Bijdrage rondetafelgesprek mestfraude – 22 juni 2017
Uit allerlei rapporten van onder meer politie, NVWA, Algemene
Rekenkamer, RIVM, WUR, PBL en andere organisaties blijkt dat er al jaren op
omvangrijke schaal signalen worden afgegeven over fraude met mest,
waardoor doelen ter bescherming van milieu en leefomgeving niet worden
gehaald. Een belangrijke oorzaak is gebrek aan toezicht en handhaving,
mede door ontoereikende budgetten voor toezichthoudende instanties ten gevolge van politieke
keuzes. In deze notitie geeft Mens, Dier & Peel een beknopt overzicht.
Politierapport: mestfraude eenvoudig door gebrekkig toezicht
Volgens het rapport ‘Nationaal dreigingsbeeld 2017; georganiseerde criminaliteit’ (juni 2017) vindt er
in Nederland op omvangrijke schaal fraude plaats bij het ophalen, transporteren, afleveren,
bemonsteren, wegen en verantwoorden van mest. Frauderen met mest is niet alleen lucratief, maar
ook relatief eenvoudig: controle vindt voornamelijk achteraf plaats op papier (vaak pas na een jaar).
Slechts 1.200 van de ruim 900.000 mesttransporten per jaar worden actief door de NVWA
gecontroleerd. Als belangrijkste oorzaken worden genoemd: gebrekkig en versnipperd toezicht op
mineralenstromen, gestapelde wetgeving en bereidwillige ‘mestintermediairs’, lage opbrengsten
voor de veehouders, oplopende mestoverschotten en hoge afzetkosten.
Brief minister Blok aan Tweede Kamer
Minister Blok van Veiligheid en Justitie schrijft in een brief d.d. 1 juni 2017 aan de Tweede Kamer dat
er ‘weliswaar relevante casuïstiek beschikbaar is, maar dat het vooralsnog ontbreekt aan
betrouwbare kwantitatieve informatie. Hierdoor is het bepalen van een dreigingsomvang erg lastig.
(..) Wel wordt de ernst van deze verschijnselen onderkend door inzichtelijk te maken welke risico’s
en consequenties er in relatie tot milieucriminaliteit en cybercrime aan de orde zijn.’ Mens, Dier &
Peel is het niet eens met deze visie. Er zijn al jaren signalen dat mestfraude geen uitzondering is,
maar een structureel probleem. Dat blijkt naast eerder genoemd politierapport onder meer uit:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Synthese mestmonitor 2006-2010: 45 miljoen kg fosfaat ‘zoek’ uit varkensmest (WUR)
Cumela: 25%-40% mest in ZO-Nederland wordt illegaal verhandeld (jan. 2014)
Praktijk: Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (MAN) meet hoge ammoniakwaarden
Invallen bij bedrijven en uitspraken rechtbanken over mestfraude (o.a. Brabant, Friesland)
Spagaat: lage opbrengsten, grote mestoverschotten en hoge afvoerkosten
Rapport PBL: 4 tot 28% stikstof en 8 tot 29% fosfaat verdwijnt in milieu (april 2017)

Synthese mestmonitor 2006-2010: 45 miljoen kg fosfaat ‘zoek’ uit varkensmest
Tussen 2006 en 2010 is er volgens het rapport ‘Synthese mestmonitor 2006-2010’ (WUR 2011) 45
miljoen kg fosfaat ‘zoekgeraakt’ afkomstig uit varkensmest. Deze hoeveelheid staat gelijk aan de
totale jaarproductie van fosfaat in varkensmest. Volgens de boeteclausules in de Meststoffenwet (€
11 per kg fosfaat, € 7 per kg stikstof en € 7 per kg wegens overtreding Meststoffenwet) gaat het om
een boete van circa € 2 miljard die nooit is geïnd.
Cumela: 25%-40% mest in ZO-Nederland wordt illegaal verhandeld (jan. 2014)
In Zuidoost-Nederland wordt 30 tot 40 procent van het totale mestvolume illegaal verhandeld en
gedumpt, aldus brancheorganisatie Cumela (Boerderij, jan. 2014). Op basis van de totale
mestproductie in dit gebied (CBS 2014: 8 miljoen ton) wordt er met 2,4 tot 3,3 miljoen ton
gefraudeerd. Omgerekend is dat 22-29,5 ton stikstof en 8,7-11,5 ton fosfaat. Deze hoeveelheden
corresponderen met een boetebedrag tussen de 460 en 612 miljoen euro. Boetes die nooit of
hooguit deels zijn opgelegd en geïnd. Op een brief van de Peelgroepen aan de Kamer over de
fraudegevoeligheid van de Meststoffenwet is nooit gereageerd. Ook brieven van milieugroepen en

signalen van oppositiepartijen en de Algemene Rekenkamer (stikstofbeleid en PAS onvoldoende)
worden maar al te vaak genegeerd. Cliëntelisme voert de boventoon.
Praktijk: Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (MAN) meet hoge ammoniakwaarden
Uit metingen van het Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (MAN) van het RIVM blijkt dat de
ammoniakconcentraties rond kwetsbare natuurgebieden (o.a. Groote Peel, Deurnese Peel en
Mariapeel) tussen 2005 en 2012 niet of amper zijn gedaald en van jaar tot jaar sterk fluctueren. De
cijfers duiden erop dat emissiereducerende technieken onvoldoende effectief zijn óf dat er meer
mest wordt uitgereden dan op papier wordt aangegeven. Ook diverse rapportages over bodem-,
lucht- en waterkwaliteit geven aan dat technische maatregelen onvoldoende effect sorteren.
Daarnaast zijn er observaties waaruit blijkt dat het beleid niet overeenkomt met de praktijk,
waaronder die van Nederlandse Mycologische Vereniging in opdracht van min EZ. Menno
Boomsluiter, centrale coördinator, zegt daarover in het ED (24-10-2015): “Nederland zinkt weg in de
stront, voornamelijk door de bio-industrie. (..) De biodiversiteit en de gezondheid van het bos komen
onder zware druk te staan.”
Invallen en uitspraken over mestfraude (o.a. Brabant, Friesland)
Hoewel politie en NVWA aangeven onvoldoende budget en middelen te hebben voor adequaat
toezicht, bieden gerechtelijke uitspraken inzicht in de aard van de mestfraude. Een bekende casus in
Brabant is de rechtszaak tegen een mesthandelaar in Lierop (gemeente Someren) die miljoenen
euro’s verdiende aan het illegaal afvoeren van mest. Op dit adres waren 12 BV’s en 3 stichtingen zijn
gevestigd. Ook werden huizen en andere panden doorzocht in België, Duitsland, Zwitserland en
Polen. Tijdens de rechtszitting bleek dat het bedrijf een VW Golf had met 10 GPS-systemen erin die
de afvoer van mesttransporten simuleerden. Ook elders in het land zijn er diverse malen rechtszaken
aangespannen vanwege mestfraude. Dhr. Kant, hoofd Opsporing van NVWA zei sept. 2012 in NRC:
“De regelgeving is te ingewikkeld. Dat maakt handhaving lastig. En sjoemelen is financieel heel
aantrekkelijk.” Anno 2017 wordt dit nog steeds bevestigd door het rapport “Nationaal dreigingsbeeld
2017; georganiseerde criminaliteit”.
Spagaat: lage opbrengsten, grote mestoverschotten en hoge afvoerkosten
Lage opbrengsten voor vlees en zuivel, oplopende mestoverschotten (Peelregio circa 75%) als gevolg
van extreme veestapel en gebrek aan grond in combinatie met oplopende mestafzetkosten creëren
een situatie die het verleidelijk maken om te frauderen met mest. Onze conclusie: dit
productiemodel zit op een doodlopende weg. Dat blijkt eveneens uit het niet meetellen van allerlei
externe kosten. Van Drunen et al. (2010) en Blonk et al. (2011) hebben berekend dat de ‘echte’
meerkosten voor varkensvlees tussen € 1,84 en € 2,06 p/kg liggen. Deze kosten worden nu eenzijdig
afgewenteld op milieu en maatschappij. Dit businessmodel is failliet, zeker als je de 1,7 miljard euro
subsidie meetelt die de overheid steekt in mest(co)(mono)vergisters. Deze installaties leveren geen
bijdrage aan het oplossen van het mineralenprobleem. Een kind kan zien dat er in dit zogenaamde
biogas (CH4) geen P of N voorkomen. Bovendien: waar is het principe ‘de vervuiler betaalt’?
PBL: 4 tot 28% stikstof en 8 tot 29% fosfaat verdwijnt in het milieu
In het recent verschenen evaluatierapport Meststoffenwet (april 2017) schat het PBL dat in 2014 in
het zuidelijk zandgebied 4-28% van alle stikstof en 8-29% van alle fosfaat uit mest verdwenen is in
het illegale circuit. Deze “overbenutting” leidt tot een extra nitraatuitspoeling van 5-30 milligram per
liter (deels te wijten aan mestfraude) waardoor de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water niet
worden gehaald. Omgerekend gaat het illegaal gebruik van 5-37 miljoen kg N en 4-14,5 miljoen kg P
die boetes vertegenwoordigen tussen de 81 en 420 miljoen euro. Toenemende afhankelijkheid van
mestexport maakt het toezicht op de meststromen nog complexer en daarmee de
fraudegevoeligheid alleen maar groter. Regie en extra toezicht (en budget) van de Rijksoverheid blijft
noodzakelijk.