Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 697

Gebiedsgerichte economische perspectieven en
Regionaal Economisch Beleid

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 23

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 juni 2016
Hierbij informeer ik uw Kamer over de voortgang in de uitvoering van de
mkb samenwerkingsagenda en de uitkomsten van de recent afgeronde
evaluatie van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s).
Hierover heb ik heden overleg gevoerd met de vertegenwoordigers van
provinciaal bestuur, MKB-Nederland en mkb-leden van de topteams.
Eind 2014 heb ik met provincies, Interprovinciaal Overleg IPO,
MKB-Nederland en mkb-leden van de topteams de mkb samenwerkingsagenda opgesteld.1 In deze samenwerkingsagenda hebben genoemde
partijen met het Ministerie van Economische Zaken (EZ) concrete
afspraken gemaakt over samenwerking en afstemming bij de inzet van
mkb-innovatie-instrumenten en -dienstverlening. Door op deze thema’s de
regionaal-economische structuur te verbinden met het topsectorenbeleid
wordt het (innovatieve) mkb beter ondersteund en kunnen kansrijke
bedrijven en innovaties beter doorgroeien naar een nationaal of internationaal niveau.
Op 8 juni 2015 heb ik uw Kamer voor de eerste keer geïnformeerd over de
voortgang in de uitvoering van de mkb samenwerkingsagenda.2 Daarin
heb ik aangekondigd uw Kamer in het tweede kwartaal van 2016 opnieuw
over de voortgang te informeren. Ik informeer U met deze brief tevens
over de uitkomsten van de recent afgeronde evaluatie van de ROM’s en de
beleidsconclusies die ik daaraan verbind. Deze evaluatie is één van de
onderwerpen in de mkb samenwerkingsagenda en is door onderzoeks- en
beleidsadviesbureau Ecorys tussen september 2015 en maart 2016 in mijn
opdracht uitgevoerd. Het betreft een periodieke evaluatie van de
doeltreffendheid en doelmatigheid van de ROM’s over de periode
2010–2015.
De inhoud van deze brief is in samenspraak met de provincies tot stand
gekomen.
1
2

kst-29697-23
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 29 697, nr. 18
Kamerstuk 29 697 en 32 637, nr. 20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

1

1. Mkb samenwerkingsagenda: Voortgang sinds medio 2015
Bij de uitvoering van de samenwerkingsagenda is een aantal uitgangspunten geformuleerd. Naast ruimte voor regionaal maatwerk en nationale
prioriteiten gaat het om samenwerking op het kruisvlak van de Regionale
Innovatiestrategieën en de agenda’s van de topsectoren. Het Ministerie
van EZ en provincies opereren hierbij als gelijkwaardige partners: EZ
vanuit de verantwoordelijkheid voor het nationale beleid op het gebied
van kennis, innovatie en ondernemerschap; de provincies vanuit hun
verantwoordelijkheid voor en kennis van de regionale economische
structuur. In de mkb samenwerkingsagenda is de gezamenlijk inzet van EZ
en provincies vastgelegd in een set van concrete afspraken op algemene
onderwerpen als mkb-innovatiestimulering en mkb-dienstverlening, met
duidelijke handelingsperspectieven voor elk van de samenwerkende
partijen. Naast deze algemene afspraken zijn in de agenda regiospecifieke
afspraken opgenomen, die rekening houden met verschillen in regionale
prioriteiten.
Overigens werkt EZ ook in ander verband dan de mkb samenwerkingsagenda met regionale partijen samen, bijvoorbeeld bij het ondersteunen
van regionale initiatieven, waarbij het gaat om het bieden van regionaal
maatwerk.
Uitgangspunt bij dergelijke nieuwe regionale initiatieven, gericht op
innovatie, verduurzaming en behoud van werkgelegenheid, is dat het Rijk
zich actief en actiegericht opstelt, maar niet op de stoel van de regionale
bestuurder gaat zitten. Het gaat ook niet altijd om financiële ondersteuning. De rol van het Rijk kan ook regievoering zijn en ervoor zorgen
dat de juiste partijen aan tafel zitten, zoals private investeerders, regionale
overheden en betrokken departementen. In mijn reactie op het
AWTI-advies over regionale hotspots van 5 februari jl.3 heb ik een aantal
voorbeelden gegeven van recente ondersteuning van dergelijke regionale
initiatieven. Deze voorbeelden variëren van financiële ondersteuning van
Automotive Campus en Wetsus tot het stimuleren van publiek-private
samenwerkingsverbanden in het beroepsonderwijs, gericht op het
verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt zoals
vormgegeven via Centra voor innovatief vakmanschap (mbo) en Centers
of Expertise (hbo).
In 2015 hebben de samenwerkende partijen eensgezind uitvoering
gegeven aan de afspraken in de agenda. Sinds de eerste voortgangsrapportage van 8 juni 2015 zijn de volgende resultaten geboekt.
MKB innovatiestimulering
Op het terrein van de innovatiestimulering van het mkb is het onderling
afgestemd pakket voor het instrument MKB Innovatiestimulering
Topsectoren (MIT) verder uitgebouwd. Door deze afstemming op het MIT
is voor ondernemers een meer geharmoniseerd en gestroomlijnd
subsidie-instrumentarium gerealiseerd.
De MIT-aanpak, waarin EZ en provincies over de bestuurlijke grenzen heen
samenwerken, valt in goede aarde bij de ondernemers. Het maakt het
voor mkb’ers gemakkelijker om innovaties tot stand te brengen en het
biedt ondernemers de mogelijkheid om een sprong te maken naar
bovenregionale of internationale netwerken. Mooie innovaties komen tot
stand. Het boekje MKB Innoveert4 geeft daar een nadere illustratie van.

3
4

Kamerstuk 33 009, nr. 14.
Zie de volgende weblink: http://www.rvo.nl/sites/default/files/2016/02/MKB%20Innoveert.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

2

Evenals in 2015 bevat het MIT in 2016 een gezamenlijke instrumentenkoffer met innovatieadvies- en haalbaarheidsprojecten,
R&D-samenwerkingsprojecten en vouchers. Voor het MIT 2016 is € 55
miljoen beschikbaar. Dit bedrag is € 5 miljoen hoger dan het budget voor
2015 als gevolg van een hogere bijdrage van de provincies. Een andere
versterking ten opzichte van 2015 is dat in het MIT 2016 alle provincies
financieel participeren. Overigens was, vanwege het amendement Van
Veen/Vos, het beschikbare EZ-budget voor het MIT in de jaren 2015 en
2016 tijdelijk hoger dan het structureel beschikbare bedrag.
Van de € 55 miljoen voor het MIT 2016 wordt € 40 miljoen regionaal
uitgevoerd. Dit gezamenlijk deel (met € 20 miljoen gevuld door EZ en
€ 20 miljoen met provinciale middelen) is bestemd voor aanvragen die
passen in de Regionale Innovatiestrategieën en de agenda’s van de
topsectoren. Het landelijke deel van € 15 miljoen is bedoeld voor
aanvragen die passen in de nationale prioriteiten maar niet bediend
kunnen worden in de regionale regelingen. Zo zijn de kennisvouchers
alleen landelijk beschikbaar. Op 10 mei jl. is het MIT-loket opengesteld
voor de instrumenten kennisvouchers, innovatieadvies- en haalbaarheidsprojecten. Binnen een dag was de regeling overtekend (2 tot 3 keer in de
regio en 4 keer in de landelijke regeling), waardoor in veel gevallen loting
noodzakelijk zal zijn. Per 5 juli aanstaande gaat het loket open voor de
R&D-samenwerkingsprojecten.
In het kader van de vijfjaarlijkse beleidsevaluatie van instrumenten start
na de zomer 2016 de evaluatie van het MIT. In deze evaluatie zal worden
gekeken naar de effectiviteit en efficiëntie van de MIT-regeling in relatie tot
de gehanteerde doelstellingen. De evaluatie wordt in overleg met de
regio’s uitgevoerd. Naast het MIT zijn ook andere R&D-instrumenten
beschikbaar voor het mkb. Het is zaak om deze R&D-instrumenten goed
uit te lijnen met de R&D-instrumenten in MIT-verband.
De uitkomsten van de MIT-evaluatie leveren inbreng op voor zowel het
vervolg van het MIT als voor een betere samenhang van landelijke en
regionale mkb-instrumenten op dit vlak.
In het Nederlands Kennis- en Innovatiecontract 2016–2017 (KIC) hebben
bedrijven, maatschappelijke instellingen, kennispartijen en overheden
begin oktober 2015 hun inzet op innovatie voor de jaren 2016 en 2017
bekrachtigd. Hierin is vastgelegd met welke ambities, thema’s en
financiële intenties deze partijen de komende jaren aan de uitvoering van
de kennis- en innovatieagenda’s van de topsectoren werken. Provincies en
de G32 hebben hun steun toegezegd aan het KIC en in hun steunverklaringen aangegeven de samenwerking bij de uitvoering van het KIC te
willen versterken.
Als uitvloeisel daarvan wordt ingezet op een betere wederzijdse
informatie-uitwisseling tussen TKI-projecten en EFRO-projecten. En op
versteviging van de samenwerking tussen TKI’s en ROM’s door valorisatie
en doorontwikkeling van PPS-projecten uit TKI’s en door het aandragen
van nieuwe leads en mkb-partners vanuit het ROM-netwerk richting TKI’s.
Ten slotte heeft de G32 de intentie om naast het KIC ook bij te dragen aan
de realisatie van doelstellingen op andere onderwerpen in de mkb
samenwerkingsagenda.
Sinds de voortgangsrapportage van juni 2015 zijn de afspraken van NFIA
met 12 regionale stakeholders over structurele cofinanciering van het
Investor Relations programma uitgebouwd. Er is thans een landsdekkende
aanpak van dit programma neergezet met gezamenlijk financiering door
Rijk, provincies en gemeenten. Naast de vijf ROM’s is er financiële
participatie van Amsterdam in Business, InvestUtrecht, Invest in Zeeland,
Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord, Ontwikkelingsmaatschappij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

3

Flevoland BV, Rotterdam Partners en West Holland Foreign Investment
Agency. De totale regionale cofinancieringsbijdrage aan het programma
zal in 2016 uitkomen op de beoogde 50% van de Rijksbijdrage van € 0,75
miljoen, met uitzondering van vermoedelijk één of twee regionale
partners die de beoogde capaciteitsverruiming voor Investor Relation
door herschikking van capaciteit elders gaan invullen. Met de uitbouw van
het programma kunnen de contacten met buitenlandse bedrijven in
Nederland worden geïntensiveerd en neemt het aantal investeringsprojecten door buitenlandse bedrijven in Nederland toe. Tevens krijgen de
genoemde regionale organisaties een beter inzicht hoe buitenlandse
bedrijven het vestigingsklimaat in hun regio waarderen en kunnen zij
daarop gerichte maatregelen nemen.
De regionale betrokkenheid bij het Vroege Fase Financieringsinstrument
(VFF) is in 2015 versterkt. Er is meer regionale participatie in de landelijke
adviescommissie georganiseerd. En er zijn regionale teams gevormd voor
voorlichting en screening van ondernemers die van VFF gebruik willen
maken. Met de inzet van deze teams en hun regionale kennis worden
ondernemers ondersteund bij het opstellen van goede plannen en kunnen
zij nog beter gebruik maken van de financieringsmogelijkheden van de
VFF-regeling. De regionale teams worden gefaciliteerd door de ROM’s. Zij
zijn daar begin 2016 mee gestart. Verder is de VFF-regeling vanaf 1 januari
jl. verbreed door naast academische starters ook HBO-starters van de
regeling gebruik te laten maken. Hierdoor wordt meer rendement gehaald
uit kennis vanuit de hbo-instellingen en wordt het ontstaan van meer
start-ups gestimuleerd.
Vóór de zomer 2016 zullen EZ, provincies, RVO.nl, de ROM’s en de
landelijke adviescommissie met elkaar hun eerste ervaringen delen over
het functioneren van de regioteams, de uitvoering door RVO.nl en het
werken met de landelijke adviescommissie.
De EFRO-programma’s vormen een belangrijke financieringsbron voor het
innovatieve mkb. In alle landsdelen worden de in te zetten instrumenten
geijkt op andere regionale, nationale en Europese subsidiemogelijkheden.
In het algemeen richten de EFRO-innovatieregelingen zich op valorisatie,
grotere R&D samenwerkingsverbanden en proeftuinen (fieldlabs). In de
Zuidvleugel richt EFRO zich ook op fondsen voor innovatie in het mkb,
zoals innovatiefinanciering, proof of concept-financiering en toeleiding
naar kapitaal. Aan diverse fieldlabs uit de Actieagenda Smart Industry zijn
EFRO-middelen toegekend5, zoals recent in Oost-Nederland aan «Secure
Connected Systems Garden» en in de Zuidvleugel aan «Toegepaste
Innovaties Maritieme Automatisering». Voor de fieldlabs uit de Actieagenda Smart Industry is tevens Rijkscofinanciering ingezet. Dit vloeide
voort uit afspraken tussen het Ministerie van EZ en de landsdelen over de
inzet van Rijkscofinanciering. Het uitgangspunt is dat Rijkscofinanciering
wordt ingezet voor activiteiten die bijdragen aan het bereiken van
nationale beleidsdoelen op het gebied van innovatie en energie6. In de
praktijk gaat het om cofinanciering van publiek-private
R&D-samenwerkingsverbanden, projecten in of rond innovatieve clusters
en om proeftuinen.
Een voorbeeld van gebundelde inzet van Europese, nationale en regionale
middelen is het project SCeLiO-4B in Zuid-Nederland waarin Green
Chemistry Campus, Chemelot Institute for Science & Technology en
Brightlands Chemelot campus onderzoek rondom bioaromaten gaan
organiseren, afstemmen en opschalen. De winning van aromaten uit
5
6

Kamerstuk 29 826, nr. 66
Kamerstuk 21 501-08, nr. 489

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

4

plantaardig materiaal vermindert de afhankelijkheid van aardolie, leidt tot
minder CO2-uitstoot en biedt een winstgevend én duurzaam perspectief
voor de chemische industrie. Hieronder zijn andere voorbeelden genoemd
van projecten die invulling geven aan de afspraken tussen de landsdelen
en het Ministerie van EZ over de inhoudelijke speerpunten voor de inzet
van de Rijkscofinanciering.
Voorbeelden van EFRO-projecten met inzet van Rijkscofinanciering
–

–

–

Imaging Center VUmc (Amsterdam): In dit centrum zal onderdak
worden geboden aan een hightech radiochemisch laboratorium
voor de ontwikkeling van geneesmiddelen en therapie op maat.
Ook het bedrijfsleven zal van de faciliteiten gebruik kunnen
maken. Patiënten met onder meer hersenaandoeningen of harten vaatziekten zullen hier baat bij hebben;
Watertechnologieproject 24 Water (Twente): Ontwikkeling van
innovatieve membranen noodzakelijk om organische verontreinigingen (zoals medicijnresten) op efficiënte wijze uit oppervlaktewater te kunnen verwijderen voor drinkwaterproductie. De
regionale samenwerking tussen het mkb, de universiteit en
eindgebruikers leidt daarbij tot versnelling van de R&D-fase naar
de markt;
Waerdse Energie Circuit (Noord-Holland): In dit project gaat het
om het terugdringen van CO2-gebruik door hergebruik van
restwarmte. Door restwarmte door te verkopen aan onder andere
bedrijven kan de besparing oplopen tot 44%.

De kern van het succes van de aanbestedingsmethodiek Small Business
Innovation Research (SBIR) is dat de overheid ondernemers uitdaagt om
concrete maatschappelijke problemen op te lossen met innovatieve
producten en diensten. Als onderdeel van de uitwerking van het
amendement Van Veen/Vos is door het Ministerie van EZ een budget van
€ 3 miljoen beschikbaar gesteld voor een op de topsectoren gefocust
SBIR in 2015 en 2016. Voor elke SBIR geldt dat bovenop het geld uit het
amendement de aanbestedende partij een vergelijkbaar bedrag inzet,
waardoor de inzet wordt verdubbeld tot ca. € 6 miljoen. In 2015 is het
eerste project gestart gericht op duurzame voedselketens. Verder is in
2015 door RVO.nl met topsectoren en de regiegroep inkoop innovatie
urgent in samenspraak met andere lokale overheden geïnventariseerd
welke vraagstukken met een SBIR-aanpak bij de kop konden worden
gepakt. Uit een vijftiental geïnventariseerde voorstellen zijn er vijf
geselecteerd, die in 2016 van start gaan. De provincies zijn hierbij
aangesloten. Voor drie van de vijf SBIRs is reeds een oproep gepubliceerd.
De zes bovengenoemde SBIRs betreffen uiteenlopende maatschappelijke
vraagstukken, zoals duurzame productie van veilig en gezond voedsel,
betere gemeentelijke informatiepositie voor veiligheid, minder geluidsoverlast langs de provinciale weg, een living lab voor het vergroten van
de stedelijke leefbaarheid, het vergroten van de mobiliteit van personen
op de laatste kilometers van het openbaar vervoer en het activeren van
ouderen in het ziekenhuis. Aangezien deze vraagstukken direct aansluiten
aan de exemplarische routes van de nationale wetenschapsagenda (NWA)
leveren de zes SBIRs een bijdrage aan de uitwerking daarvan.
Mkb dienstverlening
Bij de landelijke, regionale en sectorale organisaties op het terrein van de
mkb dienstverlening ligt de opgave om hun dienstverlening voor het mkb
transparant, toegankelijk en eenvoudig te organiseren. In vijf landsdelen
(Noord, Oost, Zuid, Noordvleugel en Zuidvleugel) zijn hierover onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

5

regie van de provincies afspraken gemaakt tussen landelijke dienstverleningsorganisaties (KvK, RVO.nl) en de regionale dienstverleningsorganisaties in deze landsdelen, waaronder de ROM’s. Het gaat om afspraken
over de taken in het kader van de loketfunctie, de advisering achter het
loket (wie doet wat) en de inrichting van een effectieve doorverwijzing.
Hierbij is specifiek aandacht geschonken aan de invulling van de
innovatie-activering van het mkb. Deze functie, waarbij ondernemers
proactief worden aangezet tot innovatie, is vooral relevant voor mkb’ers
die kunnen en willen innoveren. In 2016 worden de afspraken onder regie
van de provincies gerealiseerd.
Sinds de voortgangsrapportage van juni 2015 hebben EZ en provincies
hun gezamenlijke inspanningen op het terrein van digitale dienstverlening
aan het mkb onverminderd voortgezet. Zo maken inmiddels alle
provincies gebruik van het, onder regie van de KvK ontwikkelde, landelijke
digitale ondernemersplein om informatie over provinciale innovatie- en
financieringsregelingen te verstrekken, waaronder informatie over
Europese programma’s als EFRO en Interreg. Recent is hierin ook
informatie over de (activiteiten van de) ROM’s opgenomen.
Ook langs de weg van de samenwerkende catalogi als onafhankelijk
instrument wordt informatie over nationale en regionale regelingen
steeds vaker gedeeld.
En via de website www.europaomdehoek.nl tenslotte wordt informatie
ontsloten over projecten die financieel ondersteund worden vanuit EFRO
en de andere Europese Structuur- en Investeringsfondsen. Een groot
aantal van deze projecten is opengesteld voor het publiek tijdens de zesde
editie van de «Europa om de hoek Kijkdagen» op 13 en 14 mei jl. Eind
vorig jaar wonnen deze jaarlijkse Kijkdagen de European Public Communication Award, een prijs voor een opvallende communicatiecampagne of
-strategie over de Europese Unie.
Het verbinden van nationale en regionale prioriteiten op het domein van
de mkb-innovatiestimulering heeft in de praktijk ook geleid tot intensievere samenwerking tussen de uitvoerende instanties van de innovatieregelingen en -programma’s. Zo heeft de inrichting van het MIT-pakket
met delen die regionaal en landelijk worden uitgevoerd in 2015 geleid tot
frequent overleg tussen RVO.nl en regionale uitvoerders, zoals Samenwerkingsverband Noord-Nederland en Stimulus. Op verzoek van de
samenwerkende partijen heeft RVO.nl begin 2016 het initiatief genomen
om te komen tot meer structurele werkafspraken tussen de uitvoerders
van INTERREG, EFRO en H2020. Deze instrumenten hebben een soortgelijke doelgroep maar worden door verschillende instanties uitgevoerd
(RVO.nl, managementautoriteiten, regionale uitvoerders). De werkafspraken zullen leiden tot betere onderlinge doorverwijzingen van
bedrijven en uiteindelijk tot meer en betere projecten.
Voortgang op de regiospecifieke afspraken
Om ruimte geven aan regionaal maatwerk zijn in de mkb samenwerkingsagenda ook regiospecifieke afspraken gemaakt. Hieronder een aantal
voorbeelden van de uitvoering die daaraan sinds de vorige voortgangsrapportage is gegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

6

Voortgang in de uitvoering van de regiospecifieke afspraken per
landsdeel
Noord-Nederland
–

–

De drie noordelijke provincies, het Ministerie van EZ en meer dan
30 bedrijven en kennisinstellingen zijn een samenwerkingsverband aangegaan voor de ontwikkeling van Noord-Nederland als
proeftuin voor slimme maakbedrijven. In het Smart Industry
fieldlab «Region of Smart Factories» leggen zij zich de komende
vier jaar toe op de versterking en het toekomstbestendig maken
van de maakindustrie met behulp van nieuwe ICT-toepassingen.
Deelnemers en overheden trekken hierin gezamenlijk op met een
totale investering van ruim € 20 miljoen.
EZ en de drie noordelijke provincies zijn overeengekomen om
een gelijkwaardige aandeelhouderspositie bij de NOM in te
nemen. Hiertoe nemen de drie noordelijke provincies een zodanig
deel van de aandelen van EZ over dat sprake wordt van een 50/50
eigendom.

Zuidvleugel
–

–

Provincie en EZ werken in het kader van innovatiegericht inkopen
samen in het stimuleren van de mogelijkheden die innovatiegericht inkopen biedt voor het benutten van de innovatiekracht van
bedrijven bij het oplossen van maatschappelijke vragen of
projecten. In het kader van de SBIR topsectoren hebben RVO.nl,
provincie Zuid-Holland en provincie Noord-Holland in maart 2016
een SBIR-oproep gedaan. De provincies Noord- en Zuid-Holland
zijn op zoek naar nieuwe oplossingen voor geluidsmaatregelen
rond de provinciale weg. Dit is nodig om goed voorbereid te zijn
op de nieuwe nationale geluidsregelgeving (SWUNG2). De
provincies worden daarbij als beheerder van de regelgeving en
wegbeheerder verantwoordelijk voor het niet overschrijden van
wettelijk vastgelegde geluidsplafonds. Wanneer de verkeersdrukte toeneemt, moet de provincie middelen hebben om de
geluidsoverlast niet toe te laten nemen. De totale inleg voor
opdrachten aan bedrijven bedraagt € 0,52 miljoen. EZ brengt via
RVO.nl € 0,26 miljoen in (voor fase 1 en 2 van de SBIR) en
Noord-Holland en Zuid-Holland hebben de intentie afgegeven
ieder € 0,13 miljoen voor praktijkproeven (voor fase 3 van SBIR)
bij te dragen.
EZ en Zuid-Holland hebben afgesproken ernaar te streven dat
Innovation Quarter tijdig van aanvullend participatiekapitaal
wordt voorzien en daarbij (financieel) gelijk op te blijven trekken.
De provincie heeft daarvoor € 15 miljoen gereserveerd.

Oost-Nederland
–

FoodValley NL heeft 29 gesprekken gevoerd met bedrijven die
mogelijk in aanmerking komen voor deelname aan het Horizon
2020-programma. Als gevolg daarvan hebben drie Gelderse
bedrijven een aangevraagd ingediend. Een individuele aanvraag
van het bedrijf Milk Ways is als gevolg van deze inzet reeds
goedgekeurd, wat heeft geresulteerd in een subsidie van € 2,5
miljoen. En met betrokkenheid van Oost NV investeert de
Europese Unie € 3,4 miljoen in het HAMLET-project (ontwikkeling
energiezuinige micro switches voor de transitie naar 5G
telecommunicatienetwerken) in Overijssel. Naast de drie Twentse
nanotechnologiebedrijven Solmates, Lionix en Satrax zijn ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

7

–

–

onderzoeksinstituut Fraunhofer HHI (Duitsland), het Italiaanse
bedrijf Linkra en de Technische Universiteit van Athene betrokken.
In Gelderland zijn vier fieldlabs gezondheidszorg operationeel
voor respectievelijk de gehandicaptenzorg, revalidatiezorg, de
eerstelijnszorg en de tweedelijnszorg. Deze proeftuinen hebben
alle tot doel zorginnovaties sneller en eenvoudiger te realiseren
en de gezondheidszorg te verbeteren. Aspecten als validatie,
doorontwikkeling van business cases en werking binnen de
gezondheidssector staan hierin centraal. Eveneens zijn vier
Oost-Nederlandse fieldlabs voor open innovatie op het terrein
van Smart Industry tot stand gekomen en gefinancierd.
Het Overijsselse launching customerprogramma heeft inmiddels
19 cases in behandeling gericht op innovatieve oplossingen bij
aanbestedingen. Binnen het SBIR-programma is een project
samen met EZ tot stand gekomen en gefinancierd.

Noordvleugel
–

–

Door de provincies Flevoland en Noord-Holland is gezamenlijk
uitvoering gegeven aan de TMI-regeling (technologische
milieu-innovaties), waarbij Noord-Holland gebruikt heeft gemaakt
van de expertise van Flevoland.
Door de drie Noordvleugel provincies is gezamenlijk de «Smart
Industry Actieagenda Noordvleugel» opgesteld, een uitwerking
van de landelijke agenda waarin de kansen voor bedrijven op het
gebied van Smart Industry worden benoemd evenals de
actielijnen om deze kansen te benutten.

Zuid-Nederland
–

–

–

–

Open innovatie en proeftuinen waarin mkb, kennisinstellingen en
grootbedrijf samenwerken zijn belangrijke thema’s. Campione,
een fieldlab uit de Smart Industry-agenda, is zo’n open innovatieomgeving, en is erop gericht onderhoud voor bedrijven in de
chemie en procesindustrie 100% voorspelbaar te maken. Het
project is in 2015 van start gegaan, met een totale investering van
€ 12 miljoen en met € 6 miljoen steun vanuit het OPZuidprogramma, het Ministerie van EZ en de provincie NoordBrabant. Via hetzelfde OPZuid-programma is SCeLIO-4B in
Geleen opgestart, een proeftuin om de omzetting van suikers,
cellulose en lignine naar biobased building blocks op te schalen.
Een project van bijna € 6 miljoen, met ca. € 3 miljoen steun
vanuit OPZuid, het Ministerie van EZ en de provincie Limburg.
De provincie Zeeland stimuleert eveneens de biobased economy,
via een actief inkoopbeleid in die richting. Werkkleding, computerhardware, smeermiddelen en vangrails zijn enkele voorbeelden van biobasedproducten die zo sneller de markt kunnen
veroveren.
De provincies Noord-Brabant en Limburg gebruikten hun
opdrachtgevende rol om binnen het openbaar vervoer zero
emissie busvervoer aan te jagen. Een aanpak die inmiddels is
bekrachtigd met een landelijk convenant.
Het managen en benutten van grote informatiestromen, «big
data», wordt steeds belangrijker. De Jheronimus Academy of
Data Science (JADS) is een samenwerking tussen de provincie
Noord-Brabant, de gemeente ’s-Hertogenbosch, Tilburg University en de Technische Universiteit Eindhoven. Onderwijs,
onderzoek, startup- en acceleratorvoorzieningen en ecosysteem-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

8

–

ontwikkeling worden vormgegeven vanuit het kloostercomplex
Mariënburg.
In 2015 is het besluit genomen dat Limburg een zodanig deel van
de aandelen van het Ministerie van EZ in LIOF overneemt dat
sprake wordt van 50/50-eigendom. Daarmee hebben provincie en
het Ministerie van EZ nu een gelijkwaardige aandeelhouderspositie. Tegelijk heeft Limburg besloten de basissubsidie voor LIOF te
verhogen tot structureel € 2,5 miljoen.

2. Mkb samenwerkingsagenda 2016-2017
In een bestuurlijk overleg begin 2016 hebben de samenwerkende partijen
gesproken over het vervolg van de mkb samenwerkingsagenda. Er is
gekozen om in te zetten op versteviging en verdieping van de samenwerking op de huidige onderwerpen. Met name op onderwerpen binnen
de thema’s mkb-innovatiestimulering en mkb-dienstverlening liggen er
mogelijkheden om de beoogde versteviging en verdieping te realiseren.
Deze inzet is vastgelegd in de mkb samenwerkingsagenda 2016–2017, die
ik u hierbij toezend7. Hierin blijft de focus liggen op het concrete karakter
van de afspraken («doe-agenda»), een duidelijk mkb-belang daarin en
transparante handelingsperspectieven voor elk van de samenwerkende
partners.
De mkb samenwerkingsagenda 2016–2017 biedt ook ruimte voor de
samenwerkende partijen om gezamenlijk in te spelen op en bij te dragen
aan nieuwe ontwikkelingen en thema’s. Het is een geschikt vehikel om
meters te maken op deze nieuwe thema’s in het geval er concrete
opgaven liggen die met een gezamenlijke inspanning te realiseren zijn.
Voorbeelden van nieuwe thema’s in de mkb samenwerkingsagenda
2016–2017 zijn het Nederlands Investerings Agentschap NIA, de Retailagenda en StartUp Delta. De samenwerking in NIA-verband richt zich in
het kort op de realisatie, op landelijke schaal, van een aanzienlijk aantal
publieke en private investeringsprojecten per jaar met een brede
maatschappelijke context en binnen de voor NIA relevante thema’s. In het
kader van de Retailagenda is de gezamenlijk inzet van de samenwerkende
partijen om in de nieuwe tranche Retaildeals ook ten minste vier
provinciale deals af te sluiten. En onder de vlag van StartUp Delta weten
regionale innovatiehubs elkaar beter te vinden en werken ze meer samen.
Blijvende inzet van deze hubs is nodig om Nederland in de top ecosystemen wereldwijd te krijgen én te houden.
3. Evaluatie van de ROM’s
Nederland kent vijf regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
waarin EZ participeert. EZ en de betreffende provincies zijn aandeelhouder van en onderhouden een subsidierelatie met de Noordelijke
Ontwikkelingsmaatschappij NOM (werkgebied Friesland, Groningen en
Drenthe), Oost NV (Overijssel en Gelderland), de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij BOM (Noord-Brabant), LIOF (Limburg) en InnovationQuarter (Zuid-Holland)8.
De ROM’s zijn de verbindende schakel tussen het nationale innovatie- en
topsectorenbeleid en het regionaal economisch beleid en daarmee een
belangrijk instrument voor EZ en de betrokken provincies bij de uitvoering
van het economisch beleid in de regio en de (regionale) dienstverlening
aan het innovatieve mkb. ROM’s begeleiden en financieren, via haar

7
8

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
InnovationQuarter heeft ook gemeenten en kennisinstellingen als aandeelhouders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

9

participatiebedrijven, innovaties van mkb-bedrijven en dragen op die
manier bij aan de economisch groei en werkgelegenheid van de regio.
Daarbij hebben de ROM’s drie belangrijke taken:
– Business development: Binnen sectoren en tussen sectoren verbinden
ROM’s startups, mkb’ers en grote bedrijven met elkaar, daarbij
bouwend aan samenwerkingsverbanden, nieuwe clusters, programma’s en business consortia. Ook stimuleren ROM’s grote bedrijven om
als trekker of katalysator te fungeren van bijvoorbeeld openinnovatiecentra en (grote) innovatieprojecten. Hierdoor komen
dergelijke complexe projecten die steunen op regionale mkb-bedrijven
sneller van de grond;
– Strategische acquisitie: Het aantrekken van (buitenlandse) bedrijven
leidt tot werkgelegenheid en innovatie van buitenaf en maakt voor het
mkb de sprong naar internationale markten mogelijk;
– Participatie: De ROM’s spelen in Nederland een belangrijke rol bij het
verschaffen van risicodragend vermogen aan startende ondernemingen en het financieren van jonge bedrijven. Het participatievermogen
van de gezamenlijke ROM’s bedraagt, buiten de door de provincies
extra beschikbaar gestelde middelen, bijna € 300 miljoen. De ROM’s
zijn daarmee een van de grootste verstrekkers van risicokapitaal in
Nederland.
Een gezamenlijke aansturing en verbondenheid met de ROM’s maakt dat
Rijk en regio hun beleidsdoelstellingen en -interventies in gezamenlijkheid
kunnen vormgeven en (laten) uitvoeren. Het unieke karakter van de ROM’s
zit in de wisselwerking tussen de drie bovengenoemde hoofdtaken van de
ROM’s. Deze versterken en complementeren elkaar, waardoor het geheel
meer is dan de som der delen.
De huidige subsidierelatie van EZ met de ROM’s loopt tot eind 2016.
Tussen september 2015 en april dit jaar heeft Ecorys in mijn opdracht een
evaluatie van de ROM’s uitgevoerd. Deze evaluatie geeft inzicht in de
aansturing, uitvoering en bijsturing door aandeelhouders en subsidiënten
van de ROM’s gedurende de jaren 2010–2015. De onderzochte thema’s in
de evaluatie betreffen het functioneren van het ontwikkelingsbedrijf (de
taken business development en acquisitie), het functioneren van het
participatiebedrijf en de impact van de uitgevoerde interventies door de
ROM’s.
Onderstaand ga ik kort in op:
– de belangrijkste conclusies van het onderzoek;
– de aanbevelingen van de onderzoekers aan EZ en mijn reactie daarop;
– hoe verder met de ROM’s.
De managementsamenvatting van het rapport van Ecorys treft u als
bijlage bij deze brief aan9.
De belangrijkste conclusies van het onderzoek
De onderzoekers concluderen dat:
– het regionale bedrijfsleven positief is over de inzet en het werk van de
ROM’s. Voor de activiteiten gericht op businesscase-ontwikkeling
(business development) en acquisitie scoren de ROM’s goed met
rapportcijfers van respectievelijk 7,7 en 7,1. De participatieactiviteiten
worden gemiddeld met een 7 (bandbreedte van 6,3 tot 7,7) gewaardeerd;

9

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

10

–
–

–

de samenwerking van de ROM’s met de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) over het algemeen goed verloopt10;
het bedrijfsleven de meerwaarde van de combinatie van de kerntaken
business development en participatie onderkent en waardeert. De
meerwaarde van de combinatie met de kerntaak «acquisitie» is
moeilijker te duiden op basis van de uitkomsten van dit onderzoek;
er met de ROM’s als verbindende schakel bij de uitvoering sprake is
van toenemende congruentie tussen de beleidsdoelstellingen van het
Rijk en van de provincies.

De aanbevelingen van de onderzoekers aan EZ en mijn reactie daarop
Op basis van de conclusies uit de verschillende analyse-hoofdstukken
hebben de onderzoekers in hoofdstuk 8 van hun rapport een aantal
aanbevelingen geformuleerd, deels gericht aan EZ, deels gericht aan de
ROM’s. Hieronder de aanbevelingen van de onderzoekers aan EZ en mijn
reactie daarop.
– Aanbeveling 1: Herbevestig de uniciteit van de huidige ROM’s als
regionale uitvoeringsorganisatie door de meerwaarde van de taken
business development, participatie en acquisitie in één organisatie.
Breng deze herbevestiging tot uitdrukking in blijvende financiële
betrokkenheid in de hoedanigheid van subsidiënt én aandeelhouder.
Deze aanbeveling neem ik over. Zowel uit eigen ervaring als uit de
beoordeling van de effectiviteit van het ontwikkelingsbedrijf door de
onderzoekers trek ik de conclusie dat de ROM’s een waardevol
instrument zijn bij de verdere ontwikkeling van de regionale economie
en dat blijvende betrokkenheid van zowel EZ als de provincies
betekenis heeft. Ik heb dan ook het voornemen om de subsidierelatie
met de ROM’s voor de periode 2017 en verder voort te zetten en
daarvoor jaarlijks per ROM € 1 miljoen beschikbaar te stellen als
bijdrage ter dekking van de kosten voor de taken business development en acquisitie. Door de in het afgelopen jaar afgesloten overeenkomst met Limburg over het LIOF en met de drie noordelijke provincies over de NOM is voor alle ROM’s een gelijkwaardige verhouding in
eigendom en zeggenschap bereikt. De kosten van het participatiebedrijf dienen, conform de huidige praktijk, uit de participatieopbrengsten gedekt te worden.
– Aanbeveling 2: Formaliseer een hernieuwde subsidierelatie met
prestatie-indicatoren op de drie kerntaken en focus daarbij op het
verbinden van doelstellingen van nationaal en regionaal economisch
beleid. Blijf in dat verband de ROM’s stimuleren tot een goed evenwicht in regionaal en bovenregionaal denken en handelen.
Bij de uitwerking van de nieuwe subsidierelatie zal ik deze aanbeveling, in nauw overleg met provincies, uitwerken. Ik zal het initiatief
nemen om voor elk van de ROM’s te komen tot een gemeenschappelijk
beleidskader van EZ en de betreffende provincies. Leidend hierbij zijn
gezamenlijke afspraken uit de mkb samenwerkingsagenda. In deze
exercitie worden ook in gezamenlijkheid prestatie-indicatoren
vastgesteld, waarbij ik, naast indicatoren per kerntaak, ook overkoepelende indicatoren nastreef, bijvoorbeeld de groei van het bruto
binnenlands product in de verschillende ROM-regio’s. Er moet in dat
geval dan wel een (in-)direct verband te leggen zijn tussen de
activiteiten van de ROM en de economische groei van de regio.
– Aanbeveling 3: Onderzoek de mogelijkheden voor een bredere rol van
de ROM’s in de financieringsketen met name in de regionale coördinatie en regievoering voor het mkb. Kijk daarbij ook – zonder in te boeten
op de eis van revolverendheid – concreet naar opties voor ROM10

In de interviews wordt zo nu en dan een enkele kanttekening geplaatst bij de effectiviteit van
de acquisitietaak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

11

–

–

–

11

activiteiten in de risicovollere valorisatie- en early stage fase. Bevorder
een versterkte samenwerking tussen de ROM’s en de onlangs
opgerichte NIA. Het beleidsvoornemen zoals geformuleerd in de
Kamerbrief over de oprichting van het NIA van 9 oktober 201511
verdient dan ook spoedige implementatie.
Het huidige financiële instrumentarium van EZ bestrijkt al een groot
deel van de financieringsketen voor het mkb, van vroege fasefinanciering tot en met de Garantieregeling Ondernemingsfinanciering.
De ROM’s zijn een belangrijk onderdeel van deze keten, ook omdat zij
een groot aantal (complementaire) provinciale initiatieven en fondsen
beheren. Voor zover financiering door andere risicokapitaalverstrekkers (business angels, crowd funding-initiatieven, private equity
fondsen etc.) het meest gepaste instrument is, is goede begeleiding en
doorverwijzing van de ondernemer uiterst belangrijk. Ik ga, in goed
overleg met de mede-aandeelhouders, in gesprek met de ROM’s hoe
de ROM’s samen met de andere regionale dienstverleners kunnen
zorgen dat mkb-ondernemers bij het juiste loket terecht komen. Ook
wil ik samen met de mede-aandeelhouders nagaan of het binnen het
EU-staatssteunkader mogelijk is de bestaande aandeelhoudersinstructie aan te passen zodat de ROM’s -zonder in te boeten op de eis van
revolverendheid – extra activiteiten in de risicovolle valorisatie – en
early stage-fase kunnen uitvoeren. Ik merk daarbij wel op dat de ROM’s
geen subsidieverstrekker noch een steunloket voor noodlijdende
bedrijven zijn. Het professionele oordeel van de ROM’s over de
kwaliteit van de ondernemer en zijn businessplan zullen uiteindelijk
doorslaggevend blijven voor het antwoord op de vraag of in een
bedrijf geparticipeerd wordt of niet.
Wat betreft een versterkte samenwerking met NIA kan ik melden dat
daarvoor met de provincies een start is gemaakt door projecten te
identificeren die in elkaars verlengde liggen, en deze ook zo veel
mogelijk gezamenlijk uit te werken. Zo worden regionale kennis en
middelen verbonden met nationale expertise en schaalmogelijkheden.
Aanbeveling 4: Ondersteun initiatieven vanuit andere delen van het
land, waar EZ nog niet participeert in een ROM om op deze wijze
invulling te geven aan het landelijke topsectoren beleid op regionaal
niveau.
Indien een dergelijk initiatief aan de orde is, ben ik bereid tot ondersteuning daarvan. Ik stel daaraan de voorwaarden (net zoals bij
InnovationQuarter) dat het initiatief vanuit de landsdelen moet komen,
er sprake moet zijn van voldoende schaalgrootte en de drie hoofdtaken
van de ROM’s (business development, acquisitie, participatie) moet
bevatten. Het zoeken van aansluiting bij één van de vijf ROM’s heeft
hierbij mijn voorkeur. Er moet dus sprake zijn van robuuste, levensvatbare voorstellen waaruit blijkt dat de regio haar financiële verantwoordelijkheid neemt.
Aanbeveling 5: Vraag aan de ROM’s om een jaarlijkse rapportage over
de drie taken die zij uitvoeren. Zodat jaarlijks de efficiëntie per ROM
kan worden gemonitord en beoordeeld.
Ik neem deze aanbeveling over. Ik zal in overleg met de ROM’s en
provincies voor de nieuwe subsidieperiode de huidige set van
prestatie-indicatoren zodanig aanpassen dan wel uitbreiden dat zowel
de prestaties van de ROM’s (aanbeveling 2) als de kostenefficiëntie op
een relatief eenvoudige wijze beoordeeld kan worden.
Aanbeveling 6: Betrek in een volgende evaluatie alle aspecten van de
ROM’s en beperk die niet, zoals in deze evaluatie, tot alleen die
activiteiten van de ROM’s waarin sprake is van een betrokkenheid van
het Ministerie van Economische Zaken.

Kamerstuk 22 112. nr. 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

12

–

Ik neem deze aanbeveling vooralsnog niet over. De onderlinge
vergelijkbaarheid van de ROM’s ten aanzien van de mede door EZ
gefinancierde taken neemt hierdoor af en bovendien zou ik in dat geval
uitspraken moeten doen over activiteiten waar ik niet over ga. Zo
hebben de door derden gefinancierde activiteiten voornamelijk
betrekking op door de provincies aan de ROM’s opgedragen beheertaken van provinciale fondsen. Het evalueren van die taken acht ik een
provinciale verantwoordelijkheid.
Aanbeveling 7: Ga in overleg met het CBS om te bezien hoe innovaties
per regio naar omvang en sector bij te houden zijn, zodat in het
vervolg voor het monitoren van het participatiedeel de ROM’s
aangehouden worden tegen een referentiegroep en daarmee de
methode Theeuwes kan worden toegepast.
Vanuit de optiek van de onderzoekers begrijp ik deze wens. Ik ga
hierover dan ook met het CBS in gesprek. Het biedt waarschijnlijk een
mogelijkheid om de resultaten van de ROM’s af te zetten tegen een
referentiegroep zodat de effectiviteit van de participatieactiviteiten
scherper in beeld komt.
Belangrijk ter overweging hierbij is wel het kosten en baten-aspect
naast de randvoorwaarde dat dit geen extra administratieve lasten
voor het mkb met zich meebrengt.

Ten slotte doen de onderzoekers enkele aanbevelingen aan de ROM’s.
Voor het grootste deel liggen deze in het verlengde van de aanbevelingen
aan EZ. Zo bevelen Ecorys de ROM’s aan de kennis en expertise van de
partijen in de regionale ecosystemen optimaal te benutten. Voor zover dat
nog niet of onvoldoende gebeurt, lijkt mij evident dat hier invulling aan
gegeven wordt. Deze aanbevelingen breng ik in de werkplanbesprekingen
met de ROM’s onder hun aandacht en neem ik mee in mijn contacten met
de provincies.
Hoe verder met de ROM’s
Met de ROM’s beschikken we over een uniek instrument. Uniek in die zin
dat de aansturing en het eigenaarschap van de ROM’s een gezamenlijke
verantwoordelijkheid is van het Rijk en de betrokken provincies. Een
goede samenwerking van de ROM’s als tweedelijns dienstverleners met
zowel regionale cluster- en campusorganisaties als met nationale
organisaties als Kamer van Koophandel en RVO.nl draagt bij aan de
effectiviteit van de overheidsinspanningen om de positie van het
innovatieve mkb te versterken en daarmee de regionale (en nationale)
economie van stevige impulsen te voorzien.
De uitkomsten van het evaluatieonderzoek ondersteunen mijn opvatting
dat de ROM’s een bewezen meerwaarde hebben als het gaat om het
verkennen van kansrijke mogelijkheden voor innovatieve bedrijvigheid,
het bij elkaar brengen van bedrijven en kennisinstellingen (crosssectoraal) en het zoeken naar en verschaffen van kapitaal. Zoals gezegd
zal ik de bestaande subsidierelatie met de ROM’s voor de periode 2017 en
verder voortzetten en daarvoor jaarlijks per ROM € 1 miljoen subsidie
beschikbaar te stellen.
Ik zal, in overleg met mijn medeaandeelhouder(s) en subsidiënten, een
gezamenlijk meerjarig subsidiekader voor de individuele ROM’s
vaststellen. Hierin worden de gezamenlijke prestatie-indicatoren
vastgelegd. Voor mij zijn daarbij het regionaal verbinden van het mkb met
het topsectorenbeleid en de bovenregionale samenwerking van de ROM’s
onderling leidend. Daarnaast vragen de unieke positie van de ROM’s en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

13

de ontwikkeling van de rol van de ROM’s in de uitvoering van concrete
acties uit de mkb samenwerkingsagenda (op het snijvlak van Rijk en regio)
om ruimte voor flexibiliteit in de zin van aanvullende projectopdrachten.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 697, nr. 23

14