6
Herdenking de heer Van der Spek
Aan de orde is de herdenking naar aanleiding van het
overlijden van A.G. (Fred) van der Spek, oud-fractievoorzitter PSP.
De voorzitter:
Aan de orde is de herdenking van Fred van der Spek. Hij
zat van 1967 tot 1986 in de Tweede Kamer voor de Pacifistisch-Socialistische Partij (PSP) waarvan de laatste acht jaar
als fractievoorzitter. Ik wil zijn familie graag van harte welkom heten: zijn dochter Eva met haar man en de kleinkinderen en zijn zoon David met zijn partner. Ik heet ook de
minister-president, Mark Rutte, van harte welkom.
Ik verzoek iedereen in de zaal en op de publieke tribune om,
voor zover dat mogelijk is, te gaan staan.
In de tijd dat Van der Spek in de Kamer zat, was de PSP
voor volledige, eenzijdige ontwapening. De partij zag in het
socialisme een alternatief voor de bestaande kapitalistische
samenleving. En die omslag moest op een democratische,
geweldloze manier worden bereikt. Deze drieslag maakte
de partij, te midden van de andere linkse partijen in die tijd,
uniek en Van der Spek was de verpersoonlijking ervan. Hij
was een man die vierkant achter zijn idealen stond: gedreven, principieel, standvastig. Tekenend is zijn uitspraak op
de verkiezingsavond van 1977, toen Van der Spek niet herkozen dreigde te worden: "Mijn zetel wankelt, maar ik
wankel niet."
Toen Van der Spek in de Kamer kwam, woedde de oorlog
in Vietnam en waren Portugal en Griekenland dictaturen
en tegelijkertijd NAVO-lid. De Koude Oorlog draaide op
volle toeren en de ongelijkheid in de wereld nam toe. Dat
was voor Van der Spek voldoende reden om zijn baan als
leraar natuur- en scheikunde te verruilen voor de politiek.
Het was de tijd van de "grote verhalen" in het Nederlandse
parlement. Met name de linkse partijen zagen de Tweede
Kamer in die naoorlogse periode niet alleen als marktplaats
voor belangen, maar ook als een podium om hun ideeën
over een betere samenleving uit te dragen. En dat gold
zeker voor Van der Spek. Zijn idealen schemerden door als
hij het woord nam op zijn favoriete dossiers buitenlandse
zaken, ontwikkelingssamenwerking en defensie.
Van der Spek was een gevreesd en gerespecteerd debater
en hij sprak op het scherpst van de snede. In een debat over
atoomrakketten in de jaren tachtig noemde hij de Amerikaanse president een "oorlogsmaniak", maar dat mocht
niet van Kamervoorzitter Dolman. Toen maakte Van der
Spek er het Engelse woord "warmonger" van. "Want", zei
hij, "dat komt uit Shakespeare". "Oorlogsstoker", zei toen
Dolman. Waarop Van der Spek antwoordde: "Dat laat ik
graag voor uw rekening". Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns en hij maakten een buiging naar
elkaar als Van der Spek naar voren kwam om te interrumperen. Hij bereidde zijn optredens en amendementen
nauwgezet voor.
Van der Spek was inhoudelijk een hardliner, maar zacht op
de relatie. Volgens collega's, van de PvdA tot de VVD, kon
je enorm met hem lachen. Hij was een gangmaker die
onverwachts goed schuine moppen kon tappen om de sfeer

Tweede Kamer

Herdenking de heer Van der Spek

erin te brengen. Hij kon ook goed samenwerken. Maar als
het om zijn idealen ging, was hij een man van staal. "Over
principes sluit je geen compromissen", zei hij zelf. Toen het
maatschappelijke tij veranderde, linkse partijen hun uitgangspunten wilden moderniseren en plannen maakten
om te gaan samenwerken, was het voor Van der Spek
afgelopen. De vorming van GroenLinks betekende zijn
definitieve afscheid van zijn partij en later van de politiek.
Wij eren Van der Spek denk ik nog het meest als we proberen zijn politieke invloed op de samenleving onder woorden
te brengen. Daarom sta ik tot slot even stil bij de bijzondere
dag van 21 november 1981, de dag waarop Van der Spek,
met zijn gezin, diep geroerd in de erker stond van hun
woning in Amsterdam-Zuid en rijen mensen langs zag lopen
richting het Museumplein. Het was de ochtend van de eerste
grote vredesdemonstatie in Nederland, die 400.000 mensen
op de been bracht. Een moment van tranen, op een dag vol
hoop. Toen Van der Spek sprak op het Museumplein werd
hij als volgt aangekondigd: "Als er iemand vandaag recht
van spreken heeft, dan is het wel Van der Spek."
We herdenken Van der Spek als een gedreven en gedegen
Kamerlid, een scherp debater, die zijn leven in dienst stelde
van het algemeen belang. Een overtuigd socialist en pacifist
en een standvastig optimist die bleef geloven in een betere
maatschappij.
Dan geef ik nu het woord aan de minister-president.
Minister Rutte:
Mevrouw de voorzitter. In een periode waarin velen in de
Nederlandse politiek het woord "principe" met een hoofdletter P schreven, was er één man die dit begrip bij voorkeur
helemaal in kapitalen schreef. Die man was Fred van der
Spek. Natuurlijk, wie politicus wordt, heeft overtuigingen.
Dat is van alle tijden. Maar standvastiger, idealistischer en
vasthoudender dan Fred van der Spek zijn er in onze parlementaire geschiedenis maar weinig. Hij is een leven lang
trouw gebleven aan zichzelf en alles waar hij voor stond.
Dat waren bepaald geen kleine idealen. Nog in 2004, op 80jarige leeftijd, zei hij: "Ik sta onverminderd achter de
beginselen van socialisatie en pacificatie en ik geloof in de
haalbaarheid daarvan." Dat laat aan duidelijkheid niets te
wensen over, en dat paste bij hem: geen twijfel maar
overtuiging. Fred van der Spek wist niet eens wat het was
om met meel in de mond te praten. Voor tegenstanders
kon hij hard zijn, zeker in die gepolariseerde jaren zeventig.
Tegen de legendarische Bibeb vertelde hij ooit dat mensen
over hem zeiden dat iemand met zo'n scherpe tong eigenlijk
geen pacifist kon zijn. Hij gaf blijk van zelfkennis op dit punt
toen hij zei: "Ik sla niemand dood, maar ik ben vaak dodelijk
sarcastisch."
Van der Spek was al actief in de landelijke politiek toen ik
nog geboren moest worden, en velen van jullie ook. Maar
zijn politieke hoogtepunt en dat van zijn partij moeten we
inderdaad situeren — u citeerde dat prachtig zojuist, voorzitter — rond die grote kernwapendemonstraties aan het
begin van de jaren tachtig. Ik was toen zelf een jaar of 16
en, dat zal u niet verbazen, geen aanhanger van de PSP.
Tegelijkertijd herinner ik me de enorme uitstraling en
energie van Fred van der Spek. Hij was een man van het
heilig vuur. Daar kon ik toen en nu nog steeds alleen maar
groot respect voor opbrengen.

19 december 2017
TK 36

36-6-1

Bovendien was er ook een andere, meer goedlachse en
zelfrelativerende kant. Fred van der Spek hield ervan om
tegenstanders in een debat met een kwinkslag op het verkeerde been te zetten. Hij vertelde op latere leeftijd met
smaak hoe hij zijn politieke vrienden ter linkerzijde op de
kast kon krijgen door in de Kamer grappen te maken met
Hans Wiegel, die hem overigens ook vaak thuisbracht na
late debatten. Een onverwacht koppel, maar Wiegel herinnert zich die ritjes nog goed. In zijn woorden: "In de auto
kletsten we honderduit en hadden we veel pret."
Mevrouw de voorzitter. Die twee kanten, het principiële en
de zelfrelativering, komen misschien nog wel het mooist
samen in de typering die Fred van der Spek in 2003 desgevraagd zelf gaf van zijn politieke leven. "Dat je gelijk kunt
hebben zonder het te krijgen", zei hij. Met zijn overlijden
verliest Nederland een idealist van de oude stempel. We
herdenken Fred van der Spek met diep respect. Zijn familie
en andere nabestaanden wens ik veel kracht toe bij de verwerking van dit grote verlies.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik verzoek de aanwezigen een moment van
stilte in acht te nemen.
(De aanwezigen nemen enkele ogenblikken stilte in acht.)
De voorzitter:
Dank u wel. Ik schors de vergadering voor enkele ogenblikken, zodat u in de gelegenheid bent de familieleden te
condoleren.
De vergadering wordt van 15.17 uur tot 15.24 uur geschorst.

Tweede Kamer

Herdenking de heer Van der Spek

19 december 2017
TK 36

36-6-2