Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

35 495

Initiatiefnota van de leden Voordewind, Alkaya,
Van den Hul en Van Ojik over Tegen slavernij en
uitbuiting – een wettelijke ondergrens voor
verantwoord ondernemen

Nr. 361

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 29 december 2020
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op 8 december 2020 overleg gevoerd met mevrouw
Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
over:
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 16 oktober 2020 inzake nota «Van
voorlichten tot verplichten: een nieuwe impuls voor internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemerschap»
(Kamerstuk 26 485, nr. 337);
− de initiatiefnota van de leden Voordewind, Alkaya, Van den
Hul en Van Ojik «Tegen slavernij en uitbuiting – een wettelijke
ondergrens voor verantwoord ondernemen» (Kamerstuk
35 495, nr. 2);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 10 juli 2020 inzake kabinetsreactie
op SER-advies «Kansen pakken en risico’s beheersen; Over de
samenhang tussen de SDG’s en IMVO» (Kamerstuk 26 485,
nr. 332);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 10 juli 2020 inzake rapport evaluatie IMVO-convenanten (Kamerstuk 26 485, nr. 333);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 14 september 2020 inzake reactie
op het verzoek van het lid Kuzu, gedaan tijdens de regeling
van werkzaamheden van 1 september 2020, over Oeigoerse
dwangarbeid (Kamerstuk 35 207, nr. 36);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 1 december 2020 inzake kabinetsreactie op het National Baseline Assessment (NBA) «Bedrijfsleven & Mensenrechten – Een onderzoek naar de stand van de
implementatie van de United Nations Guiding Principles on
Business and Human Rights in Nederland» (Kamerstuk 33 826,
nr. 36).

kst-26485-361
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

1

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

2

Voorzitter: Amhaouch
Griffier: Meijers
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Alkaya, Amhaouch, Bouali,
Van den Hul, Voordewind en Weverling,
en mevrouw Kaag, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 17.07 uur.
De voorzitter:
Welkom bij dit notaoverleg Internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Ook welkom aan de Minister, die wat vertraagd was, omdat
de andere Minister blijkbaar te laat in de plenaire vergadering was. Kan
gebeuren. We hebben mevrouw Van den Hul van de PvdA, die ook
namens GroenLinks spreekt, want die is verhinderd. We hebben de heer
Bouali namens D66, de heer Alkaya namens de Socialistische Partij, de
heer Weverling namens de VVD en aan mijn rechterzijde de heer
Voordewind van de ChristenUnie. De spreektijd is zes minuten in eerste
termijn voor de PVV, het CDA, D66, GroenLinks, de SP, de PvdA – de PVV
is niet aanwezig – en vier minuten voor de ChristenUnie.
Ik wil met jullie afspreken, als jullie het goed vinden, drie interrupties in de
eerste termijn. We kijken hoever we daarmee gaan komen. We zullen na
de eerste termijn een schorsing doen. Er was net een beetje geroezemoes,
want er is ook de persconferentie om 19.00 uur. We kijken of we daar tien
minuten van mee kunnen pikken. Dat hangt ervan af hoe dit dadelijk gaat
lopen. Als dat pragmatisch ingepast kan worden, gaan we dat doen, en
anders moeten we dat helaas voorbij laten gaan, maar dat zien we
dadelijk. Ik geef het woord aan mevrouw Van den Hul namens de Partij
van de Arbeid en namens GroenLinks.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Hartelijk dank, voorzitter. Pruiken van afgeschoren mensenhaar van
Oeigoerse gevangenen die bij binnenkomst van de strafkampen
gedwongen werden hun hoofd kaal te scheren. Katoen geproduceerd
door dwangarbeid. Kleding gemaakt in onveilige fabrieken. Palmolie
gemaakt door vrouwen die stelselmatig te maken hebben met discriminatie, seksueel geweld en landonteigening. Zomaar wat voorbeelden van
producten die ook in Nederland nog steeds te koop zijn, en zo kan ik nog
wel even doorgaan.
Alle inspanningen ten spijt, de trieste constatering vandaag is dat van
maatschappelijk verantwoord ondernemen in de praktijk nog veel te
weinig terechtkomt en dat de meest gemarginaliseerden, zoals vrouwen,
kinderen, mensen in armoede en etnische of religieuze minderheden daar
dagelijks slachtoffer van worden. En een minstens zo trieste constatering
is dat er tijdens deze kabinetsperiode geen verandering in gaat komen.
Zojuist werd een motie aangenomen van GroenLinks, PvdA, SP,
ChristenUnie en SGP, die verzoekt om bedrijven aan te sporen te
vertrekken uit Xinjiang en zo nodig uit China. Wij kijken uit naar de brief
van de Minister over de uitvoering hiervan. De Minister erkent weliswaar
de misstanden, zo bleek ook weer uit de beantwoording van mijn
Kamervragen over misstanden in Guatemala, naar aanleiding van
onderzoek van ActionAid, maar wijst bij vragen over toezicht of naleving
van OESO-richtlijnen keer op keer niet naar zichzelf maar naar het
bedrijfsleven.
Sterker nog, de Minister is positief gestemd dat bedrijven zelf zoeken naar
oplossingen, zo lezen we. Ik ben bang dat ik dat optimisme niet deel, want
uitgezonderd de prijzenswaardige inzet van een klein groepje koplopers
kunnen we niet anders dan concluderen dat het allemaal veel en veel te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

3

langzaam gaat. Ik heb het al eerder gezegd: waar geen wil is, is een wet.
Daarom doen wij samen met ChristenUnie, GroenLinks en SP in onze
initiatiefnota voorstellen voor bindende afspraken over due diligence,
zoals ook de SER bepleit. Als het aan ons ligt doen we dat zowel in
Nederland als in Europa; niet of-of, maar en-en. We hebben niet de luxe
om af te wachten tot Brussel het heeft geregeld, om ondertussen kostbare
tijd verloren te laten gaan om mens en milieu in onze ketens te
beschermen. Dat is wel het voorstel van deze Minister. Hoe reëel acht de
Minister het dat we op deze manier de 90%-doelstelling in 2023 gaan
halen?
Duitsland en Finland kiezen er juist wel voor om nationale wetgeving te
ontwikkelen, als opstap naar Europese regelgeving. In Frankrijk bestaat
mvo-wetgeving al sinds 2017. Waarom pakt de Minister die handschoen
niet op? Al eerder kwamen wij met de Wet zorgplicht kinderarbeid. De
Minister geeft aan bouwstenen voor die wet verder te willen uitwerken,
maar zij wil pas eind volgend jaar de AMvB aan de Kamer voorleggen.
Waarom duurt het zo lang?
Bij de convenanten is voor mij de grote vraag wat de Minister daarmee
wil, want de ondersteuning en de rol van de Minister blijven vooralsnog
onduidelijk, terwijl er in verschillende rapporten op wordt gewezen dat de
convenanten niet afgeschaald maar juist versterkt moeten worden, met
een sterkere positie voor vakbonden en maatschappelijke organisaties,
meer sturing, transparantie en scherpere monitoring door de overheid.
De heer Bouali (D66):
Ik wilde al eerder interrumperen, toen mijn collega Van den Hul van de
Partij van de Arbeid begon over de verschillende landen en wetgevingstrajecten. Ze noemde Duitsland, maar volgens mij is Duitsland nog niet in
een wetgevingstraject beland. Hoe kijkt mevrouw Van den Hul daar
tegenaan? Dat en-en snap ik. Ik snap ook dat je oplossingen wil
aandragen. Maar hoe zorg je ervoor dat je dadelijk niet een enorme
lappendeken hebt van allemaal landen die verschillende dingen gaan
doen? De Fransen hebben due-diligencewetgeving, zoals we weten. In
Duitsland zijn ze er nog niet uit. In Zwitserland hebben ze zojuist in een
referendum tegen imvo gestemd. Hoe kijkt u daar tegenaan?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Daarom is het zo belangrijk om afspraken te maken op Europees niveau
en op nationaal niveau. Ik betoog dat we niet de luxe hebben om af te
wachten totdat er Europees draagvlak is voor die due-diligencewetgeving.
We hebben gezien bij andere voorbeelden dat dat nog wel even kan
duren. Daarom pleit ik voor een en-en-aanpak.
De heer Bouali (D66):
U neemt dus voor lief dat we het niet voor elkaar krijgen op Europees
niveau en dat we dan een lappendeken aan regels hebben. Of zegt u dat
Europees wel de voorkeur heeft; laten we het Europees regelen, want dan
hebben we al die landen bij elkaar? Dan hoeven we niet een lappendeken
aan nationale regels op te stellen.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Nee, mijn voorkeur is heel duidelijk. Ik wil én nationale wetgeving én
Europese wetgeving, net als in het scenario dat in het SER-advies wordt
bepleit; allebei. Een Europees traject is hartstikke belangrijk voor dat level
playing field. Daar spreken ook bedrijven over. Daar kan ik me van alles bij
voorstellen. Tegelijkertijd vind ik het ontzettend belangrijk dat we daar niet
op wachten en dat we nu al stappen zetten in Nederland om die duediligencewetgeving te borgen. We hebben eerder een kleine voorzet
gedaan door die Wet zorgplicht kinderarbeid, maar daarmee pak je niet
het hele probleem. Daarom pleiten wij, samen met de ChristenUnie, SP en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

4

GroenLinks, voor die due-diligencewetgeving, ook op landelijk niveau. We
hebben werkelijk de luxe niet om nog een dag langer te wachten.
De heer Bouali (D66):
Mijn enige punt was: als je en-en doet, dan heb je dalijk én 27 nationale
wetgevingen én een Europese wetgeving. Dat is mijn enige zorg, maar
misschien komt mevrouw Van den Hul daar later nog op terug.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dat is een zorg die ik niet deel. Ik wil snel actie.
Ik ga door met mijn betoog. Kan de Minister toezeggen dat continuering
en versterking van de convenanten wordt geborgd? Een andere zorg die
bij de convenantpartijen leeft en die ook in het KIT-rapport wordt
verwoord, betreft onvoldoende betrokkenheid van sociale partners in
productielanden. Verschillende vakbonden stellen daarom voor dat de
Nederlandse overheid ook de sectorale sociale dialoog ter plaatse helpt
stimuleren, bijvoorbeeld door de dialoog tussen brancheorganisaties,
werknemersorganisaties en ngo’s toe te voegen als criterium voor de
ondersteuning van imvo-convenanten. Hoe kijkt de Minister naar dit
voorstel?
Dan een thema dat ook al bij de begroting aan de orde kwam en dat
vandaag niet mag ontbreken: beleidscoherentie. Niet alleen binnen deze
portefeuille moet imvo hoger op de agenda, ook binnen andere departementen, zoals EZ en BZK. Ook het inkoopbeleid moet OESO-proof, net als
de steun aan bedrijven, zoals we al eerder bepleitten. Eerder antwoordde
de Minister op vragen dat bedrijven die gebruik willen maken van het
financieringsinstrumentarium van BuHa-OS de OESO-richtlijnen niet
alleen moeten onderschrijven, maar ook naleven. Kan de Minister
bevestigen dat onderschrijving en naleving van die richtlijnen geldt als
voorwaarde voor iedere vorm van subsidie voor deelname aan handelsmissies en inkoopbeleid van de overheid, of dit nu ODA of non-ODA
betreft?
Wat betreft duurzaam inkopen door het Rijk is er nog een wereld te
winnen. Volgens de IOB worden de internationale sociale voorwaarden
(ISV) slechts bij 2,5% van de totale aanbestedingswaarde van de overheid
gebruikt. Al eerder diende ik hierover een motie in. De Minister gaf toen
aan hierover in gesprek te zijn met haar collega op BZK. Ik hoor graag wat
de stand van zaken is. Hoe wordt imvo rijksbreed vormgegeven? Welke
verantwoordelijkheid neemt de Minister zelf als SDG-coördinerend
bewindspersoon? Neemt de Minister gender ook mee in haar beleidskader voor rijksbrede imvo-inzet? Waarom genderimpact niet standaard
toepassen als wegingscriterium?
Dan het imvo-loket dat de Minister wil oprichten. Om ook in het Zuiden
effect te hebben is het van belang dat arbeids- en vakbondsrechten een
centrale plek krijgen bij de ondersteuning en informatie die dit punt gaat
bieden. Ook de SER wijst in zijn imvo-advies op het belang van vrijheid
van vakvereniging en collectieve onderhandeling. Krijgen die twee
rechten een centrale plek bij het steunpunt en worden zij benoemd als
prioriteit?
Tot slot, een leefbaar loon, vaak door bedrijven weggewimpeld als niet
realistische luchtfietserij, gevolgd door een heleboel ja, maars. Ja, maar
hoe bereken je dat dan? Ja, maar ze hebben nu toch werk? Ja, maar, ja,
maar. Allemaal waar misschien, maar het is niet genoeg. Een rekenvoorbeeld. Onlangs kreeg de nieuwe CEO van Douwe Egberts een tekenbonus
van tussen 10 en 30 miljoen in aandelen. Dat is dus ongeveer de helft van
wat het bedrijf jaarlijks zegt te investeren in verantwoorde inkoop.
Veel koffieboeren verdienen geen leefbaar inkomen. Met één cent extra
zou een espresso met Colombiaanse bonen armoedevrij zijn. Met vier
cent extra betalen we de echte prijs; genoeg om alle sociale en milieukosten te compenseren. Maar dat gebeurt niet. Die bonus gaat niet naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

5

de boeren maar naar de boardrooms, net als supermarkten nog steeds
onvoldoende doen om hun verantwoordelijkheid te nemen om uitbuiting
in hun ketens te voorkomen en producenten een eerlijk aandeel te
betalen. Kortom, mensen zijn nog steeds de marge, en dat moet stoppen.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Van den Hul. Ruim binnen de tijd. Dan geef ik het woord
aan de heer Bouali van D66.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter, en ook van mijn kant dank aan de initiatiefnemers
voor hun nota. Voor mijn partij is internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen altijd een belangrijk onderwerp geweest. We
zien imvo ook een steeds centraler thema worden als we spreken over
handel. Niet alleen in Nederland gelukkig. Zo was er onlangs bijvoorbeeld
in Zwitserland een referendum over imvo. We spraken vorige week zelf al
over ontbossing in een ander notaoverleg, maar ook bij de begroting. Bij
Buitenlandse Handel staat nu, naast het verdienvermogen van Nederland,
ook het aanpakken van misstanden in handelsketens steeds meer
centraal. Beide zeer belangrijk voor een groot handelsland als Nederland,
want we moeten ons realiseren hoeveel producten die we consumeren of
gebruiken, uit het buitenland komen en welke impact dit heeft. Zo heb ik
al vaker gesproken over het kopje koffie van de Colombiaanse boer – mijn
collega Van den Hul had het er net ook over – tot de Utrechtse Douwe
Egberts. Maar ook een T-shirt vrij van kinderarbeid of een televisie
geproduceerd zonder dat het milieu daaronder moet leiden, hoort bij
imvo. De coronacrisis legt nog eens bloot hoe afhankelijk landen van
elkaar zijn. We zagen bijvoorbeeld door de economische onzekerheid in
Nederland dat er op grote schaal orders werden geannuleerd in
Bangladesh, waardoor bedrijven en werknemers in de knel kwamen.
De IMVO-convenanten zijn inmiddels geëvalueerd. Hoewel ze in sommige
verbanden vooruitgang hebben geboekt, blijkt meer nodig te zijn. Wat mij
persoonlijk betreft, vind ik het toch teleurstellend te zien dat weinig
bedrijven imvo-beleid uiteindelijk echt hebben opgenomen. Uiteindelijk
zijn het de bedrijven die we echt nodig hebben om deze klus te klaren. We
moeten niet stoppen met de IMVO-convenanten. Zo hebben ook CNV,
FNV, VNO-NCW en MKB Nederland bepleit. Is de Minister het eens dat we
het kind niet met het badwater weg moeten gooien en in ieder geval met
de IMVO-convenanten door moeten gaan? Graag een reactie. Het is
duidelijk dat we verder moeten kijken hoe we onze toeleveringsketens
verduurzamen en maatschappelijk verantwoord inrichten.
Voorzitter. We zien dat andere landen aan de slag gaan met imvo. In
Frankrijk is er nu due-diligencewetgeving en in Duitsland zijn hier
discussies over. Er dreigt wel versnippering te ontstaan, waardoor we een
lappendeken krijgen aan wetgeving en maatregelen die niet op elkaar
aansluiten. Bedrijven die in verschillende Europese landen opereren,
moeten voldoen aan verschillende eisen. Ook de initiatiefnemers schrijven
dat Europese regelgeving op dit onderwerp eigenlijk de ideale situatie is.
Daarnaast geeft de SER aan dat een beleidsmix op Europees niveau de
grootste impact heeft op de keten. Dat is waar het D66 uiteindelijk ook om
gaat. We willen niet een papiermolen creëren. We willen dat de omstandigheden op de grond voor vrouwen, mannen, kinderen, natuur, dier en
klimaat beter en veiliger worden. D66 is daarom blij om te zien dat er nu
serieus werk wordt gemaakt van imvo-beleid op Europees niveau.
Het is belangrijk dat het momentum behouden blijft. Kan de Minister in
het voorjaar van 2021 de Kamer informeren over de ontwikkelingen in de
Europese Unie? Wat doet Commissaris Reynders precies? Zo weten we op
tijd of er voldoende vooruitgang wordt gemaakt. Daarop aansluitend: ik
schetste net het gevaar van de lappendeken. Hoe kijken de initiatiefnemers aan tegen het risico dat dadelijk alle lidstaten afzonderlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

6

wetgeving gaan maken en er daarbovenop nog eens een EU-traject komt?
Wat mij betreft zetten we in op EU-maatregelen en werken we tegelijkertijd aan een mix van nationale maatregelen voor het geval dat de
Europese resultaten te lang uitblijven.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Alkaya, de heer Voordewind en mevrouw
Van den Hul.
De heer Alkaya (SP):
Een vraag aan D66. Zit er wat D66 betreft ook een einddatum aan waarop,
als de Europese Unie niet tot een richtlijn of een verordening komt, de
lidstaten zelf actie moeten ondernemen?
De heer Bouali (D66):
Een goede vraag. Ik heb de laatste tijd veel contact gehad met Brussel en
met de OESO. Dat weet de heer Alkaya. We zijn daar samen op bezoek
geweest. Wat mij betreft moet er in de zomer van 2021 toch echt wel
duidelijk zicht zijn op EU-wetgeving in een vergevorderd stadium. Als dat
niet het geval is, mogen we wat mij betreft gaan werken aan nationale
maatregelen.
De voorzitter:
De heer Alkaya, nog een interruptie.
De heer Alkaya (SP):
Dat is helder. Dat moeten we noteren, denk ik. Wat belangrijk is: als we
pas in de zomer van 2021 beginnen, zijn we natuurlijk weer een paar jaar
verder voordat zo’n wet ingevoerd en daadwerkelijk geïmplementeerd is.
De Minister geeft aan dat er al voorwerk gedaan moet worden. Zullen we
dan vandaag wel aan het kabinet vragen dat het voorwerk heel concreet
is, in de vorm van misschien een conceptwet die al ter consultatie online
geplaatst kan worden? Dan kunnen we er al over nadenken. Dan kunnen
ook maatschappelijke organisaties erover nadenken. Als de Europese
Unie er dan inderdaad te lang over doet, kunnen we in 2021 snel stappen
maken. Anders zijn we zo weer een jaar verder.
De heer Bouali (D66):
We hebben er lang over zitten nadenken. Ikzelf heb heel lang zitten kijken
hoe we dit het beste kunnen aanvaren. Op zich ben ik er wel een
voorstander van om bouwstenen klaar te zetten. Dan hebben we in ieder
geval dingen klaar staan. Waar bij mij de twijfel zit, waar ik moeite mee
heb, is het volgende. Als we dadelijk allemaal die verschillende wetten en
regels hebben in de Europese Unie en ieder land zijn eigen gang gaat, dan
komen we echt wel aan die lappendeken. Ik probeer daarvoor een
oplossing te vinden. Dat is ook een vraag van mij aan u allen, die de
initiatiefnota hebben geschreven. Hoe kijkt u daar tegenaan? Ziet u daar
geen risico? Maar wat mij betreft kunnen we inderdaad wel alvast aan
bouwstenen gaan werken, zodat we, als het straks zo ver is en de
Europese Unie er nog niet uit is, wel aan de slag kunnen in Nederland.
De voorzitter:
De heer Alkaya, derde interruptie.
De heer Alkaya (SP):
Dan tot slot. Ik vroeg specifiek om een conceptwet die ter consultatie
gepubliceerd zou moeten worden. Bouwstenen vind ik goed, maar als
Tweede Kamer hebben wij daar geen weet van. Ik kan me voorstellen dat
het kabinet daar achter de schermen mee bezig is. Dat is goed. Alleen, ik
wil er als volksvertegenwoordiger over kunnen nadenken. Ik kan me

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

7

voorstellen dat bedrijven erover willen nadenken, dat maatschappelijke
organisaties er ook over willen nadenken. Dus een stapje verder dan
bouwstenen, namelijk een conceptwet die ter consultatie online wordt
geplaatst. Is de heer Bouali het met mij eens dat dat ook nog prima zou
kunnen voor zomer 2021? In mijn eigen tekst zal ik ingaan op hoe ik zelf
aankijk tegen het Europese traject en dergelijke.
De heer Bouali (D66):
Dan aarzel ik toch. Ik ben wat voorzichtiger dan u. Laten we eerst volop
inzetten op dat Europese Unietraject en Commissaris Reynders blijven
aanmoedigen om dit zo snel mogelijk op te pakken. De signalen zijn
positief, maar we horen dadelijk misschien van de Minister ook de
inschatting van het kabinet. Wat conceptwetgeving betreft: ik ben echt een
beetje bang dat we straks te veel wetten hebben van allemaal verschillende EU-lidstaten. Dus wat mij betreft kan die stap wat later genomen
worden, als we zien dat het op Europees niveau niet werkt.
De voorzitter:
De heer Voordewind en dan mevrouw Van den Hul.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb even uw eigen verkiezingsprogramma erbij gepakt. Dat spreekt ook
over wetgeving als bedrijven zich niet houden aan de OESO-richtlijnen.
Dat wordt weliswaar ook verweven met Europa, maar u spreekt ook
bedrijven aan. Als ze niet meewerken, wilt u het afdwingen via wetgeving.
U zegt: we wachten de bouwstenennotitie af; dan hebben we iets. Maar
dat kan natuurlijk een tijd duren. De Minister zelf heeft in eerdere debatten
gezegd, afgelopen zomer nog, dat het nog wel een tijdje gaat duren,
omdat die molens niet zo snel draaien. Dus waarom doet u niet met ons
mee? Laten we de bouwstenen gaan maken via een initiatiefwet.
De heer Bouali (D66):
Het doet mij altijd plezier dat de heer Voordewind ons verkiezingsprogramma leest. Ik heb het voor de zekerheid ook maar even uitgeprint,
want ik vermoedde al dat hij daarmee zou komen. Het klopt inderdaad dat
wij het graag op Europees niveau willen regelen. Daar waar bedrijven in
gebreke blijven, volgt dan wetgeving. Ik heb net ook een vraag gesteld
aan de initiatiefnemers. Daar zit een serieuze gedachte achter. Want
volgens mij verschillen wij met de initiatiefnemers niet ten aanzien van
wat we willen bereiken op het gebied van imvo. Ik heb al eerder aangegeven dat we wat mij betreft nu vol inzetten op het Europese Unietraject,
want daar beginnen de radars te draaien en dat ziet er goed uit. Maar ik
ben er ook niet zeker van of gerust op. In dat geval vindt u ons wel aan uw
zijde. Als het te lang duurt of niet de goede kant op gaat, willen we
inderdaad wel nationale wetgeving.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Maar dat kan natuurlijk nog wel een tijdje duren, want Eurocommissaris
Reynders is nog maar bezig met een internetconsultatie, of een consultatie via verschillende lidstaten, dus we moeten nog maar zien of er in het
najaar een eerste gedachtegang ligt. Wij gaan – of tenminste: ik ga – het
niet meer meemaken. Als u dan niet met de initiatiefwetgeving meegaat,
bent u dan wel bereid om met ons aan de Minister te vragen om nog
voordat deze kabinetsperiode is afgelopen precies aan te geven welke
bouwstenen in zo’n Europese richtlijn of wetgeving moeten liggen?
De heer Bouali (D66):
Allereerst hoop ik dat de heer Voordewind dat wel meemaakt, maar ik
neem aan dat hij bedoelde «als Kamerlid». Nee, dat was ook mijn vraag
aan de bewindsvrouwe: hoe is nou de concrete invulling van die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

8

bouwstenen? Maar zoals ik ook al tegen de collega van de SP zei: wat mij
betreft is er ook een datum. We zeggen: als er in de zomer 2021 signalen
zijn dat dit niet de goede kant op gaat, dan vindt u ons aan uw zijde.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Misschien dan afrondend, voorzitter? Ik begrijp dat dat mijn derde
interruptie is. De heer Bouali vraagt bouwstenen aan de Minister, maar
zijn eigen verkiezingsprogramma, dat natuurlijk pas voor na de verkiezingen geldt, stuwt hem op tot grote hoogtes en vraagt hem ook al het
een en ander. Welke bouwstenen zou hij de Minister dan willen
meegeven? Herkent hij zich in de initiatiefnota die er nu ligt en in de
uitwerking van de OESO-richtlijnen, waarin gezegd wordt dat alle
bedrijven in ieder geval een algemene zorgplicht hebben? Vervolgens
moet je gaan kijken naar de proportionaliteit als het gaat om de grootte
van bedrijven. Geeft hij dat de Minister mee?
De heer Bouali (D66):
Ja, ik herken me inderdaad in uw nota, maar ik heb ook duidelijk
aangegeven dat wat mij betreft – en daar zit toch echt wel het nuanceverschil – we dit nu echt Europees moeten gaan aanvaren, vanwege het
effect van Europese wetgeving die dan voor de hele Europese Unie geldt
en die het uniform maakt voor alle bedrijven in de Europese Unie.
Daarmee kunnen we ook echt verschil on the ground maken, want dat
doen we denk ik niet als we het alleen op Nederlands territorium van
toepassing laten zijn. Maar dat is wel de sequence wat mij betreft. We
gaan het Europees aanvaren, zodat er ook echt verschil gemaakt kan
worden voor die Colombiaanse koffieboer waar we het zojuist over
hadden. Als dat niet snel zichtbaar wordt, dan willen we inderdaad met u
verder gaan kijken hoe er een intelligente mix van wetgeving en
bouwstenen kan zijn.
De voorzitter:
Voordat ik mevrouw Van den Hul het woord geef: we hebben vandaag een
notaoverleg, en dus geen initiatiefnotaoverleg waarin de heer Voordewind
iets moet verdedigen of toelichten. Dat wil ik even benoemd hebben. We
doen drie interrupties in tweeën, dan hebben we iets meer ruimte. Ik zie
dat we wat tijd hebben, dus ga uw gang, mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik snap heel goed dat de heer Bouali zegt: wij willen Europese wetgeving.
Ik zei net al: dat willen wij ook. Wat ik niet snap, is dat hij zegt: totdat die er
is, doen wij niks. Want diezelfde koffieboer in Colombia waar de heer
Bouali net naar verwees, zit nu met de gebakken peren. Ik gaf net in mijn
spreektekst een aantal schrijnende voorbeelden van mensen aan het
andere einde van de productieketen die echt zwaar getroffen worden door
de uitwassen van bedrijven die zich niet aan de OESO-richtlijnen houden.
We weten dat dat de overgrote meerderheid is. Want het is schrijnend om
te zien, maar de overgrote meerderheid houdt zich niet aan die
due-diligenceverplichting vanuit de OESO-richtlijnen. Wat is dan de
boodschap van de heer Bouali aan die koffieboer, aan die producenten in
Bangladesh in de sweatshops, in al die uiteinden van de keten die, totdat
de Europese wetgeving er is, nog steeds aan het kortste einde trekken?
Moeten die dan maar gewoon geduldig afwachten? Waarom niet nu al
actie?
De heer Bouali (D66):
Het woord «oneindig» hebt u mij niet in de mond horen nemen. U zegt
«oneindig». Ik heb aangegeven dat Europese wetgevingstrajecten en due
diligence wat mij betreft zo snel mogelijk opgetuigd moeten worden, dus
daar is geen sprake van oneindigheid. Ik kijk alleen naar hoe we het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

9

verstandig kunnen aanvaren. Wat mij betreft is dat in de Europese Unie
inzetten op due diligence. Dat is niet oneindig: dat is al over een halfjaar.
En als dat niet lukt, dan wil ik met u gaan kijken of we er inderdaad in de
Kamer voor kunnen zorgen dat er maatregelen in Nederland worden
genomen. Het is allemaal niet eenvoudig, want je verandert die processen
niet zomaar. We hebben dat gezien bij de wetgeving tegen kinderarbeid
die destijds ingediend is. Daarmee zijn we ook nog steeds niet waar we
moeten zijn. Er is een advies van de Raad van State dat niet negatief is,
maar dat die wetgeving eigenlijk bekritiseerde. Wat mij betreft is dat toch
wel heel snel gegaan allemaal. Dus als we het nu aanvaren, varen we het
wat mij betreft echt goed aan en doen we het Europees, zodat we die
koffieboer echt kunnen helpen. Mocht Europa nou zeggen «dit schuiven
we op de lange baan», dan vindt u mij aan uw zijde om te zeggen: oké,
maar dan gaan we het hier nationaal aanpakken.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Maar dan hebben we dus kostbare tijd verloren, tijd die we kunnen
investeren om nu al de eerste stappen te zetten, zoals de heer Alkaya en
de heer Voordewind voor mij al hebben bepleit. De heer Bouali
waarschuwt de hele tijd voor een lappendeken, want dat is eigenlijk het
enige argument dat ik van D66 hoor om niet nu al stappen te zetten naar
nationale bindende wetgeving. Voor het overige zegt de heer Bouali: het
einddoel deel ik; die afspraken moeten worden nageleefd. Maar is dat
argument van die lappendeken dan erger? Is een lappendekenscenario dat
hij hier nu als groot doemscenario schetst, erger dan kinderen die nog
steeds in sweatshops werken? Is dat erger dan pruiken van mensenhaar?
Is dat erger dan dwangarbeid? Dat vind ik een weging. Ik vind dat
werkelijk een scheef beeld van de realiteit, want we kunnen nu wel
degelijk de eerste stappen zetten. Is het makkelijk? Nee. Is de kinderarbeidwetgeving compleet en fantastisch? Nee, dat zult u mij ook niet horen
zeggen. Maar het is een stap, zodat we elke dag wat doen om dit
menselijk leed te voorkomen en om te zorgen dat bedrijven zich nou echt
aan de afspraken gaan houden.
De heer Bouali (D66):
Ik snap heel goed waar u vandaan komt. Ik heb ook aangegeven dat ik in
ieder geval ook teleurgesteld ben als ik zie hoe de participatie van het
Nederlandse bedrijfsleven is geweest. Maar ik blijf er wel bij dat de impact
het allerbelangrijkste is. Als wij als Europese Unie gezamenlijk dit
probleem tackelen, dan hebben we een grotere impact dan wanneer we
nu als Nederland alvast allerlei dingen gaan zitten bekokstoven, die we
misschien dadelijk toch weer moeten gaan aanpassen omdat het op
Europees niveau anders moet. Ik heb gewoon een hele duidelijke
voorkeur; daar verschillen u en ik misschien in. Die lappendeken is
inderdaad problematisch, maar laten we wel wezen: deze discussie wordt
nu overal in Europa gevoerd. Ik gaf net aan dat ook in Zwitserland de
weging is: hoe gaan we dit nou aanvaren? In Duitsland zijn ze er ook nog
steeds niet uit. Gaan we nu nationale wetgeving invoeren of wachten we
op Brussel? Die discussie is dus niet alleen hier in het Nederlands
parlement, maar die is breed. Mijn voorkeur is dat we dit Europees
aanvaren, omdat we dan een echt grote impact hebben. Dan bereiken we
namelijk wat u wil.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
De heer Bouali zegt: ik wil impact. Maar welke impact maak je als je
afwacht? Dan maak je nul impact. Door nu niks te doen, is er nu ook nul
impact. Dan stel je die impact uit. En ja, ik wil die Europese impact ook,
maar door te zeggen dat je als Nederland geen impact hebt, doe je toch
echt een aantal Nederlandse bedrijven tekort. Douwe Egberts, het bedrijf
dat ik noemde in mijn spreektekst, heeft 9% van de wereldwijde koffie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

10

markt. Zo zijn er nog een aantal hele grote bedrijven die soms in positieve
zin en helaas vaak ook in negatieve zin in het nieuws zijn. Ik noem een
Shell; ik kan zo nog wel even doorgaan. Dat zijn bedrijven die een hele
grote wereldwijde voetafdruk nalaten en waarop Nederlandse
due-diligencewetgeving wel degelijk een globale positieve impact zou
kunnen hebben.
De heer Bouali (D66):
U probeert mij ergens mee naartoe te nemen, terwijl we eigenlijk dezelfde
mening hebben. Ik zie die misstanden ook. U weet ook hoe ik daarin sta
en dat ik die wil bestrijden. Alleen: Europa is al bezig. Dat zeg ik tegen u,
maar u vergeet dat de hele tijd en stapt daar overheen. Er is nu een
consultatie aan de gang. Reynders pakt het op. Mijn vraag is of het
kabinet ons daarvan op de hoogte kan blijven houden via brieven, zodat
we kunnen zien of die wetgeving er inderdaad komt en we een vinger aan
de pols kunnen houden. U doet net alsof dat hele Brusselse gewoon niet
bestaat en u bent alleen maar gefocust op dat Nederlandse. Dat doe ik
liever niet. Ik heb liever dat we zeggen: Brussel is inmiddels aan zet, daar
wordt gewerkt, daar is een consultatie uitgeschreven die naar alle
lidstaten en naar alle bedrijven is gestuurd, en daar komt binnenkort, denk
ik, een eerste analyse. Als dat er goed uitziet en het Brussel lukt om
due-diligencewetgeving in de hele Europese Unie vast te stellen, dan
heeft dat mijn voorkeur, ja.
De voorzitter:
Dank. De heer Bouali gaat verder met zijn inbreng.
De heer Bouali (D66):
Dat vind ik heel fijn, voorzitter. Ik was bijna bang dat u ging zeggen {
De voorzitter:
Er hebben wat interrupties plaatsgevonden, dus we gaan netjes verder.
Gaat uw gang.
De heer Bouali (D66):
Ik heb nog een heel mooi verhaal, meneer de voorzitter. Ik wil nog twee
observaties maken. Allereerst blijf ik uiteraard graag benadrukken dat D66
staat voor een betere, eerlijke en duurzame handel. Imvo en handelsverdragen zijn instrumenten om deze doelen te verwezenlijken. Dat doen we
niet door tegenover elkaar te staan. Onze werelden bestaan namelijk niet
in een vacuüm waarin we van elkaar gescheiden kunnen leven, zonder in
dialoog te zijn, zonder te handelen, maar waar we elkaar enkel berispen.
Samenwerking is nodig, in ieder geval wat mij betreft, en geen zijlijn.
Samenwerken als landen, als bedrijven, ngo’s en burgers.
De tweede observatie die ik graag wil maken, is dat het belangrijk is dat
we eerlijk zijn, ook tegenover onszelf. We beogen met imvo om mens en
natuur te helpen; het effect op de grond moet centraal staan in de
uitvoering. Als we lokale boeren in de armoede drukken door onze
maatregelen, zijn we nog verder van huis. Als we bijvoorbeeld ontbossing
tegengaan, moeten we ook daar helpen de boeren te verduurzamen, zoals
mijn amendement over ontbossing van de Amazone vorig jaar. Vergeet in
ieder geval de praktijk niet. Ik geef u dit allen ter overweging.
Toen ik dit debat aan het voorbereiden was, zat ik door de foto’s te
bladeren van een van onze dienstreizen, in Colombia. Ik weet niet wie er
allemaal mee waren, maar ik denk de meesten van ons. We hebben toen
ook met een koffieboer gesproken. Je ziet heel vaak dat de maatregelen
die wij hier in Europa en in Nederland nemen, direct effect hebben op die
lokale boeren. Die observatie leidt ertoe dat ik nog wil zeggen dat het
belangrijk is dat we niet in een vacuüm redeneren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

11

Ik wil in ieder geval de initiatiefnemers bedanken voor deze nota. Ik kijk uit
naar de beantwoording door de Minister en door de initiatiefnemers.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Oké. Dan ga ik door naar de heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Dank u wel, voorzitter. Eigenlijk vind ik «internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen» een rare term, want het beschrijft een manier
van ondernemen die eigenlijk de norm zou moeten zijn. Alle ondernemingen zouden al verantwoord moeten handelen en ter verantwoording
geroepen moeten kunnen worden voor al hun doen en laten wereldwijd.
Maar dat is helaas nog niet het geval. Niemand wil bijdragen aan
corruptie, uitbuiting, mensenrechtenschendingen of milieuvervuiling
ergens anders in de wereld of in eigen land, waar dan ook, maar toch
weten wij allemaal dat ondernemingen die dat echt kunnen uitsluiten, nog
steeds uitzonderingen zijn. Daarom hebben wij nog steeds een aparte
term voor dat soort ondernemingen, apart beleid en zelfs het zoveelste
aparte Kamerdebat daarover.
In de eerste plaats vind ik dat natuurlijk een schandvlek voor de multinationals die dat veroorzaken, die daar nog steeds aan de basis van liggen.
Maar vlak daarna vind ik dat ook een schandvlek voor de regering. Die
probeert namelijk al sinds 2013 multinationals te stimuleren om vrijwillig
missstanden in hun productieketens tegen te gaan. Ik vind dat naïef. Het is
ook tevergeefs gebleken, want ons voedsel gaat nog te vaak gepaard met
landroof, uitbuiting en drinkwatervervuiling, onze kleding wordt nog te
vaak geproduceerd door dwangarbeid en onze energie wordt nog te vaak
gewonnen door corruptie. En zo zou ik nog wel even kunnen doorgaan.
Het kabinetsbeleid heeft dus overduidelijk gefaald in dit opzicht. Zonder
een wettelijke basis is verantwoord ondernemen te vrijblijvend gebleken,
precies zoals wij al jarenlang zeggen. Uit evaluatie is gebleken dat slechts
1,6% van de bedrijven in de aangewezen risicosectoren is bereikt met een
convenant. En ook het percentage van de grote bedrijven in Nederland dat
de OESO-richtlijnen onderschrijft, blijft achter; D66 gaf dat zojuist ook al
aan. In 2019 was dit slechts 35%, terwijl het vorige kabinet al op 90% wilde
zitten. Dit kabinet heeft die doelstelling overgenomen en wil in 2023 op
90% zitten. Maar zo gaan we dat natuurlijk weer niet halen, want het is te
vrijblijvend. Nu pas, aan het einde van haar kabinetsperiode, geeft de
regering toe dat dwingender beleid nodig is en dat is gewoon zonde.
Mijn eerste vraag aan de Minister is dan ook of zij spijt heeft dat zij niet
eerder heeft ingegrepen. Voelt zij zich schuldig voor de tijd die is
verspeeld en die eigenlijk nog steeds wordt verspeeld, zoals de interruptiedebatjes zojuist lieten zien? In het regeerakkoord staat dat na twee jaar
zou worden bezien of er dwingende maatregelen genomen konden
worden en zo ja, welke dan. Die formulering had ruimte geboden aan een
assertieve Minister die bedrijven echt wil dwingen tot verantwoord
ondernemerschap. Het is geen sluitende redenering. Waarom heeft de
Minister die ruimte in het regeerakkoord niet beter benut, vraag ik mij af.
Hoe verklaart zij het gebrek aan voortgang op dit onderwerp?
Meerdere woordvoerders hebben al aangegeven dat Duitsland en Finland
al werken aan een wet. We hebben gezien dat ze in Frankrijk al een
dergelijke wet geïmplementeerd hebben. De Fransen geven aan dat
verantwoord ondernemerschap eerst binnen de bedrijven was weggestopt bij een duurzaamheidsafdeling, maar na die wet is gepromoveerd
tot de board. Het is chefsache geworden. Alleen al de theoretische
mogelijkheid van een sanctie heeft bij alle grote bedrijven in Frankrijk en
al hun toeleveranciers geleid tot meer verantwoordelijkheidsbesef.
In de nieuwste nota laat ook onze regering eindelijk het besef zien dat de
meeste bedrijven alleen stappen zetten in deze richting als zij meer geld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

12

kunnen verdienen of als zij daartoe worden gedwongen, bijvoorbeeld
door hun eigen overheid. Of de Europese overheid, maar in ieder geval
door een overheid. Ze doen het niet vrijwillig.
Voorzitter. Ik wil wat specifieker ingaan op de lappendeken dan ik eigenlijk
in mijn spreektekst had staan. Het is belangrijk dat dit probleem wordt
opgelost. Ik zie het probleem ook dat er een lappendeken ontstaat, maar
eigenlijk zeggen we dan dus dat we een aantal fte op juridische afdelingen
van multinationals belangrijker vinden in de tussentijd dan de misstanden
die ontstaan in al die landen waar multinationals actief zijn. Want op heel
veel andere terreinen is er ook een lappendeken, in Europa of daarbuiten.
Dat vinden we alsnog belangrijk om met nationale wetten en regels aan te
pakken. Dat leidt er inderdaad toe dat er administratieve druk komt bij
bedrijven. Idealiter vermijd je dat. Maar als je iets wil bereiken en het lukt
niet internationaal, het lukt niet Europees, wat we al jaren zien, moet je
ook bereid zijn om nationaal in te grijpen. Dat zien we nu helaas niet. Wij
zien nog meer vertraging en dat is teleurstellend.
Ik vraag mij ook af waarom de regering ondertussen, tijdens het wachten,
ook de steun en de commitment aan de convenanten vermindert. De
overheid is zo geen speler meer in die convenanten. Ik vraag mij verder af
of de financiële ondersteuning daar ook niet onder gaat lijden. Het kan
toch niet de bedoeling zijn dat de Minister imvo-beleid nu afbouwt in
plaats van het verder op te bouwen? Een Europese aanpak laat namelijk
nog op zich wachten en het lijkt erop dat wij de Nederlandse aanpak
alvast aan het afbouwen zijn. Dat kan niet de bedoeling zijn.
De convenanten kunnen met een wettelijke basis wellicht wél goed
functioneren. Daarom pleit ik er dus voor om niet te wachten op Europa
maar zo snel mogelijk in Nederland te beginnen met een nationale wet die
het mogelijk maakt om bedrijven te beboeten als zij onvoldoende doen
om overduidelijke misstanden in hun productieketen aan te pakken.
We hebben samen met de ChristenUnie, de Partij van de Arbeid en
GroenLinks alvast een voorstel gedaan om niet meer tijd te verspillen,
maar ik roep ook het kabinet op om alvast, bijvoorbeeld in het eerste
kwartaal, in ieder geval nog voor de verkiezingen, een conceptwet te
publiceren, zodat we daarover kunnen nadenken. Anders moet de Kamer
inderdaad een eigen initiatief nemen. Maar ik zou het het beste vinden na
zo’n slechte evaluatie, als het kabinet nu al, in deze kabinetsperiode,
stappen zet.
Voorzitter. Tot slot wil ik het ook nog even hebben over het bindend
VN-verdrag over ondernemingen en mensenrechten. Daar gaat het ook
over. Er wordt al sinds 2014 onderhandeld. Helaas zijn belangrijke
westerse landen afwezig bij die onderhandelingen. Wij hebben hier een
motie aangenomen om onze regering te vragen om die landen middels
diplomatieke betrekkingen toch over de streep te trekken. Ik vraag mij af
hoe het daarmee staat.
Kortom, er lijkt de afgelopen jaren nog te weinig bereikt om mensenrechtenschendingen, corruptie en milieuvervuiling door bedrijven te stoppen.
Daar moet meer aan gebeuren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, meneer Alkaya. Dan ga ik door naar de heer Weverling van de VVD.
De heer Weverling (VVD):
Dank u, voorzitter. Maatschappelijk verantwoord werken is onderdeel van
de identiteit van de Nederlandse ondernemer. Onze bedrijven hebben een
lange traditie van ondernemen met oog voor sociale belangen, ook buiten
Nederland. Dat is belangrijk, want onze bedrijven hebben zich natuurlijk
gewoon verantwoord te gedragen in het buitenland. En ook in Nederland,
overigens. Een andere Nederlandse traditie, die van het poldermodel,
heeft ons op dat vlak al veel opgeleverd. Door middel van samenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

13

tussen bedrijven in de convenantenaanpak is ook internationaal veel
vooruitgang geboekt.
Het Tropeninstituut, de SER en het IOB hebben in hun evaluaties allemaal
aangetoond wat de meerwaarde is van IMVO-convenanten. Convenanten
dragen effectief bij aan de bewustwording over imvo, ze faciliteren de
naleving van afspraken door bedrijven, ze zijn essentieel bij kennisopbouw en kennisdeling over imvo en ze bevorderen een dialoog met alle
partijen. Ook lezen we dat de langstlopende convenanten voor textiel en
banken het meest succesvol zijn en dat het succes van andere convenanten nog niet kan worden beoordeeld, omdat de looptijd nog onvoldoende is. Hoe kijkt de Minister naar het feit dat de langstlopende
convenanten het meeste effect hebben gehad en hoe beoordeelt zij het
feit dat ook uit haar eigen nota volgt dat nog nauwelijks gezegd kan
worden of de convenantenaanpak succesvol kan zijn of niet? Desondanks
komt de Minister nu met een uitgebreid nieuw voorstel. Op basis van de
vijf V’s moet de naleving van imvo-regels verbeterd worden. Daar hebben
wij vragen over. De Minister schrijft terecht dat brede regelgeving op
Europees niveau de voorkeur geniet omdat die bijdraagt aan een gelijk
speelveld, effectiever is en stapeling van regelgeving voorkomt. Regelgeving op Europees niveau is daarmee altijd te verkiezen boven een
nationaal initiatief. Vandaag staat zo’n nationaal initiatief op de agenda. Ik
neem aan dat de Minister hier ook haar appreciatie van dat initiatief
helder kan geven. Het verstoort het gelijke speelveld en is niet effectief.
Kan de Minister bevestigen dat zij dat ook zo ziet?
Op Europees niveau wordt door zowel de Commissie als het parlement
gewerkt aan voorstellen. Het kabinet wil in de zomer van 2021 de balans
opmaken. Wat die balans ook moge zijn, ze zal niets veranderen aan het
feit dat Europese initiatieven effectiever zijn. Is de zomer van 2021 niet te
kort dag, aangezien oplossingen in Europees verband, op welk beleidsterrein dan ook, vaak een kwestie van langere adem zijn? Kan de Minister
hierbij ook reflecteren op andere initiatieven die het kabinet terecht
Europees aanpakt, zoals de totstandkoming van het IPI? Kan de Minister
toezeggen dat de zomer van 2021 niet echt een harde datum is maar een
indicatie? Als blijkt dat een voorstel dan nog niet compleet is, maar er wel
aan zit te komen, kunnen we het vanuit het oogpunt van een effectief
imvo-beleid niet maken om dan, net als met de convenanten, te voorbarig
ons vertrouwen op te zeggen in deze route. Is de Minister dat ook van
mening?
De Minister schrijft dat ze bouwstenen die nodig zijn, wil klaarzetten voor
een wettelijke imvo-verplichting, ongeacht of deze op Europees niveau of
op nationaal niveau wordt ingevoerd. Staat zij daarmee alleen open voor
een Europese oplossing die voldoet aan haar eigen bouwstenen? En is de
Minister het met de VVD eens dat juist compromisbereidheid nodig is om
in een EU van 27 lidstaten grensoverschrijdende problemen aan te
pakken? Zolang niet duidelijk is wat dat voorstel precies inhoudt, heeft
nationaal beleid geen zin. Zulk nationaal beleid zal dan toch weer moeten
worden aangepast.
De Minister richt zich primair op Europese regelgeving maar wil nationale
verplichtende wetgeving nog niet uitsluiten, hoewel inmiddels overduidelijk is dat zulke wetgeving alleen maar contraproductief werkt. Kan de
Minister toelichten wat zij dan concreet bedoelt met «effectief en
uitvoerbaar» als zij het over Europese regelgeving heeft? Deelt de Minister
de opvatting dat een Europees voorstel dat juridische aansprakelijkheid
voor bedrijven bevat, in ieder geval niet uitvoerbaar is?
Het Adviescollege toetsing regeldruk heeft ook uitgebreid naar de
imvo-maatregelen gekeken en doet een aantal terechte aanbevelingen. De
Minister geeft aan te willen onderzoeken welke regeldruk voortvloeit uit
wetgeving voor kleinere bedrijven en het mkb. Het principe dat eerst
onderzocht moet worden wat de impact op de regeldruk is voor onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

14

nemers, moet natuurlijk voor alle wetgevende en verplichtende initiatieven gaan gelden, dus ook voor de bouwstenen die de Minister wil gaan
uitwerken.
Kan zij toezeggen dat een onderzoek naar regeldruk en impact op het mkb
een onderdeel zal zijn bij de uitwerking van iedere bouwsteen? Dat is van
groot belang, want het moet helder zijn dat ieder voorstel wel uitvoerbaar
moet zijn voor het mkb, het midden- en kleinbedrijf. Dat betekent dat bij
de eerste V van de Minister – verplichten – voor het mkb een andere
maatstaf moet gaan gelden dan voor grotere bedrijven. Dat blijkt ook
duidelijk uit het advies van de SER. Hoe is de Minister van plan om in haar
eigen bouwstenen en in haar positie in Europa de doelgroep voor
verplichtende imvo-regelgeving af te bakenen? Waar ligt wat haar betreft
de grens? Hoe zorgt ze ervoor dat de positie van het mkb met zijn
beperkte capaciteit om de naleving van allerlei extra regels te
waarborgen, speciale aandacht krijgt?
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Alkaya.
De heer Weverling (VVD):
Volgens mij hadden we alle interrupties al gehad, voorzitter. Nederlandse
bedrijven kennen een lange traditie van {
De voorzitter:
We hebben een interruptie van de heer Alkaya en dan een van de heer
Voordewind.
De heer Weverling (VVD):
O, waren we daar niet al doorheen? Ik dacht ik rond het even af, maar oké.
De voorzitter:
We doen drie keer in tweeën. Meneer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
De VVD noemt een aantal zaken die wat de VVD betreft in die bouwstenen
meegenomen zouden moeten worden. Zouden die bouwstenen dan niet
ook naar de Kamer gestuurd moeten worden vrij binnenkort, zodat de
VVD dat zelf kan controleren, misschien in de vorm van een conceptwet?
De heer Weverling (VVD):
Alles op zijn tijd, meneer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
En wat is die tijd volgens de VVD? Want de VVD geeft hier allemaal zaken
aan die in die bouwstenen meegenomen moeten worden. Dat is blijkbaar
superbelangrijk voor de VVD. Dan ga ik ervan uit dat de heer Weverling
toch ook de mogelijkheid wil hebben om dat te controleren. Die
mogelijkheid zou ik hem dan niet willen ontnemen. Daarom zeg ik tegen
hem: laten we samen aan het kabinet vragen om die bouwstenen
bijvoorbeeld in de vorm van een conceptwet naar buiten te brengen.
Wanneer moet dat dan gebeuren?
De heer Weverling (VVD):
Laat helder zijn dat imvo-wet- en regelgeving van belang is. Wij vinden
dat dit op Europees niveau moet gaan plaatsvinden. Er moet onderscheid
zijn tussen het grotere bedrijfsleven en het mkb-bedrijfsleven. Je moet
een broedende kip ook niet storen, en wij vinden dus dat we het kabinet
bezig moeten laten zijn met de zaken waarmee ze nu bezig zijn. Die
bouwstenen ontvangen wij wel zodra het kabinet daar klaar mee is. Mocht
dat eerder zijn, dan ontvangen wij die uiteraard graag. Maar ik hoor dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

15

graag eerst van de Minister. Wat ons betreft: stap voor stap. Dit is
inderdaad heel belangrijk en ik wil uiteraard niet ontkennen dat het enorm
van belang is om internationaal maatschappelijk verantwoord te
ondernemen. We hebben onlangs een interessante sessie daarover gehad
met betrekking tot de textielbranche. Ik denk dat iedereen hier het belang
van dit onderwerp onderschrijft.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik ga het toch even vertellen: dit verhaal van de heer Weverling klinkt vrij
hard, maar hij is eigenlijk een heel sociaal mens en heeft wel degelijk een
hart om te strijden tegen kinderarbeid en uitbuiting en zo. Dat weet ik van
hem. Alleen ziet hij dat misschien in een andere volgorde. Daarover
verschillen we misschien een klein beetje van mening, hoewel we
gezamenlijk het regeerakkoord hebben ondertekend. Daar heeft de heer
Weverling toch ook getekend voor dwingende maatregelen. Er stond niet
in het regeerakkoord dat dat pas over een jaar of over twee jaar gebeurt,
en ook niet dat we dat alleen maar Europees gaan doen. Er stond: deze
regering gaat kijken naar dwingende maatregelen. Komt hij daar nu op
terug? Zegt hij: met dat deel van het regeerakkoord ben ik het eigenlijk
niet meer eens? Dat moeten we wel even goed scherp hebben. Dat hoor ik
graag van hem.
De heer Weverling (VVD):
Ik neem uiteraard graag de complimenten in ontvangst dat ik iemand ben
met een groot hart. Ik weet niet of u het zo zei, maar dat is dan even mijn
eigen interpretatie. Dank u wel. Ik denk dat wij hetzelfde regeerakkoord
hebben ondertekend en volgens mij staat daar duidelijk in dat daaraan
gewerkt kan gaan worden, maar dat dat niet nog in deze kabinetsperiode
door de Kamer ondertekend moet zijn. Voor mijn gevoel zetten wij dus al
hele goede stappen met elkaar. Ten eerste hebben we al een hele goeie
rondetafel gehad. We hebben nu deze discussie. Dus wij zetten stappen en
daar sluiten wij onze ogen zeker niet voor.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik ga de heer Weverling natuurlijk niet vangen op woordjes. We zijn een
beetje aan het einde van deze kabinetsperiode, dus dat heeft ook weinig
zin. Maar ik wil hem toch wel wijzen op zijn uitspraak over de SER. Die zei
volgens hem: het is contraproductief als je dat niet op Europees niveau
doet, want je moet dat vooral wel op Europees niveau doen. De SER heeft
dat niet precies zo gezegd. Die zegt: je moet eigenlijk wel tot die
wetgeving overgaan. De SER zegt ook dat het nadenken en het uitwerken
van hoe dergelijke wetgeving eruit moet komen te zien, juist productief
werkt. Want met die gereedschapskist kun je straks ook naar Brussel toe.
Is de heer Weverling het wel met mij eens dat het goed zou zijn als de
Minister die bouwstenen nog voor het einde van deze kabinetsperiode zou
maken?
De heer Weverling (VVD):
Volgens mij zitten wij nog niet eens zo heel ver van elkaar vandaan.
Daarom zitten we ook in een coalitie – zeg ik via u, voorzitter, tegen de
heer Voordewind – maar het gaat erom dat we het stap voor stap moeten
doen. Nu worden er bouwstenen opgeleverd door het kabinet, althans
daar wordt over nagedacht. Wij discussiëren er vandaag over. Wij zeggen
zelf: denk aan het mkb. Zo zijn er eigenlijk diverse invalshoeken die ook
weer als bouwstenen dienen voor het denkwerk waar het kabinet nu mee
bezig is.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Tot slot. Die bouwstenen liggen er nog niet. Er wordt een aanzet gegeven
in deze notitie dat die bouwstenen er moeten gaan komen. Maar ze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

16

moeten er nog komen. Al het grondwerk moet nog beschreven worden.
Vindt de heer Weverling dat de notitie met die bouwstenen er nog voor
het einde van deze kabinetsperiode moet komen?
De heer Weverling (VVD):
Kijk, wat er in het regeerakkoord staat, is dat de convenanten worden
voortgezet en dat na twee jaar wordt bezien of – en zo ja, welke –
dwingende maatregelen genomen kunnen worden. Er staat dus «of». Wij
zitten nu in een soort momentum waarin wij met elkaar bespreken wat de
mogelijkheden zijn, en de VVD doet daarbij ook een duit in het zakje.
Volgens mij hebben wij niet gezegd dat het niet van belang is. Ik onderschrijf het dus nog steeds. Ik begrijp best dat er veel behoefte is aan
tempo en dat we allemaal voor 17 maart bepaalde zaken willen realiseren,
omdat we anders deze Kamer weer verlaten. Ik begrijp het allemaal best,
maar het moet ook stapsgewijs en zorgvuldig. Onze voorkeur heeft de
Europese wetgeving, omdat het anders, een beetje in de trant van wat de
heer Bouali van D66 zegt, een lappendeken zou kunnen worden door
Europa heen en ik denk dat dat niet verstandig is.
De voorzitter:
Ik zie nog een interruptie van de heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Kort. Het is niet eens een echte interruptie richting de heer Weverling,
maar richting de heer Voordewind. Hij vraagt net aan de collega van de
VVD naar de SER. De SER geeft wel duidelijk drie opties. De heer
Voordewind slaat al één weg in. Volgens mij is de collega van de VVD het
met mij eens dat de SER dat advies heeft geschreven met die verschillende wegen. Er zijn drie opties. De SER geeft daar verder geen advies
over, dus de bal ligt nu bij het kabinet en bij de Tweede Kamer. Mijn vraag
aan de heer Weverling is of hij dat SER-advies met die drie routes
ondersteunt.
De heer Weverling (VVD):
Ik denk dat er een goed SER-advies ligt inderdaad, zeg ik via de voorzitter
tegen de heer Bouali.
De voorzitter:
Oké. De heer Weverling van de VVD {
De heer Weverling (VVD):
Die heeft nog een warm slotpleidooi.
De voorzitter:
Die heeft nog een minuut voor zijn betoog.
De heer Weverling (VVD):
En dan gaan we kijken of mevrouw Van den Hul nog een interruptie heeft.
De voorzitter:
Niet emotioneel worden, meneer Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Nou, dat zal niet helemaal meevallen. Als je wacht met een interruptie tot
aan het einde van een betoog, is het dan eigenlijk nog een interruptie? Dat
vraag ik me af. Ja? Ik probeer u te helpen, want u hebt geen interrupties
meer.
Goed. Mijn conclusie. Nederlandse bedrijven kennen een lange traditie
van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Natuurlijk is het altijd
mogelijk om één negatief voorbeeld uit te zoeken, maar een eerlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

17

beschouwing van ons imvo-beleid toont aan dat er een hele hoop wel
goed gaat. Daarom is het zonde dat de convenantenaanpak niet een
eerlijke kans heeft gekregen. We moeten voorkomen dat hetzelfde gebeurt
met de Europese route van imvo-regelgeving. Niet alleen voor onze
bedrijven die anders met allerlei met nationale wetgeving uit de markt
worden geprijsd, maar juist ook voor de mensen voor wie dit allemaal
gedaan wordt: de mensen in het buitenland op wie het handelen van onze
bedrijven impact heeft. Voor die mensen moeten we kiezen voor de meest
effectieve route en dat is de Europese route.
Dank u.
De voorzitter:
Ik zei net dat u nog één minuut had, maar u heeft nog ruim meer de tijd. U
bent aan het eind gekomen van uw betoog. Ik zie mevrouw Van den Hul,
voor een interruptie.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Voorzitter. Dan even niet op het punt van de bindende wetgeving, want
daar hebben we al veel over gewisseld, maar op het punt van de
convenanten. Dat is wat mij betreft ook een belangrijke en hoort in het
rijtje met een boel ennen, wat mij betreft: Europees, nationaal en wat mij
betreft ook de convenanten. Ik hoorde hier toch warme woorden over die
convenanten. Dat is een goede stap. Een van de conclusies uit de
evaluatie van die convenanten is dat eigenlijk het ondersteunen en
faciliteren van die convenanten versterkt zouden moeten worden en dat er
dus niet minder, maar meer steun en ook bemoeienis naartoe zouden
moeten gaan om het succes van die convenanten te borgen. Ik ben heel
benieuwd hoe de VVD kijkt naar die aanbeveling.
De heer Weverling (VVD):
Ik denk dat het een heel goede aanbeveling is. De vraag is alleen wat
dadelijk de status is van convenanten als er regelgeving is. In principe
onderschrijf ik de aanbeveling waar u ook enthousiast over bent. De
convenanten kunnen zeker hun werk doen. Dat hebben ze al gedaan. Hoe
langer de convenanten lopen, hoe beter ze hun werk hebben gedaan. Daar
zijn we dus zeker enthousiast over.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Is de VVD dan ook bereid om daaraan de consequentie te verbinden van
die brede vertegenwoordiging? Dat is wat mij betreft een van de
succesfactoren van onze convenanten. Het is eigenlijk een poldermodel in
het klein, want daar zit de hele polder aan tafel. Vakbonden zitten aan tafel
en ngo’s ook, al gaat dat in sommige convenanten iets beter dan in
andere. Die hebben ook steun nodig. Is de heer Weverling dan ook bereid
om daar samen met ons een lans voor te breken, om te zorgen dat die
convenantspartijen ook echte ondersteuning krijgen en gefaciliteerd
worden in het werk dat ze doen? Want dat is ook wel degelijk wat er wordt
aanbevolen, om die convenanten te versterken. En daar hoort ook extra
ondersteuning bij.
De heer Weverling (VVD):
Nou, ik denk zeker dat ik dat graag wil ondersteunen. Ik heb alleen één
voorbehoud. Voor mij gaat het om wat de status van de convenanten is
als we Europese regelgeving hebben en welke financiële impact het heeft.
Welke impact heeft het om die ondersteuning te bieden waar u nu op
doelt? Ik heb dat niet helemaal op mijn netvlies, maar ik wil daar zeker niet
afwijzend tegenover staan.
De voorzitter:
Dan gaan we naar de heer Voordewind van de ChristenUnie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

18

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Het is mooi dat onze initiatiefnota hier op de
agenda staat. De Minister heeft er al op gereageerd. Ik zal daar zo op
terugkomen.
Voorzitter. We hebben inderdaad in het regeerakkoord afgesproken om na
twee jaar de evaluaties te doen. Als je de evaluaties bekijkt – ik heb ze hier
ook bij me, van het KIT en van de SER – is de conclusie eigenlijk – ik vrees
dat ik kan zeggen dat ik die twee of drie jaar geleden eigenlijk al inschatte
– dat het onvoldoende is. We zien dat 1,6% van de bedrijven uit de dertien
risicosectoren nu actief participeert. Dat is echt veel te laag. We zien dat
op dit moment nog maar 35% de OESO-richtlijn uitwerkt, terwijl we op
90% moeten zitten in 2023, zoals collega Alkaya al zei.
De conclusie is dat we echt naar wetgeving moeten kijken. In de nota die
we hebben geschreven met de verschillende partijen hebben we gezegd
dat het ideaal zou zijn als dat Europese wetgeving zou zijn, maar we
voorzagen al – we zijn nu bezig met een initiatiefwetsvoorstel om door te
pakken met elkaar – dat dat nog een tijd zou gaan duren. Niet alleen wij
voorzagen dat, maar ook de Minister. Die heeft in de zomer of eigenlijk al
in maart verschillende prognoses gegeven waaruit bleek dat dat nog wel
lang op zich zou kunnen laten wachten. Ze zei er ook bij dat dat niet echt
een eenduidige uitkomst gaat geven, omdat de verschillende lidstaten
daar anders over denken. De Minister zegt dat zij niet meer met een
verplichting of een wet komt, maar dat zij de Europese route opgaat.
Waarom is ze nu veranderd van mening? In de zomer zei ze nog: het zou
goed zijn als wij overgaan naar nationale wetgeving, zoals het regeerakkoord eigenlijk al voorschreef. Waarom is zij daar nu op teruggekomen?
Voorzitter. De Minister heeft op onze nota gereageerd. Zij zegt eigenlijk
een beetje een valse tegenstelling te zien. Zij zegt dat de nota eigenlijk
zegt dat je het op alle bedrijven moet gaan toepassen. Zij vindt dat je dat
proportioneel moet doen en dat zou dan in tegenstelling zijn met onze
nota, terwijl die heel duidelijk – het kan zijn dat iemand daar overheen
heeft gelezen, hoor – beschrijft dat je dat proportioneel moet doen. De
Minister zegt: wat we wel gemeen hebben met de nota, is dat we het
allebei op Europees niveau willen doen, idealiter. Dat klopt. Dat staat erin.
Maar aan het einde van nota staat – daar komt die voorspelling weer terug
– dat dat nog een tijdje zal duren. De initiatiefnemers zeggen dus: laten we
nou met een nationale wet beginnen, omdat dat de boel onder druk kan
zetten. Wij zijn natuurlijk niet de enigen die dat hebben gedaan. Het
Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Zwitserland, Duitsland, Italië en Spanje –
we hebben ze allemaal opgesomd in de initiatiefnota – hebben natuurlijk
ook niet op hun handen gezeten en zijn ook aan de slag gegaan. Dat kan
alleen maar tot een betere Europese regelgeving leiden. Dus waarom het
naar voren schuiven?
Dan mijn tweede vraag, over die bouwstenen. Is de Minister ambitieus en
zegt zij: ik ga die bouwstenennotitie nog voor het einde van deze
kabinetsperiode naar de Kamer sturen? En zo ja, kan ze al een doorkijkje
geven naar waar zij dan aan denkt? Wij denken er als initiatiefnemers aan
om een algemene zorgplicht te organiseren voor alle bedrijven en om, als
het gaat om toezicht, te kijken naar grote bedrijven, vanaf 250. Dat is ook
de richtlijn van Brussel op dat punt. Ziet de Minister zo’n reikwijdte ook
zitten? Kortom, kan de Minister daar al het een en ander over zeggen?
Dan ten slotte – ik zie dat ik alweer aan de vier minuten ben – de
IMVO-convenanten. Kan de Minister voor maart 2021 inzicht geven in het
nieuwe beleid voor sectorale samenwerking – want daar vindt de Minister
het wel van belang om door te gaan – inclusief de doelstellingen en
minimum kwaliteitseisen voor de initiatieven en de rollen die de overheid
ook kan oppakken in die samenwerkingsinitiatieven? Blijft het kabinet ook
zorgen voor financiering van initiatieven? Ik hoor graag haar reactie.
Dank u wel, voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

19

De voorzitter:
Dank, meneer Voordewind. Dan geef ik even het voorzitterschap over aan
mevrouw Van den Hul, voor mijn eigen inbreng.
Voorzitter: Van den Hul
De voorzitter:
Dank u wel, voorzitter. Dan geef ik hierbij graag het woord aan de heer
Amhaouch, die zal spreken namens de fractie van het CDA.
De heer Amhaouch (CDA):
Dank, voorzitter. De strategische agenda van het kabinet op imvo is mede
gebaseerd op het SER-advies en de evaluatie van de convenanten door
het Tropeninstituut, het KIT. Daarnaast is er ook nog een initiatiefnota. Ik
wil de initiatiefnemers ten eerste complimenteren met de nota en het
werk dat zij hebben verricht. Ik had er zelf voor gekozen om dit gescheiden
te houden van de beleidsnota van het kabinet. Ik zal me nu focussen op de
positie van het kabinet, omdat we wat mij betreft spreken over de weg
naar een beter imvo-beleid. Ik heb het over een mix aan maatregelen,
welke maatregelen we willen inzetten en wanneer. De initiatiefnemers van
de nota pleiten voor een brede due-diligencewetgeving. Voor ons komt
dat nog echt te vroeg. De Minister stelt de Europese route voor en de
evaluatie van de voortgang daarvan komt in de zomer van 2021. Dat zou
volgens mij het moment moeten zijn om het voorstel uit de initiatiefnota
in debat te brengen. Dat duurt te lang, hoor ik de initiatiefnemers in koor
zeggen. Ook daar ben ik het niet mee eens. We komen van ver, maar de
onderzoeken en evaluaties tonen wat mij betreft aan dat we nog lang niet
alle middelen die we tot onze beschikking hebben, hebben geoptimaliseerd. Ik wil het Nederlandse bedrijfsleven niet met extra wetgeving
opzadelen en wil geen wegen inslaan als we op oude wegen nog niet
uitgewandeld zijn.
Voorzitter. Ik wil het eerst hebben over de convenanten, dan over de
mogelijkheid om wetgeving in te zetten en ten slotte over de keuze van de
Europese weg. In de evaluatie wordt gesteld dat het voor een aantal
recent afgesloten IMVO-convenanten vanwege de looptijd nog te vroeg is
om inzicht te krijgen in de voortgang. Ik lees dat het KIT stelt dat bij de
sectoren met een IMVO-convenant meer voortgang te zien is dan bij
sectoren zonder IMVO-convenant. De conclusie van het KIT is dat de
convenanten niet het gewenste resultaat hebben. Ik heb het idee dat deze
conclusie vooral te maken heeft met het gegeven dat maar 1,6% van de
bedrijven convenanten heeft onderschreven en dat deze beperkte dekking
erg zwaar weegt. Dat is ook bedenkelijk. Maar wat was dan de
verwachting voor deelname? Waar hebben we op ingezet en hoe komt het
dat er maar zo weinig bedrijven bereikt zijn? Ik zie daarin echt een rol voor
de Minister.
Terugkomend op de initiatiefnota vind ik de roep om wetgeving om deze
reden onbegrijpelijk. Ik vind de weg die de Minister kiest verstandiger en
meer aansluiten op gekozen imvo-beleid. We hebben beleid rondom
convenanten opgesteld. We evalueren, verbeteren en evalueren weer. Dan
kunnen we wellicht wettelijke maatregelen nemen. Dat zou wat mij betreft
de goede volgorde moeten zijn. Wetgeving moet een sluitstuk zijn.
In het onderzoek van het KIT worden succesfactoren van de convenantenaanpak benoemd, zoals publieke druk, intrinsieke motivatie en
vertrouwen. Zijn deze drie factoren volledig benut of bereikt? Nee, zou ik
zeggen. Gaat wetgeving helpen om meer bedrijven te genereren? Zorgt
wetgeving voor een intrinsieke motivatie? Ik denk het niet. Maar die
motivatie is juist belangrijk om deze gemeenschappelijke doelstellingen te
bereiken. Ik vraag de Minister daarom nadrukkelijk het aanjagen van
convenanten als onderdeel van haar beleidsmix op te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

20

Dan over het sluitstuk van de wetgeving. Het moet op basis van positieve
stimulering, niet op basis van straffen. «Goed voorbeeld doet volgen» is
hierbij het credo. Wanneer bedrijven verantwoordelijkheid nemen voor
een keten, moet dat aantrekkelijk zijn. Ik zou, wanneer de Wet zorgplicht
kinderarbeid eenmaal geïmplementeerd is, willen monitoren welk effect
die heeft. In de behandeling in de Tweede Kamer was mijn fractie kritisch
op deze wet. Ik zie bij de bedrijven echt wel een verantwoordelijkheid voor
het bestrijden van kinderarbeid. Laten we beginnen met het implementeren van deze wet.
Voor mijn fractie is het gelijke speelveld van groot belang. Nederland
moet als handelsland voorzichtig zijn zichzelf buiten de markt te prijzen
door massa’s nationale koppen te plaatsen. Nederland handelt mondiaal.
Het moet dus ook groot denken als we misstanden in waardenketens
willen aanpakken. Het CDA pleit niet voor niets voor de sterke duurzaamheidsclausules in de Europese handelsverdragen. Het moet dus nadrukkelijk Europees. Er moeten geen nationale drempels opgeworpen worden
waardoor belangrijke economische sectoren in Nederland niet meer
kunnen concurreren met derde landen. Imvo-eisen moeten de
bescherming vormen voor de hoge standaard die we op de Europese
markten hanteren. Dat moet dus ook Europees worden geregeld.
Voorzitter, ik ben aan het einde gekomen.
De voorzitter:
Dat was het einde van het betoog van de heer Amhaouch. Ik kijk even
rond. Ik zie verder geen vragen. Dan geef ik hierbij het voorzittersstokje
virtueel terug aan de heer Amhaouch. O, nee, er is toch nog een vraag van
de heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ja, als dat mag. Ik zat namelijk nog even na te denken over de opmerking:
wij moeten dat tijd gunnen. Ik doe dit dossier inmiddels veertien jaar. Wij
zijn in die veertien jaar van een bewustwording en onderschrijven van
bedrijven van 15% naar 35% gegaan. Wij zijn dus nog heel ver weg van
die 90%. Je ziet het trouwens ook in andere bedrijven die geen wetgeving
hebben. Hoelang wil de heer Amhaouch dan nog? Nog veertien jaar? Wat
is zijn deadline om wel tot die wetgeving over te gaan? Of zegt hij: als
Europa zover is, gaan we wel een keer aanhaken? Maar wat is dat sluitstuk
dan?
De heer Amhaouch (CDA):
Dank voor de interruptie van de heer Voordewind. Ik moet tussentijds iets
opmerken. De heer Voordewind zegt dat hij er nu veertien jaar mee bezig
is. Laatst had ik een debat over economie. Toen had ik de heer Van der Lee
voor me, die zei: ik ben al 30 jaar lid van GroenLinks en pleit hiervoor. Ik
heb dus allemaal senioren voor me op dit terrein, maar dat even terzijde.
Ik wil beginnen met het volgende. De heer Alkaya gaf vandaag aan: imvo
zou de norm moeten zijn voor alles. We onderstrepen de OESO. We gaan
uit van het Rijnlands denken van het bedrijfsleven, ook in Nederland. Wij
gaan fatsoenlijk om met onze mensen en onze planeet. Ik ben ervan
overtuigd dat er in de afgelopen veertien jaar hele grote stappen zijn
gezet. Kijk naar de certificeringen op verschillende producten. Veertien
jaar geleden waren die er niet. Kijk naar duurzame palmolie of duurzame
koffie, die net genoemd zijn. Ik heb er af en toe moeite mee dat we de
multinationals in een bepaalde hoek zetten. Kijk naar Unilever, FrieslandCampina en Douwe Egberts. Ik zeg niet dat die er al zijn en al op 100%
zitten. Maar als je kijkt naar de verduurzamingsslag die zij hebben
gemaakt, zie je dat ze op 60% à 65% zitten. We moeten nog een stuk. Ik
denk dus dat er wel degelijk grote stappen zijn gemaakt, misschien wel
mede door u, meneer Voordewind, door elke keer kritisch te zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

21

Dan ligt er de Wet zorgplicht kinderarbeid. Ik weet nog dat ik die mocht
behandelen toen ik in 2016 Kamerlid werd. Ik doel op het voorstel van de
heer Van Laar. Nu is het het wetsvoorstel-Kuiken. Het ligt klaar in de
Tweede Kamer en de Eerste Kamer. Ik zou zeggen: laten we beginnen met
het uitvoeren daarvan. Dat is ook een stuk wetgeving. Het CDA is niet
principieel tegen wetgeving.
Dan kom ik op een ander punt, en dat is het laatste. Ik denk dat we moeten
streven naar minimale bodemwetgeving in Europa. Daar mogen we best
wel beginnen over na te denken, maar het liefst wisselen we het ook uit
met andere landen. Maar het moet wel in de gedachte die de heer
Weverling noemde: als wij nieuwe wetgeving toevoegen, moeten we ook
kijken hoe we het mkb kunnen helpen met andere wetgeving of met het
weghalen van andere regels. We moeten niet alleen maar blijven stapelen.
Dat is, denk ik, een heel belangrijk punt. Ten tweede moeten we kijken
welke zelfreguleringsmiddelen die de afgelopen jaren zijn ingezet
succesvol zijn gebleven en gestimuleerd moeten worden. Ga dus niet een
bloemkool of een kerstboom – in deze tijd moeten we praten over een
kerstboom – aan wetgeving optuigen. Laten we kijken wat minimaal nodig
is, zodat we het in Europa – we hebben namelijk één Europese markt –
kunnen uitvoeren.
De voorzitter:
Dank voor dit uitgebreide antwoord, meneer Amhaouch. Meneer
Voordewind ziet aanleiding tot een vervolgvraag.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De heer Amhaouch heeft gelijk: er is niet niets gebeurd. Er is wel degelijk
sprake van duurzame koffie, duurzame palmolie en duurzaam hout. Denk
ook aan conflictmineralen. Dat is nu in gang gezet. Maar je ziet wel dat dat
allemaal producten zijn op onderdelen. Dat zijn single producten. Ze zijn
ook single-source. Die kan je dus vrij makkelijk herleiden. De heer
Amhaouch begon zijn betoog met: het moet zo zijn – dat is het Rijnlands
model – dat elk bedrijf fatsoenlijk opereert en dat we alle bedrijven
kunnen houden aan de OESO-richtlijnen. Maar die OESO-richtlijnen zijn in
de breedte bedoeld. Daarbij gaat het om arbeidsrechten en milieurechten.
Nu hebben we de Wet zorgplicht kinderarbeid, maar die is ook weer op
een deeltje. De Kamer heeft die wet aangenomen. Ook ik heb voorgestemd, maar ik heb in dat debat ook gezegd: het is maar één deel. Het is
goed hoor, want het is een eerste stap, maar het is maar één deel. Als de
heer Amhaouch niet die kerstboom wil, zouden we als Nederland en
natuurlijk als Europa moeten kijken wat het hele pakket, waar die
bedrijven aan moeten voldoen, zou kunnen behelzen in een gewone
OESO-richtlijnenwet, zoals de Fransen inmiddels ook hebben. De heer
Alkaya zei al dat we in Parijs zijn geweest bij de OESO. We hebben de
meneer gesproken die die wet heeft gemaakt. Hij zei: hij ligt nu boven op
de stapel bij de boardrooms. Men heeft het er nu over. Het is nu niet
alleen maar ergens een fte’tje onderaan de ladder. Het werkt dus wel
degelijk versterkend als je een soort bodemwetgeving erin kan leggen.
Mijn vraag aan de heer Amhaouch is of hij dat ziet. Ziet hij de urgentie
voor het kabinet om zo snel mogelijk aan die bouwstenen te gaan
werken?
De heer Amhaouch (CDA):
Twee dingen: de urgentie en het tempo. Dat was vandaag volgens mij ook
een vraag van de heren Alkaya en Bouali: hoe snel? Zij vroegen: heeft u er
een tijdslimiet aan gekoppeld? Ik vind het heel belangrijk dat wij samen
definiëren welke stappen we willen doorlopen. Als we het eens zijn over
de stappen en de inhoud, komt er een bepaalde uitkomst uit. Ik heb grote
huivering als we onder stomend kokend water een wet gaan optuigen en
denken we dat er van alles gebeurt als we die wet hebben opgetuigd. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

22

gaat «m niet worden. Zijn we het er dadelijk over eens om de juiste
bouwblokken die werden genoemd – de modules of bouwblokken; ik hoor
dat het «de bouwstenen» was – in die wet op te zetten? Dat mag. Dat
moeten we samen doen met andere landen. We moeten nu niet het wiel
gaan uitvinden en voorkomen dat de Engelsen, de Fransen of de
Oost-Europeanen straks zeggen: dit gaat ons veel te ver; dit past niet. We
moeten samen zoeken naar die bouwstenen en naar een minimale
bodemwetgeving. Daar zijn wij voor. Laten we dat op Europees niveau
doen. Wij zeggen niet: we moeten als Nederland niks doen. Ik zie op heel
veel terreinen dat we als Nederland elke keer de kop erop willen zetten en
dat we er te weinig effort in steken om het Europees te doen. Ik heb dat
gezien met de vliegtaks en ik zie het nu ook weer met andere zaken, zoals
duurzame brandstoffen. Laten we dus samen optrekken. We hebben een
Europese markt. Ik kom uit de grensregio. Daar zijn geen fysieke grenzen.
In een knipoog zit je in Duitsland of België. Laten we er samen in
optrekken.
De voorzitter:
Dank. Dan geef ik hierbij nu echt het voorzittersstokje terug aan de heer
Amhaouch.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:
Dank, mevrouw Van den Hul. Ik kijk heel even naar mijn rechterzijde. Dan
pakken we nu { Ik ben even hardop aan het denken over wat nu het wijste
is met het oog op de persconferentie. Ik kijk even naar de mensen in de
zaal. We hebben tot 21.00 uur. Ik hoor iemand zeggen: de persconferentie
kunt u ook terugkijken. Dat kan. Oké. Dan pakken we een dinerpauze tot
19.00 uur.
De vergadering wordt van 18.19 uur tot 19.02 uur geschorst.
De voorzitter:
Het is 19.00 uur geweest. De schorsing is voorbij. We gaan verder met de
eerste termijn van de Minister voor de beantwoording van de vragen van
de Kamerleden. Ik geef het woord aan de Minister.
Minister Kaag:
Veel dank, meneer de voorzitter. Veel dank ook aan de Kamerleden voor
niet alleen de interesse, maar ook voor de terechte druk om als Nederland
de doelstelling en de ambitie voor wat betreft maatschappelijk verantwoord ondernemen internationaal nog verder te verhogen en duidelijke
kaders daarvoor te hebben. Over het wat zijn we het eens. Dit kabinet, de
kabinetten voor ons en ik denk ook de toekomstige kabinetten, willen echt
werk maken van maatschappelijk verantwoord ondernemen, ongeacht de
enorme moeilijkheden die dit nog steeds teweeg zal brengen. Wat we ook
weten en wat ik ook hier hoor, is dat we het sneller willen doen, dat we
het breder willen uitzetten, dat het meetbaar moet zijn, dat er een goede
rapportage moet komen, en ook natuurlijk de juiste overweging en inzet
op sancties bij niet-naleving door bedrijven.
Dan kom ik op het hoe. Ik zal zo terugkomen op de beantwoording van de
specifieke vragen van de Kamer. Het gaat natuurlijk om een mix van
instrumenten zoals ik die ook aan u heb voorgelegd. De basis daarvan
waren altijd goede evaluaties en goede studies. Dus ik wil wel een
kanttekening plaatsen. Dit kabinet heeft op basis van het regeerakkoord
ingezet op twee jaar kijken hoe de convenanten lopen en dan een goede
evaluatie uitvoeren. Dat vergt zorgvuldigheid en gesprekken met
betrokkenen. De SER heeft daar mooi werk van gemaakt, evenals het
Koninklijk Instituut voor de Tropen, zodat we echt een goede basis hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

23

met een meetlat waaraan we onze weging kunnen afmeten. Dat heeft
ervoor gezorgd dat er een zorgvuldig pakket voorligt. Er is vertraagd noch
traag gehandeld. Dit zijn complexe processen. Zorgvuldigheid gaat boven
tijdsdruk.
Ik heb in mijn brief aan u geschetst dat er een enorme kentering heeft
plaatsgevonden op EU-terrein. De nieuwe Commissaris Reynders wil echt
werk maken van de inzet op maatschappelijk verantwoord ondernemen
door de lens van wetgeving. Hij heeft gebruik gemaakt van de vele
gesprekken die wij met hem hebben gevoerd en de input die we hebben
kunnen delen. De verwachting is nu dat tussen het eerste en tweede
kwartaal de EU met breed uitgewerkte wetgeving komt. Dus dit is een
herziening van wat de eerdere verwachting van het kabinet was. Dat zeg ik
meteen richting de heer Voordewind. Dit is eigenlijk een overtreffing van
de verwachtingen die we hadden. Het is gelukkig ook een veel beter
resultaat dan we hadden kunnen hopen.
Daarom heeft het kabinet, natuurlijk ook indachtig de aanbevelingen van
de sociaaleconomische Raad, gezegd: als de Commissie daadwerkelijk
komt met breed uitgewerkte wetgeving, dan hebben we de Europese
Unie, de grootste interne markt, mee, dan hebben we impact, dan hebben
we ook een afgeleide van in ieder geval invloed, maar een vorm van
economische macht – als die wetgeving daadwerkelijk is uitgewerkt. Het is
natuurlijk nog steeds een als, maar de politieke wil is enorm. Nederland is
een van de koplopers, ook op Europees niveau. Er komt wat mij betreft
een nieuw weegmoment – dat zal ik met deze Kamer in februari 2021
delen – als de EU-consultaties die nu plaatsvinden, afgerond zijn. Dan kan
ik stellen dat de EU tussen april en juni het hele pakket kan afronden of
dat er alsnog een aantal kinken in de kabel zit.
Ik ben nog bezig met mijn introductie, meneer de voorzitter, maar
misschien heeft mevrouw Van den Hul al een vraag. Ik kom nog met
specifieke details, maar dit is puur mijn introductie.
Dan kunnen we inderdaad anders kijken. De sociaaleconomische Raad
heeft ook gezegd dat we dit idealiter uitwerken op EU-niveau, maar dat
voorbereiding op nationaal niveau even belangrijk blijft. Dat deel ik ook
met een aantal leden van deze Kamer. Het is niet of-of. Het is een beetje
meer van én op het Europese niveau, omdat ik de inschatting maak dat
deze Commissaris en deze Commissie heel reëel, keihard trekt aan de
uitwerking van wetgeving. Maar het én zit in de uitwerking op nationaal
niveau van de bouwstenen, die een kritisch onderdeel zijn van wetgeving.
Dan kom ik ook op een tijdpad.
Wij werken dus in een breder kader op deze manier. Het is een hybride
vorm van wat de SER heeft geadviseerd. Het is Europees niveau, maar we
laten niet de uitwerking van de bouwstenen liggen totdat er een ja of nee
van de Europese Commissie komt. Er wordt ook aan een nationaal traject
gewerkt. Daarom – dat is een antwoord alvast aan de heer Alkaya – wil ik
dat ook delen. We gaan de consultatie starten. Ik wil ook in een appreciatie
delen met deze Kamer hoe ver die elementen zijn. We zetten dus proactief
in op de beïnvloeding van het Europese traject. We zijn dus bezig ook met
het delen van onze eigen bouwstenen, een appreciatie en de gevolgen
van de studies. Die heb ik aangeboden deze week aan Commissaris
Reynders in een non-paper. En we werken aan een publieke consultatie
met het Ministerie van Justitie en Veiligheid en andere departementen.
Deze delen we ook. Ik zal u in februari hiervan op de hoogte stellen.
Wat zijn nou de onderdelen of de bouwstenen die genoemd zijn?
De voorzitter:
Ik zie twee interrupties. Of wilt u nog het blokje afmaken?
Minister Kaag:
Het blokje bouwstenen is misschien wel handig in dezen, denk ik zo.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

24

De voorzitter:
Oké, dan doen we dat. Daarna de heer Voordewind.
Minister Kaag:
Welke onderdelen werken we uit voor wetgeving? Wat gaat het
opleveren? We zijn ermee gestart. Er is een aantal vragen gesteld over de
reikwijdte van de wet. De doelgroep waarop de wetgeving van toepassing
moet zijn, moet zo worden gekozen dat die impact heeft, zonder dat
bedrijven bezwijken onder regeldruk die ze gewoon niet aankunnen. Dan
heb ik het over de mkb’er of de eenmanszaak die natuurlijk ook braaf zijn
werk wil doen of zich wil houden aan maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Bij reikwijdte wil je een kritische massa aan bedrijven
bereiken, waardoor je vaak ook de facto de toeleverancier bereikt.
Het ligt voor de hand om te kiezen voor bedrijven met een bepaalde
omvang. Dat is nu de gedachte. Bijvoorbeeld bij grote bedrijven waarvan
we sowieso echt moeten eisen en verwachten dat ze aan de imvo-normen
voldoen en die onderschrijven, oftewel de 90%-doelstellingen. Dit zijn
bedrijven met meer dan 500 medewerkers en een totale activa hoger dan
20 miljoen euro of een netto-omzet hoger dan 40 miljoen euro. Het is ook
belangrijk dat we bedrijven meenemen die een hoog risico vormen door
de landen waarin ze werken of door de sector waarvan we weten dat die
inherent risico’s met zich meebrengt. Dat kan ook een onderdeel vormen
van die reikwijdte. De toetssteen blijft hierbij ook effectiviteit.
Voor de toets op regeldruk – dat kwam ook voort uit de vragen van de
heer Weverling en de heer Amhaouch – en proportionaliteit zal ik de hulp
inroepen van het Adviescollege toetsing regeldruk, zodat de elementen
van de regelgeving concreter worden. Ik heb ook de EU Regulatory
Scrutiny Board, de raad voor regelgeving toetsing, verzocht te kijken naar
de regeldruk bij de vormgeving van de Europese regelgeving.
Tweede bouwsteen: eisen aan bedrijven. Het kabinet zet in op verankering
van de zes stappen van de OESO-richtlijnen in wetgeving. Dat betekent
dat bedrijven imvo moeten integreren in hun beleid en managementsystemen. Dat is ontzettend belangrijk, want we kunnen van alles zeggen en
inkaderen, maar het moet ook op de werkvloer gebeuren en er moet
managementtoezicht op zijn. De negatieve gevolgen moeten geïdentificeerd en beoordeeld worden. Ze moeten dan de stappen zetten die een
einde kunnen maken, in ieder geval in hun ketenverantwoordelijkheid, aan
de negatieve gevolgen, of die te voorkomen of te beperken. Er moet een
toepassing komen en de resultaten moeten worden gemonitord. En er
moet een transparante rapportage worden geleverd over hoe de gevolgen
worden aangepakt.
Ik doe even een heel raar uitstapje. U kunt zich nog de debatten herinneren over seksuele uitbuiting en machtsmisbruik in de humanitaire
sector. Daar zeggen we niet dat er nul risico mag voorkomen, want dat is
niet haalbaar, maar we vragen wel om zero tolerance. Daar gaat natuurlijk
dit deel van het beleid ook over. De bedrijven moeten ook zorgen voor
herstelmaatregelen, wanneer die van toepassing zijn, of hieraan
meewerken. Dit is iets wat we zelf gaan uitwerken in de bouwstenen,
maar ook meegeven aan de EU. Een bedrijf moet ook aantonen hoe het
aan deze zes stappen gaat voldoen. We kijken naar vergelijkbare
wetgeving in andere landen en naar de conflictmineralenrichtlijn om te
gebruiken wat al goede elementen zijn.
De derde grote bouwsteen bestaat uit twee delen: toezicht en sancties.
Een wet moet natuurlijk ook tanden hebben om te kunnen werken.
Bedrijven moet rechtszekerheid worden geboden, maar het is ook
belangrijk dat toezicht leidt tot een betere prestatie door de bedrijven. Dan
wordt er gekeken naar het zogeheten dynamisch toezicht. Dus aan de ene
kant wordt er gekeken naar een goede praktijk of best practice en aan de
andere kant moet er bij niet-naleving gesproken worden over sancties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

25

In Frankrijk – in Duitsland is de wet nog niet geformuleerd – spreekt men
over het algemeen over een geldboete. Ik denk zelf ook dat reputatieschade tegenwoordig bij transparante rapportages, bij publicaties, een
even goed middel kan zijn, een additioneel middel. Maar een wet gaat niet
uit van reputatieschade. Het is aan de klant om richting een bedrijf te laten
weten dat hij zijn producten niet meer wil kopen. Op dit moment wordt er
in veel vormen van wetgeving gekeken naar geldboetes. Alle andere
maatregelen komen neer op sancties. Dat is op dit moment nog niet
voorzien.
De tijdlijn voor de uitwerking van wetgeving. Ik zei al – de heer Alkaya was
er nog niet – dat ik deze in het voorjaar van 2021 af wil hebben. Die zal
dan ook aan een publieke consultatie onderworpen worden, maar dit is
uitgaande van de wens van het kabinet dat we het beter vinden en
slimmer als het ambitieniveau van Commissaris Reynders kan leveren.
Dat is in het eerste of tweede kwartaal van volgend jaar. Als wetgeving
dan is afgerond binnen Europa, prima, maar wij gaan tegelijkertijd door
met uitwerking van de bouwstenen die onderdeel vormen van nationale
wetgeving. Dan komt er een consultatiemoment, een nieuw appreciatiemoment van de zijde van het kabinet. Ik zal hier even pauzeren, want er
zijn misschien wat vragen.
De voorzitter:
Er zijn inderdaad een tweetal vragen, te beginnen met mevrouw Van den
Hul en daarna de heer Voordewind. Mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik ben blij om te horen dat het kabinet toch stappen wil zetten. Eindelijk,
zou ik willen zeggen. Maar ik ben toch niet gerustgesteld over dat tijdpad.
Ik zou de Minister daarom toch willen vragen om dat verder voor ons in te
kleuren. Ik had het er net al over in een interruptiedebatje, onder anderen
met de heer Bouali: die mensen in China, in Bangladesh, in Guatemala,
Nigeria en andere plekken waar we het vandaag over hebben, hebben
echt geen tijd te verliezen. Dus mijn vraag aan de Minister is heel concreet
wanneer zij denkt dat ook nationale wetgeving in consultatie kan gaan.
Wanneer verwacht zij de geactualiseerde appreciatie waar net naar werd
verwezen? Hoe reëel is het dan om die doelstelling van 90% in 2023 te
halen?
Minister Kaag:
In eerste instantie wil ik toch zeggen dat dit kabinet heeft geleverd binnen
alle mogelijke tijdpaden die we hebben gezet. Daar is niet van afgeweken.
Dit is de eerste keer dat er in een kabinet echt wordt gesproken over
wetgeving. We hebben goede studies, goede evaluaties geleverd,
niemand maakt beleid op basis van aannames, je moet het bewijzen, ook
om bedrijven en klanten mee te nemen. Er ligt een heel breed kader.
Daarom hebben wij de Europese Commissie en Commissaris Reynders
kunnen aansporen en kunnen overtuigen dat hij haast moet maken, dat de
basis er ligt en dat de goede voorbeelden er liggen. De wetgeving die wij
voorstaan, op Europees niveau en op nationaal niveau, is veel breder dan
de Franse wetgeving. Die betreft bedrijven die 5.000 werknemers of meer
hebben. Ik heb het al over een reikwijdte van bedrijven van 500
werknemers. De Duitse wetgeving is nog niet eens begonnen, en gaat het
misschien niet eens politiek halen, want er ligt nog geen akkoord achter.
Dus we kunnen wel appels en peren met elkaar vergelijken, hier ligt iets
heel concreets en iets heel specifieks, met grote invloed op de Europese
Commissie. Dat is één. Ik heb net al gezegd dat er een tijdpad is: ik geef in
februari een appreciatie aan deze Kamer. Het is nu 8 december, februari
ligt twee maanden van nu. Wetgeving is complex. We kunnen geen
wonderen verwachten tussen nu en 1 januari. Het is misschien makkelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

26

om dat te zeggen, maar ik ga uit van geloofwaardig beleid en geloofwaardige politiek, waarbij ik wil leveren wat ik zeg. Februari.
Ik heb net ook gezegd dat het tijdpad voor de Commissie ergens tussen
april en juni is. In de tussentijd gaan wij verder met de uitwerking van de
bouwstenen. Dat heb ik ook zojuist gemeld. In diezelfde periode zullen wij
consultaties gaan organiseren. Dit in antwoord op een terechte vraag van
de heer Alkaya. Wij denken dat wij dat ook in de periode tussen februari
en april kunnen doen. Tegelijkertijd: als we weten hoe ver of minder ver
dan gedacht de Europese Commissie kan gaan. Dat zijn heel krappe
tijdpaden als ik kijk vanuit het nu, eerlijk gezegd. Dus er wordt heel veel
aan getrokken, er wordt heel veel werk verricht.
Ik ben ook afhankelijk, gelukkig, van de SER, want die levert geweldig
goed werk. Die willen wij betrekken, ook weer bij de gesprekken met de
vakbonden en maatschappelijke organisaties en om de juiste link te
leggen als het gaat om toegang tot een klachtenmechanisme, wat ik zelf
voorstel dat we dat in Nederland een beetje analoog gaan opzetten met
wat er nu op Europees niveau gebeurt voor wat betreft de handelsverdragen. Ik stel voor om dat te gaan onderzoeken en op te zetten. Het
zeggen is één ding, het daadwerkelijk uitwerken is een heel andere zaak.
Dat betreft heel veel mensen, en wetgeving is een complexe zaak. Dus ik
denk dat er heel veel ambitie en heel veel vaart achter zit. Maar ik
benadruk nogmaals: als het op Europees niveau echt snel en goed
geregeld kan worden, dan heb ik iedereen hier gehoord dat dat natuurlijk
het optimale is. Maar we gaan niet wachten op Europa, wij gaan tegelijkertijd verder. Dus ik zou ook elke suggestie, misschien onbedoeld, dat het
kabinet wil wachten, omdat het op Europees niveau niet zou lukken, ver
van me willen werpen, want dat is niet zo. Het zijn parallelle trajecten,
maar met een hoge politieke verwachting en eisen op Europees niveau,
omdat dat veel meer gaat leveren voor al die mensen die mevrouw Van
den Hul hier steeds aanhaalt. Die grote zorgen deel ik, maar we kunnen
niet alles van vandaag op morgen oplossen op een gedegen manier.
Uiteindelijk willen we brede wetgeving, een gelijk speelveld en impact,
zodat het daadwerkelijk iets gaat leveren voor de mensen daar.
De voorzitter:
Mevrouw Van den Hul nog?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Die ambitie delen wij. En die ambitie kan wat ons betreft niet hoog
genoeg zijn. Ik gaf net al aan: op dit moment zijn mensen nog steeds de
marge. Dan heb ik het niet alleen over het verhaal bindende wetgeving,
dan heb ik het over wat er nu bijvoorbeeld gebeurt in de ketens. Ik gaf het
voorbeeld van de supermarkten, ik gaf het voorbeeld van de koffie.
Uiteindelijk zijn nu de mensen de marges en gaan de bonussen niet naar
de boeren die onze koffiebonen produceren, maar naar de boardrooms
van de grote koffiemerken. Dat is de problematiek waarmee we worstelen.
We weten dat er nu een enorm lage compliance met de OESO-richtlijnen
is. Dat is natuurlijk het startpunt waarom we überhaupt over die bindende
richtlijnen spreken. Mijn vraag aan de Minister was ook hoe haalbaar 90%
in 2023 is. Is dat nog een realistisch scenario? Wat gaat zij in de tussentijd
doen om te zorgen dat we de realiteit echt omdraaien en dat echt ook
andere stappen worden gezet? We hebben vandaag gelukkig een motie
aangenomen – ik noemde dat al in mijn spreektekst – over de situatie in
China. Welke andere stappen gaat deze Minister nog zetten om er toch
voor te zorgen dat bedrijven zich wel degelijk aan die verantwoordelijkheid houden en dat mensen niet langer de marge zijn, maar dat
mensenrechten en milieu uiteindelijk bovenaan staan, en niet de bottom
line zijn?
Minister Kaag:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

27

Hier worden weer allerlei dingen door elkaar gehaald, vrees ik. Imvo gaat
natuurlijk om mens en planeet, en klimaat. Het gaat om een eerlijk loon,
het gaat om duurzaamheid. Daar trekken we met z’n allen aan. Het is dus
geen of-of. Het hele beleid is daar juist op gericht en de convenanten ook.
Zoals u weet, spreek ik met grote regelmaat, meer dan me lief is, omdat ik
dan tot mijn treurnis moet constateren dat bedrijven nog steeds niet
voldoen aan de imvo-richtlijnen, met CEO’s. Ik voer al gesprekken en
schrijf brieven om bedrijven te wijzen op de eisen die wij hebben in het
kader van nog steeds de vrijwillige naleving van de OESO-richtlijnen. Dat
er nog veel meer moet gebeuren qua onderschrijving en qua ondersteuning, is een kentering die bereikt zal worden als er een wetgevend
kader ligt, of dat nou op Europees of op nationaal niveau is. Intussen gaan
wij gewoon door met het Ministerie van Economische Zaken en met
VNO-NCW en MKB-Nederland om bedrijven nogmaals bewust te maken
van het feit dat ze moeten meedoen. Inderdaad, ze worden uitgesloten
van handelsmissies – dat doe ik de laatste jaren al – en standaard van
ODA-gelden of andere financiering. Dat kan al niet, tenzij je de richtlijnen,
al zijn die nu nog vrijwillig, onderschrijft. Alleen: het probleem is natuurlijk
dat vrijwilligheid vaak heeft geleid tot vrijblijvendheid. Het laatste, hebben
we in veel AO’s besproken, willen we niet. We willen een kentering, maar
het zijn heel complexe processen. We moeten niet doen alsof als we
vandaag met een bedrijf spreken, morgen alles is veranderd. Het laatste
wat niet kan, zoals u ook heeft gemerkt aan mijn brief over de situatie in
China, en waarvoor we de rechtsbasis niet hebben, is bedrijven dwingen
te vertrekken. Maar we kunnen wel in alle stappen onder het huidige
kader in de keten wijzen op de verwachtingen, de rapportages, de
kentering en het maken van de afweging waar ze dan zouden willen
produceren of dat ze zouden moeten vertrekken in het kader van de
richtlijnen waarvan wij verwachten dat ze daaraan voldoen. Dat heb ik ook
in september in een brief, en in vele AO’s al aangegeven.
Ik ga nu verder met de uitwerking van de wetgeving.
De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Het is goed om te horen dat de Minister zo ambitieus aan de gang is. Dat
wist ik niet. Ik wist alleen dat er een consultatieronde liep, maar ik wist
niet dat deze Minister al input had gegeven aan de Eurocommissaris waar
zij aan denkt. Ik ben dan wel benieuwd of daar een notitie van is en of de
Kamer die ook kan krijgen. Ik denk aan iets als een beschrijving van de
contouren. Is dat mogelijk? Dan neemt zij de Kamer mee in dit proces. Dat
zou wel aardig zijn. De Minister heeft gezegd dat, als ze naar de reikwijdte
kijkt, ze denkt aan 500 medewerkers of een netto omzet van 40 miljoen.
Hoe is zij bij die 500 gekomen? Ik begrijp namelijk dat de Europese
richtlijn voor een groot bedrijf 50 is. Heeft zij andere richtlijnen van
Brussel gekregen? Hoe onderbouwt zij die grens daar?
Ten slotte. De OESO-richtlijnen vragen eigenlijk due diligence van alle
bedrijven. Het heten wel richtlijnen voor multinationals, maar als je kijkt,
dan zie je dat ze dat vragen aan alle bedrijven. Is de Minister het ermee
eens dat je in de reikwijdte de algemene zorgplicht voor iedereen moet
beschrijven, maar dat je je in het toezicht dan misschien moet toespitsen
op wat de Minister de meeste impact noemt? Wel een algemene
zorgplicht voor bedrijven, maar in het toezicht verder uitwerken. Daar
denken wij aan als het gaat om onze wetgeving. Maar ik ben benieuwd
waar de Minister aan denkt.
Minister Kaag:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

28

Het is interessant dat de heer Voordewind spreekt over «zijn» wetgeving
versus «onze» wetgeving. Ik hoop dat we tot één vorm van wetgeving
komen.
Ik denk dat we een verschil moeten maken in de zorgplicht, de algemene
verwachting die je hebt van bedrijven, bijvoorbeeld de mam en pap-shop.
Waar doen ze hun inkopen? Is dat verantwoord? Weten ze waar het
vandaan komt? Dat is al een mooie start aan de inkopende kant. Die
hebben we ook bij de overheid; ik kom straks terug op de vragen van
mevrouw Van den Hul daarover. En de grotere kant. Wie maakt het meeste
verschil? Daar is onze keuze om te zeggen: wat is het type bedrijven dat
het grootste verschil kan maken bij zo’n eerste aanzet?
Ik ben het ermee eens dat je uiteindelijk wil dat iedereen betrokken is,
maar die bouwstenen zijn wel met elkaar verbonden. Je moet dan ook
kijken wie wel de consequenties kan beoordelen en de veranderingen
teweeg kan brengen. Bij veel kleine bedrijven die heel afhankelijk zijn, die
alleen in Nederland produceren of inkopen, hebben we een andere
verwachting dan bij bedrijven die internationaal georiënteerd zijn. We
hebben het ook over internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Het is niet alleen nationaal georiënteerd. Het gaat ook om
de reikwijdte die een bedrijf kan hebben, om de effectiviteit en waar
toezicht op gehouden kan worden. Voor de hele kleine bedrijven is dat
bijna onmogelijk.
Daarom is er ook een gesprek geweest, zoals de heer Weverling zegt. Als
je bijvoorbeeld kijkt naar het mkb, is het voor bepaalde mkb’ers bijna
onmogelijk om aan die regeldruk te voldoen. We moeten dat ook kunnen
toespitsen en we moeten daar ook maatwerk in kunnen leveren. Dit is ook
een belangrijk onderdeel als er een consultatie van start gaat. We willen
niet alleen de meningen en gedachten horen van maatschappelijke
organisaties, van de vakbonden en anderen, maar ook juist van MKB
Nederland, van specifieke bedrijven, over hoe het zit in sectoren.
Maatwerk betreft ook sectoren. De textielsector is heel anders dan
bijvoorbeeld de staalverwerkende industrie. De loonsituaties zijn anders.
De gezondheidsrisico’s zijn anders. Ik wil niet alles met de mantel der
liefde bedekken, maar maatwerk is heel belangrijk en dat is ook het doel.
Daarbij is zorgvuldigheid ook relevant.
Ik denk dat we elkaar in de uitwerking heel goed kunnen vinden. Zoals ik
al heb gesteld in de schriftelijke reactie op de initiatiefnota van de heer
Voordewind: wij zien heel veel overeenkomsten of convergentie, dus dat
zal ook een bredere basis leveren. Ik deel graag met deze Kamer de
elementen die wij gedeeld hebben met de Europese Commissie,
Commissaris Reynders. Deze komen erg overeen, of eigenlijk moeten zij
hetzelfde zijn, maar dan anders verwoord, omdat ik nu mondeling zeg wat
de bouwstenen zijn en wat de ambitie is.
De voorzitter:
Ik zie nog een interruptie van de heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank voor de toezegging dat de input die Eurocommissaris Reynders
heeft gekregen, ook naar de Kamer komt. Ik ben erg benieuwd. Nog even
over de algemene zorgplicht. De Minister zegt dat het gaat om bedrijven
die internationale handel bedrijven.
Minister Kaag:
Niet alleen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
U zei: imvo is internationaal ondernemen. Is de Minister dan nog wel van
mening dat je de algemene zorgplicht als uitgangspunt neemt? Er wordt
natuurlijk heel veel ingekocht via groothandels en die kopen het internati-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

29

onaal in. Daarmee zouden al die bedrijven die bij die groothandels kopen,
zelfs in Europa, zeg maar uitgezonderd zijn van de algemene zorgplicht.
Vindt de Minister nu dat dat niet het geval kan zijn, dat je een algemene
zorgplicht hebt, en daarnaast proportioneel moet gaan kijken in hoeverre
je dat toezicht zou kunnen doen bij bedrijven die internationaal opereren?
Het een sluit het ander volgens mij niet uit.
Minister Kaag:
Nee, daar ben ik het mee eens. Daarom heb ik het ook gehad over
verwachtingen en eisen. Als we meteen het juridische embleem gebruiken
van de zorgplicht, zitten we in een ander kader. Ik denk dat het belangrijk
is dat we weten dat een mkb’er die ergens inkoopt, zich kan oriënteren.
Die moet weten aan de hand van een keurmerk of informatie die
beschikbaar wordt gesteld, wat hij koopt en waar het is geproduceerd en
onder welke omstandigheden. Dat is waar we ook naartoe willen. Hoe
meer informatie, des te beter de keuzes. Dan kun je ook risico’s mijden als
klant of als inkopend klein bedrijf. De grotere, internationaal georiënteerde
ketens, of op Europees niveau opererend, hebben een grotere zorgplicht,
om het zo te noemen. Er zijn gradaties in. Dan zit je tegelijkertijd bij
effectiviteit en proportionaliteit. Ik ga niet met een bazooka achter een
mug aan bijvoorbeeld; helemaal niet met een bazooka, voor de goede
orde.
De heer Alkaya (SP):
Allereerst excuus dat ik de eerste paar minuten heb gemist. Tijdens het
rennen heb ik het digitaal wel kunnen volgen, dus ik heb alles meegekregen. Ik vind het aan de ene kant wel een verademing dat we het over
de kaders of over de inhoud kunnen hebben en dat we het eens zijn over
het doel. Ik vind dat de Minister goede toezeggingen doet. Die staan
genoteerd. Tegelijkertijd vraag ik me af of het nog wordt meegenomen,
als we het nu over die kaders gaan hebben. Krijgen we nog de kans, met
het verkiezingsreces en dergelijke, om daar binnen afzienbare tijd over te
spreken? Daar gaan we zelf over, maar daar ben ik naar op zoek. Op basis
van dit verhaal heb ik allemaal vraagtekens in mijn hoofd en daar zou ik
het ook inhoudelijk over willen hebben. Nu blijft het bij een mondelinge
toezegging van de Minister. Hoe ziet ze dat proces voor zich, ook met het
oog op de Kamer en de verkiezingen die eraan komen?
De voorzitter:
Hoe ziet het proces eruit?
Minister Kaag:
Ik kan een schriftelijke toezegging doen over welk tijdpad er wordt
gelopen. Dan kan ik er met de ambtenaren naar kijken, ook van de andere
ministeries die hieraan mee moeten werken. Wij doen dit niet solo.
Buitenlandse Zaken heeft zeer beperkte wetgevende capaciteit, zoals u
weet. Dit wordt breed, interdepartementaal opgetrokken. Ik heb net de
ambitie geschetst. Ik geef sowieso in februari een appreciatie van het
Europese traject. Dat heb ik toegezegd. De consultaties op Europees
niveau zijn 8 februari afgerond, zoals beschreven door de Commissie. Dan
zouden we heel snel onze appreciatie met u moeten kunnen delen.
Tegelijkertijd voeren wij zelf consultaties ter uitwerking van de
bouwstenen zoals beschreven. Die zijn in het voorjaar. Ik wil er in tweede
termijn op terugkomen of ik dat een beetje naar voren kan halen, maar je
kunt geen bloed uit een steen krijgen. Ik wil even checken of dat mogelijk
is. Ik begrijp de wens, maar ik denk dat er heel veel voor ligt. Ik begrijp uw
vraag over de verkiezingen en de rol van de Tweede Kamer, maar ik wil
het project wel zorgvuldig kunnen afronden. Dat is ook bestuurlijke
verantwoordelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

30

De heer Alkaya (SP):
Dat snap ik, maar in de praktijk ben ik bang dat dit aan een nieuwe Kamer
zal zijn, als je ervan uitgaat dat dit controversieel wordt verklaard. Dan zie
ik toch wel dat er vertraging gaat komen. Daarom wil ik nog één inhoudelijk punt maken. Ik snap dat je het afbakent tot de grootste bedrijven,
zoals Frankrijk heeft gedaan, alleen dan met een lager getal. Dat vind ik in
eerste instantie proportioneel. Ik sta ook onder de initiatiefnota. Ik ga
ervan uit dat het uiteindelijk voor alle bedrijven gaat gelden, maar als
eerste stap zou ik dat proportioneel vinden. In het interruptiedebatje met
de heer Voordewind is er gesproken over als het mkb het afneemt van een
groot bedrijf, maar het kan ook andersom zijn. Daar heeft Nederland ook
een belangrijke positie in. Er kunnen heel veel toeleveranciers zijn die aan
Nederlandse multinationals leveren. Ik ga er eigenlijk vanuit dat het ook
die kant op werkt. Dan kunnen we best veel bedrijven gelijk te pakken
krijgen, omdat Nederland thuishaven is van heel veel hoofdkantoren van
grote bedrijven. Als je en de toeleveranciersketen en de afnemersketen in
die wettelijke eisen betrekt, kun je daarin ook heel wat mkb-bedrijven
meenemen, zonder dat je de slager op de hoek afzonderlijk ook
due-diligence-eisen oplegt. Kan de Minister dat bevestigen?
Minister Kaag:
Ja, ik denk dat het interessant is. Ik zal het in tweede termijn bevestigen.
Er komt mij een heel pertinent voorbeeld voor de geest: Tommy Hilfiger
heeft een soort hoofdkantoor in Amsterdam. Ze halen veel producten uit
China, uit de provincie Xinjiang. Indachtig ons eigen beleid, dat al voor de
aangenomen motie van toepassing was, ga ik in gesprek met dat
hoofdkantoor. Ik ga niet Tommy Hilfiger in New York bellen, want ze zitten
hier in Nederland. Dus ja, dat kan, en winkels kopen in van Tommy
Hilfiger, zonder productnamen te willen noemen, maar het is geen
advertentie, gelukkig.
De heer Alkaya (SP):
Tot slot. In dit voorbeeld zou ik ervan uitgaan dat die eis voor verantwoord
ondernemerschap zowel geldt voor een mkb’er die Tommy Hilfigerkleding
in de winkel heeft liggen, want Tommy Hilfiger moet eraan voldoen, als
voor bedrijven in het buitenland die in de productieketen en de toelevering van die producten zitten en die ook aan die eis moeten voldoen,
dus dat het beide kanten opgaat. Dan denk ik inderdaad dat we toch een
hele slag kunnen slaan, omdat Nederland zo veel hoofdkantoren heeft, om
allerlei redenen, soms om fiscale redenen, dat we heel wat multinationals
op die manier kunnen dwingen om verantwoorder te ondernemen. En dan
hebben we volgens mij toch iets goeds bereikt.
Minister Kaag:
Ja, maar ik ga nu niet vooruitlopen op de schriftelijke uitleg wat de
bouwstenen zijn, met het tijdpad, de omvang en de reikwijdte van de
bedrijven erbij. Ik denk dat we elkaar goed begrijpen. Als je dit doet, moet
je het goed doen. Het moet breed zijn; daarom blijft ook het Europese
niveau van belang. Als we dat kunnen afronden in afzienbare tijd, is dat
heel wenselijk, want dan trek je al die bedrijven mee en gebruik je ook de
slagkracht van Brussel daarvoor. Dat is nog even af te wachten. Mijn
appreciatie daarvan komt zo snel mogelijk na 8 februari.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Kaag:
De Minister kijkt even waar ze gebleven is, want we hebben hiermee
meteen een aantal vragen afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

31

Het volgende was misschien geen vraag, maar is iets wat ik zelf wil delen:
welke sancties willen we zien in een Europees voorstel? Hoe zal het
toezicht eruitzien in Europa? Dat is ook een beetje in relatie tot de nota
van de heer Voordewind. We praten sowieso over adequaat toezicht, maar
dat moet uitgewerkt worden. Bedrijven – dat herhaal ik – hebben
rechtszekerheid nodig. Het kan niet zo zijn dat ze het idee hebben dat ze
opeens worden onderworpen aan de grillen van wetgeving die maar één
kant opgaat. Het toezicht moet altijd, ook op Europees niveau, leiden tot
een betere prestatie van bedrijven. Dat willen we allemaal. We willen dat
bedrijven concurrerend kunnen blijven en banen creëren en tegelijkertijd
dat er duurzaam wordt ondernomen als het gaat om mens en planeet en
een eerlijk en leefbaar loon, vooral in de productielanden. Ook op
Europees niveau wordt er gesproken over sancties in de vorm van
geldboetes. Andere sancties worden, naar ik begrijp, op dit moment niet
overwogen.
Dan kom ik terug op een aantal opmerkingen over het Adviescollege
toetsing regeldruk. Het adviescollege merkt op dat er bij het alleen op
nationaal niveau doorgaan – dat was een beetje het debat dat u onderling
had – en afwachten wat er in Europa gebeurt in plaats van actief aan te
dringen op de Europese kant, een ongewenste stapeling kan komen die
juist de beleidscoherentie zou ondermijnen en onnodige administratieve
lasten voor veel bedrijven tot gevolg zou hebben. Dat zou de kleinere
bedrijven helemaal treffen. Het is dus niet zo dat, zoals ik oppikte uit het
debat, de verstoring of de lastenopstapeling gebruikt worden om maar te
zeggen dat we nog wel even afwachten wat er gebeurt. Nee, het zijn echt
reële zorgen voor veel bedrijven. Zeker de midden- en kleinbedrijven zijn
daar bang voor. Dit is iets wat we serieus meegeven. Als je doorgaat met
een zorgvuldige uitwerking van nationale bouwstenen en continu kijkt wat
er gebeurt in Europa, denk ik dat je niet die onnodige opstapeling van
lasten krijgt omdat we keuzes kunnen maken voor of het een of het ander.
Sowieso zullen de Nederlandse bouwstenen heel goed aansluiten bij een
Europees kader of zijn deze de input geweest voor onderdelen van een
Europees kader. Tegen de heer Weverling zeg ik dat hij zich geen zorgen
hoeft te maken. Ik heb 30 jaar lang internationaal onderhandeld en ik
geloof dat ik het woord «compromis» kan spellen. Politiek is namelijk de
kunst van het compromis. Als Nederland zijn we gewend dat onze stijl niet
altijd goed wordt ontvangen, maar de inhoud verwelkomd wordt.
Dan kijk ik meteen naar het VN-Verdrag inzake Business and Human
Rights, het bedrijfsleven en mensenrechten. Ik kijk daarbij naar de heer
Alkaya. Indachtig zijn motie gaan wij heel braaf verder met het blijven
betrekken van landen om te kijken of we met een andere koplopersploeg
nog verder kunnen om inhoud te kunnen blijven geven aan de onderhandelingen over dit verdrag. We hebben de posten ingezet, we hebben een
aantal van de OESO-landen gesproken en ambassadeurs op pad gestuurd.
Bijna niemand is op dit moment nog bereid gebleken om zich aan te
sluiten bij een andere vorm van initiatief om het verdrag nieuw leven in te
blazen. Zoals u weet, heeft de Europese Commissie in Genève gezegd dat
zij geen mandaat wil vragen in Brussel. Ik doe hier wel de toezegging dat
ik nog een keer bij de juiste Commissaris formeel de vraag ga neerleggen
of dit wijs is en of dit de eindafweging van de Commissie kan en mag zijn.
Ik vind het te belangrijk en ook een verkeerd signaal in deze fase.
Indachtig de verkiezing van kandidaat-president Biden is er misschien ook
sprake van «nieuwe ronde, nieuwe kansen». Hiermee hoop ik uw vragen
over uw eigen motie te hebben beantwoord.
Voordat ik doorga met de specifieke vragen die gesteld zijn, wil ik nog iets
meegeven over de Wet zorgplicht kinderarbeid, kort gezegd de
wet-Kuiken. We werken dit uit. Dit is sowieso een verplichting. De afspraak
in de Eerste Kamer met mevrouw Kuiken was ook dat in de uitwerking van
de studies en de evaluaties, en indachtig de voorstellen van het kabinet
voor wat betreft internationaal maatschappelijk verantwoord onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

32

nemen, deze wet een onderdeel daarvan zou moeten vormen. Velen van
ons zien het belang van de Wet zorgplicht kinderarbeid, maar we willen
die idealiter verankeren in een breder kader. Dat blijft nog steeds de inzet,
maar ik wil wel bevestigen dat we doorgaan met de uitwerking van deze
Wet zorgplicht. In het ergste geval zouden we alleen dat element hebben.
Het mag niet een slachtoffer worden van een mogelijke vertraging. Ik
stuur niet op vertraging, zoals u weet, maar alles is mogelijk in het leven
en ook ik kan onder een bus lopen. Je weet het maar nooit.
Er is een vraag gesteld over de evaluatie van het Koninklijk Instituut voor
de Tropen. Ik vond dat een aantal hele belangrijke aanbevelingen. Die
worden meegenomen in de uitwerking van de sectorale samenwerking,
onder andere verbetering van de monitoring en rapportage, verbetering
van de interne transparantie, verbetering van de outreachstrategie om
juist meer bedrijven te betrekken en dus ook de 90%-doelstelling te gaan
halen, en het bieden van doelgerichte ondersteuning van het midden- en
kleinbedrijf en het faciliteren van dialogen tussen alle betrokken partijen.
Wel blijft het ministerie betrokken, ook qua personele ondersteuning en
financiering van convenanten. Als de convenanten aflopen, gaan zij door
indachtig het plan dat er dan wetgeving zal zijn. Dan worden deze
voortgezet in vormen van sectorale samenwerking. We gaan dus door,
maar ze worden vertaald naar sectorale samenwerking. Binnen de
lopende convenanten kijken we naar de aanbevelingen van het Koninklijk
Instituut voor de Tropen en kijken we hoe we dat voort kunnen zetten
binnen sectorale samenwerking. Dat hangt heel erg af van de sector, of
het cacao is of textiel. Het is dus niet zo dat het ministerie of de overheid
zich terugtrekt. Er volgt een nieuwe fase.
De heer Weverling zei dat bijvoorbeeld bij de bankenconvenanten en de
verzekeringsinstellingen de langstlopende convenanten relatief gezien de
beste resultaten hadden. Hij vroeg of het dan niet zaak is om convenanten
nog langer te laten lopen. De aanbeveling van het KIT is om die om te
zetten in sectorale samenwerking, indachtig het feit dat we wetgeving
zullen hebben. Bovendien hebben evaluaties en studies aangetoond dat
we gewoon niet genoeg kilometers kunnen maken op basis van de
convenantenaanpak. Daarom gaan we door met deze hopelijk intelligente
combinatie van verschillende maatregelen. Het duurt gewoon te lang. Dat
is een conclusie die we denk ik met z’n allen kunnen delen. Dat ondermijnt
het vertrouwen in zowel de effectiviteit als de reikwijdte van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Er is meer nodig.
Dan ga ik door met een aantal specifieke vragen. Ik denk dat ik de vraag
van mevrouw Van den Hul over nationale wetgeving en de balans tussen
EU en nationaal heb beantwoord.
De heer Weverling vroeg of ik kan toelichten wat in het kader van de
voorstellen bedoeld wordt met «uitvoerbaar en effectief». Met een
uitvoerbaar voorstel bedoelen we de afbakening van de doelgroep en of
er gekeken wordt naar proportionaliteit en regeldruk. Uw zorg, en die deel
ik, gaat met name over het midden- en kleinbedrijf. Met een effectief
voorstel bedoelen we natuurlijk of het in lijn is met de OESO-richtlijnen.
Het kan ertoe leiden dat bedrijven hiermee gewoon meer gaan ondernemen. We willen resultaat sorteren. Daar komt het wat mij betreft op
neer als het effectief is. Dus: minder schendingen, of idealiter geen
schendingen, toegang tot het recht, geen getroffenen, toegang tot een
klachtenmechanisme.
De heer Weverling vroeg ook of ik kan bevestigen dat nationale wetgeving
de markt kan verstoren. De hele inzet van dit kabinet of een volgend
kabinet zal natuurlijk zijn dat dit niet de bedoeling is en dat wetgeving de
markt moet reguleren op een manier waarop eenieder in de keten
beschermd is, zowel mensen in productielanden als mensen hier. Ik denk
niet dat het verstorend is. Het moet beschermend werken. Met alles in het
kader van het gelijk speelveld hebben we ook altijd gekeken of we de lat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

33

hoger moeten leggen. Een gelijk speelveld kan nooit een excuus zijn om
de lat lager te leggen. Dat hebben we in veel AO’s besproken.
De heer Weverling vroeg ook of ik ervoor opensta { O ja, dat is de wet van
het compromis. Die heb ik al benoemd. Hij vroeg of we ook compromissen kunnen aanvaarden.
De heer Bouali vroeg of ik kan toezeggen om de Tweede Kamer dit
voorjaar te informeren over de voortgang. Dat heb ik gedaan, omtrent
Commissaris Reynders.
De heer Weverling vroeg waarom ik het naar voren ging schuiven. Ik
geloof dat ik al duidelijk heb gemaakt dat er niet wordt geschoven. Er is
veel ambitie. Er is ook veel druk en veel werkinzet om juist te kunnen
afronden en om ook compleet en transparant daarover te zijn.
De heer Weverling vroeg, maar ik meen dat ik die vraag al in mijn
introductie heb beantwoord, of de zomer van 2021 niet te kort dag is voor
een deadline van de EU. Nee, zoals het nu lijkt absoluut niet. Maar goed,
ik wil niet op een later moment mijn woorden moeten inslikken. Alle
indicaties, op EU-niveau, op Commissarisniveau en op het niveau van de
Raad, zijn nu dat dat niet zo is.
Over de bouwstenen hebben we gesproken.
De heer Alkaya vroeg waarom ik niet eerder dwingende wetgeving heb
ingevoerd, terwijl daar ruimte voor was in het regeerakkoord. U heeft het
misschien op weg hiernaartoe al gehoord: we hebben het tijdpad
bewandeld zoals de afspraak was in het regeerakkoord. U bent in alle
stappen meegenomen. Ik denk dat we nu op een doorbraakmoment zijn.
Zo zou ik het eerder zien. Er ligt veel voor.
De heer Voordewind vroeg of ik van mening was veranderd, omdat ik zei
dat het goed was om in te zetten op nationale wetgeving. Ik heb mijn
eigen taal en tekst er nog eens op nagezocht. Ik geloof dat ik dezelfde
balans heb aangeslagen, alleen zag het er op het moment van dat gesprek
– ik weet niet meer wanneer dat precies was – nog niet zo rooskleurig uit
op EU-politiek niveau. Dat is veranderd. Ik zou dus zeggen dat wij blij
verrast zijn. Commissaris Reynders heeft hier echt vaart achter gezet, wat
heel goed is, onder grote aansporing van onder andere Nederland.
De convenanten hebben we al benoemd. Er is gevraagd of de convenanten worden geborgd. Ik heb net al gezegd dat we ze afronden. Er blijft
financiering mogelijk. De BZ-inzet blijft natuurlijk ook, met anderen, maar
het wordt voortgezet op basis van de aanbevelingen van het KIT. Dat
betekent sectorale samenwerking.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Kan de Minister nog wat meer duiding geven van het verschil tussen de
convenantenaanpak en de sectorale samenwerking? Wat ziet zij dan als de
rol van de overheid? Hoe actief wordt die?
Minister Kaag:
Dat is een hele goede vraag, die ik zelf ook had. Volgens mij is het een
beetje een voortzetting van hetzelfde, want een convenant vindt plaats
binnen een sector. Omdat er wordt uitgegaan van een kader van
imvo-maatregelen is het convenant ten dele achterhaald en wordt het
ingehaald door de nieuwe realiteit. De sectorale samenwerking is dus het
deel dat de bedrijven, maatschappelijke organisaties en vakbonden zelf
kunnen voortzetten met inzet of ondersteuning van de overheid, maar het
is een onderdeel. Het is niet meer het enige deel. Voorheen hadden we
alleen de convenanten, nu hebben we een kader dat wettelijk is en een
mogelijk dwingend element heeft. Het deel van de convenanten dat
samenwerking betrof, wordt voortgezet. Het is dus een aanpassing binnen
een verschuivend kader, zou ik zeggen. Dat is het verschil. En ja, we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

34

blijven betrokken. Het is echt gebaseerd op de aanbevelingen van het
Koninklijk Instituut voor de Tropen.
De heer Weverling heeft een vraag gesteld die ik al heb beantwoord, maar
ik zal dat herhalen. Hij zei dat de langstlopende convenanten het succesvolst waren. Ja, dat is zo, maar ik denk niet dat we de tijd en het politieke
geduld hebben om nog langer te wachten tot andere convenanten
dusdanig kunnen aantrekken. Het hangt ook echt van de sector af. Het
verbaast mij niet dat bijvoorbeeld de banken sneller hebben kunnen
handelen. Een textielproducent in Bangladesh { We zijn zo lang bezig met
het Rana Plaza-akkoord. Ik heb zelf ook op hoog niveau onderhandeld in
Bangladesh en elders toen het spaak dreigde te lopen. De afhankelijkheid
van de politieke wil en inzet van anderen is te groot. Dat willen we
natuurlijk ook veranderen, zodat dat wij het optimale en wenselijke doen
al naar gelang onze inzichten over mensenrechten, leefbaar loon en
andere belangrijke kwesties.
Er was nog een vraag van de heer Weverling. Hoe kijk ik aan tegen de
conclusie dat de effectiviteit van de convenanten eigenlijk nog niet
duidelijk kan zijn? Ik denk dat we dat nu uitgebreid hebben benoemd.
Dan de vraag van de heer Voordewind of ik voor maart inzicht kan geven
in nieuw beleid voor sectorale samenwerking. We zijn ermee bezig. Het is
misschien nog niet klaar, maar ik wil dat wel zo snel mogelijk doen. Ik zal
een datum geven. De heer Voordewind vroeg specifiek naar maart, maar
ik zal hem gewoon de datum geven die erbij hoort. Ik weet niet of hij
maart bedoelde met het oog op de verkiezingen, maar ik kijk gewoon naar
het ambtelijke pad dat ervoor nodig is.
De heer Amhaouch vroeg waar we op hebben ingezet met de convenanten en wat de verwachting was. De inzet was natuurlijk altijd de
OESO-richtlijnen, alsmede de risico’s mijden en het liefst uitbannen uit de
keten op basis van vrijwillige samenwerking. Ik denk dat bewustwording
ook een heel goede winst is geweest. Er is heel veel werk verricht. Heel
veel bedrijven doen hier echt heel goed aan mee en hebben hun eigen rol
goed opgepakt. We kunnen ook niet stellen dat de convenanten op alle
terreinen hebben voldaan aan ons bredere palet aan verwachtingen, maar
daarmee zijn de convenanten niet onsuccesvol. Het is niet het enige
middel dat het doel helpt te bereiken. Het doel is maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Ik denk dat dat een breed gedeelde conclusie
is van vele partners.
Dan de laatste twee setjes vragen. Mevrouw Van den Hul vroeg hoe het
imvo in de inkoop rijksbreed wordt toegepast. De beleidsinzet uit de nota
over het versterken en verbreden van de toepassing van internationale
sociale voorwaarden wordt verwerkt in een strategiedocument, zodat het
interdepartementaal kan worden aangepakt. Dat is in het eerste kwartaal
van volgend jaar klaar voor de uitvoering. In het tweede kwartaal kunnen
we de contractvoorwaarden van de rijksoverheid voor de hele keten
communiceren. Er is ook een pilot gestart voor het opnemen en
versterken van kennis en capaciteit onder inkopers en contractmanagers.
Ik ben het met u eens dat het Rijk ook hier het goede voorbeeld moet
geven. Dat is ook de inzet; dat is heel belangrijk. Ik blijf dus in gesprek met
mijn collega van BZK, maar u weet dat er veel gedelegeerde inkoop is die
niet op centraal niveau plaatsvindt, maar door gemeentes en provinciale
staten.
Hoe wordt in de nieuwe nota rekening gehouden met genderimpact? Dat
is ontzettend belangrijk. Het is natuurlijk al een onderdeel van de
OESO-richtlijnen en de UN Guiding Principles, maar ik denk dat er nog
meer moet gebeuren, aangezien vrouwen het meest getroffen zijn en ook
het meest gemarginaliseerd. Ik zal dit dus speciaal meenemen, ook bij de
consultaties.
Een andere vraag van mevrouw Van den Hul was of gender- en vakbondsvrijheid ook een plek krijgen aan het loket. Ja. Ik ben voornemens om uit
te zoeken en uit te werken hoe we het klachtenmechanisme van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

35

Commissie dat net gelanceerd is en waarover we nog in dialoog zijn, ook
richting Eerste Kamer, kunnen gebruiken om zoiets ook nationaal op te
zetten, ook als het gaat om de uitwerking van toegang tot een klachtenmechanisme. We kijken of we dat kunnen meenemen als we het op nationaal
niveau verder uitwerken. Er is veel goed werk verricht door de EU en er is
geen reden om dat niet over te nemen als een best practice. Dan is er een
bredere toegang, ook voor lokale getroffenen.
Ik heb al geantwoord op de vraag over het onderschrijven van de
OESO-richtlijnen over de toegankelijkheid van financiering. We hebben de
90%-doelstelling gehaald.
Dan ben ik bij de laatste vragen. U vroeg terecht hoe we in productielanden ter plaatse een brede sectorale dialoog kunnen voeren zodat
partners daar betrokken kunnen worden. Zoals u weet steunen we het
versterken van de sociale dialoog via Mondiaal FNV en CNV Internationaal. Ook willen we met de Dutch Employers» Cooperation Programme,
het DECP, optrekken om dat nog te versterken. U vroeg terecht of
ambassades en het personeel aldaar niet meer kunnen doen. Dat hoort bij
de imvo-toolkit die ambassades hebben, maar ik zal onze ambassades er
nogmaals op wijzen dat ze al die kansen niet moeten laten lopen. Ze
weten dat de bedrijven er zitten. Een ambassade kan geen politieagent
spelen, maar ze moeten wel heel proactief bedrijven betrekken en ze
moeten kwesties opnemen die onder de aandacht worden gebracht door
ngo’s. Daarbij moeten ze een meer dan faciliterende rol spelen, zoals we
ook verwachten richting de Nederlandse belastingbetaler en de verantwoordelijkheid richting de mensen aldaar.
Dan de laatste twee. De vraag over business en human rights van de heer
Alkaya heb ik al beantwoord. De heer Weverling vroeg naar IPI. Zoals u
weet zijn de IPI-onderhandelingen weer hervat. Ze hadden eerder
afgerond moeten zijn, maar door corona loopt het iets langzamer en
trager dan gepland. Uw vraag was volgens mij ook bedoeld om te
suggereren dat het allemaal niet zo snel zal lopen op EU-niveau. Ik behoor
natuurlijk tot een heel pro-Europese partij, maar ik geloof niet dat ik hier
een te rooskleurige bril heb opgezet. Ik ben zelf prettig verrast door de
vaart die de Commissaris wil nemen en zoeken, maar the proof of the
pudding is in the eating. Ik kom er dus op terug in de appreciatie die ik wil
geven.
De voorzitter:
De Minister is klaar. Zijn er nog vragen overgebleven? De heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Ja, over dat bindend VN-verdrag over multinationals en mensenrechten.
Kan de Minister een duiding geven van waarom de Europese Commissie,
de Commissaris, wel overstag lijkt te gaan met Europese regels, maar niet
zo’n VN-verdrag zou steunen? Is de inschatting van de Minister dat de
Europese Commissie de Europese wet ziet als vervanging van zo’n
VN-verdrag? In mijn ogen, in mijn beleving, zijn ze aanvullend aan elkaar.
Minister Kaag:
Nee, dat denk ik niet, maar ik wil hier voorzichtig zijn. Ik kan hier schriftelijk kort op terugkomen. Ik denk eerlijk gezegd dat de inzet van de
onderhandelingen zoals die tot voor kort door Ecuador werden geleid heel
problematisch was, in de vaststelling van de typen bedrijven en de
reikwijdte en in het niet kunnen meenemen van een aantal belangrijke
lidstaten, waardoor misschien ook het proces zelf ten dele helaas het
politieke momentum heeft verloren. Er zijn een groot aantal observaties
gedeeld, ook door de EU, en die zijn nooit meegenomen. Het werd dus
eerlijk gezegd een beetje, van ver bekeken, vreemdsoortig onderhandelingsproces. Tussen corona en al het andere dat speelt, kan het dus zijn
dat het dusdanig het politieke momentum heeft verloren dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

36

moeilijker was om het op te pikken. Ik weet ook niet of vertegenwoordiging van de Europese Commissie in Genève dit allemaal zo nauwkeurig
heeft afgestemd. Ik zei al dat ik het zelf weer op wil nemen met de
Commissie in Brussel, om daar te horen waar het aan schort en wat er wel
mogelijk is.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De Minister had het even over het toezicht en de sancties. Daarbij zei ze in
een bijzin: dan denken we aan het toezicht zoals we dat ook kennen bij
internationale handelsverdragen. Ik neem aan dat ze het dan heeft over
ICS. Ze schudt haar hoofd. Kan ze daar dan meer over zeggen? Hoe ziet ze
dat toezicht dan functioneren op Europees niveau, op Nederlands niveau?
Dat punt van de conflictmineralen loopt dan via de Inspectie Leefomgeving en Transport. Hoe zou je dat dan doen op Europees niveau? Zijn
daar gedachtes over in de bouwstenen waar de Minister aan werkt?
Minister Kaag:
Nee, ik verwees naar het klachtenmechanisme op Europees niveau dat net
gelanceerd is. Dat is niet alleen in het kader van CETA, maar we hebben
het gedeeld met de Eerste Kamer voor wat betreft de toekomstige
discussie over CETA. Dat is het nieuwe klachtenmechanisme, waarbij het
maatschappelijk middenveld, vakbonden en direct getroffenen zich direct
kunnen melden bij een meldpunt in Brussel. Dat noemde ik. Ik heb geen
enkele melding van ICS gemaakt. Dit was in het kader van handelsverdragen. Hoe op het op dit moment eventueel op Europees niveau
geregeld kan worden, weet ik niet. Dat is een vraag die we ook uit hebben
staan in Brussel. Dat weten we niet. Wij denken natuurlijk hier zelf aan een
centraal meldpunt, een imvo-meldpunt dat opgestart zal worden en
versterkt moet worden. We denken niet aan het NCP, omdat het NCP zelf
heeft aangegeven daar niet het mandaat voor te hebben.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat is interessant, een meldpunt. Is dat meldpunt dan gekoppeld aan
eventueel eigen wetgeving als Brussel niet zo snel loopt, waar je als ngo
of persoon een melding kunt doen en waar dan de procedure zoals we die
hebben afgesproken nationaal in werking treedt? Ik hoor de Minister ook
een steunpunt noemen. Dat is toch wat anders denk ik, want dat ging over
die sectorale samenwerking. Dit is dus een meldpunt, maar dat moet dus
ook de capaciteiten hebben om onderzoek te doen als er klachten zijn. Dat
wordt dan een substantieel meldpunt met onderzoekscapaciteiten, neem
ik aan.
Minister Kaag:
Op dit moment spreken we natuurlijk nog over ideeën die uitgewerkt gaan
worden. Op Europees niveau kan ik dat op dit moment niet zeggen. We
gaan onze ideeën over de bouwstenen meegeven. Er zijn twee dingen. Er
is een NCP en we denken over de opstart van een imvo-steunpunt voor
bedrijven, voor iedereen die sowieso deze periode nog maatschappelijker
moet gaan ondernemen, ook in het kader van mogelijke nationale
wetgeving. Een meldpunt is een nieuw element dat ik meldde, waar
inderdaad directe klachten gedeponeerd kunnen worden. Hoe substantieel
moet dat worden? Ik noemde het klachtenmechanisme van Brussel, dat
net gelanceerd is. Volgens mij heeft dat nog weinig staf en weinig
capaciteit, dus we moeten ook kijken hoe het daar wordt uitgewerkt, zodat
wij daar lering uit kunnen trekken. Idealiter, nogmaals, willen we dit
allemaal op Europees niveau regelen, want dan heb je meer slagkracht,
meer menskracht en meer financiering om dat goed te doen, laten we wel
wezen.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

37

Mevrouw Van den Hul, interruptie.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dank, voorzitter. Nog één laatste punt en dat is het leefbaar loon. Ik gaf
net een aantal voorbeelden. Wat ik een even tekenend als pijnlijk
voorbeeld vind, is dat er in de boardroom van een groot koffiemerk een
bonus op tafel komt voor een nieuwe CEO alleen maar om het contract te
tekenen, terwijl je als je helemaal aan het andere einde van de keten gaat
zitten, in Zuid-Amerika, ziet dat koffieboeren geen eerlijke betaling krijgen
voor hun producten. Datzelfde zien we natuurlijk in de bloemenbedrijven
in Afrika, bij Nederlandse bloementelers waar vooral vrouwen werken. We
zien het in de kledingsector. We zien het overal, dat toch bedrijven blijven
volhouden dat een leefbaar loon heel ingewikkeld is. Ik ontken niet dat het
ingewikkeld is, maar ik vind dat toch niet genoeg. Dat verschil tussen wat
hier in de boardrooms aan bonussen op tafel komt en wat er aan het
andere einde van de productieketen wordt ingeleverd ligt nu daar, die
marge ligt nu daar, en dat moet anders. Ik ben heel benieuwd hoe de
Minister dat ziet en of zij de discussie over het leefbaar loon onderdeel
acht van het gesprek dat we hier vandaag hebben over de beweegrichting
binnen de wetgeving.
Minister Kaag:
Zoals mevrouw Van den Hul weet, hebben we net een pilot opgestart met
de Internationale Arbeidsorganisatie om onderzoek te doen naar de
definitie en de uitwerking van leefbaar loon onder verschillende economische omstandigheden. Een Zwitsers leefbaar loon is hoger dan een
Nederlands leefbaar loon. In alle landen zijn er verschillen. Daarom
hebben we juist de Internationale Arbeidsorganisatie gevraagd – daar zijn
we een van de weinigen in – om dat eens goed uit te zoeken, want het is
onderdeel van duurzaamheid en van internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Of je dan nu al kan zeggen «en dit is dan
onderdeel van het kader», gaat 50 stappen verder. Dan moet u gesprekken
voeren met de Minister van Economische Zaken en bedrijven. Dan heb je
het ook echt over een gelijk speelveld. Er is een minimumgrens en daar
gaat het natuurlijk ook over: op dit moment is het minimumloon in land X
ver beneden wat maatschappelijk verantwoord is. Dat zijn we nu aan het
uitzoeken. Dat is een element dat je mee moet nemen, mijns inziens.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik snap dat de Minister niet op de uitkomsten van dat grote ILO-onderzoek
vooruit kan lopen, maar ik hoor haar ook zeggen dat de inzet op leefbaar
loon wel degelijk onderdeel uitmaakt van de bredere imvo-aanpak.
Minister Kaag:
Dat is het altijd al geweest.
De voorzitter:
We gaan naar de tweede termijn. Ik begin bij mevrouw Van den Hul. Er
kunnen eventueel moties worden ingediend, want het is een notaoverleg.
In het kader van het coronaprotocol moet ik melden dat u de motie na het
voorlezen ervan aan de kant moet leggen, zodat de bode die kan
meenemen. Ik geef het woord aan mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dank voorzitter. Ik spreek vanavond nog steeds ook namens de heer Van
den Nieuwenhuijzen, de gewaardeerde collega van GroenLinks. Ik zeg
vast ook in de richting van de bode dat ik vier moties heb vanavond. Daar
begin ik meteen mee.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

38

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het Nederlandse bedrijfsleven, vakbonden en
maatschappelijke organisaties ambitieus samen verder willen werken aan
het voorkomen van negatieve impact en het versterken van positieve
impact in de internationale ketens en de oprichting van een
imvo-steunpunt daarbij behulpzaam kan zijn;
constaterende dat de SER in het «Samen naar duurzame ketenimpact»advies concludeert dat het moeilijk blijkt voor bedrijven om structurele
risico’s zoals gebrek aan gendergelijkheid en vrijheid van vakvereniging
integraal mee te nemen in het doen van due diligence;
verzoekt de regering bij de oprichting van het imvo-steunpunt gebruik te
maken van de kennis en ervaring met de complexe context door onder
meer vakbonden en maatschappelijke organisaties te betrekken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 339 (26 485).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat uit het KIT-rapport over imvo-convenanten blijkt dat er
onvoldoende betrokkenheid is van sociale partners in productielanden;
overwegende dat de Nederlandse overheid de mogelijkheid heeft deze
betrokkenheid te stimuleren;
verzoekt de regering een goed gerichte sectorale, sociale dialoog toe te
voegen als criterium bij toekomstige ondersteuning van imvo-convenanten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 340 (26 485).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

39

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat imvo-convenanten een grote bijdrage leveren aan een
praktische invulling en uitvoering van de OESO-richtlijnen en UN Guiding
Principles;
overwegende dat de Nederlandse overheid, als lidstaat van de OESO en
de VN, een belangrijke rol heeft bij het implementeren van de
OESO-richtlijnen en de UNGP’s door overheid en bedrijven;
verzoekt de regering de (financiële) ondersteuning van en betrokkenheid
bij imvo-convenanten te continueren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 341 (26 485).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet er in de Aanbestedingswet voor gekozen
heeft om mvi (en dus ook de isv) niet te verplichten richting andere
overheden en alleen de toepassing te stimuleren en dat op dit moment
slechts 2,5% van de totale aanbestedingswaarde bij de overheid isv
toepast;
constaterende dat de IOB aanbeveelt om een interdepartementaal
coördinatiemechanisme of -orgaan te creëren dat de ontwikkeling en
implementatie van het (i)mvo-beleid aanstuurt en regelmatig het
parlement informeert en dat een dergelijk mechanisme nu ontbreekt;
overwegende dat voor de Kamer onduidelijk is hoe mvi (en dus ook de
isv) door andere overheden wordt toegepast;
verzoekt de regering alle onderdelen van de centrale overheid te
verplichten om een actieplan voor maatschappelijk verantwoord inkopen
te ontwikkelen en te publiceren, met daarbij aandacht voor de toepassing
van internationale sociale voorwaarden, en de Kamer hierover jaarlijks te
informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

40

Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 342 (26 485).
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Tot slot, voorzitter. Onze inzet is volgens mij heel erg duidelijk, want dat
staat natuurlijk ook in de nota die we mede hebben ingediend, op initiatief
van collega Voordewind van de ChristenUnie, waarvoor nogmaals ook
mijn dank. De inzet is duidelijk: waar geen wil is, is een wet. Volgens mij
hebben we vanavond wel bredere instemming in deze commissie dan er
weleens is geweest op dit onderwerp. Dus dat vind ik een stap
voorwaarts. Ik ben ook blij met de toezegging van de Minister om niet
alleen op Europa te wachten, maar om ook op landelijk niveau stappen te
zetten. Ik denk dat wij hier met elkaar moeten constateren dat het, wat wij
hier ook doen, nog steeds niet genoeg is, zolang er nog misstanden zijn
waarvan we allemaal helaas dagelijks getuige kunnen zijn. Dat is een
opdracht aan ons allemaal, ongeacht met welk startpunt we in dit gesprek
zitten. Dat is iets waar wij ons wat mij betreft nooit bij mogen neerleggen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, mevrouw Van den Hul van de PvdA, ook namens GroenLinks. De
heer Bouali, aan u het woord.
De heer Bouali (D66):
Dank u wel, voorzitter. Dank voor de beantwoording van de vragen door
de Minister. Ik ben in ieder geval heel blij met wat de Minister zei over de
oproep van CNV, FNV en VNO-NCW en MKB-Nederland over de
mvo-convenanten. Het stelt ons gerust dat er in ieder geval een sectorale
benadering zal zijn. Dat is goed, ook om te horen dat er financiële hulp
voor blijft bestaan.
Ik denk in ieder geval dat we op een goed moment zijn beland, een
moment waarop we Europese activiteit zien. Dat moeten we zeker
omhelzen. Ik had er al een debat over met een aantal van mijn collega’s,
maar als we nu dat momentum hebben van Europa, moeten we dat met
beide handen aangrijpen, ook omdat we daarmee impact creëren. Ik denk
dat impact echt heel belangrijk is. Als wij als blok, als Europa, een aantal
zaken kunnen regelen die de allerarmsten in de wereld, de koffieboeren in
Colombia of die kledingfabrikant in Bangladesh, kunnen helpen, komen
we veel verder. Dat is echt iets uit mijn hart. Ik ben heel blij dat dit nu
loopt. Maar ik deel ook de analyse dat we, als dat niet gaat lopen en het
Europese convenant vertraagd wordt, moeten kijken wat we dan wel
kunnen doen, als Nederland, als land.
Wat ook bijzonder is, is dat we stappen maken. Ik herinner me nog heel
goed dat we, toen ik in 2010 op het Ministerie van Buitenlandse Zaken
werkte, met dat Ruggie-framework bezig waren. Ook daarbij was
Nederland een duwer en een pleitbezorger van de Ruggie-principles. Dat
is inmiddels heel lang geleden. Ik ben blij dat dit kabinet, dat de Minister
nu heeft aangegeven dat er echt stappen worden gemaakt. In die vier jaar
hebben we het stappenplan afgewerkt. We zijn tot een analyse gekomen
van waar we nu staan. Ik denk dat dat ook een belangrijk moment is om
ons te realiseren dat we nu de weg vooruit hebben gevonden op dit
belangrijke onderwerp.
Dank aan collega Voordewind voor zijn volhardendheid om dit altijd op
een bijna charmante manier, zelfs richting de VVD vandaag, te presenteren. Ik wens hem ook heel veel succes. Ik ga ervan uit dat hij dit na zijn
Kamerwerk een warm hart blijft toedragen. Nogmaals dank aan de
Minister maar ook aan de ambtelijke ondersteuning voor de goede en
snelle beantwoording van alle vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

41

De voorzitter:
Dank, meneer Bouali. Dan ga ik door naar de heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Dank u wel, voorzitter, en dank aan de Minister voor de beantwoording.
Zij noemt dit een doorbraakmoment en geeft aan dat er meer stappen in
Brussel zijn gezet dan verwacht op dit onderwerp. Dat is natuurlijk
hoopgevend. Toch kan zij het ons niet kwalijk nemen dat wij nog wat
terughoudend zijn met ons enthousiasme daarover, denk ik. Want het
duurt al vrij lang.
Ik had gepland om vandaag twee moties in te dienen. Een daarvan zal ik
niet indienen, omdat ik de Minister het voordeel van de twijfel wil geven.
Zij zegt namelijk toe dat nog in februari de bouwstenen worden gestuurd.
De motie die ik wilde indienen om nog een conceptwet in consultatie te
brengen, dien ik dan niet in, want ik ben benieuwd naar die bouwstenen.
Maar als die er op 8 februari zijn, of in de week van 8 februari komen, zal
de praktijk wel zijn dat deze Kamer, in deze samenstelling, het er niet meer
over zal hebben. We lopen dus toch weer wat vertraging op. De hoop is
dat er in een volgend kabinet socialisten zitten, al dan niet radicaal, die
ook doorzetten en zo’n wet in de realiteit brengen. Daarom dien ik toch
een motie in.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
spreekt uit dat er nog in 2021 een wet geïmplementeerd moet worden,
nationaal dan wel Europees, die multinationals in Nederland verplicht
verantwoord te ondernemen conform de OESO-richtlijnen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Alkaya. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 343 (26 485).
De heer Alkaya (SP):
Ik deel de mening dat een Europese verordening dan wel richtlijn meer
impact zal hebben. De vraag is natuurlijk hoe die eruit zal zien en hoelang
dat zal duren. Daarom vind ik het belangrijk dat wij als Tweede Kamer
toch uitspreken dat wij in 2021 in ieder geval die stap gezet willen hebben.
Ik hoor van D66 dat de zomer van 2021 een soort deadline is. Daarom
hoop ik dat we met brede steun zo’n motie kunnen aannemen en ook een
opdracht kunnen geven aan dit of een volgend kabinet om hiermee echt
aan de slag te gaan, zodat wij de misstanden die ook onze multinationals
in de wereld veroorzaken, kunnen aanpakken. Dan kunnen we ervoor
zorgen dat verantwoord ondernemerschap echt de norm wordt. Dan
hoeven we er geen aparte term meer voor te gebruiken en kan iedereen
ervan uitgaan dat alle producten en diensten die in Nederland verkocht en
geconsumeerd worden op een verantwoorde manier, zonder uitbuiting en
milieuschade, tot stand zijn gekomen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank, meneer Alkaya. Het woord is aan de heer Weverling van de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

42

De heer Weverling (VVD):
Dank, voorzitter. Volgens mij hadden we een goed debat met elkaar, met
een breed idee van wat er zou moeten gebeuren. Volgens mij worden er
ook goede, voortvarende stappen gezet. Dat is erg prettig om te constateren.
Ik heb één motie.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat imvo-regelgeving op nationaal niveau minder effectief
is dan regelgeving op Europees niveau, tot stapeling van regelgeving zal
leiden en het gelijke speelveld tussen Nederlandse en andere Europese
bedrijven verstoort;
verzoekt de regering geen nationale verplichtende regelgeving voor te
stellen zolang er zicht is op een effectief en uitvoerbaar Europees
alternatief,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Weverling. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 344 (26 485).
Dank, meneer Weverling. Dan ga ik door naar de heer Voordewind van de
ChristenUnie.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank, voorzitter. Goed om te horen van de Minister hoe zij er al mee bezig
is. Het geeft mij in ieder geval meer de zekerheid dat er wel degelijk
dingen lopen, meer dan ik tot nu toe wist. Ik deel niet helemaal haar
optimisme dat het heel snel geregeld gaat worden in Brussel. Misschien is
het te veel argwaan, maar ik merk op andere gebieden { Denk aan het
migratiepact. Er ligt inmiddels wel een pact, maar er is ook nog een
consultatieronde. Er moet nog heel veel water door de Rijn vloeien
voordat daar overeenstemming over is. Ik weet ook dat er verschillende
wetgeving ligt op dit gebied. Dus veel lidstaten zullen hun eigen insteek
hebben bij het voorstel van Reynders. Het zal dus nog wel even duren.
Ik begrijp van de Minister dat er toch nog steun komt voor die sectorale
samenwerking. Ik zie de Minister knikken. Het wordt dus niet helemaal
losgelaten, maar de overheid bemoeit zich er nogal mee. Ik heb nu niet
helemaal het plaatje en de procesgang voor ogen. Misschien is het nog
wel goed om dat scherp te krijgen. Ik hoor de Minister zeggen: in het
voorjaar probeer ik de bouwstenen naar de Kamer te krijgen. Tegelijkertijd
heeft ze het gehad over een appreciatie op de consultatieronde van
Brussel, die 8 februari is afgerond. Die appreciatie probeert ze dan in
februari naar de Kamer te krijgen. Omdat ik het niet helemaal scherp heb,
en ik geen mogelijkheid meer heb om op een ander moment een motie te
doen, probeer ik het toch maar via een motie scherp te krijgen. Die motie
luidt als volgt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

43

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de evaluaties van het Nederlandse imvo-beleid tot de
conclusie hebben geleid dat alleen vrijwillige maatregelen niet voldoende
zijn om naleving van de OESO-richtlijnen te bevorderen;
overwegende dat aanbevolen wordt ook dwingende maatregelen deel uit
te laten maken van een doordacht samenstel van beleidsmaatregelen;
overwegende dat de Minister bouwstenen wil aandragen ten behoeve van
Europese imvo-wetgeving en ten behoeve van de uitwerking van de Wet
zorgplicht kinderarbeid;
verzoekt het kabinet nog voor het einde van deze kabinetsperiode met een
nota te komen waarin zij deze bouwstenen voor toekomstige wetgeving
uitwerkt en daarin een algemene zorgplicht voor alle bedrijven op te
nemen, overeenkomstig de OESO-richtlijnen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Voordewind. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 345 (26 485).
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dan geef ik even het woord aan mevrouw Van den Hul, als voorzitter.
Voorzitter: Van den Hul
De voorzitter:
Dan geef ik hierbij als interim-voorzitter graag het woord aan de heer
Amhaouch namens het CDA.
De heer Amhaouch (CDA):
Dank, voorzitter, en dank aan de Minister voor de beantwoording.
Nogmaals dank aan de heer Voordewind voor de initiatiefnota. Ik wil dit
pleidooi vandaag afsluiten met dat het glas voor mij wel halfvol is. Ik denk
dat er in de afgelopen veertien jaar heel veel gebeurd is. Denk aan de
ondersteuning die de SER heeft gegeven en de bedrijven die mee hebben
gedaan in al die convenanten. Ik denk dat er heel hard gewerkt is aan het
textielconvenant.
Ik denk ook dat we de grote bedrijven als eerste moeten aanspreken. Dat
zijn de Marsen, de Nestlés. Dat zijn de bedrijven die we verder moeten
brengen. Er zijn heel veel keurmerken. Die vraag heb ik nog aan de
Minister. Er is een woud aan keurmerken, zoals Rainforest, UTZ en
Fairtrade. Dat zijn zelfreguleringsmechanismen. Hoe gaat u die een plek
geven? Want dat zijn de bedrijven die impact kunnen maken. Vorige week
of een paar dagen terug stond er: Tony’s Chocolonely is geen chocoladeverkoper maar een impactmaker. Zelf zegt die: ik ben te klein om het
verschil in de wereld te maken qua grote impact, maar ik kan wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

44

bewustzijn creëren. Ik denk dat dat de richting is. Laten we de grote
bedrijven erop aanspreken. Ik denk ook dat de grote bedrijven willen en
moeten. Er is geen vrijblijvendheid meer. De mensen, de kopers, de
klanten, vragen er ook naar. Ik steun de lijn van de Minister om het via
Europa te doen. Dit zou echt een heel mooi unicum zijn, dat we het niet
nationaal maar in een hoog tempo Europees gaan regelen.
De voorzitter:
Dan geef ik hierbij het voorzitterschap terug aan de heer Amhaouch.
Voorzitter: Amhaouch
De voorzitter:
Dank. Dan schors ik deze vergadering voor tien minuten, tot 20.25 uur.
Dan kunnen jullie allemaal snel de persconferentie terugkijken.
De vergadering wordt van 20.14 uur tot 20.25 uur geschorst.
De voorzitter:
We zijn weer compleet en we gaan verder met de tweede termijn van de
Minister, voor de beoordeling of appreciatie van de moties en de
openstaande vragen. Het woord is aan de Minister.
Minister Kaag:
Dank u wel. Ik kan me geen openstaande vragen herinneren, mijnheer de
voorzitter, dus dan ga ik over tot de beoordeling van de moties. De
motie-Van den Hul/Van den Nieuwenhuijzen op stuk nr. 339: oordeel
Kamer. Dat geldt ook voor de motie-Van den Hul/Van den Nieuwenhuijzen
op stuk nr. 340, met de toevoeging dat de laatste alinea spreekt over
IMVO-convenanten. In de toekomst zullen dat sectorale samenwerkingsverbanden worden. Als ik de motie zo mag lezen, is die ook oordeel
Kamer. De motie-Van den Hul/Van den Nieuwenhuijzen op stuk nr. 341 is
ook oordeel Kamer.
Dan de motie op stuk nr. 342. Ik zou de indieners willen verzoeken om
deze aan te houden, want dan kan ik overleg plegen met de Minister van
Binnenlandse Zaken.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik ben bereid deze aan te houden.
De voorzitter:
Op verzoek van mevrouw Van den Hul stel ik voor haar motie (26 485,
nr. 342) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
Minister Kaag:
Dan de motie op stuk nr. 343. Mij is geadviseerd dat deze uitspraak een
oproep aan uzelf is. Ik heb daar verder geen mening over, meneer Alkaya.
Dan de motie op stuk nr. 344. Als ik deze zo mag lezen dat de een-nalaatste alinea luidt: verzoekt de Nederlandse regering geen internationaal
verplichtende regelgeving voor te stellen zolang er reëel zicht is op een
effectief en uitvoerbaar Europees alternatief, dan zijn we eigenlijk al op
het Europese kader en dan kunnen we het bij wijze van spreken
afhameren. Dan kan ik de motie oordeel Kamer geven. Maar als u bedoelt
dat het kabinet niet doorgaat zoals ik al heb gepland, met de uitwerking
van bouwstenen en aanleveren aan de Europese Unie, zodat we klaar zijn
als het faalt op Europees niveau, dan wordt het lastig. Maar ik denk dat de
eerste lezing de correcte is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

45

De heer Weverling (VVD):
Ja, zal ik de motie aanpassen? Is dat voor iedereen prettiger? Hoe wilt u
deze dan geformuleerd hebben, mevrouw de Minister?
Minister Kaag:
We hebben nu een aantal uren gesproken. Ik heb gezegd dat het kabinet
de voorkeur geeft aan een Europees wetgevingstraject, dat snel
afgehandeld moet worden. Onze inschatting is dat het heel snel kan gaan
lopen en afgerond kan worden. In de tussentijd ga ik wel verder met de
uitwerking van de bouwstenen die onderdeel vormen van een nationaal
wetgevingskader. De voorkeur blijft uitgaan naar Europa, maar we willen
niet traineren of wachten op Europa om dat via traject twee af te ronden,
als dat niet komt. Dat is het meer. Het zijn communicerende vaten. Als ik
de motie zo kan lezen, met deze uitleg, kan ik deze oordeel Kamer geven.
Dan weet u wat de inzet van het kabinet nog steeds blijft. Wij gaan door
zoals ik hier een aantal uren uiteen heb gezet.
De voorzitter:
U hoeft de motie niet aan te passen, als u kan leven met de toelichting van
de Minister.
De heer Weverling (VVD):
Ik onderschrijf de toelichting.
Minister Kaag:
Ik zei ook: zolang er reëel zicht is. De nadruk is op effectief en uitvoerbaar.
Mijn hele uitleg is de lezing van het kabinet.
De voorzitter:
Dat is voldoende. Ik zie dat de heer Weverling kan leven met de toelichting
en de lezing van de Minister.
De heer Weverling (VVD):
En daarmee oordeel Kamer. Jazeker.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Even een vraag ter verduidelijking van de motie. Zicht op is wat anders
dan dat er echt concrete wetgeving ligt. Zicht op kan nog wel een of twee
jaar duren.
De voorzitter:
Volgens mij moeten we de discussie niet overdoen, meneer Voordewind.
De Minister heeft net een hele toelichting gegeven op de motie van de
heer Weverling. Dat is de context van deze motie.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik vroeg mij even af wat de bedoeling van de indiener van de motie was,
want het is gebruikelijk om daarnaar te kijken. Vindt hij dat er een reëel
voorstel op tafel moet liggen of dat er zicht op moet zijn? Nu staat er
«reëel zicht».
De voorzitter:
Ja, maar er is een motie ingediend door de heer Weverling. Daar is een
reactie, een interpretatie van de Minister op gekomen. Er is gevraagd aan
de heer Weverling of hij daarmee kan leven. Daar heeft hij ja op gezegd en
nu ga ik door. We gaan niet met elkaar over de beoordeling van de moties
spreken.
De heer Weverling (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

46

Meneer Voordewind was zo charmant vanavond, maar nu zit hij in de
contramine. Ik onderschrijf wat de Minister zegt. Ik begrijp dat zij niet op
haar handen gaat zitten. Ze heeft sowieso heel veel te doen tot 17 maart.
Zij is bezig met die bouwstenen en dat zijn communicerende vaten. Nou
ja, er is genoeg over gezegd, dus u kunt met een gerust hart
voorstemmen, meneer Voordewind.
De voorzitter:
We moeten gewoon voortgang maken.
Minister Kaag:
Wellicht mag ik nog ongevraagd het woordje «reëel» toevoegen aan de
motie, dan kan dat alle zorgen wegnemen.
De voorzitter:
Dat staat hierbij genoteerd.
Minister Kaag:
Dan de laatste motie op stuk nr. 345, van de heer Voordewind. Deze kwam
misschien voort uit zorgen over een tijdpad, om dat duidelijk te hebben
voor een politieke weging. Mag ik deze zo lezen dat ik in februari kom met
een appreciatie van het kabinet over reëel zicht op Europese wetgeving,
het kader en het tijdpad? Dan is de consultatie afgerond. Wij komen in
februari met een appreciatie. Bij die tussenstand geef ik ook een
uitvoerige update van de voortgang bij de uitwerking van de bouwstenen.
Ik heb eerder gezegd dat de bouwstenen pas in april afgerond zullen zijn,
naar ambtelijke inschatting. In februari kan ik een totale voortgangsrapportage meegeven, maar het wordt geen nota. Als ik de motie zo mag
lezen als ik nu heb gezegd, waarbij ik heb herhaald wat ik eerder heb
gesteld, kan ik deze motie oordeel Kamer geven. Een hele nota, met een
volledige uitwerking en afronding van de bouwstenen, nog voor het einde
van deze regeerperiode, dat is niet mogelijk en dat heb ik eerder ook niet
gesuggereerd. We mikken op april, maar de kabinetsappreciatie en de
inschatting over Europa komen al in februari.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dan maak ik er «brief» van in plaats van «nota».
Minister Kaag:
Een uitgebreide update in briefvorm.
De voorzitter:
Ook dat staat genoteerd.
Minister Kaag:
Dan is het oordeel Kamer.
De voorzitter:
Dan zijn we aangekomen bij de toezeggingen. Er zijn een paar toezeggingen gedaan. Die ga ik even benoemen.
− De Minister informeert de Kamer in februari over vorderingen in de EU
op het gebied van imvo-wetgeving, inclusief nieuwe wegingsmomenten.
− De Minister deelt input die gegeven is aan Eurocommissaris Reynders
ook met de Kamer.
− De Minister informeert de Kamer over het tijdpad voor meer informatie
over nieuw beleid sectorale samenwerking.
− De Minister komt schriftelijk terug op de positie van de Europese
Commissie inzake VN-Verdrag inzake bedrijfsleven en mensenrechten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

47

Minister Kaag:
Een suggestie, ik denk dat ik de tweede en derde toezegging in één brief
kan combineren.
De voorzitter:
Dat is akkoord. Dan zijn we aan het einde gekomen van dit notaoverleg
IMVO. We danken de Minister maar ook de staf en de Kamerleden en
natuurlijk ook de mensen die thuis mee hebben gekeken.
Sluiting 20.32 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 26 485, nr. 361

48