Kijken met andere ogen
Deel I: Een landelijke verkenning naar criminele uitbuiting in
dertien (middel)grote gemeenten in Nederland

INHOUD

Kijken met
andere ogen
Deel I: Een landelijke verkenning naar
criminele uitbuiting in dertien
(middel)grote gemeenten in Nederland
T.L.M. Leito
S.R. van Bemmel
F. Noteboom
2022
Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel
Burgemeester Schalijlaan 70
2908 LS Capelle aan den IJssel
info@hetckm.nl
www.ckm.nl
Vormgeving: Renske de Boer
Fotografie: Pexels.com

‘Maak mensenhandel zichtbaar’
Onder dit motto voert het Centrum tegen Kinderhandel en
Mensenhandel (CKM) de strijd tegen seksuele en criminele
uitbuiting in Nederland. Het CKM innoveert, onderzoekt
en agendeert. Meer informatie op www.hetckm.nl.

LIJST VAN TABELLEN EN FIGUREN

3

SAMENVATTING5
HOOFDSTUK 1. INLEIDING

6

HOOFDSTUK 2.EEN LITERATUURVERKENNING NAAR CRIMINELE UITBUITING IN NEDERLAND

9

HOOFDSTUK 3. METHODOLOGIE

20

HOOFDSTUK 4. AARD EN OMVANG VAN CRIMINELE UITBUITING IN NEDERLAND

27

HOOFDSTUK 5. AANPAK VAN CRIMINELE UITBUITING EN MOGELIJKHEDEN OM DEZE TE VERSTERKEN

54

HOOFDSTUK 6. CONCLUSIE

78

HOOFDSTUK 7. AANBEVELINGEN

85

BIBLIOGRAFIE

89

BIJLAGE A. BEGELEIDINGSCOMMISSIE

91

BIJLAGE B. DE DERTIEN GEMEENTEN IN BEELD

92

BIJLAGE C. WERKGEBIEDEN EN VERMOEDENS VAN CRIMINELE UITBUITING

106

BIJLAGE D. WERKGEBIEDEN EN WAARGENOMEN AANTAL SLACHTOFFERS

108

BIJLAGE E. WERKGEBIEDEN EN VORMEN VAN GEDWONGEN CRIMINALITEIT

110

BIJLAGE F. WERKGEBIEDEN EN GESLACHT SLACHTOFFERS

112

BIJLAGE G. WERKGEBIEDEN EN LEEFTIJDSCATEGORIE SLACHTOFFERS

114

BIJLAGE H. WERKGEBIEDEN EN MEEST WAARGENOMEN LEEFTIJD SLACHTOFFERS

116

BIJLAGE I. WERKGEBIEDEN EN MEEST WAARGENOMEN ACHTERGROND SLACHTOFFERS

118

BIJLAGE J. DE VRAGENLIJST

120

BIJLAGE K. TOPIC LIJST INTERVIEWS

126

LIJST VAN TABELLEN EN FIGUREN

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 3

Hoofdstuk 3. Methodologie
Tabel 1. Aantal aan de inteviews deelnemende eerstelijns professionals, per deelnemende gemeente (n=20)
Tabel 2. Aantal aan de inteviews deelnemende eerstelijns professionals, per deelnemende gemeente (n=20)
Figuur 1. Aan het onderzoek deelnemende gemeenten (n=13)
Tabel 3. Aantal aan het onderzoek deelnemende eerstelijns professionals, per deelnemende gemeente (n=1.637)
Tabel 4. Aantal aan het onderzoek deelnemende eerstelijns professionals, per beleidsdomein en per functie (n=1.637)

22
22
23
24
24

Hoofdstuk 4. Aard en omvang van criminele uitbuiting in Nederland
Figuur 2. In aanraking geweest met (vermoedelijke) slachtoffers, in de afgelopen twee jaar 2019 - 2021 (n=1.637)
Figuur 3. Geschatte aantal slachtoffers, per respondent, in de afgelopen twee jaar 2019 - 2021 (n=821)
Figuur 4. Vormen van gedwongen criminaliteit (n=821)
Figuur 5. Vormen van gedwongen criminaliteit, afgezet tegen grote en middelgrote gemeenten (n=821)
Figuur 6. Locaties waar slachtoffers zijn geworven of geronseld (n=821)
Figuur 7. Type school of onderwijsinstelling waar slachtoffers zijn geworven of geronseld (n=240)
Figuur 8. Manieren waarop slachtoffers in de criminaliteit zijn gedwongen (n=821)
Figuur 9. Geslacht slachtoffers (n=821)
Figuur 10. Geslacht slachtoffers, afgezet tegen meest waargenomen vormen van gedwongen criminaliteit (n=787)
Figuur 11. Figuur 11. Waargenomen leeftijdscategorie slachtoffers (n=821)
Figuur 12. Meest waargenomen leeftijd slachtoffers (n=821)
Figuur 13. Meest waargenomen leeftijd slachtoffers, afgezet tegen meest waargenomen vormen van gedwongen criminaliteit (n=766)

27
28
31
31
34
34
36
41
41
42
42
42

Figuur 14. Meest waargenomen leeftijd slachtoffers, afgezet tegen geslacht slachtofers (n=766)
Figuur 15. Achtergond slachtoffers (n=821)
Figuur 16. Achtergond slachtoffers, afgezet tegen meest waargenomen vorm van gedwongen criminaliteit (n=665)
Figuur 17. Achtergond slachtoffers, afgezet tegen geslacht slachtoffers (n=665)
Figuur 18. Achtergond slachtoffers, afgezet tegen leeftijd slachtoffers (n=665)
Figuur 19. Ik heb goed zicht op wie de criminelen zijn die personen dwingen tot het plegen van criminaliteit in het gebied waar ik werk (n=821)
Figuur 20. De criminelen die personen dwingen tot het plegen van criminaliteit in het gebied waar ik werk zijn goed georganiseerde (jeugd)netwerken (n=821)
Figuur 21. In het gebied waar ik werk worden voldoende maatregelen genomen om te voorkomen dat personen worden geronseld door criminelen (n=821)
Figuur 22. In het gebied waar ik werk lukt het goed om de criminelen die personen dwingen tot criminaliteit aan te pakken (n=821)
Figuur 26. Door de coronamaatregelen heb ik het afgelopen jaar minder goed zicht gehad op criminele uitbuiting in het gebied waar ik werk (n=821)

43
44
44
45
45
46
46
46
46
51

Hoofdstuk 5. Aanpak van criminele uitbuiting en mogelijkheden om deze te versterken
Figuur 28. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Geschatte aantal slachtoffers criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=345)
Figuur 27. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=577)
Figuur 30. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Geslacht slachtoffers (n=345)
Figuur 31. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Meest waargenome leeftijd slachtoffers (n=345)

55
55
56
56

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 4

Figuur 33. Domein Onderwijs: Geschatte aantal slachtoffers van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=160)
Figuur 32. Domein Onderwijs: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=400)
Figuur 34. Domein Onderwijs: Vormen van gedwongen criminaliteit (n=160)
Figuur 35. Percentage respondenten werkzaam in het primair, voortgezet en middelbaar en hoger beroepsonderwijs, per waargenomen vorm van criminaliteit (n=261)*
Figuur 36. Domein Onderwijs: Geslacht slachtoffers (n=160)
Figuur 37. Domein Onderwijs: Meest waargenomen leeftijd slachtoffers (n=160)
Figuur 38. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=434)
Figuur 39. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Geschatte aantal slachtoffers criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=232)
Figuur 40. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Vormen van gedwongen criminaliteit, 2019 - 2021 (n=232)
Figuur 41. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Geslacht slachtoffers (n=232)
Figuur 42. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Meest waargenomen leeftijd slachtoffers (n=232)
Figuur 43. Domein Werk, Financiën en Schulden: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019-2021 (n=155)
Figuur 44. Domein Werk, Financiën en Schulden: Geschatte aantal slachtoffers criminele uitbuiting, 2019-2021 (n=63)
Figuur 45. Domein Werk, Financiën en Schulden: Vormen van gedwongen criminaliteit (n=63)
Figuur 46. Domein Werk, Financiën en Schulden: Geslacht slachtoffers (n=63)
Figuur 47. Domein Werk, Financiën en Schulden: Leeftijd slachtoffers (n=63)
Figuur 48. Domein Wijk en Wonen: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=71)
Figuur 49. Domein Wijk en Wonen: Geschatte aantal slachtoffers van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=21)
Figuur 50. Domein Wijk en Wonen: Vormen van criminele uitbuiting (n=21)
Figuur 51. Domein Wijk en Wonen: Geslacht slachtoffers (n=21)
Figuur 52. Domein Wijk en Wonen: Leeftijdt slachtoffers (n=21)
Figuur 53. Stelling: ‘Ik weet precies wat ik moet doen wanneer ik vermoed dat een persoon slachtoffer is van criminele uitbuiting’ (n=821)

57
57
58
58
58
59
60
60
61
61
62
62
63
63
64
64
65
65
65
65
66
67

Figuur 54. Training gevolgd in het herkennen van signalen van mensenhandel (algemeen) en criminele uitbuiting (specifiek) per domein (n=1.637)
Figuur 55. ‘Bestaan er binnen uw werkplek afspraken over het omgaan met geconstateerde vermoedens van criminele uitbuiting?’ (n=1.637)
Figuur 56. Afspraken binnen de werkplek over het omgaan met geconstateerde vermoedens van criminele uitbuiting, per domein (n=1.637)
Figuur 57. Contact met anderen over vermoedens van criminele uitbuiting (n=821)

68
70
70
71

SAMENVATTING

Hoewel in de afgelopen jaren de zorgen over criminele uitbuiting steeds meer lijken te zijn
toegenomen, blijven slachtoffers en daders in de officiële registraties vrijwel volledig buiten beeld.
Dit geldt in het bijzonder voor slachtoffers met een Nederlandse nationaliteit. Zo kwamen in de
periode 2016-2020 135 Nederlandse slachtoffers van criminele uitbuiting in beeld bij de autoriteiten
en was bij slechts negen strafrechtelijke opsporingsonderzoeken een slachtoffer van deze vorm
van mensenhandel met de Nederlandse identiteit betrokken. Dit onderzoek heeft zich daarom
gericht op het in beeld brengen van de aard en omvang van criminele uitbuiting in Nederland.
Voor het onderzoek hebben 1.637 eerstelijns professionals, waaronder wijkagenten, docenten en
jongerenwerkers, werkzaam in dertien (middel)grote gemeenten een vragenlijst ingevuld, gericht
op hun ervaringen met criminele uitbuiting. Aanvullend zijn twintig eerstelijns professionals
geïnterviewd over de uitdagingen en kansen die zij in de aanpak van criminele uitbuiting ervaren.
Uit het onderzoek blijkt dat de helft van de eerstelijns professionals die aan dit onderzoek
heeft deelgenomen in de afgelopen twee jaar in aanraking is geweest met één of meerdere
(vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting. In de meeste gevallen spreken zij hierbij over
direct contact, en over meerdere (vermoedelijke) slachtoffers in de afgelopen twee jaar. Verder
blijken de zorgen over criminele uitbuiting bij meer dan de helft van de eerstelijns professionals te
zijn toegenomen (57%) en heeft bijna 40% van hen ook een toename waargenomen in het aantal
(vermoedelijke) slachtoffers. Eerstelijns professionals zien met name (vermoedelijke) slachtoffers die
worden gedwongen tot het plegen van drugscriminaliteit en financiële delicten, zoals geldezel- en
katvangerconstructies. 44% van de eerstelijns professionals geeft aan contact te hebben gehad met
slachtoffers die zowel seksueel als crimineel zijn uitgebuit, hetgeen een zorgelijke overlap tussen
beide vormen van mensenhandel weergeeft.
Bij slachtoffers is vaak sprake van uiteenlopende problematiek op verschillende leefgebieden
en een (zeer) kwetsbare achtergrond, zoals een jonge leeftijd, een lichtverstandelijke beperking,
schuldenproblematiek en een instabiele thuissituatie. Daders spelen in op deze kwetsbaarheid,
waardoor een zeer grote mate van afhankelijkheid ontstaat en het slachtoffer geleidelijk steeds meer
vast komt te zitten in de criminaliteit. Tegelijkertijd zien vier op de tien eerstelijns professionals dat
slachtoffers ook met gebruik van geweld in de criminaliteit worden gedwongen. Slachtoffers worden
met name op straat of openbare hangplekken benaderd, maar het komt ook voor dat daders op locaties
ronselen waar inherent kwetsbare personen zijn, zoals basisscholen, praktijkonderwijsinstellingen
en zorginstellingen. Ook zien de respondenten een steeds belangrijkere en toenemende rol voor
sociale media bij het ronselen van nieuwe slachtoffers. Slachtoffers vragen zelden om hulp, onder
meer vanwege het feit dat zij zichzelf niet als slachtoffer zien, angst hebben voor represailles vanuit de
uitbuiter(s) of omdat zij bang zijn zelf te worden gestraft voor de onder dwang gepleegde criminaliteit.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 5

Eerstelijns professionals zijn eensgezind in hun opvatting dat er onvoldoende aandacht en prioriteit is
voor de aanpak van criminele uitbuiting en ervaren diverse uitdagingen. Zij wijzen onder meer op een
gebrek aan kennis, expertise en een duidelijk handelingsperspectief wanneer zij in aanraking komen
met slachtoffers van criminele uitbuiting. Dit belemmert hen zowel in de (vroegtijdige) signalering
van slachtoffers als in de (preventieve) aanpak van criminele uitbuiting. Verder is volgens de eerstelijns
professionals een preventieve aanpak essentieel in de strijd tegen criminele uitbuiting, maar wijzen zij
tegelijkertijd op moeilijkheden tot het krijgen van duurzaam contact met de doelgroep, hetgeen door
bezuinigingen in de afgelopen jaren nog complexer is geworden. Volgens de eerstelijns professionals
liggen er ook nog veel onbenutte kansen met betrekking tot hoe het netwerk van hulpverlenende
instanties rondom (potentiële) slachtoffers versterkt kan worden bij de signalering en aanpak van deze
problematiek. Tot slot ontbreekt het ook nog grotendeels aan een effectieve aanpak van daders die
andere personen dwingen tot het plegen van strafbare feiten. Slechts 10% heeft zicht op wie de daders
zijn en 8% is van mening dat het lukt om deze daders goed aan te pakken.
Het huidige onderzoek laat zien dat de problematiek van criminele uitbuiting veel groter is dan de
officiële statistieken laten zien, maar dat veel slachtoffers niet als zodanig in beeld komen bij de
autoriteiten. De gevolgen zijn groot. Slachtoffers worden gestraft terwijl zij juist zorg en bescherming
nodig hebben, en daar recht op hebben. In sommige gevallen zorgt dit er zelfs voor dat zij – na
hun straf te hebben gekregen - doorgroeien naar daders. Criminelen die anderen dwingen tot
criminaliteit, blijven in het geheel buiten beeld.
Het rapport toont bovendien aan dat de aanpak van criminele uitbuiting en de aanpak van
ondermijnende criminaliteit in feite twee kanten van dezelfde medaille zijn. Criminele maken
bewust misbruik van kwetsbare jongeren die zij, soms met grof geweld maar vaak ook door middel
van manipulatie of het misbruik maken van aanwezige kwetsbaarheden, in de criminaliteit dwingen.
Het is om die reden dan ook opmerkelijk dat de aanpak van criminele uitbuiting en ondermijnende
criminaliteit in het beleid twee gescheiden werelden zijn.
Het tegengaan van criminele uitbuiting vergt dan ook een significante investering en aanpassing.
Dit vraagt in de eerste plaats om een mentaliteitsomslag, waarbij de aanpak van ondermijnende
criminaliteit en jonge criminele aanwas en de aanpak van criminele uitbuiting nauw met elkaar
worden verweven, en waarbij de leerstukken die in de afgelopen jaren met mensenhandel zijn
opgedaan ook worden geïntegreerd in de bredere aanpak tegen ondermijnende criminaliteit.
Daarnaast vraagt de aanpak van dit fenomeen om tastbare investeringen, maatregelen en interventies
die zich uitstrekken over het domein van preventie en signalering tot aan de bescherming van
slachtoffers en opsporing van daders.

HOOFDSTUK 1. INLEIDING

1.1 Aanleiding van het onderzoek
Een vijftien- en zeventienjarige jongen worden in Duitsland opgepakt met €800.000 aan
harddrugs in hun auto.1 Twee minderjarige kassières worden met naaktbeelden gedwongen
om valse bankbiljetten in te wisselen voor echt geld.2 Criminelen richten een zorginstelling op
met als doel de kwetsbare cliënten uit te buiten als katvanger.3 De Nederlandse samenleving lijkt
steeds vaker te worden opgeschrikt door criminelen die willens en wetens minderjarige en/of
kwetsbare personen ronselen en dwingen tot het plegen van strafbare feiten om er zelf beter
van te worden.
Criminele uitbuiting is een vorm van mensenhandel, waarbij een persoon door een derde (de
uitbuiter) wordt gedwongen tot het plegen van strafbare feiten. In beginsel maakt het niet uit
tot welke vorm van criminaliteit iemand wordt gedwongen, zoals bovenstaande voorbeelden
ook aantonen. De criminele opbrengsten gaan (in grote mate) naar de uitbuiter; iemand die
het slachtoffer, met oog op eigen financieel gewin, tot het plegen van criminaliteit dwingt.
Dwang kan zich op verschillende manieren manifesteren. Slachtoffers kunnen te maken krijgen
met expliciete elementen van dwang, zoals geweld of dreiging met geweld. Maar dwang kan
zich ook in minder expliciete vormen voordoen, zoals het misbruik maken van een kwetsbare
positie, bijvoorbeeld vanwege een jonge leeftijd van een slachtoffer of omdat sprake is van
psychische problematiek of een beperking op het gebied van cognitieve ontwikkeling en
adaptieve vaardigheden. Criminele uitbuiting verschilt van andere vormen van mensenhandel,
doordat slachtoffers zich per definitie óók schuldig maken aan het plegen van een strafbaar feit.
Slachtoffers lopen daardoor het risico vervolgd te worden als dader wanneer het slachtofferschap
niet wordt opgemerkt.4

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 6

bij het landelijk Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel (CoMensha),5 waarbij het in het
bijzonder gaat om drugsgerelateerde criminele uitbuiting van meerderjarige slachtoffers met
een Afrikaanse nationaliteit. Minderjarige en Nederlandse slachtoffers zijn niet tot nauwelijks
in beeld.6
Tegen deze achtergrond nemen de zorgen over criminele uitbuiting van Nederlandse jongeren
niettemin toe.7 In Nederland bestaan er met name zorgen over jonge en kwetsbare personen die
doelbewust geronseld worden voor het drugscircuit. Zo blijkt uit onderzoek van het Centrum
tegen Kinderhandel en Mensenhandel (CKM) dat de meerderheid van de middelbare scholen
(55%) en bijna de helft van de mbo-instellingen (46%) zich zorgen maakt dat leerlingen op
hun onderwijsinstelling crimineel worden uitgebuit. Leerlingen zouden met name worden
gedwongen tot het plegen van drugscriminaliteit. Ook berichten verschillende media over jonge
en kwetsbare personen die door criminelen doelbewust geronseld worden voor het plegen van
(drugsgerelateerde) criminaliteit.8
De toenemende zorgen over Nederlandse jongeren die geronseld worden door criminelen
hebben het onderwerp inmiddels ook op de landelijke politieke agenda geplaatst. Zo heeft
de aanpak van ondermijnende criminaliteit en mensenhandel een prominente plek in het
coalitieakkoord van het kabinet Rutte IV. Het coalitieakkoord stelt daarbij dat deze aanpak niet

5

CoMensha is verantwoordelijk voor de registratie van het aantal slachtoffers van mensenhandel dat in
Nederland in beeld is. Onder meer opsporingsorganisaties (politie, Kmar en ISZW), hulpverleningsin-

In Nederland bestaat beperkt zicht op de aard en omvang van criminele uitbuiting. Over de
periode 2016-2020 zijn 672 mogelijke slachtoffers van criminele uitbuiting in beeld gekomen

stanties en ngo’s maken een melding bij CoMensha op het moment wanneer zij in contact komen met
een (mogelijk) slachtoffer.
6
7

De Nationaal Rapporteur, 2021b.
Zie bijvoorbeeld: https://nos.nl/artikel/2410463-katvanger-of-geldezel-jongeren-vaker-uitgebuit-door-criminelen-dan-gedacht (laatst geraadpleegd op 02 mei 2022); https://nos.nl/artikel/2324069-scholen-bezorgd-om-criminelen-die-leerlingen-ronselen (laatst geraadpleegd op 02 mei
2022).

1
2
3
4

Zie: https://nos.nl/artikel/2398973-alkmaarse-tieners-in-duitsland-gepakt-met-800-000-euro-aan-

8

Zie bijvoorbeeld: Jonge meiden in de klauwen van drugscriminelen: bendes nemen huis en bankreke-

drugs (laatst geraadpleegd op 22 op februari 2022).

ning over | Eindhoven | AD.nl (laatst geraadpleegd op 8 april 2022) Bizarre aanhouding in Rotterdamse

Zie: https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/2058896/man-dwingt-kassameisjes-met-naaktfotos-om-nep-

haven: 14-jarige verdacht van zoeken naar partij drugs | Rotterdam | AD.nl (laatst geraadpleegd op 8

geld-in-te-wisselen-voor-echt-geld (laatst geraadpleegd op 22 februari 2022).

april 2022); Oproep aan slachtoffers zich te melden na zes aanhoudingen in onderzoek naar seksuele

Informatie Knooppunt Zorgfraude, 2020. https://open.overheid.nl/repository/ronl-97faf10a-1514-442d-

en criminele uitbuiting | politie.nl (laatst geraadpleegd op 8 april 2022) Drugscriminaliteit trekt jongeren

90af-8c11d54f0bc1/1/pdf/ verwevenheid-zorg-criminaliteit-eindrapport.pdf.

aan - Gemeente Amsterdam (laatst geraadpleegd op 8 april 2022); Niet iedereen op social media is even

Nationaal Rapporteur, 2019a, p. 66; Villacampa en Torres, 2017.

betrouwbaar | politie.nl (laatst geraadpleegd op 8 april 2022).

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 7

alleen tot doel heeft om de strafrechtelijke aanpak van zware criminelen te intensiveren, maar juist
ook ziet op het ‘voorkomen dat jongeren de criminaliteit ingaan´.9 In december 2021 werd tevens
een motie aangenomen die de regering verzoekt om criminele uitbuiting integraal onderdeel uit
te laten maken van de aanpak van georganiseerde criminaliteit en bij de extra investering van
€82 miljoen euro ook hiermee rekening te houden.10 Inmiddels heeft de minister van Justitie en
Veiligheid aangegeven dat het extra geld om te voorkomen dat jongeren de (drugs)criminaliteit in
worden gezogen structureel zal worden vrijgemaakt. Zij zegt daarover:
“Criminelen verleiden kinderen op de basisschool al om ergens een pakketje af te geven.
Ze vragen middelbare scholieren om met hun scooter iemand weg te brengen en op te
pikken. Op een dag horen ze schoten en raken ze betrokken bij een liquidatie. Jongeren
worden zo de criminaliteit in gezogen en raken hun toekomst kwijt. We moeten
voorkomen dat kleine jongens grote criminelen worden.” 11
Recent heeft de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen ook
opgeroepen tot meer aandacht voor de aanpak van criminele uitbuiting. Hij wijst daarbij specifiek
op criminele uitbuiting van Nederlandse jongeren die volgens hem nog onvoldoende in beeld
zijn.12
“Omdat Nederlandse jongeren nog steeds beperkt in beeld zijn, blijft aandacht voor dit
fenomeen onverminderd relevant. Het is van groot belang dat de kennis over criminele
uitbuiting bij professionals zich verder ontwikkelt […].”13
Het feit dat criminele uitbuiting zeer waarschijnlijk aanzienlijk meer voorkomt dan de officiële
cijfers reflecteren, betekent dat slachtoffers niet als zodanig gesignaleerd worden. Het gevolg
hiervan is dat slachtoffers niet de bescherming krijgen die zij nodig hebben en waar zij recht op
hebben, maar ook dat een effectieve aanpak uitblijft doordat daders buiten zicht blijven.14
Vanwege de toenemende zorgen over criminele uitbuiting in combinatie met een gebrek aan

9

Coalitieakkoord Rutte IV, p. 17.

10

Motie lid Kuik C.S. 29 november 2021, 35925-VI-74.

11

zicht op de aard en omvang van het fenomeen heeft het Ministerie van Justitie en Veiligheid
het CKM gevraagd onderzoek uit te voeren naar de aard en omvang van criminele uitbuiting
in Nederland, en daarbij in beeld te brengen of en in hoeverre een verwevenheid bestaat met
ondermijnende criminaliteit, zoals drugscriminaliteit. Voor het onderzoek hebben 1.637
eerstelijns professionals, waaronder wijkagenten, docenten en jongerenwerkers, een vragenlijst
ingevuld, gericht op hun ervaringen met criminele uitbuiting. Aanvullend zijn twintig eerstelijns
professionals geïnterviewd. In deze semigestructureerde interviews is dieper ingegaan op de
vraag welke uitdagingen en kansen zij in de aanpak van criminele uitbuiting ervaren.

1.2 Doelstellingen en onderzoeksvragen
Dit onderzoek is een verkenning naar de aard, omvang en uitdagingen in de signalering en
aanpak van gedwongen criminaliteit binnen dertien (middel)grote gemeenten in Nederland.15
Het onderzoek heeft tot doel om (1) beter zicht te krijgen op de aard en omvang van criminele
uitbuiting in Nederlandse gemeenten teneinde informatiegestuurd beleid te kunnen opstellen
om deze problematiek tegen te gaan, (2) kennis te verzamelen over welke eerstelijns professionals
mogelijk in contact komen met deze doelgroep en daarmee een belangrijke doelgroep kunnen zijn
om te interveniëren, (3) inzicht te krijgen in de bestaande knelpunten in de aanpak van criminele
uitbuiting in Nederlandse gemeenten en welke kansen en uitdagingen eerstelijns professionals
ervaren in de aanpak van criminele uitbuiting. In het onderzoek staat de volgende hoofdvraag
centraal:
In hoeverre komt criminele uitbuiting voor in Nederland en welke mogelijkheden
zijn er op zowel landelijk als gemeentelijke niveau om de aanpak van dit fenomeen te
versterken?
De hoofdvraag is opgedeeld in twee deelvragen. De eerste deelvraag gaat in op het verbeteren
van zicht op de aard en omvang van criminele uitbuiting middels het bevragen van eerstelijns
professionals in dertien (middel)grote gemeenten in Nederland. Het is hierbij van belang te
benadrukken dat het gaat om het uitvragen van vermoedens van criminele uitbuiting. Met de
term eerstelijns professional wordt in dit onderzoek verwezen naar professionals die vanuit
hun (publieke) taak naar verwachting als eerste in contact (kunnen) komen met slachtoffers van
criminele uitbuiting. Eerstelijns professionals staan vanuit hun werkzaamheden vaak midden
in de samenleving en zijn laagdrempelig benaderbaar.16 Om die reden kunnen eerstelijns

Zie: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/04/26/extra-geld-voor-aanpak-jonge-aanwas-criminaliteit-in-15-gemeenten (laatst geraadpleegd op 2 mei 2022).

12

Nationaal Rapporteur, 2021a, p. 33; Nationaal Rapporteur, 2020, p. 38.

13

Nationaal Rapporteur, 2020, p. 38.

14

Nationaal Rapporteur, 2021a; Nationaal Rapporteur 2019a.

15

Aan dit onderzoek hebben de gemeenten Alkmaar, Amsterdam, Arnhem, Den Haag, Eindhoven,
Enschede, Haarlem, Leeuwarden, Maastricht, Roermond, Rotterdam, Tilburg en Utrecht deelgenomen.

16

Bos, Loyens, Nagy & Oude Breuil, 2016.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 8

professionals een belangrijke signaleringsfunctie hebben. De tweede deelvraag richt zich op de
uitdagingen en kansen die eerstelijns professionals ervaren bij de signalering en aanpak van
criminele uitbuiting.
Omdat de zorgen over criminele uitbuiting met name betrekking hadden op jongeren die
gedwongen worden tot het plegen van drugsgerelateerde criminaliteit, was het oorspronkelijke
doel van het onderzoek om specifiek in te gaan op de verwevenheid tussen drugscriminaliteit en
criminele uitbuiting. Uit het onderzoek blijkt echter dat eerstelijns professionals, naast ervaringen
met drugsgerelateerde criminele uitbuiting, ook slachtoffers van diverse andere vormen van
gedwongen criminaliteit tegenkomen tijdens het uitvoeren van hun werkzaamheden, zoals
geldezelconstructies, katvangerconstructies en diefstal. Om deze reden is ervoor gekozen om
de initiële scope van dit onderzoek te verbreden en bij het weergeven van de resultaten ook
te rapporteren over andere vormen van gedwongen criminaliteit die eerstelijns professionals
signaleren.
Tot slot is het goed om op deze plek te markeren dat dit onderzoek het eerste deel is van in totaal
twee delen. Zoals in het vorengaande uiteengezet is, gaat dit eerste deel specifiek in op de aard
en omvang van criminele uitbuiting in Nederland en de uitdagingen en kansen die eerstelijns
professionals met betrekking tot dit fenomeen ervaren. In het tweede deel zal de strafrechtelijke
aanpak van criminele uitbuiting centraal staan. In dat onderzoek zal worden ingegaan op de
factoren die van invloed zijn op de strafrechtelijke aanpak van criminele uitbuiting door de
politie en het Openbaar Ministerie, en op de kansen en uitdagingen die zij bij het tegengaan
van deze vorm van mensenhandel waarnemen. Het tweede deel zal in de tweede helft van 2022
verschijnen.

1.3 Leeswijzer
Het onderzoek begint met een literatuurverkenning naar criminele uitbuiting, waarbij wordt
ingegaan op wat bekend is over de aard, omvang en uitdagingen met betrekking tot criminele
uitbuiting in Nederland (Hoofdstuk 2). Vervolgens wordt in Hoofdstuk 3 de methodologie die ten
grondslag ligt aan het onderzoek beschreven, waarbij wordt ingegaan op het onderzoeksproces
en de verzameling en kenmerken van de data. In Hoofdstuk 4 en Hoofdstuk 5 worden de resultaten
van het onderzoek gepresenteerd. In Hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de aard en omvang van
criminele uitbuiting in dertien (middel)grote gemeenten (deelvraag 1). In Hoofdstuk 5 wordt
nader gekeken naar de ervaringen van eerstelijns professionals met criminele uitbuiting per
beleidsdomein, de kennis en expertise ten aanzien van criminele uitbuiting en de barrières en
kansen die eerstelijns professionals ervaren (deelvraag 2). Het rapport sluit af met een conclusie
en aanbevelingen (Hoofdstuk 6).

2EEN LITERATUURVERKENNING NAAR
CRIMINELE UITBUITING IN NEDERLAND

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 9

uitbuitingssituatie of in aanloop hier naartoe of dat zij zichzelf altijd als slachtoffer
identificeren of van mening zijn dat zij worden gedwongen. In sommige gevallen
nemen slachtoffers zelf het eerste initiatief en geraken vervolgens geleidelijk in een
uitbuitingssituatie, maar lijkt er van bewust ronselen niet zozeer sprake.21 Slachtoffers
die zich in een kwetsbare positie bevinden, vertonen, met andere woorden, niet altijd
‘kwetsbaar gedrag’. Voor de strafbaarstelling van mensenhandel is dit echter niet van
belang. De wetgever heeft namelijk bepaald dat slachtoffers niet mogen instemmen
met een situatie die als uitbuiting wordt gekwalificeerd (het zogeheten non-consent
principe) en dat zij voor onder dwang gepleegde criminaliteit niet dienen te worden
gestraft (het zogeheten non-punishment beginsel).

In het geval dat personen worden gedwongen tot het plegen van strafbare feiten, kan sprake
zijn van criminele uitbuiting. Criminele uitbuiting, het werven en dwingen van een ander tot
het uitvoeren van criminele delicten waarbij de opbrengsten (grotendeels) worden afgestaan
aan de uitbuiter, is een relatief nieuwe vorm van mensenhandel die in 2013 expliciet strafbaar
is gesteld in Nederland.17 Het element van dwang kan daarbij betrekking hebben op zogeheten
‘harde dwangmiddelen’, zoals het toepassen van geweld of chantage, maar ook op ‘zachte
dwangmiddelen’. Zachte dwangmiddelen zijn bijvoorbeeld manipulatie, misleiding en/of het
misbruik maken van de kwetsbare positie van een persoon, waardoor diegene niet in staat
wordt geacht om tegenwicht te kunnen bieden aan de mensenhandelaar. Dit kan bijvoorbeeld
het geval zijn wanneer iemand minderjarig is, er sprake is van schuldenproblematiek of een
lichtverstandelijke beperking.18
Over kwetsbaarheid en dwang
In onderzoeken over mensenhandel, waaronder ook onderhavige studie, wordt veelal
gesproken over de termen kwetsbaarheid en dwang. Hoewel deze termen sterke beelden
kunnen oproepen over kwetsbare personen die vooropgezet en met geweld gevangen
raken in een uitbuitingssituatie, kan de praktijk weerbarstiger zijn en deze terminologie
daardoor tot verwarring leiden. Met kwetsbaarheid wordt bij mensenhandel, in lijn met
de strafbaarstelling19, gedoeld op factoren die maken dat een slachtoffer zich in een
dusdanig kwetsbare positie bevindt dat deze in zeer grote mate afhankelijk is van de
uitbuiter(s). De OM-richtlijn voor strafvordering noemt onder meer laagbegaafdheid,
een jonge leeftijd, opgelopen trauma of schuldenproblematiek.20 Het misbruik maken
van deze kwetsbaarheden met het doel om iemand in een uitbuitingsituatie te brengen,
wordt daarbij in de rechtspraak uitgelegd als dwang.
Het feit dat iemand zich in een kwetsbare positie bevindt en gedwongen wordt,
betekent echter niet dat slachtoffers geen zeggenschap (kunnen) hebben binnen hun

17

Bij de strafbaarstelling van criminele uitbuiting heeft de wetgever geen specifieke vorm van
criminaliteit voor ogen gehad, en criminele uitbuiting kan dan ook betrekking hebben op een
brede variëteit van onder dwang gepleegde criminele gedragingen. Zo zijn in het verleden zaken
voor de rechter gekomen, waarbij slachtoffers zijn gedwongen tot diefstal22, overvallen23 en
bedelarij.24 Een complicerende factor is dat slachtoffers van criminele uitbuiting, in tegenstelling
tot slachtoffers van seksuele uitbuiting en arbeidsuitbuiting, zich inherent schuldig maken aan
het plegen van een strafbaar feit. Slachtoffers lopen daardoor het reële risico als dader te worden
aangemerkt en dus als dader te worden vervolgd, in plaats van als slachtoffer de noodzakelijke
bescherming te ontvangen.25 De jurisprudentie met betrekking tot criminele uitbuiting is op dit
moment volop in ontwikkeling, wat betekent dat de reikwijdte van de strafbaarstelling nog veel
onduidelijkheden bevat.26
Hoge Raad fluit het Hof terug in zaak criminele uitbuiting
Dat de jurisprudentie met betrekking tot criminele uitbuiting nog volop in ontwikkeling
is, blijkt wel uit een recente zaak waarin de Hoge Raad het Hof terugfloot nadat een
vrouw werd vervolgd voor het inzetten van haar kinderen van vijf en dertien jaar

Bij de wet van 6 november 2013 tot implementatie van de richtlijn 2011/36/EU van het Europees parlement en de Raad inzake voorkoming en bestrijding van mensenhandel, de bescherming van slachtoffers ervan en ter vervanging van kaderbesluit 2002/629/JBZ van de Raad, PbEU L 101, Stb. 2013, 444.

18

21

Zie bijvoorbeeld over slachtoffers van seksuele uitbuiting: Dettmeijer-Vermeulen en Boot-Matthijssen,
2014.

Deze factoren zijn ook opgenomen als bijzondere kwetsbaarheden in de richtlijn voor strafvordering
mensenhandel en kunnen strafverzwarend werken. https://www.om.nl/onderwerpen/beleidsregels/

22

ECLI:NL:RBAMS:2020:1327.

richtlijnen-voor-strafvordering-resultaten/richtlijn-voor-strafvordering-mensenhandel-2021r003

23

ECLI:NL:RBNNE:2021:1907.

(laatst geraadpleegd op 25 februari 2022).

24

ECLI:NL:RBAMS:2021:7353.

19

Art. 273f. lid 1.

25

Nationaal Rapporteur, 2019a, p. 66; Villacampa en Torres, 2017.

20

OM-Richtlijn voor strafvordering mensenhandel (2021R003).

26

Nationaal Rapporteur, 2019b.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 10

voor het plegen van winkeldiefstallen. Het Hof kwam daarbij tot het oordeel dat niet
kon worden gesproken van criminele uitbuiting nu de vrouw slechts éénmaal haar
kinderen had ingezet voor het laten plegen van een winkeldiefstal en derhalve niet
zou zijn gebleken dat de vrouw voordeel heeft getrokken uit de situatie. Bovendien
oordeelde het Hof dat de vrouw haar kinderen niet onder druk zou hebben gezet
noch anderszins zou hebben beperkt bij het plegen van de winkeldiefstal.27 De Hoge
Raad kwam op 21 april 2020 echter tot een andere conclusie dan het Hof en stelde dat
stelselmatigheid, het vaker laten doen plegen van strafbare feiten, geen vereiste is om
te komen tot een veroordeling voor criminele uitbuiting en dat het Hof door dit wel zo
te interpreteren ‘blijk [geeft] van een onjuiste rechtsopvatting’.28 Bovendien oordeelde
de Hoge Raad dat het Hof onvoldoende rekening heeft gehouden met de vraag of de
verdachte haar ‘kinderen tot winkeldiefstallen heeft bewogen door misbruik van uit
feitelijke omstandigheden voortvloeiend overwicht of misbruik van kwetsbare positie’.

op kinderen die door familieleden werden aangezet tot het plegen van inbraken, zakkenrollen
of bedelen. In daaropvolgende jaren ontstonden er ook zorgen over grote groepen Vietnamese
minderjarigen die naar Nederland reisden en vervolgens in georganiseerd verband uit de
Beschermde Opvang verdwenen. Het vermoeden bestond dat zij onder meer naar het Verenigd
Koninkrijk doorreisden en aldaar werden gedwongen om te werken op hennepplantages.31
Meer recent werd de Nederlandse samenleving geconfronteerd met Afrikaanse slachtoffers van
criminele uitbuiting die aangaven in het land van herkomst of onderweg naar Nederland te
zijn gedwongen tot het plegen van drugsdelicten.32 In de afgelopen jaren kwam er ook steeds
meer aandacht voor het feit dat ook personen met de Nederlandse nationaliteit kunnen worden
gedwongen tot het plegen van strafbare feiten en daarmee slachtoffer van criminele uitbuiting
zijn.33 Zoals uit deze paragraaf zal blijken, komt deze groep echter nog altijd weinig voor in de
officiële statistieken over mensenhandel, terwijl er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat er
wel degelijk een aanzienlijke groep slachtoffers is met een Nederlandse achtergrond.

Het gevolg van onduidelijkheden omtrent de reikwijdte is dat er in de praktijk een aanzienlijk
grijs gebied bestaat met betrekking tot de (juridische) vraag wanneer sprake is van daderschap
of slachtofferschap. Dit voedt de complexe verwevenheid tussen criminele uitbuiting en
ondermijnende criminaliteit. Vanwege het feit dat slachtoffers van criminele uitbuiting zich per
definitie schuldig maken aan het plegen van een strafbaar feit, is het daarnaast van belang dat in
deze zaken aandacht is voor het ‘non-punishmentbeginsel’.29 Dit houdt in dat personen die onder
dwang strafbare feiten hebben moeten plegen hiervoor in beginsel niet gestraft worden.

2.1.1 Criminele uitbuiting in beeld

Dit hoofdstuk betreft een literatuurverkenning naar criminele uitbuiting in Nederland. Het
hoofdstuk vangt in §2.1 aan met wat bekend is over de aard en omvang van criminele uitbuiting in
Nederland, en richt zich daarbij in het bijzonder op slachtoffers met de Nederlandse nationaliteit.
Paragraaf 2.2. gaat in op de knelpunten in de signalering en bescherming van slachtoffers van
criminele uitbuiting die uit de literatuur bekend zijn. Het hoofdstuk sluit in §2.3 af met een resumé.

De aanpak van criminele uitbuiting heeft zich oorspronkelijk voornamelijk beperkt tot individuen
behorende tot de Roma-gemeenschap.30 Criminele uitbuiting had daarbij voornamelijk betrekking

nationaliteit, waarbij het vermoeden bestaat dat de criminele uitbuiting in het land van herkomst
of op weg naar Nederland heeft plaatsgevonden. In de meeste gevallen geven zij aan gedwongen
te worden tot drugsgerelateerde criminaliteit. Aanvullende informatie van de Nationaal
Rapporteur laat zien dat tussen 2016 en 2020 slechts 135 slachtoffers van criminele uitbuiting
met de Nederlandse nationaliteit bij CoMensha in beeld zijn gekomen.35 Daarbij dient te worden
opgemerkt dat in 2020 wel het vaakst Nederlandse slachtoffers van deze vorm van mensenhandel
zijn gemeld, namelijk 39. Desalniettemin blijft het aantal Nederlandse slachtoffers daarmee een
zeer klein deel (2,6%) van het totaal aantal geregistreerde slachtoffers van mensenhandel in deze
periode.

27

ECLI:NL:GHARL:2019:755.

31

Nationaal Rapporteur, 2019a, p. 39.

28

ECLI:NL:HR:2020:672.

32

Nationaal Rapporteur, 2021a, p. 33.

29

Nationaal Rapporteur, 2017a, p. 30.

33

Nationaal Rapporteur 2018; CKM 2020.

30

Zie bijvoorbeeld: Nationaal Rapporteur 2016; Nijenhuis, 2016; Bos et al., 2016; De Witte en Phelivan,

34

Nationaal Rapporteur, 2021a, p. 33

2015.

35

Schriftelijke informatie van een onderzoeker van de Nationaal Rapporteur, d.d. 22 december 2021.

2.1 Criminele uitbuiting in Nederland

Wanneer wordt gekeken naar de officiële statistieken over slachtoffers van criminele uitbuiting,
blijkt uit de Slachtoffermonitor 2016-2020 van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel
Geweld tegen Kinderen (Nationaal Rapporteur) dat in deze periode 672 mogelijke slachtoffers van
criminele uitbuiting in beeld zijn gekomen bij CoMensha, waarvan 154 in het meest recente jaar.34
Dit betekent dat bijna 13% van alle geregistreerde mogelijke slachtoffers van mensenhandel in
de afgelopen vijf jaar crimineel is uitgebuit. Wanneer wordt gekeken naar de nationaliteit van
deze groep valt op dat het in veruit de meeste gevallen gaat om slachtoffers met een Afrikaanse

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 11

Criminele uitbuiting drie keer zo groot als seksuele uitbuiting in het Verenigd Koninkrijk
In de afgelopen jaren is het aantal geregistreerde potentiële slachtoffers van criminele
uitbuiting in het Verenigd Koninkrijk (VK) fors toegenomen, onder meer als gevolg van
de toegenomen aandacht voor het fenomeen. Inmiddels is criminele uitbuiting al drie
jaren op rij de meest gesignaleerde vorm van mensenhandel. In 2021 zijn in het VK in
totaal 12.727 potentiële slachtoffers geregistreerd bij de Britse Home Office.36 Bijna 48%
(n=6.100) is slachtoffer van criminele uitbuiting.37 Daarmee wordt criminele uitbuiting
ongeveer drie keer zo vaak geregistreerd als seksuele uitbuiting. Het gaat daarbij voor
het merendeel om Britse minderjarige jongens die worden uitgebuit via zogeheten
county lines. Dit houdt in dat criminele organisaties minderjarige, vaak kwetsbare
jongens uit de stad ronselen en dwingen om drugs te brengen naar kleinere steden
en dorpen in de buurt. In totaal zijn in 2021 2.689 minderjarige slachtoffers van alleen
criminele uitbuiting gemeld in het VK. Dit betreft 21,1% van het totaal aantal in 2021
geregistreerde slachtoffers in het VK.
Wanneer vervolgens wordt ingegaan op de vorm van criminaliteit waartoe de slachtoffers
van criminele uitbuiting in Nederland worden gedwongen, valt op dat het in 63% van de
registraties (n=431) gaat om criminele uitbuiting in relatie tot drugscriminaliteit.38 Ook in dit
geval dient te worden opgemerkt dat dit voor een groot deel betrekking heeft op slachtoffers
met een Afrikaanse nationaliteit. Andere vormen van criminaliteit waartoe slachtoffers die in de
registraties voorkomen worden gedwongen, zijn diefstal of vermogensdelicten (11%), bedelen
(8%) en schuldenopbouw/fraudedelicten (7%). Ook zijn zes slachtoffers geregistreerd die zijn
gedwongen tot het ronselen van andere slachtoffers van seksuele uitbuiting.

opsporingsonderzoeken in vijf jaar tijd.40 Dit betekent dat minder dan 1% van het totaal aantal
opsporingsonderzoeken dat in deze periode is uitgevoerd naar mensenhandel betrekking had op
criminele uitbuiting waarbij een Nederlands slachtoffer betrokken was. Vier van de tien politieeenheden hebben in deze periode zelfs in het geheel geen opsporingsonderzoek uitgevoerd naar
criminele uitbuiting met betrekking tot een Nederlands slachtoffer. Het Openbaar Ministerie
(OM) ging in dezelfde periode in 48 gevallen over tot het vervolgen van een mensenhandelaar
voor criminele uitbuiting. Daarmee is criminele uitbuiting de vorm van mensenhandel
waarvoor met afstand het minst vaak tot vervolging wordt overgegaan in Nederland.41 27 keer
leidde een vervolging tot een veroordeling in eerste aanleg voor mensenhandel.42 Vanwege het
lage aantal gestarte opsporingsonderzoeken en vervolgingen voor criminele uitbuiting beval de
Nationaal Rapporteur reeds in 2019 het OM aan om de opsporing van niet-seksueel gerelateerde
uitbuiting, waaronder criminele uitbuiting, te intensiveren.43
Sinds 2019 is het aantal door de politie geregistreerde incidenten van criminele uitbuiting
wel fors toegenomen, zo blijkt uit de Dadermonitor van de Nationaal Rapporteur.44 Waar in
2015 nog minder dan vijf incidenten ten aanzien van deze vorm van mensenhandel werden
geregistreerd, zijn dit er in 2019 maar liefst 145. Deze toename zou volgens de politie onder
meer komen door de verhoogde aandacht en bewustwording van de politie voor dit fenomeen
en de hoge instroom van met name West-Afrikaanse slachtoffers binnen de migratie- en
vluchtelingenstroom. Bovendien is het middels de recentelijk gestarte Domeinoverstijgende
Informatiegestuurde Werkwijze (DIGW) mogelijk om proactief binnen politiemutaties te zoeken
op woorden die mogelijk betrekking hebben op criminele uitbuiting, waardoor voorheen

Vanuit de strafrechtsketen bestaat ook relatief weinig zicht op criminele uitbuiting. Zo blijkt uit
de Dadermonitor Mensenhandel 2015-2019 van de Nationaal Rapporteur dat slechts 41 van de
954 opsporingsonderzoeken (4,3%) in deze periode betrekking heeft op criminele uitbuiting.39
Wanneer bovendien wordt gekeken naar het aantal opsporingsonderzoeken waarbij ten minste
één slachtoffer met de Nederlandse nationaliteit betrokken is, daalt dit naar negen gestarte

verborgen signalen beter in beeld komen.45 Tegelijkertijd dient ook hierbij te worden aangegeven
dat het merendeel van deze incidenten betrekking heeft op slachtoffers met een Afrikaanse
nationaliteit. De signalering van Nederlandse slachtoffers door opsporingsorganisaties blijft
derhalve relatief laag, met 61 unieke slachtoffers van criminele uitbuiting met de Nederlandse
nationaliteit die tussen 2016-2020 door de politie bij CoMensha zijn aangemeld.46 Daarbij is er in
de laatste twee jaar, mogelijk als gevolg van de stijging van het aantal geregistreerde incidenten,
wel een lichte toename te zien in het aantal Nederlandse slachtoffers dat door de politie is

36

Home Office 2022. https://www.gov.uk/government/statistics/modern-slavery-national-referral-me-

40

Schriftelijke informatie van een onderzoeker van de Nationaal Rapporteur, d.d. 2 juli 2021.

chanism-and-duty-to-notify-statistics-uk-end-of-year-summary-2021/modern-slavery-national-re-

41

Nationaal Rapporteur, 2021b, p. 154.

ferral-mechanism-and-duty-to-notify-statistics-uk-end-of-year-summary-2021.

42

Ibidem, p. 157.

In 4.155 van de gevallen ging het daarbij om slachtoffers die alleen crimineel zijn uitgebuit. 1.945

43

Nationaal Rapporteur, 2019b, aanbeveling 4.

slachtoffers werden naast crimineel ook op een andere manier uitgebuit.

44

Nationaal Rapporteur, 2021b, p. 96.

38

Nationaal Rapporteur, 2021a, p. 33.

45

De DIGW is op dit moment niet in elke eenheid operationeel. Nationaal Rapporteur, 2021b, p. 65, 96.

39

Nationaal Rapporteur, 2021b, p. 120.

46

Schriftelijke informatie van een onderzoeker van de Nationaal Rapporteur, d.d. 22 december 2021.

37

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 12

geregistreerd. Zo werden in 2017 en 2018 respectievelijk 9 en 11 slachtoffers gemeld ten opzichte
van 16 slachtoffers in zowel 2019 als 2020. Het is op dit moment te vroeg om iets te zeggen
over de vraag of en in hoeverre de toename van het aantal incidenten ook heeft geleid tot meer
opsporingsonderzoeken, vervolgingen en veroordelingen voor criminele uitbuiting.

2.1.2 Nederlandse slachtoffers van criminele uitbuiting buiten beeld
Op basis van zowel het aantal slachtofferidentificaties met de Nederlandse nationaliteit als
het aantal opsporingsonderzoeken, vervolgingen en veroordelingen voor deze vorm van
mensenhandel, kan het beeld ontstaan dat criminele uitbuiting ten aanzien van Nederlandse
slachtoffers slechts zeer incidenteel voorkomt. Diverse onderzoeken naar de aard en omvang
van criminele uitbuiting laten echter zien dat er veeleer sprake lijkt te zijn van een aanzienlijke
discrepantie tussen het aantal mogelijke slachtoffers van criminele uitbuiting dat in de officiële
statistieken naar voren komt en het daadwerkelijke aantal slachtoffers dat zich in de Nederlandse
samenleving bevindt. Dit betekent dat mogelijk een groot deel van de slachtoffers buiten beeld
blijft en er derhalve sprake is van een groot dark number met betrekking tot de signalering
van deze slachtoffers. Reeds in 2017 bleek uit een studie van de Nationaal Rapporteur dat
ongeveer 20% van de medische professionals die weleens met een vermoedelijk slachtoffer van
mensenhandel in contact is geweest, aangaf dat hierbij sprake was van criminele uitbuiting.47
Uit onderzoek van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en CoMensha uit 2018
komt naar voren dat 61% van de gemeenten veronderstelt dat criminele uitbuiting in hun
gemeente voorkomt, waarmee dit hoger ligt dan het percentage gemeenten met vermoedens
van seksuele uitbuiting (59%).48

van de bestuurders aangeeft dat zij te maken hebben (gehad) met criminele uitbuiting op hun
onderwijsinstelling. Bovendien geeft 4,3% van de deelnemende leerlingen aan zelf crimineel te
zijn uitgebuit. Dat criminelen Nederlandse jongeren ronselen voor criminaliteit blijkt bovendien
uit onderzoek van Leerlingalert uit 2022 waarbij bijna een op de acht jongeren zelf aangeeft
weleens benaderd te zijn voor het uitvoeren van strafbare activiteiten.51 Ook uit recent onderzoek
naar de ervaringen met eerstelijns professionals werkzaam in Rotterdam, zoals wijkagenten,
jongerenwerkers en leerplichtambtenaren blijkt dat circa de helft van de bijna vijfhonderd
deelnemende respondenten in de afgelopen twee jaar met ten minste één slachtoffer van
criminele uitbuiting in contact is geweest.52 Vier op de tien professionals geeft bovendien
aan dat dit in de afgelopen twee jaar is toegenomen. Daarbij gaat het in ruim een derde over
slachtoffers met de Nederlandse nationaliteit. Op basis van het onderzoek kan derhalve worden
geconcludeerd dat zich alleen al in Rotterdam mogelijk tientallen, zo niet honderden, mogelijke
slachtoffers van criminele uitbuiting met een Nederlandse nationaliteit bevinden.

2.1.3 Vormen van gedwongen criminaliteit en de verwevenheid met
ondermijnende criminaliteit
Wanneer wordt gekeken naar de vormen van criminaliteit waartoe Nederlandse slachtoffers van
criminele uitbuiting worden gedwongen, valt op dat er een grote verwevenheid lijkt te bestaan
tussen criminele uitbuiting en ondermijnende criminaliteit. Uit de onderzoeken naar criminele
uitbuiting vallen in het bijzonder twee vormen van ondermijnende criminaliteit op waartoe
slachtoffers met de Nederlandse nationaliteit gedwongen worden. In de eerste plaats gaat het
daarbij om slachtoffers die worden gedwongen tot het plegen van drugsgerelateerde strafbare
feiten, zoals het vervoeren, vervaardigen en/of verhandelen van drugs.

In recente jaren is ook onderzoek uitgevoerd naar de omvang van criminele uitbuiting
specifiek ten aanzien van slachtoffers met de Nederlandse nationaliteit. Zo blijkt uit een studie
van het Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel (CKM) uit 2020 naar de ervaring
met criminele uitbuiting van bijna driehonderd middelbare scholen en mbo-instellingen in
Nederland dat respectievelijk 55% en 46% van hen zich zorgen maakt dat dat leerlingen op
hun onderwijsinstelling slachtoffer zijn of worden van criminele uitbuiting.49 Daarbij geeft de
helft aan dat hun zorgen in de afgelopen jaren ook zijn toegenomen. Onderzoek van de Avans
Hogeschool uit 2022 vindt soortgelijke resultaten met betrekking tot het zich voordoen van
criminele uitbuiting op middelbare scholen in Zeeland.50 Uit het onderzoek blijkt dat ruim 40%

Zo laat onderzoek van het CKM naar de aard en omvang van met criminele uitbuiting op
Nederlandse onderwijsinstellingen zien dat scholen zich het meest zorgen maken over leerlingen
die middels dwang in de drugscriminaliteit terecht komen.53 Ook in onderzoek van Avans
Hogeschool naar criminele uitbuiting op middelbare scholen in Zeeland komt het handelen
in softdrugs naar voren als een van de meest genoemde vormen van mensenhandel waartoe
leerlingen worden gedwongen, bijvoorbeeld vanwege (dreiging met) fysiek geweld maar ook
mentale druk.54 Een studie uit 2022 van Regioplan naar de aard en omvang van mensenhandel in
de gemeenten Utrecht en Ede laat zien dat ook in deze steden zorgen bestaan over jongeren die

47

Nationaal Rapporteur, 2017b.

51

Leerlingalert, 2022.

48

VNG & CoMensha, 2019, p. 8. Voor dit onderzoek hebben 135 gemeenten een vragenlijst ingevuld.

52

CKM, 2021.

49

CKM, 2020.

53

CKM, 2020.

50

Üstüner, De Winter, Smulders, Jansen, & Kolthoff, 2022.

54

Üstüner et al., 2022, p. 4.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 13

worden geronseld en ingezet voor het rondbrengen en verhandelen van drugs, waarbij geweld
niet wordt geschuwd.55 Eerder kwam uit onderzoek van de politie-eenheid Amsterdam ook naar
voren dat kinderen en jongeren aldaar gedwongen worden tot het koerieren en dealen van drugs.56
Het onderzoek liet aan de hand van 16 casussen zien dat het vaker voorkomt dat minderjarigen
onder dwang terecht komen in de drugscriminaliteit, bijvoorbeeld onder dreiging van een steekof vuurwapen. Bovendien zouden minderjarigen, ook wanneer zij zich in eerste instantie uit eigen
overweging met drugscriminaliteit hebben ingelaten, hier vervolgens middels dwang worden
ingehouden. Zo wordt onder meer gesproken over jongeren die met messen worden bedreigd of
mishandeld, vanwege het feit dat zij uit de criminaliteit willen stappen.57
De aanpak van ondermijnende drugscriminaliteit en mensenhandel
De aanpak van ondermijnende criminaliteit heeft een belangrijke plek gekregen
binnen het coalitieakkoord van het Kabinet Rutte IV. Eén die niet alleen beoogt om
de strafrechtelijke aanpak van zware criminelen te versterken, maar ook ziet op het
‘voorkomen dat jongeren de criminaliteit ingaan’.58 Dat is niet zonder reden. In 2018
bleek uit onderzoek van de politieacademie dat de totale (illegale) drugseconomie
in Nederland bijna 19 miljard euro bedraagt, een bedrag vergelijkbaar aan het bruto
binnenlands product van een land als Bosnië-Herzegovina.59 In de afgelopen jaren zijn
er dan ook in het bijzonder zorgen ontstaan over grote groepen kwetsbare jongeren
en minderjarigen in steden als Utrecht,60 Amsterdam,61 Rotterdam,62 en Arnhem63 die
worden geronseld en ingezet door drugscriminelen. Zij moeten bijvoorbeeld op de
uitkijk staan of worden gevraagd om drugs te verpakken of te koerieren of om deze te
verkopen. Hoewel het in deze gevallen telkens de vraag is in hoeverre er sprake is van
mensenhandel, gaat het in de regel wel om kwetsbare personen, bijvoorbeeld vanwege
hun jonge leeftijd of een lichtverstandelijke beperking. Bovendien kunnen zij vaak

55

Regioplan, 2022.

56

Politie, 2021.

57

Politie, 2021, p 12.

58

Coalitieakkoord Rutte IV, p. 17.

niet zonder meer stoppen met het plegen van strafbare feiten en worden zij soms door
middel van (dreiging met) geweld in hun situatie gehouden.64 De verwevenheid tussen
criminele uitbuiting en andere ondermijnende criminaliteit is inmiddels ook de Tweede
Kamer niet ontgaan. Om die reden werd in december 2021 een motie aangenomen
waarin de regering wordt verzocht om criminele uitbuiting integraal onderdeel uit te
laten maken van de aanpak van georganiseerde criminaliteit en hiermee ook rekening
te houden bij de extra investering van €82 miljoen euro.65
Een tweede vorm van ondermijnende criminaliteit waartoe een grote groep kwetsbare personen
zou worden gedwongen, betreffen financiële delicten.66 Hierbij dient in het bijzonder te worden
gewezen op bankpasfraude (geldezels) en personen die worden ingezet als katvanger. Geldezels
en katvangers kennen bepaalde overeenkomsten, maar verschillen ook van elkaar. Een katvanger
is iemand die zijn of haar identiteit beschikbaar stelt als eigenaar of registratiehouder van een
voertuig, bedrijf, bankrekening of ander goed, waardoor de werkelijke eigenaar zich aan het
zicht van de autoriteiten kan onttrekken. Een geldezel is een persoon die specifiek zijn of haar
bankrekening beschikbaar stelt voor het wegsluizen van crimineel verdiend geld.
Studies van Staring et al. uit 2005 en Verhoeven, Van Gestel, De Jong en Kleemans uit 2014 toonden
eerder dat mensenhandelaren gebruik maken van katvangers met het doel om buiten beeld te
blijven van opsporingsinstanties.67 Ook recent onderzoek laat zien dat criminelen in onder meer
Utrecht, Rotterdam en Ede bewust kwetsbare personen benaderen en inzetten als katvanger.68 In
ruil voor een kleine vergoeding worden zij bijvoorbeeld gevraagd om een woning op hun naam te
zetten, waarin vervolgens een hennepkwekerij wordt opgezet. Katvangers lopen daarbij het risico
op strafrechtelijke vervolging, terwijl de criminelen buiten beeld blijven. Het is daarbij volgens
Stam en Karsdorp (2022) de vraag of er in deze gevallen niet een dusdanige kwetsbaarheid en
afhankelijkheid bestaat dat niet ook kan worden gesproken van criminele uitbuiting.69
Er is voor zover bekend nog geen onderzoek verricht naar het aantal personen dat in Nederland
wordt gedwongen als geldezel. Uit een studie van Saxion Hogeschool blijkt echter wel dat tussen

59

Tops et al., 2018.

60

Regioplan, 2022.

64

Politie, 2021, p 12.

61

Politie, 2021; Politie Eenheid Amsterdam, 2020. (https://www.politie.nl/nieuws/2020/februa-

65

Zie: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2021Z21823&did=2021D46555.

ri/24/05-trendbeeld-2020-politie-amsterdam.html).

66

Zie bijvoorbeeld: Regioplan, 2022; CKM, 2021.

CKM, 2021.

67

Verhoeven et al., 2014; Staring et al., 2005.

Zie: https://www.gelderlander.nl/arnhem-e-o/groot-offensief-arnhem-om-jongeren-uit-klau-

68

Zie bijvoorbeeld: Van Eijk en Matthijsse, 2020; CKM, 2021b; Regioplan, 2022.

wen-drugscriminaliteit-te-houden-het-begint-al-op-de-basisschool-br~af4f261b/ (laatst geraadpleegd

69

62
63

op 20 december 2021).

Stam & Karsdorp, 2022 (https://ccv-secondant.nl/platform/article/het-profiel-van-katvangers-in-sociale-huurwoningen).

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 14

Tientallen meiden gedwongen tot fraudedelicten in het Verenigd Koninkrijk
In februari 2022 zijn in het Verenigd Koninkrijk voor het eerst mensenhandelaren vervolgd
voor het dwingen van personen tot het plegen van fraudedelicten.75 Een criminele organisatie
ronselde ten minste dertig minderjarige meiden en dwong hen om via gefabriceerde
bonnetjes en streepjescodes geld voor aangeschafte producten terug te vragen bij winkels.
Zij plakten streepjescodes op producten, zodat zij een veel lagere prijs betaalden in de winkel
dan de daadwerkelijke prijs. Vervolgens ruilden zij deze producten op een later moment in
voor het echte bedrag van het product. Zo werd een telefoon bijvoorbeeld eerst voor £20
gekocht om vervolgens voor £120 in te ruilen. Binnen twee jaar wist de organisatie op deze
wijze minimaal £500.000 te verdienen, maar het Britse Openbaar Ministerie vermoedt dat
dit in werkelijkheid veel meer is. De gemiddelde leeftijd van de meiden was 14 jaar oud en
zij werden voornamelijk via sociale media benaderd. Vrijwel allen hadden een kwetsbare
achtergrond, bijvoorbeeld omdat er sprake was van psychische problematiek. Een deel van
de meiden werd ook benaderd terwijl zij in een begeleid wonen locatie woonden.

de 13.000 en 26.000 Nederlandse jongeren vatbaar zijn om hiervoor geronseld te worden.70 Het
gaat daarbij vooral om personen die niet weten dat het beschikbaar stellen van een bankrekening
aan criminelen strafbaar is. Verder geeft 8% van de respondenten in de studie aan dat zij weleens
zijn benaderd om als geldezel op te treden en kent 11% iemand die hiervoor is gevraagd. 1% geeft
aan dat zij daadwerkelijk hebben opgetreden als geldezel. Eenzelfde ontwikkeling is zichtbaar
in het Verenigd Koninkrijk, waar grote zorgen bestaan over criminele organisaties die op
middelbare scholen leerlingen benaderen om hun bankrekening beschikbaar te stellen voor het
witwassen van crimineel verdiend geld.71 In sommige gevallen worden potentiële slachtoffers,
of hun familie, bedreigd indien zij zich niet voor geldezel willen laten lenen.
Het is niet direct duidelijk in hoeverre er sprake is van dwang zoals wordt bedoeld in artikel 273f
Sr., wanneer het gaat om kwetsbare personen die in Nederland worden ingezet als geldezel of
katvanger’. Uit zowel onderzoek als mediaberichtgeving komt echter naar voren dat criminelen
wel degelijk gebruik maken van zowel harde als zachte dwangmiddelen. Zo stellen Bekkers,
Schikt en Leukfeldt in een studie uit 2020 dat het voorkomt dat geldezels worden gechanteerd
met het feit dat hun naaktbeelden worden verspreid indien zij niet willen meewerken.72
Bovendien zijn in de afgelopen jaren in de media diverse berichten verschenen waarin met
name jongeren onder dreiging van geweld als geldezel zijn gedwongen.73 Vaker lijkt het echter
te gaan om zachte en moeilijk te herkennen vormen van dwang, zoals het misbruik maken van
een kwetsbare of afhankelijke positie, bijvoorbeeld vanwege schulden, een lichtverstandelijke
beperking of de jonge leeftijd van een persoon.74

Voor zover bekend is er in Nederland geen soortgelijke zaak voor de rechter gekomen. In
2020 is wel een man veroordeeld die in Utrecht een kassière met naaktfoto’s en geweld
dwong tot het wisselen van valse bankbiljetten voor echt geld. De rechtbank legde hem een
celstraf op van tien maanden, waarvan vijf maanden voorwaardelijk.76

2.1.4 I nzicht in slachtoffers, daders en modus operandi van criminele uitbuiting
Wanneer gekeken wordt naar de achtergrond van (vermoedelijke) slachtoffers van criminele

70

https://eenvandaag.avrotros.nl/item/tegen-betaling-je-bankrekening-laten-gebruiken-door-criminelen-steeds-meer-jongeren-geronseld-als-money-mule/ (laatst geraadpleegd op 3 januari 2022).

71

Zie: https://www.theguardian.com/world/2019/apr/29/police-scotland-warns-of-rise-in-teens-targeted-as-money-mules (laatst geraadpleegd op 22 februari 2022).

72
73

uitbuiting, dient te worden opgemerkt dat niet kan worden gesproken over een homogene groep. Uit
de beschikbare onderzoeken en jurisprudentie komt het beeld naar voren dat zich onder slachtoffers
van criminele uitbuiting zowel mannen als vrouwen bevinden en dat het delict zowel betrekking
kan hebben op volwassenen als minderjarigen.77 Hoewel dus geen sprake is van een homogene
groep van slachtoffers van criminele uitbuiting lijkt het doorgaans wel te gaan om personen met een
kwetsbare achtergrond of om personen die zich in een kwetsbare of afhankelijke positie bevinden.
Vaak gaat het daarbij bovendien om meervoudige problematiek. Een veelgenoemde kwetsbaarheid
in de literatuur over de achtergrond van slachtoffers van criminele uitbuiting is dat er vaak sprake is

Bekkers et al., 2020, p. 13.
Zie bijvoorbeeld: https://www.1limburg.nl/rotterdammer-maakte-misbruik-van-roermondse-daklozen (laatst geraadpleegd op 28 februari 2022); https://www.gelderlander.nl/eindhoven/jonge-meiden-in-de-klauwen-van-drugscrimine¬len-bendes-nemen-huis-en-bankrekening-over~aba2e3db/
(laatst geraadpleegd op 28 februari2022); https://www.rtlnieuws.nl/onderzoek/artikel/5223783/

75

ble-girls-uk-wide-shoplifting-spree-convicted.

28 februari 2022); https://www.om.nl/ actueel/nieuws/2021/11/09/geldezels-beschoten-en-ont74

Zie: https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/modern-slavery-girls-trafficking-police-b2007020.html; https://www.cps.gov.uk/ london-south/news/crime-gang-who-tasked-vulnera-

criminaliteit-zorginstellingen-ondermijning-drugshandel-prostitutie (laatst geraadpleegd op
voerd-door-hun-afpersers (laatst geraadpleegd op 28 februari 2022).

76

ECLI:NL:RBMNE:2020:2783.

Zie bijvoorbeeld: Van Eijk en Matthijsse, 2020; Stam & Karsdorp, 2022; Regioplan, 2022.

77

CKM, 2020; CKM, 2021; Amsterdam, 2020.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 15

van een lichtverstandelijke beperking (lvb).78 Personen met een lvb zouden een hoger risico lopen om
slachtoffer van criminele uitbuiting te worden, omdat zij enerzijds gemakkelijker te beïnvloeden zijn
en anderzijds moeite hebben met het overzien van hun handelen en het effect van hun handelen op
anderen.79

als rolmodel worden gezien en veel invloed op hen uit kunnen oefenen. Deze jongens worden
geronseld en vervolgens gedwongen tot het uitvoeren van allerlei criminele klusjes.
Criminele uitbuiting ontbreekt vaak bij onderzoek naar ronselen jonge aanwas
In de afgelopen jaren is er ook vanuit de onderzoekswereld in toenemende mate
aandacht gekomen voor het thema ondermijning en meer specifiek de wijze waarop
criminele netwerken nieuwe criminele aanwas rekruteren.85 In deze onderzoeken wordt
vaak gesproken over hoe deze netwerken een grote aantrekkingskracht hebben op
jonge, soms minderjarige, kwetsbare jongeren en deze op verschillende manieren de
criminaliteit inzuigen. Opvallend is dat het perspectief van criminele uitbuiting in deze
studies vaak ontbreekt. Dit terwijl er in veel gevallen aanleiding is om te veronderstellen
dat hier mogelijk wel sprake van is. Zo wordt beschreven hoe criminele netwerken vaak
minderjarigen rekruteren, die met kleine klusjes beginnen en vervolgens vast komen te
zitten in de criminaliteit, of hoe zij zich richten op personen met een lvb die bespeeld
kunnen worden, en niet goed weten wat de gevolgen van hun handelen zijn. Zo blijkt uit
onderzoek naar het ronselen van jonge criminele aanwas in Den Haag bijvoorbeeld dat
criminele netwerken jongeren doelbewust screenen op hun beperkingen en specifiek
ronselen bij instellingen waar jongeren met een lvb woonachtig zijn.86 In hetzelfde
onderzoek wordt ook gesproken over het creëren van schulden of het (tijdelijk) gratis
verstrekken van drugs om iemand in een afhankelijkheidspositie te verkrijgen.87 In andere
onderzoeken wordt echter ook gesproken over minderjarigen die met harde dwang, zoals
bedreiging met (vuur)wapens of het toepassen van geweld, in de criminaliteit worden

Een andere kwetsbaarheid die in de literatuur wordt beschreven, is dat slachtoffers veelal opgroeien
binnen sociaaleconomisch kwetsbare milieus. Zo is er bijvoorbeeld vaak sprake van armoede- en
schuldenproblematiek, een disfunctionele gezinssituatie of zijn er (andere) gezinsleden die zich
inlaten met het plegen van criminele feiten.80 Ook kan het voorkomen dat slachtoffers omwille
van een drugs- of alcoholverslaving geen weerstand kunnen bieden aan de (ronsel-)pogingen
van mensenhandelaren.81 Een laatste kwetsbaarheid die vanuit de literatuur naar voren komt,
heeft te maken met de jeugdige leeftijd waarop slachtoffers geronseld worden. Zo blijkt dat met
name jongeren die binnen de drugscriminaliteit worden uitgebuit op (zeer) jonge leeftijd door
criminelen worden benaderd. Zo blijkt dat kinderen in steden als Amsterdam, Rotterdam en
Utrecht soms al op de leeftijd van twaalf jaar voor het eerst door criminelen worden benaderd om
klusjes uit te voeren.82
Op dit moment bestaat er slechts zeer beperkt zicht op daders van criminele uitbuiting. Uit het
onderzoek van het CKM uit 2021 blijkt dat slechts 7% van de eerstelijns professionals aangeeft een
goed beeld hebben van wie de criminelen zijn die jongeren ronselen en dwingen tot het plegen
van criminele feiten. Onderzoek van Regioplan komt tot een vergelijkbare conclusie over het
minimale zicht op daders van deze vorm van mensenhandel.83 Op basis van de beperkte literatuur

gedwongen of behouden, waarbij nog sneller de indruk bestaat dat hier vermoedelijk
(ook) sprake is van criminele uitbuiting.88

die bestaat over daders van criminele uitbuiting in Nederland kan desondanks een eerste
beeld worden geschetst en is mogelijk om met voorzichtigheid een aantal groepen van daders
te onderscheiden. In de eerste plaats gaat het daarbij om uitbuiting tussen jongeren onderling
(binnen de peer-group).84 Daders zijn in deze gevallen vaak wat oudere jongens, of jongvolwassen
mannen, met een voorgeschiedenis in de criminaliteit. Vaak beschikken zij over aanzien, status
en geld, waardoor zij door sommige, vaak jongere en/of kwetsbare, jongens in hun omgeving

78
79

Het is om meer dan alleen vanwege semantische waarde van belang om binnen deze
onderzoeken ook het perspectief van criminele uitbuiting mee te nemen. Op basis van
internationale rechtsverdragen heeft de Nederlandse overheid namelijk een proactieve
verplichting om beleid te ontwikkelen met het doel alle vormen van mensenhandel

Zie bijvoorbeeld: Bekkers et al., 2020; Politie, 2021; Wissink, 2021, p. 22-23; CKM, 2021; Regioplan, 2022.
Hogeschool Leiden, 2018, p. 12. (https://www.hsleiden.nl/binaries/content/assets/hsl/lectoraten/
lvb-en-jeugdcriminaliteit/publicaties/ handreiking-lvb-jr-laatste-versie-011018.pdf).

80

Zie bijvoorbeeld Bos et al., 2016; Politie, 2021; CKM, 2021.

81

Regioplan 2022; CKM, 2021.

85

Zie bijvoorbeeld: Adjiembaks, Boer & Oude Lansink, 2022; Politie, 2021; Van Wijk et al. 2021.

82

Zie: Politie, 2021; CKM, 2021; https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4794321/kinde-

86

Van Wijk et al. 2021, p. 101 (https://bureaubeke.nl/wp-content/uploads/2022/03/Download_Bekereeks_

ren-cocainehandel-drugs-bende-steeds-meer-toename (laatst geraadpleegd op 7 maart 2022).

Jongeren_georg_drugscrim_ regio_Den_Haag.pdf).

83

Regioplan 2022.

87

Van Wijk et al., 2021, p. 102.

84

Zie bijvoorbeeld: CKM, 2021; Regioplan, 2022. Politie, 2021

88

Zie bijvoorbeeld: Adjiembaks et al., 2022; Politie, 2021.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 16

Criminele zorgaanbieders buiten bewust eigen cliënten crimineel uit
Een mogelijke nieuwe groep van daders zijn criminelen die een zorginstelling, zoals
bijvoorbeeld een begeleid wonen instelling of een jeugdzorginstelling, starten met het
doel hun cliënten te dwingen tot het plegen van criminaliteit, zo blijkt uit onderzoek
van het Informatie Knooppunt Zorgfraude (IKZ) uit 2020.93 Het onderzoek liet zien dat
er in de regio Twente bij 22 zorgaanbieders sprake is van ondermijnende criminaliteit.
Vijftien van de zorgaanbieders hielden zich bezig met hennepteelt, waarbij in sommige
gevallen ook de cliënten die aan hun zorg vertrouwd waren, moesten helpen met
het knippen van de toppen van de planten. Journalistiek vervolgonderzoek van RTL
Nieuws bracht aan het licht dat deze problematiek niet louter aan de regio Twente is
voorbehouden, maar ook in andere regio’s plaatsvindt.94 Criminele zorgaanbieders
zouden hun cliënten onder meer dwingen tot het verhandelen van drugs of het
witwassen van geld via hun bankrekening. In enkele gevallen zouden cliënten ook in
de prostitutie worden gedwongen.95 Volgens het IKZ is dit nog maar een topje van de
ijsberg, aangezien er bijna geen toezicht is op dit soort zorgaanbieders en de pakkans
daardoor erg klein is. Bovendien gaat het in deze gevallen om inherent kwetsbare en
afhankelijke personen, waardoor slachtoffers zelf zelden naar buiten treden over de
misstanden.

tegen te gaan.89 Daarnaast maken personen die gedwongen worden tot het plegen
van criminaliteit op basis van diezelfde rechtsverdragen aanspraak op hulp en
bescherming en dienen zij, in deze gevallen, als slachtoffer van criminele uitbuiting
te worden beschouwd in plaats van als dader van een gepleegd delict. Bovendien
biedt het perspectief van mensenhandel opsporingsorganisaties en andere instanties
betrokken bij de aanpak van dit fenomeen ook andere mogelijkheden met betrekking
tot het frustreren, opsporen en vervolgen van daders. Ook voor het construeren van
een gezamenlijke aanpak van mensenhandel en ondermijnende criminaliteit is het van
belang dat vanuit het onderzoeksveld meer aandacht komt voor de overlap tussen deze
beide fenomenen.
Een tweede groep die op basis van de literatuur kan worden onderscheiden, betreft daders van
criminele uitbuiting die andere familieleden dwingen tot het plegen van strafbare feiten. Zo
wordt specifiek met betrekking tot Nederlandse jongeren behorende tot de Roma-gemeenschap
gesproken over ouders die hun kinderen meenemen om diefstallen te plegen, in te breken of
zakken te rollen.90 Als de kinderen eenmaal zelf de volwassen leeftijd hebben bereikt, gaan zij soms
ook over tot het uitbuiten van hun eigen kinderen. Recent onderzoek laat echter zien dat deze
vorm van intergenerationele overdracht van criminaliteit zich ook kan voordoen binnen andere
gemeenschappen, zoals bij familienetwerken die al lang in de drugshandel zitten en waarbij
het als het ware vanzelfsprekend is dat de nieuwe generatie de werkzaamheden van de oudere
generatie overneemt.91 Ook hierbij kan de vraag gesteld worden in hoeverre hierbij sprake kan zijn
van vrijwilligheid.
Een laatste groep betreft daders die hun ‘partner’ dwingen tot het uitvoeren van strafbare feiten.
Uit onderzoek blijkt dat het hierbij vaak, maar niet uitsluitend, gaat om vrouwen die reeds seksueel
worden uitgebuit door hun ‘partner’, en vervolgens ook worden gedwongen tot het verrichten van
andere strafbare werkzaamheden. Ook kan het hierbij gaan om het onder valse voorwendselen
aangaan van een liefdesrelatie met, vaak, kwetsbare vrouwen met het doel hen crimineel uit
te buiten. Vaak gaat het hierbij om het rondbrengen of verhandelen van drugs, maar het kan
bijvoorbeeld ook gaan om het beschikbaar stellen van een bankrekening of om te fungeren als
katvanger.
92

Wanneer wordt gekeken naar de modus operandi van daders van criminele uitbuiting,
valt allereerst op dat slachtoffers en daders op verschillende manieren met elkaar in contact
komen. Zo laten diverse onderzoeken zien dat slachtoffers en daders elkaar voor de eerst keer
ontmoeten op fysieke locaties, zoals (middelbare) scholen, zorginstellingen of op straat.96 In
de afgelopen jaren lijkt er echter wel een verschuiving te hebben plaatsgevonden, waarbij
slachtoffers steeds vaker online worden geronseld door criminelen. Uit verscheidene studies
blijkt dat dit in het bijzonder geldt in het geval van het ronselen van potentiële geldezels.97
Via online communicatieplatforms, zoals Instagram, Snapchat of Telegram, ontvangen zij

93
94

IKZ, 2020.
Zie: https://www.rtlnieuws.nl/onderzoek/artikel/5223783/criminaliteit-zorginstellingen-ondermijning-drugshandel-prostitutie#:~:text=Tientallen%20zorgaanbieders%20crimineel%3A%20cli%C3%ABnten%20ingezet%20voor%20drugshandel%20en%20witwassen,-07%20april%202021&text=Criminelen%20runnen%20door%20het%20hele,worden%20de%20prostitutie%20in%20gedwongen (laatst

89

Onder meer op basis van Het Verdrag van Warschau; Europese Mensenhandel richtlijn 2011/36/EU en
EHRM 7 januari 2010, 2965/04 (Rantsev t. Cyprus en Rusland).

geraadpleegd op 7 maart 2022).
95

https://www.rtlnieuws.nl/onderzoek/artikel/5223785/slachtoffers-criminaliteit-zorginstelling-onder-

90

Zie bijvoorbeeld: Nijenhuis, 2016; Nationaal Rapporteur 2016.

91

CKM, 2021.

96

mijning (laatst geraadpleegd op 7 maart 2022).
CKM, 2021; Politie, 2021; Regioplan 2022.

92

Zie bijvoorbeeld: Amsterdam, 2021; CKM, 2020; CKM, 2021.

97

Zie bijvoorbeeld Roks en van den Broek, 2017; Bekkers et al., 2020; Wissink, 2021; CKM, 2021.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 17

bijvoorbeeld berichten waarin hen wordt beloofd om snel geld te verdienen in het geval dat zij
hun bankrekening ter beschikking stellen. Vervolgens wordt er vaak fysiek afgesproken.98

strafbare feiten door hen met naaktbeelden te chanteren, een vorm die ook kan worden gezien
als een ‘hard’ dwangmiddel.107

Het ronselen van slachtoffers van criminele uitbuiting voor het plegen van drugsgerelateerde
criminaliteit is op dit moment hoofdzakelijk, maar niet uitsluitend,99 zichtbaar binnen het
fysieke domein.100 Niettemin speelt ook hier de online leefwereld een belangrijke rol. Zo blijkt
uit onderzoek dat jongeren steeds vaker online beelden delen op hun sociale mediakanalen,
waarop te zien is dat zij bijvoorbeeld drugsgerelateerde strafbare feiten plegen.101 Volgens Van
den Broek (2018) voelen de jongeren die deze beelden online zetten zich vervolgens genoodzaakt
om in het echte leven gedrag te vertonen dat overeenkomt met het online aangemeten imago,
hetgeen leidt tot een zelfversterkend effect.102 Een tweede wijze waarop de online leefwereld
invloed uitoefent op slachtoffers van criminele uitbuiting binnen de drugsindustrie is dat het
delen van deze beelden ook bijdraagt aan het verheerlijken en normaliseren van crimineel
gedrag.103 Kinderen worden al op jonge leeftijd met deze beelden geconfronteerd en worden er
niet op gewezen dat dit gedrag afwijkend/deviant is.104 Met name de meest kwetsbare personen,
die niet goed de gevolgen van hun handelen kunnen overzien, kunnen hierdoor verhoogd
kwetsbaar worden voor de ronseltechnieken van criminelen.

Het ronselen van slachtoffers: de vier fases van werving
In Nederland bestaat nog weinig zicht op de wijze waarop slachtoffers van criminele
uitbuiting worden geworven door mensenhandelaren. De Children’s Society heeft
in 2018 wel in beeld gebracht hoe criminele netwerken in het Verenigd Koninkrijk
slachtoffers van criminele uitbuiting ronselen en in een uitbuitingssituatie brengen,
en onderscheidt daarbij vier verschillende fasen.108 In de eerste fase (targeting stage)
kiest de uitbuiter een potentieel slachtoffer op basis van zijn of haar kwetsbaarheid,
zoals de jonge leeftijd of sociaaleconomische of psychische achtergrond. In de tweede
fase (experience stage) spelen de uitbuiters in op de behoeften van het slachtoffer om
zo het vertrouwen te winnen, nemen hem of haar op in de groep, laten diegene wennen
aan de levensstijl en kleine criminele klusjes uitvoeren. In de derde fase (hooked stage)
geven de uitbuiters het slachtoffer het gevoel dat hij of zij een volledig onderdeel is
van de groep, terwijl het slachtoffer in feite al uitgebuit wordt doordat er steeds vaker
klusjes ‘moeten’ worden uitgevoerd en hier steeds moeilijker nee tegen kan worden
gezegd. In de laatste fase (trapped stage) is het slachtoffer volledig afhankelijk van de
dader(s), maar heeft hij of zij ook zelf in de gaten dat stoppen geen optie meer is. Het
slachtoffer krijgt te maken met geweld, chantage en bedreigingen, moet steeds meer
en gevaarlijkere strafbare feiten plegen en de daadwerkelijke intenties van de daders
zijn nu duidelijk. Het slachtoffer zit gevangen.

Tot slot kan in de wijze waarop daders van criminele uitbuiting slachtoffers in een
uitbuitingssituatie brengen en behouden, onderscheid worden gemaakt tussen het toepassen
van zogeheten ‘harde’ en ‘zachte’ dwangmiddelen. Uit diverse onderzoeken blijkt dat daders
van criminele uitbuiting zich niet laten weerhouden tot het gebruiken van geweld, of dreigen
met geweld, als het gaat om het dwingen van slachtoffers tot het uitvoeren van strafbare feiten.
Zo blijkt uit onderzoek in Rotterdam dat bijna één op de drie eerstelijns professionals aangeeft
dat slachtoffers door middel van (dreiging met) geweld werden gedwongen tot het plegen van
een delict.105 Onderzoeken door Regioplan uit 2022 en de Politie uit 2021 bevestigen het beeld
dat daders inderdaad niet schuwen om geweld toe te passen.106 Naast (het dreigen met) geweld,
komt uit de literatuur ook naar voren dat criminelen slachtoffers dwingen tot het plegen van

98

Bekkers et al., 2020, p. 14.

99

Zie bijvoorbeeld Politie, 2021.

Vaker lijkt het echter voor te komen dat daders misbruik maken van de kwetsbare of
afhankelijke positie waarin een slachtoffer zich bevindt, bijvoorbeeld omdat er sprake is van
een lichtverstandelijke beperking, schulden, middelenafhankelijkheid of minderjarigheid
bij het slachtoffer.109 Daders weten daarbij vaak goed welke personen kwetsbaar zijn en dus
gemakkelijker kunnen worden geronseld voor het uitvoeren van strafbare feiten.110 Uit onderzoek
van het CKM naar de aard en omvang van criminele uitbuiting in Rotterdam stellen diverse
eerstelijns professionals dat criminelen doelbewust op zoek gaan naar kwetsbare personen om
hen vervolgens crimineel uit te buiten.111

100 Politie, 2021.
101 Politie, 2021, p. 22. Politie Eenheid Amsterdam, 2020, p. 5; Van den Broek, 2018.
102 Van den Broek, 2018.

107 CKM, 2021; Bekkers et al., 2020.

103 CKM, 2021, p. 55.

108 The Children’s Society (2018). Criminal Exploitation: Stages of Recruitment.

104 Politie, 2021, p. 22.

109 CKM, 2021; Regioplan, 2022.

105 CKM, 2021, p. 26.

110 Regioplan 2022; CKM, 2021.

106 Regioplan, 2022; Politie, 2021.

111

CKM, 2021.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 18

2.2 Uitdagingen in de signalering van criminele uitbuiting
Uit de huidige literatuurverkenning komt naar voren dat er gegronde redenen zijn om aan
te nemen dat er aanzienlijk meer Nederlandse slachtoffers van criminele uitbuiting zijn dan
de 135 mogelijke slachtoffers met een Nederlandse identiteit die in de periode 2016-2020 bij
de autoriteiten in beeld zijn gekomen. Op basis van onderzoek kunnen er diverse redenen
worden gegeven die van invloed zijn op de beperkte signalering van slachtoffers van criminele
uitbuiting.
Een belangrijke eerste oorzaak die in de literatuur wordt beschreven, is dat er onvoldoende kennis
en expertise aanwezig is onder professionals die vanuit hun taakstelling in contact komen met
mogelijke slachtoffers van criminele uitbuiting.112 Dit gebrek aan kennis kan zowel van invloed
zijn op het herkennen van signalen van criminele uitbuiting als op het geven van een passend
gevolg aan signalen indien zij worden herkend. Bovendien heeft de kennis en expertise die in de
afgelopen jaren is ontwikkeld met name betrekking gehad op criminele uitbuiting ten aanzien
van slachtoffers en daders behorende tot de Roma-gemeenschap.113 Als gevolg hiervan worden
slachtoffers die niet aan dit risicoprofiel voldoen mogelijk minder snel als zodanig herkend.
Een complicerende factor bij de signalering van criminele uitbuiting is dat slachtoffers veelal
niet aan het stereotype slachtofferprofiel114 van mensenhandel voldoen, en bovendien veelal
(in eerste instantie) als dader van een strafbaar feit in beeld komen, waardoor het herkennen
van signalen ook als extra ingewikkeld kan worden beschouwd. Het vraagt van eerstelijns
professionals namelijk om voorbij het strafbare feit te kijken, en te bezien of er ook sprake
kan zijn van eventueel slachtofferschap. Tegelijkertijd is dit van cruciaal belang, nu eerstelijns
professionals in veel gevallen de eersten zijn die in contact komen met een (vermoedelijk)
slachtoffer en hun handelen zodoende een doorslaggevende rol speelt met betrekking tot de
vraag of iemand als (mogelijk) slachtoffer of (mogelijke) dader wordt behandeld.
Een tweede reden waarom weinig slachtoffers in beeld van de autoriteiten komen, komt voort
uit het feit dat slachtoffers van criminele uitbuiting zichzelf in veel gevallen niet als zodanig
identificeren.115 Zo komt het voor dat slachtoffers bijvoorbeeld niet weten dat de handelingen
die zij verrichten strafbaar zijn gesteld, wat bijvoorbeeld vaker het geval is bij geldezels.116 Ook
identificeren slachtoffers zichzelf niet altijd als zodanig, omdat zij in de overtuiging zijn dat

zij zelf verantwoordelijk zijn voor de situatie waarin zij zich bevinden, aangezien zij zich
schuldig hebben gemaakt aan het plegen van een strafbaar feit.117 Dit geldt in het bijzonder voor
slachtoffers die aanvankelijk uit eigen overtuiging hebben gekozen voor een criminele carrière,
maar hier vanwege dwang vervolgens niet meer mee kunnen stoppen. Tot slot verkeren
slachtoffers ook vaak in een afhankelijkheidspositie ten opzichte van de dader, waardoor zij zich
loyaal kunnen opstellen richting de uitbuiter.118 De voornoemde moeilijkheden met betrekking
tot zelfidentificatie dragen eraan bij dat slachtoffers in de praktijk zelden uit zichzelf om hulp
zullen vragen.
Een derde reden waarom slachtoffers weinig gesignaleerd worden, komt voort uit het gegeven
dat slachtoffers, ook indien zij zichzelf wel als zodanig identificeren, om diverse redenen afzien
van het vragen om hulp. Schaamte kan hierbij bijvoorbeeld een rol spelen.119 Vaker lijkt het
echter te gaan om angst. Dit kan van toepassing zijn op angst voor represailles vanuit criminele
organisaties, zoals naar voren komt uit onderzoek naar minderjarigen die vastzitten in de
drugscriminaliteit in Amsterdam.120 Het kan echter ook voorkomen dat slachtoffers zichzelf niet
melden bij de politie, omdat zij bang zijn te worden vervolgd voor de strafbare feiten die zij onder
dwang hebben moeten plegen. Momenteel is de politie een van de weinige instanties waar
slachtoffers naartoe kunnen wanneer zij in een uitbuitingssituatie zitten, maar vanwege het feit
dat zij zich binnen de situatie van criminele uitbuiting inherent hebben schuldig gemaakt aan
het overtreden van de wet, lopen zij het risico voor het laatste te worden bestraft.121
Online platform voor slachtoffers van criminele uitbuiting
Met het doel meer slachtoffers van criminele uitbuiting te signaleren en beschermen,
en nieuwe slachtoffers te voorkomen, hebben Noord-Holland Samen Veilig en het CKM
een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar de ontwikkeling van een landelijk online
platform voor (potentiële) slachtoffers van criminele uitbuiting. Het primaire doel van
het platform is dat slachtoffers van criminele uitbuiting op laagdrempelige en anonieme
wijze kunnen chatten met een opgeleide hulpverlener die hen ondersteunt en probeert
te bewegen richting lokale hulpverlening en/of opsporingsinstanties.122 Daarnaast wil
het platform zich proactief richten op het (online) bereiken van (potentiële) slachtoffers

117 Bos et al., 2016; VillaCampa en Torres, 2017.
112 Regioplan, 2022; CKM, 2021; Bos et al., 2016; Nijenhuis, 2016.

118 Bos et al., 2016; VillaCampa en Torres, 2017.

113 Nationaal Rapporteur, 2019b; Bos et al., 2016.

119 Bekkers et al., 2020.

114 Zie over stereotype slachtofferbeelden Christie, 1986.

120 Politie, 2021.

115 CKM, 2021; Villacampa en Torres, 2017.

121 Nationaal Rapporteur 2019b, p. 66.

116 Bekkers et al., 2020, p. 10.

122 Noord-Holland Samen Veilig en CKM, 2022.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 19

met het doel enerzijds reeds bestaande slachtoffers te signaleren en te beschermen en
anderzijds te voorkomen dat kwetsbare personen uiteindelijk slachtoffer worden. Voor
het haalbaarheidsonderzoek zijn stakeholdergesprekken gevoerd met professionals
van 25 (inter)nationale organisaties die een (in)directe betrokkenheid kennen bij de
aanpak van criminele uitbuiting of ondermijnende criminaliteit. Uit de studie blijkt dat
de geïnterviewde stakeholders, ondanks enkele risico’s en uitdagingen, een duidelijke
meerwaarde zien voor het beoogde platform in het informeren, signaleren en
beschermen van (potentiële) slachtoffers van criminele uitbuiting. De combinatie van
het online proactief benaderen van jongeren die kwetsbaar zijn om (gedwongen) in de
criminaliteit terecht te komen, enerzijds, en een online platform waar zij direct naar
kunnen worden doorverwezen voor informatie, ondersteuning en hulp anderzijds,
maakt dat het platform als een aanvulling op de huidige aanpak wordt gezien en in een
behoefte voorziet.
Een laatste reden die de signalering van slachtoffers van criminele uitbuiting bemoeilijkt,
heeft te maken met het feit dat mensenhandel zich onder de radar voordoet.123 Nu is reeds
bekend dat elke vorm van mensenhandel, en criminaliteit an sich, zich vaak in het verborgene
afspeelt, maar, vanwege de aard van de uitbuiting, lijkt dit eens temeer te gelden voor criminele
uitbuiting, nu slachtoffers vaak zelf ook in de overtuiging zijn dat het in hun voordeel is dat zij
niet in beeld komen van de opsporingsautoriteiten.124 Bovendien lijkt er in de afgelopen jaren
een verschuiving te hebben plaatsgevonden, waarbij slachtoffers steeds vaker online worden
geronseld, terwijl juist ten opzichte van het online domein onvoldoende kennis, toezicht en
handhaving aanwezig is om hier adequaat tegen op te treden.125

2.3 Resumé
Uit dit hoofdstuk komt naar voren dat er slechts in beperkte mate zicht bestaat op Nederlandse
slachtoffers die worden gedwongen tot het plegen van strafbare feiten. In de afgelopen vijf
jaar kwamen slechts 135 slachtoffers met een Nederlandse nationaliteit in beeld bij CoMensha
en had minder dan 1% van de strafrechtelijke onderzoeken naar mensenhandel betrekking op
criminele uitbuiting waarbij (ook) een Nederlands slachtoffer betrokken was. Op basis hiervan
kan dan ook het beeld ontstaan dat het slechts zeer incidenteel voorkomt dat personen met een
Nederlandse nationaliteit slachtoffer worden van criminele uitbuiting. Toenemende aandacht
voor het fenomeen, gepaard met recente studies die buiten de officiële registraties tot een

123 Nationaal Rapporteur, 2017a.
124 Bos et al., 2016.
125 CKM, 2021.

schatting over de aard en omvang van criminele uitbuiting proberen te komen, suggereren
echter dat er veeleer sprake lijkt te zijn van een grote discrepantie tussen het aantal geregistreerde
slachtoffers van criminele uitbuiting en de daadwerkelijke omvang van de problematiek, en dat
in het bijzonder Nederlandse slachtoffers over het hoofd worden gezien.
Daarbij lijkt er met name een sterke relatie te bestaan tussen criminele uitbuiting en andere
vormen van ondermijnende criminaliteit, waarbij het niet zelden voorkomt dat criminelen
(doelbewust) kwetsbare of minderjarige personen ronselen en inzetten voor het plegen van
strafbare feiten. In hoeverre in deze gevallen ook altijd sprake is van criminele uitbuiting zoals
bedoeld in artikel 273f Sr. kan op basis van dit onderzoek niet worden gesteld. Een gebrek aan
bewustzijn over criminele uitbuiting, te weinig aanwezige expertise en ervaring bij eerstelijns
professionals en het feit dat slachtoffer om diverse redenen niet uit zichzelf naar voren treden,
zorgen ervoor dat criminele uitbuiting van Nederlandse jongere een witte vlek is. Als gevolg
hiervan bestaat er vooralsnog slechts beperkt zicht op criminele uitbuiting in Nederland.

3 METHODOLOGIE

In dit hoofdstuk wordt de methodologie behandeld. Het hoofdstuk vangt aan met een
beschrijving van de onderzoeksmethode (§3.1). Hierbij worden verschillende fasen van het
onderzoek in beeld gebracht. Vervolgens gaat §3.2 in op de dataset, waarbij de demografische
kenmerken van respondenten aan bod komen. Het hoofdstuk wordt afgesloten met §3.3 waarin
de belangrijkste kanttekeningen van het onderzoek uiteen worden gezet.

3.1 Onderzoeksmethode
Het onderzoek betreft een landelijke verkenning naar de aard en omvang van gedwongen (drugs)
criminaliteit binnen dertien (middel)grote gemeenten in Nederland. Door een combinatie van
kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden is getracht inzicht te krijgen in de vraag in
hoeverre criminele uitbuiting voorkomt in Nederland en welke mogelijkheden er zijn om de
aanpak van dit fenomeen te versterken. Daarbij is het belangrijk om te benadrukken dat het in
dit onderzoek gaat om een analyse die niet vergelijkend van aard is tussen gemeenten, maar
beschrijvend en dat het onderzoek is gericht op het verrijken van het landelijk beeld. Dit betekent
dat op basis van dit onderzoek voorzichtigheid dient te worden getracht met het trekken van (te
sterke) conclusies over gelijkenissen of verschillen tussen gemeenten.

3.1.1 Literatuuronderzoek
Gestart is met literatuuronderzoek naar de aard en omvang van criminele uitbuiting in
Nederland, in het bijzonder slachtoffers met de Nederlandse nationaliteit, en de knelpunten
in de signalering en bescherming van slachtoffers van criminele uitbuiting. Hiervoor is een
zoekslag uitgevoerd in de wetenschappelijke databases Ebscohost en Web of Science. Bovendien
is gezocht via Google Scholar naar Nederlandse en internationale literatuur met betrekking tot
de problematiek en is middels de sneeuwbalmethode gekeken naar relevante literatuur in de
bibliografie van de gevonden studies.

3.1.2 Vragenlijst gemeenten
Centraal in het onderzoek staat de vragenlijst, ingevuld door eerstelijns professionals werkzaam
in een van de dertien deelnemende (middel)grote Nederlandse gemeenten. De aan het
onderzoek deelnemende gemeenten zijn Alkmaar, Amsterdam, Arnhem, Den Haag, Eindhoven,
Enschede, Haarlem, Leeuwarden, Maastricht, Roermond, Rotterdam, Tilburg en Utrecht.
Zeven gemeenten zijn geselecteerd omdat zij onderdeel uitmaken van de gemeenten die
vanuit het Rijk zijn gevraagd om een voorstel in te dienen in het kader van een breed offensief

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 20

tegen georganiseerde ondermijnende criminaliteit (de zogeheten BOTOC-gelden).126 Dit zijn
respectievelijk Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht, Eindhoven, Tilburg en Arnhem.
Omwille van het verkrijgen van een goede geografische spreiding is vervolgens gekeken of
het mogelijk was om gemeenten binnen het onderzoek te includeren van een vergelijkbare
omvang. Dit heeft geleid tot deelname van Alkmaar, Enschede, Maastricht, Roermond, Haarlem
en Leeuwarden. In het Noordoosten van het land bleek het helaas niet mogelijk om een
gemeente deel te laten nemen aan het onderzoek.
Met de term eerstelijns dienstverlening wordt in dit onderzoek verwezen naar zorg of
dienstverlening waar burgers zonder verwijzing terecht kunnen. Het betreft professionals
die vanuit hun werkzaamheden midden in de samenleving staan, vaak in direct en nauw
contact met mensen en dichtbij de problematiek.127 Om die reden hebben zij een belangrijke
signaleringsfunctie en zijn zij derhalve een belangrijke doelgroep om (mogelijke) slachtoffers
van criminele uitbuiting te kunnen signaleren en om te kunnen interveniëren.
Over een periode van zeven maanden, 7 april tot 10 november 2021, is getracht zoveel mogelijk
eerstelijns professionals te benaderen voor deelname aan het onderzoek. Het betreft onder
meer professionals werkzaam binnen het jongerenwerk, diverse zorgcoördinatoren jeugdhulp
of mensenhandel, professionals werkzaam binnen jeugdhulp of jeugdbescherming, sociaal
werkers en professionals werkzaam in het sociaal wijkteam, professionals werkzaam in
het onderwijs, leerplichtambtenaren, professionals werkzaam bij de politie, buitengewoon
opsporingsambtenaren, schuldhulpverleners en wijkregisseurs.128 De vragenlijst is via de
gemeenten per email uitgestuurd naar organisaties betrokken bij de domeinen (1) Jeugd, Zorg
en Welzijn, (2) Onderwijs, (3) Openbare Orde en Veiligheid, (4) Werk, Financiën en Schulden
of (5) Wijk en Wonen. Aan de contactpersonen is vervolgens gevraagd de vragenlijst verder
te verspreiden binnen hun eigen organisatie/instantie en uit te zetten onder de eerstelijns
professionals. Het werkelijke aantal eerstelijns professionals dat benaderd is voor het onderzoek
kan derhalve niet worden vastgesteld. Hetgeen wel bekend is, is dat de link naar de vragenlijst
door ongeveer 3.500 respondenten vanuit de mail is geopend.

126 Brief van de minister van Justitie en Veiligheid, d.d. 18 juni 2020, Kamerstukken II 2019/2020, 29911,
281.
127 Bos et al., 2016.
128 Voor een volledig overzicht van beroepen zie §3.2.2 Respondenten werkzaam per domein.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 21

Via voornoemde methode is het onvoldoende gelukt om onderwijsprofessionals aan het
onderzoek deel te laten nemen. Via deze wijze hebben 247 onderwijs professionals deelgenomen
aan het onderzoek, waarvan 108 met een functie binnen het primair, voortgezet, middelbaar
of hoger beroepsonderwijs en 139 met een functie als leerplichtambtenaar, ontwikkelcoach of
schoolmaatschappelijk werker. Dit terwijl uit diverse studies en nieuwsberichten blijkt dat het
onderwijs een belangrijke stakeholder is voor het verkrijgen van inzicht in de problematiek,
specifiek als het gaat om het zicht op minderjarigen.129 In aanvulling op de dataverzameling is er
daarom voor gekozen om onderzoeksbureau Markteffect te vragen om specifiek professionals
werkzaam binnen het primair of middelbaar onderwijs via een andere wijze te benaderen voor
deelname aan het onderzoek. Het doel was om 130 scholen te laten deelnemen; per deelnemende
gemeente vijf basisscholen en vijf middelbare scholen. Uiteindelijk hebben via deze wijze nog
153 onderwijsinstellingen deelgenomen aan het onderzoek. Het gaat hierbij om 96 basisscholen
en 57 middelbare scholen. Het is daarbij niet gelukt om in elke gemeente de beoogde vijf
middelbare scholen deel te laten nemen. De reden hiervoor is dat middelbare scholen aangaven
dat zij vanwege de coronamaatregelen andere prioriteiten hadden. Ook gaven enkele scholen
aan dat zij zich niet over dit onderwerp wilden uitspreken.
Markteffect heeft voor het verzamelen van de data de online vragenlijst omgezet in een
vragenlijst die telefonisch afgenomen kon worden. Dit betekent dat sommige vragen iets zijn
ingekort. De vragenlijst is door een vast en getraind team van Markteffect afgenomen. Met de
onderwijsinstellingen is telkens eerst telefonisch contact opgenomen om een vervolgafspraak
te maken voor het afnemen van de vragenlijst. De vragenlijst is telkens afgenomen met de
medewerker die verantwoordelijk was voor het veiligheidsbeleid op de onderwijsinstelling.
Hoewel de methode van dataverzameling van de 153 onderwijsinstellingen via Markteffect
daarmee iets afwijkt van de andere manier waarop voor dit onderzoek data is verzameld, is de
verwachting dat dit geen wezenlijk effect heeft gehad op de uitkomsten van het onderzoek.
Bovendien blijkt dit een duidelijke meerwaarde te hebben gehad, nu op basis van deze dataset
ook zicht is gekomen op de aard, omvang en uitdagingen van criminele uitbuiting binnen het
onderwijs. Uiteindelijk hebben via deze twee manieren in totaal 400 eerstelijns professionals
uit het domein Onderwijs deelgenomen aan het onderzoek, waarvan 261 direct werkzaam
binnen een onderwijsinstelling en 139 op een andere wijze aan het onderwijs verbonden, zoals
bijvoorbeeld een leerplichtambtenaar of een ontwikkelcoach.

De vragenlijst betreft een gepersonaliseerde vragenlijst naar de ervaringen van respondenten
met criminele uitbuiting.130 Criminele uitbuiting is in dit onderzoek gedefinieerd middels de
gehanteerde definitie door overheidsorganen, zoals de politie, het Openbaar Ministerie, Het
Centrum voor criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) en het Ministerie van Justitie en
Veiligheid (JenV).131 In de vragenlijst is criminele uitbuiting als volgt omschreven:
Criminele uitbuiting is een vorm van mensenhandel waarbij een slachtoffer door iemand
anders wordt gedwongen tot het plegen van criminele feiten. Criminele uitbuiting kent
veel verschillende vormen. Het kan bijvoorbeeld gaan om het gedwongen handelen in
drugs, zakkenrollen, het beschikbaar moeten stellen van je rekening om crimineel geld
wit te wassen of om het plegen van diefstal of overvallen. Het geld dat met het criminele
feit wordt verdiend, gaat bijna volledig naar de uitbuiter; iemand met overwicht ten
opzichte van het slachtoffer en hem of haar, met het oog op eigen financieel gewin, tot
het plegen van criminaliteit dwingt.132
Aan alle respondenten is gevraagd of zij in de afgelopen twee jaar in aanraking zijn geweest
met een persoon van wie zij het vermoeden hadden dat hij of zij slachtoffer was van criminele
uitbuiting. De bevraagde tijdsperiode loopt van de tweede helft van 2019 tot en met de eerste
helft van 2021. Omwille van de leesbaarheid wordt in het rapport kortweg gesproken over
2019-2021. Respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting zijn aanvullend gevraagd
om een schatting te geven van het aantal vermoedens en naar de vormen van gedwongen
criminaliteit, de vormen van dwang, de locaties waar slachtoffers zijn geworven of geronseld,
de kenmerken van slachtoffers, het samengaan van criminele en seksuele uitbuiting en de
werkwijze bij vermoedens van criminele uitbuiting. Alle respondenten zijn gevraagd naar
bestaande werkafspraken omtrent het omgaan met vermoedens van criminele uitbuiting.
De vragenlijst is beëindigd met de vraag of respondenten naar aanleiding van de vragenlijst
mee zouden willen werken aan een verdiepend interview en of zij opmerkingen hebben naar
aanleiding van het onderzoek. Zie voor de gehele vragenlijst Bijlage J.

130 In een gepersonaliseerde vragenlijst wordt het aanbod van vragen afgestemd op de gegeven antwoorden van een respondent. Op deze manier is het mogelijk om een respondent aanvullende vragen aan te
bieden en om irrelevante vragen voor de respondent weg te laten.
131 Zie bijvoorbeeld https://www.nationaalrapporteur.nl/mensenhandel/vormen-van-mensenhandel
(laatst geraadpleegd op 07 juni 2022); https://hetccv.nl/onderwerpen/criminele-uitbuiting/ ( laatst
geraadpleegd op 07 juni 2022).
129 Zie bijvoorbeeld CKM, 2020.

132 Voor de volledige definitie zie Bijlage J. De vragenlijst deel 1. Introductie.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 22

3.1.3 Verdiepende interviews eerstelijns professionals
In navolging op de vragenlijst is met een selecte groep van twintig respondenten een
semigestructureerd diepte-interview afgenomen. Enerzijds met het doel om inzicht te krijgen
in de interpretatie en duiding van de resultaten voortkomend uit de vragenlijst en anderzijds
om een diepgaand(er) beeld te verkrijgen van de ervaringen, knelpunten en uitdagingen die
respondenten hebben met deze problematiek. De twintig respondenten zijn in beeld gekomen,
doordat zij in de online vragenlijst hebben aangeven dat zij (I) wilden meewerken met een
interview en (II) in aanraking zijn geweest met een of meer (vermoedelijke) slachtoffers van
criminele uitbuiting. Vervolgens is uit elke gemeente en elk beleidsdomein minstens één
respondent uitgenodigd voor een verdiepend interview. Het is niet gelukt om uit elke gemeente
minstens een respondent te laten deelnemen (Tabel 1). De reden hiervoor is dat enkele
respondenten toch afzagen van deelname aan een verdiepend interview. Het is wel gelukt om
uit elk beleidsdomein minstens een respondent te laten deelnemen (Tabel 2).

Tabel 2. Aantal aan de inteviews deelnemende eerstelijns professionals, per deelnemende
gemeente (n=20)

Tabel 1. Aantal aan de inteviews deelnemende eerstelijns professionals, per deelnemende
gemeente (n=20)

In de interviews is ingegaan op de ervaringen die respondenten hebben met criminele
uitbuiting, kenmerken van slachtoffers en daders, de knelpunten die respondenten ervaren in
de signalering en aanpak van criminele uitbuiting en de kansen die respondenten zien om de
signalering en aanpak van criminele uitbuiting te versterken, hetgeen tot mogelijke interventies
kan leiden.133
De interviews zijn afgenomen tussen eind augustus 2021 en begin januari 2022 en hebben als
gevolg van de coronamaatregelen via MS Teams plaatsgevonden. De duur van de interviews
varieerde in een lengte van 40 minuten tot een uur. Alle interviews zijn na afloop getranscribeerd
en geanonimiseerd. De definitieve transcripten zijn vervolgens geanalyseerd en gecodeerd aan
de hand van een inductieve, thematische analyse zoals beschreven door Braun en Clarke.134

133 Voor de volledige topiclijst zie Bijlage K. Topic Lijst Interviews
134 Clarke & Braun, 2006.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 23

3.2 Dataset vragenlijst
3.2.1 Respondenten werkzaam per gemeente
Aan het onderzoek hebben dertien Nederlandse gemeenten deelgenomen (Figuur 1). Het
betreft de vier grootste gemeenten in Nederland (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht)
[G4] en negen middelgrote gemeenten (Alkmaar, Arnhem, Eindhoven, Enschede, Haarlem,
Leeuwarden, Maastricht, Roermond en Tilburg).
Figuur 1. Aan het onderzoek deelnemende gemeenten (n=13)

hebben de vragenlijst volledig afgerond, maar onduidelijk is welke functie zij vervullen en of dit
een functie als eerstelijns professional betreft. 24 respondenten hebben de vragenlijst volledig
afgerond en vervullen een functie als eerstelijns professional, maar uit de antwoorden blijkt dat
de vermoedens die zij hebben niet gaan over criminele uitbuiting, maar over andere vormen van
uitbuiting. De definitieve groep respondenten bestaat uit 1.637 eerstelijns professionals.
931 respondenten zijn werkzaam in een van de vier groten steden (57%).135 706 respondenten zijn
werkzaam in een van de negen (middel)grote gemeenten (43%).136 Hetgeen opvalt is dat bijna een
op de drie respondenten in dit onderzoek werkzaam is in de gemeente Rotterdam.137 Een verklaring
voor het feit dat Rotterdam oververtegenwoordigd is binnen dit onderzoek, heeft er mogelijk
mee te maken dat de gemeente het CKM heeft gevraagd om ook een afzonderlijk onderzoek
uit te voeren naar de aard en omvang van criminele uitbuiting in Rotterdam, hetgeen mogelijk
ertoe heeft geleid tot het includeren van meer beroepsgroepen dan in andere gemeenten. Dit
onderzoek is reeds in december 2021 gepubliceerd.138 Daar waar dit van invloed is op de resultaten
wordt Rotterdam om die reden uitgelicht.139 Tabel 3 weergeeft de respons per gemeente.

135 Totaal n=1.637.

In het totaal zijn 2.095 respondenten gestart met het invullen van de vragenlijst. Respondenten
zijn niet meegenomen in de studie indien (1) zij de vragenlijst niet volledig hebben ingevuld, (2) zij
geen functie vervullen als eerstelijns professional, (3) onduidelijk is welke functie zij vervullen of (4)
uit de antwoorden blijkt dat de vermoedens niet gaan over criminele uitbuiting. 1.771 professionals
hebben de vragenlijst volledig ingevuld. 65 respondenten hebben de vragenlijst volledig afgerond,
maar duidelijk is dat zij geen functie vervullen als eerstelijns professional. 45 respondenten

136 Totaal n=1.637.
137 Totaal n=1.637, 29% staat gelijk aan n=476.
138 CKM, 2021. De data voor het onderzoek in Rotterdam en het onderhavige onderzoek komen sterk
overeen. Het verschil is dat in dit onderzoek alleen respondenten zijn meegenomen die 100% van de
vragenlijst hebben ingevuld in tegenstelling tot 70% in het onderzoek dat in 2021 verscheen. Daarnaast
hebben aan het onderhavig onderzoek aanvullend enkele onderwijsinstellingen uit Rotterdam deelgenomen, zie §3.1.2 Vragenlijst gemeenten.
139 Zie §3.3 Kanttekeningen bij het onderzoek.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 24

Tabel 3. Aantal aan het onderzoek deelnemende eerstelijns professionals, per deelnemende
gemeente (n=1.637)

gevolgd door jongerenwerkers (9%)144 en wijkagenten (8%)145. Tabel 4 weergeeft de respons per
beleidsdomein en per bijbehorende functie.
Tabel 4. Aantal aan het onderzoek deelnemende eerstelijns professionals, per beleidsdomein
en per functie (n=1.637)

3.2.2 Respondenten werkzaam per domein en functie
In de vragenlijst zijn respondenten gevraagd naar welke functie zij vervullen. Op basis van deze
functies is een verdeling gemaakt van vijf beleidsdomeinen die aansluiten op de portefeuilles van
wethouders binnen gemeenten: Jeugd, Zorg en Welzijn; Openbare Orde en Veiligheid; Onderwijs;
Werk, Financiën en Schulden; en Wijk en Wonen.
De meeste respondenten zijn werkzaam binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn (35%)140,
gevolgd door het domein Openbare Orde en Veiligheid (27%)141 en het domein Onderwijs (24%)142. De
grootste groep respondenten vervult een functie als Buitengewoon Opsporingsambtenaar (11%)143,

140 Totaal n=1.637, 35% staat gelijk aan n=577.
141 Totaal n=1.637, 27% staat gelijk aan n=434.
142 Totaal n=1.637, 24% staat gelijk aan n=400.

144 Totaal n=1.637, 9% staat gelijk aan n=141.

143 Totaal n=1.637, 11% staat gelijk aan n=182.

145 Totaal n=1.637, 8% staat gelijk aan n=127.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 25

dit onderzoek werkzaam is.147 In het onderzoek is tijdens de data-analyse derhalve gekeken naar

3.3 Kanttekeningen bij het onderzoek
Alvorens wordt ingegaan op de resultaten is het van belang om kort stil te staan bij de beperkingen
van dit onderzoek.
In de eerste plaats is het belangrijk om te benoemen dat binnen dit onderzoek sprake is van een
selecte steekproef. De vragenlijst is via de gemeenten uitgestuurd naar organisaties betrokken
bij een van de vijf beleidsdomeinen. Aan de contactpersonen van deze organisaties is gevraagd
de vragenlijst verder te verspreiden binnen de organisatie en uit te zetten onder de teams van
eerstelijns professionals. In de vragenlijst is vervolgens aan alle respondenten gevraagd of zij
openstaan voor een verdiepend interview. Voor de diepte-interviews is een selectie gemaakt
uit de respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting. Respondenten hebben zelf de
keuze gehad om al dan niet aan het onderzoek deel te nemen. Dit heeft er mogelijk toe geleid dat
eerstelijns professionals met affiniteit of ervaring met criminele uitbuiting meer dan anderen
geneigd zijn geweest om aan dit onderzoek deel te nemen en derhalve oververtegenwoordigd
zijn binnen dit onderzoek. Dit betekent dat de resultaten niet zonder meer generaliseerd kunnen
worden.
Een tweede kanttekening bij dit onderzoek is dat sommige gemeenten en beroepsgroepen
sterker vertegenwoordigd zijn binnen dit onderzoek dan anderen.146 Dit geldt het meest voor
de gemeente Rotterdam (oververtegenwoordiging), waar bijna een op de drie respondenten in

146 Zie §3.2.1 Respondenten werkzaam per gemeente en §3.2.2 Respondenten werkzaam per domein en
functie.

de invloed van Rotterdam op de resultaten, door vergelijking van het landelijk beeld met en
zonder de response uit Rotterdam. Daar waar de response uit Rotterdam van invloed is op de
resultaten wordt Rotterdam om die reden uitgelicht. Daarnaast geldt voor de beroepsgroepen
het meest een ondervertegenwoordiging voor de domeinen Werk, Financiën en Schulden en
Wijk en Wonen. Hierbij blijkt dat de meerderheid van de respondenten met een functie binnen
het domein Werk, Financiën en Schulden werkzaam is in Rotterdam (80%), hetgeen ook voor
een deel de oververtegenwoordiging van Rotterdam verklaard.148 Eerstelijns professionals met
een functie binnen het domein Werk, Financiën en Schulden zijn in veel mindere mate tot niet
vertegenwoordigd in de andere twaalf gemeenten. De onevenredige vertegenwoordiging van
beroepsgroepen is mogelijk van invloed op de signalen die door de respondenten waargenomen
worden, zoals de leeftijd van slachtoffers en de vormen van criminaliteit waartoe zij zijn
gedwongen. Dit betekent dat de resultaten niet zonder meer gegeneraliseerd kunnen worden en
dat op basis van dit onderzoek niet (te) sterke conclusies getrokken worden over gelijkenissen
of verschillen tussen de deelnemende gemeenten of beroepsgroepen. Wel zal er – waar relevant
– een onderscheid worden gemaakt tussen de G4-gemeenten en de overige gemeenten, nu dit
ook iets zegt over de geografische spreiding van criminele uitbuiting en of hier al dan niet sprake
is van specifieke grootstedelijk of Randstedelijke problematiek. Het doel van het onderzoek richt
zich immers op het verrijken van het landelijk zicht op criminele uitbuiting.
Een derde kanttekening met betrekking tot het onderzoek is dat de vragenlijst is uitgezet
ten tijde van de corona-epidemie en de destijds geldende maatregelen. Het is hierdoor reëel
dat de maatregelen van invloed zijn geweest op de signalering van situaties van criminele
uitbuiting. In Hoofdstuk 4, paragraaf 7 wordt derhalve kort stilgestaan bij de invloed van de
coronamaatregelen.
Een vierde kanttekening die mogelijk bij dit onderzoek van toepassing is, is dat er mogelijk sprake
kan zijn van sociaal-wenselijk antwoorden vanuit de eerstelijns professionals, bijvoorbeeld over
hun kennis over of opvolging aan (signalen van) criminele uitbuiting. Dit is een effect dat geldt
voor elke vorm van onderzoek, waarbij respondenten worden gevraagd naar hun eigen kennis
of handelen in bepaalde situaties.
Een laatste kanttekening bij dit onderzoek is dat de eerstelijns professionals in dit onderzoek
zijn bevraagd naar hun waarnemingen van criminele uitbuiting. Dit betekent dat in dit

147 Totaal n=1.637, 29% staat gelijk aan n=476.
148 Totaal n=155, 80% staat gelijk aan n=124. Zie Bijlage B. Gemeenten in beeld.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 26

onderzoek geen sprake is van formeel vastgesteld slachtofferschap149 en daderschap en dat
de resultaten zoals weergegeven in dit onderzoek gaan over vermoedelijke slachtoffers en
vermoedelijke daders. Daarnaast beschikken professionals in de eerste lijn niet altijd over
voldoende informatie om tot een (formeel) oordeel omtrent slachtofferschap te komen. Als
gevolg hiervan kan niet worden uitgesloten dat personen die door de eerstelijns professionals
in dit onderzoek als slachtoffer zijn aangemerkt in de praktijk toch geen slachtoffer blijken
te zijn (false positive). Het omgekeerde is echter ook waar. Het is ook mogelijk dat eerstelijns
professionals mogelijk in contact zijn gekomen met personen die wél slachtoffer zijn, maar niet
als zodanig zijn gesignaleerd (false negative). Het doel van het onderzoek is dan ook niet om te
komen tot het in beeld brengen van vastgestelde juridische slachtoffers en daders van criminele
uitbuiting, maar om vermoedens van slachtoffer- en daderschap. Bij de definitiebeschrijving
van criminele uitbuiting is zo accuraat mogelijk aangesloten op de gehanteerde definities
van overheidsorganisaties, zoals de politie en de Nationaal Rapporteur die ook rapporteren
over of meldingen maken van vermoedelijke slachtoffers van mensenhandel. Omwille van
de leesbaarheid is in dit rapport gekozen om deze nuance hier te benoemen en wordt in het
rapport ook kortweg gesproken over slachtoffers.

149 De Nationaal Rapporteur merkt in zijn slachtoffermonitor ook op dat er geen formeel vastgestelde wijze
is om slachtofferschap vast te stellen (2018).

4 AARD EN OMVANG VAN CRIMINELE
UITBUITING IN NEDERLAND
Hoofdstuk 4 betreft een verkenning naar de aard en omvang van criminele uitbuiting in dertien
(middel)grote gemeenten in Nederland. In dit hoofdstuk wordt per paragraaf ingegaan op
de resultaten van het onderzoek voortkomend uit de vragenlijst, gevolgd door het beeld dat
ontstaat vanuit de twintig interviews die voor dit onderzoek met eerstelijns professionals zijn
afgenomen.
Het hoofdstuk vangt aan met §4.1, welke ingaat op de vraag of respondenten in de afgelopen
twee jaar in aanraking zijn geweest met slachtoffers van criminele uitbuiting. In §4.2 worden de
vormen van gedwongen criminaliteit behandeld, gevolgd door §4.3 waarin de wijze waarop en de
locaties waar slachtoffers zijn geworven of geronseld wordt besproken. §4.4 gaat in op de modus
operandi: de manieren waarop vermoedelijke slachtoffers zijn geronseld en in de criminaliteit
zijn gedwongen. §4.5 beschrijft de achtergrondkenmerken van vermoedelijke slachtoffers.
§4.6 richt zich op de overlap van vermoedens van criminele uitbuiting met vermoedens van
seksuele uitbuiting. In §4.6 wordt stilgestaan bij vermoedelijke daders van criminele uitbuiting
en §4.7 staat kort stil bij de gevolgen van corona voor de aanpak van criminele uitbuiting. Het
hoofdstuk wordt afgesloten met een resumé in §4.7.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 27

4.1 Vermoedens van criminele uitbuiting
In totaal geven 821 van de 1.637 respondenten aan dat zij in de afgelopen twee jaar in aanraking
zijn geweest met een of meer slachtoffers van criminele uitbuiting (50%) (Figuur 2). Bij de meeste
van de respondenten die ervaring hebben gaat het om direct contact, waarbij een respondent
aangeeft dat hij of zij zelf met het slachtoffer heeft gesproken (73%).152 Voorgaande zegt iets over
de nabijheid van professionals in de eerste lijn als het gaat om het signaleren deze problematiek,
nu het bij veel vermoedens gaat om direct contact. Bovendien zegt dit ook iets over de sterkte
van de vermoedens die eerstelijns professionals binnen dit onderzoek hebben gehad. De overige
respondenten geven aan dat zij een of meerdere situaties hebben waargenomen, maar dat zij
niet zelf met het slachtoffer of de slachtoffers gesproken hebben (27%).153
Figuur 2. In aanraking geweest met (vermoedelijke) slachtoffers, in de afgelopen twee jaar
2019 - 2021 (n=1.637)

Het onderzoek richt zich de aard en omvang van criminele uitbuiting, vanuit de ervaringen
van eerstelijns professionals.150 Voorgaande betekent dat de resultaten gebaseerd zijn op
waarnemingen. In het verlengde hiervan moet opgemerkt worden dat de resultaten zoals
weergegeven in dit hoofdstuk gaan over vermoedelijke slachtoffers en vermoedelijke daders.
Tot slot gaat het om een analyse die niet zozeer vergelijkend is tussen gemeenten, maar veeleer
beschrijvend is van aard. Het doel van het onderzoek richt zich op verrijken van het zicht op
de aard en omvang van criminele uitbuiting in Nederland en niet op het vergelijken tussen
de gemeenten. Wel zal er – waar relevant – een onderscheid worden gemaakt tussen de G4gemeenten en de overige gemeenten, nu dit ook iets zegt over de geografische spreiding van
criminele uitbuiting en of hier al dan niet sprake is van specifieke grootstedelijke of Randstedelijke
problematiek. Niettemin kunnen op basis van dit onderzoek geen sterke conclusies getrokken
worden over gelijkenissen of verschillen tussen de deelnemende gemeenten en is hiermee dan
ook voorzichtigheid geboden.151

De resultaten geven geen verschil weer tussen (1) het gemiddelde van de G4154 (Amsterdam,
Den Haag, Rotterdam en Utrecht) en (2) het gemiddelde van de deelnemende (middel)grote
gemeenten.155 Zowel in de G4 als in de deelnemende (middel)grote gemeenten noemt de helft
van de respondenten vermoedens van criminele uitbuiting (50%).

152 Totaal n=821, 73% staat gelijk aan n=599.
153 Totaal n=821, 27% staat gelijk aan n=222.
150 Zie §3.3 Kanttekeningen bij het onderzoek.

154 Totaal n=931, 50% staat gelijk aan n=467.

151 Zie §3.3 Kanttekeningen bij het onderzoek.

155 Totaal n=706, 50% staat gelijk aan n=354.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 28

Wat opvalt is dat respondenten werkzaam binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn (60%)156 en
respondenten werkzaam binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid (53%)157 meer dan
gemiddeld aangeven dat zij in aanraking zijn geweest met slachtoffers van criminele uitbuiting.
Het meest geldt dit voor professionals werkzaam bij detentie, re-integratie en recidive158
en professionals werkzaam bij de politie159, waarbij minstens 90% van de respondenten
vermoedens benoemt van criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar. Ook geldt dit, meer
dan voor de andere functiegroepen, voor zorgcoördinatoren jeugdhulp of mensenhandel160 en
wijkagenten161, waarvan minstens drie kwart van de respondenten spreekt over vermoedens van
criminele uitbuiting. Vermoedens van criminele uitbuiting per domein en per functie zullen
verder uiteengezet worden in hoofdstuk 5.
Wanneer wordt gekeken naar het aantal vermoedens van criminele uitbuiting, geven de meeste
respondenten aan dat zij meerdere vermoedens van criminele uitbuiting hebben gehad in de
afgelopen twee jaar (Figuur 3).
Figuur 3. Geschatte aantal slachtoffers, per respondent, in de afgelopen twee jaar 2019 - 2021
(n=821)

Meer dan de helft van de respondenten geeft aan dat zij naar schatting met twee tot en met
vijf slachtoffers van criminele uitbuiting in aanraking zijn gekomen (58%).162 20% van de
respondenten geeft zelfs aan dat het zes of meer slachtoffers betreft.163 Laatstgenoemde betreft
in de meeste gevallen respondenten werkzaam in het domein Openbare Orde en Veiligheid,
waar bijna één op de drie aangeeft dat zij in de afgelopen twee jaar met zes of meer slachtoffers
in aanraking zijn geweest (32%).164
In totaal gaat het om minimaal 2.500 geschatte waarnemingen over de laatste twee jaar.165 Op dit
cijfer rusten echter grote beperkingen. Zo is het aannemelijk dat sprake is van dubbeltellingen.
Bovendien tonen de cijfers enkel geschatte waarnemingen. Dit onderzoek kan het werkelijke
aantal slachtoffers niet vaststellen en heeft dit ook niet tot doel gehad. Ondanks deze beperkingen,
suggereert dit aantal dat het probleem aanzienlijke groter is dan nu in de officiële cijfers over
vermoedelijke slachtoffers van criminele uitbuiting naar voren komt.166
Tot slot laten de resultaten uit de vragenlijst zien dat zorgen over criminele uitbuiting toenemen
bij een groot deel van de respondenten in alle deelnemende gemeenten. Meer dan de helft van
de respondenten is zich in de afgelopen twee jaar meer zorgen gaan maken over deze vorm
van mensenhandel (57%) en ongeveer 40% van hen ziet een toename in het aantal slachtoffers
van criminele uitbuiting.167 De problematiek, of in ieder geval de signalering daarvan, lijkt in de
afgelopen twee jaar dan ook groter te zijn geworden.

4.1.1 Verdieping op de resultaten
Voor het verkrijgen van meer verdieping op de aard, omvang en uitdagingen ten aanzien
van criminele uitbuiting in Nederland zijn interviews afgenomen met twintig eerstelijns
professionals.
Het eerste dat aan bod is gekomen in de interviews is hoe een vermoeden van criminele
uitbuiting ontstaat. De eerstelijns professionals geven aan dat slachtoffers zichzelf vaak niet als

162 Totaal n=821, 58% staat gelijk aan n=480.
163 Totaal n=821, 20% staat gelijk aan n=161.
164 Totaal n=232, 32% staat gelijk aan n=74.
156 Totaal n=577, 60% staat gelijk aan n=345.

165 Dit cijfer is berekend aan de hand van de geschatte waarnemingen van respondenten. Voor elke

157 Totaal n=434, 53% staat gelijk aan n=232.

respondent is uitgegaan van de laagste schatting. Al deze aantallen zijn bij elkaar opgeteld. Voorbeeld:

158 Totaal n=17, 94% staat gelijk aan n=16.

schat een respondent dat het gaat om twee tot en met vijf personen is voor deze respondent het aantal

159 Totaal n=30, 90% staat gelijk aan n=27.

twee aangehouden.

160 Totaal n=12, 83% staat gelijk aan n=10.

166 Zie §2.1 Criminele uitbuiting in Nederland.

161 Totaal n=127, 76% staat gelijk aan n=97.

167 Totaal n=821, 57% staat gelijk aan n=465, 39% staat gelijk aan n=324.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 29

zodanig herkennen en deze informatie derhalve ook niet (proactief) delen met de eerstelijns
professionals. Oftewel, het is een haaldelict, eerstelijns professionals zien voor zichzelf een
belangrijke taak om criminele uitbuiting te signaleren. Bij het signaleren van criminele
uitbuiting gaat het meestal over een optelling van zorgwekkende signalen en waargenomen
kwetsbaarheden bij personen waarbij ook een link wordt geconstateerd met betrokkenheid bij
strafbare feiten en/of problemen met justitie en/of financiële instellingen. Een van de eerstelijns
professionals zegt hierover het volgende:
“Je weet gewoon soms bepaalde dingen. En het is vaak een opstapeling van [signalen].
Ik heb een jongere die bij mij met de vraag komt rondom zijn bankpas die geblokkeerd
was, fraude. Waarvan ik ook weet dat het een LVB-jongere is, dat hij makkelijk
beïnvloedbaar is. Dat zijn al twee dingen waardoor je ook weet dat hij met financiën
niet zo gemakkelijk is. (…) Vaak toch een optelling van kleine signaaltjes bij elkaar,
waarvan je onmiddellijk weet van, hier klopt iets niet.” (Jongerenwerker A)
Het gaat volgens respondenten veelal over kwetsbaarheden zoals het hebben van een
lichtverstandelijke beperking, een jonge leeftijd, armoede en schuldenproblematiek en een
instabiele thuissituatie. Het gaat volgens de geïnterviewden meestal om personen waarbij
sprake is van uiteenlopende problemen op verschillende leefgebieden (multiproblematiek).
Een aanleiding om het gesprek te openen valt bij leerlingen en studenten meestal samen met
schoolverzuim en/of een slechte voortgang op school:
“Schoolverzuim, daar begint het gesprek al. Hoe komt het dat je verzuimt, wat doe je in
de uren dat je niet op school bent?” (Wijkcoach)
Maar ook in andere contexten dan onderwijs komt het verzuim van afspraken ter sprake bij het
ontstaan van vermoedens van criminele uitbuiting:
“Wat wij regelmatig meemaken is dat mensen niet verschijnen [op afspraken]. Dan
begint er al iets niet goed te gaan. Want waarom verschijnen ze niet? Het kan allerlei
oorzaken hebben.” (Activeringscoach A)
Activeringscoach A beschrijft een voorbeeld:
“Het was heel moeizaam. De eerste keer kwam ze niet, de tweede keer een half uur
te laat. En toen heb ik toch een dringend gesprek met haar gevoerd en gezegd hoe
belangrijk het gesprek is. Toen heb ik gevraagd hoe het kwam dat ze er niet was toen
ik haar uitnodigde. Toen kwam er een heel onduidelijk en schimmig verhaal. Ze zei dat

ze met mensen, met vrienden was. Dat ze ergens naartoe was. Hoe ze het vertelde…
Je hoorde gewoon dat ze eigenlijk niet… Het was duidelijk dat ze in een omgeving zat
van mensen waarvan ik dacht dat ze haar manipuleerden en stuurden. En toen heb ik
afspraken met haar gemaakt. Ze zou iets gaan doen in het kader van een tegenprestatie.
Die kwam ze niet na. Toen ben ik haar uit het zicht verloren. Uiteindelijk ben ik bij
haar aan de deur geweest. De bus lag vol en stroomde helemaal over. Niet meer gezien.
Uiteindelijk is de uitkering van die mevrouw beëindigd, omdat ze gewoon spoorloos
verdwenen is.” (Activeringscoach A)
Naast verzuim wordt in de interviews ook gesproken over andere signalen, zoals het gebrek
aan een gestructureerde dagbesteding; plotselinge veranderingen in gedrag; onduidelijke en
tegenstrijdige antwoorden op vragen; het niet meer thuis (kunnen) komen; drugsgebruik;
een gebrek aan regie over eigen beslissingen; familie of andere contacten die actief zijn in
het criminele circuit; betrokkenheid bij strafbare feiten en problemen met justitie; problemen
met financiële instellingen; een geblokkeerde bankrekening; het met regelmaat moeten
aanvragen van een nieuwe bankpas, legitimatie of telefoonnummer; en onverklaarbare boetes
en schulden.
Een geestelijk verzorger in de verslavingszorg benoemt dat zij dagelijks cliënten spreekt waar
zij een niet-pluis gevoel bij heeft doordat cliënten verschillende auto’s op naam hebben staan
en er sprake is van onverklaarbare transacties, boetes en schulden. Ook een medewerker bij
HALT ziet onverklaarbare transacties als een signaal van criminele uitbuiting in zaken waarbij
het slachtoffer mogelijk is ingezet als geldezel:
“Op het moment dat het bijvoorbeeld gaat om een rekening waarbij je ziet dat er
meerdere bedragen gestort zijn. Die bedragen die zijn allemaal weg. De jongere heeft
het zelf niet. Dan gaat het bij mij wel ergens rinkelen, dit klopt niet.” (Medewerker Halt)
Respondenten spreken over onderbuikgevoelens en zorgen die gevoed worden door een
optelling van bovengenoemde signalen. Ze realiseren zich dat het om vermoedens gaat, die
ook op andere soorten problematiek kunnen wijzen. Meerdere respondenten ervaren het
concretiseren van vermoedens van criminele uitbuiting dan ook als ingewikkeld. Respondenten
benoemen dat ondanks sterke onderbuikgevoelens, signalen vaak niet zo duidelijk zijn en dat
de bewijslast om vermoedens te concretiseren vaak ontbreekt. Hierbij wordt benadrukt dat
afwezigheid van duidelijke signalen niet betekent dat er geen sprake is van criminele uitbuiting.
In bijna alle interviews worden met name moeilijkheden benoemd in het herkennen en vooral
kunnen aantonen van het dwangelement. Oftewel wanneer is het moment gekomen dat sprake
is van voldoende dwang om te komen tot slachtofferschap.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 30

Gevraagd naar het herkennen van signalen wordt in de interviews door meerdere respondenten
benoemd dat vooral vroegtijdige signalen worden gemist. En als deze al gezien worden bijvoorbeeld
op de basisschool of in de wijk, wordt hier vaak niet het juiste gewicht aan gehangen of niet op
doorgepakt. Een jeugdagent benoemt in dit verband ook dat het vaak lang duurt voordat een
slachtoffer van criminele uitbuiting wordt gesignaleerd, ook omdat signalen niet (tijdig) bij elkaar
worden gelegd:
“Voordat je dat doorhebt, dan ben je eigenlijk alweer te laat. Het is heel vaak achter de
feiten aanlopen. Daar zit ook een deel bij, mensen gooien niet gauw hun shitzooi naar
buiten. Mensen die gaan niet zomaar de politie bellen. Dat doe je pas echt als het echt niet
anders meer kan. Dus vaker komen wij in een situatie of bij een melding, maar dan is er al
heel veel gebeurd. Dan waren er al heel veel signalen of de school die heeft ons pas echt
bij escalatie ingeschakeld, terwijl er al heel veel signalen lagen. Dat ligt ook bij onszelf.
Afwijkend gedrag van de kinderen die door de collega’s dan heus wel gesignaleerd wordt.
Ja, zal wel een incident zijn en de volgende keer is het een andere collega en dan is het
weer tien andere collega’s en dan in één keer van, wacht. Is dit nou de zoveelste keer. Dus
het duurt voornamelijk heel lang.” (Jeugdagent)
Het kunnen duiden van eventuele signalen vraagt volgens respondenten om een zo compleet
mogelijk zicht op de leefwereld en beweegredenen van het slachtoffer. Meerdere respondenten
benoemen hoe zij in het verleden signalen zagen doordat er sprake was van een vertrouwensband
met het slachtoffer en omdat er sprake was van laagdrempelig en frequent contact. Eerstelijns
professionals geven aan dat signalering tijd vraagt om te kunnen investeren in de doelgroep,
kennis van signalen en kunde om het gesprek met vermoedelijke en potentiële slachtoffers aan te
gaan. Zo benoemen meerdere respondenten dat vermoedens zijn ontstaan doordat slachtoffers uit
vertrouwen bepaalde vragen stelden of mondjesmaat informatie deelden over de uitbuitingssituatie.
Gevraagd naar wat nou maakt dat signalen leiden tot vermoedens van criminele uitbuiting vertelt
onder meer een handhavingsadviseur over de noodzaak om door te vragen op bepaalde signalen:
“Met name mensen die gedwongen zijn, komen niet meer uit hun verhaal. De ervaring
is dat mensen niet snel bekennen of uit de school klappen en aangeven dat ze in de
problemen zitten en hulp nodig hebben. Daar is echt nog wel een slag te winnen. Maar
op het stuk verhoor merk je dan dat iemand tot aan zijn nek in de problemen zit en dan
kunnen wij kiezen of we iemand strafrechtelijk gaan vervolgen of de handreiking gaan
doen voor hulp. Maar die handreiking wordt niet altijd aangenomen, dat maakt het lastig.”
(Handhavingsadviseur)
Gevraagd naar voorbeelden vervolgt de handhavingsadviseur:

“Dat valt of staat met de vraag die een collega stelt. Maar als wij waarnemen dat iemand,
ik blijf drugsdealen als voorbeeld noemen, maar het kunnen ook andere zaken zijn, dat
iemand strafbare handelingen verricht. Dan kunnen wij doorvragen niet alleen wat,
wanneer en hoe, maar ook waarom doe je dit?” (Handhavingsadviseur)
Bovendien vraagt zicht op de leefwereld en beweegredenen van een slachtoffer ook om tijdige,
gedegen en integrale samenwerking. Meerdere respondenten benoemen voorbeelden waarbij
vermoedens zijn ontstaan nadat signalen gedeeld zijn vanuit andere instanties of ketenpartners.
Een ander thema dat naar voren komt in de interviews, is dat de zorgen inzake criminele uitbuiting
toegenomen zijn de afgelopen twee jaar. De eerstelijns professionals die zijn geïnterviewd
herkennen dit beeld. Een deel van de professionals benoemt steeds vaker en meer verontrustende
signalen te zien van criminele uitbuiting, waarbij vooral het type delicten en de gevolgen voor
slachtoffers ernstiger worden.
“De laatste jaren kom ik steeds meer verontrustende dingen tegen. […] Het gaat meestal
om jongeren met een LVB die worden gegroomd als het ware en ik krijg ze dus heel vaak
binnen wanneer het allemaal te laat is. Wanneer de schulden zo hoog zijn en het misbruik
van persoonsgebonden gegevens zo erg is, dat ik soms casussen tegenkom van jongeren
die, schrik niet, 90.000 euro aan schulden hebben. Door toedoen aan het uitlenen van
een bankpas, legitimatie, Wehkampbestellingen, verzin het maar. En vroeger had de
criminaliteit, scooters en fietsen stelen, inbraken, niet zoveel schulden als nu. Kinderen in
de leeftijd van vijftien jaar, een beetje de leeftijd wanneer je je eigen bankpas kan beheren,
zie ik al heel snel afglijden naar schulden boven de 20.000 euro. Vooral gasten die een LVB
hebben.” (Jongerenwerker D)
Een ander deel van de professionals benoemt dat niet zozeer criminele uitbuiting toeneemt,
maar de aandacht en bewustzijn over criminele uitbuiting, waardoor slachtofferschap van
criminele uitbuiting meer gezien wordt en derhalve de zorgen ook toenemen. Zo zegt een
handhavingsadviseur:
“Vinden we dat het is toegenomen of komen we er eigenlijk nu pas zelf achter?”
(Handhavingsadviseur)
Samengevat laten de interviews zien dat eerstelijns professionals het lastig vinden om vermoedens
te concretiseren en dat het vaak gaat om een optelsom van zorgwekkende signalen, een niet-pluis
gevoel en waargenomen kwetsbaarheden bij personen waarbij ook een connectie bestaat met het
plegen van criminaliteit.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 31

4.2 Vormen van gedwongen criminaliteit
De vraag die vervolgens voorligt, is waartoe slachtoffers van criminele uitbuiting volgens
respondenten zijn gedwongen. Respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting zijn
gevraagd naar de waargenomen vormen van gedwongen criminaliteit.
Uit de resultaten van de vragenlijst blijkt dat het vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen
van drugs de meest genoemde vorm is van gedwongen criminaliteit (Figuur 4). Bijna de helft
van de respondenten geeft aan in de afgelopen twee jaar in aanraking te zijn gekomen met een
persoon of personen die zijn gedwongen tot drugscriminaliteit (48%).168
Figuur 4. Vormen van gedwongen criminaliteit (n=821)169

Gemiddeld geven respondenten aan in de afgelopen twee jaar in aanraking te zijn geweest met
twee tot drie vormen van gedwongen criminaliteit. Na drugscriminaliteit worden financiële
delicten of vermogensdelicten als het witwassen van geld of ingezet worden als geldezel (39%) en
het ingezet worden als katvanger (39%) het meest genoemd, gevolgd door diefstal (30%), het kopen
van een product op afbetaling of het (ver)kopen van producten op afbetaling (27%) en het ronselen
van anderen voor de prostitutie (22%).172
Wanneer wordt ingezoomd op de G4 en de (middel)grote gemeenten ontstaat het volgende beeld:
Figuur 5. Vormen van gedwongen criminaliteit, afgezet tegen grote en middelgrote
gemeenten (n=821)173

170
170
171
171

168 Totaal n=821, 48% staat gelijk aan n=393
169 Bij deze vraag was het mogelijk om meerdere antwoorden in te vullen, waardoor het totaal hoger is dan 821.
170 Bedelarij staat sinds 2000 niet meer vermeld in het Wetboek van Strafrecht. Wel kan een verbod op
bedelen opgenomen worden in de Algemene Plaatselijke Verordening. Dit houdt in dat in Nederland
gemeenten zelf mogen bepalen of er wel of niet gebedeld mag worden. Of er wel of geen verbod op
bedelen geldt, verschilt dus per gemeente.
171 Respondenten geven hierin aan dat slachtoffers tot andere vormen dan genoemd in de criminaliteit
zijn gedwongen. Te denken valt aan geweldsdelicten en ondersteuning bij criminaliteit zoals het op de
uitkijk staan bij een overval of het besturen van een vluchtauto.

172 Totaal n=821, 39% staat gelijk aan n=324, 39% staat gelijk aan n=318, 30% staat gelijk aan n=243, 27% staat
gelijk aan n=222, 22% staat gelijk aan n=182.
173 Bij deze vraag was het mogelijk om meerdere antwoorden in te vullen, waardoor het totaal hoger is dan 821.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 32

Wat opvalt is dat in de (middel)grote gemeenten 60% van de respondenten met vermoedens
van criminele uitbuiting vermoedens van gedwongen drugscriminaliteit benoemt.174 Dit
betekent dat van de in totaal 706 deelnemende professionals werkzaam in de (middel)grote
gemeenten, bijna een op de drie professionals in de afgelopen twee jaar vermoedens heeft
gehad van gedwongen drugscriminaliteit (30%).175 In de G4 ligt dit percentage lager. 39% van de
respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting benoemt vermoedens van gedwongen
drugscriminaliteit.176 Dit betekent dat van de in totaal 931 deelnemende professionals werkzaam
in de G4, één op de vijf professionals in de afgelopen twee jaar vermoedens heeft gehad van
gedwongen drugscriminaliteit (20%).177
In de G4 staat niet drugscriminaliteit maar financiële delicten als geld witwassen of het
ingezet worden als geldezel (44%), en het ingezet worden als katvanger (43%) op de bovenste
plekken als het gaat om vermoedens.178 Een deel van de verklaring hiervoor is de invloed van
Rotterdam.179 De meerderheid van de respondenten met een functie binnen het domein Werk,
Financiën en Schulden is werkzaam in de gemeente Rotterdam (80%).180 Het is aannemelijk dat
zij vanuit hun werkzaamheden vooral in aanraking komen met financieel kwetsbare personen
en dat zij in het bijzonder aandacht hebben voor deze financiële kwetsbaarheid en inzicht
hebben in de financiële situatie van deze personen. Voorgaande maakt het aannemelijk dat
eerstelijns professionals vanuit het domein Werk, Financiën en Schulden om die reden vooral
financiële en vermogensdelicten in het oog hebben en minder zicht hebben op andere vormen
van gedwongen criminaliteit. Dat de resultaten deels verklaard worden door de invloed van
Rotterdam blijkt ook wanneer de overige drie grote steden (Amsterdam, Den Haag en Utrecht)
worden samengenomen. Ingezoomd op deze drie steden is gedwongen drugscriminaliteit wel
de meest genoemde vorm van gedwongen criminaliteit (45%), naast het gedwongen witwassen
van geld of de geldezelconstructie (45%).181
De resultaten zijn opvallend en tonen aan dat zorgen over (gedwongen) drugscriminaliteit zich
niet alleen beperken tot grootstedelijke problematiek, maar ook gevoeld worden daarbuiten.

4.2.1 Verdieping op de resultaten
De eerstelijns professionals onderstrepen het resultaat dat drugscriminaliteit de meest
waargenomen vorm is van gedwongen criminaliteit. Zestien van de twintig respondenten
spreken in de interviews over de vermoedens die zij hebben van gedwongen criminaliteit binnen
de drugsindustrie. Gevraagd naar voorbeelden spreken respondenten over het rondbrengen van
pakketjes, het handelen en verkopen van drugs bij scholen, het uithalen van drugs uit de haven,
het knippen van planten en het accepteren van een wietplantage in huis. Twee respondenten
geeft de volgende context:
“Wat ik wel merk, dat het heel vaak jongeren zijn bijvoorbeeld die wonen in een
instelling, die vaak hebben te maken gehad met jeugdzorg. […] Vaak dat soort jongens
en meisjes worden dus benaderd voor criminele uitbuiting. En dat kan zijn dat ze een
schuld hebben opgebouwd en dat moeten ze terugbetalen door verplicht drugs te gaan
verkopen langs de school of weet ik veel wat. Of pakketjes rondbrengen. Je kan het
zo gek niet bedenken. Ik had laatst een jongen [vermoedelijk slachtoffer]. Die was dus
bedreigd. Had net een huisje gekregen, echt net. Bloed, zweet en tranen had het hem
gekost. En hij had een schuld opgebouwd bij [vermoedelijke uitbuiter] en die persoon
heeft hem gedwongen om een wietplantage boven in zijn huis [te plaatsen]. Politie
kwam erachter, het was een zooitje en nu is hij alles kwijt. Plus hij moet de boetes
betalen. Houd op, schei uit. Het breekt gewoon je hart. Hij was zijn uitkering kwijt,
alles.” (Jongerenwerker C)
Waar drugscriminaliteit meer als structurele vorm wordt genoemd als het gaat om
criminele uitbuiting, valt voor respondenten vooral de snelle opkomst op van signalen van
vermogensdelicten, in het bijzonder als het gaat om katvanger- en/of geldezelconstructies. Een
geestelijk verzorger in de verslavingszorg geeft het volgende voorbeeld:
“Mensen die bij ons komen van, ik heb verschillende auto’s op mijn naam en ik wil
daarvan af. Die krijgen dan boetes en bekeuringen, maar die hebben niet eens een
rijbewijs. Bewindvoerders die wij bellen en die zeggen van, hij staat onder bewind en
toch lukt het mensen om met zijn bankpas dingen te doen die niet mogen.” (Geestelijk
verzorger verslavingszorg)

174 Totaal n=354, 60% staat gelijk aan n=211.
175 Totaal n=706, 30% staat gelijk aan n=211.
176 Totaal n=467, 39% staat gelijk aan n=182.
177 Totaal n=931, 20% staat gelijk aan n=182.
178 Totaal n=467, 44% staat gelijk aan n=205, 43% staat gelijk aan n=199.
179 Zie §3.3 Kanttekeningen bij het onderzoek.
180 Totaal n=155, 80% staat gelijk aan n=124.
181 Totaal n=263, 45% staat gelijk aan n=119, 45% staat gelijk aan n=118.

Gevraagd naar vermoedens van criminele uitbuiting, benoemen respondenten naast de geldezelen katvangerconstructie verschillende vormen van vermogensdelicten, onder meer heling,
afpersing en oplichting. Een respondent geeft een voorbeeld van wat zij in de praktijk tegenkomt:
“Geldezels, katvangers, het afsluiten van telefoonabonnementen, de telefoons
verkopen, laptops, iPad, noem het maar op. Maar ook het afsluiten van leningen

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 33

en dan heb ik het over echte leningen, dus BKR-geregistreerd. Het kopen van
iPhones op afbetaling met gegevens van een ander, dus het stelen van ID kaarten,
identiteitsgegevens, bankpassen, het afsluiten van bankrekeningen. Echt bizar hoeveel
dat gebeurt.” (Wijkcoach)
Enkele respondenten benoemen dat het geld dat witgewassen wordt afkomstig is uit allerlei
vormen van criminaliteit. Een handhavingsadviseur vertelt het volgende:
“Het witwassen zelf komt bijna uit alle hoeken. Dat kan gaan om heling, drugshandel,
gedwongen prostitutie. Witwassen is gelieerd aan alle vormen van criminaliteit. Aan
criminaliteit wordt verdiend en dat geld moet de normale economie in en dat moet dan
op een bepaalde manier gebeuren.” (Handhavingsadviseur)

Tot slot wordt in de interviews gesproken over het type delicten en de ernst daarvan. Wat
opvalt is dat in de interviews enkele respondenten uitspreken zich zorgen te maken over de
toenemende ernst van delicten. Eerstelijns professionals benoemen in toenemende mate de
geweldsdelicten, het bezit en gebruik van messen en gewapende overvallen. Een eerstelijns
professional zegt hierover het volgende:
“Iedere week werd er een andere [naam winkel] overvallen. En daar heb ik het niet over
twee of drie gewapende overvallen, dan heb ik het echt over twintig overvallen. Heel
[naam stad], elke [naam winkel] in omstreken, die zijn wel overvallen. En uiteindelijk is
daar een groep voor aangehouden uit [naam wijk]. En dan enerzijds zie je dan verdeling
in die groep tussen leeftijd en ervaring van die jongeren. En er zat ook gewoon een heel
jong gastje bij van dertien jaar. Ja, hij is slachtoffer, maar hij wordt wel gewoon als
verdachte behandeld en terecht. Hij pleegt ook een gewapende overval.” (Jeugdagent)

De handhavingsadviseur vult aan een relatie te zien tussen de opkomst van geldezels en de
huidige aanpak en bestrijding van witwassen, nu criminelen op zoek gaan naar andere
mogelijkheden om buiten het financiële toezicht te blijven, door vermogen te spreiden over
(kwetsbare) personen.

Deze quote geeft ook de spanning weer tussen enerzijds het aanmerken van de jongen als
slachtoffer van criminele uitbuiting en anderzijds hem aan te merken als verdachte van een
misdrijf.182

Ten opzichte van de andere vormen van gedwongen criminaliteit is in de interviews
ook gesproken over de verregaande en ingrijpende consequenties voor de slachtoffers.
Gesproken wordt over de grote pakkans voor geldezels die vervolgens strafrechtelijk vervolgd
worden, geregistreerd worden als fraudeur, achterblijven met schulden en een geblokkeerde

Samengevat laten de interviews zien dat slachtoffers worden gedwongen tot een brede variëteit
aan strafbaar gesteld gedrag. Bovendien lijkt de ernst van de delicten waartoe slachtoffers
worden gedwongen te zijn toegenomen in de afgelopen jaren en wordt er gewezen op de
vergaande gevolgen voor slachtoffers van specifiek vermogensdelicten, die als gevolg van de

bankrekening waarmee zij tot acht jaar geen nieuwe bankrekening kunnen openen. Volgens
de geïnterviewde is het gevolg hiervan dat slachtoffers van criminele uitbuiting verder afglijden
in de criminaliteit. Dit maakt het slachtoffer ook verhoogd kwetsbaar om opnieuw uitgebuit
te worden, omdat zij afhankelijk worden van de bankrekening van anderen, bijvoorbeeld bij
het storten van loon. Een projectleider die werkt met jongeren in de criminaliteit spreekt in dit
verband over zijn ervaring waarbij een slachtoffer dacht dat hij een cursus crypto volgde, maar
eigenlijk werd ingezet voor het witwassen van geld.

straf die zij in de praktijk vaak krijgen, juist extra kwetsbaar worden om (opnieuw) af te glijden
naar of misbruikt te worden in de criminaliteit.

“Hij moest de link [met daarin de crypto] vervolgens doorsturen. Om zijn certificaat
te behalen, moest hij namelijk laten zien dat hij het goed gedaan heeft. En alles
wat daarna kwam, een grote stortvloed. Dat hij een brief kreeg van de bank dat hij
criminele activiteiten aan het uitvoeren was met zijn rekening, een blokkade heeft op
zijn rekening en acht jaar geen rekening meer mag openen. Hij werd ervoor gebruikt
zonder dat hij het doorheeft. Dat vind ik wel een van de meest zorgelijke vormen van
criminele uitbuiting op dit moment. Hij heeft geld witgewassen en beleggingsfraude
gepleegd. En het is een jongen die niets door heeft gehad omdat hij dacht dat hij een
cursus aan het volgen was.” (Projectleider preventie jeugdcriminaliteit)

4.3 Locaties van werven en ronselen
Uit de vragenlijst blijkt dat de straat of openbare hangplekken, online via sociale media en
scholen of onderwijsinstellingen, de drie meest genoemde locaties zijn waar slachtoffers zijn
geworven of geronseld (Figuur 6). Tegelijkertijd geeft iets meer dan een op de vier respondenten
aan dat zij niet weten waar de werving of ronseling heeft plaatsgevonden (25%).183 Dit laat zien
dat op dit terrein nog grote kansen liggen.

182 Zie §2.2 Uitdagingen in de signalering van criminele uitbuiting en §4.4 Modus operandi: ronselen en
dwangmiddelen waar nader ingegaan wordt op deze spanning.
183 Totaal n=821, 25% staat gelijk aan n=207.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 34

Figuur 6. Locaties waar slachtoffers zijn geworven of geronseld (n=821)184

Voor alle deelnemende gemeenten geldt dat de straat of openbare hangplekken het meest
genoemd wordt als ronsellocatie. Iets meer dan de helft van de respondenten met vermoedens
van criminele uitbuiting geeft aan dat minstens een van de slachtoffers is geworven of
geronseld op straat of op een openbare hangplek (53%).185 Online sociale mediakanalen
als Instagram, Snapchat, TikTok en Facebook worden door 32% van de respondenten met
vermoedens van criminele uitbuiting genoemd, alsmede scholen of onderwijsinstellingen in
29% van de gevallen.186 Laatstgenoemde betreft vooral het voortgezet onderwijs, gevolgd door
het middelbaar beroepsonderwijs (Figuur 7).

Figuur 7. Type school of onderwijsinstelling waar slachtoffers zijn geworven of geronseld
(n=240)187

Wanneer ingezoomd wordt op het onderwijs, noemt meer dan de helft van de 240 respondenten
dat minstens een van de slachtoffers is geworven of geronseld op of rondom een reguliere
middelbare school (63%) en de helft van de respondenten benoemt het praktijkonderwijs
(50%).188 38% van de respondenten noemt het middelbaar beroepsonderwijs en enkelen noemen
het hoger beroepsonderwijs (HBO) of de universiteit (2%).189 Binnen dit onderzoek betreffen
eerstelijns professionals met een functie in het middelbaar beroepsonderwijs of het hoger
beroepsonderwijs de kleinste respondentgroep binnen het beleidsdomein Onderwijs, waardoor
niet kan worden uitgesloten dat de cijfers door de kleine respondentengroep vertekend zijn.
Ten slotte geven vijftien eerstelijns professionals aan dat minstens een van de slachtoffers is
geworven of geronseld op of rondom een basisschool (6%).190 Een zorgelijke bevinding, omdat
het in dit geval per definitie over (zeer) jonge kinderen gaat.
Tevens valt op dat 148 professionals met vermoedens van criminele uitbuiting aangeven dat
slachtoffers geworven of geronseld zijn in of rondom een zorginstelling of op een begeleid
wonen locatie (18%).191 Ook dit is een zorgwekkend signaal nu ervan uit kan worden gegaan dat
dit in het bijzonder kwetsbare personen betreft die een grote afhankelijkheid kennen en voor
hun bescherming opgenomen zijn of begeleid wonen.

187 Bij deze vraag was het mogelijk om meerdere antwoorden in te vullen, waardoor het totaal hoger is dan 420.
188 Totaal n=240, 63% staat gelijk aan n=152, 50% staat gelijk aan n=121.
184 Bij deze vraag was het mogelijk om meerdere antwoorden in te vullen, waardoor het totaal hoger is dan 821.

189 Totaal n=240, 38% staat gelijk aan n=90, 2% staat gelijk aan n=5.

185 Totaal n=821, 53% staat gelijk aan n=434.

190 Totaal n=240.

186 Totaal n=821, 32% staat gelijk aan n=260, 29% staat gelijk aan n=240.

191 Totaal n=821.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 35

4.3.1 Verdieping op de resultaten
Met de respondenten is gesproken over de verschillende locaties waarop slachtoffers geworven
of geronseld worden. Zij geven eenzelfde soort beeld en benoemen dat dit veelal gebeurt in
de wijk, op school en via sociale media. Over laatstgenoemde uiten de professionals in de
interviews met name hun zorgen. Dit is derhalve het eerste thema waar op gereflecteerd is.
In meer dan de helft van de interviews benoemen respondenten hoe slachtoffers steeds meer,
makkelijker en sneller geronseld lijken te worden via sociale media kanalen als telegram,
snapchat en Instagram. Een enkele respondent spreekt zelfs over slachtoffers die geronseld
lijken te zijn via online games. Een van de respondenten zegt hierover:
“Ik denk dat heel veel zaken online gebeuren. Want we weten dat er groepjes zijn die
specifiek scannen, alleen maar scannen. En die gaan dus alle profielen af en zij scannen
dus het profiel op kwetsbaarheid en daar gaan ze dus weer op vissen. ” (Jongerenwerker B)

Op de vraag of en in hoeverre er goed zicht is op het online ronselen van jongeren, zijn de
meeste geïnterviewden het erover eens dat hier nog (te) weinig zicht op is. Zo zegt een
handhavingsadviseur daarover het volgende:
“Daar heb ik zelf weinig zicht op en ik weet als professional ook dat we daar landelijk te
weinig zicht op hebben. We zijn ons er wel van bewust dat het van de straat naar sociale
media verplaatst. Dat is makkelijker en partijen die het tegen willen gaan, voor hen is
het moeilijker te signaleren.” (Handhavingsadviseur)
Naast sociale media worden in de interviews vooral de buurt, school en openbare hangplekken
of uitgaansgelegenheden genoemd als plekken waar jongeren geworven of geronseld worden.
Scholieren uit het speciaal basis-, voortgezet speciaal onderwijs en de praktijkschool worden
met name genoemd. Met name het feit dat (zeer) kwetsbare kinderen gericht geronseld worden
en dat bewust misbruik gemaakt wordt van deze kwetsbaarheden maakt het zorgelijk. Een van
de respondenten zegt het volgende:

Enerzijds zorgen sociale media en internet ervoor dat criminele uitbuiters een groter werkgebied
kennen en anderzijds dat ze anoniemer kunnen opereren. In de interviews worden een aantal
ervaringen gedeeld:

“Het gebeurt vaak al op school. We krijgen best veel signalen van onderwijsinstellingen dat
er net iets oudere jongens op scholen komen om die jongeren in te palmen.” (Wijkagent)

“Met de komst van sociale media wordt het rekruteren veel makkelijker zonder dat men
het door heeft.” […] “Je kunt mensen goed voorliegen over hoe het leven eruit kan zien
als iemand meegaat in jouw dingen. Ik denk dat het de laatste tijd wel een bijdrage

Gevraagd naar signalen die scholen op kunnen pikken, noemen respondenten dat een slechte
voortgang op school, schoolverzuim en schooluitval zorgelijke signalen zijn die kunnen duiden
op criminele uitbuiting.

heeft geleverd.” (Projectleider preventie jeugdcriminaliteit)
“Via Snapchat of via Instagram. Krijgen ze berichtjes. […] En tegenwoordig, ik weet niet
wat er met die jongeren is. […] Die pakken gewoon de trein naar Den Helder of wat dan
ook, alsof het niets is. “Is echt mijn vriend. Ik ken hem al maanden”. Denk ik, huh heb je
die persoon weleens live ontmoet? “Nee”. Hoe oud is die persoon? “27”. Hoe oud ben jij?
“14”. Dat weten die ouders niet eens, dit soort dingen.” (Jongerenwerker C)

Tot slot wordt ook benoemd dat criminelen doelbewust slachtoffers ronselen op plekken
waarvan bekend is dat daar (zeer) kwetsbare kinderen opgroeien, waaronder jeugdinstellingen
en maatschappelijke opvangplekken. Het gaat hierbij ook om het doelbewust ronselen van
kinderen waarbij jeugdzorg betrokken is binnen het gezin, om uithuisgeplaatste kinderen die
opgroeien binnen een pleeggezin en om jongeren die dak- en thuisloos zijn:

Een jongerenwerker benoemt dat via sociale media uitbuiters vaak makkelijk en veel informatie
kunnen achterhalen van jongeren en dit kunnen gebruiken om een jongere onder druk te
zetten. Hierover vertelt een behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel misbruik het
volgende:

“Het zijn vaak vrij geïsoleerde jongeren. Die al een heel scala aan verschillende
woonplekken hebben gehad in hun leven. Vaak is er sprake van vroegkinderlijk trauma,
hechtingsproblematiek, soms persoonlijkheidsstoornissen in ontwikkeling, ouders
met ook psychiatrische problematiek. Dat eigenlijk.” (Behandelcoördinator seksuele
uitbuiting en seksueel misbruik)

“Het exposen van een kind is ongelooflijk makkelijk. Ook het meer informatie zoeken.
Voor je het weet hebben ze ook andere vriendinnetjes betrokken, dus de kwetsbaarheid
is gewoon heel groot.” (Behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel misbruik)

Volgens enkele respondenten kan dit zelfs zo ver gaan dat meiden soms worden gedwongen
om in de instelling waar zij verblijven andere kwetsbare meiden te ronselen voor criminele of
seksuele uitbuitingspraktijken.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 36

Samengevat blijkt uit zowel uit de vragenlijst als de interviews dat het werven of ronselen
van slachtoffers op verschillende plekken plaatsvindt. Met name sociale media wordt in de
interviews uitgelicht als ronsellocatie waar daders in recente jaren in toenemende mate actief
zijn geworden, en waarop volgens de respondenten moeilijk zicht te krijgen is. Hier ligt dan ook
een belangrijke uitdaging. Ook blijkt uit zowel de vragenlijst als de interviews dat criminelen
actief ronselen op locaties waarop zich inherent kwetsbare personen bevinden, zoals de
basisschool, het praktijkonderwijs en zorginstellingen. Een zorgelijk gegeven nu dit niet alleen
iets zegt over de kwetsbaarheid van de slachtoffers die in een uitbuitingssituatie terecht komen,
maar ook iets over de doelbewuste intenties en geraffineerdheid van de daders.

4.4 Modus operandi: ronselen en dwangmiddelen
In de vragenlijst zijn ook vragen opgenomen die zien op de modus operandi van criminele
uitbuiters. Deze paragraaf beschrijft de manieren waarop slachtoffers volgens respondenten
in de criminaliteit zijn gedwongen/gehouden. In de interviews met respondenten is naast
dwangmiddelen ook gevraagd naar hun ervaringen met hoe slachtoffers geronseld zijn en
welke kwetsbaarheden zij identificeren bij slachtoffers.
Uit de vragenlijst blijkt dat misbruik van iemand zijn of haar lichtverstandelijke beperking
(lvb), een jonge leeftijd en (dreiging met) fysiek geweld de drie meest genoemde manieren zijn
waarop slachtoffers volgens respondenten in de criminaliteit zijn gedwongen (Figuur 8).

Figuur 8. Manieren waarop slachtoffers in de criminaliteit zijn gedwongen (n=821)192

193

193

Naast het (dreigen met) fysiek geweld, valt op dat respondenten in grotere mate subtielere vormen
van dwang zien. Denk hierbij aan het misbruik maken van een kwetsbare positie, bijvoorbeeld van
een lvb of de jonge leeftijd van slachtoffers.194 Ook het dwangmiddel chantage ligt relatief hoog,
oftewel bijna een derde benoemt chantage met naaktbeelden (30%) of schulden (29%).195
Ook komt naar voren dat een deel van de respondenten aangeeft dat gedreigd wordt iemand
uit huis te zetten, hetgeen veronderstelt dat slachtoffers in een locatie wonen waar de criminele
uitbuiter kan bepalen of hij/zij daar kan verblijven. Tot slot geven 83 eerstelijns professionals aan
dat vermoedelijke mensenhandelaren hun slachtoffers in een uitbuitingssituatie houden door te
dreigen hen te zullen aangeven bij de politie.

192 Bij deze vraag was het mogelijk om meerdere antwoorden in te vullen, waardoor het totaal hoger is dan 821.
193 Hierin geven respondenten aan dat slachtoffers op een andere manier dan genoemd in de criminaliteit
zijn gedwongen. Te denken valt aan dat er op een andere manier dan genoemd misbruik is gemaakt van
de kwetsbare positie van een slachtoffer, namelijk van ongunstige demografische en sociaaleconomische
omstandigheden waarin het slachtoffer opgroeit of van een verslaving.
194 Totaal n=821, 47% staat gelijk aan n=384 en 43% staat gelijk aan n=349.
195 Totaal n=821, 30% staat gelijk aan n=248, 29% staat gelijk aan n=241.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 37

4.4.1 Verdieping op de resultaten
In de interviews is stilgestaan bij de modus operandi van mogelijke criminele uitbuiters. Hieronder
wordt stilgestaan bij (1) dwangmiddelen, (2) ronselen en (3) kwetsbaarheden van slachtoffers.
Het eerste thema dat naar voren komt uit de interviews is ‘dwang’. Alvorens in te gaan op de
betreffende dwangmiddelen en hoe respondenten hiernaar kijken, is er ook gesproken over
de complexe en weerbarstige realiteit van criminele uitbuiting. Een situatie waarbij ook de
scheidslijn tussen slachtoffer en dader flinterdun kan zijn en waar spanning op kan staan. Dit uit
zich met name bij de meer subtiele vormen van dwang, zoals manipulatie, misleiding, misbruik
van een kwetsbare positie en bij de vraag of de dwang gericht is op het oogmerk van uitbuiting. Zo
kan het voor professionals moeilijk zijn om te beoordelen of dwang heeft plaatsgevonden, en zo
ja, in welke gradatie, en of er voldoende (tastbaar) bewijs voor is. Daarnaast geven respondenten
openlijk aan ook niet altijd te weten welke gevolgen zij aan het signaleren van dwangsituaties
kunnen of moeten verbinden. Het laatste verdient uitleg. Want respondenten stellen de vraag
of en in hoeverre een vermoedelijk slachtoffer wel of niet verantwoordelijk is voor de criminele
feiten die hij of zij gepleegd heeft, zeker wanneer deze persoon een beloning ontvangt voor
de criminele activiteiten. Wanneer slaat de balans door naar slachtofferschap en wanneer naar
daderschap? Of kan het beide zijn? Een grijs gebied dat ook niet met het wetsartikel onder
de arm of kijkend naar de jurisprudentie zich eenvoudig laat oplossen. In de praktijk leidt dit
volgens respondenten dan ook tot een bepaalde handelingsverlegenheid. Zorgelijk, omdat juist
vroegtijdig signaleren en interveniëren van groot belang is om verdere schade te voorkomen
en de opmaat naar meer ernstige criminele delicten te voorkomen. Een van de respondenten is
hier zeer uitgesproken over:
“Weet je wat ik zie in de praktijk als ze de 21 gepasseerd zijn? Dus we praten nu over
jonge mannen van 23, 24, 25. […] Dan ben je echt te laat.” (Jongerenwerker C)
Uit de interviews ontstaat het beeld dat bij criminele uitbuiting vaak een geleidelijk proces
plaatsvindt, waarbij slachtoffers van criminele uitbuiting steeds verder in de criminaliteit
verstrikt raken, de criminele ladder (gedwongen) beklimmen en niet weten hoe zij er nog uit
kunnen komen. Dit is schadelijk voor de veiligheid van het slachtoffer en brengt ook het risico
met zich mee dat een slachtoffer zich door ontwikkelt binnen het criminele circuit en dader
wordt en zelf overgaat tot het crimineel uitbuiten van nieuwe slachtoffers.
“Het begint met op wacht staan, vervolgens laten ze hem er ook bij en moest hij mee
naar binnen, dat is een doorlopend proces. En op een gegeven moment krijg jij een
positie en gaan zij jongens zoeken op het voetbalveldje.” (Zorgcoördinator mbo)
Slachtoffers kunnen op het moment dat ze middels subtiele vormen van dwang hun eerste

delict gepleegd hebben, niet zomaar uit het criminele circuit stappen. In de interviews wordt
aangegeven dat op het moment dat de eerste subtiele vormen van dwang zijn aangewend,
deze tijdens het proces steeds vaker worden vervangen door expliciete vormen van dwang. Dit
is veelal een geleidelijk proces. Bijvoorbeeld van misleiding en het misbruik maken van een
kwetsbare positie naar meer expliciete dwangmiddelen, zoals chantage of (het dreigen met)
geweld. Een wijkcoach zegt hierover:
“Je komt er gewoon niet zo makkelijk uit, want er is veel sprake van geweld, maar ook
van wapens. Dus die dwang hoeft niet veel geuit te worden, want als je er eenmaal
inzit, dat weet je zelf ook, en je gaat het trappetje op en je gaat van A naar B naar C.”
(Wijkcoach)
Daar komt bij dat criminele uitbuiting een typisch haaldelict is, wat betekent dat slachtoffers
zichzelf niet als zodanig herkennen en/of durven niet te verklaren over hun situatie. Waar
respondenten enerzijds het belang van vroegtijdige signalering en interventie benoemen, is
het anderzijds moeilijk om dwangmiddelen te identificeren. Dit geldt eens te meer als het gaat
om het begin van het uitbuitingsproces. Ondanks deze uitdagingen, benoemen respondenten
zowel in de vragenlijst als in de interviews dat ze grote zorgen hebben over criminele uitbuiting
en specifiek over de dwangmiddelen die ingezet worden door criminele uitbuiters.
Wanneer gevraagd wordt naar de ingezette dwangmiddelen ontstaat uit de interviews het beeld
dat dwang zich op verschillende manieren manifesteert en dat slachtoffers zowel te maken
kunnen krijgen met (een combinatie van) expliciete en subtiele elementen van dwang. Bovendien
kunnen vormen van dwang elkaar afwisselen en versterken. Zelfs wanneer een slachtoffer eerst
vrijwillig heeft ingestemd met het plegen van een crimineel feit, maar vervolgens gedwongen
wordt om meer delicten te plegen kan er sprake zijn van criminele uitbuiting, aldus een deel van
de respondenten.196
Ondanks deze moeilijkheden, beschrijven bijna alle respondenten hun zorgen over hoe met
name veelal jonge en zeer kwetsbare personen worden misleid en gemanipuleerd tot het plegen
van criminele feiten ter verrijking van anderen. Er wordt volgens hen misbruik gemaakt van de
kwetsbare positie waarin jongeren zich bevinden.

196 Dit uitgangspunt is ook overeenkomstig met het non-consent-principe. Dit houdt in dat eventuele
toestemming van het slachtoffer van mensenhandel met de uitbuitingssituatie irrelevant is op het
moment dat kan worden aangetoond dat er voldaan is aan de bestanddelen van mensenhandel. In dat
geval dient deze persoon ondanks zijn of haar instemming toch de juridische status van een slachtoffer
te verkrijgen. Zie daarover artikel 3 van het Palermo Protocol (2000).

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 38

Niettemin is een lijn te ontdekken in de antwoorden van de respondenten. Zo benoemen de
meeste respondenten een licht verstandelijke beperking, een hele jonge leeftijd, (familiaire)
afhankelijkheidsrelaties, een verslaving en een slechte thuissituatie als verhogende kwetsbare
factoren waar criminele uitbuiters misbruik van maken. Ook benoemen respondenten dat
een groot deel van de slachtoffers verhoogd kwetsbaar is doordat zij opgroeien binnen zeer
ongunstige demografische en sociaaleconomische omstandigheden, waar uitbuiters handig op
inspelen om hen voor hun karretje te spannen.
“Financiële problemen, dat is een grote. En heel veel kinderen in Nederland [leven] ook
gewoon [onder] de armoedegrens. Die doelgroep is gewoon groot.” (Wijkcoach)
Respondenten spreken hierbij over kansenongelijkheid, gebrek aan perspectief en gebrek aan
een stabiel vangnet. Dit maakt dat er een kwetsbare groep bestaat waar criminele uitbuiters zich
op (kunnen) richten met het doel hen te manipuleren, misleiden en/of te misbruiken, zodat ze
zichzelf kunnen verrijken. Een van de respondenten zegt hierover:
“Inpalmend gedrag. Bij al die jongeren zit er onzekerheid en naïviteit die worden
aangeboord. En ook de consequenties niet kunnen overzien en ook geen andere opties
hebben. Voor het gros geldt: als ze het niet nodig hebben vanuit huis omdat er een
fatsoenlijk vangnet is, dan is de kans [op criminele uitbuiting] een stuk kleiner.” (RMC
Consulent)

jongens [vermoedelijk slachtoffer], twee uur ’s nachts. Dan pak je mannen voor zijn
moeders huis. En hij heeft nog gewoon een klein broertje en zusje, dus het is geen
grap.” (Jongerenwerker C)
Een van de respondenten benoemt het volgende:
“[Dader dreigt:] Ik ga richting je familie of ik zorg dat je erbij wordt gehaald, in elkaar
wordt geramd of nog erger. Bij meiden en uitbuiting dan gaan we foto’s laten circuleren
en gaan we richting je ouders. Dan komt schaamte om de hoek kijken. Intimideren en
angstig maken, er andere partijen bij betrekken.” (RMC Consulent)
Zorgelijk is dat deze jongerenwerker ziet hoe jongens, uit zeer kwetsbare wijken, al op jonge
leeftijd (<12 jaar) gedwongen zijn tot het plegen van criminele feiten door middel van bedreiging
en geweld:
“Vaak is het bedreigen of krijgen ze klappen van iedereen. Of als ze iets niet doen,
dan krijgen ze dan maar weer klappen. En ook omdat ze vaak de jongste zijn.”
(Jongerenwerker C)
Een ander expliciet dwangmiddel dat door meerdere respondenten benoemd wordt is het
chanteren van slachtoffers met naaktbeelden. Iets dat respondenten vooral terugzien bij
meiden/vrouwen:

Enkele respondenten benoemen ook dat zij ervaring hebben met meiden met een religieuze
achtergrond die doelbewust zijn misleid en gechanteerd, bijvoorbeeld doordat uitbuiters
hebben gedreigd met het openbaren van naaktfoto’s en/of andersoortig materiaal wat leidt tot
schaamte en angst voor eer gerelateerd geweld.

“Vaak hebben ze natuurlijk al wel filmpjes of beeldmateriaal van de jongeren, dus dreigen
ze daarmee. Als jij dit niet doet, dan zet ik het online. Dat is denk ik wel het grootste
dwangmiddel” (Behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel misbruik).

Naast impliciete elementen van dwang, wordt in meer dan de helft van de gesprekken tevens
gesproken over expliciete dwang zoals dreiging, chantage en geweld richting zowel slachtoffers
als familieleden. Respondenten geven aan een variëteit aan geweldsvormen tegen te komen.
In dergelijke voorbeelden wordt veelal gesproken over slachtoffers die in elkaar worden
geslagen. Een aantal keer benoemen respondenten ook dreiging en geweld met wapens. Een
procesregisseur van een Veiligheidshuis spreekt naast bedreiging ook over jongeren die ‘flink
te pakken worden genomen’ en vervolgens niets willen verklaren. Een wijkagent spreekt over
afranselingen in een kelderhok. Een van de jongerenwerkers spreekt over de volgende ervaring:

Een andere vorm van chantage die opvalt in de interviews is de chantage met opgebouwde
schulden. Een aantal respondenten benoemt hoe slachtoffers doelbewust in de schulden
worden gestoken, er afhankelijkheid gecreëerd wordt en zij op deze manier gedwongen worden
tot het plegen van criminele feiten om zo deze schuld af te lossen. Een van de respondenten
benoemt dat slachtoffers die ingezet worden om drugs te vervoeren, opzettelijk beroofd worden
en zo een schuld opbouwen bij de uitbuiter. Een van de jongerenwerkers ziet hoe steeds vaker
lachgastanks ingezet worden om jongeren in de schulden te steken en vervolgens crimineel uit
te buiten:

“Ook met geweld. Dus ook met pistolen zijn [slachtoffers] bijvoorbeeld bedreigd, of met
messen. Ook hun familie. […] Er staan opeens auto’s, dat had ik laatst bij één van de

“Je koopt een lachgastank. Vaak ben je minderjarig. Als je het niet kan betalen, moet
je je ID als borg geven. Heb jij die lachgastank. Kun jij die niet betalen, dan hebben ze

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 39

jouw ID en dan wordt jouw ID gebruikt om andere dingen te doen of om jou andere
dingen te laten doen om jouw rekening te voldoen. En die rekening die stapelt zich
natuurlijk op, want er zit rente aan” (Jongerenwerker A)
Een tweede thema dat samenhangt met de ingezette dwangmiddelen is hoe crimineel
uitbuiters nieuwe slachtoffers ronselen. Hier ontstaat een divers beeld op basis van deze twintig
interviews, waarbij het van belang is te benoemen dat dit om een eerste verkenning gaat en
meer onderzoek nodig is om de beelden bij te stellen en/of te onderbouwen.
Een deel van de respondenten benoemt hoe criminele uitbuiters met name binnen hun (sociale)
netwerk actief op zoek gaan naar mogelijke slachtoffers, zowel offline als online.197 Een bepaalde
gerichtheid wordt daarbij door de geïnterviewden verondersteld. Zo geven respondenten aan
dat uitbuiters veelal in eerste instantie misbruik lijken te maken van kwetsbaarheden zoals een
licht verstandelijke beperking en/of de jonge leeftijd van slachtoffers.
Meerdere eerstelijns professionals spreken in hun interviews ook over de geleidelijkheid en
het daarmee opbouwende intensieve contact tussen daders en slachtoffers waarbij er controle
wordt uitgeoefend op het doen en laten van het slachtoffer. Ook spreken respondenten over
kinderen die stapsgewijs verder het criminele circuit in worden genomen. Waar het eerst vaak
in een schijnbare vorm van vrijwilligheid begint, raken slachtoffers al snel vast in de criminaliteit
en lijkt er voor het slachtoffer geen weg meer terug te zijn.
Een van de respondenten benoemt in dit verband dat hij steeds jongere slachtoffers actief
geronseld ziet worden voor het rondbrengen van ‘pakketjes’ of het plegen van diefstal. Hij ziet
met name basisschoolleerlingen uit kwetsbare wijken, waarbij misbruik gemaakt wordt van
zowel de jonge leeftijd als ook de kwetsbare achtergrond en daar handig op ingespeeld wordt
met beloftes van geld, mooie spullen of telefoons. Hij zegt hierover het volgende:
“Vaak in de kwetsbare wijken. […] die gasten [vermoedelijke uitbuiters] die zitten ook te
chillen, te blowen met hun auto’s rijk te doen met hun fucking schoenen van 1000 euro.
[…] ze [vermoedelijke slachtoffers] moeten wat pikken of iets doen, altijd iets. Het begint
met hele kleine dingetjes en het vertrouwen om iets te winnen. En zo nemen ze dus die
kids mee, totdat ze 14 zijn, 15 zijn. Ga ze er dan maar eruit krijgen.” (Jongerenwerker C)

197 In §4.3.1 wordt uitgebreider stilgestaan bij de rol van sociale media als het gaat om het ronselen en
werven van slachtoffers van criminele uitbuiting.

Hetgeen vaker terugkomt in de interviews is het beeld van enerzijds kwetsbare jongeren en
anderzijds criminelen die handig gebruik maken van bestaande kwetsbaarheden. Gemene
deler tussen slachtoffers van criminele uitbuiting is dan ook dat zij op enigerlei wijze kwetsbaar
zijn.
“[…] Ik merk dat het vaak de wat zwakkeren zijn. Het is een beetje een containerbegrip,
maar dat is gewoon heel geraffineerd. Mensen die je kan pakken en snel naar je hand
kan zetten, die worden er tussenuit gepikt. Of je nou financieel in de problemen zit
of je hebt andere problemen of je bent gewoon vatbaar. Dat is wel een kenmerk.”
(Projectleider preventie jeugdcriminaliteit)
Vaak kenmerken de relaties tussen daders en slachtoffers zich door een schijnbare
wederkerigheid. Startpunt van daders is veelal dat ze in de ronselfase beloven dat de jongeren
veel, snel en makkelijk geld kunnen verdienen. Een van de respondenten beschrijft het als
volgt:
“Wat een pijler is die uit onderzoek naar voren komt en die ik ook persoonlijk heb
gezien, is dat als mensen financieel in de problemen zitten dat de verleiding heel
groot is om geld aan te nemen. Dan zien we regelmatig de constructie terugkomen
van doe even wat simpels, dan krijg je van mij een hoop geld. En daarna iemand
dubbel zo hard in de schulden steken, zodat hij afhankelijk van je wordt. Maar wij
zien ook gewoon jongeren met name, die onder een […] lvb vallen en daar gewoon
vatbaar voor zijn. Geld, aanzien, stoere praat. Daar waar iemand anders denkt dit is
fout en moet ik niet doen, zijn zij er wat sneller vatbaar voor. Dat zijn de twee die bij
mij persoonlijk erg terugkomen.” (Projectleider preventie jeugdcriminaliteit)
Respondenten spreken over de ronselfase in termen als inpalmen, misleiden en manipuleren.
Iemand het gevoel geven dat hij of zij belangrijk is, ertoe doet en erbij hoort of dat er voor hen
gezorgd wordt.
Een jeugdagent geeft in dit verband een voorbeeld waarin de situatie begint in een
ogenschijnlijk ongedwongen sfeer, als een ‘vriendendienst’ richting het slachtoffer, maar dit
geleidelijk ontaardt in criminele uitbuiting onder in casu het dwangmiddel schuldbinding.
Een andere factor waar misbruik van wordt gemaakt, aldus een deel van de respondenten,
is een verslaving binnen het gezin of bij het slachtoffer zelf. Een van de geïnterviewden,
werkzaam in de verslavingszorg, omschrijft het probleem met betrekking tot criminele
uitbuiting:

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 40

“Het is eigenlijk de dagelijkse praktijk dat wij iemand tegenkomen, dat iemand bij ons
komt van, iemand heeft mijn legitimatie afgepakt of van iemand is een bankpas weer
afgepakt. Er wordt misbruik van gemaakt. Voor sommige cliënten vraag ik zes keer
per jaar een nieuw legitimatie aan. Twee keer per maand een nieuwe bankpas. Je weet
gewoon wat ermee gebeurt. Je zegt: je moet aangifte doen, maar dat durven ze dan
niet. Dus we maken het echt dagelijks mee.” (Geestelijk verzorger verslavingszorg)
Enerzijds blijkt uit de interviews dat personen met een verslaving makkelijker afhankelijk
gemaakt kunnen worden om bepaalde handelingen uit te voeren, bijvoorbeeld om hiermee hun
verslaving te kunnen bekostigen of in de vorm van een beloning: drugs. Anderzijds ontstaat uit
de interviews ook het beeld dat verslaving doelbewust ingezet wordt om slachtoffers afhankelijk
te maken, als zij dit nog niet zijn.
Hetgeen opvalt, is dat waar bij jongens veelal gesproken wordt in relatie tot het lokken met snel
geld, groepsdruk en erbij willen horen, bij meiden meer gesproken wordt over het aanspreken,
versieren en inpalmen van hen op romantische wijze, waarna foto’s gemaakt worden en zij
onder druk worden gezet. Een veelgenoemd dwangmiddel dat hiermee gepaard gaat, is
sextortion: het chanteren met naaktfoto’s/-video’s. Dit dwangmiddel wordt ingezet met het doel
dat meiden overgaan tot het plegen van criminele delicten, waaronder bijvoorbeeld ook het
ronselen van andere meiden voor de prostitutie kan vallen. Volgens enkele respondenten kan
dit zelfs zo ver gaan dat meiden soms worden gedwongen om in de instelling waar zij verblijven
andere kwetsbare meiden te ronselen voor criminele of seksuele uitbuitingspraktijken:
“Zij is toen geronseld door een meisje van binnen die instelling en zij moest daar ook
meisjes gaan ronselen van binnen die instelling. Dus had zij het weer heel moeilijk. En
dat bleek dus echt heel vaak te gebeuren.” (Zorgcoördinator mbo)
Op de vraag hoe lang een ronselperiode duurt, is geen eenduidig antwoord op. Hetgeen wel
naar voren komt, is dat een aantal respondenten benoemt dat de tijd tussen het ronselen en
de criminele uitbuiting soms (heel) kort is. Een van de jongerenwerkers benoemt dat het soms
binnen een dag gebeurd kan zijn en er een schuld opgebouwd is bij een verkeerd persoon:
“Wat ik je ook zeg: vaak begint het ook financieel, krijgen ze spulletjes. Dat is natuurlijk
hartstikke leuk. […] Het begin gewoon heel onschuldig. Of eentje krijgt een vriendje,
[…] hij heeft van alles. Maar dan zitten ze al in de shit. Snap je wat ik bedoel? Die tijd
is zo kort. Van ontmoeting, leuk, naar niet leuk, zo snel. Op een gegeven moment één
van die meiden ook, die moest op een gegeven moment naar [naam stad]. Ze heeft hem
leren kennen op sociale media. Nou meid, je gaat centjes verdienen en dit en dat. Het

enige wat je hoeft te doen is naar [naam stad] komen. Zij is naar [naam stad] gegaan
en voordat ze terug was in [naam stad], moet je voorstellen één dag, waren al 2 tv’s
besteld van weet ik veel hoe groot, op haar naam en telefoon. Hoe ga je daaruit komen?”
(Jongerenwerker C)
Samengevat laten de interviews zien dat slachtoffers van criminele uitbuiting vooral middels
subtiele vormen van dwang in een uitbuitingssituatie terecht komen. Het gaat bijvoorbeeld
vaak om slachtoffers met een lichtverstandelijke beperking, een (zeer) jonge leeftijd of om
personen met schulden, en in veel gevallen ook om een combinatie van deze factoren. Daarbij
geven de respondenten aan dat daders van criminele uitbuiting ook doelbewust op zoek gaan
naar kwetsbare personen, en inspelen op deze kwetsbaarheden, om hen zo geleidelijk in een
uitbuitingssituatie onder te brengen. Vanwege hun kwetsbare achtergrond hebben slachtoffers
vaak pas door dat er misbruik van hun wordt gemaakt op het moment dat dit te laat is en zij
niet zonder gevolgen met de criminaliteit kunnen stoppen. Tegelijkertijd komt uit de interviews
naar voren dat er wel degelijk ook gebruik wordt gemaakt van harde dwangmiddelen om
iemand in een uitbuitingssituatie te krijgen en te behouden, waarbij wordt gesproken over het
toepassen of dreigen met geweld, maar bijvoorbeeld ook over het chanteren van slachtoffers
met naaktbeelden of schulden.

4.5 Kenmerken van vermoedelijke slachtoffers
In §4.4.1 is ingegaan op de gehanteerde modus operandi van criminele uitbuiters. Hierbij is
stilgestaan bij de kwetsbaarheden van slachtoffers waar criminele uitbuiters op inspelen. Deze
paragraaf vervolgt met waargenomen kenmerken van slachtoffers. Allereerst wordt ingegaan
op geslacht (§4.5.1), leeftijd (§4.5.2) en achtergrond (§4.5.3) van slachtoffers. In deze paragrafen
wordt op elk onderscheidend thema kort ingegaan op hetgeen uit de interviews naar voren is
gekomen.

4.5.1 Geslacht van slachtoffers
Uit de vragenlijst blijkt dat respondenten iets vaker mannelijke slachtoffers zien (37%) (Figuur
9).198 Daar staat tegenover dat 27%199 juist vaker vrouwelijke slachtoffers lijken waar te nemen en
32% ziet evenveel vrouwen als mannen.200 De resultaten suggereren dat mannen iets vaker dan
vrouwen worden gesignaleerd als slachtoffer van criminele uitbuiting.

198 Totaal n=821, 37% staat gelijk aan n=302.
199 Totaal n=821, 27% staat gelijk aan n=219, 20% staat gelijk aan n=165, 7% staat gelijk aan n=54.
200 Totaal n=821, 32% staat gelijk aan n=266.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 41

Figuur 9. Geslacht slachtoffers (n=821)

Tot slot zijn er ook overeenkomsten als gekeken wordt naar de twee delicten waar mannelijke
dan wel vrouwelijke slachtoffers het meest mee in verband worden gebracht. Mannen lijken
op de eerste plaats het vaakst gedwongen te worden tot het vervaardigen, uithalen, vervoeren
of verhandelen van drugs (29%), gevolgd door het gedwongen witwassen van geld of ingezet
zijn als geldezel (24%) en het gedwongen plegen van diefstallen, inbreken of zakkenrollen
(15%).201 Vrouwelijke slachtoffers lijken op de eerste plaats het vaakst gedwongen te worden tot
het witwassen van geld of worden ingezet als geldezel (22%), gevolgd door het vervaardigen,
uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs (18%) en het gedwongen ronselen van anderen
voor de prostitutie (17%).202
4.5.1.1 Korte verdieping op de resultaten
In overeenstemming met de resultaten spreken respondenten in de interviews zowel over
jongens als over meiden en worden bij beide groepen verschillende soorten delicten genoemd
zoals drugscriminaliteit, het plegen van diefstal of overvallen en vermogensdelicten. Niettemin
ontstaat uit de interviews een beeld dat lijkt af te wijken van de resultaten, of althans beperkter
van aard is.

Naast de vormen van gedwongen criminaliteit, zijn de eerstelijns professionals ook gevraagd naar
de vorm van gedwongen criminaliteit die zij in de afgelopen twee jaar het vaakst zagen. Wanneer
het geslacht afgezet wordt tegen de vormen van gedwongen criminaliteit die worden genoemd,
blijken hierin verschillen te zijn (Figuur 10). Zo worden vrouwen beduidend vaker waargenomen
als slachtoffer wanneer het gaat om het ronselen voor de prostitutie. Mannen daarentegen worden
vaker genoemd als het gaat om drugsgerelateerde criminaliteit en ook diefstal.
Figuur 10. Geslacht slachtoffers, afgezet tegen meest waargenomen vormen van gedwongen
criminaliteit (n=787)

Allereerst spreken respondenten in de meeste gevallen van jongens/mannen als ze voorbeelden
geven of over ervaringen spreken in relatie tot vermoedens van criminele uitbuiting. Ook als het
gaat over ervaringen en vermoedens van gedwongen drugscriminaliteit.
Ten tweede komt uit meerdere interviews naar voren dat criminele uitbuiting van meiden vaak
samengaat met seksuele uitbuiting203 en dat meiden ook meer dan jongens gedwongen of
gechanteerd lijken te worden met naaktbeelden204. Als respondenten spreken over meiden dan
spreken zij het meest over het vermoeden dat slachtoffers gedwongen zijn tot het ronselen van
anderen voor de prostitutie.
Tot slot wordt een punt aangestipt door enkele respondenten waar in de vragenlijst niet op
gevraagd is, namelijk dat slachtofferschap minder snel herkend wordt in de praktijk bij jongens
en dat jongens eerder dan meiden gezien worden als dader. Bovendien identificeren jongens
zichzelf ook niet of minder snel als slachtoffer. Daar staat tegenover dat meiden eerder dan
jongens worden gezien als slachtoffer en weer minder snel als dader.

201

Totaal n=302, 29% staat gelijk aan n=86, 24% staat gelijk aan n=72, 15% staat gelijk aan n=44.

202 Totaal n=219, 22% staat gelijk aan n=48, 18% staat gelijk aan n=40, 17% staat gelijk aan n=37.
203 De overlap tussen criminele en seksuele uitbuiting wordt verder uiteengezet in §4.7 Overlap van criminele en seksuele uitbuiting.
204 Zie ook: §4.4 Modus operandi: ronselen en dwangmiddelen.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 42

4.5.2 Leeftijd van slachtoffers
Op twee verschillende wijzen is in de vragenlijst gevraagd naar de leeftijd van slachtoffers
(Figuur 11 en 12). Uit beide figuren komt een soortgelijk beeld, namelijk dat respondenten bijna
net zoveel minderjarige als meerderjarige slachtoffers waarnemen.
Figuur 11. Waargenomen leeftijdscategorie
slachtoffers (n=821)

Wanneer de leeftijd van slachtoffers afgezet wordt tegen de vormen van gedwongen criminaliteit
die worden genoemd, blijken hierin verschillen te zijn (Figuur 13).
Figuur 13. Meest waargenomen leeftijd slachtoffers, afgezet tegen meest waargenomen
vormen van gedwongen criminaliteit (n=766)

Figuur 12. Meest waargenomen leeftijd
slachtoffers (n=821)

Uit Figuur 11 blijkt dat 40% van de respondenten aangeeft dat slachtoffers voornamelijk of
uitsluitend minderjarig zijn.205 Dat de marges gering zijn blijkt uit de resultaten. 22% van de
respondenten ziet net zo vaak minderjarige als meerderjarige slachtoffers.206 Voor 34% van de
respondenten geldt dat zij voornamelijk of uitsluitend volwassen slachtoffers zien.207

Het valt op dat respondenten die het vaakst minderjarige slachtoffers zien in een leeftijd
van twaalf jaar of jonger, tevens het vaakst zien dat slachtoffers worden gedwongen tot het

Gevraagd naar de leeftijd van slachtoffers (Figuur 12), zijn deze het vaakst tussen de dertien en
zeventien jaar oud (41%).208 31% van de respondenten ziet het vaakst slachtoffers tussen de achttien
en 26 jaar oud en 19% noemt dat slachtoffers het vaakst 27 jaar of ouder zijn.209 Ten slotte zien
enkele respondenten het vaakst slachtoffers in een leeftijd van twaalf jaar of jonger (2%).210

plegen van diefstal, inbreken of zakkenrollen (56%).211 Kanttekening is dat het hierbij om een
laag aantal respondenten gaat. De meest genoemde vorm van gedwongen criminaliteit door
respondenten die het vaakst jongeren zien in een leeftijd tussen dertien en zeventien jaar oud
is (i) het gedwongen vervaardigen, uithalen vervoeren of het verhandelen van drugs (28%),
gevolgd door (ii) het gedwongen witwassen van geld of ingezet worden als geldezel (24%) en
(iii) gedwongen diefstal, inbreken of zakkenrollen (15%).212 Meerderjarigen worden het meest in
verband gebracht met gedwongen drugscriminaliteit, het gedwongen witwassen van geld of
de geldezelconstructie en de katvangerconstructie.

205 Totaal n=821, 40% staat gelijk aan 326.

Wanneer leeftijd van slachtoffers afgezet wordt tegen het geslacht dat respondenten het meest
waarnemen, blijken ook hier verschillen in te zijn (Figuur 14). Hetgeen opvalt is dat hoe jonger
het slachtoffer is, des te vaker jongens worden waargenomen en hoe ouder het slachtoffer is,

206 Totaal n=821, 22% staat gelijk aan n=182.
207 Totaal n=821, 34% staat gelijk aan n=283, 20% staat gelijk aan n=168, 14% staat gelijk aan n=115.
208 Totaal n=821, 41% staat gelijk aan n=334.
209 Totaal n=821, 31% staat gelijk aan n=258, 19% staat gelijk aan n=158.

211 Totaal n=16, 56% staat gelijk aan n=9.

210 Totaal n=821, 2% staat gelijk aan n=16.

212 Totaal n=334, 28% staat gelijk aan n= =92, 24% staat gelijk aan n=80, 15% staat gelijk aan n=49.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 43

des te vaker vrouwen worden waargenomen. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat – naar
mate jongens ouder worden – zij minder voldoen aan heersende beelden over slachtofferschap213
en daardoor minder snel als zodanig worden gezien, terwijl dit bij vrouwen niet het geval is.
Figuur 14. Meest waargenomen leeftijd slachtoffers, afgezet tegen geslacht slachtofers (n=766)

geven respondenten aan dat jongeren vaak al op jonge(re) leeftijd zijn geronseld en pas op latere
leeftijd in beeld komen. In de interviews benoemen meerdere respondenten bijvoorbeeld hoe
kinderen al op de basisschool of net na de overgang van de basis naar de middelbare school
worden benaderd en worden geronseld. Enkele respondenten benoemen steeds meer jonge
slachtoffers te zien:
“We hadden laatst ook een meisje van 12 die dan ook inderdaad van alles en nog wat
moest doen en pakketjes moest rondbrengen en noem maar op. Dat hadden we eerder
niet zo.” (Behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel misbruik)
Een zorgelijke bevinding is dat meerdere respondenten zelfs spreken over ervaringen met
zeer jonge kinderen uit kwetsbare wijken die in de basisschoolleeftijd al geronseld zijn voor
‘eenvoudige’ criminaliteit, zoals het rondbrengen van pakketjes, het plegen van diefstal en het
op de uitkijk staan tijdens het dealen. Een projectleider preventie jeugdcriminaliteit benoemt
dat het ronselen voor ‘eenvoudige’ criminaliteit al ruimschoots begint tussen de tien en veertien
jaar oud. Als het gaat over slachtoffers in de basisschoolleeftijd benoemt een jongerenwerker dat
het vooral gaat om jongens uit kwetsbare wijken:

Respondenten zien onder de groep minderjarige slachtoffers vooral mannelijke slachtoffers. Dit
geldt voor elf van de zestien respondenten die het vaakst minderjarige slachtoffers zien in een
leeftijd van twaalf jaar of jonger (69%) en voor bijna de helft als het gaat om de leeftijdscategorie
dertien tot en met zeventien jaar oud (46%).214 Voor de groep 18 tot en met 26 jaar oud, worden
bijna net zo vaak mannelijke als vrouwelijke slachtoffers waargenomen en als het om de
leeftijdscategorie 27 jaar of ouder gaat, dan worden met name vrouwelijke slachtoffers gezien
(38%).215
4.5.2.1 Korte verdieping op de resultaten
In lijn met de resultaten uit de vragenlijst komen ook in de interviews slachtoffers uit alle
leeftijdsgroepen naar voren, waarbij met name minderjarige en jongvolwassen slachtoffers in de
voorbeelden worden uitgelicht. In meer dan de helft van de interviews benoemen respondenten
bijvoorbeeld dat zij het meest slachtoffers zien in de leeftijd van twaalf tot vijftien jaar oud. Ook

213 Zie ook: §2.2.
214 Totaal n=334, 46% staat gelijk aan n=154.
215 Totaal n=158, 38% staat gelijk aan n=60.

“Al kids van de basisschool. Laatst werd ik gebeld door een school in een kwetsbare
wijk. Hadden ze een mannetje [van de basisschool] gepakt met fucking ballonnen
[lachgas] en verkocht aan basisschoolleerlingen.” (Jongerenwerker C)
Een projectleider spreekt zelfs over een slachtoffer van acht jaar oud dat was geronseld door
jongens uit de wijk om drugspakketjes rond te brengen:
“[…] van 8 jaar, die pakketjes moest wegbrengen. Hij kreeg 20 euro per keer. Omdat
het thuis niet goed ging. Die dacht dat hij zijn moeder daar heel erg mee hielp.”
(Projectleider preventie jeugdcriminaliteit)
Enkele respondenten benoemen hoe vooral het type delicten waar jongeren voor worden
geronseld zwaarder zijn dan voorheen, met gevolgen die voor jongeren niet te overzien zijn.
Een jongerenwerker benoemt dat hij tegenwoordig kinderen van vijftien jaar oud al snel ziet
afglijden in grote schulden door het uitlenen van een bankpas of hun legitimatiebewijs, vooral
als er sprake is van een lichtverstandelijke beperking:
“Kinderen in de leeftijd van 15 jaar, een beetje de leeftijd wanneer je je eigen bankpas
kan beheren, zie ik al heel snel afglijden naar schulden boven de 20.000 euro.”
(Jongerenwerker D)

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 44

4.5.3 Achtergrond slachtoffers
Uit de vragenlijst blijkt dat respondenten het vaakst slachtoffers zien met een Nederlandse
achtergrond, waarbij het slachtoffer in Nederland geboren en opgegroeid is (Figuur 15).

Figuur 16. Achtergond slachtoffers, afgezet tegen meest waargenomen vorm van
gedwongen criminaliteit (n=665)

Figuur 15. Achtergond slachtoffers (n=821)

45% van de respondenten geeft aan dat slachtoffers het vaakst een Nederlandse achtergrond
hebben, gevolgd door een niet-Europese achtergrond (23%) en een Europese, maar nietNederlandse achtergrond (13%). Het gaat hier dus voornamelijk om Nederlandse slachtoffers,
terwijl dit juist de slachtoffers zijn die bijna niet voorkomen in de statistieken.216
Wanneer de achtergrond van slachtoffers afgezet wordt tegen de vormen van gedwongen
criminaliteit die worden genoemd, blijken hierin verschillen te zijn (Figuur 16).

Het valt op dat respondenten die het vaakst slachtoffers zien met een Nederlandse of nietEuropese achtergrond, tevens het vaakst zien dat slachtoffers worden gedwongen tot
drugsgerelateerde criminaliteit, gevolgd door het witwassen van geld of de geldezelconstructie.
Ook valt op dat respondenten die het vaakst slachtoffers zien met een Europese, maar nietNederlandse achtergrond, meer dan andere respondenten zien dat slachtoffers gedwongen
worden ingezet als katvanger (17%) of worden gedwongen tot bedelarij (14%).217
Wanneer achtergrond afgezet wordt tegen het geslacht dat respondenten het meest waarnemen
blijkt dat onder de groep Nederlandse en niet-Europese slachtoffers het vaakst mannelijke
slachtoffers worden gezien (42%) (Figuur 17).218 Vooral als het gaat om slachtoffers met een
Europese, maar niet-Nederlandse achtergrond, zien respondenten het vaakst vrouwen (43%).219

217 Totaal n=104, 17% staat gelijk aan n=18, 14% staat gelijk aan n=14.
218 Totaal n=374, 42% staat gelijk aan n=156. Totaal n=187, 42% staat gelijk aan n=79.
216 Zie §2.1 Criminele uitbuiting in Nederland.

219 Totaal n=104, 43% staat gelijk aan n=45.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 45

Figuur 17. Achtergond slachtoffers, afgezet tegen geslacht slachtoffers (n=665)

4.5.3.1 Korte verdieping op de resultaten
In de interviews benoemen de respondenten het meest slachtoffers te zien die geboren
of opgegroeid zijn in Nederland. Een aantal respondenten benoemt niettemin een
extra kwetsbaarheid te zien bij Nederlandse jongeren en jongvolwassenen met een
migratieachtergrond, welke bovenal ingegeven lijkt te zijn door ongunstige demografische
en sociaaleconomische factoren en mogelijke identiteitsproblemen en conflicten vanuit het
opgroeien in twee (sterk) verschillende culturen (culturele dissonantie).
“Ik praat met heel veel jongeren die zeggen dan: ik voel me nergens thuis. […] Ze willen
allemaal zelfregie, maar ze weten gewoon niet hoe.” (Jongerenwerker B)
Bovendien wordt door enkele respondenten gesproken over slachtoffers met een
vluchtelingenachtergrond. Zo valt een van de respondenten op dat slachtoffers met een
vluchtelingenachtergrond in grotere mate worden ingezet als katvanger, waarbij bijvoorbeeld
auto’s op naam geschreven worden. Ook benoemt een andere respondent zich steeds meer
zorgen te maken als het gaat om uitgeprocedeerde asielzoekers:

Daarnaast blijkt uit Figuur 18 dat slachtoffers met een Nederlandse achtergrond jonger lijken
te zijn dan de andere groepen die worden waargenomen en dat dit de enige groep is waarbij
eerstelijns professionals tevens voor het merendeel minderjarige slachtoffers zien (53%).220
Slachtoffers met een Europese, maar niet-Nederlandse achtergrond lijken daarentegen
gemiddeld het oudste. Dit laatste kan opvallend worden genoemd, omdat respondenten
aangeven ook een substantiële groep slachtoffers te zien die gedwongen wordt te bedelen en/of

“Wij hebben alle dagen hier te maken met mensen die uitgeprocedeerd zijn, die hier
illegaal verblijven, geen recht hebben op hulpverlening, op inschrijving. En dat is een
groep die heel makkelijk geronseld kan worden voor criminele activiteiten. En daar
maak ik me heel veel zorgen over. […] We kennen ze niet, want ze ‘bestaan niet’. Maar ze
zijn er wel […].” (Geestelijk verzorger Verslavingszorg)

zakken te rollen. Dit zijn delicten die doorgaans door minderjarigen zouden worden uitgevoerd.
Figuur 18. Achtergond slachtoffers, afgezet tegen leeftijd slachtoffers (n=665)

220 Totaal n=374, 53% staat gelijk aan n=198.

Uit deze paragraaf blijkt dat de grootste groep slachtoffers die de eerstelijns professionals
waarnemen in Nederland is geboren en opgegroeid. Bovendien gaat het daarbij in de meeste
gevallen om minderjarige slachtoffers. Dit is een belangrijke bevinding, nu juist deze groep
slachtoffers in de officiële statistieken over mensenhandel vrijwel niet naar voren komt en
waarop het zicht op dit moment vrijwel volledig ontbreekt.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 46

4.6 Vermoedelijke daders
In deze paragraaf wordt ingegaan op wat respondenten weten over de achtergrond van
vermoedelijke daders van criminele uitbuiting. De resultaten laten zien dat eerstelijns
professionals maar beperkt zicht hebben op wie de daders van criminele uitbuiting zijn (Figuur
19 en 20).
Figuur 19. Ik heb goed zicht op wie de
criminelen zijn die personen dwingen tot het
plegen van criminaliteit in het gebied waar ik
werk (n=821)

Figuur 21. In het gebied waar ik werk worden
voldoende maatregelen genomen om te
voorkomen dat personen worden geronseld
door criminelen (n=821)

Figuur 22. In het gebied waar ik werk lukt
het goed om de criminelen die personen
dwingen tot criminaliteit aan te pakken
(n=821)

Figuur 20. De criminelen die personen
dwingen tot het plegen van criminaliteit in
het gebied waar ik werk zijn goed
georganiseerde (jeugd)netwerken (n=821)

Slechts 10% van de respondenten vindt dat er voldoende maatregelen genomen worden om
te voorkomen dat personen worden geronseld door criminelen.224 Ook is maar 8% van de
respondenten het eens met de stelling dat het goed lukt om de criminelen die personen dwingen
tot criminaliteit aan te pakken in het gebied waar zij werken.225

4.6.1 Verdieping op de resultaten
Slechts 9% van de respondenten geeft aan goed zicht te hebben op wie de daders zijn van
criminele uitbuiting.221 Een aanzienlijk deel van de respondenten geeft dan ook aan niet te weten
of de daders van criminele uitbuiting goed georganiseerde (jeugd)netwerken zijn (41%) (Figuur

Ook uit de interviews komt naar voren dat het zicht op daders van criminele uitbuiting beperkt
is. Niettemin spreken meerdere eerstelijns professionals uit te zien dat er zowel daders zijn die
individueel te werk gaan als daders die opereren binnen een bepaald netwerk of in groepsverband

23).222 Bijna een op de vier respondenten is het wel (geheel) eens met deze stelling (24%).223 Dit
doet vermoeden dat in ieder geval een deel van de daders goed georganiseerd is en samenwerkt
bij het crimineel uitbuiten van anderen.

waarin sprake is van hiërarchie. Enkelen benoemen hoe groepen vaak klein beginnen en zich
soms doorontwikkelen. Ook ziet een aantal eerstelijns professionals verwevenheid en verbinding
tussen verschillende groepen zowel binnen de gemeente als vanuit andere delen uit de regio
of grote steden. Vooral geven eerstelijns professionals aan dat het zicht op daders verslechtert
navenant de georganiseerdheid toeneemt. In de interviews geven enkele professionals aan dat
bepaalde lijnen gezien worden, maar dat het moeilijk is om zicht te krijgen op groepen wanneer
zwijgen de norm is en dat daders als gevolg daarvan zelden verlinkt worden door slachtoffers.
De meeste eerstelijns professionals zijn het er dan ook over eens dat de echte daders uit het zicht
van hulpverleners en instanties blijven:

Tot slot laten de resultaten zien dat in het kader van preventie en in de aanpak van daders nog
veel onbenutte kansen liggen (Figuur 21 en 22).

“Een goede crimineel is zo slim om ervoor te zorgen dat die anderen voor zijn karretje
gaat spannen, zodat hij buiten beeld blijft” (Jongerenwerker B)

221 Totaal n=821, 9% staat gelijk aan n=77.
222 Totaal n=821, 41% staat gelijk aan n=338.

224 Totaal n=821, 10% staat gelijk aan n=78.

223 Totaal n=821, 24% staat gelijk aan n=198.

225 Totaal n=821, 8% staat gelijk aan n=64.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 47

Het beeld dat voorzichtig geschetst wordt richt zich dan ook vooral op de individuele daders
en jongens onder de ‘kopstukken’, zij die al gehard zijn en wat langere tijd in de criminaliteit
zitten, die al enigszins opgeklommen zijn op de criminele ladder en die net iets slimmer,
gewetenlozer en geraffineerder te werk gaan dan de slachtoffers:
“Ze zijn de ladder opgeklommen en het zijn de gasten die slimmer zijn, een netwerk
kunnen opbouwen en wel kunnen schakelen. Die daarin sneller zijn en ook verbaal
sterker. En ook meedogenlozer.” (RMC Consulent)
In gegeven voorbeelden worden veelal de wat oudere jongens en jongvolwassen mannen
aangehaald, die al langere tijd in de criminaliteit zitten en al meerdere keren in aanraking zijn
geweest met politie. Eerstelijns professionals spreken over jongens met status en aanzien in de
wijk, die gehard en streetwise zijn, weten hoe zij anderen kunnen gebruiken om er zelf beter
van te worden en die specifiek op zoek zijn naar kwetsbare personen om deze uit te buiten
in de criminaliteit. Niettemin laten de meeste eerstelijns professionals naar voren komen dat
het bij deze daders vaak gaat om dezelfde kwetsbaarheden als die van de slachtoffers. Veelal
komen zij uit dezelfde wijken als de slachtoffers en kennen zij een achtergrond met armoede
of schulden, een problematische thuissituatie, een gebroken gezin, een geschiedenis met
hulpverleningsinstanties, criminaliteit binnen het gezin, zijn zij laaggeschoold en/of sociaal
emotioneel laag ontwikkeld. Het zijn vaak jongens die niet goed mee kunnen doen aan de
samenleving, opboksen tegen de grenzen van de maatschappij en op een andere manier op
zoek zijn naar erkenning, invloed en status:
“Geen één dader is zomaar dader geworden. Niemand.” (Jongerenwerker C)
Bovendien komt uit de interviews naar voren dat eerstelijns professionals slachtoffers zien
doorgroeien tot daders. Soms gaat het daarbij om slachtoffers die een eigen netwerk creëren
en zelf gaan opereren als daders, maar er wordt ook gesproken over slachtoffers die zodanig in
de knel zitten dat zij niet weten hoe zij nog uit het criminele circuit kunnen stappen en geen
ander perspectief of kansen zien, en om die reden doorstromen. Een van de jongerenwerkers
geeft een voorbeeld over hoe zij jongeren dieper in de problemen ziet komen mede door de
consequenties die zij ervaren van hun daden en de lange wachttijden bij het doorverwijzen
naar hulpverlening:

wel mee bezig, terwijl dat eigenlijk ons werk niet eens is. Heel lullig gezegd, want die
problematiek in die drie/vier maanden, als jij zo’n jongere niet helpt, is gewoon dat
‘ie nog verder in de shit komt. Dus dat bedoelde ik net met bepaalde systemen. Die
zijn er zo op ingericht, dat eigenlijk jongeren die slachtoffer worden, ook weleens de
dader worden, omdat ze gewoon noodgedwongen geen andere keuze meer hebben.’
(Jongerenwerker A)
Verder wordt benoemd dat dader en slachtoffer familie van elkaar (kunnen) zijn. Dit laatste
komt ook naar voren uit de resultaten uit de vragenlijst, oftewel dat criminele uitbuiting ook
(of juist) in de familiaire sfeer kan plaatsvinden.226
“Wat je ook vaak ziet, dat is dan een ander soort criminaliteit, is in de drugshandel.
Wat je hier best veel hebt. Dan is een broer van een jaar of zestien/zeventien die dealt.
Gewoon als straatdealertje. Wat erbij hoort, is dat ze roepen dat ze niet willen dat hun
broertje het gaat doen. Maar ze zijn de eerste die hun eigen broertje inzetten om te
helpen, om te scouten of de politie eraan aankomt. […] Kijk als jij als dertienjarige al
begint voor je broer van achttien om op de uitkijk te staan of er geen politie aankomt
tijdens het dealen, dan groei je daarin mee. Op je zestiende word je dan gepakt en dan
heb je een strafblad. En dan? Dan ben je in mijn ogen wel een slachtoffer, want je staat
meteen al achter.” (Wijkagent)
In een aantal interviews wordt gesproken over familienetwerken, verweven in de (drugs)
criminaliteit en waar kinderen de criminaliteit ingroeien. In deze kan er sprake zijn van
intergenerationele overdracht waar generatie op generatie het bijna vanzelfsprekend, maar
niet zozeer vrijwillig is, dat jongere leden binnen de familie de werkzaamheden overnemen.
Hierbij doet de vraag op in hoeverre hier sprake kan zijn van vrijwilligheid.
Hoewel daders soms dus eenzelfde kwetsbare achtergrond lijken te kennen als de slachtoffers
die zij maken, lijkt in ieder geval een deel van de daders zich ook doelbewust – en bijna
methodisch - te richten op het ronselen en uitbuiten van specifiek kwetsbare jongeren. Zo
wordt er gesproken over daders die online op zoek zijn naar sociale media accounts van
kwetsbare jongeren, met het doel hen snel te verleiden tot het criminele pad om vervolgens
aan hen te verdienen, maar ook over daders die ronselen op locaties waar zich inherent
kwetsbare personen bevinden, zoals de basisschool, praktijkonderwijs of zorginstellingen.

‘Als een jongere geen bankrekening kan openen, moet hij per se naar [maatschappelijk
werk] of de kredietbank om een bankrekening te openen. Als hij daar drie/vier
maanden voor op de wachtlijst staat, dan heb je wel drie/vier maanden dat je met
een jongere moet overbruggen. Dus heel vaak zijn we in die drie/vier maanden daar
226 Zie §4.3 Locaties van werven en ronselen.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 48

Dat het onvoldoende lukt om daders van criminele uitbuiting aan te pakken blijkt ook uit de
interviews. Uit de interviews wordt duidelijk dat eerstelijns professionals onvoldoende grip
ervaren op daders en dat daders volgens hen onvoldoende opgespoord en vervolgd worden.
Waar slachtoffers vaak in beeld komen en behandeld worden als dader, zijn het niet de
daadwerkelijke daders die aangehouden worden. Een aantal eerstelijns professionals merkt
hierbij op dat als slachtoffers gepakt worden, zij niet tot nauwelijks bereid zijn te verklaren. Zo
benoemt een coördinator in het middelbaar beroepsonderwijs dat het vaak onduidelijk blijft
wat iemands beweegredenen zijn, hetgeen minimale bewijsvoering in de hand werkt. Een
professional werkzaam bij de politie benoemt hierbij dat het mede heel lastig is doordat het vaak
lang duurt voordat duidelijk is wie de daadwerkelijke daders binnen een netwerk zijn en geeft
hierbij aan dat het in de aanpak van daders ontbreekt aan mankracht, zeker in risicogebieden,
en dat er vaak achter de feiten aangelopen wordt.

Figuur 23. Aantal respondenten met een of meer vermoedens waarbij een slachtoffer zowel
crimineel als ook seksueel is uitgebuit, in de afgelopen twee jaar 2019 - 2021 (n=821)

Samengevat komt op basis van de interviews het voorzichtige beeld naar voren, dat het gaat
om personen met een uiteenlopende achtergrond, maar dat daders vaak zelf ook voortkomen
uit dezelfde sociaaleconomische situatie als hun slachtoffers en gelijksoortige kwetsbaarheden
kennen. In sommige gevallen gaat het daarbij zelfs om daders die zelf eerst ook uitgebuit zijn,
wat het belang van vroegtijdige signalering van slachtofferschap benadrukt. Tegelijkertijd
bevestigen de interviews ook het beeld van berekenende en doelbewuste daders die specifiek
op zoek zijn naar kwetsbare personen en er niet voor terugdeinzen om deze uit te buiten in de
criminaliteit.
194 respondenten benoemen dat het om meerdere slachtoffers gaat (24%).228 Dit betekent dat

4.7 Overlap van criminele en seksuele uitbuiting
In de vragenlijst is ook aan de respondenten gevraagd of zij slachtoffers hebben waargenomen
die zowel seksueel als crimineel zijn uitgebuit. Met seksuele uitbuiting wordt daarbij gedoeld
op het dwingen van een ander tot het verrichten van seksuele handelingen tegen betaling,
waarbij het verdiende geld (grotendeels) dient te worden afgestaan. In deze paragraaf wordt
beschreven hoeveel eerstelijns professionals in de afgelopen twee jaar dergelijke vermoedens
hebben gehad, om welke vormen van gedwongen criminaliteit het gaat en wat het geslacht is
van de betrokken slachtoffers.
Meer dan 40% van de respondenten geeft aan dat zij in de afgelopen twee jaar in aanraking
zijn geweest met een of meerdere personen die vermoedelijk zowel crimineel als seksueel zijn
uitgebuit (Figuur 23).227

ongeveer een op de vier respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting aangeeft in de
afgelopen twee jaar met meerdere personen in aanraking te zijn geweest die zowel crimineel als
seksueel zijn uitgebuit. Voor 169 respondenten gaat het om één slachtoffer in de afgelopen twee
jaar (20%).229 Als uitgezoomd wordt naar alle 1.637 respondenten die hebben deelgenomen aan
het onderzoek, blijkt dat iets meer dan een vijfde van de eerstelijns professionals vermoedens
heeft (gehad) waarbij een slachtoffer zowel seksueel als crimineel is uitgebuit (22%).230
Een vermoeden van seksuele uitbuiting lijkt het meest samen te gaan met een vermoeden
dat een slachtoffer ook gedwongen is tot het ronselen van anderen voor de prostitutie en met
vermoedens van gedwongen drugscriminaliteit (Figuur 24).

228 Totaal n=821.
229 Totaal n=821.
227 Totaal n=821, 44% staat gelijk aan n=363.

230 Totaal n=1.637, 22% staat gelijk aan n=363.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 49

Figuur 24. Vormen van gedwongen criminaliteit die samen zijn gegaan bij vermoedens van
seksuele uitbuiting (n=363)231

39% van de respondenten benoemen dat de seksuele uitbuiting samenging met het ronselen
van andere meiden, jongens, vrouwen of mannen voor de prostitutie, gevolgd door gedwongen
drugscriminaliteit (35%) en vermogensdelicten, waarvan voornamelijk het witwassen van geld
of ingezet worden als geldezel (25%).232
Wanneer vermoedens van criminele en seksuele uitbuiting samengaan, blijkt dat vooral
vrouwelijke slachtoffers naar voren komen (figuur 25).

Figuur 25. Geslacht slachtoffers van zowel seksuele als ook criminele uitbuiting (n=363)

De meerderheid van de respondenten met vermoedens van samengaande criminele en seksuele
uitbuiting, geeft aan dat zij voornamelijk of uitsluitend vrouwelijke slachtoffers zien (70%).233 Dat
de combinatie van deze vormen van mensenhandel niet uitsluitend vrouwen treft blijkt uit de
resultaten. 33 respondenten zien voornamelijk of uitsluitend mannelijke slachtoffers (9%) en
75 respondenten geven aan net zo vaak mannelijke als vrouwelijke slachtoffers zien wanneer
criminele en seksuele uitbuiting met elkaar samengaat (21%).234 Deze resultaten zijn opvallend
nu zicht op mannelijke slachtoffers van seksuele uitbuiting in het geheel lijkt te ontbreken in de
statistieken over mensenhandel.
Het samengaan van meerdere vormen van slachtofferschap (poly-victimisatie) komt dus relatief
veel voor. Hoewel niet de focus van dit onderzoek zeggen deze resultaten iets over het feit dat
waarschijnlijk ook een grote groep slachtoffers van seksuele uitbuiting buiten beeld blijft in
Nederland.

231 Bij deze vraag was het mogelijk om meerdere antwoorden in te vullen, waardoor het totaal hoger is dan 363.

233 Totaal n=363, 70% staat gelijk aan n=255.

232 Totaal n=363, 39% staat gelijk aan n=142, 35% staat gelijk aan n=127, 25% staat gelijk aan n=91.

234 Totaal n=363.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 50

4.7.1 Verdieping op de resultaten
Uit de interviews ontstaat ook het beeld dat een deel van de slachtoffers zowel seksueel als
crimineel uitgebuit worden (poly-victimisatie). In een deel van de interviews wordt door
eerstelijns professionals belicht hoe vooral bij meiden/vrouwen criminele uitbuiting kan
samengaan met seksuele uitbuiting. De respondenten spreken met name over meiden die ook
andere meiden moeten ronselen, zich moeten inlaten met drugscriminaliteit en/of diefstallen
of overvallen moeten plegen. Een behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel
misbruik benoemt dat criminele uitbuiting van meiden vaak hand in hand gaat met seksueel
geweld en seksuele uitbuiting:
“Een jongere werd naar huizen gebracht waar zij seks moest hebben. En zij was
er bijvoorbeeld van op de hoogte, dat terwijl zij boven was met de ‘klant’, dat dan
beneden bijvoorbeeld het huis werd leeggeroofd. Dan is ze natuurlijk indirect daarin
ook schuldig. En bijvoorbeeld ook een meisje dat onder druk werd gezet om seksuele
handelingen te verrichten bij anderen, maar ook drugs moest testen bijvoorbeeld.
Want die jongens zitten dan ook in de verkoop van drugs en handel van drugs. En
zij moest die dan testen. En onder invloed daarvan werd ze dan vervolgens ook weer
misbruikt.” (Behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel misbruik)
Een handhavingsadviseur legt het als volgt uit:
“Het is heel makkelijk als je iemand naar je hand hebt gezet en diegene voor activiteit

“Ik weet wel dat uiteindelijk als die meiden niet meer ‘interessant’ zijn, dan worden ze
ingezet als ronselaar. Het gaat zelfs zo ver dat ze in leefgroepen geplaatst worden. […]
En van binnenuit gaan ze dus in de leefgroep ronselen voor meiden die daar kwetsbaar
voor zijn.” (Jongerenwerker B)
Een andere jongerenwerker ziet dat meiden die seksueel worden uitgebuit, naast het ronselen
van anderen ook ingezet worden voor het plegen van overvallen:
“Ook vaak overvalletjes. En doordat ze klein zijn en dun, passen ze door het raam.
Dus zo vertellen ze het me ook een beetje. Worden ze ergens afgezet en dan is er een
raam open ofzo. Nou, dan gaat er eentje en die moet dan die deur opendoen. Echt
dat soort dingen. Eigenlijk best wel veel overvallen erbij, denk ik. Maar ook andere
meisjes ronselen bijvoorbeeld. Helaas wel.” (Jongerenwerker C)
Een wijkagent benoemt een voorbeeld waar een meisje is ingezet tijdens een winkeldiefstal:
“Op bestelling moeten ze dan een winkeldiefstal plegen en ook daar worden ze betaald
met drugs. Er was laatst een dame die was gaan stelen met haar vriend. Haar vriend
gebruikt drugs, hij had dat bij zich. Ze waren in de [naam winkel] geweest en hadden
telefoons gestolen. Zij had ze bij zich en die vriend niet. Maar op de beelden was te zien
dat hij ze pakte en aan haar gaf. Hij is uiteindelijk wel opgegaan voor die diefstal. Hij
prostitueerde haar ook voor drugs.” (Wijkagent)

A kan gebruiken, je die ook voor activiteit B kan gebruiken.” (Handhavingsadviseur)
Als het gaat om specifiek het ronselen van andere meiden, benoemt een zorgcoördinator in
het middelbaar beroepsonderwijs ervaring te hebben met leerlingen die seksueel zijn uitgebuit
en onder druk zijn gezet om vriendinnen mee te nemen:
“Een voorbeeld is dat ze met jongens naar een bioscoop zou gaan. Ze zouden van
[plaatsnaam A] naar [Plaatsnaam B] gaan. Uiteindelijk waren ze met vier meiden en
onderweg bij een tankstation gingen ze met zijn allen wat te eten halen. Vervolgens
rijdt een van de jongens met drie meiden weg en blijft onze student over met een
jongen [waarbij zij] in de auto moest. Nou dat was vooropgezet spel.” (Zorgcoördinator
mbo)
Een van de jongerenwerkers vangt via andere professionals signalen op dat meiden zelfs
doelbewust in leefgroepen geplaatst worden om kwetsbare meiden te ronselen:

Zoals geschreven in §4.4 wordt in een aantal interviews gesproken over verschillen in dwang
tussen mannelijke en vrouwelijke slachtoffers. Uit de ervaringen waarbij slachtoffers zowel
crimineel als seksueel zijn uitgebuit ontstaat vooral het beeld van meiden die op verschillende
manieren afhankelijk gemaakt worden, bijvoorbeeld in een relatie of van drugs en van meiden
die gechanteerd worden met het verspreiden van naaktbeelden. Laatstgenoemde is volgens
een respondent het meest voorname dwangmiddel, waar sociale media de kwetsbaarheid van
jongeren vergroot doordat het vinden van informatie, het exposen van naaktbeelden of expliciet
beeldmateriaal van een kind en het betrekken van andere vriendinnetjes steeds makkelijker
wordt.
“Dit zijn natuurlijk meisjes die dan zo niet veilig zijn thuis, dus op straat gaan hangen en
worden aangesproken, of op straat of via sociale media wat je steeds meer ziet. En dan
hoeven ze maar één keer een fotootje te sturen en ze zijn de sjaak.” (Behandelcoördinator
seksuele uitbuiting en seksueel misbruik)

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 51

Dat chantage met naaktbeelden niet het enige dwangmiddel is dat ingezet wordt, blijkt uit
de interviews. Ook wordt gesproken over de ervaring dat minderjarigen en zeer kwetsbare
meiden en diens familieleden door meerderjarige jongens bedreigd worden met geweld en
vuurwapens. Bovendien blijkt uit de interviews een extra moeilijkheid waar het gaat om het
herkennen van criminele uitbuiting doordat het soms lastig kan zijn om dwang te signaleren.
“Word je gedwongen op het moment dat je denkt, als ik het zelf maar niet hoef te
ondergaan? Dat is natuurlijk ook wel een vorm van ronselen, denk ik, of gedwongen
worden.” (Behandelcoördinator seksuele uitbuiting en seksueel misbruik)
Hierbij wordt door enkele professionals benoemd dat slachtoffers soms ‘beloond’ of ‘betaald’
worden met bijvoorbeeld drugs en dat deze ‘beloning’ tegelijkertijd ook wordt ingezet om
meiden verslaafd, weerloos en afhankelijk te maken, om hen vervolgens opnieuw in te kunnen
zetten voor strafbare feiten en opnieuw te kunnen misbruiken. Het niet in staat zijn om te
overzien wat de gevolgen of de machtsverhoudingen zijn, maakt volgens deze respondenten
dan ook dat ondanks ‘beloning’ of ‘betaling’ er toch sprake kan zijn van criminele uitbuiting.

gepaard gaande beperkende maatregelen. Deze paragraaf staat derhalve kort stil bij de (mogelijke)
invloed van de coronamaatregelen op de signalering van situaties van criminele uitbuiting.
Uit §4.1. blijkt dat 50% van de respondenten aangeeft dat zij in de afgelopen twee jaar in
aanraking zijn geweest met een of meer slachtoffers van criminele uitbuiting. Van deze groep
geeft 60% aan dat zij door de coronamaatregelen het afgelopen jaar minder goed zicht hadden
op criminele uitbuiting (Figuur 26).235 Het is daarbij opvallend dat ruim 40% van de eerstelijns
professionals desondanks een toename heeft gezien in het aantal waargenomen slachtoffers
van deze vorm van mensenhandel.236 Dit impliceert namelijk dat het aantal waarnemingen – en
de toename – van slachtoffers door de respondenten wellicht nog hoger uitgevallen zou zijn als
er geen beperkende maatregelen zouden zijn geweest.
Figuur 26. Door de coronamaatregelen heb ik het afgelopen jaar minder goed zicht gehad op
criminele uitbuiting in het gebied waar ik werk (n=821)

Daarnaast wordt genoemd dat signalen van seksuele uitbuiting en criminele uitbuiting heel
erg op elkaar kunnen lijken en dat het lastig kan zijn signalen te onderscheiden wanneer een
slachtoffer er zelf niets over vertelt. Niettemin valt het een van de respondenten op dat het
samengaan van seksuele uitbuiting met criminele uitbuiting leidt tot nog meer angst voor de
politie en angst om zelf als dader in beeld te komen, wat de kwetsbaarheid nog verder vergroot.
“Je ziet op het moment dat het samengaat, dan gaat het natuurlijk ook over iets
anders. Ze voelen zich sowieso al schuldig, ook bij seksuele uitbuiting, maar op een
andere manier. Ik denk ook de angst voor de politie bijvoorbeeld, die wordt alleen
maar groter. Je merkt nog sterker dat ze echt geen kant op kunnen, want nu zijn ze
zelf ook dader, dus dan zijn ze helemaal schuldig.” (Behandelcoördinator seksuele
uitbuiting en seksueel misbruik)
Samengevat belichten de interviews een sterke verwevenheid tussen criminele uitbuiting en
seksuele uitbuiting, hetgeen niet alleen relevant is met betrekking tot de aanpak van criminele
uitbuiting, maar óók tot de aanpak van seksuele uitbuiting en van eerstelijns professionals
vraagt om ook bij signalen van laatstgenoemde vorm alert te zijn op eventuele overlap met
criminele uitbuiting.

4.8.1 Verdieping op de resultaten
Wat betreft de invloed van de coronamaatregelen op het zicht op criminele uitbuiting ontstaat
uit de interviews een tweezijdig beeld. Allereerst geven de eerstelijns professionals aan dat de
maatregelen het zicht op de problematiek hebben verslechterd, nu de maatregelen gezorgd
hebben voor een verschuiving van de offline naar de online wereld, er meer vanuit huis en
vanachter het bureau wordt gewerkt en de prioriteiten kwamen te liggen bij het volgen en
handhaven van coronamaatregelen, hetgeen ten koste ging van andere werkzaamheden.
Daarnaast geven respondenten aan dat corona er vervolgens ook toe heeft geleid dat personen
met verkeerde bedoelingen meer ruimte kregen. Een handhavingsadviseur zegt hierover het
volgende:

4.8 Invloed coronamaatregelen
In de vragenlijst is ook een vraag opgenomen over de (mogelijke) invloed van corona en de daarmee

235 Totaal n=821, 60% staat gelijk aan n=495.
236 Zie §4.1 Vermoedens van criminele uitbuiting.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 52

“Door corona hebben wij onze inzet op dit onderwerp flink moeten bijschaven tot
mijn grote verdriet. Want alle inzet gaat naar het handhaven van coronamaatregelen
en dat geldt voor de politie idem. Ik weet uit eigen ervaring ook dat inzet op dit soort
thema’s minimaal is. […]. Als ik kijk naar mijn portefeuille ondermijning bijvoorbeeld,
dat heeft lang op zijn gat gelegen omdat de capaciteit naar andere dingen ging. Ik
vind dat zelf wel frustrerend, omdat we met het een bezig zijn, los wat we van die
maatregelen vinden, blijven de basiswerkzaamheden liggen. Criminelen kunnen hun
ding redelijk doen en ik weet dat de criminelen dat weten. En dat er gebruik van wordt
gemaakt, daar ben ik me ook van bewust. Maar we hebben er nu geen zicht op omdat
we er zo weinig mee doen.’’ (Handhavingsadviseur)

“We hebben te maken met [naam wijk], een wijk met veel woonflats en lage inkomens.
Waar vaak grote gezinnen in wonen en waar de culturele achtergronden heel
divers zijn. […] We hebben nu coronajaren achter de rug en dat maakt het voor ons
opeens heel inzichtelijk. Wij kregen te maken met jongeren die vertelden dat ze
thuis geen onderwijs konden volgen. Ze waren met zeven man thuis, ze hebben een
internetverbinding die het slecht doet en ze hebben geen plek om rustig te zitten
om lessen te volgen. […] Dat betekende dat wij die jongeren dus naar school gehaald
hebben, maar ook voor ons een wake-up call, dat diegene in die omstandigheden
woont. Je ziet ook dat die jongen dan met vijf, zes mensen in huis woont. We hebben
af en toe een gesprek met de ouders daarover die ook problemen met opvoeden
hebben. Dan is er ruzie in huis, ze zitten te dicht op elkaar en die jongeren gaan dan
naar buiten. Dan is het bankje voor die flat de ontmoetingsplaats. Dat is eerst leuk
met een voetbal, maar daar komen ook andere dingen uit voort. Dat hebben we in
coronatijd goed op het netvlies gekregen, de woonsituatie heeft ook invloed op de
vrijetijdsbesteding van jongeren. Die trekken naar buiten en dat is in een omgeving
waar dat niet gunstig werkt.” (Coördinator middelbaar beroepsonderwijs)

Verschillende eerstelijns professionals spreken dan ook over moeilijkheden van het in contact
komen en blijven met de doelgroep, hetgeen vervolgens ook het oppikken van signalen en het
concretiseren van vermoedens belemmerd heeft. In het bijzonder wordt door de eerstelijns
professionals vooral de impact van de maatregelen op kwetsbare jongeren genoemd. Een
aantal professionals zag hoe de sluiting van, en de maatregelen op scholen, het stopzetten van
sport en hobby’s, het gebrek aan activiteiten en het verliezen van bijbaantjes zorgden voor een
gebrek aan dagbesteding en geld. Vooral kwetsbare jongeren raakten geïsoleerd en bevonden
zich nog meer dan eerst op straat en online. Zonder dagbesteding en zonder werk raakten
zij nog vatbaarder voor criminelen en diens beloften over het snel geld verdienen, aldus een
jongerenwerker. Enkele professionals benoemen hoe jongeren en kwetsbare cliënten enerzijds
sneller verstrikt raakten in deze problemen, terwijl tegelijkertijd het zicht op hen, om signalen op

Samengevat laten de interviews zien dat de maatregelen naar aanleiding van corona het
zicht op criminele uitbuiting hebben vertroebeld. Het zicht werd vooral slechter doordat
zowel professionals, slachtoffers als daders meer thuis kwamen te zitten, hetgeen enerzijds
de signalering bemoeilijkte en anderzijds meer ruimte gaf aan daders nu veel activiteiten tot
stilstand kwamen en instanties voornamelijk bezig waren met de bestrijding van corona.

te merken en tijdig in te kunnen grijpen, verslechterde. Een respondent benoemt hoe het zicht
op veel kwetsbare personen door de coronamaatregelen verloren is gegaan:

4.9 Resumé

“De jongeren zijn nog meer uit zicht van ons, van jou, van mij, van ouders soms. Ze
horen binnen te zitten en hebben minder contact met school. School is voor velen de
enige veilige op prettige plek. Ik begeleid heel veel jongeren met heel veel armoede.
Heel veel armoede, voedselbank, schuldsanering. Mijn caseload, de jongeren die ik
begeleid, daarvan heeft drie op de vier echt armoede. Dus destijds met corona, dan
heb je letterlijk niets meer. Je kan niet naar school en er was weinig afleiding, een
andere wereld. Dat heeft wel gemaakt dat we denk ik een boel jongeren uit het oog
zijn verloren.” (Jeugdreclasseerder)
Anderzijds benoemen enkele eerstelijns professionals dat de maatregelen ook hebben geleid
tot nieuwe inzichten. Zo benoemt een respondent dat door het thuisonderwijs de verschillende
leefgebieden van leerlingen samenkwamen waardoor er vanuit school meer zicht ontstond op
de thuissituatie van (kwetsbare) leerlingen:

In dit hoofdstuk stond de aard en omvang centraal van criminele uitbuiting in dertien (middel)
grote gemeenten in Nederland. Uit het onderzoek blijkt dat de helft van 1.637 eerstelijns
professionals binnen dit onderzoek aangeeft dat zij in de afgelopen twee jaar in contact zijn
geweest met ten minste één vermoedelijk slachtoffer van criminele uitbuiting. Bijna driekwart
van de respondenten geeft aan dat zij meerdere slachtoffers hebben waargenomen. Daarbij
gaat het in de meeste gevallen om direct contact, wat betekent dat de professionals gesproken
hebben met het slachtoffer. Bovendien geeft 57% aan dat zij zich meer zorgen zijn gaan maken
over criminele uitbuiting. Vier op de tien respondenten ziet dat het aantal slachtoffers van
deze vorm van mensenhandel toeneemt. Laatstgenoemde mag opvallend worden genoemd,
nu een even groot percentage stelt dat de maatregelen naar aanleiding van corona het zicht
op de problematiek hebben verkleind, wat suggereert dat de problematiek zo mogelijk nog
groter is dan in dit onderzoek naar voren komt. Dit hoofdstuk laat daarmee zien dat criminele
uitbuiting veel meer lijkt voor te komen in Nederland dan de officiële statistieken doen
vermoeden.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 53

De grootste groep slachtoffers van criminele uitbuiting die eerstelijns professionals binnen dit
onderzoek waarnemen hebben de Nederlandse nationaliteit en zijn minderjarig. Daarbij gaat
het net iets vaker om mannelijke dan om vrouwelijke slachtoffers. Zij worden gedwongen tot
een brede variëteit aan strafbaar gesteld gedrag. Respondenten noemen daarbij gedwongen
drugscriminaliteit het vaakst, maar zien ook veel, en steeds vaker, slachtoffers die gedwongen
worden ingezet als geldezel of katvanger. Bovendien blijkt uit de interviews dat het witwassen
van geld in de praktijk ook kan samenhangen met drugsgerelateerde criminaliteit. Het
onderzoek laat zodoende een sterke verwevenheid zien tussen criminele uitbuiting en andere
vormen van ondermijnende criminaliteit. Ook het plegen van diefstal wordt door bijna één op
de vier respondenten genoemd. Slachtoffers worden het meest geronseld op straat of openbare
hangplekken, online via sociale media, en onderwijsinstellingen. Daarbij valt op dat daders oog
lijken te hebben voor locaties waar zich inherent kwetsbare personen bevinden, zoals basisscholen
en praktijk- en leerwegondersteunend onderwijs, maar bijvoorbeeld ook zorginstellingen.
Laatstgenoemde zegt niet alleen iets over de kwetsbaarheid van de slachtoffers die worden
benaderd, maar ook iets over de intenties en geraffineerdheid van de daders. Respondenten geven
dan ook aan dat er bij slachtoffers vaak sprake is van meervoudige problematiek, bijvoorbeeld
vanwege hun sociaaleconomische achtergrond, psychische problematiek of armoede- en
schuldenproblematiek. Dit maakt hen vatbaar voor de ronselpogingen van daders.
Wanneer wordt gekeken naar de wijze waarop slachtoffers in een uitbuitingssituatie terecht komen,
valt op dat daders zowel gebruik maken van harde dwangmiddelen als zachte dwangmiddelen. Het
misbruik maken van iemand met een verstandelijke beperking of iemands jonge leeftijd worden
daarbij het vaakst genoemd. Desalniettemin noemt 38% van de respondenten dat slachtoffers
middels het (dreigen met) fysiek geweld worden gedwongen tot het plegen van stafbare feiten,
ziet 30% slachtoffers die middels chantage met naaktbeelden de criminaliteit in worden gejaagd
en ziet 29% chantage met schulden.
Voorts valt op dat ruim 40% van de respondenten met vermoedens aangeeft dat zij in de afgelopen
twee jaar in aanraking zijn geweest met slachtoffers die zowel crimineel als seksueel zijn uitgebuit.
Het gaat daarbij voornamelijk, maar niet uitsluitend, om vrouwen die worden gedwongen tot het
ronselen van anderen voor de prostitutie, of tot drugs- of vermogensdelicten. Tegelijkertijd valt op
dat bijna 9% aangeeft bij deze vermoedens vooral mannelijke slachtoffers te zien. Deze resultaten
zijn even opvallend als zorgwekkend en laten een sterke verwevenheid zien tussen criminele
uitbuiting en seksuele uitbuiting. Een overlap waarvoor op dit moment nog weinig aandacht is.
Een laatste bevinding van dit hoofdstuk is dat eerstelijns professionals van mening zijn dat
het niet goed lukt om daders die slachtoffers ronselen en crimineel uitbuiten aan te pakken.
Bovendien vindt slechts een marginaal deel van de respondenten dat er voldoende maatregelen

worden genomen om te voorkomen dat slachtoffers geronseld worden. Ook ontbreekt het nog
grotendeels aan zicht op wie de daders zijn. Hier is meer onderzoek naar nodig. Desondanks kan
een voorzichtig beeld geschetst worden van wie de daders zijn. Daarbij lijkt het enerzijds te gaan
om jeugdige daders die opgroeien in dezelfde omgeving als hun slachtoffers en gelijksoortige
kwetsbaarheden kennen, maar net iets sluwer en gewetenlozer zijn. Het komt niet zelden voor
dat personen die eerst zelf slachtoffer waren, doorgroeien naar dader. Anderzijds ontstaat ook het
beeld van geraffineerde, berekenende daders die doelbewust kwetsbare personen zoeken die zij
gemakkelijk kunnen inzetten voor de criminaliteit. Daarbij gaat het soms zover dat zij doelbewust
voor zorginstellingen slachtoffers ronselen of zelfs reeds gemaakte slachtoffers dwingen om
binnen zorginstellingen nieuwe slachtoffers te werven. Tot slot geeft bijna een kwart van de
respondenten aan dat daders opereren in goed georganiseerde (jeugd)netwerken, hetgeen ook
iets zegt over grootschaligheid en het organisatievermogen bij deze vorm van mensenhandel.

5 AANPAK VAN CRIMINELE UITBUITING EN
MOGELIJKHEDEN OM DEZE TE VERSTERKEN
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de aanpak van criminele uitbuiting binnen de verschillende
beleidsdomeinen van de bevraagde gemeenten en welke mogelijkheden er liggen om deze
te verbeteren. Ter beantwoording van deze vraag wordt gekeken naar de resultaten uit de
vragenlijst en de twintig semigestructureerde interviews met eerstelijns professionals.
Aangevangen wordt met de ervaringen van eerstelijns professionals met criminele uitbuiting
per beleidsdomein (§5.1). Per domein wordt ingegaan op (i) vermoedens van criminele uitbuiting,
(ii) waargenomen vormen van gedwongen criminaliteit en (iii) slachtofferkenmerken. Voor een
volledige specificatie per functie zie Bijlage C voor vermoedens van criminele uitbuiting, Bijlage
D voor waargenomen aantal slachtoffers van criminele uitbuiting, Bijlage E voor vormen van
gedwongen criminaliteit, en Bijlage F tot en met I voor waargenomen slachtofferkenmerken
(geslacht, leeftijdscategorie, leeftijd en achtergrond). §5.1 wordt afgesloten met een resumé.
Vervolgens wordt in §5.2 ingegaan op de kennis en bewustwording ten aanzien van criminele
uitbuiting en gaat §5.3 in op de werkwijze omtrent criminele uitbuiting. Waar relevant wordt een
korte verdieping op de resultaten gegeven. Aansluitend behandelt §5.4 de uitdagingen en kansen
die eerstelijns professionals ervaren bij de signalering en aanpak van criminele uitbuiting. In
§5.5 wordt het hoofdstuk afgesloten met een resumé.
Van belang om te benoemen is dat het onderzoek een verkenning betreft naar de aard en omvang
van criminele uitbuiting vanuit de ervaringen van eerstelijns professionals.237 Voorgaande
betekent dat de resultaten gebaseerd zijn op waarnemingen. In het verlengde hiervan moet
opgemerkt worden dat de resultaten zoals weergegeven in dit hoofdstuk gaan over vermoedelijke
slachtoffers en vermoedelijke daders. Daarbij is het belangrijk om te benadrukken dat het in dit
hoofdstuk gaat om een analyse die niet zozeer vergelijkend is tussen de domeinen en functies,
maar veeleer beschrijvend is van aard, nu het onderzoek mede tot doel heeft om kennis te
verzamelen over welke eerstelijns professionals mogelijk in contact komen met slachtoffers van
criminele uitbuiting en daarmee een belangrijke doelgroep zijn om te kunnen interveniëren.
Dit betekent dat voorzichtigheid is geboden met het trekken van (te) sterke conclusies tussen de
domeinen en functies op basis van dit onderzoek.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 54

5.1 E
 rvaringen van eerstelijns professionals met criminele
uitbuiting, per beleidsdomein
Professionals in de eerste lijn staan vanuit hun werkzaamheden midden in de samenleving vaak
in direct en nauw contact met mensen en mogelijk dichtbij de problematiek.238 Om die reden
kunnen zij een belangrijke signaleringsfunctie vervullen om criminele uitbuiting te kunnen
signaleren en om te kunnen interveniëren. Om een beter beeld te krijgen van welke eerstelijns
professionals in contact (lijken te) komen met slachtoffers van criminele uitbuiting en welk beeld
zij specifiek hebben over wie de slachtoffers zijn, is er in dit hoofdstuk een uitsplitsing gemaakt
naar vijf beleidsdomeinen. Deze domeinen vallen samen met de portefeuilleverdeling van de
wethouders in gemeenten. Dit zijn (i) Jeugd, Zorg en Welzijn; (ii) Onderwijs; (iii) Openbare Orde
en Veiligheid; (iv) Werk, financiën en Schulden; en (v) Wijk en Wonen.

5.1.1 Domein Jeugd, Zorg en Welzijn
Van alle 1.637 respondenten, vervullen 577 respondenten een functie binnen het sociaal domein
Jeugd, Zorg en Welzijn (35%).239 Ongeveer een kwart van deze respondenten is werkzaam
binnen het jongerenwerk, gevolgd door sociaal werkers, professionals werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming en professionals werkzaam in een andere functie binnen
het sociaal wijkteam. In mindere mate vervullen respondenten een functie binnen overige
vormen van sociale en of maatschappelijke ondersteuning of advies, binnen de (geestelijke)
gezondheidszorg, als gezinscoach, als jongerenconsulent, bij Veilig Thuis of als zorgcoördinator
jeugdhulp of mensenhandel.
5.1.1.1 Vermoedens van criminele uitbuiting binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn240
Respondenten werkzaam binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn spreken meer dan
gemiddeld over vermoedens van criminele uitbuiting (60% vs. 50%) (Figuur 27).241 Dit geldt het
meest voor zorgcoördinatoren jeugdhulp of mensenhandel (10 van 12), professionals werkzaam
binnen Veilig Thuis (73% van deze groep)242 en jongerenconsulenten (72% van deze groep)243.

238 Bos et al., 2016.
239 Zie §3.2.2 Respondenten werkzaam per domein en per functie.
240 Zie Bijlage C voor een specificatie van vermoedens van criminele uitbuiting per functie en Bijlage D
voor een specificatie van het geschatte aantal slachtoffers.
241 Totaal n=581, 59% staat gelijk aan n=345.
242 Totaal n=22, 73% staat gelijk aan n=12.
237 Zie §3.3 Kanttekeningen bij het onderzoek.

243 Totaal n=29, 72% staat gelijk aan n=21.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 55

Ingezoomd op de respondenten die
criminele uitbuiting hebben waargenomen
in de afgelopen twee jaar, stelt minstens
drie kwart dat zij in direct contact zijn
geweest met een of meer slachtoffers (77%).244
Hetgeen opvalt is dat het hierbij gaat om
alle tien de zorgcoördinatoren, 91% van de
respondenten werkzaam binnen jeugdhulp
of jeugdbescherming245 en 86% van de
jongerenconsulenten246. Deze eestelijns
professionals spreken naar verhouding
meer dan gemiddeld over direct contact
met slachtoffers.

Figuur 27. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn:
Vermoedens van criminele uitbuiting,
2019 - 2021 (n=577)

5.1.1.2 Vormen van gedwongen criminaliteit binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn249
Het gedwongen vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs is de meest
genoemde vorm van gedwongen criminaliteit door respondenten werkzaam binnen het
domein Jeugd, Zorg en Welzijn (Figuur 29). Van alle 345 respondenten met vermoedens van
criminele uitbuiting, benoemt de helft vermoedens van gedwongen drugscriminaliteit (50%).250
Figuur 29. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Vormen van gedwongen criminaliteit (n=345)

De meeste respondenten binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn spreken over meerdere
vermoedens van criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar (Figuur 28).247 Een meerderheid
schat dat het gaat om twee tot en met vijf slachtoffers (61%).248
Figuur 28. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Geschatte aantal slachtoffers criminele
uitbuiting, 2019 - 2021 (n=345)

Gemiddeld spreken respondenten over twee tot drie vormen van gedwongen criminaliteit.
Na gedwongen drugscriminaliteit worden vooral financiële delicten en vermogensdelicten
genoemd, gevolgd door gedwongen diefstal, inbreken of zakkenrollen en het ronselen van
anderen voor de prostitutie.

244 Totaal n=345, 77% staat gelijk aan n=265.
245 Totaal n=53, 91% staat gelijk aan n=48.
246 Totaal n=21, 86% staat gelijk aan n=18.
247 Het is aannemelijk dat respondenten een deel van dezelfde vermoedelijke slachtoffers in hun werk is
tegengekomen (zogeheten dubbeltellingen). Op basis van de data kan dit niet onderzocht worden en is
het niet mogelijk om een uitspraak te doen over de daadwerkelijke omvang van slachtoffers.
248 Totaal n=345, 61% staat gelijk aan n=210.

249 Zie Bijlage E voor een specificatie van gedwongen criminaliteitsvormen per functie.
250 Totaal n=345, 50% staat gelijk aan n=171.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 56

5.1.1.3 Kenmerken van vermoedelijke slachtoffers binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn251

Figuur 31. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Meest waargenome leeftijd slachtoffers (n=345)

Binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn zien respondenten over het algemeen genomen
meer mannelijke slachtoffers dan vrouwelijke slachtoffers (Figuur 30).
Figuur 30. Domein Jeugd, Zorg en Welzijn: Geslacht slachtoffers (n=345)

Iets meer dan een derde van de respondenten ziet voornamelijk of uitsluitend mannelijke
slachtoffers (36%), gevolgd door een derde van de respondenten die net zo vaak mannelijke
als vrouwelijke slachtoffers ziet (33%).252 Ongeveer een kwart van de respondenten benoemt
voornamelijk of uitsluitend vrouwelijke slachtoffers te zien (26%).253
Gevraagd naar leeftijd zien respondenten het vaakst minderjarige slachtoffers in een leeftijd
van dertien tot en met zeventien jaar oud en adolescenten in een leeftijd van achttien tot en
met 26 jaar oud (Figuur 31).

Bijna 40% van de respondenten ziet het vaakst minderjarige slachtoffers in een leeftijd tussen de dertien
en zeventien jaar oud (Figuur 32).254 Het gaat hier voornamelijk om professionals werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming (72% van deze groep)255 en jongerenwerkers (64% van deze groep).256
Daarnaast ziet bijna 40% van de respondenten het vaakst adolescente slachtoffers in een leeftijd
tussen de achttien en 26 jaar oud.257 Het gaat hier onder meer om bijna alle jongerenconsulenten
(86% van deze groep)258 en om bijna drie kwart van de respondenten werkzaam binnen overige
vormen van sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies (14 van 19). Ten slotte ziet 14%
van de respondenten het vaakst slachtoffers van 27 jaar of ouder.259 Het gaat hier onder meer om
professionals werkzaam in een overige functie binnen het sociaal wijkteam (35% van deze groep)260
en professionals werkzaam in de (geestelijke) gezondheidszorg (35% van deze groep).261
Ten slotte zien respondenten binnen het domein Jeugd, Zorg en Welzijn het meest slachtoffers met
een Nederlandse achtergrond, waarbij het slachtoffer zelf in Nederland geboren en opgegroeid is
(48%), gevolgd door een niet-Europese achtergrond (24%) en een Europese, maar niet-Nederlandse
achtergrond (9%).262

254 Totaal n=3495 39% staat gelijk aan n=136.
255 Totaal n=53, 72% staat gelijk aan n=38.
256 Totaal n=84, 64% staat gelijk aan n=54.
257 Totaal n=345, 39% staat gelijk aan n=136.
258 Totaal n=21, 86% staat gelijk aan n=18.
259 Totaal n=345, 14% staat gelijk aan n=49.
251 Zie Bijlage F tot en met I voor een specificatie van slachtofferkenmerken per functie.

260 Totaal n=37, 35% staat gelijk aan n=13.

252 Totaal n=345, 36% staat gelijk aan n=125, 33% staat gelijk aan n=113.

261 Totaal n=23, 35% staat gelijk aan n=8.

253 Totaal n=345, 26% staat gelijk aan n=90.

262 Totaal n=345, 48% staat gelijk aan n=166, 24% staat gelijk aan n=82, 9% staat gelijk aan n=30.

KIJKEN MET ANDERE OGEN: DEEL 1 | 57

5.1.2 Domein Onderwijs
Van alle 1.637 respondenten, vervullen 400 respondenten een functie binnen het domein
Onderwijs (24%).263 Iets meer dan een kwart van deze respondenten is werkzaam binnen
het voortgezet onderwijs, gevolgd door professionals binnen het primair onderwijs en
leerplichtambtenaren. In mindere mate vervullen respondenten een functie in het middelbaar
of hoger beroepsonderwijs, zijn er respondenten werkzaam binnen het RMC [Regionale Melden Coördinatiefunctie Voortijdig Schoolverlaten] of als ontwikkelcoach, en vervullen enkele
respondenten een functie als schoolmaatschappelijkwerker.

Ingezoomd op de respondenten die criminele uitbuiting hebben waargenomen in de afgelopen
twee jaar stelt drie kwart van de respondenten dat zij in direct contact zijn geweest met een of
meer slachtoffers (75%).269 De meeste respondenten spreken over meerdere vermoedens van
criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar (Figuur 33).270 Een meerderheid schat dat het gaat
om twee tot en met vijf slachtoffers (60%).271
Figuur 33. Domein Onderwijs: Geschatte aantal slachtoffers van criminele uitbuiting,
2019 - 2021 (n=160)

5.1.2.1 Vermoedens van criminele uitbuiting binnen het domein Onderwijs264
Van de 400 respondenten werkzaam binnen het domein Onderwijs, spreekt minder dan de helft
over vermoedens van criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar (40%) (Figuur 32).265 Hetgeen
uit de resultaten opvalt is dat professionals werkzaam binnen het primair onderwijs (22% van
deze groep)266 en RMC consulenten en ontwikkelcoaches (38% van deze groep)267 minder dan
gemiddeld268 spreken over vermoedens van criminele uitbuiting. Dit geldt niet voor de overige
groepen professionals binnen het domein Onderwijs, zij benoemen niet minder dan andere
respondenten in aanraking te komen met slachtoffers van criminele uitbuiting.
Figuur 32. Domein Onderwijs: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=400)

5.1.2.2 Vormen van gedwongen criminaliteit binnen het domein Onderwijs272
Het vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs is de meest genoemde vorm van
gedwongen criminaliteit binnen het domein Onderwijs (Figuur 34). Van alle 160 respondenten
met vermoedens van criminele uitbuiting benoemt iets minder dan de helft vermoedens van
gedwongen drugscriminaliteit (44%).273

263 Zie §3.2.2 Respondenten werkzaam per domein en per functie.

269 Totaal n=160, 75% staat gelijk aan n=120.

264 Zie Bijlage C voor een specificatie van vermoedens van criminele uitbuiting per functie en Bijlage D

270 Het is aannemelijk dat respondenten een deel van dezelfde vermoedelijke slachtoffers in hun werk is

voor een specificatie van het geschatte aantal slachtoffers.
265 Totaal n=400, 40% staat gelijk aan n=160.

tegengekomen (zogeheten dubbeltellingen). Op basis van de data kan dit niet onderzocht worden en is
het niet mogelijk om een uitspraak te doen over de daadwerkelijke omvang van slachtoffers.

266 Totaal n=106, 22% staat gelijk aan n=23.

271 Totaal n=160, 60% staat gelijk aan n=96.

267 Totaal n=24, 38% staat gelijk aan n=9.

272 Zie Bijlage E voor een specificatie van gedwongen criminaliteitsvormen per functie.

268 Totaal n=1.637, 50% staat gelijk aan n=821.

273 Totaal n=160, 44% staat gelijk aan n=71.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 58

Figuur 34. Domein Onderwijs: Vormen van gedwongen criminaliteit (n=160)

Hetgeen opvalt is dat in het primair onderwijs niet gedwongen drugscriminaliteit, maar
gedwongen diefstal, inbreken of zakkenrollen de meest genoemde vorm van gedwongen
criminaliteit is bij vermoedens van criminele uitbuiting (Figuur 36). In het voortgezet, en
middelbaar en hoger beroepsonderwijs is het gedwongen vervaardigen, uithalen, vervoeren of
verhandelen van drugs de meest waargenomen vorm van criminele uitbuiting.
5.1.2.4 Kenmerken van vermoedelijke slachtoffers binnen het domein Onderwijs275
Binnen het domein Onderwijs zien respondenten het meest mannelijke slachtoffers (Figuur 36).
Figuur 36. Domein Onderwijs: Geslacht slachtoffers (n=160)

Gemiddeld spreken respondenten over een tot twee vormen van gedwongen criminaliteit.
Na gedwongen drugscriminaliteit wordt door respondenten voornamelijk gesproken over
gedwongen diefstal, inbreken of zakkenrollen, gevolgd door het gedwongen witwassen van
geld of de geldezelconstructie.
Wanneer de niveaus binnen het Nederlandse onderwijssysteem worden afgezet tegen de
vormen van gedwongen criminaliteit, blijken hierin verschillen te zijn (Figuur 35).
Figuur 35. Percentage respondenten werkzaam in het primair, voortgezet en middelbaar en
hoger beroepsonderwijs, per waargenomen vorm van criminaliteit (n=261)274

De helft van de respondenten ziet voornamelijk of uitsluitend mannelijke slachtoffers (51%).276
Ongeveer een kwart van de respondenten benoemt dat slachtoffers net zo vaak mannen als
vrouwen zijn (26%) en iets minder dan een kwart ziet voornamelijk of uitsluitend vrouwen
(23%).277 Totaal n=160, 26% staat gelijk aan n=41, 23% staat gelijk aan n=36.
Gevraagd naar de leeftijd van slachtoffers zien respondenten binnen het domein Onderwijs
naar verhouding meer dan gemiddeld en meer dan respondenten binnen de andere domeinen,
minderjarige slachtoffers bij vermoedens van criminele uitbuiting (81% vs. 43)%.278 Het gaat hier
voornamelijk om minderjarige slachtoffers in een leeftijd van dertien tot en met zeventien jaar
oud (Figuur 37).

275 Zie Bijlage F tot en met I voor een specificatie van slachtofferkenmerken per functie.
274	* n=261 staat gelijk aan alle deelnemende respondenten werkzaam in het primair, voortgezet,

276 Totaal n=160, 51% staat gelijk aan n=81.

middelbaar of hoger beroepsonderwijs. Bijeengenomen zijn de respondenten met vermoedens

277 Totaal n=160, 26% staat gelijk aan n=41, 23% staat gelijk aan n=36.

van criminele uitbuiting en de respondenten zonder vermoedens van criminele uitbuiting.

278 Totaal n=160, 81% staat gelijk aan n=129. Totaal n=821, 43% staat gelijk aan n=350.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 59

Figuur 37. Domein Onderwijs: Meest waargenomen leeftijd slachtoffers (n=160)

Ten slotte zien respondenten binnen het domein Onderwijs het meest slachtoffers met een
Nederlandse achtergrond, waarbij het slachtoffer zelf in Nederland geboren en opgegroeid
is (53%), gevolgd door een niet-Europese achtergrond (21%) en een Europese, maar nietNederlandse achtergrond (5%).283

5.1.3 Domein Openbare Orde en Veiligheid
Van alle 1.637 respondenten, vervullen 434 respondenten een functie binnen het domein
Openbare Orde en Veiligheid (27%).284 De meeste respondenten zijn werkzaam als buitengewoon
opsporingsambtenaar of wijkagent. In mindere mate betreft het ook professionals werkzaam
bij de politie, professionals met een regierol binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid,
professionals werkzaam binnen fraudebestrijding, professionals met een functie binnen
detentie, re-integratie of recidive, en zijn enkele professionals werkzaam binnen handhaving.
Van de 160 respondenten met vermoedens binnen het domein Onderwijs, ziet ongeveer drie
kwart het vaakst minderjarige slachtoffers in een leeftijd tussen dertien en zeventien jaar oud
(73%).279 Het gaat hier om bijna alle professionals werkzaam in het voortgezet onderwijs (98% van
deze groep)280 en om leerplichtambtenaren (88% van deze groep).281 Dertien respondenten zien het
vaakst minderjarige slachtoffers in een leeftijd van twaalf jaar of jonger. Alle dertien respondenten
zijn werkzaam in het primair onderwijs. Een mogelijke verklaring is dat deze professionals vanuit
hun werkzaamheden bij uitstek in aanraking komen met minderjarigen.
In mindere mate wordt binnen het domein Onderwijs door respondenten gesproken over
meerderjarige slachtoffers. 14% van de respondenten benoemt dat slachtoffers het vaakst
meerderjarig zijn in een leeftijd tussen de achttien en 26 jaar oud.282 Laatstgenoemde betreft
voornamelijk schoolmaatschappelijk werkers (vier van vijf), professionals werkzaam binnen
het RMC of als ontwikkelcoach (vijf van negen) en professionals werkzaam in het middelbaar of
hoger beroepsonderwijs (negen van negentien). Voornoemde zijn binnen dit domein tevens de
kleinste respondentgroepen, waardoor niet kan worden uitgesloten dat de cijfers door de kleine
respondentengroep vertekend zijn. Ten slotte zien vijf respondenten het vaakst meerderjarige
slachtoffers in een leeftijd van 27 jaar of ouder. Opvallend is dat drie van de vijf respondenten
werkzaam zijn in het primair onderwijs. Een mogelijke verklaring is dat de slachtoffers in deze
gevallen geen leerlingen zijn, maar dat het gaat om familieleden of andere betrokkenen bij het kind.

5.1.3.1 Vermoedens van criminele uitbuiting binnen het domein Openbare Orde en
Veiligheid285
Van alle 434 respondenten werkzaam binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid, heeft
53% in de afgelopen twee jaar een of meer vermoedens gehad van criminele uitbuiting (Figuur
38).286 Wat als eerste opvalt is dat 90% van de respondenten werkzaam bij de politie spreekt over
vermoedens van criminele uitbuiting.287 Deze resultaten zeggen iets over de sterkte van de
signalen van criminele uitbuiting, nu signalering en opsporing behoren tot de kerntaken van
politiemedewerkers en een groot deel van de eerstelijns diensten in de afgelopen jaren is getraind
in de signalen van mensenhandel en dus verwacht mag worden dat zij bekend zijn met artikel
273f Sr.288 Wat als tweede opvalt is dat bijna alle respondenten werkzaam binnen detentie, reintegratie of recidive (zestien van zeventien) in de afgelopen twee jaar in aanraking zijn geweest
met slachtoffers van criminele uitbuiting. Deze respondenten komen vanwege de aard van hun
werkzaamheden doorgaans in contact met veroordeelden. Deze resultaten roepen de vraag op
of in deze gevallen sprake is geweest van het feit dat personen die eigenlijk slachtoffer waren
toch zijn vervolgd als dader. Tot slot benoemt ook drie kwart van de wijkagenten in aanraking te
komen met slachtoffers van criminele uitbuiting (76% van deze groep).289 Samenvattend blijkt uit

283 Totaal n=160, 53% staat gelijk aan n=85, 21% staat gelijk aan n=33, 5% staat gelijk aan n=8.
284 Zie §3.2.2 Respondenten werkzaam per domein en per functie.
285 Zie Bijlage C voor een specificatie van vermoedens van criminele uitbuiting per functie en Bijlage D
voor een specificatie van het geschatte aantal slachtoffers.

279 Totaal n=160, 73% staat gelijk aan n=116.

286 Totaal n=434, 53% staat gelijk aan 232.

280 Totaal n=53, 98% staat gelijk aan n=52.

287 Totaal n=30, 90% staat gelijk aan n=27.

281 Totaal n=51, 88% staat gelijk aan n=45.

288 Programmaresultaten Samen tegen Mensenhandel, 21 november 2021.

282 Totaal n=160, 14% staat gelijk aan n=23.

289 Totaal n=127, 76% staat gelijk aan n=97.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 60

de resultaten dat respondenten uit voornoemde beroepsgroepen gemiddeld meer dan andere
respondenten binnen het domein en ook meer dan andere respondenten binnen het onderzoek
(met uitzondering van zorgcoördinatoren jeugdhulp of mensenhandel) in aanraking lijken te
komen met slachtoffers van criminele uitbuiting.
Figuur 38. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Vermoedens van criminele uitbuiting,
2019 - 2021 (n=434)

Verder valt op dat respondenten werkzaam binnen Fraudebestrijding en buitengewoon
opsporingsambtenaren relatief minder dan gemiddeld spreken over vermoedens van criminele
uitbuiting. Het betreft 36% van de respondenten werkzaam binnen Fraudebestrijding290 en 26%
van de respondenten werkzaam als Buitengewoon Opsporingsambtenaar.291 Eerstgenoemde is
opvallend nu het witwassen van geld, de geldezel- en katvangerconstructies behoren tot de
meest genoemde vormen van gedwongen criminaliteit292 en in de interviews gesproken wordt
over de grote pakkans voor geldezels.293
Ingezoomd op de respondenten die criminele uitbuiting hebben waargenomen in de afgelopen
twee jaar stelt de meerderheid dat zij in direct contact zijn geweest met een of meer slachtoffers
(66%).294 De meeste respondenten spreken over meerdere vermoedens van criminele uitbuiting
in de afgelopen twee jaar.295 Gemiddeld zien respondenten met vermoedens binnen het

domein Openbare Orde en Veiligheid de meeste slachtoffers (Figuur 39). De helft schat dat
het gaat om twee tot en met vijf slachtoffers (50%).296 Vervolgens schat bijna een derde van de
232 respondenten het aantal slachtoffers waarmee hij of zij in aanraking is geweest met zes of
meer slachtoffers (32%,)297 waarvan 20 respondenten zelfs schatten dat het om elf tot en met 25
slachtoffers gaat en negen respondenten schatten het aantal slachtoffers zelfs op 26 of meer.
Figuur 39. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Geschatte aantal slachtoffers criminele
uitbuiting, 2019 - 2021 (n=232)

5.1.3.2 Vormen van gedwongen criminaliteit binnen het domein Openbare Orde en
Veiligheid298
Het gedwongen vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs en de
katvangerconstructie zijn de meest genoemde vormen van gedwongen criminaliteit binnen het
domein Openbare Orde en Veiligheid (Figuur 40). Van alle 232 respondenten met vermoedens
van criminele uitbuiting, benoemt ongeveer de helft vermoedens van drugscriminaliteit (51%)
en benoemt ook de helft vermoedens van de katvangerconstructie (50%).299

290 Totaal n=25, 36% staat gelijk aan n=9.
291 Totaal n=182, 26% staat gelijk aan n=48.
292 Zie §4.2. Vormen van gedwongen criminaliteit.
293 Zie §4.2.1. Verdieping op de resultaten (Vormen van gedwongen criminaliteit).
294 Totaal n=232, 66% staat gelijk aan n=152.

296 Totaal n=232, 50% staat gelijk aan n=117.

295 Het is aannemelijk dat respondenten een deel van dezelfde vermoedelijke slachtoffers in hun werk is

297 Totaal n=232, 32% staat gelijk aan n=74.

tegengekomen (zogeheten dubbeltellingen). Op basis van de data kan dit niet onderzocht worden en is

298 Zie Bijlage E voor een specificatie van gedwongen criminaliteitsvormen per functie.

het niet mogelijk om een uitspraak te doen over de daadwerkelijke omvang van slachtoffers.

299 Totaal n=232, 51% staat gelijk aan n=119, 50% staat gelijk aan n=117.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 61

Figuur 40. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Vormen van gedwongen criminaliteit,
2019 - 2021 (n=232)

Figuur 41. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Geslacht slachtoffers (n=232)

Bijna 40% van de respondenten benoemt dat slachtoffers net zo vaak mannen als vrouwen
zijn, gevolgd door 31% die voornamelijk of uitsluitend mannelijke slachtoffers ziet en 26% die
voornamelijk of uitsluitend vrouwelijke slachtoffers ziet.301
Gemiddeld spreken respondenten over twee tot drie vormen van gedwongen criminaliteit.
Voor professionals werkzaam bij de politie en professionals werkzaam bij detentie, re-integratie
en recidive geldt zelfs dat zij gemiddeld drie tot vier vormen van gedwongen criminaliteit
benoemen. Na gedwongen drugscriminaliteit en de katvangerconstructie wordt vooral het
gedwongen witwassen van geld of de geldezelconstructie genoemd, gevolgd door gedwongen
diefstal, inbreken of zakkenrollen.
5.1.3.3 Kenmerken van vermoedelijke slachtoffers binnen het domein Openbare Orde en
Veiligheid300
Binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid zien respondenten nagenoeg even vaak
mannelijke als vrouwelijke slachtoffers (Figuur 41).

300 Zie Bijlage F tot en met I voor een specificatie van slachtofferkenmerken per functie.

301 Totaal n=232, 39% staat gelijk aan n=91, 31% staat gelijk aan n=73, 26% staat gelijk aan n=61.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 62

Gevraagd naar leeftijd zien respondenten slachtoffers in verschillende leeftijdsgroepen (Figuur 42).
Figuur 42. Domein Openbare Orde en Veiligheid: Meest waargenomen leeftijd slachtoffers (n=232)

Ongeveer een derde van de respondenten ziet het vaakst adolescente slachtoffers in een leeftijd
van achttien tot en met 26 jaar oud (33%).302 Het gaat hier om professionals uit alle beroepsgroepen
en voornamelijk om professionals met een regierol binnen het domein Openbare Orde en
Veiligheid (50% van deze groep).303 Daarnaast ziet ongeveer een derde van de respondenten het
vaakst minderjarige slachtoffers in een leeftijd tussen dertien en zeventien jaar oud (32%) en
ongeveer een kwart van de respondenten ziet het vaakst volwassen slachtoffers in een leeftijd
van 27 jaar of ouder (26%).304 Het valt op dat binnen het domein respondenten met een functie

5.1.4 Domein Werk, Financiën en Schulden
Van alle 1.637 respondenten, vervullen 155 respondenten een functie binnen het domein Werk,
Financiën en Schulden (9%). Iets minder dan drie kwart van de respondenten is werkzaam bij een
uitkeringsinstantie en iets meer dan een kwart van de respondenten vervult een functie in de
schuldhulpverlening. De meerderheid van de respondenten binnen dit domein is werkzaam in
de gemeente Rotterdam (80%).306 Dit betekent dat de resultaten niet zonder meer gegeneraliseerd
kunnen worden. Evenwel geven de resultaten zicht op wat eerstelijns professionals binnen dit
domein tegen kunnen komen tijdens het uitvoeren van hun werkzaamheden, hetgeen mogelijk
ook van waarde is voor eerstelijns professionals met eenzelfde taakstelling binnen andere
gemeenten.
5.1.4.1 Vermoedens van criminele uitbuiting binnen het domein Werk, Financiën en
Schulden307
Van de 155 respondenten met een functie binnen het domein Werk, Financiën en Schulden,
spreekt iets minder dan de helft over vermoedens van criminele uitbuiting (41%) (Figuur 43).308
Van hen spreken de meeste respondenten over direct contact met één of meer slachtoffers
(81%).309 Voorgaande geldt zowel voor de professionals werkzaam bij een uitkeringsinstantie als
ook voor de professionals werkzaam in de schuldhulpverlening.
Figuur 43. Domein Werk, Financiën en Schulden: Vermoedens van criminele uitbuiting,
2019-2021 (n=155)

in fraudebestrijding en respondenten met een regierol binnen het domein Openbare Orde en
Veiligheid, naar verhouding het meest benoemen dat slachtoffers het vaakst meerderjarig zijn.
Geen van de respondenten werkzaam binnen fraudebestrijding en slechts één respondent met
een regierol binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid benoemt dat slachtoffers het
vaakst minderjarig zijn. Kanttekening is dat het om een laag aantal respondenten gaat.
Ten slotte zien respondenten binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid vooral
slachtoffers het meest slachtoffers met een Nederlandse achtergrond, waarbij het slachtoffer
zelf in Nederland geboren en opgegroeid is (37%), gevolgd door een Europese, maar niet
Nederlandse, achtergrond(26%) en een niet-Europese achtergrond (20%).305

306 Totaal n=155, 80% staat gelijk aan n=124. Zie Bijlage B. Gemeenten in beeld.
302 Totaal n=232, 33% staat gelijk aan n=76.
303 Totaal n=18, 50% staat gelijk aan n=9.

307 Zie Bijlage C voor een specificatie van vermoedens van criminele uitbuiting per functie en Bijlage D
voor een specificatie van het geschatte aantal slachtoffers.

304 Totaal n=232, 32% staat gelijk aan n=73. 26% staat gelijk aan n=60.

308 Totaal n=155, 41% staat gelijk aan n=63.

305 Totaal n=232, 37% staat gelijk aan n=86, 26% staat gelijk aan n=60, 20% staat gelijk aan n=46.

309 Totaal n=63, 81% staat gelijk aan n=51.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 63

De meeste respondenten binnen het domein Werk, Financiën en schulden spreken over
meerdere vermoedens van criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar (Figuur 44).310 Een
meerderheid schat dat het gaat om twee tot en met vijf slachtoffers (70%).311

Figuur 45. Domein Werk, Financiën en Schulden: Vormen van gedwongen criminaliteit
(n=63)

Figuur 44. Domein Werk, Financiën en Schulden: Geschatte aantal slachtoffers criminele
uitbuiting, 2019-2021 (n=63)

5.1.4.2 Vormen van gedwongen criminaliteit binnen het domein Werk, Financiën en
Schulden312
Het gedwongen ingezet worden als katvanger is de meest genoemde vorm van gedwongen
criminaliteit door respondenten werkzaam binnen het domein Werk, Financiën en Schulden
(Figuur 45). Van alle 63 respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting, benoemt iets
meer dan een op de drie respondenten vermoedens van de katvangerconstructie (40%).313

Gemiddeld spreken respondenten over een tot twee vormen van gedwongen criminaliteit.
Respondenten werkzaam binnen het domein Werk, Financiën en Schulden spreken bij
vermoedens het meest over financiële delicten en vermogensdelicten, gevolgd gedwongen
drugscriminaliteit. Eerstgenoemde kan mogelijk verklaard worden door de aard van de
werkzaamheden die deze beroepsgroep verricht, nu zij vanuit hun werkzaamheden bij uitstek
in contact komen met personen die financieel kwetsbaar zijn en vooral zicht hebben op de
financiële context van een persoon.
5.1.4.3 Kenmerken van vermoedelijke slachtoffers binnen het domein Werk, Financiën
en Schulden314
Binnen het domein Werk, Financiën en Schulden zien respondenten het meest vrouwelijke
slachtoffers (Figuur 46). Dit resultaat wijkt af van het landelijk beeld dat laat zien dat
respondenten gemiddeld iets vaker mannelijke slachtoffers zien.315

310 Het is aannemelijk dat respondenten een deel van dezelfde vermoedelijke slachtoffers in hun werk is
tegengekomen (zogeheten dubbeltellingen). Op basis van de data kan dit niet onderzocht worden en is
het niet mogelijk om een uitspraak te doen over de daadwerkelijke omvang van slachtoffers.
311 Totaal n=63, 70% staat gelijk aan n=44.
312 Zie Bijlage E voor een specificatie van gedwongen criminaliteitsvormen per functie.

314 Zie Bijlage F tot en met I voor een specificatie van slachtofferkenmerken per functie.

313 Totaal n=63, 40% staat gelijk aan n=25.

315 Zie §4.5.1 Geslacht van slachtoffers.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 64

Figuur 46. Domein Werk, Financiën en Schulden: Geslacht slachtoffers (n=63)

Respondenten met een functie binnen het domein Werk, Financiën en Schulden zien naar
verhouding meer dan andere respondenten meerderjarige slachtoffers in een leeftijd van 27
jaar of ouder (62%).318 Een mogelijke verklaring is dat professionals binnen dit domein vanuit
hun werkzaamheden bij uitstek in aanraking komen met volwassenen.
Ten slotte ziet 43% vooral slachtoffers met een Nederlandse achtergrond, waarbij het slachtoffer
zelf in Nederland geboren en opgegroeid is, gevolgd door 35% van de respondenten die vooral
slachtoffers ziet met een niet-Europese achtergrond en 5% van de respondenten die vooral
slachtoffers ziet met een Europese, maar niet-Nederlandse achtergrond.319

5.1.5 Domein Wijk en Wonen
Van alle 1.637 respondenten, vervullen 71 respondenten een functie binnen het domein Wijk
en Wonen (4%). De meeste respondenten vervullen een functie als wijkregisseur en enkele
professionals zijn werkzaam bij een woningcorporatie.
Iets minder dan de helft van de respondenten ziet voornamelijk of uitsluitend vrouwelijke
slachtoffers (43%).316 Ongeveer een kwart van de respondenten ziet net zo vaak mannelijke als
vrouwelijke slachtoffers (26%) en ook ongeveer een kwart van de respondenten benoemt dat
slachtoffers voornamelijk of uitsluitend mannen zijn (26%).317
Gevraagd naar leeftijd zien respondenten het vaakst meerderjarige slachtoffers in een leeftijd
van 27 jaar of ouder (Figuur 47).

5.1.5.1 Vermoedens van criminele uitbuiting binnen het domein Wijk en Wonen320
Respondenten werkzaam binnen het domein Wijk en Wonen spreken relatief het minst over
vermoedens van criminele uitbuiting (29% vs 50%) (Figuur 48).321 Ongeveer een derde van de
respondenten benoemt in de afgelopen twee jaar in aanraking te zijn geweest met slachtoffers
van criminele uitbuiting. Van hen spreekt ongeveer de helft over direct contact met één of meer
slachtoffers (52%).322

Figuur 47. Domein Werk, Financiën en Schulden: Leeftijd slachtoffers (n=63)

318 Totaal n=63, 62% staat gelijk aan n=39.
319 Totaal n=63, 43% staat gelijk aan n=27, 35% staat gelijk aan n=22, 5% staat gelijk aan n=3.
320 Zie Bijlage C voor een specificatie van vermoedens van criminele uitbuiting per functie en Bijlage D
voor een specificatie van het geschatte aantal slachtoffers.
316 Totaal n=63, 43% staat gelijk aan n=27.

321 Totaal n=71, 29% staat gelijk aan n=21.

317 Totaal n=63, 26% staat gelijk aan n=16, 26% staat gelijk aan n=16.

322 Totaal n=21, 52% staat gelijk aan n=11.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 65

Figuur 48. Domein Wijk en Wonen: Vermoedens van criminele uitbuiting, 2019 - 2021 (n=71)

Figuur 50. Domein Wijk en Wonen: Vormen van criminele uitbuiting (n=21)

De meeste respondenten spreken over meerdere vermoedens van criminele uitbuiting in de
afgelopen twee jaar (Figuur 49).323 Meer dan de helft van de respondenten schat dat het gaat om
twee tot en met vijf slachtoffers (62%).324
Figuur 49. Domein Wijk en Wonen: Geschatte aantal slachtoffers van criminele uitbuiting,
2019 - 2021 (n=21)

Gemiddeld geven respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting aan in
aanraking te zijn geweest met twee vormen van gedwongen criminaliteit. Na gedwongen
drugscriminaliteit, wordt door een aantal respondenten gesproken over gedwongen diefstal,
inbreken of zakkenrollen, het gedwongen witwassen van geld of ingezet zijn als geldezel, de
katvangerconstructie en het ronselen van anderen voor de prostitutie.
5.1.5.3 Kenmerken van vermoedelijke slachtoffers binnen het domein Wijk en Wonen326
Binnen het domein Wijk en Wonen zien respondenten net iets vaker, maar bijna net zo vaak
mannelijke als vrouwelijke slachtoffers (Figuur 51).
Figuur 51. Domein Wijk en Wonen: Geslacht slachtoffers (n=21)

5.1.5.2 Vormen van gedwongen criminaliteit binnen het domein Wijk en Wonen325
Het vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs is de meest genoemde vorm
van gedwongen criminaliteit door respondenten werkzaam in het domein Wijk en Wonen
(Figuur 50).

323 Het is aannemelijk dat respondenten een deel van dezelfde vermoedelijke slachtoffers in hun werk is
tegengekomen (zogeheten dubbeltellingen). Op basis van de data kan dit niet onderzocht worden en is
het niet mogelijk om een uitspraak te doen over de daadwerkelijke omvang van slachtoffers.
324 Totaal n=21, 62% staat gelijk aan n=13.
325 Zie Bijlage E voor een specificatie van gedwongen criminaliteitsvormen per functie.

326 Zie Bijlage F tot en met I voor een specificatie van slachtofferkenmerken per functie.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 66

Van de 21 respondenten zien zeven voornamelijk of uitsluitend mannelijke slachtoffers (33%),
vijf respondenten zien net zo vaak mannen als vrouwen (24%) en vijf respondenten zien
voornamelijk of uitsluitend vrouwelijke slachtoffers (24%).
Gevraagd naar leeftijd zien respondenten slachtoffers in diverse leeftijdsgroepen (Figuur 52).
Figuur 52. Domein Wijk en Wonen: Leeftijdt slachtoffers (n=21)

Van de 21 respondenten zien zes respondenten het vaakst slachtoffers in een leeftijd van dertien
tot en met zeventien jaar oud (29%), gevolgd door vijf respondenten die het vaakst adolescenten
zien (24%) en vijf respondenten die het vaakst volwassen slachtoffers ziet in een leeftijd van 27
jaar of ouder (24%).327
Ten slotte ziet bijna de helft van de respondenten binnen het domein Wijk en Wonen het meest
slachtoffers met een Nederlandse achtergrond, waarbij het slachtoffer zelf in Nederland geboren
en opgegroeid is (48%), gevolgd door vier respondenten die voornamelijk niet-Europese
slachtoffers zien (19%) en drie respondenten die voornamelijk Europese, maar niet-Nederlandse
slachtoffers zien (14%).328

5.1.6 Resumé
Uit dit hoofdstuk blijkt dat er een grote diversiteit bestaat met betrekking tot de achtergrond
van de eerstelijns professionals met vermoedens van criminele uitbuiting. Voor alle vijf de
beleidsdomeinen geldt dat ten minste een op de drie eerstelijns professionals die deelgenomen
heeft aan dit onderzoek in de afgelopen twee jaar in aanraking is geweest met ten minste

één slachtoffer van criminele uitbuiting. Uit de resultaten blijkt dat slachtoffers van criminele
uitbuiting het meest gezien worden door eerstelijns professionals met een functie binnen de
domeinen Openbare Orde en Veiligheid of Jeugd, Zorg en Welzijn. Meer dan de helft van de
professionals die deelgenomen heeft aan het onderzoek, en met een functie binnen een van
deze twee domeinen, benoemt in de afgelopen twee jaar in aanraking te zijn geweest met een
of meer slachtoffers van criminele uitbuiting. Dit geldt het meest voor eerstelijns professionals
met een functie bij de politie; bij detentie, re-integratie of recidive; als zorgcoördinator of
als wijkagent. Het feit dat met name de politie aangeeft in dusdanige mate in contact te
komen met slachtoffers van criminele uitbuiting, zegt ook iets over de stevigheid van deze
waarnemingen, nu van hen verwacht mag worden dat zij bekend zijn met mensenhandel.
Tegelijkertijd roept dit ook de vraag op hoe het komt dat er in de afgelopen jaren zo weinig
signalen bij de Afdeling Vreemdelingen, Identificatie en Mensenhandel (AVIM) terecht zijn
gekomen,329 nu dit de politiedienst is die niet alleen verantwoordelijk is voor de opsporing van
daders van mensenhandel, maar (deels) ook voor de bescherming van slachtoffers.
Verder blijkt uit de resultaten dat in alle domeinen minstens de helft van de eerstelijns
professionals met vermoedens spreekt over direct contact met slachtoffers. Voor de domeinen
Werk, Financiën en Schulden; Onderwijs en Jeugd, Zorg en Welzijn geldt dit zelfs voor
ongeveer drie kwart van de eerstelijns professionals met vermoedens van criminele uitbuiting.
Bovendien geldt dat de meeste respondenten benoemen herhaaldelijk in aanraking te komen
met slachtoffers. In alle domeinen geldt dat minstens de helft van de eerstelijns professionals
spreekt over twee tot en met vijf slachtoffers in de afgelopen twee jaar. Gemiddeld zien
eerstelijns professionals met vermoedens binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid
de grootste aantallen slachtoffers en benoemt ongeveer een derde van hen meer dan zes
slachtoffers in de afgelopen twee jaar te hebben gezien met uitschieters naar 26 of meer
slachtoffers waar een aantal respondenten over rapporteren.
De meest genoemde vorm van criminele uitbuiting betreft in bijna alle domeinen gedwongen
drugscriminaliteit. Alleen in het domein Werk, Financiën en Schulden worden op de eerste
plek financiële delicten en vermogensdelicten het meest genoemd, hetgeen verklaard kan
worden door de aard van de werkzaamheden die deze beroepsgroep verricht.

5.2 Kennis en bewustwording ten aanzien van criminele uitbuiting
In de voorgaande paragraaf is ingegaan op de frequentie van en context waarbinnen
eerstelijns professionals met criminele uitbuiting in contact komen. Deze paragraaf gaat

327 Totaal n=21, 29% staat gelijk aan n=6, 24% staat gelijk aan n=5.
328 Totaal n=21, 48% staat gelijk aan n=10, 19% staat gelijk aan n=4, 14% staat gelijk aan n=3.

329 Zie: §2,1.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 67

in op de bewustwording en kennis van eerstelijns professionals ten aanzien van criminele
uitbuiting. Kennis hierover geeft immers inzicht in het bestaan van eventuele lacunes binnen
de signalering en aanpak van criminele uitbuiting en biedt handvatten voor het ontwikkelen
van beleid en interventies.

Figuur 53. Stelling: ‘Ik weet precies wat ik moet doen wanneer ik vermoed dat een persoon
slachtoffer is van criminele uitbuiting’ (n=821)

5.2.1 Kennis van signalen
Uit de resultaten uit de vragenlijst blijkt dat respondenten het lastig vinden om in te schatten
hoe hun kennis is omtrent het herkennen van signalen van mensenhandel in het algemeen
en van criminele uitbuiting in het bijzonder. Zo is er geen significant verschil in de mate
waarin respondenten aangeven bekend te zijn met signalen van mensenhandel330 en de
mate waarin zij aangeven bekend te zijn met signalen van criminele uitbuiting.331 Hetgeen
opvalt is dat professionals over de gehele linie over het algemeen ‘neutraal’ antwoorden op
de vraag of en in hoeverre zij bekend zijn met signalen die kunnen wijzen op mensenhandel
(breed) en (specifiek) criminele uitbuiting. De professionals binnen dit onderzoek geven
derhalve aan niet bekend en ook niet onbekend te zijn met signalen en blijken te kiezen
voor de middenweg. Wanneer deze resultaten worden afgezet tegen de vervolgvragen op het
thema bewustwording, ligt er op het vlak van kennisontwikkeling niettemin een belangrijke
uitdaging.

5.2.2 Kennis van handelen
Van alle 821 respondenten met vermoedens van criminele uitbuiting, benoemt minder dan de
helft te weten wat te doen bij het vermoeden dat iemand slachtoffer is van criminele uitbuiting

Wat opvalt is dat binnen het domein Wijk en Wonen meer dan de helft van de respondenten
(57%)333 benoemt dat zij precies weten wat zij moeten doen bij het vermoeden dat iemand
slachtoffer is van criminele uitbuiting, gevolgd door ongeveer de helft van de respondenten
werkzaam binnen het domein Onderwijs (49%).334 Daarentegen benoemen respondenten
werkzaam binnen het domein Werk, Financiën en Schulden naar verhouding vaker dat zij niet
weten wat zij moeten doen bij een vermoeden van criminele uitbuiting (42%) en minder vaak
dat zij wel precies weten wat te doen bij een vermoeden (25%).335

(38%) (Figuur 53).332
In het totaal benoemen 226 respondenten dat zij niet weten wat te doen bij het vermoeden dat
iemand slachtoffer is van criminele uitbuiting (28%).336 Van deze respondenten spreekt ongeveer
drie kwart over meerdere vermoedens van criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar (77%)337,
waarbij enkele respondenten zelfs schatten dat het om meer dan elf, of zelfs om meer dan 26
slachtoffers gaat. Een zorgelijke bevinding is dat een aanzienlijk deel van de respondenten
herhaaldelijk slachtoffers ziet, maar tegelijkertijd aangeeft niet te weten wat hij/zij moet doen
op het moment dat zij hiermee in contact komen, hetgeen de vraag oproept of en in hoeverre
deze slachtoffers passende hulpverlening en bescherming hebben gekregen.

333 Totaal n=21, 57% staat gelijk aan n=12.
334 Totaal n=160, 49% staat gelijk aan n=79.
330 (M=3,09; SD=0,99).

335 Totaal n=63, 42% staat gelijk aan n=25, 25% staat gelijk aan n=16.

331 (M=3,07; SD=0,99); t (1,312) = 1636, p = 0,190.

336 Totaal n=821.

332 Totaal n=821, 38% staat gelijk n=308.

337 Totaal n=226, 77% staat gelijk aan n=175.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 68

5.2.2.1 Korte verdieping op de resultaten
In een aantal interviews komt ter sprake dat als slachtoffers gesignaleerd worden, eerstelijns
professionals niet goed weten waar zij met signalen of vermoedens terecht kunnen en waar
zij slachtoffers naar kunnen doorverwijzen. Benoemd wordt dat zowel voor slachtoffers van
criminele uitbuiting als voor eerstelijns professionals met vermoedens van criminele uitbuiting
geen passende plek is voor gericht advies. Het gevolg hiervan is dat professionals aangeven
soms niet te (kunnen) handelen op hun vermoedens.

5.2.3 Training
De meerderheid van de respondenten heeft nooit een opleiding, training, cursus en/of
nascholing gevolgd in het herkennen van signalen van mensenhandel (67%) (Figuur 54).338 Van
de 544 respondenten die wel een training of dergelijke gevolgd hebben, geeft bijna de helft
aan dat hierin specifieke aandacht was voor het onderwerp criminele uitbuiting (49%).339 Alle
1.637 respondenten bijeengenomen, betreft dit 16% van de deelnemende professionals.340
Tegelijkertijd geeft 88% van alle professionals interesse te hebben in het volgen van een (korte)
training of cursus in het herkennen van signalen van criminele uitbuiting.341
Figuur 54. Training gevolgd in het herkennen van signalen van mensenhandel (algemeen) en
criminele uitbuiting (specifiek) per domein (n=1.637)

Wat opvalt is dat respondenten met een functie binnen het domein Openbare Orde en
Veiligheid gemiddeld het vaakst benoemen getraind te zijn op het herkennen van signalen
van mensenhandel en/of criminele uitbuiting (41%).342 Ingezoomd op het domein valt op dat
Buitengewoon Opsporingsambtenaren het minst vaak een dergelijke training hebben gevolgd
(21%).343 Dit is tevens de groep eerstelijns professionals binnen dit domein die het minst spreekt
over vermoedens van criminele uitbuiting.344 Van de resterende respondenten met een functie
binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid benoemd iets meer dan de helft getraind
te zijn op het herkennen van signalen van mensenhandel en/of criminele uitbuiting (56%).345
Respondenten met een functie binnen Werk, Financiën en Schulden geven gemiddeld het
minst aan een dergelijke training te hebben gevolgd (15%).346
Van de 201 respondenten die geen interesse hebben in het volgen van een training of cursus,
geven 50 respondenten aan ooit al een training gevolgd te hebben met aandacht voor criminele
uitbuiting. 23 respondenten geven aan wel een training gevolgd te hebben in het herkennen
van signalen van mensenhandel, maar daarin was geen aandacht voor criminele uitbuiting.
De overige 128 respondenten geven aan nooit een opleiding, training, cursus en/of nascholing
gevolgd te hebben in het herkennen van signalen van mensenhandel, noch hebben zij interesse
voor een (korte) training of cursus hierover. Opvallend, want bijna een op de vijf van hen
benoemt in de afgelopen twee jaar in aanraking te zijn geweest met slachtoffers (18%).347
Dat een dergelijke training zou kunnen bijdragen aan de signalering van slachtoffers, blijkt ook
uit de resultaten die een significant verschil laten zien tussen respondenten die wel en geen
training hebben gevolgd in het herkennen van signalen en het aantal vermoedens van criminele
uitbuiting.348 Meer dan de helft van de professionals die ooit een opleiding, training, cursus en/of
nascholing gevolgd hebben in het herkennen van signalen van mensenhandel (67%)349 en meer
dan de helft van de respondenten die ooit een training heeft gevolgd met specifieke aandacht
voor criminele uitbuiting (68%)350 benoemt dat zij in de afgelopen twee jaar met een of meer
slachtoffers van criminele uitbuiting in aanraking zijn geweest. Van de respondenten die nooit

342 Totaal n=434, 41% staat gelijk aan n=178.
343 Totaal n=182, 21% staat gelijk aan n=38.
344 Zie 5.1.3.1 Vermoedens van criminele uitbuiting binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid.
338 Totaal n=1.637, 67% staat gelijk aan n=1093. Gelet op de invloed van Rotterdam is het percentage

345 Totaal n=252, 55% staat gelijk aan n=140.

respondenten dat nooit een training heeft gevolgd in het herkennen van signalen van mensenhandel

346 Totaal n=155, 15% staat gelijk aan n=24.

lager in de twaalf resterende gemeenten. Totaal n=1.161, 61% staat gelijk aan n=713.

347 Totaal n=128, 18% staat gelijk aan n=23.

339 Totaal n=544, 49% staat gelijk aan n=264.

348 X2(2) = 97,683, p < ,001.

340 Totaal n=1.637, 16% staat gelijk aan n=264.

349 Totaal n=280, 67% staat gelijk aan n=188.

341 Totaal n=1.637, 88% staat gelijk aan n=1436.

350 Totaal n=264, 68% staat gelijk aan n=179.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 69

een dergelijke training of opleiding gevolgd hebben, benoemt minder dan de helft vermoedens
van criminele uitbuiting (42%).351
Bovendien is er een significant verschil tussen respondenten die ooit een training gevolgd
hebben in het herkennen van signalen en respondenten die nooit een dergelijke opleiding of
training gevolgd hebben, en in hoeverre zij zichzelf bekend achten met signalen van criminele
uitbuiting.352 Van de respondenten die nooit een opleiding of training gevolgd hebben in het
herkennen van signalen van mensenhandel of criminele uitbuiting benoemt minder dan
30% bekend te zijn met signalen die kunnen wijzen op criminele uitbuiting (27%).353 Van de
respondenten die ooit een opleiding of training gevolgd hebben in het herkennen van signalen
van mensenhandel benoemt 40% bekend te zijn met signalen van criminele uitbuiting.354 78%
van de respondenten die een training heeft gevolgd waar specifiek ook aandacht was voor
criminele uitbuiting, geeft aan bekend te zijn met signalen die kunnen wijzen op criminele
uitbuiting.355

5.2.3.1 Korte verdieping op de resultaten
In de interviews is gevraagd naar welke kennis eerstelijns professionals behoefte hebben. Uit de
interviews komt naar voren dat in het concretiseren van vermoedens een grote uitdaging ligt als
het gaat om criminele uitbuiting. Eerstelijns professionals zien dan ook kansen in het ontwikkelen
van expertise, zodat men weet wat bepaalde signalen betekenen en hoe te handelen. Dit geldt
eens te meer nu er volgens de respondenten vaak maar een (zeer) kort tijdsbestek is waarbinnen
eerstelijns professionals dienen te handelen.360 Want, waar een gebrek aan kennis en bewustzijn
het makkelijker maakt om bij signalen een stap terug te doen, kan ontwikkeling van kennis en
bewustzijn een professional handvatten bieden om met de problematiek om te gaan:
“Nu vraag ik ernaar: ben je bang? Die vraag stel ik nu, die stelde ik in het verleden
niet. Ben je onder druk gezet? Moet je iets doen en wil je het ook doen? Dat soort
onderwerpen komen nu aan de orde. Dat deed ik in het verleden niet, want daar was ik
niet van op de hoogte.” (Zorgcoördinator mbo)

Ten slotte is er een significant verschil in het weten hoe te handelen tussen respondenten die
ooit een training gevolgd hebben over mensenhandel, specifiek over criminele uitbuiting
en respondenten die geen opleiding gevolgd hebben in het herkennen van signalen van
mensenhandel.356 Wat opvalt is dat meer dan de helft van de respondenten die een training gevolgd
hebben met specifieke aandacht voor criminele uitbuiting benoemt precies te weten wat te doen
bij vermoedens van criminele uitbuiting (60%).357 Van de respondenten die geen training hebben
gevolgd (30%)358 en de respondenten die wel een training hebben gevolgd over mensenhandel

Door respondenten wordt hierbij aangegeven dat zij verlangen naar meer informatie over
concrete signalen van criminele uitbuiting en over hoe om te gaan met dergelijke signalen.
In de interviews gaat het onder meer over wat criminele uitbuiting precies inhoudt, wat
signalen zijn en hoe deze herkend kunnen worden, wat de criteria zijn om te kunnen spreken
van slachtofferschap, waar slachtoffers mee geholpen zouden zijn, hoe passend op signalen
geïntervenieerd kan worden en op welke plekken professionals met signalen van criminele
uitbuiting terecht kunnen. Deze kennis zou professionals kunnen ondersteunen bij het

maar zonder specifieke aandacht voor criminele uitbuiting (33%)359 geeft ongeveer een derde aan
dat zij weten hoe zij moeten handelen bij vermoedens van criminele uitbuiting.

concretiseren van vermoedens van criminele uitbuiting.

5.3 Werkwijze rondom criminele uitbuiting
Bovengenoemde resultaten zijn interessant nu deze laten zien dat trainingen over mensenhandel
dus vaak nog niet het thema criminele uitbuiting bevatten, en dat een training over criminele
uitbuiting van waarde kan zijn op de kennis die eerstelijns professionals hebben als het gaat om
het herkennen van signalen van criminele uitbuiting en op het interveniëren op signalen of
vermoedens van criminele uitbuiting.

351 Totaal n=1093, 42% staat gelijk aan n=454.
352 X2(8) = 316,759, p < ,001.
353 Totaal n=1093, 27% staat gelijk aan n=297.

5.3.1 Werkafspraken rondom criminele uitbuiting
Een minderheid van de respondenten geeft aan dat er op de werkplek afspraken zijn gemaakt
over het omgaan met vermoedens van criminele uitbuiting (32%) (Figuur 55).361 29% van de
respondenten benoemt dat er geen werkafspraken bestaan over het omgaan met vermoedens
en 39% benoemt niet te weten of dergelijke afspraken er binnen de werkplek zijn.362 Dit laat zien
dat organisaties slechts beperkt beschikken over werkafspraken rondom criminele uitbuiting, of
dat een aanzienlijk deel van de werknemers in ieder geval niet bekend is met mogelijk bestaande
afspraken. Het feit dat zoveel respondenten aangeven niet te weten of er werkafspraken bestaan,
laat zien dat ook voor werkgevers hier nog een belangrijke rol ligt.

354 Totaal n=280, 40% staat gelijk aan n=111.
355 Totaal n=264, 78% staat gelijk aan n=207.
356 X2(10) = 105,337, p < ,001.
357 Totaal n=179, 60% staat gelijk aan n=108.

360 Verwijzen naar https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2022/05/120460_Schijnwerpers_
op_straat.pdf.

358 Totaal n=454, 30% staat gelijk aan n=138.

361 Totaal n=1.637, 32% staat gelijk aan n=529.

359 Totaal n=188, 33% staat gelijk aan n=62.

362 Totaal n=1.637, 29% staat gelijk aan n=472, 39% staat gelijk aan n=636.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 70

Figuur 55. ‘Bestaan er binnen uw werkplek afspraken over het omgaan met geconstateerde
vermoedens van criminele uitbuiting?’ (n=1.637)

Wat opvalt is dat respondenten met een functie binnen Werk, Financiën en Schulden gemiddeld
het vaakst benoemen dat er geen afspraken bestaan op de werkplek over het omgaan met
geconstateerde vermoedens van criminele uitbuiting, of dat zij niet weten of dergelijke afspraken
bestaan (86%) (Figuur 56).363 Binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid wordt relatief
het meest gesproken over het bestaan van dergelijke afspraken. 43% van de respondenten met
een functie binnen het domein Openbare Orde en Veiligheid benoemt dat er op de werkplek
afspraken bestaan over het omgaan met geconstateerde vermoedens van criminele uitbuiting.364

Figuur 56. Afspraken binnen de werkplek over het omgaan met geconstateerde vermoedens
van criminele uitbuiting, per domein (n=1.637)

Ingezoomd op het domein Openbare Orde en Veiligheid valt op dat respondenten werkzaam als
Buitengewoon Opsporingsambtenaar het minst vaak benoemen dat er afspraken bestaan op de
werkplek over het omgaan met vermoedens van criminele uitbuiting. Van hen geeft slechts 29%
aan dat dergelijke afspraken bestaan.365 Van de resterende respondenten met een functie binnen
het domein Openbare Orde en Veiligheid benoemt iets meer dan de helft dat er degelijke afspraken
op de werkplek bestaan (53%).366 “Nochtans is het opvallend dat bijna de helft van de respondenten
werkzaam bij de politie aangeeft dat er geen werkafspraken zijn (17%) of dit niet te weten (32%).”
Dat dergelijke afspraken van waarde kunnen zijn, blijkt ook uit de resultaten die een significant
verschil laten zien tussen (de kennis van) het bestaan van werkafspraken over het omgaan met
vermoedens van criminele uitbuiting en het weten hoe te handelen bij vermoedens van criminele
uitbuiting.367 Iets meer dan de helft van de respondenten die benoemen dat er werkafspraken
bestaan binnen de werkplek over het omgaan met vermoedens van criminele uitbuiting benoemt
ook te weten wat te doen bij vermoedens van criminele uitbuiting (55%).368 Van de respondenten
die benoemen dat er of geen werkafspraken bestaan of dat zij niet weten of er dergelijke afspraken
bestaan benoemt iets meer dan een kwart van de respondenten dat zij weten wat zij moeten doen

365 Totaal n=182, 29% staat gelijk aan n=53.
366 Totaal n=252, 53% staat gelijk aan n=133.
363 Totaal n=155, 86% staat gelijk aan n=133.

367 X2 (5) = 92,8519, p < 0,001.

364 Totaal n=434, 43% staat gelijk aan n=186.

368 Totaal n=318, 55% staat gelijk aan n=176.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 71

bij vermoedens van criminele uitbuiting (26%).369 Dat werkafspraken zouden kunnen helpen bij
handelingsverlegenheid van eerstelijns professionals blijkt uit de resultaten.

5.3.2 Contact met andere hulpverleners of instanties
De meerderheid van de respondenten heeft ooit contact opgenomen met iemand binnen de
eigen organisatie of een andere organisatie naar aanleiding van vermoedens van criminele
uitbuiting (Figuur 57).
Figuur 57. Contact met anderen over vermoedens van criminele uitbuiting (n=821)

De resultaten laten zien dat de meeste respondenten vermoedens bespreekbaar maken binnen
of buiten de organisatie (84%).370 Meer dan de helft van de respondenten heeft vermoedens
ooit besproken met een collega (59%).371 Op de tweede plaats benoemt iets minder dan de helft
van de respondenten vermoedens besproken te hebben met politie (46%), gevolgd door een
hulpverlener of zorginstelling (40%) en Veilig Thuis (36%).372
Circa een op de zes respondenten benoemt dat zij, ondanks dat zij in aanraking zijn geweest
met slachtoffers, geen contact hebben opgenomen met iemand binnen de eigen organisatie of
een andere instantie.373 Dit kan mogelijk verklaard worden doordat respondenten zelf opvolging
hebben gegeven aan de signalen. Een andere verklaring is dat zij in het geheel geen opvolging

hebben gegeven aan hun vermoedens. Laatstgenoemde zou een zorgelijke situatie zijn, nu dit
betekent dat slachtoffers wel waargenomen zijn, maar dat hier niet op is gehandeld.
Ook hier laten de resultaten de waarde zien van training en werkafspraken. Er is een significant
verschil tussen respondenten die wel/geen training hebben gevolgd over mensenhandel
of criminele uitbuiting in het contact opnemen in geval van vermoedens van criminele
uitbuiting.374 93% van de respondenten die ooit een training heeft gevolgd waarin specifieke
aandacht is geweest voor criminele uitbuiting, benoemt dat zij ooit contact hebben opgenomen
met anderen naar aanleiding van vermoedens.375 Van de respondenten die nooit een training
gevolgd hebben in het herkennen van signalen betreft dit 78%.376 Ook is er een significant
verschil in het contact opnemen in geval van vermoedens van criminele uitbuiting tussen
respondenten die benoemen dat er werkafspraken zijn omtrent het omgaan met vermoedens
van criminele uitbuiting en zij die benoemen dat er geen werkafspraken zijn of die hiervan niet
op de hoogte zijn.377 89% van de respondenten die aangeven dat er werkafspraken zijn, benoemt
dat zij ooit contact hebben opgenomen met anderen naar aanleiding van vermoedens378,
tegenover 80% van de respondenten die aangeven dat er geen werkafspraken bestaan of die
hier niet van op de hoogte zijn.379
Bovengenoemde resultaten zijn interessant nu deze laten zien dat een groot deel van de
eerstelijns professionals vermoedens bespreekbaar maakt en signalen van criminele uitbuiting
deelt met anderen. Niettemin roepen deze resultaten ook de vraag op waar deze vermoedens
gemeld worden en in hoeverre en op welke wijze vervolgens geïntervenieerd wordt op signalen
nu een groot deel van de slachtoffers van criminele uitbuiting niet terugkomt in de officiële
statistieken van mensenhandel.380
5.3.2.1. Korte verdieping op de resultaten
In meerdere interviews wordt gewezen op het gebrek aan kennis over welke informatie er
wanneer en met wie gedeeld mag worden en de mogelijkheid om dit te kunnen doen. Een groot
knelpunt volgens de geïnterviewde professionals, wanneer het gaat om het vroegtijdig kunnen

374 X2(2)=23,069, p < 0,001.
375 Totaal n=179, 93% staat gelijk aan n=167.
369 Totaal n=503, 26% staat gelijk aan n=132.

376 Totaal n=454, 78% staat gelijk aan n=355.

370 Totaal n=821, 84% staat gelijk aan n=689.

377 p < 0,001.

371 Totaal n=821, 59% staat gelijk aan n=485

378 Totaal n=318, 89% staat gelijk aan n=284.

372 Totaal n=821, 46% staat gelijk aan, n=376, 40% staat gelijk aan n=325, 36% staat gelijk aan n=296.

379 Totaal n=503, 80% staat gelijk aan n=401.

373 Totaal n=821, 17% staat gelijk aan n=136.

380 Zie §2.1 Criminele uitbuiting in Nederland.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 72

herkennen van risico’s en signalen van criminele uitbuiting en het tijdig kunnen interveniëren
op signalen. Meerdere malen uiten eerstelijns professionals de behoefte aan rechtstreekse
samenwerking in het delen van informatie tussen betrokken en relevante partijen. Tegelijkertijd
bestaat een sterk gevoel dat informatie niet gedeeld mag worden wat maakt dat eerstelijns
professionals terughoudend zijn in hun handelen.

respondenten angst bij slachtoffers voor represailles van de mensenhandelaar. Volgens
respondenten bestaat er een zwijgcultuur onder slachtoffers en worden daders zelden verlinkt,
wat de bewijsvoering bemoeilijkt.384

5.4 Gesignaleerde kansen in de signalering en aanpak van
criminele uitbuiting

Daar waar een verklaring van het slachtoffer een doorslaggevende rol kan spelen bij het
aantonen van het dwangelement, lijken slachtoffers in de praktijk niet tot nauwelijks bereid te
zijn om te verklaren over hun situatie.385 Ook onzekerheid over het eigen aandeel in de zaak
kan ertoe leiden dat een slachtoffer geen melding of aangifte wilt of durft te doen. Daarnaast
kampen veel slachtoffers met schaamte over de situatie waarin zij terecht zijn gekomen en
signaleren geïnterviewde professionals wantrouwen vanuit slachtoffers en diens ouders
richting overheidsinstanties en hulpverleners. In het verlengde van voornoemde factoren zien
respondenten dan ook dat de aangiftebereidheid onder slachtoffers laag is en dat slachtoffers
een handreiking tot hulp nauwelijks aannemen, zelfs wanneer dit betekent dat het slachtoffer
zelf de strafrechtelijke keten ingaat.

De eerstelijns professionals zijn eensgezind in hun opvatting dat de aanpak van criminele
uitbuiting binnen de gemeenten verbetering behoeft. Inzicht in de uitdagingen die eerstelijns
professionals ervaren in de signalering en aanpak van de problematiek geeft eveneens inzicht
in de kansen om deze te kunnen versterken.
Deze paragraaf gaat in op de uitdagingen en kansen die eerstelijns professionals ervaren bij de
signalering en aanpak van criminele uitbuiting. Uit dit onderzoek komen vijf knelpunten naar
voren met betrekking tot de signalering en aanpak van criminele uitbuiting. Deze knelpunten
moeten gelezen worden in relatie tot de resultaten uit de vragenlijst en komen voort uit de
twintig semigestructureerde interviews met eerstelijns professionals.

5.4.1 Element van dwang
Uit dit onderzoek komt naar voren dat een groot deel van de eerstelijns professionals slachtoffers
ziet van criminele uitbuiting, maar dat eerstelijns professionals tegelijkertijd moeilijkheden
ervaren in het concretiseren van de vermoedens die zij hebben. Allereerst blijkt uit de interviews
dat eerstelijns professionals het vaststellen en beoordelen van het dwangelement bij slachtoffers
als ingewikkeld ervaren. Dit komt enerzijds doordat slachtoffers terughoudend zijn in het
delen van hun verhaal en anderzijds door een gebrek aan kennis en handelingskader als het
gaat om de problematiek.381 Daarbij speelt vooral de vraag wanneer sprake is van voldoende
dwang om te kunnen spreken van een slachtoffer, maar ook in hoeverre het slachtoffer zelf
verantwoordelijkheid draagt voor het delict dat hij of zij heeft gepleegd.382 In lijn met bestaande
literatuur komt uit de interviews naar voren dat slachtoffers zichzelf vaak niet als slachtoffer zien
en ook door anderen niet als zodanig gesignaleerd worden.383 Uit voorbeelden die respondenten
geven blijken de moeilijkheden die zij ervaren bij het in beeld krijgen van de beweegredenen
van mogelijke slachtoffers. Een aantal factoren worden uitgelicht. Allereerst signaleren de

“In 9 van de 10 gevallen wordt alles ontkent.” (Coördinator)

Eerstelijns professionals baseren zich in de praktijk dan ook vooral op eigen waarnemingen in
combinatie met evidente kwetsbaarheden die bij slachtoffers doorgaans aanwezig zijn, zoals een
jonge leeftijd en/of een lichtverstandelijke beperking.386 In gesprekken zien zij vooral signalen
naar voren komen dat iemand tot aan zijn nek in de problemen zit, en zien zij dat slachtoffers
desondanks alsnog niets verklaren en niet aangeven dat zij hulp nodig hebben. Tegelijkertijd
blijkt uit de vragenlijst dat bijna vier op de tien eerstelijns professionals ook ziet dat slachtoffers
onder (dreiging van) geweld worden gedwongen.
Verder laat het onderzoek zien dat ondanks aanwezige signalen het niet altijd duidelijk is dat
iemand slachtoffer is van criminele uitbuiting, nu bij de doelgroep vaak, maar niet uitsluitend,
sprake is van uiteenlopende problemen op verschillende leefgebieden bij het slachtoffer zelf
of binnen het gezin.387 Het beeld dat de respondenten geven is dat criminele uitbuiting (i)
niet altijd actief uitgevraagd wordt, (ii) vaker niet dan wel specifiek onderdeel uitmaakt van de

384 Zie §4.4.1 Modus operandi: ronselen en dwangmiddelen, verdieping op de resultaten.
385 Zie §4.4.1 Modus operandi: ronselen en dwangmiddelen, verdieping op de resultaten.
386 Zie §2.1.4 Inzicht in slachtoffers, daders en modus operandi van criminele uitbuiting, §4.4 Modus
381 Zie §4.4.1 Modus operandi: ronselen en dwangmiddelen, verdieping op de resultaten.
382 Zie Hoofdstuk 2 Een literatuurverkenning naar criminele uitbuiting in Nederland.
383 Zie §2.2 Uitdagingen in de signalering van criminele uitbuiting.

operandi: ronselen en dwangmiddelen en §4.4.1 Verdieping op de resultaten.
387 Zie §2.1.4 Inzicht in slachtoffers, daders en modus operandi van criminele uitbuiting, §4.4 Modus
operandi: ronselen en dwangmiddelen en §4.4.1. Verdieping op de resultaten.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 73

taakopvatting van eerstelijns professionals en (iii) dat tijdens (multidisciplinair) (casus)overleg
niet standaard wordt nagegaan of er sprake kan zijn van criminele uitbuiting.
Een ander punt dat naar voren komt in de interviews is dat respondenten zich zorgen maken
om de terughoudendheid die zij bij collega’s zien als het gaat om het doorvragen op signalen,
hetgeen zij voort zien komen uit enerzijds een gebrek aan kennis als het gaat om de problematiek388
en anderzijds een gebrek aan handelingskader als het gaat om het interveniëren op signalen389.
Laatstgenoemde wordt ook door enkele geïnterviewden zelf ervaren. Slachtoffers worden al snel
als dader gezien, zonder dat men in staat is de beweegredenen van het slachtoffer te achterhalen.
Dit heeft volgens respondenten te maken met het feit dat slachtoffers vaak niet voldoen aan de
kenmerken die passen bij het stereotypebeeld van slachtofferschap en zij bovendien doorgaans
aanvankelijk in beeld komen als dader van een strafbaar feit.390
Een knelpunt dat hierbij gesignaleerd wordt gaat ook om het begeleiden en goed horen van
kwetsbare slachtoffers, bijvoorbeeld wanneer sprake is van een lichtverstandelijke beperking.
Door respondenten wordt belicht dat voor slachtoffers met een lichtverstandelijke beperking het
contact met politie en hulpverleners lastig is en vice versa. Eerstelijns professionals signaleren
hierbij een gebrek aan expertise bij betrokken hulpverleners, instanties en politie om met
dergelijke kwetsbaarheden om te gaan, hetgeen het contact tussen hen belemmert en erin
resulteert dat slachtoffers niet meewerken of vroegtijdig afhaken, incidenten niet leiden tot
opsporingsonderzoeken en zaken geseponeerd worden wegens gebrek aan bewijs.
Concluderend laat het onderzoek zien dat professionals in de praktijk worstelen met het
vaststellen van het dwangelement en met de vraag wanneer het moment is gekomen dat er
sprake is van criminele uitbuiting. Zij wijzen daarbij op een behoefte aan het vergroten van de
kennis over problematiek en het (h)erkennen van en kunnen omgaan met kwetsbaarheden bij
slachtoffers en vaardigheid in het doorvragen op signalen.

te komen, onder meer doordat eerstelijns professionals nauwelijks tot geen ruimte ervaren
om proactief te kunnen investeren in een duurzame relatie met de doelgroep. Eerstelijns
professionals wijzen op een gebrek aan contact met de doelgroep, hetgeen hen belemmert in
zowel de (vroegtijdige) signalering van slachtoffers als in de (preventieve) aanpak van criminele
uitbuiting. In meerdere interviews komt het gebrek aan contact met de doelgroep als een groot
knelpunt naar voren in de preventie, signalering en aanpak van criminele uitbuiting:
“Als wij die capaciteit zouden hebben, dan zouden wij gewoon vrije diensten kunnen
krijgen als jeugdagenten. Dan zouden wij gewoon op onze fiets lekker de wijk in
kunnen. Die jongeren echt leren kennen. Echt in gesprek met hen kunnen treden. Het
vertrouwen kunnen winnen, zodat ze ons ook iets willen vertellen, wat nu niet het
geval is. En misschien kom je dan niet gelijk in contact met de slachtoffers en met de
daders. Maar je spreekt wel andere kinderen die vertellen wat er gebeurt in de wijk. En
dat mis je nu.” (Jeugdagent)
Zoals eerder beschreven schetsen eerstelijns professionals het beeld dat slachtoffers
terughoudend zijn in het delen van hun verhaal en dat contact vaak belemmerd wordt door
angst, wantrouwen en schaamte vanuit het slachtoffer.391 Daarnaast is criminele uitbuiting
volgens respondenten een haaldelict. Slachtoffers zien zichzelf vaak niet als zodanig en
eerstelijns professionals zien voor zichzelf een belangrijke taak om het te signaleren.392 Dit
maakt dat contact met de doelgroep van groot belang is en het noodzakelijk is dat eerstelijns
professionals informatie zelf proactief verzamelen, zo geven de geïnterviewden aan.

In de interviews zijn de respondenten eensgezind dat een preventieve aanpak essentieel is in de
strijd tegen criminele uitbuiting en in het voorkomen dat slachtoffers uiteindelijk doorgroeien
tot daders. Het is derhalve zorgelijk dat in bijna alle interviews wordt benoemd hoe moeilijk
het is om met vermoedelijke en/of potentiële slachtoffers van criminele uitbuiting in contact

In een groot deel van de interviews wordt door eerstelijns professionals de behoefte geuit om
in de wijken (weer) meer aanwezig te zijn. In voorbeelden benoemen respondenten positief
gesteld te zijn over initiatieven gericht op het vergroten van de maatschappelijke weerbaarheid
van minderjarigen en kwetsbare personen en zijn zij bovenal te spreken over de inzet van
laagdrempelige proactieve hulpverlening in de wijken, zoals de inzet van moedernetwerken,
buurtvaders, positieve rolmodellen, mentoren en sleutelfiguren, en de preventieve aanwezigheid
van een wijkagent of jongerenwerker in de wijk of op school. Tegelijkertijd hebben bezuinigingen
en coronamaatregelen393 erin geresulteerd dat eerstelijns professionals steeds minder in de wijken
aanwezig zijn, dat buurtcentra gesloten zijn, dat er een gebrek aan activiteiten is ontstaan en dat
een verandering heeft plaatsgevonden van een aanbodgerichte (proactieve) werkwijze naar een

388 Zie ook §5.2.1 Kennis van signalen.

391 Zie §2.2 Uitdagingen in de signalering van criminele uitbuiting.

389 Zie ook §5.2.2 Kennis van handelen.

392 Zie §4.1.1 Verdieping op de resultaten (Vermoedens van criminele uitbuiting).

390 Zie hierover ook §2.2 Uitdagingen in de signalering van criminele uitbuiting.

393 Zie §4.8.1 Verdieping op de resultaten (Invloed coronamaatregelen).

5.4.2 Duurzaam contact met de doelgroep

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 74

vraaggerichte (reactieve) werkwijze, van preventie naar repressie. Respondenten benoemen tijd
en ruimte te missen om te kunnen investeren in duurzaam contact en verbinding met kinderen
en gezinnen die opgroeien onder de armoedegrens of in kwetsbare wijken, zoals het creëren
van een sociaal vangnet, persoons- en toekomstgerichte begeleiding en het includeren van alle
kinderen in de samenleving:
“Het hele preventiestuk vanaf jonge leeftijd. De juiste rolmodellen in de wijk. Weten wat
politie en gemeente voor je kunnen doen, positieve ervaringen en signaleren vanuit
school en de omgeving. Als leerplichtambtenaar heb je daarin ook een rol. Zorgen dat
jongeren mee kunnen doen, kunnen sporten, niet onder een armoedegrens hoeven te
leven, dat je daarin investeert. Perspectief bieden dat er iets anders is.” (RMC Consulent)
Dit onderzoek laat zien dat het belangrijk is om na te denken over wat eerstelijns professionals
nodig hebben om te kunnen investeren in duurzaam contact met de doelgroep ter versterking
van preventie en over hoe de contact- en verklaringsbereidheid van slachtoffers van criminele
uitbuiting kan worden vergroot, met het doel om meer zicht te krijgen op slachtoffers en daders.

5.4.3 Behoefte aan integrale samenwerking
Daarnaast wordt door de respondenten een verlangen uitgesproken naar meer integrale
samenwerking, waarin gewerkt wordt met een gezamenlijk doel en een gezamenlijke
verantwoordelijkheid.

van informatie uit de verschillende leefgebieden van het slachtoffer. De moeilijkheden in
het concretiseren van vermoedens en het verzamelen van bewijs in zaken van criminele
uitbuiting vraagt volgens respondenten om meer nauwe en integrale samenwerking, waarbij
afdelingen als clusters aanwezig zijn in de wijken. Daarbij wensen zij meer vrijheid om
informatie te kunnen delen met partners, terugkoppeling nadat zij signalen gedeeld hebben en
meer nauwe en integrale samenwerking waarin samen opgetrokken wordt in de signalering
van de problematiek. Respondenten benoemen hierbij dat de meeste informatie verzameld
wordt wanneer de link tussen de leefgebieden van het slachtoffer gelegd wordt, maar zien dat
informatie versnipperd raakt zowel binnen als tussen gemeenten.
In relatie tot de wens voor preventie en meer integrale samenwerking zien eerstelijns
professionals een belangrijke rol voor het onderwijs en het hulpverlenende netwerk rondom
scholen. Echter signaleren meerdere respondenten in de praktijk angst voor imagoschade als
het gaat om betrokkenheid bij deze problematiek, terwijl volgens hen juist transparantie over
de problematiek de hand reikt naar slachtoffers. Zij achten het daarom van belang dat, zeker in
gebieden waarvan bekend is dat kinderen in kwetsbare omstandigheden opgroeien, periodieke
voorlichting gegeven wordt aan kinderen en diens ouders, alvorens zij starten in het voortgezet
onderwijs. Daarbij zijn een aantal respondenten positief over initiatieven waarbij wijkagenten of
jongerenwerkers meer aanwezig zijn op scholen, bijvoorbeeld tijdens de pauze, zodat signalen
onderling gedeeld kunnen worden.
Het niet samenbrengen van vroegtijdige signalen, die op de basisschool al aanwezig kunnen

Uit de interviews blijkt dat vooral vroegtijdige signalen gemist worden en dat de werkwijze hier
meer op zou moeten zien. Slachtoffers ervaren vaak al op jonge leeftijd problemen op meerdere
leefgebieden.394 Het tijdig bundelen van informatie en kennis uit de verschillende leefgebieden
van vermoedelijke en potentiële slachtoffers is volgens respondenten van groot belang om
risico’s en signalen van criminele uitbuiting vroegtijdig te kunnen herkennen en hierop tijdig te
kunnen interveniëren. Een van de jongerenwerkers verwoordt het als volgt:
“Meer dan samenwerken, samen verantwoordelijk zijn, een netwerk met kennis en
kunde. Het snel onderling kunnen schakelen. Expertise bundelen, met hetzelfde doel
rond tafel.” (Jongerenwerker B)
Signalering bij criminele uitbuiting lijkt bovenal een stapsgewijs proces te zijn, dat vraagt om
een vertrouwensband met het slachtoffer, het doorvragen op signalen en het samenbrengen

394 Zie 4.1.1 Verdieping op de resultaten (Vermoedens van criminele uitbuiting).

zijn, wordt herkend als een belangrijke reden waarom signalen van criminele uitbuiting gemist
worden en waarom een interventie veelal te laat komt:
‘Vroegsignalering, vroegsignalering, vroegsignalering. En dan heb ik het echt over
basisscholen. Wat moet er dan gebeuren? Op de basisschool moeten gewoon heel veel
signalen al duidelijk kunnen worden. En dan moet er dan al iets mee gaan gebeuren.’
(Jeugdagent)
Daarnaast vraagt signalering van de problematiek ook van (eerstelijns) professionals om een
andere manier van kijken naar de problematiek. Eerstelijns professionals opereren vaak vanuit
een taakstelling, waarbij de aanpak van criminele uitbuiting geen expliciet onderdeel van
uitmaakt, hetgeen het signaleren van de problematiek in de weg staat. In voorbeelden spreken
respondenten over een handelingsverlegenheid die zij zien als het gaat om het doorvragen
op signalen, over een gebrek aan probleemeigenaarschap en over signalen die bij meerdere
partners bekend zijn, maar niet onderling gedeeld worden:

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 75

“Dan verwijs je ze door, komen ze bij mijn partner terecht die überhaupt niet eens weet
wat er gaande is van wat er in die wereld speelt en komen ze op een wachtlijst te staan.”
(Jongerenwerker)
Nauwe samenwerking en korte lijntjes zijn nodig om de veiligheid van een slachtoffer te
kunnen waarborgen, door het snel kunnen inschakelen van professionals en expertise en
het bijeenbrengen van het netwerk van hulpverlenende instanties rondom het slachtoffer.
Respondenten benoemen zich gesterkt te voelen in hun vermoedens wanneer informatie uit
verschillende leefgebieden samenkomt. In het verlengde hiervan wordt in bijna alle interviews
positief gesproken over het bestaan van overlegtafels waarin verschillende partners aansluiten.
Echter, waar op veel plekken dergelijke overleggen in verschillende vormen lijken te bestaan,
ervaren respondenten dat professionals vaak langs elkaar heen werken en dat het lang duurt
voordat het netwerk van hulpverlenende instanties en de nodige expertise samenkomt.
Bovendien valt het de respondenten op dat de vraag of er mogelijk sprake is van criminele
uitbuiting binnen dit soort overlegtafels niet structureel wordt meegenomen bij het bespreken
van cliënten of casuïstiek. Hier ligt volgens hen een kans ter versterking van de signalering van
criminele uitbuiting, gegeven de moeilijkheden die eerstelijns professionals hierbij ervaren en
het belang dat de problematiek tijdig (h)erkend wordt.
“Het zou een vast onderdeel moeten zijn om dat na te vragen van, is deze cliënt, is daar
ook sprake van uitbuiting? Dus dat doen we eigenlijk bijna nooit” (Geestelijk verzorger
verslavingszorg).
Concluderend, laat dit onderzoek zien dat het op dit moment ontbreekt aan een gedegen en
integrale aanpak van criminele uitbuiting en dat er nog veel onbenutte kansen zijn met betrekking
tot hoe het netwerk van hulpverlenende instanties rondom (potentiële) slachtoffers van criminele
uitbuiting versterkt kan worden bij de signalering en aanpak van deze problematiek.

media ook een belangrijke rol speelt bij het verheerlijken van materialisme en het normaliseren van
criminaliteit als hulpmiddel om tot geld te komen. Vooral bij kwetsbare jongeren die in armoede
opgroeien lijkt dit een proces van relatieve deprivatie in gang te zetten. Zij zien dat andere jongeren
in hun omgeving wel over statusverhogende spullen kunnen beschikken, hetgeen het gevoel van
armoede nog groter maakt. Criminelen spelen in op deze sentimenten en het zijn hun beloften
over gouden bergen die potentiële slachtoffers richting de criminaliteit lokken.
Daar waar sociale media criminele uitbuiting voor daders vergemakkelijkt en versnelt, belemmeren
(verborgen) online kanalen het zicht voor eerstelijns professionals en de aanpak van criminele
uitbuiting. Respondenten benoemen online niet tot nauwelijks zicht of grip te hebben op criminele
uitbuiting en vooral achter de feiten aan te lopen. Uit de interviews blijkt dat instanties en betrokken
eerstelijns professionals, in tegenstelling tot daders, hun weg via sociale media onvoldoende weten
te vinden en dat het voor hen lastig is om tijdig te interveniëren bij online signalen van criminele
uitbuiting. Daarnaast wordt ook bewijsvoering bemoeilijkt wanneer contact tussen dader en
slachtoffer via gesloten kanalen als Snapchat of Telegram verloopt en doordat daders anoniem
vanuit het web kunnen opereren, hetgeen volgens respondenten steeds meer voorkomt.
Concluderend blijkt dat daar waar daders en slachtoffers hun weg op sociale media goed weten
te vinden, dit minder en onvoldoende geldt voor instanties en betrokken eerstelijns professionals,
hetgeen een probleem is voor de signalering van de problematiek.

5.4.5 Handelingsperspectief
Eerstelijns professionals wijzen tot slot op een behoefte aan kennis en expertise om slachtoffers van
criminele uitbuiting te signaleren, door te verwijzen naar de juiste instantie(s) en om informatie
met relevante en betrokken partijen te kunnen delen. Zij wijzen dan ook op het feit dat training
en voorlichting nodig is voor professionals die het dichtst bij de doelgroep staan, maar ook voor
de professionals en instanties die met de doelgroep in aanraking komt nadat zij door eerstelijns
professionals worden doorverwezen of opgepakt worden in relatie tot het delict.

5.4.4 Sociale media
Als het gaat over knelpunten in de signalering en aanpak van criminele uitbuiting blijkt de rol
van sociale media kanalen veelzijdig. Geïnterviewde respondenten uiten hun zorgen over
hoe sociale media in toenemende mate gebruikt wordt door criminelen om makkelijk, snel en
doelgericht potentiële slachtoffers in zicht te krijgen en te ronselen voor criminaliteit en ook om
hen vervolgens via deze kanalen onder druk te zetten, bijvoorbeeld door middel van chantage met
naaktbeelden of ander expliciet beeldmateriaal.395 Bovendien geven respondenten aan dat sociale

Een veelgenoemd knelpunt is dat het volgens de geïnterviewden vaak ontbreekt aan een duidelijk
handelingsperspectief wanneer zij in aanraking komen met slachtoffers van criminele uitbuiting.
Dit blijkt ook uit de resultaten van de vragenlijst waarin minder dan de helft van de respondenten
benoemd precies te weten wat te doen bij het vermoeden dat iemand slachtoffer is van criminele
uitbuiting en bijna 70% aangeeft dat er geen werkafspraken bestaan over het omgaan met signalen
of die hier niet van op de hoogte zijn.396

395 Zie §4.3 Locaties van werven en ronselen en §4.4 Modus operandi: ronselen en dwangmiddelen.

396 Zie §5.2.2 Kennis van handelen en §5.3.1 werkafspraken rondom criminele uitbuiting.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 76

Een punt dat naar voren komt is dat bij het oppakken van signalen bij eerstelijns professionals
herhaaldelijk de afweging speelt in hoeverre en op welke manier een mogelijk slachtoffer
geholpen kan worden. Het beeld dat vanuit de interviews ontstaat is dat de hulpvraag bij
slachtoffers in veel gevallen wel gezien wordt, maar dat eerstelijns professionals niet weten waar
zij met signalen terecht kunnen en tegen lange wachtlijsten aanlopen bij het doorverwijzen van
cliënten. Het beeld dat geschetst wordt is dat het vaak (te) lang duurt voordat hulpverlening op
gang komt en dat een slachtoffer zeer afhankelijk is van de professional of instantie die hij of zij
treft met betrekking tot hoe er gehandeld wordt op signalen. Een van de eerstelijns professionals
spreekt over vijf loketten waar een slachtoffer langs moest nadat hij zich meldde. Daarnaast
benoemen enkele respondenten ook dat slachtoffers niet snel een handreiking tot hulpverlening
aannemen. Door de moeilijkheden die respondenten ervaren in het concretiseren van dwang,
zien zij bovendien dat slachtoffers van criminele uitbuiting meestal worden aangepakt als
daders, al dan niet in combinatie met hulpverlening.
Daarnaast valt het in de interviews op dat de politie een veelgenoemde samenwerkingspartner
is, maar dat het doen van aangifte van criminele uitbuiting niet altijd gestimuleerd wordt.
Enkele respondenten benoemen dat als slachtoffers al met politie durven te praten, het geen
uitzondering is dat er geen onderzoek plaatsvindt of dat aan zaken geen opvolging wordt
gegeven vanwege de complexiteit om tot bewijs te komen en de kleine kans van slagen.
Bovendien belichten respondenten dat het aangifteproces erg belastend is voor het slachtoffer
en zien zij hoe slachtoffers vroegtijdig afhaken omdat zij (i) het aangiftetraject niet aankunnen,
(ii) er weinig tot geen vertrouwen is vanuit het slachtoffer in de politie of in de uitkomst van een
succesvol proces, of (iii) het te lang duurt voordat aangiftes worden opgepakt. Strafrechtelijke
gevolgen voor het slachtoffer zijn bovendien op voorhand niet uit te sluiten.
Als gevolg van de complexiteit om tot bewijs te komen zien eerstelijns professionals in de
praktijk dat slachtoffers veelal in de strafrechtelijke keten belanden en aangepakt worden als
dader, hetgeen grote en langdurige gevolgen heeft voor het slachtoffer. Gevolgen die vervolgens
het risico kunnen vergroten dat slachtoffers opnieuw in de (gedwongen) criminaliteit terecht
komen.
“Als ze vrijkomen hoeft het voor ons niet op te houden. Maar ze moeten vaak wel een
verklaring omtrent gedrag hebben voor de stages waar ze begeleid moeten worden.
Dat is een prominent onderdeel in onze beroepsopleiding. Die jongeren moeten op
een werkveld stagelopen en daar wordt gevraagd naar een verklaring omtrent gedrag.
Soms horen we dat een jongere zonder verklaring een kans krijgt, maar we zien dat het
soms heel funest is voor de opleiding van jongeren. (Zorgcoördinator mbo)

Samengevat laat het onderzoek zien dat het uitmaakt vanuit welk perspectief gekeken wordt
naar het slachtoffer en dat deze blik gevolgen heeft voor de hulp en bescherming die het
slachtoffer al dan niet ontvangt. Daarin laten de interviews zien dat er zorgen bestaan over de
lange wachttijden, het uitblijven van hulp en de vaak ingrijpende consequenties die slachtoffers
dragen wanneer zij behandeld worden als dader. Respondenten zien hoe slachtoffers opnieuw
slachtoffer worden of verder de criminaliteit ingaan en benadrukken dat bij signalen meer en zo
snel mogelijk maatwerk opgezet moet worden vanuit het netwerk van hulpverlenende instanties
rondom het slachtoffer en in samenwerking met politie en/of justitie. Eerstelijns professionals
spreken hierbij over een verwijsindex, tijdige hulpverlening en een ijzersterk uitstapprogramma
met perspectief voor het slachtoffer.

5.5 Resumé
Uit dit hoofdstuk blijkt dat er een grote diversiteit bestaat met betrekking tot de achtergrond
van de eerstelijns professionals met vermoedens van criminele uitbuiting. Uit de interviews
komt naar voren dat de eerstelijns professionals echter eensgezind zijn in hun opvatting dat
er onvoldoende aandacht en prioriteit is voor de aanpak van criminele uitbuiting. Eerstelijns
professionals constateren derhalve diverse knelpunten en uitdagingen.
In de eerste plaatst ziet dit op een gebrek aan kennis en expertise omtrent criminele uitbuiting.
De resultaten laten zien dat eerstelijns professionals binnen dit onderzoek het ingewikkeld
vinden om in te schatten hoe hun kennis is omtrent het herkennen van criminele uitbuiting.
Minder dan 20% van de geeft aan ooit een training gevolgd te hebben in het herkennen van
signalen en bijna elke eerstelijns professional geeft aan daar wel behoefte aan te hebben. Daarbij
komt dat minder dan de helft een goed idee van wat ze moeten doen bij vermoedens van
criminele uitbuiting. Eerstelijns professionals geven daarnaast ook aan dat zij moeite hebben
met het voldoende objectiveren van criminele uitbuiting en dat als ze dit voldoende kunnen
objectiveren, het aan een effectief en concreet handelingskader ontbreekt dat is gericht op
hulp en bescherming aan slachtoffers. Zowel voor slachtoffers van criminele uitbuiting als voor
eerstelijns professionals met vermoedens van criminele uitbuiting lijkt geen passende plek te
zijn voor gericht advies.
Hier liggen kansen ter verbetering van de aanpak. Temeer, omdat ook blijkt dat eerstelijns
professionals die getraind zijn, vaker slachtoffers signaleren en beter weten wat te doen als ze
een slachtoffer van criminele uitbuiting signaleren. Dit beeld wordt in de interviews versterkt,
waarin daarnaast naar voren komt dat er ruimte ligt voor verbetering als het gaat om het bieden
van handvatten om de problematiek te kunnen signaleren en hiermee om te kunnen gaan en
het ontwikkelen van expertise, zodat eerstelijns professionals weten wat bepaalde signalen
betekenen en hoe zij hierop kunnen handelen.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 77

Daarnaast blijkt uit dit hoofdstuk dat werkgevers een rol kunnen spelen in het verbeteren van
het signaleren en handelen op basis van deze signalen. Hiertoe is het van belang dat er goede
afspraken worden gemaakt op de werkplek en wat van werknemers op welk moment wordt
verwacht. Dit sluit ook aan bij de gedachte dat binnen en buiten de organisatie een integrale
aanpak moet ontstaan. Hoewel de meeste respondenten vermoedens bespreekbaar maken
binnen of buiten de eigen organisatie ontbreekt een integrale aanpak, terwijl hier volgens de
respondenten wel behoefte aan is. Een aanpak die zowel organisatie- als domeinoverstijgend is.
Zo wordt bijvoorbeeld gewezen op het feit dat criminele uitbuiting geen structurele afweging is
aan zorg- en overlegtafels, maar ook over het gebrek aan eigenaarschap bij een vermoeden van
criminele uitbuiting en op de (on)mogelijkheden tot het delen van informatie. Dit laatste is van
belang om een beter beeld te krijgen als er signalen zijn van criminele uitbuiting, om te bepalen
wat de juiste aanvliegroute is.
Een volgend knelpunt dat eerstelijns professionals benoemen is dat zij in de afgelopen twee
jaar onvoldoende hebben kunnen investeren in het proactief signaleren en aanpakken van
criminele uitbuiting vanwege een gebrek aan tijd, capaciteit en prioriteit, met als gevolg dat
signalen worden gemist en slachtoffers te vaak als verdachten worden bestempeld.
Dit hoofdstuk wijst tot slot op het belang van meer aandacht en bewustzijn voor criminele
uitbuiting, zeker als het gaat om risicogebieden waarvan bekend is dat dat kinderen daar in
zeer kwetsbare omstandigheden opgroeien, bepaalde scholen en het leerwegondersteunend of
praktijkonderwijs. Hierbij wordt ook gewezen op bezuinigingen en eerdere coronamaatregelen.397
De meerderheid van de geïnterviewde professionals uit de behoefte om (weer) meer aanwezig te
zijn in de wijken, ter bevordering van de aandacht voor criminele uitbuiting en ter bevordering
van de aandacht voor en betrokkenheid bij (kwetsbare) jeugd en bewoners in de wijken in het
algemeen.

397 Zie §4.7 Invloed coronamaatregelen

6 CONCLUSIE

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 78

1. Inleiding
De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen heeft over de
afgelopen jaren meerdere malen zijn zorgen geuit over het gebrek aan zicht op criminele
uitbuiting.398 Deze zorgen richten zich met name op Nederlandse slachtoffers die volgens hem
te beperkt in beeld zijn. Dit onderzoek richt zich op deze kennislacune en heeft tot doel om een
antwoord te formuleren op de volgende twee vragen:
-

In hoeverre komt criminele uitbuiting voor in Nederland?
Welke mogelijkheden zijn er om de aanpak van dit fenomeen te versterken?

Om een antwoord te formuleren op deze vragen is onderzoek uitgevoerd onder eerstelijns
professionals van dertien (middel-)grote gemeenten en zijn verdiepende interviews uitgevoerd
met eerstelijns professionals. In totaal zijn de antwoorden van 1.637 eerstelijns professionals,
zoals jongerenwerkers, wijkagenten en docenten meegenomen in de analyse, en zijn twintig
eerstelijns professionals geïnterviewd over kansen, uitdagingen en knelpunten binnen de
aanpak. Dit is de eerste keer in Nederland dat op deze wijze en deze schaal een onderzoek is
uitgevoerd naar het fenomeen criminele uitbuiting.
Alvorens wordt ingegaan op de belangrijkste conclusies van dit onderzoek is het van belang
om te benoemen dat het rapport ook een aantal beperkingen kent die van invloed zijn op de
resultaten.399 De belangrijkste kanttekening is dat in dit onderzoek de waarnemingen van, en
ervaringen met, vermoedelijke slachtoffers en daders van criminele uitbuiting door eerstelijns
professionals centraal staan. Het doel van het onderzoek is dan ook nadrukkelijk niet om
te komen tot het in beeld brengen van vastgestelde juridische slachtoffers en daders van
criminele uitbuiting, maar een eerste inzicht te geven in het aantal vermoedens van eerstelijns
professionals waar het gaat om slachtoffers van criminele uitbuiting.400 Als gevolg hiervan kan
niet worden uitgesloten dat personen die door de eerstelijns professionals in dit onderzoek
als vermoedelijk slachtoffer zijn aangemerkt in de praktijk toch geen slachtoffer blijken te zijn
(false positive). Het tegenovergestelde kan echter ook van toepassing zijn. Zo is het mogelijk dat

eerstelijns professionals in contact zijn gekomen met personen die wél slachtoffer zijn, maar
hen niet als zodanig hebben gesignaleerd (false negative). Met het doel zo accuraat mogelijk
aan te sluiten op de geregistreerde slachtoffers die voorkomen in de officiële statistieken over
criminele uitbuiting komt de gebruikte definitiebeschrijving van criminele uitbuiting in dit
onderzoek overeen met de gehanteerde definities van overheidsorganisaties, zoals de politie en
de Nationaal Rapporteur. Vanwege de leesbaarheid is in dit rapport gesproken over slachtoffers
en daders van criminele uitbuiting, ook waar het gaat om vermoedelijke slachtoffers en daders.
In §6.2 wordt eerst ingegaan op de belangrijkste bevindingen met betrekking tot de aard en
omvang van criminele uitbuiting in de dertien gemeenten die aan dit onderzoek hebben
deelgenomen. Vervolgens worden in §6.3 ingegaan op de belangrijkste knelpunten en
uitdagingen die eerstelijns professionals binnen dit onderzoek ervaren bij de signalering en
aanpak van criminele uitbuiting. In §6.4 wordt een vooruitblik gegeven op wat ervoor nodig is
om de aanpak van criminele uitbuiting in Nederland van noodzakelijke impulsen te voorzien.

2. Aard en omvang van criminele uitbuiting
Over de periode 2016-2020 zijn 672 vermoedelijke slachtoffers van criminele uitbuiting in beeld
gekomen bij het landelijk Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel (CoMensha). Hierbij gaat
het met name om druggerelateerde criminele uitbuiting van meerderjarige slachtoffers met
een Afrikaanse nationaliteit die meestal in verband met een asielaanvraag hierover hebben
gesproken.401 In dezelfde periode werden slechts 135 slachtoffers van criminele uitbuiting
met de Nederlandse nationaliteit gemeld, hetgeen neerkomt op 2,6% van alle in deze periode
gemelde slachtoffers van mensenhandel in Nederland.402 Ook vanuit opsporingsinstanties is
nog nauwelijks ervaring met Nederlandse slachtoffers van deze vorm van mensenhandel. In
een periode van vijf jaar tijd werden slechts negen opsporingsonderzoeken uitgevoerd waarbij
een Nederlands vermoedelijk slachtoffer van criminele uitbuiting betrokken was. Minder dan 1%
van het totaal aantal opsporingsonderzoek in deze periode.403 Wanneer alleen wordt afgegaan
op de officiële statistieken omtrent mensenhandel lijkt criminele uitbuiting van Nederlandse
slachtoffers dan ook niet of nauwelijks voor te komen in Nederland.

398 Nationaal Rapporteur, 2019b, p. 60 - 61; Nationaal Rapporteur, 2020; Nationaal Rapporteur, 2021b, p. 33.
399 Zie Hoofdstuk 3 voor een uitvoerige bespreking van de kanttekeningen bij dit onderzoek.
400 Voor het in beeld brengen van het aantal juridische slachtoffers van criminele uitbuiting zou het

401 In 2019 en 2020 gaat het in 85% van de gevallen om Afrikaanse slachtoffers met een Dublinindicatie
(Nationaal Rapporteur, 2021b, p. 33).

bijvoorbeeld voor de hand hebben gelegen om een analyse te maken van de opsporingsonderzoeken

402 Schriftelijke informatie van een onderzoeker van de Nationaal Rapporteur, d.d. 22 december 2021.

en jurisprudentie met betrekking tot criminele uitbuiting.

403 Schriftelijke informatie van een onderzoeker van de Nationaal Rapporteur, d.d. 22 december 2021.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 79

Een blik over de grens leert dat in het Verenigd Koninkrijk sinds een aantal jaren meer aandacht
is voor criminele uitbuiting met het gevolg dat het aantal Britse jongeren dat gesignaleerd wordt
als vermoedelijk slachtoffer van criminele uitbuiting fors is toegenomen. Inmiddels is criminele
uitbuiting al drie jaar op rij de meest gesignaleerde vorm van mensenhandel. In 2021 zijn in
het VK in totaal 12.727 vermoedelijke slachtoffers van mensenhandel geregistreerd bij de Britse
Home Office.404 Bijna de helft (n=6.100) is slachtoffer van criminele uitbuiting. Daarmee wordt
criminele uitbuiting ongeveer drie keer zo vaak geregistreerd als seksuele uitbuiting. Het gaat
daarbij voor het merendeel om Britse minderjarige jongens die worden uitgebuit door criminele
organisaties die deze, vaak kwetsbare jongeren woonachtig in de stad, ronselen en dwingen
om drugs te brengen naar kleinere steden en dorpen in de buurt. Het gaat in 2021 om 2.689
vermoedelijke minderjarige slachtoffers van criminele uitbuiting.
Ook in Nederland nemen de afgelopen jaren de zorgen toe dat criminele uitbuiting, meer
specifiek van Nederlandse jongeren, een groter probleem is dan blijkt uit de statistieken.405 Uit
dit onderzoek blijkt dat deze zorgen terecht zijn. Van de 1.637 eerstelijns professionals geeft de
helft aan in de afgelopen twee jaar in contact te zijn geweest met een slachtoffer van criminele
uitbuiting. Een kwart geeft aan met twee tot en met vijf slachtoffers te maken te hebben gehad
en één op de tien spreekt zelfs van zes of meer slachtoffers over de afgelopen twee jaar met
uitschieters naar 26 slachtoffers of meer.406 Het merendeel (73%) van de eerstelijns professionals
geeft daarbij aan dat zij direct contact hebben gehad met het slachtoffer, wat in de praktijk
betekent dat zij zelf met het slachtoffer gesproken hebben, hetgeen iets zegt over de stevigheid
van de waarnemingen. Bovendien geeft ruim de helft (57%) van de professionals aan dat de
zorgen over criminele uitbuiting zijn toegenomen en ziet 40% een toename van slachtoffers
in de afgelopen twee jaar (2019-2021).407 De resultaten van dit onderzoeken tonen dan ook aan
dat criminele uitbuiting een veel groter probleem is in Nederland dan op dit moment wordt
aangenomen en dat het aantal vermoedelijke slachtoffers in de praktijk veel hoger ligt dan de
officiële statistieken doen voorkomen.

Ook het beeld van de slachtoffers die in de officiële statistieken voorkomen, wijkt af van het
beeld dat eerstelijns professionals geven in dit onderzoek als het gaat om de slachtoffergroepen.408
Grofweg gaat het hierbij met name om slachtoffers van Nederlandse komaf, die even
vaak minderjarig als meerderjarig zijn en net iets vaker man dan vrouw.409 De eerstelijns
professionals zien voornamelijk hoe slachtoffers worden gedwongen tot drugscriminaliteit,
geldezel- en katvangerconstructies en diefstal. Specifiek voor meiden en jonge vrouwen geldt
dat een deel van hen wordt gedwongen andere meiden en jonge vrouwen te ronselen voor
de prostitutie, hetgeen ook wordt verstaan onder criminele uitbuiting.410 Dit wijkt af van de
officiële statistieken waar met name zicht bestaat op vermoedelijke slachtoffers van criminele
uitbuiting van Nigeriaanse en in minder mate ook Oost-Europese afkomst. Dit is waarschijnlijk
enerzijds een gevolg van een gebrekkige focus op Nederlandse slachtoffers van deze vorm van
mensenhandel, zoals ook reeds eerder door de Nationaal Rapporteur naar voren is gebracht, en
anderzijds doordat de aanpak van criminele uitbuiting zich voornamelijk op slachtoffers met
een Roma-achtergrond of slachtoffers binnen de migratiestromingen heeft geconcentreerd,
hetgeen in de cijfers wordt gereflecteerd.
In Nederland bestaat nog weinig tot geen kennis over de modus operandi van specifiek criminele
uitbuiters.411 De eerstelijns professionals in dit onderzoek geven op basis van hun ervaringen
een eerste inkijk in hoe de daders te werk gaan, van welke kwetsbaarheden zij misbruik maken
en welke ronsel- en manipulatietechnieken zij hanteren. Uit de interviews ontstaat het beeld dat
in ieder geval een deel van de daders zich specifiek en vooropgezet richt op jonge, kwetsbare
personen, vaak binnen hun eigen sociale omgeving, maar ook op grote(re) schaal middels
sociale media, met het doel hen crimineel uit te buiten. Zo blijkt uit zowel de kwantitatieve
data als de interviews dat daders in grote mate actief zijn op locaties waar inherent kwetsbare
personen verblijven, zoals op basisscholen in kwetsbare wijken, het praktijkonderwijs en in
zorginstellingen en begeleid wonen locaties, en bewust inspelen op en misbruik maken van
deze kwetsbaarheid. Eerstelijns professionals noemen in de interviews daarbij dat slachtoffers
bewust in de schulden worden gestoken, verslaafd worden gemaakt of worden gedwongen om
andere personen in de zorginstelling waarin zij verblijven te ronselen.

404 Home Office, 2022.
405 Zie §2.1.2.
406 Zie §4.1. In totaal gaat het om minimaal 2.500 geschatte waarnemingen over de laatste twee jaar. Dit
cijfer is berekend aan de hand van de geschatte waarnemingen van respondenten. Voor elke respondent is uitgegaan van de laagste schatting. Al deze aantallen zijn bij elkaar opgeteld. Op dit cijfer rusten
grote beperkingen. Zo is het aannemelijk dat sprake is van dubbeltellingen. Bovendien tonen de cijfers

408 Zie Hoofdstuk 4.

enkel geschatte waarnemingen. Dit onderzoek kan het werkelijke aantal slachtoffers niet vaststellen en

409 Zie §4.5.

heeft dit ook niet tot doel gehad.

410 Zie §4.5.

407 De bevraagde tijdsperiode loopt van de tweede helft van 2019 tot en met de eerste helft van 2021.
Omwille van de leesbaarheid wordt in het rapport kortweg gesproken over 2019-2021.

411 In het onderzoeksgebied (georganiseerde) criminaliteit, is weinig tot geen oog voor criminele uitbuiting (zie Hoofdstuk 2).

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 80

Tegelijkertijd is het van belang om de kwetsbaarheid van slachtoffers van criminele uitbuiting

ze eruit te krijgen. Tegenover deze geleidelijkheid staat ook het beeld dat de periode tussen het

nader te duiden. Het feit dat slachtoffers diverse kwetsbaarheden kennen, betekent namelijk
niet dat slachtoffers zichzelf ook altijd als slachtoffer identificeren of gedrag vertonen dat snel
als kwetsbaar zal worden uitgelegd. Zo zijn er slachtoffers die zichzelf sterk identificeren met
hun uitbuiter(s), slachtoffers die niet inzien, of van mening zijn, dat ze worden gedwongen,
of slachtoffers die in eerste instantie zelf het initiatief genomen hebben tot het plegen van
criminaliteit en vervolgens geleidelijk aan in een uitbuitingssituatie terechtkomen.412 Redenen
die eraan bijdragen dat slachtoffers soms hulp afwijzen, vaak niet met de politie willen spreken
en veelal gedrag vertonen dat niet conform is met dat van het stereotype hulpbehoevende
slachtoffer.413 Hoewel de gesignaleerde slachtoffers binnen deze studie zichzelf dus niet altijd als
zodanig typeren of zich in lijn daarmee gedragen, is er volgens de eerstelijns professionals binnen
dit onderzoek desondanks wel degelijk sprake van diverse kwetsbaarheden.414 Kwetsbaarheden
die maken dat zij in een dermate grote afhankelijkheid verkeren van hun uitbuiter(s), bijvoorbeeld
vanwege hun zeer jonge leeftijd of omdat sprake is van een licht verstandelijke beperking, dat
volgens hun gesproken dient te worden van criminele uitbuiting. En dat slachtoffers om die
reden, ondanks hun eigen inzichten, bescherming nodig hebben en verdienen.

ronselen en de criminele uitbuiting (heel) kort kan zijn en slachtoffers soms al binnen een dag
in een uitbuitingssituatie terecht komen. Dit betekent in deze gevallen dat er ook maar weinig
tijd is om te interveniëren met het doel criminele uitbuiting te voorkomen.

Volgens de eerstelijns professionals hanteren daders verschillende vormen van manipulatie om
slachtoffers in een uitbuitingssituatie te krijgen, waarbij gedacht kan worden aan het geven van
het gevoel dat zij onderdeel zijn van de groep; het fingeren van vriendschap en erkenning; de
belofte van (grof) geld, dat veelal niet opweegt tegen de risico’s en, als dit al wordt uitbetaald
aan het slachtoffer, slechts een fractie is van hetgeen de uitbuiters hiermee verdienen. Ook
starten zij meestal met de inzet bij kleine klusjes, zoals het op de uitkijk staan, het plegen van
kleine diefstal of drugspakketjes rondbrengen. Geleidelijk worden de slachtoffers vervolgens
klaargestoomd voor het plegen van grotere criminaliteit, zoals bijvoorbeeld drugshandel. Dit
klaarstomen gaat bij criminele uitbuiting gepaard met (verhoogde en toenemende) inzet van
dwangmiddelen; subtiele dwangmiddelen, zoals het misbruik maken van de kwetsbaarheid
van iemand bijvoorbeeld vanwege diens minderjarigheid of omdat sprake is van een licht
verstandelijke beperking, maar ook harde dwangmiddelen zoals chantage met naaktbeelden en
(dreigen met) fysieke vormen van geweld, dat respectievelijk door 30% en 38% van de eerstelijns
professionals wordt waargenomen.415 Een groot deel van de eerstelijns professionals maakt zich
zorgen over deze geleidelijkheid en de jonge leeftijd van vermoedelijke slachtoffers, omdat hoe
dieper de jongens en meiden in de criminaliteit vast komen te zitten, hoe moelijker het is om

De bevindingen van dit onderzoek tonen dan ook (deels) een ander beeld van het ronselproces
dan hetgeen naar voren komt uit studies naar de rekrutering van jonge criminele aanwas vanuit
het ondermijningsveld. Hieruit blijkt dat criminelen die nieuwe jonge criminele aanwas werven
niet zozeer gebruik maken van doelbewuste of directe rekrutering of werving, maar dat veeleer
sprake is van jongeren die via hun sociale netwerk, of op eigen initiatief, de criminaliteit inrollen.416
De resultaten binnen onderhavige studie laten zien dat eerstelijns professionals wel degelijk
het idee hebben dat een deel van de daders actief, doelbewust kwetsbare personen benadert
en ronselt, ook van buiten hun eigen netwerk. Een beeld dat overeenkomt met de vier fasen
van werving, zoals deze ook in het Verenigd Koninkrijk worden waargenomen.417 Dit inzicht
is niet alleen van belang voor het vormgeven van maatregelen teneinde nieuwe slachtoffers
te voorkomen en daders te stoppen, maar is mogelijk ook interessant voor de aanpak van
daders middels het mensenhandelartikel. In het geval dat criminelen immers doelbewuste en
vooropgezette handelingen verrichten om kwetsbare personen te werven om strafbare feiten te
plegen waarvan zij zelf profiteren, kan immers sprake zijn van het oogmerk van uitbuiting en
kan het juridische interventiekader van mensenhandel worden geactiveerd.
Gevraagd naar de achtergrond van de daders, geeft één op de tien eerstelijns professionals aan
goed zicht te hebben op de vermoedelijke daders van criminele uitbuiting en één op de vier ziet
met name goed georganiseerde (jeugd)netwerken waarin de daders opereren en slachtoffers
uitbuiten. Er ontstaat een eerste beeld uit dit onderzoek van enerzijds daders die meer individueel
en/of in klein verband te werk gaan en anderzijds van meer georganiseerde dadernetwerken.
De eerstelijns professionals schetsen het beeld van met name jongens die eenzelfde soort
(kwetsbare) achtergrond kennen als de meeste vermoedelijke slachtoffers, die carrière maken
binnen het criminele circuit, en bij het plegen van strafbare feiten misbruik maken van (jonge)
kwetsbare personen. Daarbij kan het enerzijds gaan om kwetsbare jongeren die zich reeds
binnen hun sociale netwerk bevinden, maar anderzijds ook om kwetsbare personen met wie zij
doelbewust contact leggen met het doel hen in de criminaliteit in te zetten.
Tot slot geeft circa een op de vijf eerstelijns professionals aan dat zij in contact zijn geweest
met vermoedelijke slachtoffers die zowel crimineel als seksueel uitgebuit zijn. Hier gaat het met
name om meiden en (jonge) vrouwen die naast het gedwongen seks hebben met mannen, ook

412 In dit kader is ook het non-consent principe van belang, hetgeen inhoudt dat het voor de strafbaastelling van mensenhandel irrelevant is of slachtoffers zelf met hun uitbuitingssituatie hebben ingestemd.
413 Zie hierover Christie, 1986.
414 Hetzelfde beeld ontstaat in andere studies, zie bijvoorbeeld CKM, 2021; Bos et al., 2016; VillaCampa en
Torres, 2017.
415 Zie §4.4

416 Zie bijvoorbeeld: Politie, 2021; Van Wijk et al. 2021; Adjiembaks al. 2022.
417 The Children’s Society, 2018. Zie §2.1.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 81

andere (jonge) vrouwen moeten ronselen met het doel dat zij seksueel uitgebuit worden.418 Ook

In lijn met eerder onderzoek422 geven eerstelijns professionals aan dat criminele uitbuiting

wordt een aanzienlijk deel naast seksuele uitbuiting gedwongen tot drugscriminaliteit, zoals
pakketjes rondbrengen en/of drugs verhandelen en gedwongen ingezet als katvanger en/of
geldezel. Deze bevindingen zijn interessant omdat ze een verwevenheid blootleggen tussen
criminele uitbuiting en seksuele uitbuiting waarvoor op dit moment nog weinig aandacht is.
Bovendien vraagt het van professionals betrokken bij de aanpak van mensenhandel ook bij
signalen van seksuele uitbuiting alert te zijn, en door te vragen, op indicaties van criminele
uitbuiting. Tot slot is dit het eerste onderzoek dat deze verwevenheid op deze schaal laat zien en
is meer onderzoek hiernaar van belang om de verwevenheid beter te begrijpen.

bij uitstek een haaldelict is. Zoals hiervoor reeds eerder is benoemd, herkent een deel van de
slachtoffers zich niet als zodanig en als zij dat wel doen, durven zij vaak niet naar voren te treden.
Bijvoorbeeld uit schaamte, maar ook vanwege de subtiele of harde dwang die wordt uitgeoefend
door de uitbuiters. Denk hierbij aan bedreigingen aan slachtoffers zelf, maar ook aan het adres
van hun familie en geliefden. Daarnaast geven eerstelijns professionals aan dat slachtoffers
niet spreken, omdat zij vrezen ook zelf vervolgd te worden, omdat zij strafbare feiten gepleegd
hebben. Dat het een haaldelict betreft, maakt de rol van eerstelijns professionals groter als het
gaat om (i) het (proactief) contact leggen met kwetsbare personen/groepen, (ii) de signalering
van vermoedelijke slachtoffers en (iii) het handelen bij vermoedens.

Concluderend, criminele uitbuiting en met name van slachtoffers van Nederlandse komaf is een
groot onderbelicht probleem. Eerstelijns professionals komen alleen al in de laatste twee jaren
veelvuldig in contact met vermoedelijke slachtoffers, terwijl de officiële statistieken hiervan
geen notie maken. Criminele uitbuiting blijkt zich derhalve in vele gedaanten te manifesteren
en veel wijdverspreider te zijn dan nu uit de cijfers blijkt.

3. Aanpak door de ogen van eerstelijns professionals
De eerstelijns professionals zijn binnen dit onderzoek ook gevraagd naar welke kansen,
knelpunten en uitdagingen zij ervaren bij de huidige aanpak van criminele uitbuiting. De
insteek hiervan is om vanuit de eerstelijns professionals te bezien op welke punten de aanpak
versterking behoeft met het doel slachtoffers te voorkomen, te signaleren en bescherming te
bieden en daders in kaart te krijgen, op te sporen en te veroordelen.
Als het gaat om het voorkomen van slachtofferschap van criminele uitbuiting, geeft slechts
één op de tien eerstelijns professionals419 aan dat er voldoende maatregelen worden genomen
hiertoe. Daarentegen geeft meer dan een kwart aan dat er onvoldoende maatregelen worden
genomen. De rest blijf neutraal of geeft aan het niet te weten.420 Dit toont aan dat er nog veel
onbenutte kansen liggen op het gebied van preventie. Als het gaat om het aanpakken van
daders, geeft slechts één op de twaalf aan dat het lukt om deze groep effectief aan te pakken.421
Daar staat tegenover dat circa 33% aangeeft dat het niet of helemaal niet lukt. Uit de interviews
ontstaat het beeld van eerstelijns professionals die onvoldoende grip krijgen op daders en dat
daders ook onvoldoende opgespoord en vervolgd worden.

418 Zie §4.7.

Als het gaat om het (proactieve) contact met kwetsbare personen/groepen ten behoeve van
preventie en (proactief) signaleren van criminele uitbuiting, geven eerstelijns professionals
aan in hun interviews dat er (opnieuw) geïnvesteerd dient te worden in duurzaam contact en
verbinding met kinderen en gezinnen die opgroeien onder de armoedegrens of in kwetsbare
wijken. Contact gericht op het creëren van een sociaal vangnet, persoons- en toekomstgerichte
begeleiding en het includeren van alle kinderen in de samenleving. Dit vraagt ook om een
investering in mankracht en/of tijd, want alleen door dichtbij de problematiek te staan en
zichtbaar te zijn, is het volgens de geïnterviewden mogelijk om vertrouwen op te bouwen
en (vroegtijdig) signalen waar te nemen en te interveniëren. Tegelijkertijd wijzen eerstelijns
professionals op het feit dat er in de afgelopen jaren juist een terugtrekkende beweging is te
zien van hulpverlenende en ondersteunende instanties uit de wijken, en professionals daardoor
steeds verder op afstand zijn komen te staan van kwetsbare personen, hetgeen het waarnemen
van signalen van, en handelen hierop, in de weg staat. Deze terugtrekkende beweging is mede
vormgegeven door (verregaande) bezuinigingen en coronamaatregelen en manifesteert zich
in het feit dat eerstelijns professionals niet of steeds minder in de wijken aanwezig zijn, dat
buurtcentra gesloten zijn, dat er een gebrek aan activiteiten is ontstaan voor (kwetsbare) personen
in de wijk en dat een verandering heeft plaatsgevonden van een aanbodgerichte (proactieve)
werkwijze naar een vraaggerichte (reactieve) werkwijze en daarmee ook van preventie naar
repressie. Eerstelijns professionals noemen het derhalve noodzakelijk om enerzijds duurzaam te
investeren in kwetsbare jeugd en anderzijds (meer) in de wijken aanwezig te zijn, waarbij ruimte
moet zijn voor laagdrempelige proactieve hulpverlening en ondersteuning in de wijken, zoals
de inzet van moedernetwerken, buurtvaders, positieve rolmodellen, mentoren en sleutelfiguren,
en de preventieve aanwezigheid van een wijkagent of jongerenwerker in de wijk of op school.
Ook ten aanzien van training en kennis over mensenhandel is ruimte voor verbetering. Want
slechts 16% van de 1.637 eerstelijns professionals geeft aan getraind en/of voorgelicht te zijn op

419 Gemeten over de groep die in contact is gekomen met vermoedelijke slachtoffers van criminele uitbuiting in de laatste twee jaren (n=821).
420 Zie §4.6.
421 Idem.

422 Zie Hoofdstuk 2.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 82

het herkennen van (signalen van) criminele uitbuiting.423 Dat training een grote rol speelt in het

vermoedens van criminele uitbuiting.428 Op basis van dit onderzoek volgt dan ook niet alleen

herkennen van slachtoffers van criminele uitbuiting, blijkt niet alleen uit het feit dat eerstelijns
professionals die getraind zijn significant vaker slachtoffers signaleren,424 maar ook beter
weten hoe te handelen als ze in contact komen met een slachtoffer. Positief is dat de eerstelijns
professionals niettemin op grote schaal open staan voor het volgen van een training (88%).

de conclusie dat het van belang is dat eerstelijns professionals worden getraind op criminele
uitbuiting, maar ook dat werkgevers een belangrijke en nog grotendeels onbenutte rol (kunnen)
spelen in de aanpak van criminele uitbuiting.

Voor eerstelijns professionals blijft niettemin het concretiseren van vermoedens van criminele
uitbuiting een uitdaging.425 Deze is tweeledig van aard. Ten eerste bestaat er een juridisch
component. Zo geven eerstelijns professionals aan dat zij worstelen met de juridische definitie
van criminele uitbuiting, waardoor het onvoldoende duidelijk is wanneer in lijn met het
mensenhandelartikel over criminele uitbuiting wordt gesproken. Dit mag geen verrassing zijn.
Voor de meeste professionals die aan dit onderzoek hebben deelgenomen geldt dat zij geen
juridische achtergrond hebben. Bovendien is het zo dat de strafbaarstelling van mensenhandel
als complex wordt ervaren,426 waarbij het extra complicerend is dat de jurisprudentie met
betrekking tot criminele uitbuiting momenteel volop in ontwikkeling is en daarmee de
reikwijdte van de strafbaarstelling meerdere onduidelijkheden bevat.427 Tegelijkertijd hebben
eerstelijns professionals behoefte aan een begrijpelijk en afgebakend juridisch kader op basis
waarvan zij signalen kunnen duiden en vervolghandelingen kunnen ondernemen. Een kader
dat op dit moment ontbreekt. Ten tweede komt uit het onderzoek naar voren dat een deel
van de eerstelijns professionals in de praktijk worstelt met het duiden van het dwangelement.
Dit uit zich met name bij meer subtiele vormen van dwang, zoals manipulatie, misleiding,
misbruik van een kwetsbare positie en op de vraag of de dwang gericht is op het oogmerk van
uitbuiting. Zo kan het voor professionals moeilijk zijn om te beoordelen of dwang daadwerkelijk
heeft plaatsgevonden, in welke gradatie, of er voldoende (tastbaar) bewijs voor is. Het niet juist
duiden kan grote gevolgen hebben voor de persoon in kwestie, oftewel of hij of zij bescherming
aangeboden krijgt of vanuit een repressief kader wordt benaderd.
Een meerderheid van de eerstelijns professionals geeft aan dat er op de werkplek geen
formele afspraken zijn gemaakt over criminele uitbuiting of dat zij hiervan in ieder geval
niet op de hoogte zijn. Dat het maken van werkafspraken effectief is in het verhogen van
handelingsbekwaamheid, blijkt uit dit onderzoek. Want waar werkafspraken zijn gemaakt,
geven significant meer eerstelijns professionals aan te weten wat van hen verwacht wordt bij

Wanneer signalen opgemerkt worden, deelt bijna 85% van de eerstelijns professionals deze
signalen binnen of buiten de organisatie. In de meeste gevallen gebeurt dit met een collega,
maar ook worden signalen gedeeld met hulpverleners en Veilig Thuis. Bovendien geeft bijna
de helft van de eerstelijns professionals aan dat zij hun vermoedens ook met de politie hebben
gedeeld. Dit mag opvallend worden genoemd wanneer wordt gekeken naar de officiële
statistieken omtrent mensenhandel, waaruit blijkt dat de politie in de periode 2016-2020 ‘slechts’
61 Nederlandse slachtoffers heeft aangemeld bij het Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel.429
Dit terwijl er voor de politie een meldplicht bestaat om vermoedelijke slachtoffers van
mensenhandel hier te melden.430 In dat licht is het dan ook extra bijzonder dat ruim drie kwart
van de wijkagenten431 die aan dit onderzoek hebben deelgenomen, aangeven één of meerdere
slachtoffers van criminele uitbuiting te hebben waargenomen. De vraag die op basis van dit
onderzoek dan ook opkomt, is wat er precies met deze signalen gebeurt en in hoeverre deze
terecht komen bij de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM),
de politiedienst die verantwoordelijk is voor de opsporing van criminele uitbuiting. Meer
onderzoek naar de signalering en doorverwijzing van slachtoffers van criminele uitbuiting is
nodig om te begrijpen waarom dit het geval is.432
Voorts is ook opvallend dat circa één op de zes professionals aangeeft signalen niet te bespreken
binnen of buiten de organisatie noch de signalen vast te leggen in een dossier. Dit suggereert dat
bijna 17% van de professionals die een vermoeden van criminele uitbuiting heeft waargenomen hier
in het geheel geen opvolging aan heeft gegeven. Mogelijk heeft dit ermee te maken dat een deel van
de eerstelijns professionals, zoals ook in de interviews naar voren komt, niet goed weet waar zij met
vermoedens terecht kunnen of naar wie zij een mogelijk slachtoffers kunnen doorverwijzen.
Een belangrijke behoefte die eerstelijns professionals uiten, is dat er meer samenwerking
en uitwisseling van informatie moet zijn tussen verschillende instanties en organisaties

428 Zie §5.6.
423 §5.2.3.

429 Schriftelijke informatie van een onderzoeker van de Nationaal Rapporteur, d.d. 22 december 2021.

424 Idem.

430 Dit geschiedt op conform het besluit Politiegegevens. Nationaal Rapporteur 2021b, p. 21.

425 Hoofdstuk 2.

431 Het gaat om 97 van de 127 wijkagenten.

426 Esser, 2019

432 Deel II van dit onderzoek verschijnt naar verwachting na de zomer, waarvoor met (sleutel)responden-

427 Nationaal Rapporteur, 2019a.

ten van de politie en het OM is gesproken, waar ook stilgestaan is bij deze discrepantie.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 83

die bewegen rondom vermoedelijke slachtoffers van criminele uitbuiting. Een deel van de

plegen van strafbare feiten als legitieme manier om hiertoe te komen. Het zijn vooral kwetsbare

eerstelijns professionals brengt in het interview naar voren dat met name vroegtijdige signalen
gemist worden. Signalering is volgens hen ook een getrapt proces, dat vraagt om het zorgvuldig
opbouwen van een gezamenlijke informatiepositie. Eén waar elke partner zijn of haar eigen
rol kan en moet spelen, bijvoorbeeld in het opbouwen van een vertrouwensband met het
slachtoffer, het doorvragen op signalen en een connectie tussen de verschillende instanties
die opereren op verschillende domeinen zodat er een overkoepelend informatiebeeld ontstaat,
waarop geacteerd kan worden. Juist nauwe samenwerking en korte lijntjes zijn nodig om de
veiligheid van een slachtoffer te kunnen waarborgen, door het snel kunnen inschakelen van
professionals en expertise en het bijeenbrengen van het netwerk rondom het slachtoffer. Ook
benoemen eerstelijns professionals dat ze zich gesterkt voelen in hun vermoedens en handelen
wanneer informatie uit verschillende leefgebieden samenkomt. In het verlengde hiervan
wordt in bijna alle interviews positief gesproken over het bestaan van overlegtafels waarin
verschillende partners aansluiten. Tegelijkertijd wordt hierbij aangegeven dat de mogelijkheid
van criminele uitbuiting geen structureel bespreekpunt is dat binnen deze overleggen wordt
meegenomen, terwijl hiervan vaak mogelijk wel sprake is.

personen die ingaan op de door de criminelen voorgehouden gouden bergen en zo in de
criminaliteit terecht komen. Daar waar sociale media de toegang tot kwetsbare personen
vergroot voor daders, belemmert het de aanpak, omdat er weinig tot geen zicht is vanuit
eerstelijns professionals op de (verborgen) online kanalen die gebruikt worden waardoor ze
achter de feiten aanlopen. Daarnaast wordt ook bewijsvoering bemoeilijkt nu contact tussen
dader en slachtoffer steeds vaker via gesloten kanalen als Snapchat of Telegram verloopt en
daders anoniem vanuit het web opereren.

Een andere kwetsbaarheid in de aanpak die eerstelijns professionals signaleren, is dat het ze in
veel gevallen ontbreekt aan een concreet handelingsperspectief wanneer zij in aanraking komen
met slachtoffers van criminele uitbuiting. Het beeld dat ontstaat is dat eerstelijns professionals
het eerste contact wel leggen binnen of buiten de organisatie, maar dat het vervolgens niet
of nauwelijks leidt tot concrete vervolgacties. Eerstelijns professionals geven aan dat de hulpen beschermvraag wel onderkend wordt, maar dat zij vervolgens niet goed weten waar ze met
deze vraag terecht kunnen. En als ze hier opvolging aan proberen te geven, dan duurt het vaak
(te) lang voordat hulpverlening op gang komt. Bijkomend probleem is dat enkele respondenten
benoemen dat slachtoffers ook niet snel een handreiking tot hulpverlening aannemen. Ook
de weg naar de politie is volgens eerstelijns professionals complex. Zo wil enerzijds een
vermoedelijk slachtoffer niet praten met de politie en anderzijds wordt het doen van aangifte
van criminele uitbuiting nauwelijks gestimuleerd. Eerstelijns professionals zeggen hierover dat
dit te maken heeft met de complexiteit om tot bewijs te komen en de kleine kans van slagen als
het gaat om vervolging.
Bij het versterken van de aanpak dient volgens eerstelijns professionals ook specifiek aandacht
te zijn voor de rol van sociale media. Zij uiten hun zorg over hoe sociale media steeds vaker
doelbewust gebruikt wordt door criminelen om makkelijk en snel in contact te komen met
kwetsbare personen om te ronselen en hen vervolgens via deze kanalen onder druk te zetten.
Denk bij het laatste bijvoorbeeld aan chantage met naaktbeelden en bedreigingen. Bovendien
geven respondenten aan dat sociale media ook een belangrijke rol speelt bij het verheerlijken
en normaliseren van materialisme, en het hebben van veel geld en dure spullen en van het

4. Resumé
Uit dit onderzoek komt naar voren dat het crimineel uitbuiten van Nederlandse slachtoffers veel
meer lijkt voor te komen in Nederland dan dat op basis van de officiële statistieken vermoed
kan worden en dat de samenleving aan de vooravond staat van een grote uitdaging om deze
ontwikkeling te doen keren. Tegelijkertijd ontstaat het beeld van een complex en uiteenlopend
criminaliteitsfenomeen. Die complexiteit ligt in de eerste plaats besloten in het ambivalente
karakter van criminele uitbuiting, waarbij slachtoffers van deze vorm van mensenhandel zich
per definitie schuldig maken aan het plegen van een strafbaar feit en vaak ook als zodanig in
beeld komen. De dualiteit van slachtoffer- en daderschap, en de dunne scheidslijn tussen beide,
brengt een bepaalde ongemakkelijkheid met zich mee. Personen die willens en wetens voor de
criminaliteit kiezen, zouden immers niet onder het mom van criminele uitbuiting als slachtoffer
dienen te worden aangemerkt, en dit rapport wil dan ook het beeld bestrijden dat elke jongere
die zich inlaat met het uitvoeren van criminele handelingen slachtoffer is van mensenhandel.
Tegelijkertijd toont dit rapport aan dat eerstelijns professionals in Nederland wel degelijk
zien dat (zeer) kwetsbare minderjarigen en volwassen op grote schaal (doelbewust) worden
geronseld dan wel worden gedwongen tot het verrichten van criminele handelingen, maar dat
deze slachtoffers, afgaande op de officiële statistieken en de opsporings- en vervolgingscijfers,
niet tot nauwelijks in beeld komen, en daardoor niet de hulp en bescherming krijgen waarop zij
op basis van internationale wet- en regelgeving recht hebben.
Bovendien schetst het rapport een beeld van een nochtans ontoereikende aanpak die wordt
gekenmerkt door eerstelijns professionals die opereren binnen in een complexe context
en daarbij te maken hebben met diverse knelpunten en uitdagingen. Een context waarin zij
worden geconfronteerd met slachtoffers die zichzelf niet als zodanig identificeren of, indien
zij dit wel doen, niet durven te spreken over de situatie waarin zij zich bevinden, hetgeen het
verzamelen van informatie en bewijs, wat juist cruciaal is om te komen tot een goed oordeel
over slachtofferschap, bemoeilijkt. Waarin eerstelijns professionals weliswaar een belangrijke
rol voor zichzelf zien weggelegd in het herkennen en ondersteunen van deze doelgroep, maar
tegelijkertijd aangeven dat zij in de afgelopen jaren steeds verder op afstand zijn komen te
staan van deze kwetsbare doelgroepen en dat er vanwege bezuinigingen en andere prioriteiten

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 84

minder tijd, capaciteit en mogelijkheden zijn om dit soort complexe vraagstukken goed te
ondervangen. Waar kennis en bewustzijn over en de mogelijkheid van criminele uitbuiting niet
bij iedere professional en elke organisatie die met deze doelgroep in contact komt in voldoende
mate aanwezig is. Waarbij integrale samenwerking, één waarin professionals en organisaties ook
buiten hun eigen taakstelling (kunnen) opereren en er sprake is van een gedeelde probleemvisie
en van probleemeigenaarschap, onvoldoende ontwikkeld lijkt te zijn. Een context waarin te veel
onduidelijkheid bestaat over wanneer precies sprake is van ‘voldoende’ dwang om te kunnen
spreken over criminele uitbuiting en waarbij vermoedens wel op grote schaal worden gedeeld,
maar het vervolgens niet zichtbaar is waartoe deze meldingen leiden. Eén waarin slechts zeer
beperkt zicht is op wie de daders zijn en hoe hen te stoppen, en waar gelijktijdig te weinig
maatregelen worden genomen om te voorkomen dat kwetsbare personen door criminelen
ingepalmd en uitgebuit worden.
Wat deze studie bovendien laat zien is dat bovenstaande knelpunten en uitdagingen niet
los van elkaar bestaan, maar dat zij interacteren en elkaar beïnvloeden, en dat het om die
reden onwaarschijnlijk is dat het afzonderlijk inzetten op deze knelpunten tot de benodigde
verandering zal leiden. Om criminele uitbuiting in Nederland effectief tegen te gaan is het
daarom van belang om te komen tot een integrale en breed gedragen aanpak, waarbij meerdere
maatregelen gelijktijdig en in samenhang genomen dienen te worden. Een aanpak die enerzijds
vraagt om een omslag in de manier van denken over hoe om te gaan met kwetsbare jongeren
die gedwongen terecht komen in de criminaliteit en anderzijds tastbare maatregelen en
investeringen vereist. In Hoofdstuk 7 worden hiertoe vier aanbevelingen gedaan.

7. AANBEVELINGEN

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 85

De eerstelijns professionals geven in dit onderzoek een buitengewoon zorgelijk beeld van een
omvangrijke groep die in Nederland slachtoffer wordt van criminele uitbuiting. Een groep, meestal
van Nederlandse afkomst, die niet in de officiële statistieken over mensenhandel voorkomt en in
veel gevallen ook niet de bescherming en hulp krijgt die ze nodig heeft, maar waar zij op basis
van (inter-)nationale wet- en regelgeving recht op heeft.433 De gevolgen zijn groot. Eerstelijns
professionals schetsen een beeld van kwetsbare meiden en jongens die vaak al op (zeer) jonge leeftijd
worden geronseld en vervolgens geleidelijk steeds meer vast komen te zitten in de criminaliteit. Het
gaat daarbij vaak om slachtoffers die niet kunnen of durven vragen om hulp, omdat zij zichzelf niet
als slachtoffer identificeren, bang zijn voor represailles vanuit de uitbuiter(s) of angst hebben om
zelf vervolgd te worden voor de onder dwang gepleegde criminele feiten. Vanwege deze redenen
kunnen zij lang in hun uitbuitingssituatie vastzitten, en, als ze al in beeld komen, is dit vaak als dader
in plaats van als slachtoffer. Volgens de eerstelijns professionals komt het in sommige gevallen zelfs
voor dat slachtoffers uiteindelijk zelf doorgroeien als crimineel en overgaan tot het uitbuiten van
andere kwetsbare personen. Tegelijkertijd blijven de criminelen die kwetsbare personen ronselen en
dwingen tot het plegen van criminele feiten veelal buiten beeld. De eerstelijns professionals binnen
dit onderzoek geven bovendien aan dat zij bij het uitvoeren van hun werkzaamheden te maken
hebben met grote uitdagingen en dat de huidige aanpak van criminele uitbuiting veel knelpunten
kent die een effectieve bescherming van slachtoffers en de opsporing van daders in de weg staat.
Gebaseerd op de resultaten van dit onderzoek, maakt dit dat de Nederlandse samenleving voor een
grote uitdaging staat als het criminele uitbuiting effectief wil aanpakken.

interventies die zich uitstrekken over het domein van preventie en signalering tot aan de bescherming
van slachtoffers en opsporing van daders. Deze overwegingen leiden tot de volgende hoofdboodschap:

Om het probleem van criminele uitbuiting in Nederland te doen keren, is een significante investering
en aanpassing nodig. Dit vraagt in de eerste plaats om een mentaliteitsomslag, waarbij de aanpak van
ondermijnende criminaliteit en jonge criminele aanwas en de aanpak van criminele uitbuiting nauw
met elkaar worden verweven, en waarbij de leerstukken die in de afgelopen jaren met mensenhandel
zijn opgedaan ook worden geïntegreerd in de bredere aanpak tegen ondermijnende criminaliteit,
iets dat tot op heden geenszins het geval lijkt te zijn in Nederland.434 In het Verenigd Koninkrijk is
deze verandering in denken reeds enkele jaren geleden in gang gezet en is prioriteit gegeven aan de
aanpak van criminele uitbuiting. Dit met positieve gevolgen voor het zicht op criminele uitbuiting,
de bescherming van slachtoffers en de opsporing van daders. Nederland kan en dient dit voorbeeld
te volgen. Daarnaast vraagt de aanpak van dit fenomeen om tastbare investeringen, maatregelen en

om slachtofferschap van criminele uitbuiting te voorkomen en daders aan te pakken. Bovendien
zijn de gemeenten in het kader van het Interbestuurlijk Programma435, waarin is afgesproken dat
elke gemeente in 2022 over duidelijk beleid over mensenhandel dient te beschikken, aan de slag
gegaan met de aanpak van mensenhandel. Maar gemeenten kunnen het niet alleen. Landelijke
coördinatie is nodig als het gaat om het ondersteunen van gemeenten om te komen tot effectief
beleid, voldoende capaciteit en expertise, maar ook om de structuur te creëren waarin gemeenten
van elkaar kunnen leren en kunnen samenwerken in de aanpak van criminele uitbuiting. Dit met
het doel dat niet elke gemeente het wiel opnieuw hoeft uit te vinden en er geen verplaatsingseffecten
ontstaan, waardoor mensenhandelaren alsnog ongestoord hun gang kunnen gaan.

De Nederlandse overheid dient, zowel op landelijk als lokaal niveau, prioriteit te geven aan
een integrale en zichtbare aanpak van criminele uitbuiting.

1. Veranker de aanpak van criminele uitbuiting en maak deze onderdeel
van de aanpak ondermijnende criminaliteit
Criminele uitbuiting komt voor in het hele land, zowel in grote als kleinere gemeenten. Het gaat
om verschillende vormen van criminaliteit waartoe slachtoffers worden gedwongen, zoals
drugscriminaliteit, diefstal, ronselen voor de prostitutie en geldezel- en katvangerconstructies.
De aanpak van criminele uitbuiting is op dit moment nog voornamelijk vormgegeven rondom
slachtoffers binnen de Roma-gemeenschap en Afrikaanse slachtoffers binnen de vluchtelingen- en
migratiestromen. De eerstelijns professionals binnen dit onderzoek laten echter zien dat de grootste
groep slachtoffers die zij waarnemen de Nederlandse nationaliteit heeft, terwijl in het beleid juist
voor deze groep nog nauwelijks aandacht is.
Gemeenten hebben een belangrijke verantwoordelijkheid in de signalering en bescherming van
slachtoffers van alle vormen van geweld, waaronder ook van criminele uitbuiting. De gemeente
is dan ook bij uitstek de plek waar de meeste mogelijkheden liggen om gericht te werk te gaan

Daarnaast is het van belang dat eerstelijns professionals worden ondersteund door het juridische
kader rondom criminele uitbuiting goed af te bakenen. Dit komt de signalering en de opvolging
van signalen naar verwachting ten goede. Hiertoe liggen ook mogelijkheden door bijvoorbeeld
433 EU-Richtlijn 2011/36/EU.
434 Zie bijvoorbeeld de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid van 26 april 2022 over de aanpak
van ondermijnende criminaliteit op hoofdlijnen, waarin met geen woord gerept wordt over criminele
uitbuiting.

435 Overhedenoverleg, 2018, p. 22.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 86

bewust in te zetten op het uitlokken van meer jurisprudentie, door het wetsartikel mensenhandel,
waarvan in het coalitieakkoord is aangegeven dat deze herzien zal worden, te verduidelijken en te
investeren in het trainen van eerstelijns professionals. Hierbij dient ook specifiek aandacht te zijn
voor de implementatie en de toepassing van het non-punishment beginsel, omdat dit een van de
hoekstenen vormt in de bescherming van slachtoffers van criminele uitbuiting.
In lijn met de internationale weg- en regelgeving die de Nederlandse overheid verplichten om
effectief beleid te ontwikkelen ten einde alle vormen van mensenhandel, waaronder ook criminele
uitbuiting, tegen te gaan, dient het ontwikkelen van een integrale en brede aanpak van criminele
uitbuiting landelijk prioriteit te krijgen en verankerd te worden in het nationaal actieplan ‘Samen
tegen Mensenhandel’. Daar is bovendien momentum voor, nu dit actieplan op korte termijn herijkt
zal worden. Deze overwegingen leiden tot de volgende aanbeveling:
Aanbeveling 1a:
De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid wordt, als interdepartementaal coördinator op het thema
mensenhandel, aanbevolen om een integrale en brede aanpak van criminele uitbuiting te ontwikkelen
en deze te verankeren in het landelijk actieplan ‘Samen tegen Mensenhandel’.
Het is echter niet alleen de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris om criminele uitbuiting
aan te pakken. Hetgeen onderhavig onderzoek namelijk in het bijzonder aantoont, is dat de aanpak
van ondermijnende criminaliteit en de aanpak van criminele uitbuiting in feite twee kanten van
dezelfde medaille zijn. Criminelen, ook in georganiseerd verband, richten zich immers doelbewust
op kwetsbare jongeren die zij op verschillende manieren aan zich binden en vervolgens, ten
faveure van persoonlijk gewin, in de criminaliteit dwingen. Soms met grof geweld, maar veelal ook
door middel van manipulatie of het misbruik maken van aanwezige kwetsbaarheden, waardoor
slachtoffers dusdanig afhankelijk zijn dat zij niet kunnen weigeren, of soms zelf niet eens inzien dat
zij worden uitgebuit. Het zijn uiteindelijk de grote criminelen die hiervan profiteren, financieel, maar
ook doordat zij zo buiten het zicht van de autoriteiten kunnen blijven.
Het is om die reden dan ook opmerkelijk dat de aanpak van georganiseerde ondermijnende
criminaliteit en die van criminele uitbuiting in het beleid twee gescheiden werelden zijn. Hoewel
er in november 2021 een Tweede-Kamermotie is aangenomen om, specifiek ten aanzien van het
voorkomen van jonge criminele aanwas, ook nadrukkelijk aandacht te hebben voor de preventie van
criminele uitbuiting, zijn er tot op heden nog geen zichtbare maatregelen genomen die hier ook op

wijzen. In de brief van de minister van 26 april 2022436 over de aanpak van georganiseerde criminaliteit
wordt in het geheel niet gesproken over criminele uitbuiting, terwijl hier op basis van de inhoud van
de brief alle reden toe is.
Het expliciet benoemen en integreren van de aanpak van criminele uitbuiting binnen het bredere
offensief tegen georganiseerde ondermijnende criminaliteit is om meer dan alleen semantische
redenen belangrijk. In de eerste plaats vanwege de bescherming die de Nederlandse overheid
verplicht is te bieden aan personen die onder dwang criminele feiten hebben moeten plegen, nu
zij hiermee slachtoffer van mensenhandel zijn.437 Dit is niet alleen in het belang van het slachtoffer
zelf, dat nu in de praktijk veelal als dader in beeld komt, maar óók in het belang van de Nederlandse
samenleving als geheel. Kwetsbare criminele aanwas is immers (een deel van) de voedingsbodem
voor de georganiseerde criminaliteit. Door te kijken vanuit de bril van criminele uitbuiting, ontstaat
naast het repressieve kader, ook ruimte voor maatregelen en interventies ingegeven door het
hulpverlenings- en beschermingskader. Een kader dat effectief kan zijn in het voorkomen van
jonge criminele aanwas en dat slachtoffers doorgroeien als daders. Het integreren van de aanpak
van criminele uitbuiting is tot slot ook van meerwaarde voor de repressieve aanpak van criminele
organisaties die kwetsbare jongeren crimineel ronselen en vervolgens uitbuiten. Het perspectief van
mensenhandel biedt opsporingsorganisaties en andere instanties betrokken bij de aanpak andere
mogelijkheden, ingegeven vanuit het mensenhandelkader, als het gaat om het frustreren, opsporen
en vervolgen van daders. Deze overwegingen leiden tot de volgende aanbeveling.
Aanbeveling 1b:
De minister van Justitie en Veiligheid wordt aanbevolen om de aanpak van criminele uitbuiting
integraal onderdeel te maken van de brede aanpak van georganiseerde ondermijnende criminaliteit.

2. Verbeter de doorverwijzing door eerstelijns professionals
De opsporing van mensenhandel is een haaldelict, hetgeen betekent dat het hierbij gaat om een
misdrijf waarvan in veel gevallen geen aangifte wordt gedaan en waar politiediensten proactief naar
op zoek moeten. Waar de opsporingsdiensten bij de strafrechtelijke aanpak van seksuele uitbuiting en
arbeidsuitbuiting echter proactief kunnen controleren binnen bestaande sectoren, is dit voor criminele
uitbuiting niet mogelijk, nu hiervan immers geen gereguleerde branche bestaat in Nederland. Als
gevolg hiervan is de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM), de

436 Brief van de Minister van Justitie en Veiligheid van 26 april 2022 over de aanpak van ondermijnende
criminaliteit op hoofdlijnen, waarin met geen woord gerept wordt over criminele uitbuiting.
437 Onder meer op basis van Het Verdrag van Warschau; Europese Mensenhandel richtlijn 2011/36/EU en
EHRM 7 januari 2010, 2965/04 (Rantsev t. Cyprus en Rusland).

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 87

politiedienst die verantwoordelijk is voor de strafrechtelijke aanpak van criminele uitbuiting,
voor de opsporing van deze vorm van mensenhandel in veel sterkere mate afhankelijk van
organisaties dan wel (eerstelijns) professionals die bij hun een melding maken.
Het huidige onderzoek legt echter een grote discrepantie bloot tussen het aantal vermoedens van
criminele uitbuiting van eerstelijns professionals, en het aantal vermoedelijke slachtoffers van
deze vorm van mensenhandel dat in beeld is bij de AVIM’s. In een conservatieve interpretatie van
de resultaten van dit onderzoek, gaat het immers al om ruim tweeduizend waarnemingen van
vermoedelijke slachtoffers van criminele uitbuiting afkomstig uit 13 (middel-)grote gemeenten.
Het grootste deel van deze waarnemingen van eerstelijns professionals zien op vermoedelijke
slachtoffers met de Nederlandse nationaliteit. Uit dit onderzoek blijkt dat de bereidheid om
signalen te delen onder eerstelijns professionals weliswaar hoog lijkt te liggen. Ruim 80% van
hen geeft immers aan hun vermoedens omtrent criminele uitbuiting met iemand gedeeld te
hebben, van wie 46% het met de politie heeft gedeeld. Niettemin heeft de AVIM ter vergelijking
in de periode 2016-2020 ‘slechts’ 61 Nederlandse slachtoffers bij het Coördinatiecentrum
tegen Mensenhandel (CoMensha) geregistreerd. Nu de AVIM een meldplicht heeft om alle
vermoedelijke slachtoffers bij CoMensha te melden, rijst de vraag of signalen de AVIM’s niet
bereiken of dat er andere redenen zijn die deze zorgelijke discrepantie verklaren.
Een blik op de opsporingscijfers lijkt erop te duiden dat de vermoedens in ieder geval niet of
nauwelijks leiden tot opsporingsonderzoeken naar criminele uitbuiting. Over de periode
2015 - 2019 had slechts 41 van de 954 opsporingsonderzoeken (4,3%) betrekking op criminele
uitbuiting. Specifiek ten aanzien van slachtoffers met een Nederlandse nationaliteit, ging het
hierbij om zelfs maar negen opsporingsonderzoeken in vijf jaar tijd; minder dan 1% van het
totaal aantal opsporingsonderzoeken van mensenhandel.
Een mogelijk verklaring voor deze discrepantie ligt bijvoorbeeld in het feit dat eerstelijns
professionals vaak niet goed weten waar ze een slachtoffer kunnen melden zodat hier iets mee
gedaan wordt. De behoefte aan bijvoorbeeld goede (werk)afspraken en een verwijsindex wordt
dan ook genoemd. Het doorverwijzen van een vermoedelijk slachtoffer naar de juiste instantie
is een cruciale stap in de aanpak van criminele uitbuiting, temeer omdat criminele uitbuiting
zich bij uitstek in het verborgene afspeelt. Een melding vormt in veel gevallen de start voor de
bescherming van het slachtoffer en voor de opsporing van daders en door het verzamelen van
deze meldingen ontstaat er een eerste indruk over de aard en omvang van criminele uitbuiting
en hoe een effectieve aanpak vorm te geven. Wanneer meldingen daadwerkelijk leiden tot meer
opsporing, dan heeft dat als bijkomend voordeel dat er meer vervolgingen kunnen worden
opgestart en uiteindelijk meer

jurisprudentie wordt uitgelokt.438 Zodoende komt op natuurlijke wijze ook meer duidelijkheid
over de reikwijdte van de strafbaarstelling omtrent criminele uitbuiting. Informatie die nodig
is om de aanpak van criminele uitbuiting door te ontwikkelen en aan te scherpen. Dit leidt dan
ook tot de volgende aanbeveling:
Aanbeveling 2:
De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid wordt, als interdepartementaal coördinator
op het thema mensenhandel, aanbevolen om maatregelen te nemen die de signalering en
doorverwijzing van (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting vergroten, zodat meer
meldingen terechtkomen bij de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel.

3. Preventie en effectieve bescherming
Het voorkomen van criminele uitbuiting begint op straat, in de scholen en in kwetsbare wijken.
Tegelijkertijd geven de eerstelijns professionals aan dat er juist op het gebied van preventie
onvoldoende gebeurt en hier een belangrijke stap moet worden gezet in de aanpak van
criminele uitbuiting. Dit gaat in de eerste plaats om het voorkomen dat kwetsbare jongeren
überhaupt in een uitbuitingssituatie terecht komen. Hiervoor is het nodig om te investeren
in duurzaam proactief contact, zowel online als offline, met jongeren die een verhoogd risico
lopen slachtoffer te worden. Bovendien dient er gewerkt te worden aan het opbouwen van
vertrouwen, zodat enerzijds informatie kan worden uitgewisseld die de kennispositie van
de eerstelijns professionals versterkt en anderzijds jongeren kunnen worden gewezen op de
risico’s en gevaren van criminele uitbuiters. Een aanpak die ook de (vroeg)signalering ten goede
komt, want hoe eerder eerstelijns professionals erbij zijn, hoe groter de mogelijkheden zijn om
te interveniëren. Het is derhalve positief dat in het kader van de aanpak van ondermijning
geïnvesteerd wordt in een wijkgerichte aanpak die vorm moet gaan krijgen binnen gemeenten.
Hierbij wordt echter niet gesproken over het verweven van deze aanpak met de aanpak van
criminele uitbuiting.439 Dit is een gemiste kans. Het is van belang om binnen deze wijkgerichte
aanpak ook specifiek ruimte te maken voor het uitleren van good practices ten aanzien van het
voorkomen en beschermen van slachtoffers van criminele uitbuiting, opdat zij niet gevangen
raken in het web van (ondermijnende) criminaliteit.

438 In 2019 beval de Nationaal Rapporteur al aan om de opsporing van niet-seksuele uitbuiting te intensiveren. Zie Nationaal Rapporteur, 2019a, aanbeveling 4. Het is hiervoor echter van belang dat de AVIM
voldoende meldingen binnenkrijgt op basis waarvan zij een opsporingsonderzoek kunnen starten.
439 Brief van de minister van Justitie en Veiligheid van 26 april 2022 over de aanpak van ondermijnende
criminaliteit op hoofdlijnen.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 88

In de tweede plaats is het van belang dat specifiek wordt ingezet op het vormgeven van
interventiemogelijkheden bij slachtoffers die zich reeds in een uitbuitingssituatie bevinden. Uit het
onderzoek blijkt dat een aanzienlijk deel van de slachtoffers van criminele uitbuiting zichzelf niet
als zodanig herkent, bijvoorbeeld vanwege misleiding door of loyaliteit naar hun uitbuiter(s), en/of
niet naar voren durft te komen vanwege voor hen moverende redenen, zoals bedreigingen vanuit de
uitbuiter(s) of angst voor vervolging door de politie en het Openbaar Ministerie. Het is om die reden
van belang om het bewustzijn over criminele uitbuiting te vergroten, zodat slachtoffers zichzelf als
zodanig gaan herkennen en inzicht krijgen in de mogelijkheden met betrekking tot bescherming. Dit
geldt zowel voor beschermen tegen het criminele netwerk door wie zij worden uitgebuit, als tegen
mogelijke vervolging zoals in lijn met het non-punishment beginsel. Campagnes die tot dusver op (zeer)
kleine schaal zijn uitgevoerd en zijn gekoppeld aan een hulplijn, tonen aan dat er onder de doelgroep
behoefte is aan anonieme en laagdrempelige hulp. Investeren in bewustwordingscampagnes
gericht op deze doelgroep, gekoppeld aan de (door)ontwikkeling van aanbod als het gaat om hulp en
bescherming, dienen dan ook onderdeel te zijn van een effectieve strijd tegen criminele uitbuiting.
Kijk hierbij ook over de grens, bijvoorbeeld naar het Verenigd Koninkrijk, waar informatie opgehaald
kan worden over wat werkt of lijkt te werken in het voorkomen en/of bescherming van slachtoffers
van criminele uitbuiting.
Iedereen is het erover eens dat de meest effectieve strategie tegen criminele uitbuiting de
voorkoming ervan is. Dit is evenwel ook een van de grootste uitdagingen. Daarom dient voor
diegenen die slachtoffer worden van criminele uitbuiting passende hulp en adequate bescherming
te zijn. Dit hebben slachtoffers van criminele uitbuiting niet alleen nodig, hier hebben ze bovendien
op basis van internationale wet- en regelgeving recht op.440 Deze overwegingen leiden tot de
volgende aanbeveling:
Aanbeveling 3:
De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid wordt, als interdepartementaal coördinator op het
thema mensenhandel, aanbevolen om in te zetten op het voorkomen van criminele uitbuiting en
een passend hulpaanbod in combinatie met adequate bescherming te ontwikkelen voor slachtoffers
van criminele uitbuiting.

4. Investeer in kennis over criminele uitbuiting
De Nationaal Rapporteur heeft over de afgelopen jaren meerdere malen in rapporten vastgesteld dat
er te beperkt zicht bestaat op criminele uitbuiting, en in het bijzonder van Nederlandse slachtoffers.
Hoewel er in de afgelopen jaren veelvuldig wordt geïnvesteerd in onderzoek naar ondermijnende

440 EU-richtlijn 2011/36/EU.

en (georganiseerde) criminaliteit, valt het op dat in deze onderzoeken niet tot nauwelijks aandacht
wordt besteed aan criminele uitbuiting, terwijl meerdere van deze studies tot resultaten komen die
hier wel op duiden. Als gevolg hiervan blijft het zicht op en de kennis over criminele uitbuiting (zeer)
beperkt.
In het Verenigd Koninkrijk ligt dit anders. Hier is door verhoogde aandacht vanuit beleid en onderzoek
een beter beeld verkregen van de aard en omvang van criminele uitbuiting, de modus operandi van
daders en criminele netwerken en op de risicofactoren die maken dat iemand een verhoogde kans
heeft om slachtoffer te worden. De opgedane kennis vormt het belangrijk fundament waarop de
aanpak in het Verenigd Koninkrijk wordt gebouwd en heeft ertoe geleid dat het aantal gesignaleerde
slachtoffers van criminele uitbuiting inmiddels bijna drie keer zo groot is als het aantal slachtoffers
van seksuele uitbuiting, er steeds meer initiatieven zijn die slachtofferschap beogen te voorkomen,
en dat ook de opsporings- en vervolgingsorganisaties in de afgelopen jaren steeds meer ervaring
hebben opgedaan met de strafrechtelijke aanpak van criminele uitbuiting, als gevolg waarvan
de jurisprudentie aldaar steeds meer uitkristalliseert. Ook wordt onderzoek uitgevoerd naar de
effectiviteit van maatregelen, wat een belangrijke stap is in de doorontwikkeling van de aanpak.
In Nederland ligt het aantal onderzoeken dat zich richt op criminele uitbuiting in het algemeen
laag en specifiek voor Nederlandse slachtoffers op één hand te tellen. Hier richten de eerste studies,
waaronder ook onderhavig onderzoek, zich met name op het in beeld brengen van de aard en
omvang van criminele uitbuiting. Het huidige onderzoek legt daarnaast meerdere fundamentele
kennislacunes bloot, die gevuld moeten worden met het oog op het versterken van de aanpak. Hoe
ziet bijvoorbeeld de signalering en doorverwijzing van vermoedelijke slachtoffers binnen de strafen hulpverleningsketen eruit en hoe zorgen we ervoor dat slachtoffers de juiste hulp ontvangen? Wie
zijn de daders die overgaan tot het ronselen en uitbuiten van kwetsbare jongeren en hoe gaan zij te
werk? Op welke wijze kunnen we beter zicht krijgen op het online ronselen van kwetsbare jongeren
door criminelen? Wat is er te zeggen over de verwevenheid tussen criminele uitbuiting en seksuele
uitbuiting? En welke preventiemaatregelen zijn effectief in het voorkomen dat slachtoffers in een
uitbuitingssituatie terecht komen? Voor het bouwen van een kennisfundament, en het ontwikkelen
van een brede en integrale aanpak van criminele uitbuiting, is meer onderzoek nodig, waarbij het
ook hier van belang is om samen op te trekken met het ondermijningsveld. Deze overwegingen
leiden tot de volgende aanbeveling:
Aanbeveling 4:
De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid wordt, als interdepartementaal coördinator op het
thema mensenhandel, aanbevolen om specifiek te investeren in onderzoek naar criminele uitbuiting
in Nederland met het doel het kennisfundament te bouwen voor een effectieve landelijke aanpak.

BIBLIOGRAFIE
• Adjiembaks, S., Boer, A.H. & Oude Lansink, M.J. (2022). (On)zichtbare beelden van jonge aanwas
in de drugscriminaliteit. Een meta-analyse van tien deelonderzoeken in de regio MiddenNederland. Midden-Nederland: Programma Straatwaarden.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 89

• Esser, L. (2019). De strafbaarstelling van mensenhandel ontrafeld. Een analyse en heroriëntatie
in het licht van rechtsbelangen. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.

• Amsterdam (2020). Gedwongen crimineel. In gesprek over criminele uitbuiting onder meiden
uit Nieuw-West. Amsterdam: Gemeente Amsterdam.

•
Hogeschool Leiden (2018). Licht Verstandelijke Beperking en de Jeugdreclassering. Een
handreiking voor jeugdreclasseringswerkers over de begeleiding van delinquente jongeren
met een LVB.

• Bekkers, L., Schikt J. & Leukveldt, R. (2020). Naar een interventie tegen geldezels. Den Haag: De
Haagse Hogeschool.

• Home Office (2022). Modern slavery: National referral mechanism and duty to notify statistics
UK, end of the year summary, 2021. London: Home Office.

• Bos, K. Loyens, V. Nagy & Oude Breuil, B. (2016). Uitbuiting van minderjarigen in de criminaliteit
in Nederland. Utrecht: Universiteit Utrecht.

• Informatie Knooppunt Zorgfraude (2020). Verwevenheid zorg & criminaliteit. Eindrapport –
december 2020. Utrecht: Informatie Knooppunt Zorgfraude.

•
Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel (2020). Dader of slachtoffer? Criminele
uitbuiting; een verkenning onder scholen. Den Haag: CKM.

• Leerlingalert (2022). Criminelen ronselen jongeren.

• Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel (2021). Het misdrijf voorbij. Een verkenning
naar criminele uitbuiting in Rotterdam. Den Haag: CKM.
• Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel (2022). In de greep van de misdaad. Een
haalbaarheidsonderzoek naar het ontwikkelen van een online platform voor kwetsbare
personen die door criminelen geronseld worden. Den Haag: CKM.
• Christie, N. (1986). The ideal victim. In E. Fattah (Ed.), From crime policy to victim policy.
Basingstoke: Macmillan.
• Clarke, V. & Braun, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in
Psychology, 3(2), 77-101.

• Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2016). Zicht op
kwetsbaarheid. Den Haag: Nationaal Rapporteur.
•
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2017a).
Slachtoffermonitor mensenhandel 2012-2016. Den Haag: Nationaal Rapporteur.
•
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2017b). Tiende
rapportage mensenhandel. Den Haag: Nationaal Rapporteur.
•
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
Slachtoffermonitor mensenhandel 2013-2017. Den Haag: Nationaal Rapporteur.

(2018).

•
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2019a).
Slachtoffermonitor mensenhandel 2014-2018. Den Haag: Nationaal Rapporteur.

• Coalitieakkoord Rutte IV (2021). Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst. Den Haag.
•
De Witte, I. & Pehlivan, M. (2015). Vulnerability of Bulgarian and Romanian Children to
Trafficking in The Netherlands and in Brussels. The Netherlands: Defence for Children/ECPAT.
•
C.E. Dettmeijer-Vermeulen & M. Boot-Matthijssen (2014). Minderjarige slachtoffers in
mensenhandelzaken: Ze wilde het zelf. Toch?, TPWS, 30(7), 128-133.

• Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2019b). Dadermonitor
mensenhandel 2013-2017. Den Haag: Nationaal Rapporteur.
•
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
Slachtoffermonitormensenhandel 2015-2019. Den Haag: Nationaal Rapporteur.

(2020).

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 90

•
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2021a).
Slachtoffermonitormensenhandel 2016-2020. Den Haag: Nationaal Rapporteur.
• Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2021b). Dadermonitor
mensenhandel 2015-2019. Den Haag: Nationaal Rapporteur.
•
Nijenhuis, R. (2016). Leren signaleren. Een onderzoek naar de signalering van criminele
uitbuiting en gedwongen bedelarij door de politieorganisatie. Groningen: Nationale Politie.
• Overhedenoverleg (2018). Programmastart IBP.
• Politie (2021). Dealers in de dop. Amsterdam: Politie.
• Politie Eenheid Amsterdam (2020). Trendbeeld 2020. Voorbij de cijfers. Amsterdam: Politie
Eenheid Amsterdam.

• Broek, J. van der (2018). Speentjes aan het uitkoken, normaal is het lei.
• Van Eijk, G. & Matthijsse, S. (2020). Schulden en criminaliteit. Literatuuronderzoek en interviews
met Rotterdamse sleutelfiguren. Rotterdam: Erasmus Universiteit.
•
Anton van Wijk, A., van Esseveldt, J., Broekhuizen, J. & E. Bervoets (2021). Jongeren en
georganiseerde drugscriminaliteit in de regio Den Haag. Arnhem: Bureau Beke.
• Van Wijk, A. & Bremmers, B. (2011). Snelle jongens: Een onderzoek naar drugsrunners en
daaraan gerelateerde problematiek in Limburg-Zuid. Arnhem: Bureau Beke.
• Verhoeven, M., van Gestel, B., de Jong, D., & E. Kleemans (2015). Relationships between suspects
and victims of sex trafficking. Eur. J. Crim. Policy Res, 21, 49–64.
• Villacampa, N., & Torres, N. (2017). Human trafficking for criminal exploitation. The failure to
identify victims. European Journal on Criminal Policy and Research, 23, 393–408.

• Regioplan (2022). Mensenhandel zichtbaar maken. Regioplan: Amsterdam.
• VNG & CoMensha (2019). Aanpak mensenhandel in gemeenten.
• Regioplan (2022). Mensenhandel zichtbaar maken. Leren van onderzoek in Ede en Utrecht.
Amsterdam: Regioplan.
•
Roks, R. & Van den Broek, J. (2017). #HOUHETSTRAAT: straatcultuur op sociale media?.
Tijdschrift over Cultuur en Criminaliteit, (7)3, 31-50.
• Stam, J., & Karsdorp, I. (2022). Het profiel van katvangers in sociale huurwoningen. Utrecht:
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid Secondant.
• Staring, R., Engbersen, G, Moerland, H., de Lange, N., Verburg, D., Vermeulen, E. & Weltevrede,
A. (2005). De sociale organisatie van mensensmokkel. Amsterdam: Kerckebosch.
• The Children’s Society (2018). Criminal Exploitation: Stages of Recruitment. Children At Risk of
Exploitation (CARE).
• Tops, P., Van Valkenhoef, J., Van der Torre, E. & L. van Spijk (2018). Waar een klein land groot in
kan zijn. Den Haag: Boom Criminologie.
• Üstüner, A., De Winter, M., Smulders, I., Jansen, J. & E. Kolthoff (2022). Criminele uitbuiting
onder scholieren in Zeeland. Avans Hogeschool.

• Wissink, I. (2021) ‘If it’s too good to be true, it’s too good to be true’: Een verkenning van de
literatuur over de kenmerken van jonge geldezels.

BIJLAGE A. BEGELEIDINGSCOMMISSIE
Om de onafhankelijkheid en kwaliteit van het onderzoek te borgen is gekozen om te werken
met een begeleidingscommissie die verbonden is aan het onderzoek.
Leden
Roos Broere			
Senior onderzoek Nationaal Rapporteur
Robby Roks			
Universitair hoofddocent Erasmus Universiteit
Queeny Jurel/ Vera van Rijn 	Beleidsmedewerker ministerie van Justitie en Veiligheid,
toehoorder

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 91

BIJLAGE B. DE DERTIEN GEMEENTEN IN BEELD

In bijlage B wordt per gemeente ingegaan op (i) response per beleidsdomein, (ii) vermoedens
van criminele uitbuiting in de afgelopen twee jaar (2019-2021)441 (iii) waargenomen leeftijd van
slachtoffers, (iv) waargenomen vormen van gedwongen criminaliteit, (v) locaties waar slachtoffers
zijn geworven of geronseld, (vi) manieren waarop slachtoffers in de criminaliteit zijn gedwongen
en (vii) de resultaten op de voorgelegde stellingen.
Het is hierbij van belang te benadrukken dat sommige gemeenten en beroepsgroepen sterker
vertegenwoordigd zijn binnen dit onderzoek dan anderen. De onevenredige vertegenwoordiging
van beroepsgroepen is mogelijk van invloed op de signalen die door de respondenten
waargenomen worden, zoals de leeftijd van slachtoffers en de vormen van criminaliteit waartoe zij
zijn gedwongen. Dit betekent dat de resultaten niet zonder meer gegeneraliseerd kunnen worden
en dat op basis van dit onderzoek voorzichtigheid dient te worden getracht met het trekken van (te
sterke) conclusies over gelijkenissen of verschillen tussen gemeenten. Het doel van het onderzoek
richt zich immers op het verrijken van het landelijk zicht op criminele uitbuiting.

441 De bevraagde tijdsperiode loopt van de tweede helft van 2019 tot en met de eerste helft van 2021.
Omwille van de leesbaarheid wordt in het rapport kortweg gesproken over 2019-2021.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 92

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 93

B.1 Het beeld van Alkmaar

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 94

B.2 Het beeld van Amsterdam

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 95

B.3 Het beeld van Arnhem

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 96

B.4 Het beeld van Den Haag

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 97

B5 Het beeld van Eindhoven

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 98

B6 Het beeld van Enschede

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 99

B7 Het beeld van Haarlem

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 100

B8 Het beeld van Leeuwarden

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 101

B9 Het beeld van Maastricht

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 102

B10 Het beeld van Roermond

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 103

B11 Het beeld van Rotterdam

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 104

B12 Het beeld van Tilburg

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 105

B13 Het beeld van Utrecht

BIJLAGE C. WERKGEBIEDEN EN

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 106

VERMOEDENS VAN CRIMINELE UITBUITING

In aanraking geweest met (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting (2019-2021)

Leerplichtambtenaar

Ja
Domein

Functie

Nee
Ja, indirect

Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker

Jeugd, Zorg
en Gezin

0

Ja, indirect
en direct

Ja, direct
4

0

0

17

108

16%

100%

83

9

11

3

106

78%

9%

10%

3%

100%

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

62

20

20

13

115

5

54%

17%

17%

11%

100%

21

1

14

4

40

53%

3%

35%

10%

100%

15

0

6

3

24

63%

0%

25%

13%

100%

2

1

3

1

7

29%

14%

43%

14%

100%

57

20

47

17

141

40%

14%

33%

12%

100%

2

0

9

1

12

17%

0%

75%

8%

100%

29

5

40

8

82

35%

6%

49%

10%

100%

44

20

34

14

112

18%

30%

13%

100%

34

11

17

9

71

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg

48%

16%

24%

13%

100%

14

8

9

6

37

38%

22%

24%

16%

100%

18

3

7

4

32

Werkzaam bij Veilig
Thuis

56%

9%

22%

13%

100%

6

6

8

2

22

Werkzaam als
jongerenconsulent

27%

27%

36%

9%

100%

8

3

13

5

29

28%

10%

45%

17%

100%

20

4

11

4

39

51%

10%

28%

10%

100%

232

80

195

70

577

Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

25
23%

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

39%

Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies

9
8%

Totaal

Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Gezinscoach

57
53%

Onderwijs

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs
Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach
Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

Openbare
orde en
Veiligheid

240

40

79

41

400

60%

10%

20%

10%

100%

30

24

60

13

127

24%

19%

47%

10%

100%

134

25

13

10

182

74%

14%

7%

6%

100%

9

7

7

4

27

33%

100%

26%

26%

15%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

6

7

3

2

18

33%

39%

17%

11%

100%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

16

4

3

2

25

64%

16%

12%

8%

100%

Werkzaam bij de politie
Werkzaam binnen
handhaving
Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive
Totaal Openbare Orde
en Veiligheid
Werkzaam in de
schuldhulpverlening

Werk,
Werkzaam bij werk of
Financiën en uitkeringsinstantie
Schulden

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

3

8

16

3

30

10%

27%

53%

10%

100%

3

2

2

1

8

38%

25%

25%

13%

100%

1

3

11

2

17
100%

6%

18%

65%

12%

202

80

115

37

434

9%

42%

18%

9%

100%

25

4

14

3

46

54%

9%

30%

7%

100%

67

8

21

13

109

62%

7%

19%

12%

100%

92

12

35

16

155

59%

8%

23%

10%

100%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 107

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

48

9

6

3

66

73%

14%

9%

5%

100%

2

1

2

0

5

40%

20%

40%

0%

100%

50

10

8

3

71

70%

14%

11%

4%

100%

816

222

432

167

1637

50%

14%

26%

10%

100%

BIJLAGE D. WERKGEBIEDEN EN

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 108

WAARGENOMEN AANTAL SLACHTOFFERS

Aantal (vermoedelijke) slachtoffers
Domein

Functie
Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker
Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Jeugd, Zorg
en Gezin

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg
Gezinscoach
Werkzaam bij Veilig
Thuis
Werkzaam als
jongerenconsulent
Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies
Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

Leerplichtambtenaar

15

28

5

1

0

2

51

29%

55%

10%

2%

0%

4%

100%

1 persoon

2-5
personen

6 - 10
personen

11 - 25
personen

26 of
meer
personen

Dat
weet
ik niet
meer

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

7

11

1

1

0

3

23

Totaal

30%

48%

4%

4%

0%

13%

100%

37

4

2

0

2

53

48

16

3

2

8

84

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

8

7

15%

70%

8%

4%

0%

4%

100%

8%

57%

19%

4%

2%

10%

100%

6

12

1

0

0

0

19

1

5

3

0

1

0

10

10%

50%

30%

0%

10%

0%

100%

32%

63%

5%

0%

0%

0%

100%

10

34

8

0

1

0

53

2

6

0

0

0

1

9

19%

64%

15%

0%

2%

0%

100%

22%

67%

0%

0%

0%

11%

100%

12

47

2

0

2

5

68

1

2

1

0

0

1

5

20%

40%

20%

0%

0%

20%

100%

18%

69%

3%

0%

3%

7%

100%

4

0

8

22

2

1

1

3

37

22%

60%

5%

3%

3%

8%

100%

4

12

4

1

1

1

23

17%

52%

17%

4%

4%

4%

100%

3

10

1

0

0

0

14

21%

71%

7%

0%

0%

0%

100%

1

8

2

1

1

3

16

6%

50%

13%

6%

6%

19%

100%

1

12

4

3

0

1

21

5%

57%

19%

14%

0%

5%

100%

4

12

2

0

0

1

19

21%

63%

11%

0%

0%

5%

100%

51

210

44

9

9

22

345

15%

61%

13%

3%

3%

6%

100%

Onderwijs

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs
Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach
Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

Openbare
orde en
Veiligheid

39

96

12

60%

10%

20%

9

160

10%

100%

7

58

18

7

4

3

97

7%

60%

19%

7%

4%

3%

100%

7

22

7

3

1

8

48

15%

46%

15%

6%

2%

17%

100%

0

8

5

1

2

2

18

0%

100%

44%

28%

6%

11%

11%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

1

5

1

1

0

4

12

8%

42%

8%

8%

0%

33%

100%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

2

3

1

1

0

2

9

22%

33%

11%

11%

0%

22%

100%

Werkzaam bij de politie
Werkzaam binnen
handhaving
Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive

0

12

10

4

1

0

27

0%

44%

37%

15%

4%

0%

100%

1

2

0

1

0

1

5

20%

40%

0%

20%

0%

20%

100%

0

7

3

2

1

3

16

0%

100%

44%

19%

13%

6%

19%

Totaal Openbare Orde
en Veiligheid

18

117

45

20

9

23

232

8%

50%

19%

9%

4%

10%

100%

Werkzaam in de
schuldhulpverlening

4

13

2

0

0

2

21

19%

62%

10%

0%

0%

10%

100%

Werk,
Werkzaam bij werk of
Financiën en uitkeringsinstantie
Schulden

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

7

31

3

0

0

1

42

17%

74%

7%

0%

0%

2%

100%

11

44

5

0

0

3

63

18%

70%

8%

0%

0%

5%

100%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 109

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

3

11

1

1

1

1

18

17%

61%

6%

6%

6%

6%

100%

0

2

1

0

0

0

3

0%

67%

33%

0%

0%

0%

100%

3

13

2

1

1

1

21

14%

62%

10%

5%

5%

5%

100%

122

480

108

34

19

58

821

15%

59%

13%

4%

2%

7%

100%

BIJLAGE E. WERKGEBIEDEN EN VORMEN

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 110

VAN GEDWONGEN CRIMINALITEIT

Vormen van gedwongen criminaliteit

Domein

Functie

Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker
Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Jeugd,
Zorg en
Gezin

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg
Gezinscoach
Werkzaam bij Veilig
Thuis
Werkzaam als
jongerenconsulent
Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies
Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

Drugs

Diefstal

Geld
witwasOversen
val
of
geldezel

Leerplichtambtenaar

Katvanger

Product
afbetaling

Ronselen
voor
Bedede
len
prostitutie

Anders

Onderwijs

49

34

15

42

38

27

25

0

1

58%

41%

18%

50%

45%

32%

30%

0%

1%

6

7

2

5

6

2

5

2

0

60%

70%

20%

50%

60%

20%

50%

20%

0%

28

18

9

23

10

7

15

6

3

53%

34%

17%

43%

19%

13%

28%

11%

6%

29

15

3

26

26

18

12

2

2

43%

22%

4%

38%

38%

27%

18%

3%

3%

16

6

2

15

23

19

7

2

2

43%

16%

5%

41%

62%

51%

19%

5%

5%

13

8

2

9

13

8

8

0

2

57%

35%

9%

39%

57%

35%

35%

0%

9%

9

7

4

5

4

2

2

1

0

64%

50%

29%

36%

29%

14%

14%

7%

0%

8

4

0

2

8

4

8

1

0

50%

25%

0%

13%

50%

25%

50%

6%

0%

10

2

2

13

11

11

6

0

2

48%

10%

10%

62%

52%

52%

29%

0%

10%

3

2

1

12

12

9

0

0

0

16%

11%

5%

63%

63%

47%

0%

0%

0%

171

103

40

152

151

107

88

14

12

50%

30%

12%

44%

44%

31%

26%

4%

4%

5

14

8

9

9

0

1

10%

28%

16%

18%

18%

0%

2%

5

12

1

3

1

2

3

1

8

22%

52%

4%

13%

4%

9%

13%

4%

35%

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

27

20

5

15

4

5

7

3

7

51%

38%

9%

28%

8%

9%

13%

6%

13%

13

5

1

12

3

4

2

0

0

68%

26%

5%

63%

16%

21%

11%

0%

0%

4

2

0

3

2

3

3

1

0

44%

22%

0%

33%

22%

33%

33%

11%

0%

0

0

0

2

1

2

0

0

1

0%

0%

0%

40%

20%

40%

0%

0%

20%

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs

Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon
Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

71

53

12

49

19

25

24

5

17

44%

33%

8%

31%

12%

16%

15%

3%

11%

47

35

3

50

47

37

27

15

3

49%

36%

3%

52%

49%

38%

28%

16%

3%

21

10

2

6

18

4

9

12

1

44%

21%

4%

13%

38%

8%

19%

25%

2%

12

8

4

6

14

3

2

0

1

67%

6%

44%

22%

33%

78%

17%

11%

0%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

6

3

2

6

6

5

6

0

1

50%

25%

17%

50%

50%

42%

50%

0%

8%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

2

1

0

6

3

0

0

0

1

22%

11%

0%

67%

33%

0%

0%

0%

11%

Werkzaam bij de
politie

19

12

3

17

17

13

8

2

1

70%

44%

11%

63%

63%

48%

30%

7%

4%

Werkzaam binnen
handhaving

3

1

0

1

1

2

0

1

0

60%

20%

0%

20%

20%

40%

0%

20%

0%

9

8

3

10

11

5

3

1

1

56%

6%

Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive

Werk,
Financiën
en
Schulden

14
28%

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach

Openbare
orde en
Veiligheid

22
43%

50%

19%

63%

69%

31%

19%

6%

Totaal Openbare Orde
en Veiligheid

119

78

17

102

117

69

55

31

9

51%

34%

7%

44%

50%

30%

24%

13%

4%

Werkzaam in de
schuldhulpverlening

3

0

1

8

12

7

1

0

1

14%

0%

5%

38%

57%

33%

5%

0%

5%

Werkzaam bij werk of
uitkeringsinstantie

13

3

0

7

13

13

9

1

6

31%

7%

0%

17%

31%

31%

21%

2%

14%

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

16

3

1

15

25

20

10

1

7

25%

5%

2%

24%

40%

32%

16%

2%

11%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 111

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

15

5

1

5

4

1

4

0

1

83%

28%

6%

28%

22%

6%

22%

0%

6%

1

1

0

1

2

0

1

0

0

33%

33%

0%

33%

67%

0%

33%

0%

0%

16

6

1

6

6

1

5

0

1

76%

29%

5%

29%

29%

5%

24%

0%

5%

393

243

71

324

318

222

182

51

46

21%

13%

4%

17%

17%

12%

10%

3%

2%

BIJLAGE F. WERKGEBIEDEN EN

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 112

GESLACHT SLACHTOFFERS

Geslacht slachtoffers

Domein

Functie

Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker
Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Jeugd, Zorg
en Gezin

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg
Gezinscoach
Werkzaam bij Veilig
Thuis
Werkzaam als
jongerenconsulent
Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies
Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

Leerplichtambtenaar

Uitsluitend
mannen

Voornamelijk
mannen

Net zo
vaak
mannen als
vrouwen

Voornamelijk
vrouwen

14

28

24

10

4

4

84

17%

33%

29%

12%

5%

5%

100%

1

3

6

0

0

0

10

10%

30%

60%

0%

0%

0%

100%

8

11

20

9

4

1

53

15%

21%

38%

17%

8%

2%

100%

10

9

26

14

4

5

68

UitsluiDat
tend
weet ik
vrouniet
wen

Totaal

15%

13%

38%

21%

6%

7%

100%

3

6

11

12

2

3

37

8%

16%

30%

32%

5%

8%

100%

3

3

8

7

2

0

23

13%

13%

35%

30%

9%

0%

100%

1

5

4

4

0

0

14

7%

36%

29%

29%

0%

0%

100%

0

4

3

6

0

3

16

0%

25%

19%

38%

0%

19%

100%

0

7

7

6

1

0

21

0%

33%

33%

29%

5%

0%

100%

5

4

4

3

2

1

19

26%

21%

21%

16%

11%

5%

100%

45

80

113

71

19

17

345

13%

23%

33%

21%

6%

5%

100%

Onderwijs

11

16

4

5

1

51

22%

31%

8%

10%

2%

100%

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

6

5

4

3

5

0

23

26%

22%

17%

13%

22%

0%

100%

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

13

17

13

3

6

1

53

25%

32%

25%

6%

11%

2%

100%

3

9

4

1

2

0

19

16%

47%

21%

5%

11%

0%

100%

0

0

4

3

2

0

9

0%

0%

44%

33%

22%

0%

100%

1

2

0

2

0

0

5

20%

40%

0%

40%

0%

0%

100%

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs
Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach
Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

Openbare
orde en
Veiligheid

14
28%

37

44

41

16

20

2

160

23%

28%

26%

10%

13%

1%

100%

12

14

43

25

2

1

97

12%

14%

44%

26%

2%

1%

100%

2

13

11

16

2

4

48

4%

27%

23%

33%

4%

8%

100%

2

8

7

1

0

0

18

11%

100%

44%

39%

6%

0%

0%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

2

1

8

1

0

0

12

17%

8%

67%

8%

0%

0%

100%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

1

0

3

2

2

1

9

11%

0%

33%

22%

22%

11%

100%

Werkzaam bij de politie
Werkzaam binnen
handhaving
Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive

1

8

9

8

1

0

27

4%

30%

33%

30%

4%

0%

100%

1

0

4

0

0

0

5

20%

0%

80%

0%

0%

0%

100%

3

5

6

1

0

1

16

19%

100%

31%

38%

6%

0%

6%

Totaal Openbare Orde
en Veiligheid

24

49

91

54

7

7

232

10%

21%

39%

23%

3%

3%

100%

Werkzaam in de
schuldhulpverlening

4

2

5

5

4

1

21

19%

10%

24%

24%

19%

5%

100%

Werk,
Werkzaam bij werk of
Financiën en uitkeringsinstantie
Schulden

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

5

5

11

15

3

3

42

12%

12%

26%

36%

7%

7%

100%

9

7

16

20

7

4

63

14%

11%

25%

32%

11%

6%

100%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 113

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

2

4

5

2

1

4

18

11%

22%

28%

11%

6%

22%

100%

0

1

0

2

0

0

3

0%

33%

0%

67%

0%

0%

100%

2

5

5

4

1

4

21

10%

24%

24%

19%

5%

19%

100%

117

185

266

165

54

34

821

14%

23%

32%

20%

7%

4%

100%

BIJLAGE G. WERKGEBIEDEN EN

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 114

LEEFTIJDSCATEGORIE SLACHTOFFERS

Leeftijdscategorie slachtoffers

Domein

Functie

Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker
Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Jeugd, Zorg
en Gezin

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg
Gezinscoach
Werkzaam bij Veilig
Thuis
Werkzaam als
jongerenconsulent
Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies
Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

Leerplichtambtenaar

Het
Het
Het
zijn net
Het
Het
zijn
zijn
zo vaak
zijn
zijn
vooruitsluivolvoor- uitsluiDat
natend
wasse- nametend
weet ik
melijk
nen als lijk volvolniet
minminminwasse- wassederjari- derjariderjarinen
nen
gen
gen
gen

Totaal

Onderwijs

11

38

25

8

1

1

84

13%

45%

30%

10%

1%

1%

100%

2

1

5

1

1

0

10

20%

10%

50%

10%

10%

0%

100%

17

17

12

4

2

1

53

32%

32%

23%

8%

4%

2%

100%

3

9

20

20

14

2

68

4%

13%

29%

29%

21%

3%

100%

2

6

7

13

7

2

37

5%

16%

19%

35%

19%

5%

100%

2

7

2

5

7

0

23

9%

30%

9%

22%

30%

0%

100%

3

4

5

2

0

0

14

21%

29%

36%

14%

0%

0%

100%

0

4

3

2

2

5

16

0%

25%

19%

13%

13%

31%

100%

1

2

6

8

4

0

21

5%

10%

29%

38%

19%

0%

100%

1

2

4

8

3

1

19

5%

11%

21%

42%

16%

5%

100%

42

90

89

71

41

12

345

12%

26%

26%

21%

12%

4%

100%

18

1

2

4

0

51

35%

2%

4%

8%

0%

100%

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

12

4

2

1

4

0

23

52%

17%

9%

4%

17%

0%

100%

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

32

20

1

0

0

0

53

60%

38%

2%

0%

0%

0%

100%

1

7

6

4

0

1

19

5%

37%

32%

21%

0%

5%

100%

0

2

1

2

4

0

9

0%

22%

11%

22%

44%

0%

100%

1

1

3

0

0

0

5

20%

20%

60%

0%

0%

0%

100%

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs
Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach
Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

Openbare
orde en
Veiligheid

26
51%

72

52

14

9

12

1

160

45%

33%

9%

6%

8%

1%

100%

4

23

26

33

7

4

97

4%

24%

27%

34%

7%

4%

100%

0

12

11

15

6

4

48

0%

25%

23%

31%

13%

8%

100%

0

1

6

7

4

0

18

0%

100%

6%

33%

39%

22%

0%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

0

1

5

3

1

2

12

0%

8%

42%

25%

8%

17%

100%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

0

0

1

1

5

2

9

0%

0%

11%

11%

56%

22%

100%

Werkzaam bij de politie
Werkzaam binnen
handhaving
Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive

2

10

10

4

1

0

27

7%

37%

37%

15%

4%

0%

100%

0

1

1

0

3

0

5

0%

20%

20%

0%

60%

0%

100%

5

2

2

3

3

1

16

31%

100%

13%

13%

19%

19%

6%

Totaal Openbare Orde
en Veiligheid

11

50

62

66

30

13

232

5%

22%

27%

28%

13%

6%

100%

Werkzaam in de
schuldhulpverlening

0

2

5

7

6

1

21

0%

10%

24%

33%

29%

5%

100%

Werk,
Werkzaam bij werk of
Financiën en uitkeringsinstantie
Schulden

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

0

1

7

9

24

1

42

0%

2%

17%

21%

57%

2%

100%

0

3

12

16

30

2

63

0%

5%

19%

25%

48%

3%

100%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 115

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

2

4

5

4

1

2

18

11%

22%

28%

22%

6%

11%

100%

0

0

0

2

1

0

3

0%

0%

0%

67%

33%

0%

100%

2

4

5

6

2

2

21

10%

19%

24%

29%

10%

10%

100%

127

199

182

168

115

30

821

16%

24%

22%

21%

14%

4%

100%

BIJLAGE H. WERKGEBIEDEN EN MEEST

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 116

WAARGENOMEN LEEFTIJD SLACHTOFFERS

Meest waargenomen leeftijd slachtoffers
Domein

Functie
Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker
Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Jeugd, Zorg
en Gezin

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg
Gezinscoach
Werkzaam bij Veilig
Thuis
Werkzaam als
jongerenconsulent
Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies
Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

12 jaar of
jonger

tussen
de 13 en
17 jaar

Leerplichtambtenaar

Tussen
de 18 en
26 jaar

27 jaar of Dat weet
ouder
ik niet

51
100%

7

0

3

0

23

30%

0%

13%

0%

100%

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

0

52

0

0

1

53

0%

98%

0%

0%

2%

100%

0

9

9

0

1

19

0%

47%

47%

0%

5%

100%

0

2

5

1

1

9

0%

22%

56%

11%

11%

100%

0

1

4

0

0

5

0%

20%

80%

0%

0%

100%

26

2

2

84

31%

2%

2%

100%

0

4

5

0

1

10

0%

40%

50%

0%

10%

100%

0

38

7

4

4

53

0%

72%

13%

8%

8%

100%

1

9

35

15

8

68

2%

13%

52%

22%

12%

100%

0

6

16

13

2

37

0%

16%

43%

35%

5%

100%

0

9

6

8

0

23

0%

39%

26%

35%

0%

100%

0

8

4

2

0

14

0%

57%

29%

14%

0%

100%

0

4

5

2

5

16

0%

25%

31%

13%

31%

100%

0

2

18

0

1

21

0%

10%

86%

0%

5%

100%

0

0
0%

13

54

3

1
2%

57%

64%

14

5
10%

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

0

2

45
88%

Totaal

0%

0

0
0%

19

Onderwijs

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs
Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach
Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

Openbare
orde en
Veiligheid

11%

74%

16%

0%

100%

1

136

136

49

23

345

0%

39%

39%

14%

7%

100%

116

23

5

3

160

73%

14%

3%

2%

100%

0

34

34

23

6

97

0%

35%

35%

24%

6%

100%

1

13

12

15

7

48

2%

27%

25%

31%

15%

100%

0

1

9

6

2

18

0%

100%

6%

50%

33%

11%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

0

3

4

4

1

12

0%

25%

33%

33%

8%

100%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

0

0

3

4

2

9

0%

0%

33%

44%

22%

100%

Werkzaam bij de politie
0%

13
8%

Werkzaam binnen
handhaving
Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive

0

12

9

4

2

27

0%

44%

33%

15%

7%

100%

0

2

1

2

0

5

0%

40%

20%

40%

0%

100%

0

8

4

2

2

16

0%

100%

50%

25%

13%

13%

Totaal Openbare Orde
en Veiligheid

1

73

76

60

22

232

0%

32%

33%

26%

10%

100%

Werkzaam in de
schuldhulpverlening

0

2

7

11

1

21

0%

10%

33%

52%

5%

100%

Werk,
Werkzaam bij werk of
Financiën en uitkeringsinstantie
Schulden

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

0

1

11

28

2

42

0%

2%

26%

67%

5%

100%

0

3

18

39

3

63

0%

5%

29%

62%

5%

100%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 117

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

1

6

5

2

4

18

6%

33%

28%

11%

22%

100%

0

0

0

3

0

3

0%

0%

0%

100%

0%

100%

1

6

5

5

4

21

5%

29%

24%

24%

19%

100%

16

334

258

158

55

821

2%

41%

31%

19%

7%

100%

BIJLAGE I. WERKGEBIEDEN EN MEEST

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 118

WAARGENOMEN ACHTERGROND SLACHTOFFERS

Meest waargenomen achtergrond slachtoffers
Domein

Functie
Werkzaam binnen
jongerenwerk
Zorgcoördinator
Werkzaam binnen
jeugdhulp of jeugdbescherming
Sociaal werker
Werkzaam in een
andere functie binnen
het sociaal wijkteam

Jeugd, Zorg
en Gezin

Werkzaam binnen de
(geestelijke) gezondheidszorg
Gezinscoach
Werkzaam bij Veilig
Thuis
Werkzaam als
jongerenconsulent

Nederlands

Leerplichtambtenaar

Niet-Europees

Europees

Dat weet ik
niet

Totaal

47

3

17

17

84

56%

4%

20%

20%

100%

4

1

4

1

10

40%

10%

40%

10%

100%

24

8

13

8

53

45%

15%

25%

15%

100%

31

6

19

12

68

46%

9%

28%

18%

100%

18

4

6

9

37

49%

11%

16%

24%

100%

11

3

7

2

23

48%

13%

30%

9%

100%

8

0

4

2

14

57%

0%

29%

14%

100%

8

0

2

6

16

50%

0%

13%

38%

100%

8

2

6

5

21

38%

10%

29%

24%

100%

Onderwijs

2

8

11

51

4%

16%

22%

100%

Werkzaam binnen het
primair onderwijs

14

0

3

6

23

61%

0%

13%

26%

100%

Werkzaam binnen het
voortgezet onderwijs

27

4

10

12

53

51%

8%

19%

23%

100%

11

1

6

1

19

58%

5%

32%

5%

100%

3

0

3

3

9

33%

0%

33%

33%

100%

0

1

3

1

5

0%

20%

60%

20%

100%

Werkzaam in het
middelbaar of hoger
beroepsonderwijs
Werkzaam binnen het
RMC of als ontwikkelcoach
Schoolmaatschappelijk werk
Totaal Onderwijs
Wijkagent
Buitengewoon Opsporingsambtenaar
Regierol binnen
Openbare Orde en
Veiligheid

Openbare
orde en
Veiligheid

30
59%

85

8

33

34

160

53%

5%

21%

21%

100%

31

30

21

15

97

32%

31%

22%

16%

100%

12

17

11

8

48

25%

35%

23%

17%

100%

9

4

3

2

18

50%

100%

22%

17%

11%

Werkzaam bij het Zorg
en Veiligheidshuis

7

1

1

3

12

58%

8%

8%

25%

100%

Werkzaam binnen
Fraudebestrijding

5

2

1

1

9

56%

22%

11%

11%

100%

Werkzaam binnen
overige vormen van
sociaal en of maatschappelijke ondersteuning of advies

7

3

4

5

19

37%

16%

21%

26%

100%

Werkzaam bij de politie

Totaal Jeugd, Zorg en
Welzijn

166

30

82

67

345

48%

9%

24%

19%

100%

Werkzaam binnen
handhaving
Werkzaam binnen
detentie, re-integratie
of recidive

12

4

7

4

27

44%

15%

26%

15%

100%

2

1

1

1

5

40%

20%

20%

20%

100%

8

1

1

6

16

50%

100%

6%

6%

38%

Totaal Openbare Orde
en Veiligheid

86

60

46

40

232

37%

26%

20%

17%

100%

Werkzaam in de
schuldhulpverlening

13

1

4

3

21

62%

5%

19%

14%

100%

Werk,
Werkzaam bij werk of
Financiën en uitkeringsinstantie
Schulden

Totaal, Werk, Financiën en Schulden

14

2

18

8

42

33%

5%

43%

19%

100%

27

3

22

11

63

43%

5%

35%

18%

100%

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 119

Wijkregisseur

Wijk en
Wonen

Werkzaam bij wooncorporatie
Totaal Wijk en Wonen

Totaal alle domeinen

8

2

4

4

18

44%

11%

22%

22%

100%

2

1

0

0

3

67%

33%

0%

0%

100%

10

3

4

4

21

48%

14%

19%

19%

100%

374

104

187

156

821

46%

13%

23%

19%

100%

BIJLAGE J. DE VRAGENLIJST

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 120

Deel 1. Introductie
Geachte heer, geachte mevrouw,

heeft afgesloten, kunt u uw antwoorden niet meer wijzigen.

Hartelijk dank voor uw bereidheid om aan dit onderzoek deel te nemen. Uw deelname
is belangrijk om inzicht te krijgen in de aard en omvang van criminele uitbuiting in [naam
gemeente]. U behoort namelijk tot een groep professionals die een grotere kans maakt om in
aanraking te komen met slachtoffers en daders van criminele uitbuiting. Ook wanneer u hier
geen ervaring mee heeft, is uw deelname daarom van belang.

Deel 2. Demografische factoren

Criminele uitbuiting is een vorm van mensenhandel waarbij een slachtoffer door iemand
anders wordt gedwongen tot het plegen van criminele feiten. Criminele uitbuiting kent veel
verschillende vormen. Het kan bijvoorbeeld gaan om het gedwongen handelen in drugs,
zakkenrollen, het beschikbaar moeten stellen van je rekening om crimineel geld wit te wassen
of om het plegen van diefstal of overvallen. Het geld dat met het criminele feit wordt verdiend,
gaat bijna volledig naar de uitbuiter; iemand met overwicht ten opzichte van het slachtoffer en
hem of haar, met het oog op eigen financieel gewin, tot het plegen van criminaliteit dwingt.
Dwang is daarbij niet altijd goed zichtbaar en het gaat dan ook om dwang in brede zin. Vaak
gaat het om subtiele vormen van dwang die samengaan met de kwetsbare positie waarin
het slachtoffer zich bevindt en een dader die hier misbruik van maakt of het slachtoffer
onder druk zet of misleidt. Dit kan bijvoorbeeld vanuit een groot leeftijdsverschil tussen het
slachtoffer en de dader(s), vanwege schulden die het slachtoffer heeft of omdat het slachtoffer
een licht verstandelijke beperking heeft. Ook kan dwang zich uiten in minder subtiele vorm
zoals bijvoorbeeld (dreiging met) geweld, het dreigen iemand bij de politie aan te geven of om
chantage met naaktbeelden. In de kern is er bij criminele uitbuiting dan ook sprake van een
afhankelijkheidsrelatie tussen het slachtoffer en de dader(s).
Slachtoffers van criminele uitbuiting kunnen zowel minderjarig als meerderjarig zijn, man
of vrouw, en kunnen de Nederlandse nationaliteit hebben of uit een ander land komen. Ook
wanneer een slachtoffer eerst vrijwillig heeft ingestemd met het plegen van een crimineel feit,
maar vervolgens wordt gedwongen om nog meer delicten te plegen, kan er sprake zijn van
criminele uitbuiting. Daders van criminele uitbuiting kunnen onderdeel uitmaken van een
georganiseerd netwerk, maar kunnen ook individueel werkzaam zijn.
Deze vragenlijst wordt ingevuld op anonieme basis. Alle gegevens worden anoniem verwerkt
en na publicatie verwijderd. Er zijn geen goede of foute antwoorden, omdat het om uw
persoonlijke ervaringen gaat. De invultijd bedraagt ongeveer 10 minuten. Nadat u de vragenlijst

Vraag 1: In welk gebied in [naam gemeente] werkt u? Indien u in meerdere gebieden werkt, kunt
u invullen in welk gebied u het meest werkzaam bent.
o
Gebied [naam stadsdeel A]
o
Gebied [naam stadsdeel B]
o
Gebied [naam stadsdeel C]
o
Gebied [naam stadsdeel D]
o
Ik heb een functie die betrekking heeft op de gehele gemeente
o
Anders
Vraag 2: In welke functie bent u werkzaam in de gemeente [naam gemeente]?
o
Jongerenwerker
o
Straatcoach
o
Zorgcoördinator mensenhandel of jeugdhulp
o
Buurtregisseur
o
Wijkagent
o
Buitengewoon opsporingsambtenaar (boa)
o
o
o
o
o
o
o
o

Leerplichtambtenaar
Werkzaam in het voortgezet onderwijs
Werkzaam in het middelbaar of hoger beroepsonderwijs
Schuldhulpverlener
Jeugdzorgmedewerker
Sociaal werker
In een andere functie binnen het Sociaal Wijkteam
Anders, namelijk...: ______________________________

Vraag 3: Hoeveel jaar bent u werkzaam in uw huidige functie?
o
0 t/m 1 jaar
o
t/m 5 jaar
o
6 t/m 10 jaar
o
11 jaar of langer

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 121

Deel 3. Achtergrond mensenhandel
Naast criminele uitbuiting zijn er ook nog andere varianten van mensenhandel. Een bekende
variant van mensenhandel is seksuele uitbuiting zoals gedwongen prostitutie, bijvoorbeeld
door een loverboy. Ook kan een persoon worden gedwongen tot het uitvoeren van arbeid. In dat
geval wordt gesproken van arbeidsuitbuiting. In alle gevallen is er sprake van dwang en dienen
te opbrengsten (grotendeels) te worden afgestaan aan de uitbuiter.
Vraag 4: Heeft u ooit een opleiding, training, cursus en/of nascholing gevolgd over het herkennen
van signalen van mensenhandel? Het gaat hierbij om alle vormen van mensenhandel, dus
seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting en criminele uitbuiting.
o
Ja (ga naar vraag 5)
o
Nee (ga naar vraag 6)
Vraag 5: Was er in deze opleiding, training, cursus en/of nascholing ook specifiek aandacht voor
het onderwerp criminele uitbuiting?
o
Ja
o
Nee
o
Dat weet ik niet meer
Vraag 6: In hoeverre bent u bekend met signalen die kunnen wijzen op mensenhandel? Het
gaat hierbij om alle vormen van mensenhandel, dus seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting en
criminele uitbuiting.
o
o
o
o
o

Zeer bekend
Redelijk bekend
Neutraal
Nauwelijks bekend
Niet bekend

Vraag 7: In hoeverre bent u bekend bent met signalen die kunnen wijzen op criminele uitbuiting?
o
Zeer bekend
o
Redelijk bekend
o
Neutraal
o
Nauwelijks bekend
o
Niet bekend

Vraag 8: Zou u geïnteresseerd zijn in het volgen van een (korte) training of cursus over het
herkennen van signalen van criminele uitbuiting?
o
Ja
o
Nee

Deel 4. Signalering criminele uitbuiting
De volgende vragen gaan specifiek over criminele uitbuiting. Om die reden zal nog een keer
worden beschreven wat hier precies onder wordt verstaan.
Criminele uitbuiting is een vorm van mensenhandel waarbij een slachtoffer door iemand
anders wordt gedwongen tot het plegen van criminele feiten. Criminele uitbuiting kent veel
verschillende vormen. Het kan bijvoorbeeld gaan om het gedwongen handelen in drugs,
zakkenrollen, het beschikbaar moeten stellen van je rekening om crimineel geld wit te wassen
of om het plegen van diefstal of overvallen. Het geld dat met het criminele feit wordt verdiend,
gaat bijna volledig naar de uitbuiter; iemand met overwicht ten opzichte van het slachtoffer en
hem of haar, met het oog op eigen financieel gewin, tot het plegen van criminaliteit dwingt.
Dwang is daarbij niet altijd goed zichtbaar en het gaat dan ook om dwang in brede zin. Vaak
gaat het om subtiele vormen van dwang die samengaan met de kwetsbare positie waarin
het slachtoffer zich bevindt en een dader die hier misbruik van maakt of het slachtoffer
onder druk zet of misleidt. Dit kan bijvoorbeeld vanuit een groot leeftijdsverschil tussen het
slachtoffer en de dader(s), vanwege schulden die het slachtoffer heeft of omdat het slachtoffer
een licht verstandelijke beperking heeft. Ook kan dwang zich uiten in minder subtiele vorm
zoals bijvoorbeeld (dreiging met) geweld, het dreigen iemand bij de politie aan te geven of om
chantage met naaktbeelden. In de kern is er bij criminele uitbuiting dan ook sprake van een
afhankelijkheidsrelatie tussen het slachtoffer en de dader(s).
Slachtoffers van criminele uitbuiting kunnen zowel minderjarig als meerderjarig zijn, man
of vrouw, en kunnen de Nederlandse nationaliteit hebben of uit een ander land komen. Ook
wanneer een slachtoffer eerst vrijwillig heeft ingestemd met het plegen van een crimineel feit,
maar vervolgens wordt gedwongen om nog meer delicten te plegen, kan er sprake zijn van
criminele uitbuiting. Daders van criminele uitbuiting kunnen onderdeel uitmaken van een
georganiseerd netwerk, maar kunnen ook individueel werkzaam zijn.

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 122

Vraag 9: Bent u op basis van wat u zojuist heeft gelezen in de afgelopen twee jaar weleens
in aanraking gekomen met een persoon/personen van wie u het vermoeden had dat zij
slachtoffer(s) waren van criminele uitbuiting? Met “in aanraking” wordt bedoeld dat u vanuit uw
functie direct contact met het (vermoedelijke) slachtoffer had en ook met de betrokkene(n) heeft
gesproken, maar het kan ook betekenen dat u weleens een slachtoffer van criminele uitbuiting
heeft gesignaleerd, maar dat u niet zelf met de betrokkene(n) heeft gesproken.
o	Ja, ik heb direct contact gehad met een of meerdere (vermoedelijke) slachtoffers van
criminele uitbuiting (ga naar vraag 10)
o	Ja, ik heb situaties waargenomen, maar heb daarbij niet met het (vermoedelijke)
slachtoffer of de (vermoedelijke) slachtoffers gesproken (ga naar vraag 10)
o	Ja, ik heb met (vermoedelijke) slachtoffers gesproken en daarnaast ook andere situaties
waargenomen waarbij ik niet met (vermoedelijke) slachtoffers gesproken heb (ga naar
vraag 10)
o
Nee (ga naar vraag 25)
Vraag 10: Met hoeveel (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting bent u naar schatting
in de afgelopen twee jaar in aanraking gekomen?
o
1 persoon
o
- 5 personen
o
6 - 10 personen
o
11 - 25 personen
o
o

26 of meer personen
Dat weet ik niet meer

Vraag 11: Tot welk geslacht behoorden de (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting
waarmee u in de afgelopen twee jaar in aanraking bent gekomen?
o
Het zijn uitsluitend mannen
o
Het zijn voornamelijk mannen
o
Het zijn net zo vaak mannen als vrouwen
o
Het zijn voornamelijk vrouwen
o
Het zijn uitsluitend vrouwen
o
Dat weet ik niet

Vraag 12: Tot welke leeftijdscategorie behoorden de (vermoedelijke) slachtoffers van criminele
uitbuiting met wie u in de afgelopen twee jaar in aanraking bent gekomen?
o
Het zijn uitsluitend volwassenen
o
Het zijn voornamelijk volwassenen
o
Het zijn net zo vaak volwassenen als minderjarigen
o
Het zijn voornamelijk minderjarigen
o
Het zijn uitsluitend minderjarigen
o
Dat weet ik niet
Vraag 13: Tot welke leeftijdscategorie behoorden de (vermoedelijke) slachtoffers van criminele
uitbuiting waarmee u in de afgelopen twee jaar in aanraking bent gekomen het vaakst?
o
12 jaar of jonger
o
tussen de 13 en 17 jaar
o
Tussen de 18 en 26 jaar
o
27 jaar of ouder
o
Dat weet ik niet
Vraag 14: Welke achtergrond hadden de (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting
met wie u in de afgelopen twee jaar in aanraking bent gekomen het vaakst?
o	Een Nederlandse achtergrond, waarbij het vermoedelijk slachtoffer zelf in Nederland
geboren en opgegroeid is
o	Een Europese achtergrond, waarbij het vermoedelijk slachtoffer geboren en opgegroeid
is in een Europees land anders dan Nederland en vervolgens naar Nederland is
gekomen
o	
Een niet-Europese achtergrond, waarbij het vermoedelijk slachtoffer in een land
buiten Europa (inclusief Rusland en Turkije) geboren en opgegroeid is en vervolgens
naar Nederland is gekomen
o
Dat weet ik niet

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 123

Vraag 15: Op welke verschillende locaties werden de (vermoedelijke) slachtoffers van criminele
uitbuiting waarmee u in de afgelopen twee jaar in aanraking bent gekomen geworven of
geronseld? Met de plek van werven of ronselen wordt de locatie bedoeld waar de (vermoedelijke)
slachtoffers zijn benaderd door hun uitbuiters. Het invullen van meerdere antwoorden is
mogelijk.
o
Op een school of onderwijsinstelling (ga naar vraag 16)
o
Op straat of op openbare hangplekken (ga naar vraag 17)
o
In buurthuizen (ga naar vraag 17)
o
In horecagelegenheden, coffeeshops of shisha lounges (ga naar vraag 17)
o
In of rondom zorginstellingen of begeleid wonen locaties (ga naar vraag 17)
o
Op sportclubs- of verenigingen (ga naar vraag 17)
o
In asielzoekerscentra (ga naar vraag 17)
o	
Online, via bijvoorbeeld Instagram, Snapchat, Facebook TikTok of andere sociale
media (ga naar vraag 17)
o
Dat weet ik niet (ga naar vraag 17)
o
Anders, namelijk...: ______________________________ (ga naar vraag 17)
Vraag 16: Op welke verschillende locaties werden de (vermoedelijke) slachtoffers van criminele
uitbuiting waarmee u in aanraking bent gekomen geworven of geronseld? Het invullen van
meerdere antwoorden is mogelijk.
o
De basisschool
o
Praktijkonderwijs
o
o
o
o

Een vmbo/ havo/ vwo school
Een mbo-instelling
Een hbo-instelling of de universiteit
Anders

Vraag 17: Op welke manier werden de (vermoedelijke) slachtoffers, met wie u in de afgelopen
twee jaar in aanraking bent gekomen, in de criminaliteit gedwongen? Het invullen van meerdere
antwoorden is mogelijk.
o	Door middel van (dreiging met) fysiek geweld richting het (vermoedelijke) slachtoffer
en/of zijn/haar sociale omgeving zoals bijvoorbeeld familie en vrienden
o
Door middel van chantage met naaktbeelden van het (vermoedelijke) slachtoffer
o	
Door middel van chantage met opgebouwde schulden die het (vermoedelijke)
slachtoffer moet afbetalen aan zijn of haar uitbuiter
o	Door te dreigen om de politie of iemand anders te vertellen over de criminele feiten die
het (vermoedelijke) slachtoffer heeft gepleegd
o
Door te dreigen het (vermoedelijke) slachtoffer uit huis te zetten, indien hij/zij
inwonend is bij de uitbuiter
o	Door te dreigen het (vermoedelijke) slachtoffer bij de politie aan te geven, omdat hij/zij
illegaal in Nederland verblijft
o	Door misbruik te maken van de kwetsbare positie van het (vermoedelijke) slachtoffer,
vanwege zijn/haar jonge leeftijd
o	Door misbruik te maken van de kwetsbare positie van het (vermoedelijke) slachtoffer,
omdat hij/zij een licht verstandelijke beperking heeft
o
Dat weet ik niet
o
Anders, namelijk...: ______________________________
Vraag 18: Welke vormen van gedwongen criminaliteit waren van toepassing bij de (vermoedelijke)
slachtoffers van criminele uitbuiting met wie u in de afgelopen twee jaar in aanraking bent
gekomen? Het invullen van meerdere antwoorden is mogelijk.
o
Het gedwongen vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs
o
Gedwongen diefstal / inbreken / zakkenrollen
o
Gedwongen overvallen plegen
o	Gedwongen geld witwassen of worden ingezet als geldezel: iemand die gedwongen
wordt om zijn bankrekening te gebruiken voor criminele activiteiten
o	Als katvanger: iemand die gedwongen wordt om bijvoorbeeld een voertuig of bedrijf
op zijn naam te zetten om criminelen buiten het zicht van de autoriteiten te houden
o	Het onder dwang kopen van een product op afbetaling / gedwongen verkoop van
telefoonabonnementen
o
Gedwongen ronselen van andere meisjes of jongens voor de prostitutie
o
Gedwongen bedelen
o
Anders, namelijk...: ______________________________

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 124

Vraag 19: Welke vorm van gedwongen criminaliteit was het vaakst van toepassing bij de
(vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting met wie u in de afgelopen twee jaar in
aanraking bent gekomen?
o
Het gedwongen vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs
o
Gedwongen diefstal / inbreken / zakkenrollen
o
Gedwongen overvallen plegen
o	Gedwongen geld witwassen of worden ingezet als geldezel: iemand die gedwongen
wordt om zijn bankrekening te gebruiken voor criminele activiteiten
o	Als katvanger: iemand die gedwongen wordt om bijvoorbeeld een voertuig of bedrijf
op zijn naam te zetten om criminelen buiten het zicht van de autoriteiten te houden
o	Het onder dwang kopen van een product op afbetaling / gedwongen verkoop van
telefoonabonnementen
o
Gedwongen ronselen van andere meisjes of jongens voor de prostitutie
o
Gedwongen bedelen
o
Anders, namelijk...: ______________________________

Vraag 21: Kunt u aangeven met welke vorm van criminele uitbuiting de seksuele uitbuiting
bij deze (vermoedelijke) slachtoffers samenging? Het invullen van meerdere antwoorden is
mogelijk.
o
Het gedwongen vervaardigen, uithalen, vervoeren of verhandelen van drugs
o
Gedwongen diefstal / inbreken / zakkenrollen
o
Gedwongen overvallen plegen
o	Gedwongen geld witwassen of worden ingezet als geldezel: iemand die gedwongen
wordt om zijn bankrekening te gebruiken voor criminele activiteiten
o	Als katvanger: iemand die gedwongen wordt om bijvoorbeeld een voertuig of bedrijf
op zijn naam te zetten om criminelen buiten het zicht van de autoriteiten te houden
o	Het onder dwang kopen van een product op afbetaling / gedwongen verkoop van
telefoonabonnementen
o
Gedwongen ronselen van andere meisjes of jongens voor de prostitutie
o
Gedwongen bedelen
o
Anders, namelijk...: ______________________________

Vraag 20: Bent u in de afgelopen twee jaar weleens in aanraking gekomen met personen van
wie u vermoedde dat zij zowel seksueel als crimineel werden uitgebuit? Bij seksuele uitbuiting
wordt een persoon gedwongen tot prostitutie of andere vormen van seksuele diensten,
bijvoorbeeld door een loverboy. Het kan hier zowel om mannen als vrouwen gaan en zowel om
minderjarigen als meerderjarigen.

Vraag 22: Tot welk geslacht behoorden de (vermoedelijke) slachtoffers, met wie u in de afgelopen
twee jaar in aanraking kwam, die zowel seksueel als crimineel werden uitgebuit?
o
Het zijn uitsluitend mannen
o
Het zijn voornamelijk mannen
o
Het zijn net zo vaak mannen als vrouwen

o	Ja, ik ben in de afgelopen twee jaar met meerdere personen in aanraking gekomen
bij wie ik het vermoeden had dat zij zowel seksueel als crimineel werden uitgebuit (ga
naar vraag 21)
o	Ja, ik ben in de afgelopen twee jaar met één persoon in aanraking gekomen bij wie ik
het vermoeden had dat hij of zij zowel seksueel als crimineel werden uitgebuit (ga naar
vraag 21)
o	Nee, ik ben in de afgelopen twee jaar met niemand in aanraking gekomen bij wie ik het
vermoeden had dat zij zowel seksueel als crimineel werden uitgebuit (ga naar vraag 23)
o
Dat weet ik niet (ga naar vraag 23)

o
o

Het zijn voornamelijk vrouwen
Het zijn uitsluitend vrouwen

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 125

Vraag 23: Hieronder volgen 10 stellingen met betrekking tot criminele uitbuiting. Kunt u telkens
aangeven in hoeverre u het eens bent met de volgende stellingen.
Helemaal
niet mee
eens
1. Ik ben mij in de afgelopen twee jaar
meer zorgen gaan maken over criminele uitbuiting in het gebied waar ik werk
2. Ik heb in de afgelopen twee jaar een
toename gezien in het aantal (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting in het gebied waar ik werk
3. De (vermoedelijke) slachtoffers van
criminele uitbuiting met wie ik vanuit
mijn werk in aanraking kom, zijn in
de afgelopen twee jaar steeds jonger
geworden
4. Criminelen zijn zich in de afgelopen
twee jaar steeds actiever gaan richten
op het ronselen van slachtoffers in het
gebied waar ik werk
5. Ik heb goed zicht op wie de criminelen zijn die personen dwingen tot het
plegen van criminaliteit in het gebied
waar ik werk
6. De criminelen die personen dwingen
tot het plegen van criminaliteit in het
gebied waar ik werk zijn goed georganiseerde (jeugd)netwerken
7. In het gebied waar ik werk lukt het
goed om de criminelen die personen
dwingen tot criminaliteit aan te pakken
8. In het gebied waar ik werk worden
voldoende maatregelen genomen om
te voorkomen dat personen worden
geronseld door criminelen
9. Ik weet precies wat ik moet doen
wanneer ik vermoed dat een persoon
slachtoffer is van criminele uitbuiting
10. Door de coronamaatregelen heb ik
het afgelopen jaar minder goed zicht
gehad op criminele uitbuiting in gebied
waar ik werk

Niet mee Neutraal
eens

Mee
eens

Helemaal
mee eens

Dat weet
ik niet

Deel 5. Doorzetten van signalen van criminele uitbuiting
Vraag 24: Heeft u ooit contact opgenomen met iemand van een andere organisatie, of met
iemand binnen uw eigen organisaties, naar aanleiding van vermoedens van criminele
uitbuiting? Het invullen van meerdere antwoorden is mogelijk.
o
Nee
o	
Nee, maar ik heb de vermoedens over gedwongen criminaliteit wel concreet
vastgelegd, bijvoorbeeld in een dossier over de betrokken persoon of personen
o
Ja, ik heb weleens vermoedens met een collega besproken
o
Ja, ik heb weleens contact opgenomen met de politie
o
Ja, ik heb weleens contact opgenomen met Veilig Thuis
o
Ja, ik heb weleens contact opgenomen met een hulpverlener of zorginstelling
o	Ja, ik heb weleens contact opgenomen met een aandachtsfunctionaris mensenhandel
binnen de gemeente
o	Ja, ik heb weleens contact opgenomen met een kennisinstituut of NGO op het gebied
van mensenhandel
o
Ja, anders namelijk...: ______________________________
Vraag 25: Bestaan er binnen uw werkplek afspraken over het omgaan met geconstateerde
vermoedens van criminele uitbuiting?
o	Ja, er bestaan afspraken die gaan over specifiek geconstateerde vermoedens van
criminele uitbuiting en andere vormen van mensenhandel
o	Nee, er bestaan geen specifieke afspraken over hoe om te gaan met vermoedens van
o

criminele uitbuiting en andere vormen van mensenhandel
Dat weet ik niet

Deel 6. Afsluiting
Naar aanleiding van deze vragenlijst zouden we graag nog (telefonische) interviews houden
met eerstelijns professionals over hun ervaringen met criminele uitbuiting. De interviews zullen
ongeveer 45 minuten duren en alle gegevens uit de interviews zullen ook anoniem worden
verwerkt. Indien u hieraan mee wil werken, kunt u hier uw emailadres invullen en dan zullen
wij spoedig contact met u opnemen.
______________________________
Heeft u nog opmerkingen naar aanleiding van deze vragenlijst?
______________________________
We willen u graag hartelijk bedanken voor het uw deelname aan dit onderzoek. Het onderzoek
zal eind 2021 worden gepubliceerd. Indien u vragen heeft over de voortgang van het onderzoek
kunt u contact opnemen met [emailadres].

BIJLAGE K. TOPIC LIJST INTERVIEWS

1. Introductie
•
Beknopte toelichting op het onderzoek.
•
Uiteenzetting criminele uitbuiting
•
Voorstellen: functie uitvragen en hoelang iemand dit al doet.
2. Criminele uitbuiting
•
Op welke wijze kom je vanuit je functie in aanraking met (vermoedelijke) slachtoffers
en daders van criminele uitbuiting?
•
In hoeverre is criminele uitbuiting in de laatste jaren is toegenomen of afgenomen?
3. Signalen en vermoedens
•
Wat zijn de signalen van criminele uitbuiting die jij waarneemt? Wat maakt dat dit
signalen zijn?
•
Kun je iets vertellen over het moment dat er een gevoel ontstaat dat er mogelijk sprake
is van slachtofferschap criminele uitbuiting.
•
Wanneer is het punt gekomen dat iemand slachtoffer wordt in plaats van dader? Waar
komt dat door?
4. Handelen op signalen
•
•
•

Wat doe je op het moment dat je een (vermoedelijk) slachtoffer signaleert. Wanneer ga
je over tot handelen op vermoedens?
Wat zijn dan deze handelingen? Kan daar verschil in zitten? Waarom?
Zijn er een redenen zijn om juist niet te handelen?

5. Slachtoffers
•
Wie zijn de vermoedelijke slachtoffers? Wat kun je vertellen over hun achtergrond?
•
Waar en op welke wijze worden zij geronseld of geworven voor criminele uitbuiting?
•
Op welke wijze worden zij gedwongen gechanteerd?
•
Tot welke criminele delicten worden zij gedwongen? Kan het ook gaan om meerdere
delicten/vormen van mensenhandel tegelijkertijd?
•
In hoeverre zien zij zichzelf als slachtoffer?
•
Wat is er voor nodig om slachtoffers die zich in zo een situatie bevinden beter te ondersteunen en beschermen?
•
Wat is er voor nodig om te voorkomen dat personen in een uitbuitingssituatie terecht
komen?

KIJKEN MET ANDERE OGEN | 126

6. Daders
•
Wat kun je vertellen over de mogelijke daders van criminele uitbuiting? Wat hebben zij
voor een achtergrond? Gaat het hier om georganiseerde criminelen of juist om individuele daders?
•
Waar en op welke wijze ronselen zij slachtoffers? Is dat veranderd in de afgelopen jaren?
•
In hoeverre lukt het om grip op hen te krijgen? Wat lukt wel en wat lukt niet?
•
Wat is er nodig om daders beter aan te pakken?
•
Wat is er nodig om daderschap te voorkomen?
7. Uitdagingen, kansen en knelpunten
•
Welke uitdagingen, kansen en knelpunten zijn er in de signalering en aanpak van criminele uitbuiting?
•
Wat zou er nodig zijn om de signalering en aanpak van criminele uitbuiting te versterken?