Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 200 V

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2023

Nr. 73

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VAN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2022
Met deze brief geeft het kabinet uitvoering aan de motie van het lid Jasper
van Dijk, ingediend op 24 november 2022 (Handelingen II 2022/23, nr. 27,
item 11) tijdens de vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie
van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2023 (Kamerstuk 36 200 V, nr. 30)
en op 29 november met stemming aangenomen (Handelingen II 2022/23,
nr. 28, Stemmingen). De motie «verzoekt de regering de Kamer te
informeren over de stand van zaken rond nucleaire ontwapening en over
de modernisering van kernwapens in Nederland».
1. Inleiding
Conform het coalitieakkoord zet het kabinet zich binnen bondgenootschappelijke verplichtingen in voor een kernwapenvrije wereld. Nederland
richt zich daarbij, als aanjager en bruggenbouwer, op concrete en
waardevolle bijdragen aan nucleaire ontwapening, wapenbeheersing en
non-proliferatie. De illegale oorlog van Rusland tegen Oekraïne heeft
echter het Europese veiligheidsklimaat fundamenteel veranderd en de
situatie in het nucleaire domein nog verder verslechterd. Naast het
recente gebruik van nucleaire retoriek, moderniseert Rusland al langer zijn
kernwapenarsenaal, breidt het zijn nucleaire wapensystemen uit en
ondermijnt het de mondiale wapenbeheersingsarchitectuur. Voortdurende
schendingen door Rusland waren in 2019 reden voor de VS om het
INF-verdrag op te zeggen. Ook China breidt zijn nucleaire capaciteiten uit.
De VS houdt er rekening mee dat China’s kernwapenarsenaal in 2030
verviervoudigd zal zijn. Daarnaast zijn er stevige zorgen over de nucleaire
activiteiten van Noord-Korea en Iran.
De discussies tussen Rusland en de VS over wapenbeheersing verlopen
door de Russische opstelling moeizaam. Na de verlenging van New
START in februari 2021 hebben de VS en Rusland in juni van datzelfde jaar

kst-36200-V-73
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 V, nr. 73

1

een bijeenkomst gehad van de zogeheten Strategic Stabiliteitsdialoog
(SSD). Inzet was een brede discussie over wapenbeheersing van alle
kernwapens (zowel «strategisch als niet-strategisch») en van conventionele wapens met een «strategisch effect». De SSD is begin 2022
stilgelegd en er is voorlopig geen uitzicht op voortzetting. Dit maakt
voortgang op wapenbeheersing en ook ontwapening complex.
Een wereld waarin NAVO-bondgenoten eenzijdig ontwapenen en andere
landen niet, is voor Nederland geen veiligere wereld. Zolang kernwapens
bestaan in de wereld, blijft de NAVO een nucleaire alliantie en blijft
nucleaire afschrikking een essentiële rol spelen bij het behouden van
strategisch evenwicht en het voorkomen van de inzet van kernwapens.
Nederland is en blijft voor deze nucleaire afschrikking volledig gecommitteerd aan de NAVO. Het afschrikkingsbeleid van de NAVO is erop gericht
dat kernwapens nooit hoeven te worden ingezet. Daarnaast blijft het
kabinet zich inzetten voor nucleaire risicobeperking.
2. Nucleaire afschrikking van de NAVO, kernwapentaak en
transparantie
Gezien de verslechterde internationale veiligheidssituatie is het een
essentieel veiligheidsbelang dat de NAVO een geloofwaardige en
effectieve nucleaire afschrikking behoudt. Het fundamentele doel van de
nucleaire capaciteit van de NAVO is om vrede te bewaren, dwang te
voorkomen en agressie af te schrikken. Nederland draagt met de
uitvoering van de kernwapentaak bij aan de bondgenootschappelijke
afschrikking, en dus aan de veiligheid van de NAVO en van Nederland.
Zoals bekend, is met de uitvoering van de Nederlandse kernwapentaak
één squadron F-16’s belast en zijn deze dual-capable jachtvliegtuigen
gestationeerd op de vliegbasis Volkel.
Nederland streeft ernaar om binnen de kaders van de bondgenootschappelijke afspraken zo transparant mogelijk te zijn over de kernwapentaak en
daaraan gerelateerde onderwerpen. Ook binnen de NAVO wordt belang
gehecht aan meer transparantie over bondgenootschappelijke activiteiten,
als vertrouwenwekkende maatregel en om de kans op misverstanden en
miscalculatie te verkleinen. Tevens dient transparantie het doel van
geloofwaardige nucleaire afschrikking. Sinds 2020 zijn door de NAVO
belangrijke stappen gezet in de communicatie over Steadfast Noon, een
jaarlijkse bondgenootschappelijke oefening met nucleaire dimensie. De
Nederlandse inzet binnen de NAVO blijft erop gericht om, waar mogelijk
vanuit veiligheidsoverwegingen, de transparantie over de bondgenootschappelijke nucleaire afschrikking te vergroten.
Vanwege veiligheidsredenen en op grond van bondgenootschappelijke
afspraken kunnen, zoals bekend, geen mededelingen worden gedaan over
aantallen en locaties van in Europa aanwezige Amerikaanse kernwapens.
Alle NAVO-bondgenoten onderschrijven deze geheimhoudingsplicht. Uw
Kamer is afgelopen jaren herhaaldelijk geïnformeerd over de modernisering van in Europa aanwezige Amerikaanse kernwapens, recent nog in
antwoord op vragen van de leden Jasper van Dijk (en Van Houwelingen
(Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 968). Daarbij is aangegeven dat
de Verenigde Staten een levensduurverlengingsprogramma (Life
Extension Program (LEP) uitvoeren met als doel de veiligheid en
effectiviteit van onder meer het type B61 kernwapen blijvend te garanderen. Zoals in de Amerikaanse Nuclear Posture Review van november
2022 wordt gesteld, investeert de VS in de modernisering van de nucleaire
capaciteiten in het land-, zee- en luchtdomein. De VS werkt al vele jaren
aan deze modernisering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 V, nr. 73

2

3. Nucleaire risicobeperking
Nederland erkent dat zolang er kernwapens zijn, er nucleaire risico’s
bestaan. Deze hangen samen met mogelijke misperceptie en miscommunicatie, en met escalerende nucleaire retoriek. De voortdurende ontwikkeling van opkomende technologieën leidt bovendien tot een hernieuwd
gevoel van urgentie omtrent nucleaire risico’s. Risicobeperkende
maatregelen – zoals het verbeteren van crisiscommunicatie en het voeren
van dialoog over de doctrines – hebben tot doel voorspelbaarheid te
vergroten, de kans op (on)bedoelde escalatie tijdens een crisis te
verminderen en miscalculaties te voorkomen, zie ook de brief de Kamer
(Kamerstuk 33 783, nr. 46).
Gebrek aan vertrouwen tussen de kernwapenstaten verkleint de kans op
significante stappen op ontwapeningsgebied. Risicobeperking is een doel
op zichzelf maar draagt ook bij aan het opbouwen van het vertrouwen
tussen landen. Nederland steunt daarom inspanningen voor nucleaire
risicobeperking, als doel op zich en als een belangrijke stap in de richting
van totale uitbanning van kernwapens.
4. Nucleaire ontwapening
Het huidige internationale veiligheidsklimaat bemoeilijkt de inzet op
wapenbeheersing en ontwapening aanzienlijk. Desalniettemin blijft het
kabinet gecommitteerd aan een wereld zonder kernwapens. Omdat dit
doel van veel spelers afhankelijk is en gekoppeld is aan de mondiale
veiligheidssituatie, is het per definitie een langdurig en complex proces,
met stapsgewijze, incrementele vooruitgang en soms onvermijdelijke
achteruitgang. In dit proces maakt het kabinet doorlopend een afweging
tussen het streven naar een wereld zonder kernwapens en de geopolitieke
realiteit van het moment.
Zoals uw Kamer bekend, zet Nederland zich in voor alomvattende,
onomkeerbare en controleerbare nucleaire ontwapening, «Global Zero».
Dit is in lijn met het beleid van de NAVO en met artikel VI van het
Non-Proliferatieverdrag (NPV). Het NPV blijft voor Nederland, met zijn drie
gelijkwaardige pijlers ontwapening, non-proliferatie en vreedzaam gebruik
van kernenergie – de hoeksteen voor het beleid op het gebied van
non-proliferatie, wapenbeheersing en nucleaire ontwapening.
Het NPV geniet nog steeds brede steun onder de lidstaten. Van de 191
verdragspartijen bij de toetsingsconferentie van het NPV in augustus 2022
in New York waren er 190 bereid de slottekst te ondersteunen, ondanks
aanzienlijke compromissen die alle landen hebben moeten accepteren.
Enkel Rusland stemde tegen. Het verdrag, dat een breed scala aan
verplichtingen kent op de drie onderling verbonden pijlers, vergt wel
blijvend onderhoud. Alle verdragspartijen stemden in augustus in met de
oprichting van een werkgroep om de NPV-toetsingscyclus te versterken,
een initiatief van het door Nederland geleide Non-Proliferation and
Disarmament Initiatief.
Een sterke multilaterale internationale ontwapenings- en
non-proliferatiearchitectuur is onmisbaar voor nucleaire ontwapening.
Nederland zet zich onverminderd in voor het versterken van deze
architectuur, voor het vergroten van het vertrouwen tussen de lidstaten en
voor concrete stappen die gezet kunnen worden richting daadwerkelijke
ontwapening. Enkele voorbeelden daarvan zijn:
• Nederland trad op als Vicevoorzitter van de tiende Toetsingsconferentie van het NPV in augustus jl.;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 V, nr. 73

3

•

•

•

•

Nederland draagt actief en financieel bij aan het werk van onder meer
het Internationaal Atoomagentschap (IAEA), dat een grote rol speelt in
nucleaire veiligheid en beveiliging (in toenemende mate relevant sinds
de Russische oorlog van agressie in Oekraïne);
Nederland steunt de organisatie verantwoordelijk voor de uitvoering
van het kernstopverdrag (CTBTO); en ondersteunt verschillende
initiatieven die bijdragen aan de inwerkingtreding van het verdrag;
Daarnaast heeft Nederland een actieve rol in een door de VS opgezette
multilaterale dialoog, met deelname van kernwapen bezittende landen
India en Pakistan, over het creëren van internationale omstandigheden
die het ontwapeningsproces kunnen bevorderen (Creating an
Environment for Nuclear Disarmament / CEND) – daarbij bijdragend
aan het vergroten van begrip over het bereiken van een kernwapenvrije wereld.
Voorts zijn er tal van andere initiatieven in informele internationale
fora en overlegstructuren die nucleaire ontwapening ten goede komen,
zoals het Nederlands voorzitterschap (2020–2022) van het NonProliferation and Disarmament Initiative, actieve deelname aan het
Stockholm Initiative for Nuclear Disarmament en het gedeelde
voorzitterschap van het International Partnership for Nuclear Disarmament Verification (IPNDV).

In bovenstaande fora werkt Nederland nauw samen met landen die het
Treaty on the Prohibition of Nucleair Weapons (kernwapenverbod, hierna
TPNW) hebben geratificeerd. Nederland spreekt als lid van het NPDI en
het Stockholm Initiatief bovendien met enige regelmaat met de kernwapenstaten over ontwapening. Ook tijdens bilaterale non-proliferatie
dialogen, zoals met de VS en China, spoort Nederland op basis van hun
NPV lidmaatschap en hun committeringen deze landen aan actief werk te
maken van wapenbeheersing en ontwapening. Tot slot dringt Nederland
er in NAVO-verband op aan dat Europese veiligheidsbelangen worden
meegenomen in de wapenbeheersingsgesprekken als en wanneer die
plaatsvinden tussen de VS en Rusland.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra
De Minister van Defensie,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 V, nr. 73

4