DE STAD UIT
					 HET GROEN IN
MARKT, BURGER EN OVERHEID
WERKEN SAMEN AAN EEN
AANTREKKELIJK RECREATIEF AANBOD

meer kwaliteit
met minder geld

INHOUD
Voorwoord

3

Inleiding Het vrijetijdslandschap van de toekomst

6

1. Recreanten aan het roer

10

2. Overheden delen verantwoordelijkheid

20

3. Ondernemers grijpen kansen

30

Doorkijk 2020 Hoe zou het zijn als....

40

VOORWOORD
Recreatiemogelijkheden zijn belangrijk in hoe wij de kwaliteit van onze omgeving beleven.
Wij Nederlanders trekken er graag op uit, ook dicht bij huis. We gaan hardlopen, fietsen,
of zonnen aan de waterkant. We vinden het vanzelfsprekend dat die recreatievoorzieningen er zijn en dat overheden en terreinbeheerders, zoals de provinciale landschappen,
Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en de recreatieschappen, hiervoor zorgen. Door de
afschaffing van het programma ‘Recreatie om de Stad’ en andere bezuinigingen ontstaat
een nieuwe situatie.
Als we naar de toekomst kijken, naar de vraag van de recreant, naar de financiële mogelijkheden van de overheid en naar de eigendomspositie van de gronden op het platteland dan
lijkt het duidelijk dat we ook naar andere mogelijkheden voor ontwikkeling van recreatie
moeten kijken. Hoe kunnen wij het aanbod voor de recreant dicht bij huis groter en gevarieerder maken, rekening houdend met de budgettaire mogelijkheden van de regionale
en landelijke overheid? Dat is waar staatssecretaris Henk Bleker op doelde toen hij in de
Tweede Kamer de oproep deed voor lowbudgetrecreatie. Vanuit de Taskforce Multifunctionele Landbouw, programma recreatie en toerisme, hebben wij dit onderwerp samen met
andere organisaties opgepakt, want wij zien kansen voor de ondernemers op het platteland! In deze brochure hebben we dit nader uitgewerkt. Het is geen uitputtend overzicht
geworden, maar bedoeld om het onderwerp te verkennen en de lezer te inspireren. De
ondernemer, grondbezitter, overheid en ook de recreant, ieder kan vanuit zijn eigen rol en
positie met dit onderwerp verder.
Ik wens u veel leesplezier!
Roel S. Cazemier,
Burgemeester gemeente Dinkelland
Voorzitter Taskforce Multifunctionele Landbouw

2

3

4

HOOFDSTUK

HOOFDSTUK

5

INLEIDING
Het vrijetijdslandschap
van de toekomst

De Nederlander recreëert graag in het groen. Hiervoor zijn wandelen fietspaden nodig en zwemplassen, speelvelden, ruiterpaden
en andere recreatievoorzieningen. Tot voor kort nam de overheid
veel verantwoordelijkheid voor de aanleg en het beheer van deze
voorzieningen. Maar door bezuinigingen en andere maatschappelijke
en economische ontwikkelingen is het recreatieveld in verandering.
Kan het misschien anders? Hoe kunnen recreanten, overheden en
ondernemers gezamenlijk zorgen voor een aantrekkelijke groene
vrijetijdsomgeving? In deze publicatie laten we zien dat het kan.

Decennialang hield de overheid de touwtjes in handen: gebieden werden verworven en ingericht
en vervolgens in beheer gegeven bij recreatieschap of natuurorganisatie. Het kabinet maakte
hieraan in 2010 een eind: het Rijk stopte het programma Recreatie om de Stad (RodS, zie kader
pagina 8 en 9) en investeert niet meer in aanleg, inrichting en beheer van recreatiegebieden. En
ook andere overheden hebben te maken met bezuinigingen. Tegelijkertijd blijft de vraag naar
groene recreatie stijgen.
Zo’n abrupte stop van financiering dwingt tot bezinning. Is het verwerven van de traditionele
grote oppervlaktes nog wel de beste manier om groene recreatie te stimuleren? Kunnen we
dit doel ook op een andere manier bereiken? Om te fietsen en te wandelen is een netwerk
van paden met her en der een aantrekkelijke stopplek misschien wel net zo geschikt als een
aaneengesloten recreatiegebied. En misschien kan een ondernemer die paden wel onderhouden,
of pleisterplaatsen creëren.
Naar een nieuwe verhouding tussen publiek en privaat
Het vrijetijdslandschap van de toekomst gaat er dus anders uitzien, met meer combinaties van
publieke en private voorzieningen. Ondernemerschap gaat een grotere rol spelen. Er komt
meer variatie in het aanbod. Ondernemers, beheersorganisaties en overheden werken samen
om het recreatieve aanbod beter aan te laten sluiten bij de vraag. Ook de manier waarop
de voorzieningen gerealiseerd worden gaat veranderen. Ondernemers zoeken naar een
grotere rol in recreatieve gebiedsontwikkeling; provincies ontwikkelen zich tot regisseur in het
vrijetijdslandschap.

6

HOOFDSTUK

INLEIDING

7

Deze veranderingen in het recreatieveld komen natuurlijk niet uit de lucht vallen. De afschaffing
van de Rijksbijdrage aan RodS brengen deze wel in een stroomversnelling. Maar er gebeurt al
veel. Natuurbeheerders spelen steeds meer in op de wensen van bezoekers, en bieden ook
commerciële voorzieningen aan. Boeren en andere ondernemers realiseren aantrekkelijke
(semi-)openbare vrijetijdsvoorzieningen, zoals de klompenpaden. En verenigde burgers werken
aan het uitzetten van wandelroutes, draaien mee in het beheer, of zorgen voor het behoud van
recreatiegebieden in de buurt.
Anders, goedkoper en beter?
In deze brochure geven we een aantal voorbeelden om te laten zien dat het kan: andere,
goedkopere en misschien wel betere groene vrijetijdsvoorzieningen. In elk geval een waardevolle
en uit financieel oogpunt noodzakelijke aanvulling op de bestaande aaneengesloten gebieden.
Vanuit het perspectief van de recreant, de overheid en de ondernemer laten we zien wat er al
gebeurt en hoe partijen het kunnen aanpakken.

RECREATIE OM DE STAD

EINDE VAN EEN TIJDPERK
Recht op vrijetijdsbesteding is verankerd in de grondwet. Letterlijk stelt artikel 22 (onder andere): “Zij [de overheid] schept voorwaarden voor maatschappelijke en culturele ontplooiing en
voor vrijetijdsbesteding.” Door de jaren heen vormde dit (mede) de basis voor het recreatiebeleid van de overheid, dat uiteindelijk vorm krijgt in het programma Recreatie om de Stad (RodS).
RodS kent een lange geschiedenis. Al vanaf eind jaren vijftig staat het groen in stedelijke gebieden op de Rijksagenda. Door de jaren zijn talloze beleidscategorieën de revue gepasseerd (Rijksbufferzones, Randstadgroenstructuur en Groene Sterren, Groen in en om de stad, Recreatie om
de Stad) en zijn verantwoordelijkheden gewijzigd. In 2006 maakte het Rijk prestatieafspraken
met de provincies over de realisatie van Recreatie om de Stad: de overheid zorgde door aankopen, inrichten en beheer van recreatiegebieden voor tegenwicht tegen de verstedelijking én het
opheffen van het tekort aan recreatieruimte.

8

INLEIDING

Van Recreatie om de Stad was begin 2010 64% van de taakstelling in handen van Bureau
Beheer Landbouwgronden of overgedragen aan een terreinbeheerder. 46% was ook daadwerkelijk ingericht. Knelpunt was dat de benodigde grond niet altijd beschikbaar was, of te
duur. Hoewel het mogelijk is dat particulieren RodS-gronden in eigendom en beheer hebben,
wordt landelijk minder dan 1% van het areaal door particulieren beheerd.
In 2010 kondigde staatssecretaris Bleker aan de Rijksbijdrage aan RodS te stoppen. Aan de
Tweede Kamer zegde hij toe mogelijke alternatieven te onderzoeken. Dit vormt de directe
aanleiding voor deze publicatie. Blekers besluit past in het debat over decentralisatie, een meer
vraaggerichte ontwikkeling van recreatievoorzieningen en een terugtrekkende overheid.
BRONNEN
http://wetboek.net
Natuurmeting op de kaart, DLG 2010.

INLEIDING

9

1.
Recreanten
aan het roer

Vrije tijd heeft een belangrijke plaats in het leven van de Nederlander.
Want hoewel de hoeveelheid vrije tijd per persoon afneemt, gaan
we er vaker op uit, en geven we per uitje meer geld uit. De tijd die
we gemiddeld per uitje besteden wordt steeds korter en daarmee
worden de verwachtingen van de recreanten steeds hoger. Alles
moet kloppen: lekkere cappuccino, perfecte styling, een organisatie
en serviceniveau waar niets op aan te merken is, of juist een dagje
‘back to basic’. Met tijd als de belangrijkste beperkende factor, moet
het aanbod goed vindbaar en herkenbaar zijn en goed bereikbaar.

Een belangrijk deel van de vrije tijd wordt besteed in een groene omgeving, niet te ver van
huis. Wandelen en fietsen zijn nog steeds de meest geliefde activiteiten. Wat echter steeds
belangrijker wordt, is de beleving tijdens het wandelen en fietsen, en dit geldt ook voor
andere vrijetijdsactiviteiten. Het moet authentiek zijn, of cultureel of natuurlijk. De activiteiten
veranderen niet veel, maar de behoeften van de recreant daaromheen wel.
De recreant centraal
Enkel gegevens over leeftijd, opleiding en gezinssamenstelling zijn niet meer voldoende om
grip te krijgen op de vraag. Om op de veranderende vraag te kunnen inspelen, is inzicht in
de behoeften, wensen, interesses en motieven van de recreant nodig. Staatsbosbeheer
werkt daarom met motiefgroepen om de natuurgebieden nabij de stad optimaal te laten
functioneren als recreatiegebieden voor verschillende groepen gebruikers. De vereniging van
recreatieondernemers RECRON bracht de Recreantenatlas dagrecreatie uit (zie kader pagina 12)
die de wensen en voorkeuren van consumenten in beeld brengt op basis van leefstijlen.
De recreant kan ook op een directe manier betrokken worden bij realisatie en beheer van
publieke vrijetijdsvoorzieningen. Burgers, dus ook recreanten, willen invloed uitoefenen op hun
omgeving. Veel mensen voelen zich op een of andere manier verbonden met de plek waar ze
hun vrije tijd doorbrengen. Bijvoorbeeld bij Groendomein Wasven (zie voorbeeld pagina16)
waarbij bewoners op duurzame wijze hun vrijetijdsomgeving ontwikkelen en beheren. Maar
denk ook aan wilgenknotploegen, de vrijwillige weidevogelbeschermers en vrijwilligers die de
bewegwijzering van wandelroutes beheren.

10

HOOFDSTUK

RECREANTEN

11

De kracht van social media
Nieuwe technieken bieden kansen voor nieuwe vormen van betrokkenheid van de burger bij
de plannen voor recreatievoorzieningen. Via bijvoorbeeld LinkedIn, Twitter of Facebook kunnen
mensen zich snel en op een laagdrempelige manier organiseren. Bijna alle Nederlanders
raadplegen internet voordat ze er opuit gaan, 70% bekijkt ook wel eens sociale netwerksites en
beoordelingssites. Zij vinden vooral de interactie belangrijk die deze sociale media mogelijk maken.
De laagdrempelige betrokkenheid van recreanten biedt nieuwe mogelijkheden voor samenwerking. Crowdfunding (zie voorbeeld pagina 18) bijvoorbeeld mobiliseert deze (niet vrijblijvende) betrokkenheid. ‘Friends, fans or fools’ leveren een concrete financiële bijdrage aan een
project en krijgen hiervoor invloed terug, rendement (financieel of in natura) op de investering,
een cadeau of privilege.

Lees verder
www.nbtc.nl/nl/innovatielab.htm
http://tinyurl.com/recreantenatlasutrecht

RECREANTENATLAS
LEEFSTIJLEN GEVEN INZICHT IN DE RECREATIEVRAAG
Begin 2011 bracht de RECRON InnovatieCampagne de ‘Recreantenatlas dagrecreatie’ uit. Op
basis van leefstijlen zijn zeven groepen recreanten, zeven belevingswerelden, onderscheiden en
is in beeld gebracht welke activiteiten zij ondernemen. Deze atlas biedt daarmee zicht op de
vraag van (dag)recreanten, en kan waardevolle informatie opleveren voor zowel de overheid
als ondernemers.
De overheid krijgt met de atlas een beter zicht op de lokale en regionale vraag en kan daarmee
in haar beleid rekening houden. Ook de ondernemer krijgt een beter beeld van de wensen van
zijn bezoekers en kan op die manier met zijn aanbod, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van
extra producten of nieuwe arrangementen, (nog) beter aansluiten op de vraag van zijn klanten.
www.recroninnovatiecampagne.nl

12

RECREANTEN

RECREANTEN

13

FACTS & FIGURES

DE VRAAG NAAR RECREATIE
•
•
•
•
•
•

•
•
•

Nederlanders trekken 900 miljoen keer per jaar naar buiten.
De stedeling gaat circa 40 keer per jaar naar het groen om de stad dat zich op minder
dan 10 kilometer van de woning bevindt.
Tot 2040 groeit de bevolking in de Randstad, waarmee ook de vraag naar
recreatievoorzieningen buiten blijft groeien.
Nederlanders brengen een groter deel van hun vrije tijd buitenshuis door dan dertig jaar
geleden.
Maatschappelijke ontwikkelingen zoals de multiculturele samenleving en verdergaande
individualisering stellen andere eisen aan het recreatieaanbod.
Fietsen en wandelen zijn nog altijd de populairste vormen van vrijetijdsbesteding buitenshuis. Andere bezigheden zijn: winkelen, uit eten, zwemmen, toeren met de auto of
motor en sporten. De verwachting van de recreant verandert wel: beleving, belevenis en
verdieping zijn belangrijk.
Digitale media worden belangrijker. In voorbereiding en steeds meer tijdens de vrijetijdsbeleving.
Er is toenemende aandacht voor duurzaamheid, authenticiteit en gezondheid.
Juist tijdens de schaarse vrije tijd worden hogere eisen gesteld ten aanzien van kwaliteit,
variatie, comfort en maatwerk.

BRONNEN
www.monitorvrijetijdentoerisme.nl
Stichting Recreatie: Toekomstige recreatievraag in rijksbufferzones, 2008
www.pbl.nl
SCP, Eropuit!, 2011

14

RECREANTEN

BETROKKENHEID VERZILVEREN
EXPERIMENTEREN MET BETROKKENHEID
Veel mensen voelen zich betrokken bij natuur en landschap. Een interessante vraag is hoe ver
deze betrokkenheid gaat, en of je die kunt organiseren en verzilveren. In Engeland experimenteert de National Trust met MyFarm. Doel van dit internetexperiment is burgers te betrekken bij
boeren en hen te leren over voedselproductie. Voor 30 pond ben je een ‘Farmer’ op de werkende
boerderij Wimpole Estate in Cambridgeshire. Naast gratis toegang voor 5 personen, krijg je daarmee het recht om mee te beslissen over de bedrijfsvoering: wordt er kwaliteitsgraan voor brood
gezaaid of moeten we gaan voor de meeste opbrengst? En hoe belangrijk is het landschap dat
met dit voedsel tot stand komt? Via blogs, video’s and podcasts kun je als MyFarmer alles op het
bedrijf volgen en meediscussiëren. Het resultaat na drie maanden? Levendige discussies en circa
2000 meeboerende MyFarmers – goed voor 60.000 pond. www.my-farm.org.uk
Op Tuinderij De Nieuwe Akker in Haarlem mogen houders van het groenteabonnement meedenken over groei en bloei op de tuin. De deelnemende mede-tuinders kopen vooraf een aandeel in de oogst en zo zijn de boer en de consument samen verantwoordelijk voor het bedrijf. Op
de tuin worden regelmatig verschillende activiteiten georganiseerd. www.denieuweakker.nl

RECREANTEN

15

VOORBEELD
GROENDOMEIN WASVEN
“Wij zijn idealistisch, maar het is geen geitenwollensokkenverhaal. Ook
bij maatschappelijke voorzieningen is een professioneel business- en
exploitatiemodel essentieel.”
Voorzitter Van Kempen:

BURGERS BAAS VAN EIGEN PLEISTERPLAATS
Van actiegroep ‘De Beuk erin’ naar stichting Groendomein Wasven die zich inzet voor
versterking relatie stad en buitengebied
In 1997 zette actiegroep ‘De Beuk erin’ zich in voor het behoud van een monumentale Beukenlaan in het Groendomein Wasven aan de rand van Eindhoven. De groep buurtbewoners
trok zich het lot aan van het verwaarloosde groengebied. Zij richtten de stichting Groendomein
Wasven op en kochten in 2006 de leegstaande langgevelboerderij van de gemeente tegen een
marktconforme prijs. Zij stelden een business- en exploitatieplan op en regelden de financiering
van de benodigde investeringen. Via de stichting Wasvenboerderij exploiteren zij nu zelf deze
populaire pleisterplaats.
Op het erf vinden we onder meer een ambachtelijke bakkerij met dagelijks vers brood en gebak,
een koffiebranderij, een restaurant met een terras en een ruimte voor natuureducatie. Het restaurant wordt gerund door professionals in dienst van de stichting, de stichting zelf bestaat uit
buurtbewoners. Voor de exploitatie ontvangen ze geen subsidie, winsten worden geïnvesteerd
in de verdere duurzame ontwikkeling van het Wasven. Bijvoorbeeld via het initiatief ‘Van Tuin
tot Tafel’: activiteiten om de verbinding tussen stad en streek, en duurzame voedselproductie te
promoten. In het Wasven worden nu ook eigen groenten gekweekt, streekproducten verkocht,
energie opgewekt en in de buitenkeuken gekookt met schoolkinderen en andere groepen.
www.wasven.nl

Burgerinitiatief
Populaire pleisterplaats behouden en ontwikkeld
vastgoed marktconform aangekocht; beheer groendomein zonder subsidies

16

RECREANTEN

RECREANTEN

17

VOORBEELD
CROWDFUNDING
“Door de jaren heen hebben we veel goodwill
bij de mensen gecreëerd, en we zijn erg benieuwd of we deze ook
financieel kunnen verzilveren. Uiteraard met het oog op het uitbreiden
en verbeteren van onze activiteiten.”
Ellen Oomen (Hoeve Klein Mariëndaal)

BURGER FINANCIERT RECREATIE
Vele handen maken licht werk: recreanten en burgers dragen bij aan realisatie
recreatievoorzieningen
Ook burgers kunnen bijdrage aan de financiering van recreatie. Crowdfunding is in opmars in
diverse sectoren. Waarom ook niet in recreatie?
Het idee van crowdfunding is om de grote massa te overtuigen om een kleine bijdrage te investeren, om zodoende voldoende kapitaal te verkrijgen voor jouw initiatief. Het brede publiek
wordt bereikt via internet. Verschillende succesvolle initiatieven vinden we op het gebied van
muziek (Sellaband), film (Cinecrowd), kunst en ontwikkelingswerk (1% Club).
Hoeve Klein Mariëndaal, een zorgboerderij bij Arnhem is op zoek naar enkele honderden burgers die willen bijdragen aan de benodigde investering voor een theeschenkerij op de hoeve.
Deze schenkerij zal ook met mensen uit de zorg gerund gaan worden. Fans, vrienden en andere
betrokkenen kunnen een bijdrage leveren vanaf 50 euro. Als tegenprestatie ontvangen zij een
presentje (nestkastje) en waardebonnen die straks besteed kunnen worden in de theeschenkerij
en boerderijwinkel. Hoeve Klein Mariëndaal is al enkele jaren actief op het vlak van zorg en
recreatie. www.hoevekleinmariendaal.nl

Burgers zetten geld in op zelf gekozen recreatiedoelen

18

RECREANTEN

RECREANTEN

19

2.
Overheden delen
verantwoordelijkheden

Het aankopen, inrichten en beheren van grootschalige groen- en
recreatiegebieden is duur en duurt lang: van planning tot realisatie
soms meer dan 20 jaar. Voordeel is de planologische zekerheid. Dit
heeft prachtige vrijetijdslandschappen opgeleverd waar miljoenen
mensen dagelijks van genieten, zoals Midden-Delfland, Spaarnwoude
en het Twiske. Maar door stopzetting van de rijksbijdrage zal het
anders moeten.

Op aankoop en inrichting kan eigenlijk eenvoudig worden bespaard. Om te kunnen fietsen in
een groene omgeving is in principe niet meer grond nodig dan de vierkante meters onder het
fietspad. Voor het beheer van het omliggende landschap wordt niet gekozen voor aankoop, maar
voor samenwerking met de partijen die dat nu al doen: agrarische ondernemers bijvoorbeeld.
Of met nieuwe partijen zoals investeerders die er vertrouwen in hebben dat recreatie duurzaam
rendement oplevert. De beheerder is tevens de ondernemer ter plaatse en direct aanspreekbaar
voor gasten. Al voor de afschaffing van de RodS besloot de gemeente Heerhugowaard te kiezen
voor dit model, met aantoonbaar lagere kosten voor de overheid (zie voorbeeld pagina 26).
Overheid als afnemer van recreatiediensten
Net zoals regio’s en provincies openbaarvervoersdiensten afnemen bij commerciële aanbieders,
zouden ze ook publieke recreatiediensten kunnen afnemen. Bijvoorbeeld waar samenwerkende
ondernemers een picknickplek, ruiterroute of hondenzwemplek efficiënter kunnen aanleggen
en beheren of evenementen kunnen organiseren. Het scheelt in elk geval de aankoop van
gronden en ook kunnen de kosten voor arbeid lager zijn. Wanneer aanbieders voordelen zien
in combinatie met andere (commerciële) activiteiten is dit dubbel effectief. Bijvoorbeeld de manege die publieke ruiterroutes aanbiedt en onderhoudt of een boer die een Rustpunt creëert
(zie voorbeeld pagina 28). De overheid neemt dan de aangeboden voorzieningen af, al dan
niet op basis van een openbare aanbesteding. Of de overheid ’bestelt’ bepaalde voorzieningen
die de samenwerkende ondernemers in de regio kunnen leveren. Vraag en aanbod kunnen bij
elkaar worden gebracht in een webshop (zie fictief voorbeeld pagina 44). Regionaal samenwerkende ondernemers, grondeigenaren en ook natuurbeheerders presenteren hierin hun aanbod,
compleet met prijskaartje.

20

HOOFDSTUK

OVERHEDEN

21

Synergie tussen publiek en privaat: lokaal én regionaal
In het vrijetijdslandschap van de toekomst staat synergie tussen publieke en private voorzieningen
centraal. Hierdoor kan flexibel worden ingespeeld op de vraag van de recreant: steeds weer iets
nieuws, gericht op beleving, met een hoog serviceniveau. Bij een horecagelegenheid nabij een
natuurspeeltuin en startpunt van wandelroutes, het pleisterplaatsmodel, is de synergie duidelijk.
Hierbij levert bijvoorbeeld een overheid een bijdrage aan de realisatie van een openbare
parkeerplaats, de ondernemer beheert deze en exploiteert ook het bezoekerscentrum. Wat
gebeurt er wanneer deze synergie ook op regionale schaal gerealiseerd wordt? De focus
verschuift dan van het aanleggen van grote aaneengesloten recreatiegebieden, naar het
aaneenschakelen van verschillende plekken in een recreatief netwerk (zie voorbeeld pagina 26).
De kracht van een dergelijk netwerk ligt in de flexibiliteit van de ondernemers om in te spelen
op de vraag van de recreant waarmee de nodige variatie in het aanbod wordt gecreëerd.
Wie betaalt, bepaalt
Bovenstaande vraagt van de overheid (en ook van de ondernemers, zie hoofdstuk 3) een
cultuuromslag. Uitgaande van het principe ‘wie betaalt, bepaalt’ betekent het dat de overheid
minder topdown kan sturen en afhankelijker is van samenwerking met anderen. De provincie
of de gemeente wordt regisseur van ruimtelijke ontwikkeling en moet in die rol ondernemers
prikkelen tot innovatieve ideeën. Overheden zouden ondernemers met plannen voor nieuw
recreatief aanbod in het landelijk gebied meer mogelijkheden kunnen bieden, op voorwaarde
dat de ondernemer een publieke recreatievoorziening realiseert of beheert. Die mogelijkheden

kunnen zitten in het aanpassen van het bestemmingsplan, toepassen van de ruimte-voor-ruimteregeling of het recreatief herontwikkelen van voormalig agrarische bebouwing. De ondernemer
zal de investering in een publieke recreatievoorziening moeten terugverdienen; het publieke en
private moeten elkaar versterken.
Dit gebeurt al wel, maar nog te weinig. Zo stelt de Groenservice Zuid-Holland dat de verdienmogelijkheden en inkomsten in bestaande recreatiegebieden makkelijk verdubbeld zouden
kunnen worden. Maar dit moet dan wel mogelijk worden gemaakt in de regelgeving.
In het decentralisatieakkoord zetten het Rijk en IPO voor RodS-gebieden een stap in die
richting. De praktijk zal moeten uitwijzen hoe dit uiteindelijk uitpakt. Een knelpunt hierbij zijn
bijvoorbeeld de contracten bij uitgifte in erfpacht aan recreatieschappen, waarin privaatrechtelijk
ontwikkelbeperkingen zijn opgelegd. Verder conflicteert de verkoop van streekproducten als
economische drager van een openbare pleisterplaats soms met de gemeentelijke regels voor
detailhandel. Boeren met een recreatieve neventak die willen doorgroeien met hun recreatieve
bedrijf, lopen tegen complexe ruimtelijke regels aan. Nieuwe niet-agrarische ondernemers
op het platteland met plannen voor recreatie hebben het bovendien een stuk lastiger dan
zittende agrarische ondernemers. Een bestemmingsplan buitengebied zou daarom, binnen de
ruimtelijke randvoorwaarden, meer mogelijkheden moeten bieden, aan alle ondernemers.
Recreatie in gebiedsontwikkeling
Naast wonen, werken, water en natuur heeft vrijetijd niet vaak een vanzelfsprekende positie in
gebiedsontwikkeling. Overheden en (recreatie)ondernemers weten elkaar niet altijd te vinden.
Betrokkenen bij gebiedsontwikkeling hebben vaak weinig kennis over het ‘hoe en wat’ van
recreatievoorzieningen. Op dit snijvlak van recreatie en ruimte stimuleert de Stichting Innovatie
Recreatie & Ruimte (STIRR) samenwerking en innovatie. Zo sloten STIRR en de RECRON onlangs
een ‘Green Deal’ met het Rijk om icoonprojecten te selecteren waarin recreatieondernemers
experimenteren met verschillende verdienmodellen voor investeringen in natuur.
De combinatie van sociaal ondernemerschap en een faciliterende overheid biedt kansen voor
een nieuw beeld van ondernemerschap op het platteland. Van multifunctionele bedrijven naar
multifunctionele gebieden, met een combinatie van recreatie, een aantrekkelijk landschap en
landbouw.

Lees verder
www.recreatieenruimte.nl
http://ondernemendgroen.nl/greendeal

22

OVERHEDEN

OVERHEDEN

23

FACTS & FIGURES

BEHEER

BELEID VOOR RECREATIE ROND DE STAD

DE ROL VAN STAATSBOSBEHEER EN PRIVATE NATUURBEHEERDERS

•

Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de provinciale Landschappen en beheren grote
delen van onze natuur. De meeste van deze gebieden zijn ook toegankelijk voor recreanten.
Daarmee zijn deze natuurorganisaties een belangrijke leverancier van recreatievoorzieningen.
Hun rol staat wel onder druk. Door de bezuinigingen – die ook de private organisaties treffen
- worden organisaties gedwongen om scherpe keuzes te maken. Voor Staatsbosbeheer houdt
dit bijvoorbeeld in dat gebieden buiten de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) niet langer tot de
kerntaak behoren en wellicht zullen worden afgestoten.

•

•

•
•
•

Door het afschaffen van RodS wil de Rijksoverheid in de periode tot en met 2015
140 miljoen euro bezuinigen en daarna structureel nog eens 10 miljoen.
Voor de realisatie van RodS financierde het Rijk 100% van de verwervingskosten
(circa € 80.000 per hectare), € 21.750 per hectare voor inrichting en de helft van het
beheer (via Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten of particulieren). De kosten voor het
beheer liggen tussen de € 1.500 en € 3.000 per hectare per jaar.
Nagenoeg alle provincies leggen in hun coalitieakkoord de relatie tussen recreatie &
toerisme en economie. Ruimte voor toeristisch-recreatief ondernemerschap wordt hierbij
nadrukkelijk genoemd.
Van alle provincies reserveert alleen Zuid-Holland 100 miljoen extra voor recreatie nabij
de steden.
Zowel de provincies Utrecht, Zuid-Holland als Noord-Holland willen binnenkort een nieuwe
visie of agenda recreatie en toerisme presenteren.

Natuurorganisaties proberen creatief in te spelen op deze nieuwe realiteit. En dat is maar goed
ook. Want natuurorganisaties en de door hun beheerde gebieden blijven in de toekomst van
groot belang voor de natuur, en ook voor de recreant.

BRONNEN
Regeerakkoord VVD-CDA, Vrijheid en verantwoordelijkheid, 2010
ILG Bestuursovereenkomsten van de provincies Utrecht, Zuid-Holland, Noord-Holland
Provinciale websites.

24

OVERHEDEN

OVERHEDEN

25

VOORBEELD
HEERHUGOWAARD

HEERHUGOWAARD BESPAART MET NIEUWE AANPAK
Van aankopen, inrichten en beheren door de overheid, naar een aaneenschakeling van
verschillende recreatie-elementen
De gemeente Heerhugowaard besloot in 2010 geen groot recreatiegebied te plannen, maar in
te zetten op de recreatieve aantrekkelijkheid van het buitengebied. Er zijn rond Heerhugowaard
al een aantal traditionele recreatiegebieden, en de gemeente wilde juist ook andere doelgroepen
bedienen. Samen met ondernemers, bewoners en anderen werkt de gemeente nu aan meer vrijliggende wandelpaden, onder andere op boerenland, de ontwikkeling van het Poldermuseum tot
cultuurhistorische pleisterplaats en recreatiewoningen in combinatie met een water- en natuurrijk recreatiegebied. Ook wil de gemeente recreatieve neventakken bij agrariërs stimuleren en de
omvorming van voormalige agrarische bebouwing naar recreatiebedrijf vergemakkelijken. Deze
investeringen komen in de plaats van een intensief recreatiegebied van circa 100 hectare, waarvoor
oorspronkelijk 7 miljoen euro was gereserveerd. De nieuwe aanpak bespaart grofweg 1 à 2 miljoen
euro op inrichting en daar komen de jaarlijkse besparingen op beheer nog bij.
Zie ook: Bureau BUITEN, Naar Buiten!, 2010. (http://tinyurl.com/visieheerhugowaard)

“Het is een hele andere manier van werken.
Als overheid moet je beschikken over veel overtuigingskracht:
grondeigenaren of gebruikers moeten gaan zien dat recreatieve elementen rendabel zijn. En je moet stimuleren tot samenwerking: als onvoldoende ondernemers er iets willen, is het realiseren van dat wandelpad
of theehuis misschien ook niet rendabel en aantrekkelijk.”
Gerlof Kloosterman, Gemeente Heerhugowaard

In dezelfde gedachtelijn, presenteren de ANWB en Terra Incognita ‘Vrijetijdslandschappen op
particuliere grond’: bouwstenen om het buitengebied te transformeren tot een recreatief aantrekkelijk multifunctioneel landschap. De publicatie geeft schetsvoorbeelden van wat de omslag van
vlakdekkende recreatiegebieden naar een aaneenschakeling van kleine recreatie-elementen zou
betekenen voor het Groene Hart in de nabijheid van steden.

Nieuwe aanpak gemeente
Recreatie aanbod dat aanvullend is op wat er al is
1 tot 2 miljoen incidenteel en jaarlijkse besparingen op beheer

26

OVERHEDEN

OVERHEDEN

27

VOORBEELD
RUSTPUNT.NU
“Het aantal mensen dat zich iedere keer weer
aanmeldt als rustpunthouder is overweldigend!”
Fred Heemskerk, Rustpunt.nu

RUSTPUNT.NU
Rustpunten vullen de witte vlekken op de kaart
In gebieden met weinig horecagelegenheden bieden de Rustpunten de recreant een eenvoudige plek om uit te rusten, te schuilen en te genieten. Bewoners en ondernemers in het buitengebied richten voor passerende recreanten een herkenbare plek in, met in ieder geval streekeigen
meubilair en een boomstamfietsenrek. Wandelaars en fietsers kunnen er een kopje koffie of
thee drinken, een praatje aanknopen met de eigenaar, informatie over de regio vinden, even
naar de WC of hun elektrische fiets opladen. Dit tegen een vrijwillige bijdrage. In Gelderland,
Overijssel en Noord-Holland zijn inmiddels al ruim 370 Rustpunten ingericht.
Het initiatief voor de Rustpunten komt uit Deventer. Bewoners van het buitengebied wilden iets
toevoegen aan het recreatieve aanbod. Uitgangspunten waren het realiseren van verrassende
ontmoetingen en de trots op het eigen erf.
Provincie en gemeenten dragen financieel bij aan de investering, daarna heeft de overheid er
geen omkijken meer naar en is het aan de Rustpunthouders zelf. Zij zorgen voor het onderhoud en voor de promotie van het Rustpuntennetwerk (onder andere via de website). Voor
recreatiebedrijven en boeren met een recreatieve neventak versterkt het Rustpunt de bestaande
bedrijfsactiviteiten. Maar ook andere bewoners van het platteland vinden het leuk om een
Rustpunt aan te bieden. “Het werkt echt! Bedrijfsactiviteiten worden versterkt, verrassende
ontmoetingen gecreëerd en recreanten worden blijvend aan de regio gebonden”, aldus Fred
Heemskerk van Rustpunt.nu. Voor het in stand houden en realiseren van meer Rustpunten is er
de Stichting Rustpunt.

Bewoners en ondernemers
Faciliteiten op locaties waar horeca ontbreekt, verrassende ontmoetingen
Overheid draagt bij aan investering, onderhoud en promotie privaat

28

OVERHEDEN

OVERHEDEN

29

3.
Ondernemers
grijpen kansen

Ondernemers in het landelijk gebied willen bezoekers, gasten en
anderen laten genieten van het landschap, de natuur, de rust en de
sfeer. Zij bieden recreatievoorzieningen, nodigen mensen uit op de
boerderij of stellen hun land beschikbaar voor een boerenlandpad.
Zulke plekken in het groen zijn echter nog schaars, terwijl de
behoefte hieraan steeds groter wordt.

Vraag naar beleefactiviteiten
Ondernemende boeren en buitenlui vragen zich af of er niet meer mogelijk is met groene
recreatie die stad en platteland met elkaar in contact brengt. Zij zien een veranderende vraag,
bijvoorbeeld naar beleefactiviteiten, naar contact met dieren, naar authenticiteit, soms met een
vleugje nostalgie. Of juist naar comfort of sportieve uitdaging en spanning.
Ondernemers kennen de markt en kunnen flexibel inspelen op de veranderende vraag door de aangeboden activiteiten en voorzieningen aan te passen. Zo ontstaan nieuwe concepten zoals Boerengolf,
Solexrijden, koeknuffelen, wakeboarden aan een kabelbaan, wavesurfing en de indoor visrivier.
Ondernemers hebben echter meer te bieden. Naast deze commerciële activiteiten zien zij ook kansen om publieke activiteiten en voorzieningen te organiseren. Dat gebeurt al met boerenlandpaden.
Dus waarom ook niet met picknickplekken, ligweides, fietspaden, ruiterpaden of zwemplassen?
Ervaring recreatieschappen
Het kan goedkoper zijn wanneer ondernemers afspraken maken met overheden over het
aanleggen en beheren van recreatievoorzieningen. Recreatieschappen hebben verschillende
ervaringen met het overdragen van beheer aan ondernemers. Zo heeft bijvoorbeeld
Recreatieschap Stichtse Groenlanden het beheer en onderhoud van Laagraven overgedragen
aan de ondernemer die ook de voorzieningen aan de zwemplas exploiteert. Het terrein moet
openbaar toegankelijk zijn, alleen op zwembare dagen mag er entree gevraagd worden.

30

HOOFDSTUK

ONDERNEMERS

31

Langjarige afspraken met grondeigenaren betekenen dat er geen grond hoeft te worden
aangekocht. Soms kunnen gebouwen hergebruikt worden, waardoor de aanlegkosten lager
zijn. Exploitatierisico’s worden naar de ondernemer verplaatst, die hier creatieve oplossingen voor
vindt. Arbeidskosten voor beheerwerkzaamheden kunnen goedkoper zijn dan ingehuurde arbeid.
Maatwerk
Een ondernemer kan voor het realiseren en beheren van openbare faciliteiten een kostendekkende
vergoeding ontvangen van de overheid, of hij kan zijn investering terugverdienen in zijn
commerciële recreatiebedrijf. Commerciële en publieke voorzieningen leveren samen een
meerwaarde op: meer omzet in de plattelandswinkel, aanloop voor de horecagelegenheid
of kanoverhuur, naamsbekendheid voor een bed&breakfast of vergaderaccommodatie. Deze
meerwaarde is duidelijk, maar voor de ontwikkeling van zijn bedrijf moet de ondernemer
gebouwen aanpassen en vergunningen aanvragen. Het verzilveren van deze meerwaarde vraagt
daarom planologische ruimte in bestemmingsplannen, maatwerk en procedures die rekening
houden met het investeringsritme van de ondernemer.
Afhankelijk van de lokale situatie zijn ook andere slimme combinaties mogelijk. De ondernemer
kan afspraken maken met het waterschap over het graven van een visvijver of hondenzwemplek
in combinatie met waterberging. Of hij realiseert natuur in het kader van het Subsidiestelsel
Natuur- en Landschapsbeheer en maakt hierin tevens speel- en struinmogelijkheden. Deze
combinaties vergroten echter wel de afhankelijkheid van overheidssubsidie.

Belangrijke aandachtspunten voor de ondernemer zijn:
• Ken de vraag van uw doelgroep en vertaal dit naar uw bedrijf en omgeving. Gebruik
hiervoor bijvoorbeeld de Recreantenatlas dagrecreatie.
• Weet waar de ontbrekende schakels in het publieke recreatieaanbod zich bevinden.
Bijvoorbeeld dat ene ontbrekende stukje fietspad of de behoefte aan een toeristisch
overstappunt. Probeer relaties te vinden met uw gat in de markt.
• Benader de overheden (gemeente, provincie, recreatieschap) en speel in op hun ambities.
• Versterk uw rol als partner in gebiedsontwikkeling door samen te werken en uw kennis te
delen en te vergroten (zie ook ‘Sleutels voor innovatie in recreatie en ruimte’ van het STIRR).
• Samen sta je sterk: zoek aansluiting met andere ondernemers en maatschappelijke
organisaties, natuurorganisaties en groepen burgers. Creëer gezamenlijk een aantrekkelijk
recreatief totaalplaatje.
• Werk samen aan een goede marketing en promotie van de streek of regio.
• Ga tijdig met de gemeente in gesprek over het bestemmingsplan en de regelgeving voor
ontwikkeling recreatieve voorzieningen.

Lees verder
www.recroninnovatiecampagne.nl
www.recreatieenruimte.nl

Samenwerking
De recreatieondernemer kan publieke vrijetijdsvoorzieningen realiseren op zijn eigen terrein
of in zijn eigen gebouwen, maar hij kan ook samenwerken met andere ondernemers in de
regio. De buurman van een horecagelegenheid kan bijvoorbeeld verschillende wandelroutes
aanbieden. Vanuit de meerwaarde die dat oplevert kan de recreatieondernemer de buurman
vergoeden. Gezamenlijk kunnen zij de recreant een aantrekkelijk totaalplaatje aanbieden en zijn
ze voor de overheid een interessante gesprekspartner in gebiedsontwikkeling.
Ondernemers in gebiedsontwikkeling
We zien (nog) weinig voorbeelden van ondernemers die in samenwerking met overheden openbare recreatievoorzieningen aanleggen en beheren. Ondernemers zien de kansen nog niet altijd, zij
weten hun ambities en plannen nog niet goed onder de aandacht van beleidsmakers te brengen.

32

ONDERNEMERS

ONDERNEMERS

33

FACTS & FIGURES

FAGOED

ONDERNEMEN IN RECREATIE

GROND VOOR RECREATIE?

•

Na het bekend worden van de bezuinigingen op RodS en de EHS verkende Fagoed-financiering
nieuwe mogelijkheden op de grondmarkt. Fagoed is een beleggingsfonds dat agrarische
onroerende zaken financiert. Het fonds koopt landbouwgronden en geeft die in erfpacht
uit aan de oorspronkelijke eigenaar/ondernemer. Zo wordt de waarde van de grond liquide
gemaakt en kan de ondernemer nieuwe investeringen doen op zijn bedrijf, bijvoorbeeld in een
recreatieve neventak. De oorspronkelijke eigenaar mag zijn grond altijd terugkopen.

•
•
•
•
•

De gastvrijheidseconomie heeft een omvang van ruim 35 miljard euro. Dat is circa 3% van
het bruto Binnenlands product, goed voor ca. 447.000 banen, een aandeel van 4%.
Het overgrote deel van de bestedingen (69%) is te relateren aan dagtochten (dagrecreatie).
Een goed aansluitend vrijetijdsaanbod draagt bij aan de concurrentiepositie van een regio.
Maatschappelijke meerwaarden van de vrijetijdseconomie zijn de bijdrage aan de sociale
cohesie, welzijn, gezondheid en ontspanning.
Nederland telt circa 7000 verblijfsaccommodaties, met in totaal ruim 1 miljoen slaapplaatsen
(2009), daarnaast zijn er circa 5000 B&B’s in Nederland (2009).
Multifunctionele boeren werken steeds professioneler en de omvang van de activiteiten
neemt toe. Dit leidt tot meer inkomsten per bedrijf. In 2009 zijn er:
•
•
•

•

2200 agrarische bedrijven een toeristisch-recreatieve neventak, hun gemiddelde
jaaromzet is circa 53.600 euro;
2250 bedrijven met boerderijverkoop, met een gemiddelde jaaromzet van 60.000 euro
per bedrijf;
Ongeveer 500 bedrijven die doen aan boerderijeducatie.

Nabij de steden bieden vooral bestaande of voormalige agrarische bedrijven kansen voor
recreatie. Zo bevinden zich in de zone van 5 km ten westen van de agglomeratie Utrecht
circa 400 agrarische bedrijfsvestigingen en circa 95 recreatieve bedrijven.

Fagoed onderzoekt de komende maanden of dit model ook ingezet kan worden voor grond
met een recreatieve of natuurbestemming. Er zijn hiervoor al diverse gesprekken gevoerd en
betrokken partijen zijn voorzichtig optimistisch. Belangrijke punt zijn de risico’s en de (potentiële)
waardeontwikkeling.

“Het is op dit moment al mogelijk om recreatievoorzieningen
binnen het agrarisch bedrijf te financieren via Fagoed. Zolang de
financiering maar gekoppeld blijft aan de landbouwgrond.”
Kees Kaffka, (directeur Fagoed):

BRONNEN
Gastvrij Nederland, Sectorvisie, 2011
www.monitorvrijetijdentoerisme.nl
Wageningen UR, Kijk op multifunctionele landbouw 2007-2009, 2010
Bureau BUITEN

34

ONDERNEMERS

ONDERNEMERS

35

VOORBEELD
KINDERBOERDERIJ
“Door de kinderboerderij en zorgtak kunnen we de belemmeringen van
het boeren in een stedelijke zone omzetten in een kans. We willen niet
stilstaan, maar meerwaarde creëren voor ons bedrijf én de omwonenden”
Familie Jansen

KINDERBOERDERIJ HILVERSUMSE MEENT
Boer realiseert gemeentelijke wens: De overheid als afnemer van ‘publieke’ voorziening
De bewoners van woonwijk de Hilversumse Meent en de gemeente Hilversum willen graag een
kinderboerderij. Tijdens een bewonersavond legt de gemeente het dilemma op tafel: we werken graag mee, maar de gemeente heeft niet voldoende geld voor realisatie en beheer van zo’n
voorziening. De familie Jansen, melkveehouder in de buurt en aanwezig tijdens deze avond,
biedt aan mee te denken over de realisatie van een kinderboerderij op hun erf. De familie wil de
kinderboerderij combineren met het melken van koeien en dagbesteding voor mensen met een
zorgvraag. Daarnaast moeten gasten er ook een kop koffie kunnen drinken en wil de familie
Jansen educatieve activiteiten aanbieden.
Het agrarisch bedrijf en de gemeente werken nu gezamenlijk aan de realisatie van de kinderboerderij. Er zijn zeker nog stappen te zetten, onder andere op het vlak van regelgeving en
detaillering van de plannen, maar de vooruitzichten zijn veelbelovend. Dit initiatief is uniek voor
Nederland: een agrarisch bedrijf dat mede voor de overheid een kinderboerderij realiseert. De
gemeente draagt bij aan de beheerkosten en zorgt voor verbetering van de bereikbaarheid vanuit de wijk. Deze bijdrage is lager dan bij een reguliere exploitatie waarbij het beheer volledig in
handen is van de gemeente of een stichting. De ligging van de kinderboerderij naast het erf van
het bedrijf en de slimme combinatie met de melkveehouderij en zorg maakt dit mogelijk. Winst
dus voor bedrijf, overheid en recreant!

Initiatief ondernemer
Speelt in op wensen burgers
Overheid en ondernemer delen kosten voor beheer

36

ONDERNEMERS

ONDERNEMERS

37

VOORBEELD
MARIËNWAERDT

HEERLIJKHEID MARIËNWAERDT
Heerlijkheid Mariënwaerdt: exploitatie van het landgoed als vrijetijdslandschap
Heerlijkheid Mariënwaerdt is, met zo’n 250.000 bezoekers per jaar, een geliefde recreatieve bestemming voor wandelaars, fietsers en andere recreanten uit midden Nederland. Het is tevens
een particulier landgoed van 900 hectare in de Betuwe dat sinds 1734 in beheer is van de huidige familie. Het landgoed is geheel openbaar toegankelijk en een 100% ondernemersinitiatief.
Basis van het landgoed is gelegen in de landbouw: biologische akkerbouw, fruitteelt en melken slachtvee. De afgelopen jaren is het landgoed meer en meer toegankelijk gemaakt voor
recreanten. Zo kunnen de bezoekers die komen voor de Landgoedwinkel, de imkerij, de B&B en
de restaurants optimaal genieten van de omgeving. De provincie Gelderland en de gemeente
Geldermalsen droegen financieel bij aan de realisatie van de grote parkeerplaats, die ingericht
is als toeristisch overstappunt. Het landgoed is tevens decor voor verschillende kleine en grote
evenementen, waaronder de bekende Landgoedfair, waar in 2011 ruim 40.000 bezoekers op
afkwamen. De openbare toegankelijkheid (met onder andere vier uitgezette wandelroutes) en
het landschapsschoon vormen de basis voor de recreatieve aantrekkingskracht van de winkel,
de restaurants en de evenementen. Beide versterken elkaar waardoor er voor bezoekers een
aantrekkelijke bestemming met zowel openbare als commerciële voorzieningen ontstaat.

Initiatief ondernemer
Speelt in op wensen burgers
Commerciële en openbare voorzieningen versterken elkaar

38

ONDERNEMERS

ONDERNEMERS

39

Doorkijk 2020:
Hoe zou het zijn als...

Hoe zou het zijn als de overheid vrijetijdsaanbod realiseert in
samenwerking met ondernemers en gebruikers?
Wethouder Wanda van de Laar van de gemeente Waterveld gaat om tafel met de agrarische
natuurvereniging, de plaatselijke jachthaven, het waterschap en de buurtvereniging van
de nieuwbouwwijk om te kijken hoe ze gezamenlijk een goede recreatieomgeving kunnen
bouwen. Watergangen die toch al natuurvriendelijke oevers krijgen, blijken in een moeite door
kanovriendelijk gemaakt te kunnen worden. Als de gemeente een kanosteiger bouwt, wil
de jachthaven die de komende tien jaar wel onderhouden. De boeren maken een plan voor
een netwerk van wandelommetjes vanuit de nieuwbouwwijk het landschap in, compleet met
picknickplekken en trekpontjes. Één boer wil een pleisterplaats beginnen en coördineert het
proces, zijn bedrijf heeft een centrale plek in het netwerk. Voor de eerste aanlegkosten start
de buurtvereniging van de nieuwbouwwijk een crowdfundingactie die veel lokale publiciteit
genereert. Ook dragen de gemeente en provincie een steentje bij. De jaarlijkse kosten voor
het wandelnetwerk worden aan de grondeigenaren betaald uit een fonds dat wordt gevuld
door de gemeente, de pleisterplaats en verschillende sponsoren. In haar column in het Waters
Weekblad brengt de wethouder regelmatig verslag uit van de ontwikkelingen onder de titel
‘Wanda wandelaar’ of ‘Wanda peddelaar’.

Hoe zou het zijn als ondernemers medeverantwoordelijkheid
nemen voor publieke recreatievoorzieningen?
Paul en Petra van der Plas hebben een melkveebedrijf in een gebied waar het waterschap
op zoek is naar ruimte voor waterberging. In de streek is geen natuurzwemwater aanwezig.
Van der Plas legt een grote zwemvijver aan die openbaar toegankelijk is, en die in de winter
bruikbaar is voor waterberging. De gemeente draagt bij met de realisatie van een parkeerplaatsje
en fietsenrekken en het waterschap organiseert het graven van de plas, de aanleg van een
zandstrandje en de basisbeplanting. Het recreatieschap neemt de vijver op als fietsknooppunt
en controleert de zwemwaterkwaliteit. Van der Plas onderhoudt de vijver en parkeerplaats, en
krijgt een vergunning voor een kleine horecavoorziening. Hiervoor wordt een blokhut geplaatst
die ook als clubhuis fungeert van de schaats- en skeelervereniging. Een plaatselijk groepje
jongelui met reddingzwembrevet werkt bij mooi weer bij toerbeurt in de blokhut; in minder
drukke tijden doet de boer de verkoop tussen de bedrijven door. Na strenge vorst neemt de
lokale schaatsvereniging de plas (die in de winter veel groter is en aan de randen niet zo diep) in
gebruik als ijsbaan voor het dorp. Vanuit de blokhut wordt koek-en-zopie verkocht. Uit de eerste
chocolademelkverkopen financiert Van der Plas een veegmachine voor de schaatsvereniging.

40

HOOFDSTUK

VISIE

41

Hoe zou het zijn als burgers zelf bijdragen aan hun eigen
vrijetijdslandschap?
Fred en Fieke Flensburg fietsen graag. Als het meezit, krijgen ze hun twee pubers ook
mee. Favoriet zijn de elk seizoen wisselende gps-fietsspeurtochten. Via de website van het
pleisterplaatsennetwerk laden de kinderen de eerste aanwijzing in hun mobieltje. Die leidt ze
naar steeds weer een andere interessante plek in het fietsnetwerk voor een nieuwe aanwijzing.
En het mooie is, ze weten zeker dat de routes en plekken de moeite waard zijn. Ze werken er
namelijk zelf aan mee, net als veel andere bewoners. Zo kunnen ze profiteren van de inzichten
van hun buurtbewoners en hun eigen ervaringen delen. Interessant, want wie kent de omgeving
beter dan de bewoner in de regio? Zelf een route uitzetten kost even tijd, maar alle nieuwe
ontdekkingen zijn meer dan de moeite waard!

HOE ZOU DAT ZIJN?
Het kan zijn dat recreanten dan een kwalitatief beter aanbod krijgen, leuker, beter verspreid, over een groter gebied, met een breder beeld van het platteland…
Het kan zijn dat overheden dan een vitaler platteland realiseren,
zowel sociaal als economisch gezien…
Het kan zijn dat ondernemers meer kansen krijgen en hun ondernemingen waardevaster worden…
Het kan zijn dat burgers, markt en overheid samen de verantwoordelijkheid nemen voor een aantrekkelijk vrijetijdslandschap...
Het is het proberen waard!

42

VISIE

FICTIEF VOORBEELD
INVESTERINGSZONES

INVESTERINGSZONES VOOR
RECREATIEONDERNEMERS?
Recreatieondernemers zijn gebaat bij een aantrekkelijke omgeving. Ze kunnen inspiratie opdoen bij winkeliers en ondernemers op bedrijventerreinen. Voor hen bestaat namelijk sinds
2009 de ‘Experimentenwet Bedrijven InvesteringsZones (BIZ)’. Een BIZ is een afgebakend winkelgebied of bedrijventerrein waarbinnen ondernemers gezamenlijk investeren in de kwaliteit
van hun bedrijfsomgeving, bijvoorbeeld veiligheid en ruimtelijke kwaliteit.
Voor verbetering van het afgebakende gebied stellen de ondernemers een plan op, waar de
meerderheid van de bedrijven achter moet staan. Op basis hiervan kan de gemeente dan bij
alle ondernemers een bijdrage in rekening brengen voor de uitvoering van het plan. Deze bijdrage komt in een fonds van waaruit de plannen van de ondernemers gefinancierd worden.
Op deze manier werken ondernemers samen aan de uitstraling van hun bedrijf en omgeving,
wordt verwaarlozing tegengegaan en de saamhorigheid vergroot. De verplichte betaling en de
fondsconstructie is een oplossing voor het probleem van de free-riders: ondernemers die niet
willen meebetalen, maar wel zouden profiteren van de investeringen. Het effect wordt versterkt
wanneer de overheid haar investeringen tegelijk uitvoert.
Kan dit model ook in de recreatiesector toegepast worden? Met name in winkelgebieden blijkt
het instrument goed te werken. Deze ondernemers hebben veel belang bij een aantrekkelijke
omgeving. En dáár ligt nu ook de kracht voor recreatie: ook recreatieondernemers hebben
groot belang bij een aantrekkelijke omgeving.
In het gezamenlijke BIZ-plan kunnen maatregelen opgenomen worden voor groene aankleding,
extra recreatieve wandel- of fietspaden, gezamenlijke parkeervoorzieningen, fietsoplaadpunten, Rustpunten, maar ook marketing of promotie. Vanuit het fonds kunnen andere eigenaren
in het gebied gestimuleerd of gecompenseerd worden om bijvoorbeeld een wandelpad aan te
leggen. De overheid kan de samenwerking tussen ondernemers stimuleren door bij te dragen
aan bepaalde maatregelen of bestaande subsidiepotten gericht in te zetten. Tijd voor een praktijkexperiment om de mogelijkheden en kansen te verkennen!

VISIE

43

FICTIEF VOORBEELD
WEBSHOP

Recreatie op particuliere grond

www.recreatieopparticulieregrond.nl
Webshop openbare recreatievoorzieningen brengt vraag en aanbod bij elkaar
Hoe brengen we vraag en aanbod bij elkaar? Ondernemers zien kansen en hebben openbare
recreatievoorzieningen in de aanbieding, burgers en recreanten willen graag genieten van buiten. Via deze webshop zetten samenwerkende ondernemers en grondeigenaren hun aanbod in
de etalage. Ook het aanbod van natuurbeheerders kan toegevoegd worden. Overheden, maar
ook buurtverenigingen of bedrijven kunnen een bankje, wandelpad of ligweide voor bepaalde
tijd ‘afnemen’ van een samenwerkingsverband van ondernemers en grondeigenaren. Er wordt
een vaste prijs afgesproken, waarvoor ook het beheer gedurende de contractperiode wordt
geregeld. De locatie wordt bepaald in overleg met de afnemer. De picknickbank en het wandelpad zijn voor iedereen toegankelijk. Wordt er onvoldoende gebruik van gemaakt, dan kunnen
ze na de contractperiode opgeruimd worden. Anders wordt het contract voor een volgende
periode verlengd. De bestemming van de grond blijft in principe ongewijzigd.

Publieke recreatievoorzieningen op particuliere grond

Via www.recreatieopparticulieregrond.nl bieden ondernemers en grondeigenaren op het
platteland openbare recreatievoorzieningen aan. Klanten zijn gemeenten, regio’s,
recreatieschappen en wijk- en buurtverenigingen.
Uw Winkelwagen > Uw gegevens > Bestellen

Welkom

Uitleg
Maatwerk
Sponsoring
Contact

Nieuw in ons aanbod!

Uw regio

Kies provincie
Kies gemeente
Kies Vereniging

Hondenzwemplas

Rustpunt ©
Incl. koffie-theepunt,
e-bike opladen, routeinfo en
wc

Waterspeelplek
i.c.m. waterberging.
incl info/paneel

Vanaf € 1250,00*
per jaar

Vanaf € 2250,00*
per jaar

Vanaf € 1550,00*
per jaar

meer info
bestel

meer info
bestel

meer info
bestel

Wandelpad
Boerenland

Picknickbank

Vissteiger

Vanaf € 0,65*
per meter per jaar

Vanaf € 825,00*
per jaar

Vanaf € 1160,00*
per jaar

meer info
bestel

meer info
bestel

meer info
bestel

Aanbod




Wandelen
Fietsen
Paardrijden








Picknickbank
Rustbank
Ligweide / speelveld
Rustpunt ©
Parkeerplaats auto
Parkeerplaats fiets








Meewerktuin
Speelbos
Waterspeelplek
Pluktuin
BBQ plaats
Uitkijktoren










Vissteiger
Vissteiger minder validen
Aanlegsteiger
Passantenplaats
Zwemplas
Kanoroute
Trekpontje
Steiger polsstokspringen





Hondenuitlaatroute
Hondenspeelveld
Hondenzwemplas

Meest bestelde producten

* Prijzen zijn fictief

Vertel verder...

44

VISIE

VISIE

45

Een vitaler platteland,
beter aanbod voor recreanten,
meer kansen voor ondernemers.

46

HOOFDSTUK

HOOFDSTUK

47

COLOFON
Deze brochure is een uitgave van de Taskforce Multifunctionele Landbouw, in samenwerking met
Bureau BUITEN (www.bureaubuiten.nl) en Veelzijdig Boerenland (www.veelzijdigboerenland.nl).
Opdrachtgever
Taskforce Multifunctionele landbouw
Uitgave november 2011
Auteurs
Anneke van Mispelaar, Bureau BUITEN
Jeroen Laro, Bureau BUITEN
José van Miltenburg, Veelzijdig Boerenland
In samenwerking met
Ko Droogers, ANWB
Frank Stroeken, Terra Incognita
Ineke den Heijer, Xplorelab Provincie Zuid-Holland
Peter de Waal, Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Marten Meijers, Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Eindredactie
Marjel Neefjes, Communicatiebureau de Lynx,
Vormgeving
Annemarie Wijmenga, Communicatiebureau de Lynx,
Fotoverantwoording
Nationaal Archief: 8
Anneke van Mispelaar: omslag,1,4,5,13,20,
23,39,40
Bureau BUITEN: 45
Désirée Verkaar: 17
Ellen Oomen: 19

Fred Heemskerk: 29
Gemeente Heerhugowaard: 27
Heerlijkheid Mariënwaerdt: 39
Maartje Jansen: 37
RECRON: 12
Taskforce Multifunctionele Landbouw: 2,10,30,46,49

Download
Deze publicatie is te downloaden via www.multifunctionelelandbouw.nl
Aan de inhoud van deze brochure kunnen geen rechten worden ontleend.
Overname van passages is toegestaan, mits met bronvermelding.

48

die daarvoor nodig zijn, worden niet meer automatisch door de overheid
verzorgd. Dit leidt tot nieuwe kansen voor recreatie, platteland en landschap. In
deze brochure leest u hoe recreanten, overheden en ondernemers gezamenlijk
kunnen zorgen voor een aantrekkelijke groene vrijetijdsomgeving.

DE STAD UIT HET GROEN IN - Markt, burger en overheid werken samen aan een aantrekkelijjk recreatief aanbod

Nederlanders recreëren graag in het groen buiten de steden. De voorzieningen

Taskforce Multifunctionele Landbouw