Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 477

Sociaal domein

31 839

Jeugdzorg

Nr. 57

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 mei 2019
Hierbij doe ik u het verzoek toekomen van de leden Van Gerven en Hijink
(beiden SP) om voor aanstaande dinsdag 14 mei 2019 om 12.00 uur een
reactie te ontvangen op de open brief van de VNG over Jeugdzorg en
GGZ.
Op 24 april jl. heb ik uw Kamer het verdiepend onderzoek jeugdhulp
aangeboden (Kamerstuk 31 839, nr. 643).
Mede namens de Minister voor Rechtsbescherming en Staatssecretaris
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport informeer ik u met deze brief over
de stand van zaken van het overleg met de VNG over de uitkomsten van
het onderzoek.
Het in gezamenlijke opdracht met de VNG verrichte onderzoek laat zien
dat het aantal kinderen dat jeugdhulp ontvangt de afgelopen jaren is
toegenomen. Het onderzoek laat ook zien dat gemeenten nog volop bezig
zijn met de noodzakelijke transformatie van de jeugdhulp om de doelen
van de Jeugdwet (o.a. meer preventie, meer maatwerk, meer integraal,
meer ambulant en minder residentiële zorg en een efficiënter jeugdhulpen jeugdbeschermingsstelsel) te behalen. Dit beeld spoort met de
evaluatie van de Jeugdwet (Kamerstuk 34 880).
Ik heb begrip voor de zorgen van de VNG over de financiering van de
jeugdhulp en jeugdbescherming door gemeenten. Uit het onderzoek blijkt
een volumestijging. Kinderen en gezinnen met problemen die eerder in
beeld komen en passende hulp krijgen, was ook de bedoeling van de
Jeugdwet. Echter, het onderzoek laat ook zien dat de onderzochte
gemeenten kampen met oplopende tekorten op hun budget voor
jeugdhulp.
Over de uitkomsten van het verdiepend onderzoek jeugdhulp is het
kabinet in overleg met de VNG. In het overleg heb ik aangegeven dat het
kabinet oog heeft voor de financiële zorgen van gemeenten en dat het

kst-34477-57
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 477, nr. 57

1

kabinet bereid is de komende jaren gemeenten financieel tegemoet te
komen. Ik heb tevens aangegeven dat meer geld erbij niet automatisch
leidt tot betere en beter beheersbare jeugdhulp. Samen met gemeenten
zoek ik naar passende antwoorden op een aantal dilemma’s waarvoor
gemeenten zich in de uitvoeringspraktijk gesteld zien. Betere regievoering,
betere sturing en betere samenwerking in de regio is nodig. Ik wil
hierover, aanvullend op het programma Zorg voor de Jeugd, inhoudelijke
bestuurlijke afspraken maken met gemeenten, gekoppeld aan de
bereidheid van het kabinet om extra middelen ter beschikking te stellen
voor de uitvoering van de Jeugdwet. Tegelijkertijd is verdiepend
onderzoek nodig om beter zicht te krijgen op de achtergronden van de
tekorten. Om te leren wat er in de sturing beter moet.
In hun «open brief» noemt de VNG ook de ggz. In juli afgelopen jaar heeft
de Staatssecretaris van VWS het zogenoemde Hoofdlijnenakkoord ggz
gesloten. De VNG was nauw betrokken bij de totstandkoming van dat
Hoofdlijnenakkoord, maar heeft het akkoord niet getekend, omdat
gemeenten zich niet voldoende financieel in staat gesteld voelden om de
doelstellingen van het akkoord te realiseren. Deze doelen zien onder
andere op het realiseren van zorg op de juiste plek (waaronder ambulantisering), het verder verbeteren van kwaliteit, het verminderen van
arbeidsmarktproblematiek en administratieve lasten en het realiseren van
de budgettaire doelstelling uit het regeerakkoord.
De afgelopen periode heeft overleg plaatsgevonden. Ook voor het
ggz-dossier is aangegeven dat het kabinet oog heeft voor de financiële
zorgen van gemeenten en dat het kabinet bereid is de komende jaren
gemeenten financieel tegemoet te komen. Het overleg is nog gaande en
leidt er hopelijk toe dat de VNG op afzienbare termijn formeel partij kan
worden bij het Hoofdlijnenakkoord ggz.
1. Uitkomsten onderzoek jeugd: merendeel gemeenten forse
volumegroei
Om van «signalen» naar «feiten» te komen, heb ik in het Algemeen
Overleg van 3 oktober 2018 een onderzoek naar de gemeentelijke tekorten
op hun jeugdhulpbudget aangekondigd en toegezegd de uitkomsten van
dat onderzoek dit voorjaar te wegen op bestuurlijke tafels (Kamerstuk
34 477, nr. 44).
Het verdiepend onderzoek jeugdhulp bestaat uit drie onderdelen:
1. een analyse van de volumeontwikkeling, die zichtbaar is in de
beleidsinformatie Jeugd;
2. een analyse van de aanvragen Fonds Tekortgemeenten;
3. een benchmarkanalyse van de uitvoering van de Jeugdwet, in de
context van het sociaal domein.
Samengevat komt uit het verdiepend onderzoek jeugdhulp het volgende
beeld naar voren:
Volume en uitgaven
• Tussen 2015 en 2017 heeft een volumegroei plaatsgevonden van 12,1%
(in unieke cliënten).1 Deze volumegroei heeft plaatsgevonden bij
vrijwel alle vormen van jeugdhulp en bij het merendeel van de
gemeenten (72%). De grootste toename is waarneembaar bij de inzet
van jeugdhulp via de wijkteams.

1

Het genoemde percentage van 12% moet met de nodige voorzichtigheid worden geduid.
Doordat er enkele beperkingen zijn van de cijfers over 2015 is het onmogelijk om exact vast te
stellen met welk percentage het volume vanaf 2015 is gestegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 477, nr. 57

2

•

•

•

•

Verschillen tussen gemeenten in de toename van het aantal cliënten
met jeugdhulp kunnen tot maximaal 42% verklaard worden door
exogene factoren als het aantal bijstandsgezinnen, eenoudergezinnen
en de groei van het aantal jongeren.
De gemiddelde uitgaven per cliënt zijn niet gedaald. Bij het merendeel
van de gemeenten nemen de uitgaven aan jeugdhulp sterker toe dan
het gebruik van jeugdhulp.
Het is volgens de onderzoekers nog te vroeg om vast te stellen of het
om een tijdelijke volume- en uitgavenstijging gaat (boeggolf) en in
hoeverre gemeenten via transformatie op termijn grip kunnen krijgen
op deze volume- en uitgavenstijging.
Bij de gemeenten uit de benchmarkanalyse is ook gevraagd naar het
saldo tussen de inkomsten en uitgaven in 2018. Dit beeld laat een
verslechtering zien ten opzichte van de jaren 2016 en 2017.

De gemeentelijke tekortcijfers worden ondersteund door analyses
gebaseerd op de Iv3-cijfers (rekeningcijfers 2017) alsmede door de
uitkomsten van het Fonds Tekortgemeenten.
Sturing
• Alle onderzochte gemeenten zijn nog (volop) bezig met de transformatieopgaven. Omdat veranderingen nog niet zijn afgerond, is het
volgens de onderzoekers verklaarbaar dat bij de onderzochte gemeenten slechts beperkte correlaties zichtbaar zijn tussen verschillen in
uitgavenontwikkeling en keuzes in sturing, beleid en inrichting.
• Alle onderzochte gemeenten geven aan dat de informatiepositie in
2015 (ten tijde van de decentralisatie) nog niet voldoende was om als
uitgangspositie te fungeren. In enkele gemeenten was de informatievoorziening pas in 2018 op orde: er zijn nog geen stuur- en leercirkels
ingericht.
• Er is een grote variatie in inrichting van het stelsel door gemeenten.
Het effect op de uitgaven is niet eenduidig vastgesteld. Er zijn echter
aanwijzingen dat gemeenten met een intensief toegangsbeleid en een
kleiner aantal aanbieders beter uit lijken te komen met hun budget.
• Gemeenten die hun jeugdhulpstelsel consistent inrichten, hebben
meer tijd gehad om te leren en daardoor lijken zij ook beter uit te
komen met hun budget. Werkzame elementen bij een consistente
inrichting zijn wijkteams die stabiel functioneren, goede samenwerking
met huisartsen en het onderwijs en het goed in beeld hebben van
afspraken met aanbieders. Gemeenten en aanbieders ervaren een
aantal generieke dilemma’s in de ontwikkeling van het jeugdhulpstelsel met een (mogelijk) effect op de volumeontwikkelingen, waaronder
het «open einde» karakter van de Jeugdwet. Ontwikkelingen in het
onderwijs, de GGZ en de WLZ zien onderzochte gemeenten als een
risicofactor voor de ontwikkeling van de vraag naar jeugdhulp.
2. CBS-jaarcijfers jeugd 2018
Op 30 april zijn de jaarcijfers jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering 2018 gepubliceerd2. Een samenvatting van de cijfers treft u
onderstaand aan.

2

In de Jeugdwet is voor aanbieders van jeugdhulp een verplichting opgenomen een dataset bij
te houden over het jeugdhulpgebruik, waarmee de scores van gemeenten of aanbieders
kunnen worden vergeleken. Het betreft een uitvraag van het jeugdhulpgebruik op het niveau
van unieke cliënten, voor acht vormen van jeugdhulp (van licht naar zwaar). Deze cijfers
kennen een hoge mate van betrouwbaarheid. Naar aanleiding van de cijfers worden nadere
onderzoeken uitgevoerd om de cijfers nader te kunnen duiden. Doelstelling is het verwerven
van inzichten in de werking van het jeugdstelsel en het voeren van een op feiten gebaseerd
jeugdhulpbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 477, nr. 57

3

Jaarcijfers jeugdhulpgebruik 2018
In 2018 ontvingen ruim 415 duizend unieke jongeren jeugdhulp
(0–23 jaar)3. Dat is een lichte stijging ten opzichte van de ruim 407 duizend
jongeren met jeugdhulp in 2017.
Uit de CBS-cijfers blijkt:
– Dat de groei van het aantal jongeren met jeugdhulp afvlakt.
– De meeste jongeren met jeugdhulp in 2018, ruim 68 procent, ontvingen ambulante jeugdhulp op de locatie van de jeugdhulpaanbieder en
bijna 20 procent kreeg jeugdhulp van een wijk- of buurtteam van de
gemeente.
– Er heeft een daling van jeugdhulp met verblijf plaatsgevonden, van
46.285 kinderen en jongeren in 2017, naar 42.665 in 2018.
– Tegelijkertijd zien we een stijging van gezinsgerichte vormen van
verblijf. Van 5.325 kinderen en jongeren in 2017 naar 6.080 in 2018
– Het aantal jongeren met jeugdhulp in het eigen netwerk steeg in 2018
met 15 duizend ten opzichte van 2017.
Jaarcijfers jeugdbescherming en jeugdreclassering 2018
Het aantal jongeren met een onder toezichtstelling is, na een daling in de
periode 2009–2016, de afgelopen jaren licht gestegen. Eind 2018 stonden
er 20.795 jongeren onder toezicht. De toename van het aantal jongeren
met een voogdijmaatregel lijkt af te vlakken. Eind 2018 hadden 9.955
jongeren een voogdijmaatregel en dat is vrijwel gelijk aan het jaar
daarvoor.
Het aantal jongeren met een jeugdreclasseringsmaatregel daalt al jaren.
Ook in 2018 zet deze daling door. In dat jaar kregen bijna 6.000 jongeren
van 12–23 jaar een dergelijke maatregel.
Verschillen tussen gemeenten en regio’s
Tussen gemeenten bestaan grote verschillen in jeugdhulpgebruik en inzet
van jeugdbeschermings- en jeugdreclasseringsmaatregelen. In
gemeenten in het noordoosten van Nederland en het midden van
Limburg kreeg meer dan 12,5 procent van de jongeren jeugdhulp, met een
uitschieter van meer dan 18 procent.
Ook jeugdbeschermingsmaatregelen worden relatief vaker ingezet in deze
regio’s. Jeugdreclasseringsmaatregelen zien we daarentegen vaker in de
regio’s rond de vier grote steden. In tien gemeenten was dit percentage
lager dan 7 procent. Via de Jeugdmonitor van het CBS kunnen gemeenten
hun eigen jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering gebruik
vergelijken met andere gemeenten, de jeugdregio en landelijk.
3. Financiële ruimte én afspraken met gemeenten over jeugd
In 2015 is de zorg voor de jeugd gedecentraliseerd. Gemeenten staan
dichter bij hun burgers, zijn beter in staat om een integrale aanpak van
vraagstukken van een jeugdige in de context van het gezin mogelijk te
maken, en gemeenten kunnen hun beleid richten op de vraagstukken van
hun inwoners (differentiatie). Waar vroeger de zorg verkokerd werd
aangeboden met een focus op het kind zelf, is nu het hele gezin en
systeem eromheen in beeld. Dit biedt de noodzakelijke uitgangspunten
om de doelen van de jeugdwet (preventie, meer maatwerk, meer

3

In 2018 waren er ruim 428 duizend unieke jongeren met jeugdzorg (jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering). In deze brief zijn de jeugdhulpcijfers genoemd, omdat die ook
de basis vormen van de volume-analyse.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 477, nr. 57

4

integraal, meer ambulant en minder residentiële zorg en een efficiënter
jeugdhulp- en jeugdbeschermingsstelsel) te halen.
Het in gezamenlijke opdracht met de VNG verrichte onderzoek jeugd laat
zien dat het aantal kinderen dat jeugdhulp ontvangt de afgelopen jaren is
toegenomen. Uit het onderzoek blijkt een volumestijging. Dit betekent dat
steeds méér kinderen in Nederland jeugdhulp krijgen. En dat was ook de
bedoeling van de stelselwijziging jeugd: kinderen en gezinnen met
problemen komen eerder in beeld en krijgen passende hulp. Veel
gemeenten kampen tegelijkertijd met tekorten op de uitgaven aan
jeugdhulp. Het kabinet is bereid gemeenten daarvoor tegemoet te komen.
Meer geld alleen is niet genoeg
Meer geld alleen leidt niet tot betere en beter beheersbare jeugdhulp. Uit
het verdiepend onderzoek jeugdhulp blijkt dat er verschillende sturingsen ordeningsvraagstukken spelen. Daarom wil ik met de VNG inhoudelijke
afspraken maken om het jeugdstelsel beter en beter beheersbaar te
maken en de transformatie te bespoedigen. De te maken afspraken richten
zich op betere regievoering, betere sturing en betere samenwerking. Meer
eenheid en voorspelbaarheid in het zorglandschap is noodzakelijk.
Thema’s die daarbij een rol spelen zijn onder andere minder administratieve lasten, inkoop, uitvoering van jeugdbescherming- en jeugdreclassering, toegang tot jeugdhulp en de reikwijdte van de jeugdhulpplicht van
gemeenten. Tevens is verdiepend onderzoek nodig om beter zicht te
krijgen op de achtergronden van de tekorten.
Tot slot
Uit het verdiepend onderzoek jeugd blijkt dat in het merendeel van de
gemeenten een volume- en uitgavenstijging jeugdhulp heeft plaatsgevonden. Het kabinet is bereid gemeenten de komende jaren financieel
tegemoet te komen.
Meer geld erbij leidt niet automatisch tot betere en beter beheersbare
jeugdhulp. Onderdeel van het gesprek met gemeenten is dan ook hoe we
met extra middelen de uitvoering van het jeugdhulpstelsel beter en
efficiënter maken. In aanvulling op het Programma Zorg voor de Jeugd
ben ik dan ook bezig nadere inhoudelijke afspraken met gemeenten te
maken om de transformatiedoelen van de Jeugdwet te behalen. Dit
gekoppeld aan de bereidheid van het kabinet om bij extra middelen ter
beschikking te stellen voor de uitvoering van de Jeugdwet.
Met dit alles heb ik er vertrouwen in dat we – met de inzet van gemeenten
en alle partijen in het veld – er zorg voor dragen dat kinderen en gezinnen
die dat nodig hebben tijdige passende jeugdhulp en jeugdbescherming
ontvangen.
Zodra het overleg met de VNG is afgerond, zal ik uw Kamer nader
informeren.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 477, nr. 57

5