Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 916

Bepalingen samenhangend met de vervolging en
berechting in Nederland van strafbare feiten die
verband houden met het neerhalen van Malaysia
Airlines vlucht MH17 op 17 juli 2014

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 16 mei 2018
Met veel belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van de
vaste commissie voor Justitie en Veiligheid inzake dit voorstel van wet. Ik
dank de leden van de verschillende fracties voor de snelheid waarmee het
voorstel in behandeling is genomen en voor hun vragen en opmerkingen
over het voorstel. Bij de beantwoording van de gestelde vragen is de
indeling van het verslag zo veel mogelijk aangehouden.
I. Algemeen
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie, de CDA-fractie, de D66-fractie, de SP-fractie,
de ChristenUnie-fractie en de SGP-fractie hebben met belangstelling
kennisgenomen van het wetsvoorstel. Ik constateer dat de verschillende
fracties de meeste vragen al over het wetsvoorstel inzake de goedkeuring
van het met Oekraïne gesloten verdrag hebben gesteld en dat zij over het
onderhavige wetsvoorstel nog enkele aanvullende vragen hebben.
2. Het tussen Nederland en Oekraïne gesloten verdrag
2.1 Nederlandse rechtsmacht
De leden van de SGP-fractie hebben, naar aanleiding van de overdracht
van de rechtsmacht, gevraagd naar gevallen van eventuele samenloop. Zij
willen weten of het begrip «misdrijven die samenhangen met het
neerhalen van vlucht MH17» in alle gevallen duidelijk is. De overdracht
van strafvervolging door Oekraïne aan Nederland betreft inderdaad
misdrijven die verband houden met het neerhalen van vlucht MH17. Een
daadwerkelijk verzoek om overdracht van strafvervolging zal altijd
betrekking hebben op een al dan niet bij naam bekende verdachte. Hierbij
zal het openbaar ministerie altijd beoordelen in welke mate er sprake is
van enigerlei betrokkenheid bij het neerhalen van vlucht MH17. De
afweging of er sprake is van een verdenking die dermate verband houdt
met het neerhalen van vlucht MH17 dat strafvervolging in Nederland is

kst-34916-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

1

aangewezen, is aan het openbaar ministerie. Met de gekozen brede
formulering zijn er op voorhand geen belemmeringen voor het openbaar
ministerie om te beslissen welke zaken wel en welke zaken niet in
Nederland zouden moeten worden vervolgd.
Ook hebben deze leden gevraagd in hoeverre er problemen kunnen
ontstaan als lopende het strafproces blijkt dat een bepaalde verdachte
schuldig is aan een misdrijf, bijvoorbeeld indien hij rond 17 juli 2014
betrokken blijkt te zijn geweest bij de separatistische activiteiten, maar dat
niet (voldoende) bewezen kan worden dat dit ook daadwerkelijk samenhangt met het neerhalen van vlucht MH17. In verband hiermee willen zij
weten wat de betekenis hiervan is in het licht van het principe «ne bis in
idem» als Oekraïne later zelf in een dergelijke zaak zou willen berechten.
De overdracht van strafvervolging van Oekraïne aan Nederland zal
uitsluitend betrekking hebben op personen die verdacht worden van een
misdrijf dat verband houdt met het neerhalen van MH17. De overdracht
van strafvervolging heeft dus nadrukkelijk geen betrekking op andere
strafbare feiten die door dezelfde verdachten zijn begaan. Oekraïne blijft
ten aanzien van de vervolging van die misdrijven zelf bevoegd. Dat neemt
niet weg dat de betreffende verdachte zich in een eventuele latere
Oekraïense zaak zal kunnen beroepen op het ne bis in idem-beginsel voor
zover hij meent dat het hetzelfde feitencomplex betreft dat aan de
Oekraïense rechter ter beoordeling wordt voorgelegd. Het is dan aan deze
rechter te beoordelen in hoeverre dit verweer slaagt. Of en in hoeverre dit
verweer kans van slagen heeft, hangt af van het feitencomplex dat in een
dergelijke zaak centraal staat.
2.2 Berechting door middel van videoconferentie
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd of het voorarrest van een
Oekraïense verdachte in Oekraïne door de Nederlandse strafrechter wordt
getoetst overeenkomstig het geldende Nederlandse recht. De beslissing
om een verdachte in voorlopige hechtenis te nemen in Oekraïne is een
beslissing van de Oekraïense rechter, die overeenkomstig het Oekraïense
recht wordt genomen. Er is op dit punt geen bevoegdheid voor de
Nederlandse rechter en die kan deze voorlopige hechtenis dan ook niet
toetsen.
2.3 Overdracht van de tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen
De vraag van de leden van de CDA-fractie of de regering is nagegaan of
alle mogelijke misdrijven die gepleegd zijn bij het neerhalen van vlucht
MH17 strafbaar zijn onder de strafwet van Oekraïne, kan ik bevestigend
beantwoorden. De Oekraïense strafwet kent verschillende misdrijven die
mogelijk relevant zijn in het kader van het neerhalen van vlucht MH17. Te
denken valt hierbij bijvoorbeeld aan: moord en doodslag, het veroorzaken
van het neerstorten van een vliegtuig en andere luchtvaartmisdrijven,
terroristische misdrijven en internationale misdrijven. Deze misdrijven zijn
ook strafbaar gesteld in Oekraïne, waarbij de maximale straffen kunnen
oplopen tot de maximale tijdelijke gevangenisstraf van vijfentwintig jaar
(bij cumulatie van straffen) of levenslange gevangenisstraf. Het is aan het
openbaar ministerie om te bepalen of en zo ja, welke strafbare feiten zijn
begaan in verband met het neerhalen van vlucht MH17 en daarop een
tenlastelegging te baseren.
Verder hebben deze leden gevraagd of de regering kan aangeven in
hoeverre sprake zou kunnen zijn van verjaring, naar Nederlands en naar
Oekraïne recht en in hoeverre verschillen daartussen betekenisvol zijn
voor een – op termijn – succesvolle vervolging van MH17-verdachten. In
het Nederlandse Wetboek van Strafrecht is de verjaring geregeld in
artikel 70. In het eerste lid is bepaald dat het recht tot strafvordering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

2

vervalt door verjaring in drie jaar voor alle overtredingen, in zes jaar voor
de misdrijven waarop geldboete, hechtenis of gevangenisstraf van niet
meer dan drie jaar is gesteld, in twaalf jaar voor de misdrijven waarop
tijdelijke gevangenisstraf van meer dan drie jaar is gesteld en in twintig
jaren voor de misdrijven waarop gevangenisstraf van acht jaar of meer is
gesteld. In het tweede lid is (onder meer) bepaald dat het recht tot
strafvordering niet verjaart voor misdrijven waarop gevangenisstraf van
twaalf jaar of meer is gesteld.
In het Oekraïense Wetboek van Strafrecht is de verjaring geregeld in
artikel 49. Daarin is de verjaringstermijn voor zeer ernstige misdrijven
bepaald op twintig jaar. Voor internationale misdrijven geldt geen
verjaringstermijn. Indien een zeer ernstig misdrijf is begaan waarop
levenslange gevangenisstraf is gesteld, wordt over de verjaring beslist
door de rechter, die kan beslissen dat geen verjaringstermijn geldt. Voorts
is in artikel 49 van het Oekraïense Wetboek van Strafrecht bepaald dat de
verjaring wordt gestuit indien de verdachte zich aan de opsporing en
vervolging heeft onttrokken en indien de verdachte nieuwe strafbare
feiten begaat, voordat de verjaringstermijn is afgelopen.
De genoemde termijnen geven op zich voldoende ruimte voor strafvervolging ter zake van het neerhalen van vlucht MH17. Het is aan het
openbaar ministerie om te bepalen of en zo ja, welke strafbare feiten zijn
begaan in verband met het neerhalen van vlucht MH17 en daarop een
tenlastelegging te baseren die bij de rechter aanhangig wordt gemaakt. In
dit verband houdt het openbaar ministerie vanzelfsprekend ook rekening
met relevante verjaringstermijnen.
3. Voorgestelde aanvullingen en wijzigingen van het wettelijk
kader
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben verzocht nader toe te lichten
of er voldoende wegen zijn om vorderingen van benadeelde partijen
effectief te behandelen, zodat nabestaanden ook op dit punt hun recht
kunnen halen. Met deze leden hecht ik groot belang aan adequate
procedures om schade op de dader te kunnen verhalen. In de brief van de
Minister voor Rechtsbescherming van 22 februari 2018 is de meerjarenagenda voor het slachtofferbeleid gepresenteerd (Kamerstuk 33 552,
nr. 43). In de brief staan drie ambities centraal: 1) de versterking van de
positie van slachtoffers, 2) de verbetering van de bejegening van
slachtoffers in het strafproces, en 3) de vergroting van de mogelijkheden
tot verhaal van schade. Ter uitvoering van deze laatste ambitie is een
aantal maatregelen voorzien, waaronder de schadevergoeding in het
strafproces toegankelijker maken en de ondersteuning verbeteren, civiele
expertise inzetten bij de behandeling van de schadevordering, verbetering
van het verhaal op daders, het vorderen van affectieschade mogelijk
maken en het verkennen van de mogelijkheid fonds voor nabestaanden
van geweldsslachtoffers in het buitenland.
In 2018 is de verbetering van de praktijk van het schadeverhaal via het
strafproces van start gegaan met het verbeteren van (de gebruiksvriendelijkheid van) het schadeformulier, waarmee de vordering wordt ingediend,
meer praktische ondersteuning door Slachtofferhulp Nederland bij het
opstellen van de schadevordering en het verbeteren van de praktijk van
de behandeling van de vordering door de rechtspraak. De Raad voor de
rechtspraak heeft de beslissing op de vordering van de benadeelde partij
benoemd als speerpunt voor de ontwikkeling van professionele
standaarden in 2018. Daarbij wordt gewerkt aan deskundigheidsbevordering van de strafrechter voor zowel het vaker afdoen van vorderingen
als het verbeteren van de motivering van de beslissing op de vordering.
Met de uitvoering van de genoemde maatregelen wordt beoogd het
aantal geheel of gedeeltelijk toegewezen schadevorderingen nog verder te
laten stijgen dan de huidige 84%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

3

Met betrekking tot de in het advies van de Raad voor de rechtspraak
geopperde «klapluik-constructie», is in de brief aangegeven dat thans
wordt beoordeeld welke van twee opties voor de tweetraps afdoening
waarin civiele expertise wordt ingezet, kan worden getest in een of meer
pilots. Voor de zomer zal naar verwachting duidelijk zijn of dit zonder
nadere regelgeving kan worden ingevoerd.
4. Financiële gevolgen en uitvoeringsgevolgen
De leden van de D66-fractie hebben gevraagd of de regering het bedrag
van 9 mln. euro per jaar afdoende acht om een MH17-proces te kunnen
financieren. Zij hebben gevraagd om een uiteenzetting van de verwachte
kosten en daarvoor beschikbare middelen geven. Op dit moment kan nog
geen betrouwbare inschatting worden gemaakt van de kosten, omdat
deze nauw samenhangen met onder meer het aantal verdachten en
(bedreigde) getuigen, en de vraag of zij fysiek het proces in Nederland
zullen bijwonen. Ten behoeve van de voorbereiding van een proces is
voor dit jaar 9 miljoen euro gereserveerd.
De vraag van deze leden of de MoU’s met de JIT-landen inmiddels zijn
getekend, kan ik als volgt beantwoorden. Het politieke MoU is in
september 2017 en marge van de Algemene Vergadering van de VN door
de JIT-landen ondertekend en met uw Kamer gedeeld (Kamerstuk PM).
Over het financiële MoU wordt op dit moment met de JIT-landen
gesproken. Na ondertekening zal ook deze met uw Kamer worden
gedeeld. Over de concrete financiële bijdrage van de JIT-landen worden
met die landen bilaterale afspraken door Nederland gemaakt. Met de
zogenaamde «Grieving Nations» zijn op dit moment nog geen afspraken
gemaakt.
Artikelsgewijs
Artikel 2
De leden van de VVD-fractie en de D66-fractie hebben gevraagd naar de
fysieke locatie voor een eventuele MH17-rechtszaak. Uw Kamer zal op
korte termijn worden geïnformeerd over de fysieke locatie waar de
zittingen voor een eventueel MH17-proces zullen plaatsvinden en de
overwegingen en afwegingen die in dit verband zijn gemaakt.
De leden van de D66-fractie hebben gevraagd waarom de zoektocht naar
een zittingslocatie zo lang duurt. De reguliere huisvesting van de
rechtbank Den Haag is niet geschikt voor een proces van dit karakter en
deze omvang. Dit hangt samen met het naar verwachting grote aantal
procespartijen, waaronder waarschijnlijk veel nabestaanden, de infrastructuur voor de benodigde tolken en de grote belangstelling van
(internationale) media en publiek. Ook de beveiliging van het proces zal
nog veel maatregelen vergen, zowel fysiek als digitaal. Procesdeelnemers
moeten in de gelegenheid zijn om het proces te kunnen volgen, zowel ter
zitting als daarbuiten. Voor de media dient werkruimte aanwezig te zijn
met de benodigde audiovisuele verbindingen. Tolken moeten worden
ingezet voor de berechting van de verdachten en ten behoeve van de
nabestaanden. Ook het mogelijk maken van een adequate en veilige
videoverbinding ten behoeve van de berechting vergt nog veel praktische
uitwerking.
Artikel 4
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd de vrijblijvendheid uit
artikel 4, eerste lid, van het wetvoorstel te halen en als uitgangspunt te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

4

nemen dat de verdachte aanwezig is. Graag ga ik op dit belangrijke punt
nader in. Aan het terechtstaan per videoconferentie de voorwaarde
verboden dat de verdachte daarmee instemt. Die eis vloeit voort uit
bestaande internationale verdragen en ook het Nederlandse recht staat
berechting per videoconferentie slechts toe als de verdachte daarmee
instemt. Het loslaten van deze eis zou een eventueel MH17-proces
kwetsbaar kunnen maken voor kritiek en verweren inzake de eerlijkheid
van het proces door op dit belangrijke punt afwijkende regelingen te
treffen. Heeft de verdachte eenmaal ingestemd, dan is zijn aanwezigheid
bij het terechtstaan per videoconferentie niet meer vrijblijvend. In het licht
van de benodigde instemming van de verdachte met berechting per
videoconferentie zie ik geen mogelijkheid om artikel 4, eerste lid, van de
voorgestelde uitvoeringswet verplichtender op te schrijven, op de door
deze leden voorgestelde wijze.
Deze leden hebben zich in dit verband voorts afgevraagd, onder
verwijzing naar artikel 495a van het Wetboek van Strafvordering, waarom
hier wordt afgeweken van de mogelijkheden en de praktijk van het
Nederlandse strafrecht. Het is juist dat artikel 495a Sv een verdachte
verplicht in persoon te verschijnen. Indien hij niet aan deze verplichting
voldoet, kan de rechter zijn medebrenging gelasten. Dit artikel geldt echter
alleen voor een jeugdige verdachte. Een vergelijkbare verplichting kennen
de bepalingen die gelden voor meerderjarige verdachten niet. De
meerderjarige verdachte is thans niet verplicht in persoon te verschijnen
(tenzij hij op grond van het jeugdstrafrecht wordt berecht). Zoals bekend,
werkt de regering aan een wetsvoorstel dat regelt dat verdachten van
ernstige gewelds- en zedenmisdrijven die in voorlopige hechtenis
verblijven voortaan bij de terechtzitting en de uitspraak aanwezig moeten
zijn.
Bij de berechting van het neerhalen van vlucht MH17 zal de fysieke
aanwezigheid van een verdachte niet mogelijk zijn als hij zich bevindt in
een land waarvan hij onderdaan is en dat een uitleveringsverbod van
eigen onderdanen kent. Een eventueel bevel van de rechter dat de
verdachte in persoon moet verschijnen, kan als zodanig ook niet worden
geëffectueerd, maar kan eventueel wenselijk zijn ten behoeve van de
Oekraïense autoriteiten, die er op grond van het bilaterale verdrag voor
zullen zorgen dat de verdachte ook daadwerkelijk aanwezig is, nadat hij
heeft ingestemd met terechtstaan per videoconferentie.
De leden van de SP-fractie hebben gevraagd wat de regering bedoeld met
de verwachting dat zowel in Nederland als in Oekraïne een Nederlandse
advocaat van de verdachte aanwezig zal zijn. De regering bedoelt hiermee
dat de verdachte recht heeft op rechtsbijstand, maar dat het aan de
verdachte zelf is om te bepalen of en door wie hij zich wil laten vertegenwoordigen. Bij een eventuele berechting met gebruikmaking van
videoconferentie is het mogelijk dat zowel in Nederland in de rechtszaal
als in Oekraïne in de zaal waar de verdachte zich bevindt, een advocaat
van de verdachte aanwezig is. Bij de verdere praktische uitwerking van de
berechting per videoconferentie zal erin worden voorzien dat beide
advocaten en de verdachte onderling vertrouwelijk kunnen communiceren, zoals ook voortvloeit uit artikel 4, eerste lid, onder b, van het Besluit
videoconferentie. De rol van beide advocaten, waarnaar deze leden
hebben gevraagd, is niet anders dan in een regulier strafproces: het zo
goed mogelijk behartigen van de belangen van de verdachte.
Voorts hebben deze leden gevraagd waarom een nadere wettelijke
regeling zoals geadviseerd door de Raad voor de rechtspraak niet nodig
is. In het verdrag is bevestigd dat Nederland en Oekraïne ervoor zorgen
dat verdachten recht hebben op toegang tot een raadsman op een
zodanig moment en op zodanige wijze dat zij hun rechten van verdediging
in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen (artikel 10). Omdat een
eventueel MH17-proces zal worden gevoerd op basis van het Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

5

(straf)recht, kan een verdachte zich door Nederlandse advocaten laten
verdedigen. Gesubsidieerde rechtsbijstand kan binnen de bestaande
wettelijke kaders van de Wet op de rechtsbijstand worden verleend, ook
als dit bijstand door meerdere advocaten aan één verdachte vergt. Dat
heeft overleg met de Raad voor de rechtsbijstand uitgewezen. Nader
wetgeving op dit punt is dus niet nodig.
In verband met de rechtsbijstand door een Nederlandse advocaat is wel in
het verdrag geregeld dat die advocaat vrijelijk en vertrouwelijk kan
communiceren met een verdachte die zich in Oekraïne bevindt (artikel 10).
De Nederlandse raadsman geniet hiertoe de relevante waarborgen
voorzien in het Oekraïense recht. Dit omvat ook de toegang tot een
gedetineerde verdachte.
Artikel 5
De leden van de SP-fractie hebben gevraagd uitgebreider toe te lichten
hoe ver de vrijheid van de rechter strekt om op het moment dat hij dat
geraden acht gebruik te maken van de Engelse taal. De mogelijkheid om
ter terechtzitting gebruik te maken van de Engelse taal is op uitdrukkelijk
verzoek van de Raad voor de rechtspraak en het openbaar ministerie in
het wetsvoorstel opgenomen. Het is aan de beoordeling van de voorzitter
die de zaak behandelt om over het gebruik van de Engelse taal te
beslissen. Een volledig in het Engels gevoerd proces is daarbij niet aan de
orde. Het uitgangspunt is dat het proces in de Nederlandse taal zal
plaatsvinden. De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 4 juli 2000
(ECLI:NL:HR:2000:AA6375) bepaald dat als regel geldt dat het onderzoek
ter terechtzitting in de Nederlandse taal dient plaats te hebben en dat de
uitspraak in de Nederlandse taal dient te zijn gesteld. Zoals ik in de
memorie van toelichting heb aangegeven en ook de Raad voor de
rechtspraak in zijn advies aan de orde heeft gesteld, moet worden
voorkomen dat door het gebruik van een andere taal misverstanden
zouden kunnen ontstaan over de betekenis van Nederlandse juridische
begrippen. Ook is het gebruik van een andere taal dan het Nederlands niet
wenselijk met het oog op de Nederlandse professionele procesdeelnemers en voor de verslaglegging door de verantwoordelijke griffier(s).
Mogelijkheden voor het gebruik van de Engelse taal zouden bijvoorbeeld
kunnen zijn een Engelstalig inleiding op of samenvatting van het
requisitoir door de officier van justitie of de uitoefening van het spreekrecht door nabestaanden.
Artikel 7
De leden van de CDA-fractie hebben gevraagd of het niet wenselijk is om
expliciet te bepalen dat de vervolging en straftoemeting voor deze
vliegramp los zal staan van andere gepleegde misdrijven. Zij stellen voor
om de regels ten aanzien van samenloop ten aanzien van dit specifieke
geval buiten werking te stellen. De regering kan niet voorzien of mogelijk
verdachten die voor het neerhalen van vlucht MH17 in Nederland worden
berecht, zich ook schuldig hebben gemaakt aan andere, in Nederland
begane strafbare feiten. Er bestaat een reële kans dat mogelijke
verdachten betrokken kunnen zijn geweest bij andere misdrijven, begaan
in Oekraïne, zoals bijvoorbeeld terroristische misdrijven. Daarvoor zullen
zij worden vervolgd in Oekraïne.
De berechting in Nederland geschiedt overeenkomstig de regels van het
Nederlandse (straf)recht. Het buiten werking stellen van bepaalde,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

6

algemeen geldende regels ten behoeve van deze specifieke berechting is
niet verenigbaar met het legaliteitsbeginsel, zoals neergelegd in artikel 1
van het Wetboek van Strafrecht.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 916, nr. 6

7