2022D17253

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
hebben de onderstaande fracties de behoefte vragen en opmerkingen
voor te leggen aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
over de brief «Derogatie van de Nitraatrichtlijn» (Kamerstuk 33 037,
nr. 439)
De voorzitter van de commissie,
Geurts
De griffier van de commissie,
Jansma

nds-tk-2022D17253

1

Inhoudsopgave
I

II

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks- en
PvdA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUniefractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie

2
2
4

8
10
11

Antwoord / Reactie van de Minister

12

5
6

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met bezorgdheid kennisgenomen van
de door de Minister beschreven consequenties van het verlies van
derogatie. Niet alleen betekent dit een acute kostenpost voor de bedrijfsvoering van individuele boerenbedrijven, maar ook heeft derogatieverlies
potentieel grote schadelijke milieueffecten. Door wegvallende plaatsingsruimte van organische mest zal meer kunstmest worden aangewend, met
extra CO2-uitstoot als gevolg. Daarnaast zal het onder derogatiebedrijven
vereiste grasland vaker omgezet worden naar bouwland, wat aanzienlijk
gevoeliger is voor uitspoeling naar grond- en oppervlaktewater. Deze
leden vragen de Minister of, en zo ja, op welke wijze, deze milieuconsequenties serieus worden genomen door de Europese Commissie.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de norm die is
vastgelegd in de Nitraatrichtlijn om 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest
te mogen plaatsen, zeer eenzijdig is. Deze norm brengt de Nederlandse
bodem namelijk op één lijn met andere lidstaten, terwijl de klimaat-,
bodem- en milieusituatie tussen lidstaten aanzienlijk kan verschillen. Deelt
de Minister de mening dat de Nitraatrichtlijn meer gebiedsgericht
maatwerk zou moeten bieden, waarbij de uitspoelinggevoeligheid van de
bodem de norm zou moeten bepalen, in plaats van de huidige generieke
norm? Indien de Minister dit met deze leden eens is, dan vernemen zij
graag welke stappen de Minister neemt richting de Europese Commissie
om de Nitraatrichtlijn daarop aan te passen. Indien de Minister dit niet
met hen eens is, dan vernemen zij graag waarom dit het geval is. Hoe kijkt
de Minister in dit opzicht tegen de mogelijkheid van gewasderogatie?
In de opeenvolgende actieprogramma’s Nitraatrichtlijn en het bijbehorende addendum staat tot in detail beschreven welke maatregelen
Nederland voorschrijft aan boeren om de gewenste waterkwaliteit te
behalen en de bredere milieusituatie te verbeteren. De leden van de
VVD-fractie willen er geen misverstand over laten bestaan dat zij waarde
hechten aan het nakomen van afspraken en behalen van afgesproken
doelen. Echter, de huidige voorschriften, die veel meer zijn toegeschreven
op middelen- dan op doelniveau, werken in veel gevallen verstikkend voor
het agrarisch ondernemerschap. De Minister beschrijft dat de Europese
Commissie belang hecht aan sturingsmogelijkheden om zeker te stellen
dat de beoogde transitie in de Nederlandse landbouw wordt gerealiseerd.
Hoe kijkt de Minister aan tegen het detail- en middelenniveau waarmee de
Europese Commissie treedt in bedrijfsbeslissingen en de agrarische
uitvoeringspraktijk voor boeren? Kan de Minister toelichten welke

2

aanvullende bepalingen aan Ierland zijn opgelegd en welke bepalingen de
Europese Commissie in de beschikking aan Nederland zou willen
opnemen? Wat bedoelt de Minister met de mogelijkheid om de hoogte
van mestproductieplafonds aan te scherpen en wat zouden de gevolgen
hiervan zijn voor de veehouderij in Nederland? Kan de Minister de
onwenselijkheid bevestigen dat dit een koude sanering van de Nederlandse veestapel ten gevolg heeft? Graag ontvangen deze leden een
toelichting.
De Minister wijst erop belang te hechten aan een haalbare inzet in Brussel
die tegelijkertijd langjarig duidelijkheid zou moeten geven voor de sector
en die recht doet aan de noodzakelijke transitie in de landbouw. Aan het
verkrijgen van derogatie worden zware voorwaarden verbonden. Zo heeft
Nederland aan de vorige beschikking het fosfaatrechtenstelsel overgehouden, hetgeen gepaard ging met een grillige en rigide invoering
waardoor tot op de dag van vandaag nog steeds individuele boerenfamilies tussen wal en schip zijn gevallen. De leden van de VVD-fractie
benadrukken nogmaals dat afgesproken doelen in de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Nitraatrichtlijn dienen te worden nagekomen. Ditzelfde
geldt voor de doelen in de Kaderrichtlijn Water. Deze leden constateren
dat de Minister daartoe ook bereid is tot het nemen van ingrijpende
maatregelen. Daarbij valt te denken aan de aanpak om te komen tot de
vermindering van stikstofdepositie op, en herstel van beschermde
natuurgebieden. Ook heeft de Minister het voornemen om binnen tien
jaar te komen tot een grondgebonden melkveehouderij. Uit doorrekeningen blijkt dat de effecten van het samenhangende pakket aan
beleidsvoornemens tot een indicatieve krimp van 30% van de veestapel
zal leiden. Deze leden vragen de Minister of deze voornemens op enige
wijze beklijven bij de Europese Commissie en zo nee, wat er nog meer
voor nodig is om de Commissie ervan te overtuigen dat Nederland
serieus werk gaat maken van het behalen van de afgesproken doelen.
Als onderdeel van het transitiefonds voor de Kaderrichtlijn Water is het
kabinet voornemens in te zetten op grootschalig herstel van beekdalen op
zandgronden. In onderliggend onderzoek wordt gerekend met een
bufferbreedte van 100 en 250 meter ter weerszijde van een beek. De leden
van de VVD-fractie wijzen de Minister erop dat dit potentieel grote
consequenties heeft voor de beschikbaarheid van landbouwgrond. Deze
leden vernemen graag van welke breedte de Minister uitgaat. Is hier net
als bij de stikstofaanpak de gebiedsgerichte opgave het uitgangspunt? Op
welke wijze is de agrarische sector betrokken bij de totstandkoming van
deze plannen? Kan de Minister toelichten welke vormen van landbouw
mogelijk zijn en/of blijven in en rond de beekdalen en of hij bereid is om
een impactstudie te doen naar de gevolgen van de voornemens om te
komen tot beekdalherstel en deze te delen met de Kamer?
De leden van de VVD-fractie spreken hun waardering uit voor de inzet van
de Minister op het verkrijgen van de mogelijkheid van kunstmestvervanging door hoogwaardige producten uit dierlijke mest, waarmee
afhankelijkheid van kunstmest wordt verminderd. Is het mogelijk dat
– indien Nederland geen derogatie krijgt toegewezen – het als gevolg
daarvan te verwachten mestoverschot volledig dan wel gedeeltelijk kan
worden opgevangen door dit te verwerken als kunstmestvervanging? De
Minister beschrijft dat het «de inschatting is dat er momenteel onvoldoende capaciteit in Nederland is om het overschot volledig te kunnen
gaan verwerken». Doelt de Minister hier op mestbeschikbaarheid of op
verwerkingscapaciteit? Beschikt de Minister over onderzoek dat over
voorgaande punten duidelijkheid biedt en kan dit gedeeld worden met de
Kamer? Graag vernemen deze leden ook hoe het toestemmingstraject
eruitziet voor kunstmestvervanging.

3

Het uitrijdseizoen is inmiddels al vergevorderd. De leden van de
VVD-fractie ondersteunen daarom de inzet van de Minister om de omvang
van de derogatie voor 2022 op hetzelfde niveau te houden als de
afgelopen jaren. Voor deze leden geldt overigens dat deze inzet niet alleen
voor 2022 maar ook voor komende jaren zou moeten gelden. Toch is
derogatie verkrijgen geen vanzelfsprekendheid. Daarom vragen zij de
Minister bij het onverhoopt niet verkrijgen van derogatie, om boeren die
hier voor 2022 wel rekening mee hebben gehouden, niet te gaan
handhaven. Graag vernemen zij een bevestiging op dit punt.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
Derogatie van de Nitraatrichtlijn d.d. 28 april 2022 en hebben nog enkele
vragen.
Consequenties verlies derogatie
De leden van de CDA-fractie maken zich ernstig zorgen over de
mogelijkheid van het verlies van derogatie en de gevolgen die dit zal
hebben voor de Nederlandse agrarische sector, die nu al onder druk staat.
Deze leden lezen dat het eventueel wegvallen van de mogelijkheid tot
derogatie grote gevolgen zal hebben voor de mestmarkt in Nederland. Zij
vragen hoeveel het de Nederlandse agrarische sector (in totaal en op
bedrijfsniveau) zal kosten wanneer geen derogatie wordt verkregen.
Volgens diverse bronnen zou het namelijk gaan om een kostenpost van
minimaal 10.000 euro per melkveehouderij bedrijf per jaar. Heeft de
Minister al nagedacht over welke gevolgen dit heeft voor de agrarische
sector, ook in relatie tot de andere opgaven, bijvoorbeeld het werken naar
grondgebondenheid?
Naast de extra kosten die het verlies van derogatie de agrarische sector
oplevert zal het ook schade aan het milieu toebrengen. Zo wordt in de
brief gesteld dat de waterkwaliteit, agrobiodiversiteit en het klimaat erop
achteruit zullen gaan. Welke gevolgen voor Nederland heeft deze
milieuschade wanneer het gaat om het behalen van internationale doelen
en de (toenemende) regeldruk? Welke effecten zullen de toenemende
transportbewegingen als gevolg van de export van mest naar het
buitenland hebben op het klimaat?
Deelt de Minister de gedachte dat het bemesten van de akker met
onbewerkte dierlijke mest de meest pure vorm van bemesten is in relatie
tot de kringloopgedachte? Kan de Minister hierop een reflectie geven, ook
hoe er door de Europese Commissie naar kringlooplandbouw wordt
gekeken?
Kunstmestvervanging door hoogwaardige producten uit dierlijke mest
De leden van de CDA-fractie lezen in de brief van de Minister dat er wordt
ingezet op het verkrijgen van de mogelijkheid van kunstmestvervanging
door hoogwaardige producten uit dierlijke mest. Ook schrijft de Minister
dat omvangrijke investeringen van bedrijven nodig zijn om dit mogelijk te
maken. Deze leden vragen wat wordt verstaan onder «omvangrijke
investeringen» en in hoeverre het nog mogelijk is om van boeren te
vragen om in deze (financieel) onzekere periode omvangrijke investeringen te doen. Dit zal voor veel boeren onmogelijk zijn, ook wanneer er
wordt ingezet op een terugverdientijd van acht jaar. Hoe kijkt de Minister
hiernaar en wat is voor deze boeren een alternatieve oplossing?

4

Proces nieuwe derogatie
De leden van de CDA-fractie maken uit de brief op dat de kans klein is dat
de derogatie op dezelfde manier als de afgelopen jaren kan worden
voortgezet. Mogelijk worden meer voorwaarden gesteld, waardoor het
voor boeren steeds lastiger wordt om het in praktijk te brengen, bijvoorbeeld omdat weersomstandigheden invloed kunnen hebben op de
waterkwaliteit. Kan de Minister aangeven in hoeverre de Europese
Commissie bij het stellen van voorwaarden rekening houdt met externe
factoren, zoals weersomstandigheden?
De leden van de CDA-fractie spreken tot slot steun uit voor de inzet van de
Minister wat betreft de drie kernvoorwaarden, zoals gesteld in de brief, en
benadrukken nogmaals het belang van het verkrijgen van derogatie voor
in ieder geval de agrarische sector en het milieu. Is er door middel van
experimenteerruimte of pilots een mogelijkheid om toch nog meer ruimte
te creëren voor boeren en tuinders om te werken aan kringlooplandbouw?
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie en de
GroenLinks-fractie
De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie hebben de brief
gelezen en hebben hier enkele vragen en opmerkingen bij.
De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie zijn niet verbaasd
over het dreigende verlies van derogatie. Sinds de jaren ’60 worstelt
Nederland met een mestoverschot. Alle beloftes om dit op termijn op te
lossen zijn niet nagekomen. Nederland heeft keer op keer uitstel van de
Europese normen bedongen en gekregen onder de belofte dat de
vervuiling van bodem en water door meststoffen nu echt zou worden
aangepakt. Het is wederom niet gelukt. Deze leden hebben daarom begrip
voor de resolute houding die de Europese Commissie nu inneemt en voor
mogelijke extra eisen, bepalingen en toezicht hierop. Nederland heeft
bewezen geen betrouwbare partij te zijn en politiek niet in staat de
problemen adequaat aan te pakken. Is de Minister het met hen eens dat
Nederland het niet halen van de normen aan zichzelf te danken heeft?
De Minister schetst in het tweede deel van zijn brief de stappen die hij wil
zetten om alsnog derogatie (deels) te verkrijgen. Het sluit aan bij zijn
eerdere opmerkingen in de Kamer. De leden van de PvdA-fractie en de
GroenLinks-fractie lezen vooral wanhoop en paniek in de woorden van de
Minister. Het gaat waarschijnlijk niet lukken. Maar hoe kan dit een
verrassing zijn? De Nitraatrichtlijn werd 30 jaar geleden vastgesteld. Elk
jaar rapporteert de regering keurig weer aan de Kamer dat we gefaald
hebben. Hoe kan het dan dat de Brusselse reactie kennelijk niet is
voorzien?
De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie hebben zich
verbaasd over de geschetste gevolgen van het wegvallen van de
derogatie. Hoe is de Minister tot deze conclusies gekomen? Waarom dit
scenario, geheel los van alle andere beleidsopgaven en de gevolgen voor
de mestproductie? De stelling dat na afschaffing van de derogatie volgend
jaar de aantallen dieren en dus de mestproductie hetzelfde blijven en de
mestproductie dus verwerkt of geëxporteerd moet worden, is toch in geen
enkel toekomstbeeld reëel? Waarom wordt dit dan zo geschetst? Deze
leden zouden graag een toelichting willen op hoe dit scenario tot stand is
gekomen en hoe dit is ingebed in alle andere verwachtingen voor de
toekomst van de Nederlandse landbouw.

5

Aanvullend ontvangen de leden van de PvdA-fractie en de GroenLinksfractie graag een scenario waarbij alle Nederlandse landbouw binnen tien
jaar grondgebonden en circulair is, waarbij we met ingang van komend
jaar grootschalig de veestapel en dus de mestproductie afbouwen, de
veehouderij in veenweidegebieden extensiveren en de intensieve
veehouderij (varkens en pluimvee) op de zandgronden zo goed als
verdwijnt. Hoe pakt een dergelijk scenario, gecombineerd met de vele
kleinere maatregelen op techniek, beheer en landbouwpraktijk uit op het
mestoverschot, de waterkwaliteit en de Europese Nitraat (en fosfaat-)
richtlijn? Wat zijn de gevolgen van het stikstofbeleid voor de Nitraatrichtlijn en de waterkwaliteit? Wat zijn de gevolgen van het klimaatbeleid
(en peilverhogingen) voor nitraat en waterkwaliteit? Kan de Minister een
dergelijk scenario met de Kamer delen en dit ook uitgangspunt maken van
de inzet naar Brussel?
In de brief gaat de Minister slechts zeer summier in op de combinatie van
opgaven en het oplossende vermogen van de afbouw van de veestapel
voor meer dan één probleem. Slechts de verwijzing naar de zeer
algemene brief over de gecombineerde aanpak en een verwijzing naar de
«gebiedsprocessen» en de «transitie» als argument om meer tijd te
krijgen. Maar de Minister schrijft niet hoe de Kaderrichtlijn Water (KRW)
en de Nitraatrichtlijn als afrekenbaar doel zijn meegegeven aan die
gebiedsprocessen. Nog steeds is niet duidelijk hoe de gebiedsprocessen
tot hun targets moeten komen, of wat die targets zijn, of deze alleen
ammoniak betreffen of ook de andere landbouwproblemen, zoals klimaat
en water, en hoe die verschillende doelen zich tot elkaar en tot de
maatregelen verhouden. De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinksfractie vragen de Minister om hier nu meer duidelijkheid over te scheppen
en adviseren de Minister om dit ook met Brussel te delen.
De Minister bepleit in zijn brief wederom het streven om aan de normen
voor waterkwaliteit en natuur te willen voldoen en tegelijk zekerheid te
bieden aan de boeren. Is de Minister het met de leden van de PvdA-fractie
en de GroenLinks-fractie eens dat dit bij boeren tot het misverstand kan
leiden dat zekerheid betekent dat er niets voor ze verandert? Dit terwijl de
enige zekerheid die er nu is, is dat het wel heel erg veel, heel snel en heel
ingrijpend zal veranderen, dat voor duizenden boerenbedrijven geen
toekomst meer is en voor duizenden anderen de praktijk ingrijpend moet
wijzigen? Is het perspectief van grootschalige krimp van de veehouderij
niet de enige zekerheid voor de sector die we nu hebben, wat voor vrijwel
alle individuele bedrijven gevolgen heeft? Is de Minister het met deze
leden eens dat het eerlijker is om dit duidelijker te zeggen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie stellen allereerst dat het
kabinet uit zichzelf – en dus niet louter vanwege internationale afspraken –
de waterkwaliteit, bodemkwaliteit en de natuur zou moeten beschermen
en verbeteren. Als het kabinet die taak zelfstandig serieus had genomen,
dan had het geen uitzondering op de Nitraatrichtlijn (derogatie) hebben
aangevraagd om meer mest uit te mogen rijden. In plaats daarvan zou het
kabinet het aantal dieren in de veehouderij jaren geleden al hebben
beperkt, zodat we niet met een mestoverschot zouden kampen en zodat
alle geproduceerde mest verantwoord op het land zou kunnen worden
gebruikt. In plaats daarvan smeekt Nederland echter al jaren bij de
Europese Commissie om die derogatie, in een poging om ten minste een
deel van het mestoverschot daarmee weg te werken. Deze leden
waarschuwen al jarenlang dat deze gecreëerde afhankelijkheid van de
Europese Commissie boeren in een zeer kwetsbare positie brengt. Want
wanneer de derogatie niet meer wordt verleend, komen de kosten op het

6

bordje van de individuele melkveehouder: deze produceert dan van de
ene op de andere dag te veel mest en moet vroegtijdig een deel van zijn
koeien naar de slacht brengen, of excessieve kosten maken voor
mestverwerking en/of -export. Kan de Minister uitleggen waarom hij het
risico heeft genomen door te blijven gaan met de derogatie-aanvraag,
terwijl alle seinen al tijdenlang op rood stonden?
De Minister schrijft in zijn brief terecht dat de Europese Commissie de
laatste twee keer geen derogatie heeft verleend voor de gebruikelijke vier
jaar, maar slechts voor twee jaar. Dit werd gedaan omdat onze waterkwaliteit ruim ondermaats is. Erkent de Minister dat indien bij de meest
recente derogatie-verlening (in 2020, toen ook de stikstofcrisis al speelde)
reeds was ingezet op een forse krimp van het aantal melkkoeien, de
mestproductie mogelijk al zo ver was verminderd dat een derogatieaanvraag voor 2022 niet meer nodig was geweest? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, deelt de Minister het inzicht dat dit een gemiste kans was, met kwalijke
gevolgen? Deelt de Minister het inzicht dat niet alleen vanwege stikstof en
het klimaat, maar ook vanwege de waterkwaliteit een drastische krimp
van het aantal dieren in de veehouderij noodzakelijk is? Zo nee, waarom
niet?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben er de afgelopen
anderhalf jaar ook meerdere malen op gewezen dat een late beslissing
door de Europese Commissie over de derogatie (die nu werkelijkheid
wordt) een onacceptabele onzekerheid voor boeren met zich meebrengt.
Waarschijnlijk zal nu pas half juni meer duidelijkheid komen, terwijl een
groot deel van de mest dan al zal zijn uitgereden. Waarom heeft de
Minister melkveehouders niet al begin 2022, voor de start van het
mestseizoen, duidelijk verteld dat Nederland (nog) geen derogatie had
gekregen, wat de facto betekent dat boeren minder mest zullen kunnen
uitrijden dan ze gewend waren, zodat boeren zich hierop konden
voorbereiden? Waarom heeft de Minister de boeren zo aan het lijntje
gehouden? Hoe groot acht de Minister de kans dat, bij verlies van
derogatie, dieren vervroegd naar de slacht zullen worden gestuurd? Deelt
de Minister de mening dat het fokken van minder dieren altijd de voorkeur
heeft boven het afvoeren van dieren naar de slacht? Deelt de Minister de
zorg dat melkveehouders bij verlies van derogatie de verlaagde norm
voor dierlijke mest op zullen vullen met kunstmest, wat zeer onwenselijk
is vanwege de negatieve langetermijneffecten van kunstmest op de
bodem en vanwege de grote hoeveelheden (deels Russisch) fossiel gas
die nodig zijn voor kunstmestproductie? Is de Minister voornemens om (in
nationale wetgeving) ook de bemestingsnormen voor kunstmest te
verlagen, zodat de totale bemesting daadwerkelijk omlaag gaat en boeren
de dierlijke mest niet zullen vervangen door kunstmest? Zo nee, waarom
niet?
Ten slotte wijzen de leden van de Partij voor de Dieren-fractie op het
lock-in effect van investeringen in nieuwe mestverwerkingscapaciteit. De
mestverwerkende industrie ziet bij verlies van derogatie uiteraard een
gouden kans om meer mestfabrieken te bouwen. Tegelijkertijd weten we
dat omwille van de stikstofcrisis, het klimaat, de natuur, de waterkwaliteit
en het zoönoserisico het aantal dieren in de veehouderij – en daarmee de
mestproductie – de komende jaren onontkoombaar zal moeten krimpen.
Deelt de Minister het inzicht dat investeringen die nu nog gedaan worden
in mestfabrieken, niet meer terugverdiend zullen kunnen worden wanneer
het mestoverschot in de toekomst niet meer bestaat? Deelt de Minister het
inzicht dat er in ieder geval geen belastinggeld meer gestoken moet
worden in mestfabrieken, zoals waartoe de motie van de leden Ouwehand
en Simons (Kamerstuk 35 925, nr. 31) en de motie van het lid Vestering

7

(Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 13) oproepen? Zo ja, hoe gaat de Minister hier
uitvoering aan geven?
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met bezorgdheid kennisgenomen van de brief van de Minister over de stand van zaken van het
verlengen van de derogatie. Deze leden bedanken de Minister voor de
heldere uiteenzetting van de gevolgen van het verlies van derogatie op
het gebruik van kunstmest en andere negatieve gevolgen voor agrarische
ondernemers, milieu en waterkwaliteit. Zij zien hiermee de zorgen die zij
eerder in commissiedebatten hebben geuit bevestigd. Verlies van
derogatie bemoeilijkt de sluiting van lokale mineralenkringlopen en zorgt
door de stijging van het gebruik van kunstmest voor een grotere impact
op klimaat en milieu. Bovendien zal veel vast grasland omgezet worden,
wat weer meer risico op nitraatuitspoeling met zich meebrengt en meer
broeikasgasemissies. Dit alles staat nog los van de enorme financiële
impact die verlies van de derogatie kan hebben op individuele bedrijven
en daardoor op de sector als geheel, waardoor een transitie naar
kringlooplandbouw nog moeilijker zal worden. Wat is de reactie van de
Europese Commissie op deze inschatting? Deelt zij de analyse van de
Minister? Deze leden zijn zich ervan bewust dat de reputatie van
Nederland op het gebied van natuur en milieu niet best is in Brussel, maar
kan de Europese Commissie daar echt niet overheen kijken en zich
focussen op de rationale onder de derogatie? Of wordt het niet eens tijd
om deze discussie voort te zetten en te beslechten op het niveau van de
Europese Raad?
De leden van de ChristenUnie-fractie willen, in het licht van bovenstaande,
benadrukken dat naar hun inzicht de huidige Nitraatrichtlijn zoals de
Europese Unie nu hanteert géén geschikte juridische basis is voor
adequate milieubescherming. Gelet op klimaat (groeiseizoen), bodem en
gewas is de situatie mét derogatie voor Nederland een «normale» situatie.
De Europese Commissie lijkt echter een Nederlandse landbouw zonder
derogatie als normaal te beschouwen. Eén nitraatnorm voor bijna een
heel continent met zo’n verscheidenheid aan klimaatzones, bodemsoorten
en gewasvariaties slaat wat deze leden betreft de plank volledig mis.
Bovendien zorgt de loskoppeling van milieudoelen ervoor dat bepaalde
ingrepen op het ene milieudoel het andere milieudoel verder weg
brengen. Zo bemoeilijkt de voorgenomen toepassing van de huidige
Nitraatrichtlijn het halen van de klimaat- en stikstofdoelen. Tegelijkertijd
zijn deze leden ervan doordrongen dat de juridische realiteit op dit
moment is dat het Nitraatcomité beslist over het verlenen van derogatie.
Als derogatie niet als «het normaal» door de Europese Commissie wordt
gezien, waarom is mestverwerking als pendant daarvan niet «het
normaal»? Met andere woorden: waarom biedt de Europese Commissie
waarschijnlijk slechts een tijdelijke uitzondering ten faveure van mestverwerking tot hoogwaardige mestproducten en waarom behandelt het
Nitraatcomité/de Europese Commissie mestverwerking niet als een nieuw
normaal? De inzet van de Minister is ten minste een termijn van acht jaar,
maar is een inzet gericht op kunstmestvervanging door producten uit
dierlijke mest voor onbepaalde tijd niet meer voor de hand liggend dan
wel haalbaar en kansrijk, zeker gelet op de situatie in Oekraïne en op
«Fit-for-55»? De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister om
in Brussel te pleiten voor integraal milieu en natuurbeleid, toegespitst op
de specifieke bodems en habitats van lidstaten, in plaats van het nu
gehanteerde normenstelsel voor heel de Europese Unie, met aparte
derogaties met bijbehorende voorwaarden.

8

Uit de brief van de Minister begrijpen de leden van de ChristenUnie-fractie
dat een derogatie onder nog strengere voorwaarden dan het addendum
op het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn, waar de Europese Commissie
op zinspeelt, de facto een wurggreep voor de Nederlandse landbouw
betekent en totaal onwerkbaar dreigt te worden. Derhalve delen deze
leden geheel de drie door de Minister geformuleerde kernvoorwaarden.
Gelet op het tijdpad zal de Minister de komende weken zeer snel moeten
schakelen en krachtig moeten onderhandelen in Brussel, wil het Nitraatcomité uiteindelijk op 15 juni 2022 nog tot een enigszins tevredenstellend
resultaat kunnen leiden. Begrijpen deze leden de brief goed dat de
Minister gegeven de Brusselse context en (on)mogelijkheden streeft naar
een vorm van derogatie voor vier jaar die verdere Brusselse wurggrepen,
boven op het al afgedwongen addendum op het 7e Actieprogramma,
voorkomt en dat om die reden helaas niet kan worden gerekend op een
volwaardige derogatie, zoals Nederland die in het verleden gekend heeft?
Wat zegt dat over een eventuele volgende derogatie over vier jaar? Of
hebben we tegen die tijd een betere Nitraatrichtlijn, die meer recht doet
aan bodem, gewas, klimaat, milieu, water en boer? Is de Minister in staat
om nog voor de zomer duidelijkheid voor in ieder geval dit jaar te geven,
zodat boeren hun seizoensgebonden investeringen nog op tijd kunnen
doen?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de inzet op het grootschalig herstel van beekdalen op zandgronden gebaseerd is op een
analyse van Wageningen University and Research, en dat hiermee wordt
ingeschat dat via de voorgenomen maatregelen op termijn de uitspoeling
op de zandgronden voor stikstof met 40% tot 70% afneemt en voor fosfor
met 20% tot 30%. De zorgen over de economische impact van deze
maatregelen is erg groot in de sector, met name in de regio’s Gelderse
Vallei en Twente. Is de Minister bereid om snel een impactanalyse te doen
van het Addendum, met name ten aanzien van de beekdalen, zoals ook is
gedaan destijds met het 7e actieprogramma zonder Addendum? Kan de
Minister snel concretiseren welke breedtes bijvoorbeeld gehanteerd gaan
worden en heeft hij al meer zicht op de compensatie die geboden gaat
worden?
Vervolgens willen de leden van de ChristenUnie-fractie benadrukken dat
de landbouwsector voor enorme uitdagingen staat, maar dat ook een
duurzame transitie in gang gezet is. Onze sector is door zijn hoge niveau
in staat om problemen op mondiale en nationale schaal op te lossen,
zoals de kennis en het uitgangsmateriaal bieden die nodig is om voedselzekerheid te bewerkstelligen voor een alsmaar groeiende wereldbevolking, bijdragen aan welzijn en gezondheid in Nederland of het mede
aanpakken van het klimaatprobleem door carbon farming. Daarvoor is een
sterke primaire sector in eigen land een noodzakelijke voorwaarde. Deze
leden hopen dat de Europese Commissie deze inspanningen op waarde
schat, net als de Nederlandse agrarische sector zelf.
Ten slotte zijn de leden van de ChristenUnie-fractie net als de Minister
doordrongen van het belang van derogatie voor de Nederlandse
melkveehouderij, voor de waterkwaliteit en voor het klimaat (meer vast
grasland, meer biodiversiteit, minder kunstmest). Tegelijk zien deze leden
dat het Nitraatcomité/de Europese Commissie op ramkoers liggen en zij
de duimschroeven steeds verder aandraaien voor de Minister en de
sector. Zij wensen de Minister sterkte, wijsheid en stevigheid bij de
onderhandelingen in Brussel.

9

Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie onderstrepen de analyse van de Minister dat
de huidige derogatie vanwege de graslandeis juist een bijdrage levert aan
de verbetering van de waterkwaliteit en dat het wegvallen van de
derogatie vanwege de omzetting van grasland in bouwland juist
negatieve gevolgen kan hebben voor de waterkwaliteit. Deze leden willen
in dit verband er ook op wijzen dat een toename van het mestoverschot
door verlies van de derogatie ook kan zorgen voor meer, ook ongewenst,
gebruik van dierlijke mest op bouwland met bijbehorende risico’s voor de
waterkwaliteit. Zij horen graag hoe de Minister de potentiële negatieve
gevolgen van het verlies van de derogatie voor de waterkwaliteit richting
de Europese Commissie en het Nitraatcomité onder de aandacht heeft
gebracht en hoe hierop gereageerd is.
De leden van de SGP-fractie willen erop wijzen dat als de Europese
Commissie kiest voor het niet verlenen van derogatie en daardoor ook
voor bijbehorende verslechtering van de waterkwaliteit en meer kunstmestgebruik, het draagvlak in de agrarische sector voor het nemen van
maatregelen ten behoeve van waterkwaliteit en klimaat wordt ondermijnd. Wil de Minister deze waarschuwing meenemen?
De leden van de SGP-fractie onderstrepen de analyse van de Minister dat
verlies van de derogatie zal leiden tot meer gebruik van kunstmest. In
verband met de klimaatproblematiek, de gewenste sluiting van kringlopen
en de hoge kunstmestprijzen vanwege onder meer de oorlog in Oekraïne
is juist minder gebruik van kunstmest gewenst. Deze leden horen graag
hoe de Minister de negatieve gevolgen van het verlies van de derogatie
voor klimaat, kringloop en kunstmestafhankelijkheid richting de Europese
Commissie en het Nitraatcomité onder de aandacht heeft gebracht en hoe
hierop gereageerd is.
De leden van de SGP-fractie merken op dat de Europese Commissie de
huidige problemen met de waterkwaliteit en de aanpak daarvan sterk
koppelt aan actuele bemesting. Deze leden vinden dit onvoldoende recht
doen aan de situatie in Nederland. Zij willen erop wijzen dat onder meer
de natuurgebieden Oostvaardersplassen, het Harderbroek en de WiedenWeerribben en het Markiezaatsmeer slecht scoren als het gaat om stikstof
en fosfor. Is de veronderstelling juist dat hier andere problemen spelen
dan de actuele bemesting? Hoe wordt dit met de Europese Commissie
gedeeld?
De leden van de SGP-fractie constateren dat in verschillende landbouwgebieden in Nederland de scores met betrekking tot stikstof en fosfor in
KRW-waterlichamen goed zijn, zoals Flevoland, het rivierengebied in
Gelderland/ Utrecht/ Zuid-Holland, delen van Zeeland, Drenthe en
Groningen. Zet de Minister erop in dat de derogatie ten minste voor
dergelijke gebieden behouden blijft?
De leden van de SGP-fractie delen de inzet van de Minister om ruimte te
krijgen voor de zogenoemde kunstmestvervanging. Gaat hij ervoor zorgen
dat er ten minste ruimte komt voor derogatie voor dergelijke kunstmestvervangers?
De leden van de SGP-fractie maken zich grote zorgen over de gevolgen
van mogelijke verlies van de derogatie voor onder meer melkveebedrijven. De Land- en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO) gaf eerder aan
dat dit voor ondernemers een kostenpost van 10.000 tot 20.000 euro per
bedrijf zou betekenen. Deelt de Minister deze inschatting van de financiële

10

gevolgen? Wat betekent dit voor de mogelijkheden om te investeren in
emissiereductie en andere verduurzamingsmaatregelen?
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over de in het
addendum bij het zevende actieprogramma opgenomen maatregel voor
grondgebonden melkvee- en rundveebedrijven ten behoeve van het
verkrijgen van derogatie. Hoeveel extra grond zou de melk- en rundveehouderij nodig hebben als op basis van de huidige omvang en de huidige
plaatsingsruimte per hectare alle bedrijven volledig grondgebonden
moeten worden? Hoeveel zou de melk- en rundveehouderij moeten
krimpen als op basis van de huidige grondoppervlakte (landbouwkundig
gebruik) en de huidige plaatsingsruimte alle bedrijven volledig grondgebonden moeten worden? Hoe weegt de Minister dit?
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie
Het lid van de BBB-fractie heeft teleurgesteld kennisgenomen van de brief
van de Minister inzake de voortgang van de derogatieonderhandelingen.
Teleurgesteld omdat er een zeer eenzijdige kijk op waterkwaliteit wordt
gehanteerd, waarbij de boeren in Nederland verantwoordelijk worden
gehouden voor het oplossen van problemen van de waterkwaliteit zonder
daarbij ook andere partijen te betrekken. Dit lid vindt het onbegrijpelijk dat
er geen aandacht is voor het feit dat er steeds minder mest wordt
uitgereden onder steeds strengere voorwaarden. Het idee dat een
verslechtering van waterkwaliteit voortdurend op het conto van de boeren
komt is volgens haar dan ook onhoudbaar. Welke analyse ligt hieraan ten
grondslag en hoe wordt deze vervuiling dan gekoppeld aan de landbouw?
Het lid van de BBB-fractie merkt verder op dat in de verschillende regio’s
waar al jarenlang gewerkt wordt aan een betere waterkwaliteit in beeld is
gebracht waar overschrijdingen van nitraat en fosforgehaltes vandaan
komen. Daarbij is er al vaker gebleken dat natuurlijke processen onderbelicht blijven, zoals de hoeveelheden nitraat en fosfaat die vrijkomen
doordat sloten in de herfst vol met bladeren komen te liggen. Dit lid is van
mening dat nu de KRW-doelen gekoppeld worden aan de derogatievoorwaarden, deze natuurlijke processen als veroorzaker van hogere gehaltes
eerst in kaart moeten worden gebracht. Zij hoort graag van de Minister
hoe dit nu geregeld is en waar en hoe dit in beeld is gebracht.
Het lid van de BBB-fractie is verbaasd over de bewering van de Minister
dat fosfor uit zou spoelen. Fosfor spoelt niet uit maar spoelt hooguit af.
Kan de Minister uitleggen waarom hij beweert dat fosfor wel uitspoelt?
Zijn er wetenschappelijke inzichten gewijzigd? Zo ja, kan de Minister dan
het onderliggende rapport delen? Verder zijn er verschillende gebieden in
Nederland waar een tekort aan vrij opneembare fosfor in de grond is
ontstaan. Het komt dan ook merkwaardig over dat fosfor uitspoeling (wat
volgens dit lid überhaupt niet kan) een probleem zou zijn. Graag ontvangt
zij hierover meer duiding.
Het lid van de BBB-fractie is blij dat de Minister inziet dat verlies van
derogatie veel negatieve effecten zal hebben, bijvoorbeeld op
CO2-uitstoot, biodiversiteit en waterkwaliteit. Hoe staat de Europese
Commissie daar tegenover op het moment dat zij geen derogatie zouden
verlenen?
Het lid van de BBB-fractie vraagt waarom de Minister geen inschatting kan
maken van de hoeveelheid mest die minder op de markt komt als gevolg
van de Saneringsregeling Varkenshouderij. Het is juist de Minister die de
gegevens om deze berekening te maken tot zijn beschikking heeft. Dit lid
ontvangt hier graag een inschatting van.

11

Het lid van de BBB-fractie vraagt of de Minister kan aangeven hoe er op
dit moment gerapporteerd wordt aan de Europese Commissie over de
KRW-doelen, met welke rapportage dit gebeurt en hoe de doelen worden
vastgesteld. Wordt er bijvoorbeeld een onderscheid gemaakt in natuurlijke
en niet-natuurlijke wateren? Is de Minister ervan op de hoogte dat veel
meetpunten helemaal niet in landbouwgebied liggen, of in voormalige
landbouwgebieden liggen, zoals het meetpunt dat op de Veluwe ligt in het
kaartje dat in het Addendum staat, dat tot een paar jaar geleden zelfs vlak
bij een riooloverstort lag? Is de Minister het met dit lid eens dat dit soort
vervuilingen niet kunnen worden toegerekend aan de landbouw? Is het
niet eens tijd om alle meetpunten opnieuw te beoordelen, inclusief de
wijze waarop de normering voor de meetpunten tot stand is gekomen?
Tevens vraagt het lid van de BBB-fractie of Nederland op dezelfde wijze
rapporteert inzake de Nitraatrichtlijn en de KRW als andere EU-landen. Dit
lid heeft vernomen dat andere landen bijvoorbeeld dieper in de grond
meten, terwijl Nederland rapporteert wat men op bouwvoorniveau meet,
waar het nitrificatieproces in volle gang is. Is de Minister het met haar
eens dat er sprake moet zijn van een vergelijkbare manier van meten en
rapporteren? Zo ja, hoe kan hij dit waarborgen? Zij vraagt ook hoe de
Europese Commissie aankijkt tegen de verschillen in normering tussen
landen en tegen het feit dat water uit andere landen met overschrijdingen
van normen Nederland binnen stroomt. Hoe wordt dit meegewogen in de
te behalen doelen voor Nederland?
Het lid van de BBB-fractie vraagt daarnaast waarom het monitoren een
probleem zou vormen. Kan de Minister hier meer uitleg over geven?
Tevens vraagt het lid van de BBB-fractie of de moeizame onderhandelingen ook niet van doen hebben met de vertraagde invoering van het
digitale vervoersdocument mest. Kan de Minister aangeven wat hierover
besproken is en hoe hij ervoor zorgt dat dit snel van de grond komt?
II Antwoord / Reactie van de Minister

12