent dat de steun aan Afrika in de begroting van
ontwikkelingssamenwerking dit jaar naar beneden gaat. Dat lijkt me geen
juiste invulling van het begrip solidariteit. Ik zou de Minister willen vragen
of dat klopt.
Ik ben heel blij dat een motie van een aantal collega’s en mijzelf is
aangenomen. De motie zegt dat als we een vaccin ontwikkelen, we ervoor
moeten zorgen dat dat ook voor Afrika beschikbaar komt. Het kabinet
heeft daar tot mijn vreugde positief op gereageerd, maar ik realiseer me,
net als de Minister denk ik, dat dat makkelijker gezegd is dan gedaan. Ik
zou de Minister willen vragen om nu of misschien later in een schriftelijke
reactie aan te geven hoe we dat eigenlijk gaan doen. Hoe gaan we ervoor
zorgen dat die zoektocht naar een vaccin tegen corona of COVID-19 geen
race wordt tussen de rijke landen, maar dat we zeker stellen dat het vaccin
beschikbaar komt voor mensen in Afrika? Ik denk namelijk dat dat op dit
moment een van de allerbeste manieren is om solidair te zijn met Afrika.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan tot slot de heer Sjoerdsma namens D66.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dank, voorzitter. Ik wil beginnen door mij aan te sluiten bij de vragen van
de heer Van Ojik over Turkije.
Dan wil ik zelf als eerste onderwerp Suriname aansnijden. Zeker deze dag,
1 juli, Ketikoti, is een moment om niet alleen bij het verleden stil te staan,
maar ook bij de mogelijkerwijs gezamenlijke toekomst met het land
Suriname. Als Chan Santokhi daadwerkelijk deze zomer wordt beëdigd als
president van Suriname – het is altijd even afwachten of dat lukt – is dat
een uitstekend moment om de relaties te resetten, zeg ik in navolging van
collega Karabulut. We kunnen daar dan iets nieuws van maken, en iets
mooiers dan wat het was. Die relaties zijn in de afgelopen tijd gekenmerkt
geweest door Bouterse, de Decembermoorden, zijn veroordeling, zijn
beleid, de amnestiewetten, en een ambassadeur die niet werd geaccepteerd vanuit Surinaamse zijde. Als Bouterse daadwerkelijk aftreedt als
president en Santokhi wordt beëdigd, geeft dat een momentum. Ik zou de
Minister willen vragen om het initiatief te nemen om die relatie te
verbeteren. Herstel op zo’n moment dan ook de vertegenwoordiging. Kijk
wat we nog kunnen doen aan coronaondersteuning en kijk ook of we
misschien met Suriname kunnen werken aan de hoepels waar Suriname
doorheen moet springen om visumvrij te kunnen reizen.
Voorzitter. Het is misschien een beetje de rode draad in dit overleg: op
deze eerste juli wil ook ik aan deze Minister van Buitenlandse Zaken
vragen hoe hij vanuit zijn functie aankijkt tegen ons slavernijverleden,
tegen de rol die Nederland daarin heeft gespeeld en of Nederland daar
excuses voor moet aanbieden of niet.
Voorzitter. 1 juli is ook de dag waarop de plannen van Netanyahu mogelijk
worden om grote delen van het Palestijnse gebied te annexeren. Dat zou
een grote en flagrante schending zijn van het internationaal recht; het zou
een doodsteek zijn van de tweestatenoplossing, die niet alleen wij
dierbaar achten, maar eigenlijk elk weldenkend land op de wereld.
Gisteren was er een breed gedragen motie van collega Karabulut die de
Minister opdroeg om de opties op tafel te leggen voor als dit gebeurt; laat
ik het zo maar zeggen. Ik denk dat het verstandig is om te voorkomen dat
Netanyahu in de verleiding komt om deze gedachte werkelijkheid te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

10

maken. Ik zou de Minister graag vragen, vanuit de grote vriendschap en
het bondgenootschap die we met Israël hebben, welke opties hij op tafel
legt en wat hij aan Israël communiceert, mochten het toch van plan zijn
om deze grens over te stappen.
Voorzitter. 1 juli is ook de dag waarop de omstreden veiligheidswet van
China voor het eerst is ingezet in Hongkong. We hebben tientallen
arrestaties gezien voor het uiten van een leus, voor het dragen van een
vlag of voor het uiten van een mening. Dat zijn indringende mensenrechtenschendingen. Ik denk dat collega De Roon het net ook duidelijk zei:
misschien is dit wel de eerste stap van een veel breder menu. Daar
kunnen we dan de situatie met de Oeigoeren bij optellen, en de verschrikkelijke berichten die daarover naar voren komen met het verplicht
steriliseren van vrouwen. Sommigen hebben het zelfs het begin van een
genocide genoemd, of een genocide in slow motion. Ik hoor graag hoe de
Minister oordeelt over wat daar gebeurt. Ik vraag deze Minister niet alleen
om zich daar krachtig tegen uit te spreken, zoals anderen dat deden.
Iemand had het bijvoorbeeld over een veroordeling waar de vonken vanaf
springen. Ik vraag hem ook om ervoor te zorgen dat er een krachtig
Europees statement komt en dat we eindelijk die Europese Magnitsky Act
krijgen. Dan kunnen wij ook tanden geven aan ons mensenrechtenbeleid
en kan aan China duidelijk worden gemaakt dat als het dit soort dingen
doet, de betrokken overheidsofficials niet immuun zijn voor de rechtsmacht van de Europese Unie, en niet immuun voor bestraffing.
Voorzitter. Collega De Roon heeft kort gesproken over het grensconflict
tussen China en India. Kortheidshalve sluit ik mij graag aan bij zijn vragen
daarover. Het is zeer zorgwekkend wat daar is gebeurd en wat daar nog
steeds gebeurt.
Tot slot kom ik bij corona. Dat onderwerp staat uitgebreid op de agenda. Ik
sluit me graag aan bij die collega’s die gesproken hebben over de
absolute noodzaak en het belang om dit virus wereldwijd te bestrijden,
ook in ontwikkelingsgebieden. Ik vraag met die collega’s hoe het staat met
de uitvoering van de recentelijk aangenomen motie-Voordewind c.s.
Daarin wordt gezegd dat het AIV-advies door de regering als leidraad
moet worden gebruikt. Ik hoop dat ik de Minister ertoe mag oproepen dat
ook hij hierin een verantwoordelijkheid ziet om het Nederlandse belang te
beschermen en dat de motie zo snel als mogelijk wordt uitgevoerd.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. We zijn hiermee aan het eind gekomen van de eerste termijn
van de kant van de Kamer. Ik schors voor vijf minuten.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister voor de beantwoording in eerste
termijn.
Minister Blok:
Dank u wel, voorzitter. Aanstaande maandag zal ik voor het eerst in lange
tijd weer een fysieke Raad Buitenlandse Zaken in Brussel hebben. Ik zie
daarnaar uit. Het was wel te doen met videoconferencing en veel
telefoontjes, maar je moet elkaar zo nu en dan ook in levenden lijve
treffen. Gelukkig gaat dat maandag gebeuren. En dinsdag overigens ook,
voor de Raad Algemene Zaken.
Zoals altijd begin ik met de onderwerpen die op de agenda staan. Daarna
zal ik vragen beantwoorden die daar niet op de agenda staan, maar die
hier wel aan de orde gesteld zijn.
Sprekend over de agenda: we hebben zojuist gehoord dat het onderwerp
Afrika door de voorzitter weer van de agenda is afgehaald. Op zich betreur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

11

ik dat. Ik zie de heer Van Ojik kijken. Kennelijk heeft de voorzitter geoordeeld dat de agenda te vol is. Ik zal erop aandringen dat dit onderwerp
snel alsnog op de agenda komt. Ik zal wel de vragen die daarover gesteld
zijn beantwoorden.
Allereerst Libië. Helaas staat dat nog steeds op de agenda vanwege een
tegelijkertijd zorgelijke, schrijnende en chaotische situatie. De heer
Koopmans ging als eerste in op het grote aantal spelers en de mogelijkheden die Nederland en de EU daar hebben. Daarna deed eigenlijk
iedereen van u dat. Nederland probeert, hoe ingewikkeld dat ook is, uit
alle macht een constructieve rol te spelen door daar steeds, als dat
mogelijk is, met onze vertegenwoordiger aanwezig te zijn. We hebben
samen met Zwitserland net een eervolle covoorzitterschappositie
gekregen voor de uitwerking van het accountabilitytraject in navolging
van het Berlijncongres. Het is belangrijk dat we dat werk kunnen doen.
Ook ik ben blij met de factfinding mission waar de heer Voordewind op
wees. Ik weet helaas niet wanneer die missie aan de slag gaat. De situatie
is natuurlijk chaotisch. Ik hoop echter zo dat het snel mogelijk is. Ik laat het
de Kamer weten als ik daar meer nieuws over heb. Ik heb er tijdens mijn
bezoek aan de Mensenrechtenraad in Genève ook nog voor gepleit. Het
ligt vaak moeilijk. Het is goed nieuws dat de internationaal erkende
regering van Libië meewerkt aan die factfinding mission. Op die manier
creëer je een situatie waarin die zijn belangrijke werk kan doen. Dat wordt
nog eens onderstreept door de vondst van een massagraf, wat illustreert
welke wandaden daar plaatsvinden.
Tegelijkertijd, in alle eerlijkheid: zolang de hoofdroute van eerst wapenstilstand en dan overleg via de Verenigde Naties niet tot succes heeft geleid,
is het lastig om successen te bereiken. Het goede nieuws is dat partijen
ook nu weer bereidheid hebben uitgesproken om aan de tafel te komen.
Tegelijkertijd zien wij activiteit van Turkije zelf, met mensen die daar
aanwezig zijn en met wapenleveranties. Daar hebben de heer Koopmans
en anderen na hem gelijk in. Ik heb de Turkse collega daar de laatste keer
dat ik hem ontmoette ook op aangesproken. Een en ander geldt niet alleen
voor Turkije, maar ook voor Egypte, de Emiraten en de Russische
Federatie. Ik was in januari in de Emiraten. Ik heb ook hen opgeroepen te
stoppen met het leveren van wapens aan strijdende partijen, daar waar de
Verenigde Naties juist proberen daar vrede tot stand te brengen. Het is
helaas een terrein van cynische, harde machtspolitiek. Hoe graag ik dat
ook zou willen, ik kan niet garanderen dat de Nederlandse en Europese
inzet tot de gewenste uitkomst leidt. Ik weet wel dat, als wij dat als land en
als Europese Unie niet doen, we Libië helemaal aan het noodlot overlaten.
Het is hierbij inderdaad van belang dat de Europese Unie meer unaniem
is. De heer Voordewind wees daar al op. Het is niet aan mij om te
beoordelen waarom Frankrijk de positie kiest die het kiest. Natuurlijk heb
ik het daar wel met hen over. Ik constateer dat de Europese verdeeldheid
na de Berlijnconferentie gelukkig is afgenomen. Ik ben het met de heer
Voordewind eens dat we moeten blijven drukken op Europese eenheid.
Het gevaarlijke incident tussen een Turks en een Frans marineschip op de
Middellandse Zee illustreert dat het ook om die reden riskant is, en om
een heel aantal andere redenen. Twee NAVO-partners horen niet op die
manier tegenover elkaar te staan. Het totaal stemt mij niet helemaal
hopeloos, omdat ik partijen gelukkig wel weer aan de tafel zie. De
eerlijkheid gebiedt echter ook te zeggen dat de heer De Roon ongetwijfeld
gelijk heeft dat als hij in de verslagen terugkijkt, vaak een soortgelijke
omschrijving ziet. Maar hij heeft niet helemaal gelijk. Ik vond de Berlijnconferentie wel degelijk hoopgevend. Ik vond het bij elkaar komen van de
Europese landen wel degelijk hoopgevend. Ik vind de rol die Nederland nu
kan spelen rond accountability hoopgevend. Ik heb deze week nog gebeld
met de collegaministers in Tunesië en Algerije. Zij zijn allebei als
buurlanden zeer geïnvolveerd. Ik heb nadrukkelijk aangeboden om hen te
steunen waar wij kunnen. Ik ben dus niet helemaal hopeloos gestemd. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

12

vind ook niet dat we geen stappen gezet hebben in de periode die de heer
De Roon beschrijft. Maar er is heel veel werk te doen.
De voorzitter:
De heer Koopmans heeft daar een vraag over.
De heer Koopmans (VVD):
Ik heb een kleine verduidelijkende vraag. De Minister sprak net over het
Turks-Franse marine-incident dat ik opbracht. Ik begrijp dat de Minister
zegt dat het niet zou moeten dat twee NAVO-partners tegenover elkaar
staan. Dat delen wij. Zoals ik het heb begrepen, waren het niet zozeer
twee gelijkwaardige partners die tegenover elkaar stonden, maar was de
Turkse marine op een vrij onaanvaardbare wijze heel agressief jegens een
NAVO-bondgenoot. Dat is toch een net iets andere inkleuring. Ik neem aan
dat de Minister het daarmee eens is, of dat hij in ieder geval gelijkluidende
informatie heeft. Als dat niet zo is, hoor ik dat heel graag.
Minister Blok:
Ik heb inderdaad informatie dat de NAVO-bondgenoot daar een schip van
een andere NAVO-bondgenoot benaderde op een manier die volstrekt niet
passend is. Dat moet binnen de NAVO in alle scherpte aan de orde gesteld
worden. Nederland zal daar graag aan deelnemen, nu die situatie zich
eenmaal heeft voorgedaan.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Daarmee kom ik op de vragen die gesteld zijn over Turkije.
De voorzitter:
Voordat u daar komt, is er een vraag van mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Aangenomen dat hiermee het blokje Libië klaar was, wil ik de Minister
vragen of hij een overzicht kan geven van de landen die nu wapens
leveren en/of zelf vechten in Libië. Daarmee schenden ze uiteraard een
VN-wapenembargo.
Minister Blok:
De informatie die ik daarover kan geven, is informatie uit publieke
bronnen. Het is niet zo dat Nederland een grote aanwezigheid heeft in het
gebied. We zijn al blij als wij onze mensen hun werk kunnen laten doen op
onze post in Tripoli, zodat ze niet vanuit Tunis hoeven te opereren. Ik
noemde al de landen die daar actief zijn met wapenleveranties, en vaak
ook met hun eigen troepen. Dat is publieke informatie. Ik spreek die
landen daar ook op aan. Andere informatie heb ik daar voor u niet over.
Mevrouw Karabulut (SP):
Het boeit mij niet zo of dat publieke of niet-publieke informatie is. Ik wil
dat we het VN-wapenembargo serieus nemen. Ik wil dat we er in Europa
op aandringen dat Europese landen dat serieus nemen en dat we werk
maken van het stoppen van het leveren van wapens; tenminste, als we de
VN-resolutie serieus nemen. Ik begrijp heel goed dat Nederland dat niet in
zijn uppie kan, dat we gelukkig een andere rol spelen en maar een kleine
partij zijn. Maar voor mij begint het erbij dat we scherp krijgen welke
landen dat zijn. Dan kunnen we met elkaar een vervolgstap verzinnen. Het
hoeft niet nu, het kan met een brief, het kan later en het mag ook in het
reces, maar kan de Minister ons dat overzicht doen toekomen? Als we de
gegevens niet hebben, mag dat uiteraard ook vermeld worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

13

Minister Blok:
Ik heb die vraag naar eer en geweten beantwoord. Nederland heeft geen
spionagesatellieten. Nederland heeft een indrukwekkende krijgsmacht,
maar niet zo groot als die van heel veel andere landen. De informatie die
ik hierover met u kan delen, is al zorgelijk genoeg. Dat ben ik met u eens.
Er is inderdaad een wapenembargo. Dat is de informatie die ik hier deel.
Als ik u volgende week een brief stuur, krijgt u diezelfde informatie.
Mevrouw Karabulut (SP):
Kan de Minister dan nog even opsommen welke landen wapens leveren,
of zelf met wapens vechten in Libië? Wat doet Europa daartegen? Worden
vanuit Europese landen ook wapens aan die desbetreffende landen
geleverd?
Minister Blok:
Ik heb de opsomming net gegeven. Dat is publieke informatie. Informatie
die niet publiek is, zou ik niet kunnen delen, als ik die al zou hebben. De
omvang van de Nederlandse aanwezigheid daar is echt niet vergelijkbaar
met die van landen met veel grotere legers, spionagesatellieten en alles
wat daarbij hoort. Daarom is Nederland gewoon een slechte bron van
informatie over de vraag die u stelt. Daar ben ik heel eerlijk in. Ik begrijp
de vraag heel goed, maar ik zou een onterechte indruk wekken als ik bij u
zou suggereren dat Nederland daar het meest complete overzicht van
heeft. Dat heb ik niet. Voor zover ik het wel heb, heb ik die landen
genoemd. Ik heb u ook gezegd dat ik dit in gesprekken met die landen aan
de orde heb gesteld. Dat zal ik blijven doen zolang dat nodig is. Ik heb met
nadruk gezegd dat er een wapenembargo geldt dat we moeten naleven.
De voorzitter:
Dit is dan uw tweede interruptie, mevrouw Karabulut. U bent nu al met
uw vierde vraag bezig. Ik geef dat maar even aan.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ja, dat realiseer ik mij. Ik vind het lastig dat ik geen volledig antwoord heb
gehad. Even resumerend, of ik het goed heb. Ik had de landen Egypte,
Rusland, de Verenigde Arabische Emiraten en Turkije opgeschreven. Zijn
dat ze? Ik neem aan dat de andere Europese landen dit ook serieus
nemen, omdat ze de VN-resolutie over een wapenembargo serieus
nemen. Kan de Minister een poging wagen om een overzicht te krijgen?
Als de Minister dat niet wil, waarom is dat dan?
Minister Blok:
Ik heb de reden net aangegeven. Als andere landen eigen informatiebronnen hebben die niet publiek zijn, zullen ze die niet vrijgeven voor
publicatie door Nederland.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Karabulut (SP):
Nee, voorzitter. Ben ik compleet geweest met Egypte, Rusland, de
Verenigde Arabische Emiraten en Turkije als zijnde landen die wapens
leveren en/of zelf met wapens vechten in Libië? Is dat het overzicht dat de
Minister in de eerste beantwoording noemde?
Minister Blok:
Ik kan bevestigen dat mevrouw Karabulut herhaalt wat ik genoemd heb
als informatie uit openbare bron.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

14

De voorzitter:
Gaat u verder, wou ik zeggen, maar de heer Van Ojik heeft nog een vraag.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik begrijp dat dit het blokje Libië was. Er bestaat spanning tussen de
analyse van de situatie in Libië en het feit dat vluchtelingen die naar
Europa proberen te komen nog dagelijks naar Libië worden teruggestuurd. Ik had de Minister gevraagd of hij die spanning ook ziet. En als hij
die spanning ook ziet, staat die dan op de agenda? Moeten we ons beleid
op dat punt zo langzamerhand niet eens heroverwegen? We steunen de
Libische kustwacht en brengen mensen terug naar de kampen in Libië,
waarvan wij zeggen dat het internationaal humanitair recht en de
mensenrechten daar systematisch geschonden worden. Dat zijn de
woorden van de Minister zelf.
Minister Blok:
De heer Van Ojik heeft het over het terugsturen. Ik denk dat hij dan doelt
op de activiteiten van de Libische kustwacht. Ik heb geen berichten over
Europese landen die mensen naar Libië terugsturen. Misschien heeft de
heer Van Ojik die wel.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik doel op het feit dat de Europese Unie miljoenen aan steun geeft aan de
Libische kustwacht om voor Europa het vuile werk op te knappen. Daar
doel ik op.
Minister Blok:
Dan doelen we op hetzelfde. De Europese Unie, en overigens ook
Nederland, is langs een aantal routes actief als het gaat om het migratievraagstuk. Dit is er één van. Dat is een EU-project. Daarnaast steunt
Nederland internationale organisaties voor migratie bij opvang- en
terugkeerprojecten vanuit Libië.
Steun aan de kustwacht is niet in strijd met het non-refoulementprincipe
dat u noemde. Dat principe staat het niet toe om mensen terug te sturen
naar het land dat zij net ontvlucht zijn. Het gaat hier niet om Libiërs die uit
Libië komen, maar om mensen die op doorreis zijn naar Europa. Over het
algemeen maken zij gebruik van mensen die zich laten betalen om ze
onder heel gevaarlijke omstandigheden te laten verschepen. De Libische
kustwacht onderschept die gevaarlijke boten aan het begin van de reis.
Het alternatief is dat je het risico op verdrinking ongeclausuleerd
accepteert. Dit is niet in strijd met het principe dat je mensen niet
terugstuurt naar het land waar ze vandaan komen, want Libië is een
tussenstation.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik wil er geen legalistische discussie van maken, maar het beginsel van
non-refoulement verbiedt het om mensen terug te sturen naar de landen
waar ze niet veilig zijn, ongeacht of ze uit dat land komen of niet. Ik stel
meer een politieke vraag. Ik vraag de Minister of het te verdedigen is,
gezien de analyse die we maken over de situatie in Libië, waar sprake is
van de meest grove schendingen van mensenrechten en schendingen van
het internationale humanitaire recht, dat wij een instantie financieel
steunen die als dagelijks werk heeft om vluchtelingen daarnaartoe terug
te brengen. Het is niet voor het eerst dat wij dit bespreken, niet voor de
tweede keer en niet voor de derde keer, maar misschien kan de Minister
erkennen dat hier sprake is van een dilemma en een hele moeilijke
afweging, waarbij de Europese Unie kennelijk kiest voor het tegenhouden
van vluchtelingen ten koste van alles. Is dat de reële politieke afweging?
Wees daar dan wel eerlijk over, want dit deugt gewoon niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

15

Minister Blok:
Dat het een heel ingewikkelde afweging is, zal ik onmiddellijk onderschrijven, maar dat geldt voor ons beiden. Als je de keuze niet zou maken
voor het onderscheppen van mensen vlak voor de kust, maak je de keuze
voor een veel groter risico op verdrinken verderop. Het is mensonterend
wat die mensensmokkelaars de zee op sturen. De kans dat die boten de
overkant halen, is heel klein. Het is dus ook een hele moeilijke keuze, laten
we het daar dan ook over eens zijn, om te zeggen: laat ze maar gaan en
we zien wel, letterlijk, waar het schip strandt. Ik ben het dus met u eens
dat het moeilijk is. Waar ik toch juridisch een kanttekening moest maken,
was bij uw formulering of dit in strijd is met non-refoulement. Dat ben ik
niet met u eens. De kustwacht die wij ondersteunen, is van de internationaal erkende regering – die is niet perfect, dat ben ik ook met u eens –
die tegelijkertijd hulp nodig heeft, die wij ook verlenen, en kritiek daar
waar nodig. Het feit dat het een moeilijke afweging is, leidt voor mij niet
automatisch tot de conclusie die u van mij wilt horen. Ik ben het zeer met
u eens dat het zeer schrijnend is. Je kan bijna zeggen dat er geen echt
goede keuze bestaat.
De voorzitter:
Gaat u verder. O, de heer Voordewind heeft nog een vraag.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik begrijp van u als voorzitter dat dit het einde van het blokje Libië is?
De voorzitter:
Ja, dat heeft de Minister aangegeven.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dan heb ik nog een vraag uit mijn eerste termijn op dit gebied die nog niet
beantwoord is. Die vraag gaat over de missie IRINI en of wij daaraan
inmiddels een bijdrage leveren.
Minister Blok:
Ik had die vraag bij de restgroep gelegd, maar ik zal erop antwoorden
omdat u er nu naar vraagt. Nederland had tijdens de voorgaande missie
Sophia deels operationele deelname. Uiteindelijk waren er nog twee
stafofficieren. De functie van die stafofficieren is op dit moment nog
vervuld. Er is nog geen beslissing genomen over al of niet deelname aan
IRINI, dus ook niet over het voortzetten van hun verblijf daar.
De voorzitter:
In tweede instantie, meneer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De missie Sophia waar de Minister het over heeft, is inmiddels afgerond.
Die missie loopt niet meer en daarvoor in de plaats is de missie IRINI
gekomen. Als die twee stafofficieren daar zitten, onder welke vlag zitten ze
daar dan?
Minister Blok:
Het is nu een overgangssituatie, want er is nog geen beslissing genomen
over al of niet deelnemen aan IRINI.
De voorzitter:
Gaat u verder. Nee, eerst nog de heer Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
Nog even over dit punt. De missie IRINI is een andere missie dan de
missie Sophia. Ik wil graag van de Minister weten door wie en op welk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

16

moment het besluit is genomen om deze stafofficieren uit te zenden naar
missie IRINI. Ik zou ook graag willen weten of de Kamer is geïnformeerd
zoals afwegingskader artikel 100 vraagt.
Minister Blok:
Het is een overgangssituatie, dus er is geen artikel 100-brief over geweest.
Volgens mij is wel een keer genoemd dat die werd overwogen, maar de
heer Sjoerdsma heeft gelijk: er is geen formele voorleg geweest. Vandaar
dat ik ook aangeef dat er nog geen beslissing is genomen over al of niet
deelnemen aan die missie.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dat laatste kan natuurlijk niet waar zijn. Je kan niet een beslissing niet
nemen, terwijl er al mensen zitten. Het lijkt mij goed als de Minister
schriftelijk terugkomt op de vraag wanneer het besluit is genomen om
twee stafofficieren – ik begrijp althans van de Minister dat het er twee zijn
– uit te zenden naar IRINI, door wie dat besluit is genomen en wanneer.
Daarbij kan dan meteen de vraag worden meegenomen waarom daarbij
niet het toetsingskader artikel 100 is meegenomen. Het is weliswaar geen
eenheid, maar volgens mij is het kabinet nog steeds altijd verplicht om zo
veel mogelijk elementen van artikel 100 mee te nemen in de uit te werken
uitzending. Dat zou ik dus graag op schrift terugzien.
Minister Blok:
Ik ben graag bereid om daar een brief over te sturen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Ik ga over naar de vragen met betrekking tot Turkije. De heer Koopmans
vroeg als eerste, en anderen ook na hem, naar de Europese reactie op de
proefboringen in de Middellandse Zee. Daarover heeft de Europese Unie
aangegeven dat dat niet kan in niet-Turkse territoriale wateren. Er zijn
inmiddels aan twee Turkse functionarissen sancties opgelegd. Het
sanctie-instrumentarium is dus niet alleen in de steigers gezet, maar ook
geïmplementeerd. Afhankelijk van Turkse vervolgstappen zal besloten
worden of het noodzakelijk is om ook van Europese zijde vervolgstappen
te nemen. Ik deel de heel kritische insteek van de heer Koopmans en
anderen na hem.
De heer Koopmans vroeg hoe de besprekingen lopen tussen de Europese
Unie en Turkije over het vervolg op het migratieakkoord. De heer De Roon
zei daarover dat daar een einde aan moet worden gemaakt. De feiten zijn
dat Turkije een enorme groep Syrische vluchtelingen heeft opgevangen en
nog steeds opvangt. De Turkse samenleving heeft daar reële kosten voor.
Onderdeel van het akkoord met Turkije indertijd was onder meer dat de
Europese Unie daar een financiële bijdrage voor zou leveren. De groep
Syrische migranten is daar nog steeds aanwezig, dus het is logisch dat we
besprekingen voeren over een voortzetting van financiële steun, natuurlijk
onder de voorwaarde dat dit aan de steungroep besteed wordt, maar ook
dat Turkije zich aan de andere onderdelen van de EU-Turkse afspraak
houdt. In dat traject bevinden we ons nu.
Mevrouw Karabulut noemde naast de aangekondigde boringen een heel
aantal Turkse activiteiten in de afgelopen tijd die in strijd waren met het
internationaal recht, bijvoorbeeld de militaire activiteiten in Syrië. Wij
hebben Turkije daar helder op aangesproken, zowel bilateraal als in de EU.
U herinnert zich vast dat ik in de EU gepleit heb voor een bevriezing van
de wapenleveranties. Na een vrij stevige vergadering heeft dit uiteindelijk
tot een gemeenschappelijk EU-standpunt geleid. Daar waar nodig, helaas,
is Nederland heel helder richting Turkije, maar wel vanuit EU-verband.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

17

Ik ga naar de voorbereiding op de EU-Indiatop. De heer Koopmans en de
heer PVV vroegen hiernaar. De economische samenwerking met India
staat zeker op de agenda, het staat bilateraal op de agenda. Er zijn
intensieve contacten met India. Nog vrij recent is er een uitgebreid
staatsbezoek geweest met veel collegaministers en een bedrijvendelegatie. Dat staat nu ook op deze EU-Indiatop op de agenda, net als de
spanningen tussen China en India. De EU heeft een oproep gedaan tot
de-escalatie en ze weer om de tafel gevraagd. Ik heb dat ook in mijn
directe gesprekken met mijn Indiase collega benadrukt. Ik weet dat
partijen ook wel met elkaar praten, maar dat neemt niet weg dat de
situatie zeer zorgelijk is tussen twee van de meest bevolkte landen ter
wereld, die bovendien allebei over kernwapens beschikken. Vandaar dat
het van groot belang is dat we als EU die oproep doen om om de tafel
gaan.
China kwam vandaag natuurlijk uitgebreid in het nieuws omdat de wet
met betrekking tot Hongkong van kracht is geworden. Als Europese Unie
hebben wij al eerder helder uitgesproken dat we vinden dat China de
gemaakte afspraken bij de overdracht van het Verenigd Koninkrijk aan
China moet respecteren, omdat die afspraken essentiële waarborgen
bevatten van vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging en
vrijheid van demonstratie. De wet die net bekend is geworden, die ik
overigens nog niet tot in detail ken – ik weet niet eens of de hele tekst al
publiek is – maar waar we al wel een aantal hoofdlijnen van kennen, lijkt
inderdaad belangrijke vrijheden in te perken. Vandaar dat de Europese
Unie mede namens ons een verklaring heeft uitgebracht om onze sterke
zorgen uit te spreken. Gisteren was Nederland overigens ook in de
Mensenrechtenraad, waar we nu lid van zijn, en hebben we met ruim
twintig andere landen een soortgelijke verklaring over de situatie in
Hongkong afgegeven. We zullen met zo veel mogelijk landen zolang als
dat nodig is die druk blijven uitoefenen en die boodschap blijven
overbrengen.
De voorzitter:
De heer De Roon heeft een opmerking.
De heer De Roon (PVV):
Ik heb een vraag. Is de Minister bereid om te achterhalen, voor zover als
dat mogelijk is, of het artikel 38 dat ik noemde inderdaad impliceert dat ik
strafbaar ben als ik hier iets over het Chinese optreden ten aanzien van
Hongkong ga zeggen wat de Chinese autoriteiten niet aanstaat? Of met
andere woorden: kan ik in dat geval als ik naar China reis of naar een met
China bevriend land ineens opgepakt of uitgeleverd worden? Dat zou ik
wel willen weten. Ik snap dat de Minister daar nu niet op kan reageren,
maar ik vraag hem wel om dit te laten uitzoeken zodat we daar meer
duidelijkheid over krijgen. Want de bewoordingen van dat artikel 38
roepen dat beeld wel op.
Minister Blok:
Ik gaf al aan dat de wet zo recent is dat ik hem in ieder geval nog niet heb
kunnen lezen. De heer De Roon heeft daar kennelijk een voorsprong. Ik
ben graag bereid eens naar het door hem genoemde artikel 38 te kijken en
daar in het verslag op terug te komen, natuurlijk wel met de slag om de
arm dat ik niet de duider van het Chinees recht ben, maar dat dat Chinese
rechters zullen zijn. Ik kan wel aangeven hoe mijn juristen dat lezen. Daar
kom ik dus op terug.
De heer De Roon vroeg naar berichten over Chinese industriële spionage
in Nederland en Europa. In het openbare jaarverslag van de AIVD is
daarop ingegaan. Het feit dat zij die dreiging helder beschrijven, geeft
natuurlijk aan dat daar helaas alle reden tot zorg is. Daarover worden door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

18

het Nationaal Cyber Security Centrum nauwe contacten onderhouden met
bedrijven en instellingen die daar kwetsbaar voor kunnen zijn.
Ik kom op Venezuela.
De voorzitter:
Voor u daarop komt, is er een vraag van de heer Koopmans.
De heer Koopmans (VVD):
Dank voor uw antwoord. Ik vroeg ook of er een Europees project is om dit
soort investeringen beter in kaart te brengen. Ik begrijp dat er nu een
mechanisme is dat wordt uitgerold om mogelijke investeringen te kunnen
stoppen of blokkeren. Wordt er ook Europees breed gekeken waar de
kwetsbare plekken zijn en waar het op dit moment gebeurt?
Minister Blok:
Europa heeft nationale lidstaten de mogelijkheid geboden om daar
maatregelen voor te nemen. Dat is ook de logische volgorde, omdat je
een behoorlijke kennis nodig hebt over de specialisatie van het bedrijfsleven – het kunnen vaak ook vrij kleine bedrijven zijn – of van wetenschappelijke instellingen om te kunnen beoordelen waar specifieke beschermingsmaatregelen nodig zijn. Dat bouwwerk staat in de steigers. Ik moet
het even uit mijn hoofd zeggen, want volgens mij is het nog niet helemaal
af. Het bevat verschillende onderdelen die bijvoorbeeld betrekking kunnen
hebben op het kunnen tegenhouden van overnames, maar ook meer
specifiek betrekking kunnen hebben op het voorkomen van spionage of
strategische kennisoverdracht. Ik ben graag bereid om de stand van zaken
van het bouwwerk nog een keer voor u te schetsen. Ik moet dat wel in
overleg met Economische Zaken doen, omdat die daar de primaire trekker
van is. Het heeft in ieder geval nationaal de volle aandacht. Dat betekent
ook dat we binnen de Europese Unie nauw betrokken zijn bij de regelgeving die wij dan weer nodig hebben om hier de benodigde maatregelen
te kunnen nemen.
De heer Koopmans (VVD):
Dank daarvoor. Het is een moeilijke balans, want ook de VVD vindt dat wij
nationaal dingen in de gaten moeten houden en de mogelijkheden
moeten hebben om dingen te stoppen.
Er zijn natuurlijk ook lidstaten waarvan wij denken dat die wat minder
bezorgd zijn over de dingen die in hun eigen land gebeuren. Als daar
onbetrouwbare investeringen plaatsvinden waar uiteindelijk het Chinese
leger achter zit, is het uiteindelijk ook voor ons een kwetsbaarheid als dat
in een EU-lidstaat gebeurt. Vandaar dat ik los van het mechanisme vraag
of er ook wordt gesproken over een mogelijkheid om in ieder geval in
kaart te brengen welke risico’s er zijn in andere EU-lidstaten en hoe we die
risico’s gezamenlijk zouden kunnen mitigeren zonder daarbij onze
nationale bevoegdheden in Nederland op te geven.
Minister Blok:
Omdat nationale veiligheid natuurlijk uiteindelijk een nationale afweging
is, loop je heel snel tegen grenzen aan. Ik gaf al aan dat ik samen met de
collega van EZK een schets zal geven van de maatregelen die er zijn en
genomen worden. Want anders ga ik nu een aantal bezwaren schetsen,
terwijl er ook een aantal dingen in gang zijn gezet. Daar kunnen we beter
even schriftelijk op terugkomen. Het volgende punt op de agenda is de
situatie in Venezuela. Helaas is de situatie daar verder achteruitgegaan. Dit
komt door de epidemie, maar ook door de recent aangekondigde
wijziging van de kiesraad, waardoor democratische parlementsverkiezingen zo goed als onmogelijk zijn. Althans, als dit zo blijft. Dit terwijl
volgens Nederland en de Europese Unie het organiseren van eerlijke
verkiezingen de hoofdroute vooruit is, zodat de bevolking van Venezuela

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

19

zich kan uitspreken. Mevrouw Karabulut vroeg of er een dreiging kan zijn
vanaf de Caraïbische Eilanden naar Venezuela. Het is niet zo dat
Nederland betrokken is bij militaire dreiging richting Venezuela of de wens
heeft om hierbij betrokken te worden. De oplossing moet langs een
democratische route vanuit Venezuela zelf komen.
Mevrouw Karabulut vroeg ook nog naar het verslag van het vorige
overleg met betrekking tot mijn bijdrage over de protesten in de VS en de
behandeling van demonstranten en journalisten. Ik heb dit aan de orde
gesteld. Het staat beknopt maar keurig in het verslag. Een enkel ander
land heeft dit ook aan de orde gesteld. Ik kan niet aangeven wat de reactie
van Minister Pompeo was, omdat de bijeenkomsten vertrouwelijk zijn.
Maar ik deel wel met de Kamer wat ik heb gezegd. Dat heb ik dus ook
opgenomen in het verslag.
Ik kom op Afrika. Dit onderwerp is nu van de agenda gehaald, maar
hopelijk komt het snel weer terug op de agenda. De heer Koopmans en de
heer De Roon vroegen of er wederkerigheid in zit. De Kamer zal begrijpen
dat er op dit moment überhaupt even geen onderhandelingen zijn. In de
aangekondigde strategie en in de al lopende contacten, met name rond
het post Cotonou-verdrag, speelt een heel brede agenda, waarvan je niet
kunt zeggen dat het uitsluitend Afrikaanse of uitsluitend Europese
belangen zijn. Ik weet – zonder dat de heer Koopmans het noemde – dat
de terugkeerafspraak met onderdanen die geen verblijf in Nederland of
Europa krijgen een belangrijk punt is. Dit agenderen we dus ook. Maar
evenzeer is er een wederzijds belang hoe we ervoor zorgen dat de
economie zich in Afrikaanse landen zodanig ontwikkelt dat het welvaartsniveau toeneemt, landen weerbaarder worden en landen maatregelen
nemen rond klimaat en het omgaan met watertekort. Dit is een belang uit
het oogpunt van menselijkheid, maar het neemt ook drijfveren weg voor
migratie. Die agenda is dus breed.
De gevolgen van de pandemie in Afrika zijn nadrukkelijk aan de agenda
toegevoegd. De heer Van Ojik en de heer Sjoerdsma gingen daar al op in.
Collega Kaag heeft binnen haar eigen begroting 100 miljoen beschikbaar
gesteld voor de gevolgen van de pandemie. U heeft eerder gevraagd naar
het AIV-advies. Het antwoord is opnieuw dat het kabinet daar een
beslissing over zal nemen. Het is niet vreemd dat beslissingen over
adviezen met grote financiële consequenties niet op een achternamiddag
worden genomen. Zij worden afgewogen tegen andere financiële noden.
Voor de goede orde, gisteren heeft de AIV ook een advies met financiële
consequenties uitgebracht. Daarmee wil ik niet suggereren dat ieder
AIV-advies meteen een enorme financiële rekening met zich meebrengt,
maar het illustreert wel dat we met enige regelmaat adviezen krijgen, ook
over andere beleidsterreinen. We nemen die adviezen zeer serieus, maar
het is onvermijdelijk dat de beslissing over die adviezen even tijd vergt.
Mocht het ons lukken om een vaccin te ontwikkelen, dan is het inderdaad
onze inzet om dit vaccin ook beschikbaar te stellen aan
lage-inkomenslanden, dus ook aan Afrikaanse landen. Dit was voor
Nederland een belangrijke reden om een voortrekkersrol te spelen in
Europees verband.
Dan kom ik op de onderwerpen die nu niet op de agenda staan, maar wel
aan de orde zijn gesteld. Als eerste is dit de relatie met ...
De voorzitter:
Voordat u daarop komt, heeft de heer Van Ojik een vraag.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter, met uw goedvinden kom ik toch even op het punt over de
solidariteit met Afrika. In de geannoteerde agenda staat dat deze
solidariteit nu meer nodig is dan ooit; ik zeg het even in mijn eigen
woorden. Nog even afgezien van het AIV-advies, want de Minister had dat
inderdaad de vorige keer gezegd. Ik begrijp uit de media dat de heer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

20

Koopmans daar zijn eigen positie over heeft en de rest van de coalitie er
anders over denkt.
Het effect van de pandemie kan zijn dat in heel Europa de budgetten voor
ontwikkelingssamenwerking worden verlaagd, omdat de nationale
inkomens achterblijven bij de verwachting. Voor Nederland zou het
budget dit jaar 0,5 miljard kunnen schelen. Dan heb ik het dus nog niet
eens over een miljard extra, maar het budget zou 0,5 miljard kunnen
dalen. Dit gebeurt niet alleen in Nederland, maar in alle landen om ons
heen gebeurt hetzelfde. De heer Sjoerdsma verwees naar de motie van de
heer Voordewind. In lijn met het AIV-advies zou je toch minstens kunnen
zeggen dat we dit jaar niet 0,5 miljard minder beschikbaar stellen voor
Afrika? Gezien de opvattingen van naar ik hoop een grote meerderheid
van de Kamer – de Kamer heeft in ieder geval de motie-Voordewind
aangenomen – zou het kabinet kunnen zeggen dat dit jaar niet 0,5 miljard
wordt bezuinigd. Dat is toch een soort minimumcommitment? Ik heb het
dan niet over een miljard extra; dat is iets anders. Maar dit moet toch
mogelijk zijn, vraag ik aan de Minister.
Minister Blok:
Iedere keer als ik de heer Van Ojik over dit punt spreek, is hij zeer
vasthoudend. Ik ben ook zeer vasthoudend in mijn beantwoording. De
enorme schade die de pandemie aanricht in Nederland en de hele wereld,
heeft op de eerste plaats betrekking op mensen, maar vervolgens ook op
geld. Dit geldt voor heel veel terreinen. Heel veel van uw en mijn collega’s
voeren een soortgelijke discussie over de financiële effecten op hun
gebied, zoals de zorg, de sociale zekerheid, de gemeenten, de cultuur en
het onderwijs. Dat is ook logisch en zeer valide. Menselijkerwijs kun je niet
zeggen dat er één onderwerp is dat per definitie altijd buiten de afweging
van al die ingewikkelde onderwerpen moet vallen. Je kunt wel zeggen dat
we open en eerlijk kijken naar alle wensen die er op dat moment liggen.
Deze gaan allemaal over mensen en over serieuze noden. Vervolgens
hakken we een knoop door en leggen deze voor aan de Kamer. Dat is ook
wat er gebeurt.
De voorzitter:
De heer Van Ojik in tweede instantie.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dit is de laatste keer, want we moeten er misschien inderdaad niet
eindeloos op terugkomen. Ik kom er nu op terug, omdat in de geannoteerde agenda staat dat dit het moment is om solidariteit met Afrika te
tonen. De Minister heeft dit zelf in de geannoteerde agenda geschreven. Ik
vraag één ding aan de Minister. Ik vraag niet om extra geld, maar ik vraag
of het voor de hand ligt te garanderen dat dit jaar niet 0,5 miljard wordt
bezuinigd op ontwikkelingssamenwerking. Dan zegt de Minister: dat gaan
we bij de begrotingsbespreking bekijken, want er zijn zoveel claims op de
begroting. Dat is ook zo, maar er worden ook tientallen miljarden
beschikbaar gesteld. Ik vind dat hartstikke goed; dat heb ik de vorige keer
ook gezegd. Dat moet ook gebeuren voor onze economie en onze
gezondheidszorg. Het geeft zekerheid aan burgers en het behoudt banen.
Maar ik vraag om niet te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Ik
vraag aan de Minister of hij kan zeggen dat hij zich daar politiek voor wil
inzetten, dat hij zich eraan wil committeren, omdat hij vindt dat solidariteit
met Afrika nu meer nodig is dan ooit, en dat hij het zelf heeft
opgeschreven in de geannoteerde agenda. Dat is alles wat ik vraag.
Minister Blok:
Ik prijs nogmaals de vasthoudendheid van de heer Van Ojik. Hij heeft
overigens al eerder verwezen naar de formulering waar hij nu naar
verwijst. Die formulering hebben collega Kaag en ik al eerder gebruikt. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

21

formulering is niet leeg, omdat collega Kaag nationaal binnen haar
begroting 100 miljoen heeft kunnen vinden. Verder is het ook mogelijk
geweest om binnen de bestaande Europese begroting geld vrij te maken
voor de pandemie. Het is dus niet zo dat hier alleen maar holle woorden
worden beleden.
De vervolgvraag is dan of je extra geld wilt, of wilt afzien van een
rekenregel die voor de crisis is afgesproken. Daarvoor blijft mijn
redenering gelden dat ik de vraag heel goed begrijp, maar dat de vraag
waarschijnlijk vrij letterlijk in andere zalen ook wordt gesteld over andere
beleidsterreinen. Het is dus onvermijdelijk om deze vragen in samenhang
te beoordelen. Dat gebeurt ook. Vervolgens wordt deze beoordeling
voorgelegd aan de Kamer.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Blok:
Zowel mevrouw Karabulut als de heer Sjoerdsma ging in op Suriname. Ik
zie natuurlijk uit naar de contacten met de nieuwe Surinaamse regering.
Voor de goede orde, de heer Sjoerdsma wees er al op: Nederland heeft
niet beslist om het niveau van de betrekkingen af te schalen. Dat was een
beslissing van de Surinaamse regering. Wij hebben deze beslissing altijd
betreurd. Dit heb ik ook helder aan hen overgebracht. In het afgelopen
jaar heb ik een aantal ontmoetingen gehad met de Surinaamse Minister
van Buitenlandse Zaken. Wij zijn het contact nooit uit de weg gegaan. Ik
hoop van harte dat ik mijn Surinaamse collega heel snel kan ontmoeten.
Ik ga goed luisteren naar de bestaande wensen. In de tussentijd hebben
we gelukkig middelen beschikbaar kunnen stellen om Suriname te helpen
bij de bestrijding van de pandemie. Ik hoop dus van harte dat we weer
goede, intensieve contacten gaan opbouwen. Ik sta er helemaal voor
open.
Zowel de heer Sjoerdsma als mevrouw Karabulut vroeg aan mij om in te
gaan op het slavernijverleden. Ik heb zelf ook weleens op de slavernijherdenking mogen spreken als Minister van Veiligheid en Justitie, maar de
heer Asscher heeft het als eerste verwoord: er bestaat geen twijfel over
het feit dat de slavernij een schandvlek is in onze geschiedenis. Daarover
is toen diepe spijt en berouw uitgesproken. Dit geldt nog steeds. Deze
formulering is tot op de dag van vandaag zeer relevant. De heer
Sjoerdsma wees op de intensieve discussie die wereldwijd gaande is.
Eerlijk gezegd heb ik het daar ook over met collega’s uit landen met een
verleden dat min of meer vergelijkbaar is met het verleden van Nederland.
Je ziet dat er heel verschillende reacties zijn. Je kunt dus niet spreken over
een wereldwijde trend in formuleringen. Je kunt wel zeggen dat er een
wereldwijde trend is in het grote besef van hoe diep het leed nog steeds
zit bij mensen over wat daar is gebeurd, maar dit heeft niet geleid tot één
wereldwijde conclusie of formulering. De formulering van de Nederlandse
regering daarover is nog steeds zeer helder. Deze drukt ook onze
diepgevoelde verantwoordelijkheid uit.
De heer Sjoerdsma (D66):
Een wereldwijde reactie op het slavernijverleden is natuurlijk iets om van
te dromen. De kern is dat wij ons eigen slavernijverleden hebben. Dit raak
je niet kwijt. Ik ben benieuwd – daar vroeg ik ook naar – naar de
inschatting van deze Minister van Buitenlandse Zaken van wat het zou
doen voor onze bilaterale betrekkingen of onze reputatie als wij als land
excuses zouden maken voor ons slavernijverleden. Het gaat dus om een
weging van de buitenlandse voor- en nadelen. Zou dit een positieve of
negatieve uitwerking hebben op onze reputatie en onze betrekkingen?
Daar ben ik benieuwd naar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

22

Minister Blok:
De heer Sjoerdsma vraagt nu aan mij om te speculeren over een
verklaring. Ik ga niet mee in die speculatie. Ik dacht dat ik zijn vraag heel
goed begreep. Hij vroeg aan mij hoe ik als Minister van Buitenlandse
Zaken tegen het vraagstuk aan kijk. Daarom kon ik hem ook naar waarheid
antwoorden dat ik het daarover heb met mijn collega’s. Ik kon hem ook
naar waarheid antwoorden dat je heel verschillende reacties en
maatschappelijke debatten ziet in, naar ik vrees, een heel groot aantal
landen met een slavernijverleden. Daar kun je dus geen rode draad in
trekken.
Nu stelt de heer Sjoerdsma mij een andere vraag. Hij vraagt aan mij om te
speculeren over een verklaring. Ik ga niet mee in die speculatie. De
Nederlandse regering heeft zeer oprecht een zeer heldere verklaring
afgelegd. Ik was zelf in die tijd ook lid van het kabinet. Nogmaals, een of
twee jaar daarna heb ik ook zelf gesproken in Amsterdam. Ik sta echt
volledig achter de formulering. Ik realiseer me ook heel goed hoe
diepgevoeld het leed en de verontwaardiging zijn bij een heel groot deel
van de nazaten.
De voorzitter:
De heer Sjoerdsma in tweede instantie.
De heer Sjoerdsma (D66):
Speculeren is altijd gevaarlijk, dus laten we dat inderdaad niet doen. Maar
daarentegen is analyseren een kerntaak van de Minister van Buitenlandse
Zaken. De Minister kan aan zijn ambtenaren en diplomaten vragen om een
analyse te maken van wat het zou opleveren en wat het zou kosten met
betrekking tot onze reputatie en onze bilaterale betrekkingen met
bepaalde landen; ik noem maar een land als Suriname. Ik weet zeker dat
daaruit een conclusie kan worden getrokken. Dit zou ik aan de Minister
willen vragen. Ik ben het met hem eens om niet te speculeren. Wel zou ik
graag een keer een schriftelijke analyse van de Minister willen krijgen over
de potentiële voor- en nadelen die het maken van excuses kan hebben
voor onze bilaterale betrekkingen. Gezien de kwaliteit van zijn apparaat,
weet ik eigenlijk zeker dat dit mogelijk moet zijn.
Minister Blok:
Ik breng de complimenten graag over, maar zo’n analyse kun je niet
losmaken van de binnenlandse vraag die daar ook bij hoort. Ik vind het
dan ook geen logische vraag voor puur Buitenlandse Zaken. Dit is een
kabinetsvraag. Ik heb u al aangegeven dat ik me zeer goed kan vinden in
de formulering zoals deze voor het eerst door toenmalig collega Asscher
is gebruikt. Nogmaals, ik hou sowieso niet van speculeren, maar ik vind
niet dat je speculaties over formuleringen alleen in het kader van het
buitenlands beleid moet zien. Het is duidelijk een nationaal vraagstuk.
De voorzitter:
Gaat u verder. Meneer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik wil hier nog wel even op aansluiten. Vandaag hebben we van het
kabinet gehoord dat er een Adviescollege dialooggroep slavernijverleden
is ingesteld. Dat is een heel goede stap. Daar wordt gekeken naar onze
betrokkenheid en of deze kan leiden tot excuses. Ik hoop van harte dat dit
leidt tot excuses van dit kabinet. Toch wil ik nog een doorvraag stellen met
betrekking tot de mensenrechten. Als wij die gesprekken voeren over
mensenrechten in Afrikaanse landen, krijgen wij regelmatig de vraag
terug of wij zelf ook bereid zijn excuses aan te bieden als het gaat om ons
eigen verleden. Denkt de Minister van Buitenlandse Zaken dat excuses
van Nederland kunnen helpen bij de geloofwaardigheid van ons optreden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

23

met betrekking tot het wijzen op mensenrechtenschendingen in andere
landen, met name in Afrika? Misschien moet deze vraag schriftelijk
beantwoord worden.
Minister Blok:
Ik zal eens heel diep nadenken of die vraag überhaupt aan mij is gesteld
op de manier zoals u hem stelt. Het gaat dus om een Afrikaans land dat
naar het slavernijverleden van Nederland vraagt op het moment dat ik
over mensenrechten begin. Ik geloof niet dat deze vraag ooit zo aan mij is
gesteld. Het kan best zijn dat de vraag ooit zo aan de orde is geweest,
want er zijn ook veel ambassadeurs namens mij actief. Ook heb ik vele
voorgangers gehad. Maar in alle oprechtheid, geloof ik niet dat ik ooit zo’n
vraag heb gehad.
Vervolgens vraagt u mij toch om een soort speculatie. Ik heb hiervan al
aangegeven dat ik dit niet passend vind. U wijst er terecht op dat het
kabinet net heeft aangekondigd dat deze groep aan het werk gaat. Het kan
heel goed zijn dat deze vraag daar aan de orde is, maar dan zal deze ook
in samenhang met het binnenlandse vraagstuk worden bezien. Ik gaf net
niet voor niets aan dat dit een brede kabinetsafweging is. Het is geen
afweging puur en alleen voor Buitenlandse Zaken.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
We hebben het in deze Kamer vaak over gruwelijkheden tegen de
mensheid. Soms hebben we het zelfs over genocides, als het gaat om de
holocaust en de Armeense genocide. In die context heb ik de vraag al
eerder teruggehad in de zin van: heeft u ook weleens in uw eigen
historische spiegel gekeken om te zien wat daar allemaal is fout gegaan?
Misschien herkent de Minister dit niet. Ik wil niet vooruitlopen op de
adviesgroep. Ik vraag meer naar de inschatting van de Minister of het ons
kan helpen in ons buitenlands beleid als we anderen aanspreken op
gruwelijkheden of misdrijven. Kan dit het buitenlandse beleid van
Nederland helpen als het gaat om het wijzen op deze grove mensenrechtenschendingen?
Minister Blok:
Ik hoor wat u zegt. U bent erop aangesproken. Ik ben er niet op die manier
op aangesproken. De heer Sjoerdsma en mevrouw Karabulut noemden
het ook in de eerste termijn. Ik ben me natuurlijk terdege bewust van het
binnenlandse debat. Dit is op zich al een reden voor het kabinet om de
stap te zetten die is gezet. Ik vind het niet logisch om dit los te knippen
van de buitenlandse component, want daar ben ik hem in alle eerlijkheid
niet tegengekomen op de manier waarop u dacht dat ik hem zou
tegenkomen. Nogmaals, ik kan niet uitsluiten dat dit op een ander
moment wel is gebeurd, maar in ieder geval niet bij mij.
Dan kom ik bij een heel ander onderwerp. De heer Sjoerdsma vroeg naar
de stand van zaken met betrekking tot het wetsvoorstel in de Verenigde
Staten omtrent sancties tegen Nord Stream 2. Deze wet is in behandeling,
dus de eindstand ken ik niet. In het verleden heb ik aangegeven dat in
Nederland bedrijven vrij zijn om investeringen te doen daar waar geen
verboden gelden. Dat is hier zo. Er zijn bedrijven die hieraan deelnemen.
Nederland heeft hierin geen rechtstreekse rol. We zijn geen vergunningverlener. Het betreft geen vergunningsplichtige activiteiten. Ik realiseer me
dat er wel politieke consequenties zitten aan gasleveranties, maar
gelukkig hebben we als EU afspraken kunnen maken met Rusland over
het doorgaan van gasleveranties, ook via Oekraïne. Richting de Verenigde
Staten hebben we samen met Duitsland – ik meen dat dit de vraag van de
heer Koopmans was – eerder laten blijken dat het opleggen van extraterritoriale sancties tegen bedrijven die activiteiten doen die in lijn zijn met het
recht in ons land, niet past binnen de verhouding tussen twee bevriende
naties. Ik hoop dus van harte dat het goed afloopt met die wetgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

24

Dan de aangekondigde mogelijke annexaties. Ik heb de Kamer hier eerder
over verteld dat ik bilateraal aan mijn Israëlische collega heb laten weten
dat ik hoop dat die plannen geen werkelijkheid worden, omdat ze in strijd
zouden zijn met internationaal recht. De Kamer heeft ongetwijfeld een
gelijkluidende verklaring gezien van Hoge Vertegenwoordiger Borrell.
Mevrouw Karabulut vroeg wat ik ga doen met de gisteren aangenomen
motie om met andere EU-landen opties in kaart te brengen. Ik zal daarover
overleggen met de andere EU-landen. Dat vraagt de motie.
Ten slotte vroeg de heer De Roon naar het beleid tegenover Iran. Het is
volstrekt duidelijk dat Nederland zeer kritisch is over de mensenrechtensituatie. De heer De Roon noemde net weer een schrijnend voorbeeld in
Iran. Wij stellen de mensenrechtensituatie aan de orde. Ik deed dit direct
toen ik daar in februari was, maar we doen dit ook in breder verband,
zoals bij de Mensenrechtenraad en op andere plaatsen. Voor een deel
gelden er ook sancties tegen Iran. Tegelijkertijd willen wij in gesprek
blijven met Iran om deze boodschap over te brengen. Wij brengen ook
een aantal andere boodschappen over, over naar onze mening laakbare
activiteiten in de regio. Wij wijzen hen er ook op dat we bereid zijn om
met hen samen te werken als ze hun gedrag wijzigen. We hebben een
nucleair akkoord gesloten, waar Iran de randjes van opzoekt. Zolang Iran
nog binnen de randen blijft, zijn wij bereid om binnen de bestaande
mogelijkheden zaken te doen. Daarvoor hebben een aantal landen dat
INSTEX-betalingsmechanisme opgericht. Dit leidt overigens niet tot
omvangrijke zaken. Dat is dan vervolgens ook weer de klacht van Iran.
Maar ik ben er echt van overtuigd dat je in de relatie met zo’n land dat
potentieel gevaarlijk is – daar heeft de heer De Roon gelijk in – tegelijkertijd helder moet zijn over datgene wat zeer onwenselijk is. Ook moet je
laten zien dat wij perspectief kunnen bieden bij gewijzigd gedrag. Dat is
precies wat we doen.
Voorzitter. Ik hoop hiermee de vragen in eerste termijn te hebben
beantwoord.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de leden of er nog vragen zijn blijven liggen. Ik constateer
dat er behoefte is aan een tweede termijn. De heer Koopmans? Niet
nodig. Mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Voorzitter, dank u wel. Het is goed om van de Minister te horen dat hij de
zwarte bladzijde over het slavernijverleden en de afschaffing daarvan ten
diepste voelt en zich aansluit bij bestaande formuleringen. Ik vraag aan de
Minister of hij het mogelijk acht dat er ooit excuses komen als onderdeel
van dit hele proces.
Met betrekking tot de Verenigde Staten heb ik aan hem gevraagd of er
kritische uitingen zijn gedaan in de richting van de VS over de bejegening
van vreedzame demonstranten en journalisten. Daarover staat namelijk
helemaal niets in het verslag, behalve dat we zij aan zij samen met de hele
wereld moeten strijden tegen racisme. Dat is ontzettend goed, maar
natuurlijk is dit nog geen kritische noot in de richting van het optreden
van de VS. Graag ontvang ik daar ook nog een reactie op.
Aangaande de wapenleveranties en de ondermijning van het
VN-wapenembargo in Libië, wil ik aan de Minister vragen of hij kan
uitsluiten dat vanuit andere betrokken landen, waaronder Italië, Qatar,
Saudi-Arabië en Frankrijk, wapens worden geleverd. Kan hij uitsluiten dat
deze landen op een andere wijze zijn betrokken bij het gewapende
conflict? Als hij dit niet kan uitsluiten, wil hij ons dan dit inzicht doen
toekomen? Ik zeg dit, omdat wij een EU-wapenexportbeleid hebben.
Wanneer er VN-embargo’s gelden en we conflicten willen oplossen ... Ik
verwacht niet dat de Minister een superman is – ik wil hem dat natuurlijk
wel toewensen – en alle conflicten kan oplossen. Dat zeker niet. Maar ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

25

verwacht wel dat we ons eigen beleid serieus nemen en dat de Minister
een inspanning verricht om in ieder geval op z’n minst informatie te doen
toekomen op basis waarvan we weer verder kunnen gaan.
Voorzitter. Dat brengt mij op het laatste punt.
De voorzitter:
Heel kort nog.
Mevrouw Karabulut (SP):
Eigenlijk had ik nog twee vervolgvragen, maar ik houd het heel kort. De
hele strategie en aanpak van deze Minister met betrekking tot Venezuela is
natuurlijk totaal mislukt, omdat we de zijde van de VS hebben gekozen.
Guaidó erkent dat ...
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut, dat is geen vraag.
Mevrouw Karabulut (SP):
De hub is totaal mislukt. Ik wil vragen of de humanitaire hub die op
Curaçao is gerealiseerd – vanwaaruit nog geen voedselpakket in de
richting van Venezuela is gegaan – kan worden gebruikt om voedsel te
verstrekken aan Curaçaoënaars.
Mijn allerlaatste punt gaat over Turkije. Is de Minister bereid om in
EU-verband een veroordeling uit te spreken over het illegaal bombarderen
in Noord-Syrië? Onder andere de jezidi’s worden daar gebombardeerd.
Dat is echt woestmakend.
Dank u wel.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Voordewind.
Mevrouw Karabulut (SP):
Pardon, voorzitter. Het moet inderdaad zijn: Noord-Irak. Noord-Syrië
hebben ze bezet, dus dat is ook best wel een dingetje.
De voorzitter:
De heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Daar sluit ik me van harte bij aan, want in
Noord-Irak worden alle denkbare mensenrechten geschonden. De jezidi’s
worden daar inderdaad weer gebombardeerd. Een aantal jaar geleden
hebben wij de gruwelijkheden gezien die met hen zijn gebeurd. Dit
gebeurt nu gewoon weer door een NAVO-bondgenoot. Ik hoop echt dat
de Minister dit aan de kaak wil stellen.
Voorzitter. Ik ga meteen naar mijn tweede en laatste punt, namelijk Israël.
We hebben eerder gesproken over de Mensenrechtenraad. De Minister
heeft de ambitie om het vaste agenda-artikel 7 over Israël eraf te krijgen.
Ik prijs hem daarom. Geen enkel land is een vast agendapunt op de
Mensenrechtenraad. China niet, Saudi-Arabië niet en Iran niet. Alleen
Israël. Maar hoe realistisch denkt hij dat dit is? Als we bij elke motie over
Israël naar de stemverhoudingen kijken, zien we dat twee derde alle
resoluties steunt. Is het dan een realistische inschatting van de Minister
om daarvoor te pleiten? Nogmaals, ik prijs hem daarom, maar ik vrees dat
dit vechten tegen de bierkaai is.
De voorzitter:
De heer De Roon.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

26

De heer De Roon (PVV):
Voorzitter, dank. Ik dank de Minister voor de beantwoording van wat ik in
de eerste termijn aan de orde heb gesteld. Ik kom nog even terug op het
wapenembargo met betrekking tot Libië. Dit wapenembargo wordt onder
andere, misschien wel volledig en uitsluitend, door de NAVO gehandhaafd in operatie Sea Guardian. Uit een recent bericht blijkt dat Frankrijk
zijn deelname aan die operatie heeft opgeschort. Er staat niet bij voor hoe
lang en er staat ook niet bij wat Frankrijk dan precies verder wil. De vraag
rijst nu toch of operatie Sea Guardian instort. Of komt er iemand anders
die dubieuze Turkse schepen die naar Libië varen wil controleren? Ik neem
aan dat de Minister hier niet à la minute op kan reageren. Als hij dat wel
kan, hoor ik dat natuurlijk graag. Als hij dit niet kan, zou ik hem willen
vragen om de Kamer voor 15 juli in een kort briefje nader te informeren
hoe dit proces verdergaat met betrekking tot operatie Sea Guardian.
Wordt dit wapenembargo dadelijk helemaal niet meer gehandhaafd of
komt er toch een oplossing om de handhaving van het wapenembargo
overeind te houden? Dat zou ik graag willen weten. Ik hoop dat de
Minister nu reageert of ons anders middels een kort briefje voor 15 juli op
de hoogte brengt van hoe dit verhaal zich verder ontwikkelt.
De voorzitter:
Dank. De heer Van Ojik.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ook dank aan de Minister. Ik heb twee korte
punten. Met betrekking tot mijn eerste punt denk ik dat het kabinet en de
Kamer aan dezelfde kant staan. Dit gaat namelijk over het beschikbaar
stellen van het vaccin aan Afrika. Het kabinet wil dit ook heel graag. Als
we in normale tijden op dinsdag zouden stemmen, zou ik na het
aannemen van de motie naar voren zijn gegaan en hebben gevraagd of
het kabinet een brief kan sturen over hoe het deze motie gaat uitvoeren. Ik
wil dit nu vragen aan de Minister. We delen de intentie. Volgens mij is het
heel ingewikkeld om te realiseren dat zo’n vaccin straks ook voor Afrika
beschikbaar komt. Ik zou de Minister willen vragen of hij de Kamer de
komende tijd per brief zou willen informeren over hoe het kabinet denkt
de motie te kunnen uitvoeren. Ik neem aan dat er ook collega’s van hem in
het kabinet bij betrokken zijn. Dat is mijn eerste punt.
Minister Blok:
Ik heb even een verduidelijkende vraag. Ik probeer natuurlijk alle moties
bij te houden, maar ik heb niet meteen voor ogen naar welke motie,
wanneer en bij wie ingediend, de heer Van Ojik nu vraagt.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Sorry. Ik doelde op de motie waarop de Minister zojuist in de eerste
termijn heeft gereflecteerd. Ik doelde op de uitspraak van de Kamer dat
we ervoor gaan zorgen dat in de race naar een vaccin ook Afrika toegang
tot dat vaccin krijgt. De Minister heeft daarvan gezegd ...
De voorzitter:
Nee; misschien even ter toelichting het volgende. Volgens mij is het aan
de orde geweest in het plenaire debat over covid of bij VWS, maar de
Minister heeft er in elk geval zojuist inderdaad over gesproken.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Oké. De Minister heeft er namelijk net in zijn eerste termijn op gereageerd.
Dus ik dacht ... Het is inderdaad een motie die volgens mij bij het debat
over de Europese top is ingediend en gisteren door de Kamer is aangenomen. Maar eerlijk gezegd gaat het me niet zozeer om die motie. Dit is
nu juist zo’n punt waarvan we allemaal doordrongen zijn van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

27

noodzaak. Die motie is breed ondersteund en is aangenomen in de Kamer
en het kabinet heeft haar ook omarmd. Er is heel veel voor nodig en het
gaat erom om het ook daadwerkelijk te realiseren. Mijn enige vraag aan
de Minister is om de Kamer te informeren over wat het kabinet gaat doen
om de motie uit te voeren. Dat is mijn vraag. Als er onduidelijkheid is over
welke motie het betreft, stuur ik hem die motie graag nog even toe, maar
ik dacht dat de Minister het wel wist.
Voorzitter. Mijn tweede en laatste punt over Libië en de vluchtelingen kan
heel kort. We hebben daarover in de eerste termijn al gedebatteerd. De
Minister heeft gezegd dat de situatie inderdaad schrijnend is, maar dat het
een hele moeilijke afweging is. Ik wil de Minister vragen om bij de RBZ,
als Libië op de agenda staat, ook aandacht te vragen voor het lot van de
vluchtelingen in Libië. Wij steunen de kustwacht om de mensenrechten te
respecteren. Dat was het doel van de EU-steun aan de kustwacht. Ik wil de
Minister vragen om te kijken wat daarvan in de praktijk terechtkomt en
daar als EU in de RBZ onder het hoofdstukje Libië aandacht aan te
besteden, en als het kan, daarover terug te rapporteren in het verslag van
de RBZ.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Ten slotte de heer Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dank, voorzitter, en ook dank aan de Minister voor zijn beantwoording. Ik
had nog twee onderwerpen die ik kort wil aanstippen naar aanleiding van
de beantwoording. Allereerst kort over Israël. De motie van mevrouw
Karabulut verzoekt het kabinet om opties in kaart te brengen van mogelijk
te nemen maatregelen indien Israël overgaat tot annexatie van Palestijns
gebied, en natuurlijk bij voorkeur met zo veel mogelijk gelijkgestemde
landen. Het had misschien ook bij de stemming gekund, maar ik denk dat
het goed is om een korte brief te ontvangen over hoe die motie wordt
uitgevoerd. Dit om duidelijk te krijgen dat we onze vrienden in Israël niet
zullen laten zitten, maar ook dat we heel duidelijk zijn over wat er gebeurt
als ze het internationaal recht overtreden.
Dan nog heel even over het slavernijverleden, anders persisteert
misschien de suggestie dat deze Minister excuses niet zo ziet zitten. Dat
zou ik jammer vinden, omdat de Minister heel duidelijk is als het
bijvoorbeeld gaat om Qatar, waar hedendaagse slavernij plaatsvindt. In de
Europese Unie is hij daarover ook heel duidelijk. Ik vind het moeilijk
uitlegbaar, in navolging van de heer Voordewind, dat je met betrekking tot
hedendaagse slavernij heel duidelijk bent en die veroordeelt, maar dat we
de stap van excuses maken niet kunnen zetten als het gaat over slavernij
in het verleden waar de blaam onszelf treft. Ik snap eerlijk gezegd ook niet
heel goed dat het maken van een analyse van de voor- en nadelen
daarvan speculatie zou zijn. Sterker nog, het kabinet heeft nu goede
stappen gezet door die commissie in te stellen. De Minister zegt terecht
dat er ook een binnenlandse component aan vastzit. Laat dan de analyse
van de Minister van Buitenlandse Zaken extra voeding, extra input zijn
voor die commissie. De commissie kijkt naar het binnenland, maar deze
Minister kan ervoor zorgen dat ook duidelijk is – dat zou althans mijn
inschatting zijn – dat het ook voor onze buitenlandse betrekkingen
uitermate goed zou zijn als we excuses zouden maken.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

28

Mevrouw Karabulut (SP):
De heer Sjoerdsma begint over Qatar. Gisteren werd een prachtig voorstel
van ons in stemming gebracht dat door heel veel collega’s werd
gesteund, namelijk: geen officiële afvaardiging naar het WK in Qatar,
zolang er moderne slavernij bestaat in Qatar. Maar tot mijn grote spijt en
nog groter verdriet heeft de fractie van de heer Sjoerdsma daartegen
gestemd.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dat klopt, en ook met overtuiging, en niet omdat de partij van mevrouw
Karabulut en mijn partij, D66, niet de afschuw delen over wat daar
gebeurt. Mijn fractie deed dat omdat mevrouw Karabulut vroeg –
misschien is het goed om het letterlijke dictum te herhalen – dat elke
arbeider in Qatar zijn volledige loon zou moeten krijgen. Dat vind ik ook.
Maar de consequentie die mevrouw Karabulut daar vervolgens aan wilde
verbinden was: niet afreizen. Ik zeg daarvan het volgende, en dat heb ik
altijd gezegd, ook met Sotsji bijvoorbeeld. Een. Als er mensenrechtenschendingen plaatsvinden, moet je met een sobere delegatie gaan om te
laten zien dat het geen feest is. Twee. Je moet die schendingen
opbrengen. Dat is krachtig. Het derde is dat bij het toewijzen van dit soort
evenementen ook de mensenrechtensituatie in het betreffende land moet
worden meegewogen Dat heb ik altijd gezegd en daar heb ik voor gepleit
sinds ik in de Kamer ben. Dat gold destijds voor Rusland en dat geldt nu
ook voor Qatar. Wat mij betreft was het dan onwaarschijnlijk geweest dat
deze landen het überhaupt hadden gekregen. Maar nu het WK in Qatar is,
gebruik het dan ook om de situatie aan te kaarten. Daar verschillen
mevrouw Karabulut en ik van mening over. Dat doen we overigens al een
paar jaar.
Mevrouw Karabulut (SP):
Nu geeft de heer Sjoerdsma toch een verkeerde voorstelling van zaken.
De FIFA is corrupt. Dit hele gedoe en ook de moderne slavernij bestaat al
jarenlang. Door druk en gesprekken is er iets verbeterd, maar lang nog
niet alles. Het enige wat deze motie vraagt, is: voer die druk op, zodat ze
het op orde maken, en als dat niet is gebeurd in 2020, dan gaan we niet,
niet met een officiële afvaardiging.
De voorzitter:
De heer Sjoerdsma.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dat is de enige manier om te voorkomen dat als het plaatsvindt wij daar
straks, inderdaad met de Minister of de Koningin of weet ik veel wie, trots
in de stadions zitten die door moderne slavernij zijn gebouwd.
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut, we komen in een heel ander debat terecht. Ik geef de
heer Sjoerdsma nog heel even de gelegenheid om te reageren en dan
gaan we over naar de beantwoording van de Minister.
De heer Sjoerdsma (D66):
Zo bezien vind ik de motie eigenlijk nog zwakker. Ik zal het uitleggen. U
weet overigens wat ik vind van de aanwezigheid van koningen bij dit soort
festiviteiten. Maar als je er niet naartoe gaat en als je er niet aanwezig
bent, wie gaat dan vertellen waar het op staat? Heel eventjes voor de
duidelijkheid. Gaat het Verenigd Koninkrijk dat dan doen? Nee. Gaat
Frankrijk het doen? Nee. Gaat Spanje het doen? Nee. Gaat Duitsland het
doen? Mwah, misschien Duitsland. Dus wij zijn een van de weinige landen
– dat zou ik ook graag in ere willen houden – die gaan, weliswaar in een
sobere samenstelling, en met dit soort mensen spreken en vervolgens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

29

zeggen waar het op staat. Als de motie van mevrouw Karabulut was
geweest «ga niet met de Koning, en als dat lukt, ga dan niet met de
Minister-President, maar ga met de Minister van Sport of Buitenlandse
Zaken en zeg het», dan had de motie van mevrouw Karabulut 100% steun
van mijn fractie gekregen. Want met het doel van de motie, namelijk het
aan de kaak stellen van deze misstanden en het tegengaan van dit soort
toestanden, zijn we het volledig eens.
De voorzitter:
Dan zijn we aan het einde van de tweede termijn van de kant van de
Kamer. Ik geef graag de Minister het woord voor de beantwoording.
Minister Blok:
Dank u wel, voorzitter.
De heer Koopmans had geen verdere vragen.
Mevrouw Karabulut. Met betrekking tot de VS heb ik de dood van George
Floyd, de protesten en de veiligheid van demonstranten aan de orde
gesteld. Zoals ik ook al eerder in de Kamer heb gesteld: de VS zijn een
democratische rechtsstaat waar mensen die het slachtoffer zijn van
geweld via de rechter hun recht kunnen halen. Maar zoals beloofd heb ik
het aan de orde gesteld. Ik gaf u ook al aan dat er niet veel Ministers
waren die dat deden. Een enkeling deed het met mij. Maar ik heb deze
belofte ingevuld.
Met betrekking tot de wapenleveranties vroeg mevrouw Karabulut of ze
Frankrijk, Qatar en Italië kon uitsluiten. Nee, die kan ik niet uitsluiten. Ik
heb al aangegeven dat onze informatiepositie beperkt is.
Met betrekking tot Venezuela laat ik het voor rekening van mevrouw
Karabulut dat «het Nederlandse beleid totaal mislukt is». Ik meen dat het
beleid van de regering Maduro mislukt. Als je belangrijke beleidsstappen
voor het lot van de gewone Venezolaan aan de orde wil stellen, lijkt het
mij dat moet je beginnen met de regering-Maduro. Maar ja, iedereen gaat
over zijn eigen woorden. Maar goed, dat heb ik dan maar gezegd.
Nederland probeert daar in EU-verband via de International Contact
Group en soms ook in rechtstreekse contacten met Venezuela in onze rol
in het Koninkrijk, een goede bijdrage aan te leveren. In dat kader is
inderdaad een humanitaire hub ingericht. Wie kan er tegen het klaarzetten
van humanitaire steun zijn? Er is op dit moment ook voedselhulp aan de
bewoners van Curaçao. Daar is deze hub niet voor nodig. Dus de
koppeling die mevrouw Karabulut daar legt, voegt niets toe.
Met betrekking tot de activiteit van Turkije in Noord-Irak, waarop mevrouw
Karabulut en ook de heer Voordewind ingingen, zal ik in ieder geval in de
RBZ aan de orde stellen dat we daar helderheid over willen. Ik heb maar
beperkte Turkse reacties en die komen er in grote trekken op neer dat het
antiterrorisme-operaties waren, gericht tegen Koerden. Maar ik ben het
eens met mevrouw Karabulut en de heer Voordewind dat het heel
zorgelijke geluiden zijn, omdat we er van andere betrokkenen meer over
horen. Ik zal dit punt dus aan de orde stellen.
Dan kwam mevrouw Karabulut terug op het slavernijverleden. De heer
Sjoerdsma ging daar later ook op in. Maar dat leidt bij mij niet tot een
andere conclusie. De grote verantwoordelijkheid die de Nederlandse
regering voelt en tot uitdrukking heeft gebracht in onze formulering bij de
herdenking en in de dialooggroep die nu is aangekondigd, laat zien dat we
daar heel serieus mee omgaan. De dialooggroep hebben wij niet beperkt
in werkterreinen. Als die ook iets wil zeggen over de gevolgen voor de
relatie met andere landen, ga ik daar goed naar kijken. Maar ik ga niet
speculeren over excuses of andere stappen, omdat ik vind dat niemand
iets wint bij zulke speculaties.
De heer Voordewind had gelijk dat hij een vraag gesteld had over
artikel 7 ...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

30

De voorzitter:
Voordat u daarop doorgaat, heeft mevrouw Karabulut nog een vraag.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik kom even terug op Venezuela. Zeker, Maduro is een probleem. Alleen,
de strategie van de Minister is wel degelijk mislukt. Die strategie was
namelijk: Maduro moet weg via eerlijke verkiezingen, wij steunen Guaidó.
Guaidó blijkt een mislukkeling. Hij probeerde het ook nog met allerhande
militaire steun met bedrijfjes vanuit de VS: ook mislukt. Dus mijn vraag
aan de Minister is eigenlijk de volgende. Als u de bevolking van Venezuela
wilt helpen, dan zou de EU zich krachtig moeten opstellen tegen de
sancties vanuit de VS, die de bevolking treffen. Dit enerzijds. Anderzijds is
er de open vraag aan de Minister hoe hier uit te komen, want u ziet dat de
hakken alleen maar in het zand gaan en de EU-ambassadeur is het land
uitgestuurd. Dat is eigenlijk waar ik benieuwd naar ben. Tot nu toe
verslechtert de situatie alleen maar. Het plan is mislukt. De strategie is
mislukt. Hoe nu verder?
De voorzitter:
Dank u wel. De Minister.
Minister Blok:
Ik ben eigenlijk wel blij dat mevrouw Karabulut hier even op terugkomt,
want ik vond het wel ongemakkelijk om zonder zelfs maar de Venezolaanse regering die verantwoordelijk is voor het gigantische leed daar, te
noemen, de Nederlandse regering te verwijten dat de Nederlandse
strategie is mislukt. Alsof wij verantwoordelijk zijn voor het leed in
Venezuela. Dus het is goed dat u daarop terugkomt. Het moet wel reëel
zijn, zeker in de commissie Buitenlandse Zaken, als het gaat over de rol
die Nederland kan en wil spelen, maar onze inzet is inderdaad altijd met
andere landen dat we een actieve rol spelen. Dat doen we door intensieve
contacten met de Venezolaanse regering, ook in deze tijd. Dat doen we
door onze rol te pakken in de International Contact Group. Dat doen wij
door ook zeer de sancties te steunen die we helaas moeten opleggen en
die net met mijn volle steun weer uitgebreid zijn. Ik laat mij niet aanpraten
dat wij niet actief zijn. Maar de verantwoordelijkheid voor het grote leed in
Venezuela met een kort zinnetje «het Nederlandse beleid is mislukt» even
wegschuiven van de Venezolaanse regering, geeft echt geen pas.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik vind het echt schitterend hoor, deze dramatische woorden van de
Minister. Ik heb de Minister helemaal niks in de schoenen geschoven.
Blijkbaar trekt hij het zich aan, en terecht. Ik kan niet anders dan constateren dat mijn vragen onbeantwoord zijn gebleven. Namelijk: de strategie
die wordt gehanteerd werkt averechts, en ja, de Minister had in mijn ogen
een andere positie moeten innemen. Nou, de Minister verdedigt dat. Dat
is zijn goed recht. Maar de praktijk is anders, het verslechtert. Mijn vraag
is wat dat betekent voor de toekomst?
Minister Blok:
Dat betekent voor de toekomst dat wij allebei moeten hopen dat Maduro
door democratische verkiezingen vertrekt en wordt vervangen door een
regering met een democratisch mandaat. Daar kun je toch niet tegen zijn?
Maar om nou de suggestie te wekken alsof Nederland dat in zijn eentje
kan bereiken. Dat is toch niet reëel?
Mevrouw Karabulut (SP):
Die suggesties heb ik allemaal niet gewekt. En over dat eerste zijn we het
al heel lang eens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

31

De voorzitter:
Mevrouw Karabulut. Mevrouw Karabulut, ik ...
Mevrouw Karabulut (SP):
Maar helaas, de Minister heeft blijkbaar geen antwoord op mijn vragen.
De voorzitter:
Nee. Maar de Minister gaat over zijn eigen antwoorden, zoals u over uw
eigen vragen gaat. Volgens mij valt u in herhaling, dus de Minister gaat
door.
Minister Blok:
De heer Voordewind had gelijk dat ik zijn vraag over artikel 7 in de
Mensenrechtenraad nog niet beantwoord had. Inderdaad is de Nederlandse inzet, met die van een aantal andere landen, dat artikel 7 verdwijnt,
omdat het puur op Israël gericht is. Er is wel reden om kritisch te zijn op
Israël, maar dat rechtvaardigt niet dat één land een apart vast agendaartikel heeft. Het agenda-artikel is er helaas toch. Daarom zet Nederland
erop in om zo min mogelijk resoluties onder dat artikel te krijgen. We
hebben weten te realiseren dat dat aantal is afgenomen. Daarnaast
hebben we door deel te nemen aan de onderhandelingen naast die
vermindering ook de tekst van de resoluties dichter bij de gewenste tekst
weten te brengen. Dat leidt ertoe dat we soms voor stemmen en soms
tegen stemmen, zo veel mogelijk in breed verband. Want ook hier geldt
dat je een brede coalitie moet hebben. De heer Voordewind wees er
terecht op dat een heel aantal landen vasthoudt aan artikel 7, maar dat je
een brede coalitie moet hebben om uiteindelijk het artikel van de agenda
te krijgen.
De heer De Roon heeft gelijk dat Frankrijk zijn deelname heeft opgeschort.
Dat is op dit moment de situatie. Dat betekent niet dat daarmee de missie
beëindigd is. Mocht dat zo zijn, dan zal ik de Kamer daarover informeren,
maar op dit moment is dat niet de situatie.
Ik was inderdaad even in verwarring over de motie die de heer Van Ojik
noemde. Ik begrijp nu dat het gaat over een motie die wel is ingediend
maar niet bij mij. Daarmee is de motie niet minder relevant. Het kabinet
zal er dus zeker op terugkomen. We moeten even overleggen wie daarin
de lead heeft, maar we zijn het eens over het belang hiervan.
En ja, de zorg over de positie van vluchtelingen en het belang dat de
Libische kustwacht zijn werk zo doet dat het de Europese steun rechtvaardigt, dus mensenrechten respecteert en zich richt op het redden van
mensen, heb ik al eens eerder onder de aandacht gebracht. Dat zal ik nu
ook doen. Dat zijn we met elkaar eens.
De heer Sjoerdsma vroeg me om ook schriftelijk terug te komen op de
aangenomen motie van mevrouw Karabulut. Dat zal ik graag doen. Ik heb
al aangegeven dat ik het gevraagde overleg met andere landen zal
aangaan. De vraag over de slavernij meen ik net ook in mijn antwoord aan
mevrouw Karabulut beantwoord te hebben.
Hiermee hoop ik ook de vragen in de tweede termijn beantwoord te
hebben.
De voorzitter:
Ik kijk naar de collega’s en ik denk dat u dat inderdaad gedaan heeft. Ik
dank u hartelijk daarvoor.
Ik kijk even naar de toezeggingen die gedaan zijn. Mevrouw Karabulut, als
u het goed vindt, zal ik die eerst even opsommen. Als u dan nog op- of
aanmerkingen hebt, hoor ik het graag.
– De Minister gaat de Kamer informeren wanneer de factfinding mission
Libië van start gaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

32

–

De Kamer ontvangt een brief over de Nederlandse deelname aan de
missie IRINI bij Libië en de twee stafofficieren die daar zijn. Het verzoek
was om dat voor het einde van het reces te doen en dat gebeurt dus.
– In het verslag RBZ komt de Minister terug op de vraag over de
interpretatie van artikel 38 van de Chinese veiligheidswet met
betrekking tot Hongkong.
– Er komt informatie naar de Kamer over de bescherming van bedrijven
tegen ongewenste overname of bedrijfsspionage; dat gebeurt samen
met de Minister van EZK.
– De Minister zal de bombardementen van Turkije in Noord-Irak aan de
orde stellen in de RBZ.
– De Minister heeft net gezegd dat het niet zo is, maar als de Sea
Guardian Mission wordt beëindigd, wordt de Kamer daarover
geïnformeerd.
– Het kabinet komt met een reactie op de motie over dat het vaccin ook
ter beschikking moet worden gesteld aan Afrika.
– Wij kunnen een schriftelijke reactie op de motie-Karabulut over Israël
verwachten.
De heer Koopmans wil nog iets zeggen.
De heer Koopmans (VVD):
Ja, iets heel kleins maar. In uw opsomming noemde u net «ongewenste
overname van bedrijven». Ik wil verduidelijken dat het gaat over investeringen, al dan niet overnames, die al dan niet gewenst zijn door het bedrijf
zelf, maar die een risico vormen voor Nederland en Europa. Het ging
daarbij ook over het in kaart brengen van de risico’s in andere Europese
lidstaten.
De voorzitter:
Ter verduidelijk is dat in het verslag opgenomen. Het gaat dus over al dan
niet ongewenste overname.
Mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik hoop dat het overbodig is, maar ik wil de Minister er graag op wijzen
dat ik graag een reactie wil op de gehele motie en uitvoering van de
gehele motie, en natuurlijk zo snel als mogelijk. Dit vanwege de termijn
van 1 juli, vanaf vandaag dus, dat die annexatie deels dan wel of niet kan
plaatsvinden vanwege die dreiging.
De voorzitter:
Helder. Dat is bij dezen vastgelegd.
Nogmaals dank aan de Minister en zijn ambtenaren. Hartelijk dank aan de
collega’s. Ik heb niet gehoord dat er een verzoek is gekomen voor een
VAO. Dat is mooi, want daar is ook weinig tijd voor.
Sluiting 16.43 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-02, nr. 2189

33