Vergeten toeslagen

Toelichting bij onderzoek naar ondergebruik
van inkomensafhankelijke regelingen in Nederland.

23 april 2016

i.s.m. Kassa!

Inhoud

Conclusies

p. 4

1.

Algemene constateringen

p. 5

2.

Duiding van inkomensafhankelijke toeslagen en regelingen

p. 8

Bijlagen
I.

Tabellen ondergebruik huurtoeslag

p. 11

II.

Tabellen ondergebruik zorgtoeslag

p. 12

III.

Tabellen ondergebruik kinderopvang toeslag

p. 13

IV.

Overzicht regelingen

p. 14

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

3

Conclusies
Aan het onderzoek deden 5.119 mensen mee. Van hen is nauwkeurig het recht op en gebruik
van de zorgtoeslag, de huurtoeslag en de kinderopvang toeslag vastgesteld.

Van de huishoudens die recht hebben op een van deze drie toeslagen (91%) laat
1 op de 7 huishoudens (14,3%) tenminste een toeslag liggen.
−
−

14% van de mensen die recht heeft op huurtoeslag maakt hier geen gebruik
van,
14,8 % van de mensen die recht heeft op zorgtoeslag vraagt deze niet aan en

− 5,6% van de mensen die recht heeft op kinderopvangtoeslag gebruikt deze
niet.

De gemiddelde zorgtoeslag waar een deelnemer aan het onderzoek recht op heeft bedraagt
€ 636, de gemiddelde huurtoeslag € 2.105 en de gemiddelde kinderopvangtoeslag € 3.639.
Het gemiddelde bedrag dat een huishouden laat liggen door het recht op de toeslag(en) niet
te verzilveren is € 1.333,- (zie tabel pagina 6).
Ondergebruik is relatief hoog bij mensen die toeslagen juist nodig hebben:
−
−
−
−

mensen met een inkomen tot € 10.000 (24,8%)
mensen met een negatief inkomen (bijvoorbeeld ondernemers, 52%)
mensen ouder dan 60 jaar (16,6%).
mensen met een verandering in hun persoonlijke situatie (door trouwen of scheiden,
18,9%).

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

4

1. Algemene constateringen
Van 26 maart tot en met 6 april hebben Kassa, de Bond voor Belastingbetalers en Bokkz
gezamenlijk onderzoek gedaan naar het gebruik van inkomensafhankelijke regelingen in
Nederland. Tijdens het onderzoek hebben de deelnemers hun aangifte inkomstenbelasting
ingevuld bij Bokkz op basis van de door de Belastingdienst beschikbaar gestelde Vooraf
Ingevulde Aangifte. Daarmee is de kwaliteit van de data gewaarborgd. In totaal hebben
ruim 30.000 mensen de onderzoek pagina bezocht. Van 5.119 mensen is geconstateerd
dat het onderzoek betrouwbare informatie heeft opgeleverd.
In het onderzoek zijn de volgende toeslagen en regelingen meegenomen:
o Zorgtoeslag
o Huurtoeslag
o Kindgebonden budget
o Kinderopvang toeslag (KOT)
o Collectieve aanvullende zorgverzekering of vergoeding daarvoor
o Kwijtschelding provinciale heffingen
o Bijdrage jeugdcultuurfonds of jeugdsportfonds
o Kwijtschelding gemeentelijke heffingen
o Kwijtschelding waterschapsbelasting
o Individuele inkomenstoeslag
o Gesubsidieerde rechtsbijstand
o Schuldhulpverlening door gemeente
Op basis van de onderzoeksresultaten is voor drie toeslagen nauwkeurig het
ondergebruik vastgesteld. Dit zijn de huurtoeslag, de zorgtoeslag en de
kinderopvangtoeslag (KOT).
Het nauwkeurig vaststellen van het ondergebruik van regelingen van lagere overheden
is onmogelijk gebleken. Veelal is het recht op deze regelingen afhankelijk van een
individuele beoordeling door het uitvoerende bestuursorgaan.
Uitkomsten

•

Van de onderzochte deelnemers heeft 4.666, ofwel 91%, recht op één of meer
toeslagen. De overige 9% van de deelnemers heeft op basis van zijn inkomen of
vermogen geen recht op toeslagen.

•

Kijkend naar de toeslagen is het ondergebruik per toeslag vastgesteld op:
o 14,0% voor de huurtoeslag;
o 14,8% voor de zorgtoeslag; en
o 5,6% voor de kinderopvangtoeslag.

•

Het gemiddelde bedrag dat een huishouden laat liggen door het recht op toeslagen
niet te verzilveren is € 1.333,- (zie tabel op de volgende pagina). Dit is als volgt
gekwantificeerd. De gemiddelde zorgtoeslag waar een deelnemer aan het onderzoek
recht op heeft bedraagt € 636, de gemiddelde huurtoeslag € 2.105 en de gemiddelde
kinderopvangtoeslag € 3.639.

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

5

Combinaties gemiste toeslagen
frequentie

Zorg

Zorg

423

€ 636

Huur

88

Kind

7

Zorg, Huur
Zorg, Huur, Kind
Aantal huishoudens

Huur

sub

totaal

€

636

€

269.028

€

2.105

€

185.240

€

3.639

€

25.473

€

2.741

€

400.186

€

6.380

€

6.380

totaal toeslagen gemist door deze groep €

886.307

€ 2.105
€ 3.639

146

€ 636

€ 2.105

1

€ 636

€ 2.105

665

KOT

€ 3.639

gemiddeld bedrag per huishouden dat één of meer toeslagen mist

€

1.333

Het gemiddelde bedrag van de zorgtoeslag is € 636 per huishouden op jaarbasis.
Het gemiddelde bedrag van de huurtoeslag is € 2.105 per huishouden op jaarbasis.
Het gemiddelde bedrag van de kinderopvangtoeslag (KOT) is € 3.639 per huishouden op jaarbasis.

•

Het ondergebruik van toeslagen is relatief hoog onder mensen met een laag
inkomen tot € 10.000 (25%) of mensen met een wijziging in hun persoonlijke
situatie (19%). Deze laatste groep bestaat vaak uit mensen die trouwen of scheiden, etc.

•

Het ondergebruik is erg hoog bij mensen met een negatief inkomen (52%). Dit zijn
bijvoorbeeld ondernemers.

•

Het ondergebruik is relatief hoog bij ouderen boven 60 jaar (16,6%).

•

Er is sprake van relatief veel ondergebruik van zorgtoeslag (+63%) en huurtoeslag
(+55%) bij gehuwden.

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

6

Uitkomsten onderzoek m.b.t. regelingen van lagere overheden
•

Voor wat betreft de regelingen van lagere overheden is deelnemers aangegeven voor
welke regelingen zijn mogelijk in aanmerking komen. Daarbij is aangegeven dat het vaak
afhangt van aanvullende individuele voorwaarden die het uitvoerende bestuursorgaan
stelt of iemand daadwerkelijk in aanmerking komt voor de regeling. Op basis van de
belastingaangifte kan een goed profiel worden gemaakt van mensen die mogelijk voor
deze regelingen in aanmerking komen op basis van hun leeftijd, gezinssituatie,
woonsituatie en inkomen. Of er daadwerkelijk aanspraak bestaat op een
tegemoetkoming, is afhankelijk van de omstandigheden van ieder geval.

•

Aan de deelnemer is gevraagd aan te geven of hij (i) gebruik maakt van de regeling (ii)
geen gebruik maakt van de regeling of (iii) aan te geven dat de regeling niet op hem van
toepassing is, bijvoorbeeld omdat hij niet aan de aanvullende voorwaarden voldoet.

•

Wat opvalt is dat de groep deelnemers die aangeeft dat (i) zij de regeling gebruiken, dan
wel (ii) dat de regelingen niet van toepassing zijn, bijzonder klein is. De groep
deelnemers die de regelingen niet gebruikt schommelt tussen de 65% en de 80%.
Deze deelnemers weten kennelijk niet of de regeling inderdaad niet van toepassing
is. Dit kan betekenen dat mensen onbekend zijn met de regeling, maar ook dat de
onderzoeksopzet hier onvoldoende gewerkt heeft. Nader onderzoek is nodig om het
exacte ondergebruik op decentraal niveau vast te stellen.

Vergelijking t.o.v. eerder onderzoek
•

De Bond voor Belastingbelasters en Bokkz hebben voor het eerst sinds 2011 de
omvang van het ondergebruik van toeslagen weer in kaart gebracht. Hieruit blijkt
dat het ondergebruik in de afgelopen 5 jaar niet zichtbaar is afgenomen, misschien
zelfs wel toegenomen. Geconstateerd is ook opnieuw dat de toegang tot regelingen van
lagere overheden complex is. Dit beeld is eerder geschetst door de Ombudsman en door
Actal.

•

Actal heeft in samenwerking met Deloitte in juni 2014 een onderzoek gepresenteerd naar
de regeldruk die burgers ervaren door de veelheid aan inkomensafhankelijke regelingen.
In het onderzoek wordt geconstateerd dat er een groot woud aan beschikbare
regelingen is en dat burger door de bomen het bos niet meer ziet. Met name de
complexiteit van de regelingen en de ontoegankelijke informatievoorziening
worden genoemd als redenen voor de regeldruk. Het rapport bevat geen uitspraken
over de omvang van het ondergebruik.

•

In zijn jaarverslag van 2012 constateert de Nationale Ombudsman dat “ondergebruik
van regelingen een structureel probleem vormt”. De ombudsman doet geen
uitspraken over de omvang van het ondergebruik, maar constateert dat bureaucratie
(veel formulieren en processen) en complexe wetgeving (veel instanties die eigen
regels stellen) hiervan de belangrijkste oorzaken zijn.

•

Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft in 2011 een onderzoek laten
doen naar het ondergebruik van toeslagen en enkele gemeentelijke regelingen. Uit dat
onderzoek volgde dat het ondergebruik van toeslagen tussen de 7% en 18% lag en
dat het ondergebruik van gemeentelijke regelingen rond de 60% lag. Het rapport
bevat met name aanbevelingen om ondergebruik in de toekomst tegen te gaan.

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

7

2. Duiding van inkomensafhankelijke toeslagen en regelingen
Inkomensondersteunende regelingen op decentraal niveau
Collectieve ziektekostenverzekering of vergoeding voor een dergelijke verzekering;
Is van toepassing als onderdeel van de Participatiewet. Gemeenten mogen deze verzekering
of vergoeding aanbieden en zelf de criteria bepalen. 11% van de ondervraagden geeft aan
gebruik te maken van deze regeling. 8% van de deelnemers geeft aan niet voor deze regeling
in aanmerking te komen. 81% van de deelnemers geeft aan niet te weten of hij voor deze
regeling in aanmerking komt.
Kwijtschelding gemeentelijk belasting of waterschapsheffing;
Kwijtschelding is mogelijk als het inkomen te laag is. Daarvoor worden wel extra criteria
gesteld door gemeente of waterschap. Er mag bijvoorbeeld geen enkel vermogen zijn. 21%
van de ondervraagden geeft aan gebruik te maken van deze regeling. 7% van de deelnemers
geeft aan niet voor deze regeling in aanmerking te komen. 71% van de deelnemers geeft aan
niet te weten of hij voor deze regeling in aanmerking komt.
Bijdrage jeugdcultuurfonds of jeugdsportfonds;
Bijdrage uit het jeugdcultuurfonds of het jeugdsportfonds is voor ouders met een laag
inkomen en zonder vermogen, mits zij kinderen onder de 18 hebben.
12% van de ondervraagden geeft aan gebruik te maken van deze regeling. 14% van de
deelnemers geeft aan niet voor deze regeling in aanmerking te komen. 74% van de
deelnemers geeft aan niet te weten of hij voor deze regeling in aanmerking komt.
Gesubsidieerde rechtsbijstand
Is een tegemoetkoming in de kosten van een juridische procedure indien iemand in een
procedure terecht komt. Er geldt wel een eigen bijdrage.
4% van de ondervraagden geeft aan gebruik te maken van deze regeling. 22% van de
deelnemers geeft aan niet voor deze regeling in aanmerking te komen. 74% van de
deelnemers geeft aan niet te weten of hij voor deze regeling in aanmerking komt.
Individuele inkomenstoeslag.
Is een individuele tegemoetkoming van de gemeente voor bepaalde kosten die iemand heeft
moeten maken, terwijl de gemeente van oordeel is dat deze kosten niet uit het normale
inkomen of vermogen kunnen worden betaald. De toekenning van deze tegemoetkoming in
de kosten wordt op individuele basis door de gemeente vastgesteld.
8% van de ondervraagden geeft aan gebruik te maken van deze regeling. 19% van de
deelnemers geeft aan niet voor deze regeling in aanmerking te komen. 73% van de
deelnemers geeft aan niet te weten of hij voor deze regeling in aanmerking komt.
Schuldhulpverlening
Is een hulpverlening om uit de schulden te komen. Voorwaarden worden per gemeente
vastgesteld. 3% van de ondervraagden geeft aan gebruik te maken van deze regeling. 32%
van de deelnemers geeft aan niet voor deze regeling in aanmerking te komen. 65% van de
deelnemers geeft aan niet te weten of hij voor deze regeling in aanmerking komt.

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

8

Inkomensondersteunende toeslagen
Inkomensafhankelijke toeslagen 2006-2013

Huurtoeslag
De Wet op huurtoeslag is sinds 1 januari 2006 van kracht en is de opvolger van de vroegere
huursubsidie. Huurtoeslag wordt door de Belastingdienst uitgekeerd aan huurders die in
verhouding tot hun inkomen duur wonen. Men heeft recht op huurtoeslag als het
verzamelinkomen lager is dan €22.100 per jaar voor een alleenstaande of €30.000 per jaar
voor een meerpersoonshuishouden. De kale huurprijs mag maximaal €710 bedragen.
Zorgtoeslag
Met de invoering van het nieuwe zorgstelsel in 2006 heeft de regering ook de Wet op
zorgtoeslag in het leven geroepen. De overheid wil hiermee de Nederlandse burger
tegemoetkomen in de kosten van een zorgverzekering. Men kan aanspraak maken op
zorgtoeslag wanneer het toetsingsinkomen niet hoger ligt dan €26.316 voor een
eenpersoonshuishouden of €32.655 voor een meerpersoonshuishouden. Afhankelijk van het
inkomen kan de toeslag maximaal €92 bedragen.
Kinderopvangtoeslag
Wanneer beide ouders werken kan er aanspraak gemaakt worden op kinderopvangtoeslag
voor dagopvang voor kinderen van 0 tot 4 jaar, voor buitenschoolse opvang voor
basisschoolkinderen en voor opvang door gastouders of crèches. Daarnaast zijn er nog een
aantal bijzondere situaties waarbij men ook kinderopvangtoeslag kan krijgen wanneer men
niet werkt, zoals bij een (re-)integratietraject, tijdens het volgen van een inburgeringscursus of
wanneer men student is.
Het maximum uurtarief voor dagopvang waarover men toeslag kan krijgen bedraagt €6,89
voor kinderen tot 4 jaar. Voor buitenschoolse opvang of opvang door een gastouder liggen
deze bedragen lager. Daarnaast geldt er een maximum van 230 opvang uren per maand
waarover toeslag verkregen kan worden. Afhankelijk van de gemeente betaalt deze soms
mee in de kosten van de kinderopvang.
Kindgebonden budget
Iedereen met kinderen jongeren van 18 jaar kan in aanmerking komen voor het
kindgebonden budget. Het kindgebonden budget staat los van de kinderbijslag. Het
belangrijkste verschil tussen de twee is dat iedereen met kinderen aanspraak maakt op
kinderbijslag ongeacht het inkomen, terwijl het kindgebonden budget inkomensafhankelijk is.
Tot een verzamelinkomen van €19.758 per jaar krijgt met het maximale bedrag aan
kindgebonden budget. Dit wordt afgebouwd naarmate het inkomen deze grens overschrijd.

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

9

Daarnaast is het bedrag ook afhankelijk van het aantal kinderen in het gezin. Wanneer het
gezin bijvoorbeeld twee kinderen telt, bedraagt het kindgebonden budget maximaal €1.866
per jaar. Bij drie kinderen is dit €2.150 per jaar. Tenslotte wordt het kindgebonden budget
automatisch verhoogt met een tegemoetkoming voor schoolkosten voor kinderen tussen 12
en 18 jaar.
Verdeling toeslagen per inkomensgroep
Met uitzondering van de kinderopvangtoeslag zijn bovengenoemde toeslagen afhankelijk van
het inkomen. Voornamelijk de huurtoeslag laat het inkomensafhankelijke karakter duidelijk
zien. 70% van de huurtoeslag ging in 2013 naar de 30% laagste inkomens. Ook de
zorgtoeslag toont een vergelijkbaar karakter. Ruim 8 op de 10 van de 30% laagste inkomens
ontving zorgtoeslag in 2013. De kinderopvangtoeslag vertoonde daarentegen een ander
verhaal. Meer dan 50% van de kinderopvangtoeslag ging naar de 30% hoogste inkomens.

Inkomensafhankelijke toeslagen per inkomensgroep in 2013

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

10

I. Tabellen ondergebruik huurtoeslag
A. gezinsinkomen
van

% ondergebruik

t.o.v. gem.

127

27,3%

95%

9.999

844

24,1%

73%

19.999

1.331

7,9%

-43%

20.000

29.999

1.184

16,4%

17%

30.000

39.999

731

0,0%

40.000

49.000

379

0,0%

50.000

en hoger

523

0,0%

5.119

14,0%

negatief

0

0
10.000

tot

totaal

n

B. burgerlijke staat
n

% ondergebruik

t.o.v. gem.

alleenstaand

2.599

11,5%

-18%

gehuwd

1.881

21,7%

55%

samenwonend

427

16,9%

21%

situatie gewijzigd

212

10,6%

-24%

totaal

5.119

14,0%

tot

n

C. leeftijd kostwinner
van
< 15 jaar

% ondergebruik

t.o.v. gem.

4

0,0%

15

20

9

0,0%

21

30

570

10,7%

-23%

31

40

756

15,7%

12%

41

50

798

10,7%

-23%

51

60

1.084

12,4%

-11%

1.898

16,4%

18%

5.119

14,0%

> 60 jaar
totaal

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

11

II. Tabellen ondergebruik zorgtoeslag

A. gezinsinkomen
van

tot

n

% ondergebruik

t.o.v. gem.

negatief

0

127

48,8%

230%

0

9.999

844

16,0%

8%

10.000

19.999

1.331

7,1%

-52%

20.000

29.999

1.184

18,3%

24%

30.000

39.999

731

26,2%

77%

40.000

49.000

379

0,0%

50.000

en hoger

523

totaal

5.119

14,8%

B. burgerlijke staat
n

% ondergebruik

tov gem.

alleenstaand

2.599

10,2%

-31%

gehuwd

1.881

24,1%

63%

samenwonend

427

14,6%

-1%

situatie gewijzigd

212

17,6%

19%

totaal

5.119

14,8%

tot

n

C. leeftijd kostwinner
van
< 15 jaar

% ondergebruik
4

0,0%

t.o.v. gem.

15

20

9

0,0%

21

30

570

7,3%

-51%

31

40

756

14,7%

-1%

41

50

798

15,7%

6%

51

60

1.084

14,9%

1%

1.898

17,2%

17%

5.119

14,8%

> 60 jaar
totaal

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

12

III. Tabellen ondergebruik kinderopvang toeslag

A. gezinsinkomen
van

tot

n

% ondergebruik

negatief

0

127

0,0%

0

9.999

844

0,0%

10.000

19.999

1.331

10,0%

20.000

29.999

1.184

11,1%

30.000

39.999

731

4,8%

40.000

49.000

379

11,1%

50.000

en hoger

523

1,8%

5.119

5,6%

totaal

t.o.v. gem.

99%
99%

B. burgerlijke staat
n

% ondergebruik

t.o.v. gem.

alleenstaand

2.599

0,0%

gehuwd

1.881

6,4%

15%

samenwonend

427

6,5%

15%

situatie gewijzigd

212

12,5%

123%

totaal

5.119

5,6%

tot

n

C. leeftijd kostwinner
van
< 15 jaar

% ondergebruik
4

0,0%

t.o.v. gem.

15

20

9

0,0%

21

30

570

0,0%

31

40

756

3,7%

-34%

41

50

798

8,0%

43%

51

60

1.084

50,0%

1.898

0,0%

5.119

5,6%

> 60 jaar
totaal

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

13

IV. Overzicht regelingen
De tabellen betreffen alleen de zorgtoeslag, huurtoeslag en kinderopvang toeslag.
Er bestaan nog veel meer regelingen. Hieronder een niet uitputtend overzicht.
1. Aanvullende inkomensvoorziening ouderen
2. Aftrek alimentatie ex-partner
3. Aftrek giften
4. Aftrek studiekosten
5. Aftrek specifieke zorgkosten
6. Algemene bijstand
7. Algemene heffingskorting
8. Algemene Kinderbijslagewet
9. Algemene Nabestaandenwet
10. Algemene Ouderdomswet
11. Arbeidskorting
12. Betalingsregeling toeslagen
13. Bijstandsverlening zelfstandigen
14. Bijzondere bijstand
15. Calamiteitenverlof
16. Collectieve zorgverzekering
17. Compensatie eigen bijdrage kosten kinderopvang
18. Gesubsidieerde rechtsbijstand
19. Gratis openbaar vervoer
20. Heffingskorting groene beleggingen
21. Hypotheekrenteaftrek
22. Huurtoeslag
23. Inkomensafhankelijke combinatiekorting
24. Individuele inkomenstoeslag
25. Inkomensvoorziening oudere werklozen
26. IAOW
27. IOAZ
28. Jeugdwet
29. Jeugdsportfonds
30. Jeugdcultuurfonds
31. Jonggehandicaptenkorting
32. Kamerverhuurvrijstelling
33. Kinderopvangtoeslag
34. Kindgebonden budget
35. Kortdurend zorgverlof
36. Kwijtschelding durfkapitaal
37. Kwijtschelding gemeentelijke heffingen
38. Kwijtschelding ouderbijdrage scholieren
39. Kwijtschelding Rijksbelastingen
40. Kwijtschelding waterschapsheffingen
41. Levensloopverlofkorting
42. Lijfrentepremieaftrek
43. Middeling
44. Meewerkaftrek
45. Ouderenkorting
46. Ouderschapsverlofkorting
47. Pleeg- en adoptieverlof

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

14

48. Participatiewet (algemene bijstand)
49. Toewijzing sociale huurwoning
50. Reiskostenaftrek openbaar vervoer
51. Regeling tegemoetkoming meerkosten
52. Restant persoonsgebonden aftrek
53. Rijksmonumentenaftrek
54. Tegemoetkoming studiekosten ouders
55. Tegemoetkoming studiekosten scholieren
56. Studiefinanciering
57. Stadspas
58. Startersaftrek
59. Startersaftrek voor arbeidsongeschikten
60. Speur- en ontwikkelingsaftrek
61. Tegemoetkoming planschade
62. Tegemoetkoming specifieke zorgkosten
63. Tegemoetkoming woonlasten kamerhuurders
64. Tijdelijke heffingskorting vroeggepensioneerden
65. Toeslagenwet
66. Vergoeding leerlingenvervoer
67. Energiebesparingslening
68. Vrijstelling groene beleggingen
69. Werkbonus
70. Werkloosheidswet
71. Wet langdurige zorg
72. Wet maatschappelijke ondersteuning
73. Wet Wajong
74. Woonkostentoeslag
75. Zelfstandigen en Zwanger regeling
76. Zelfstandigenaftrek
77. Ziektewet
78. Zorgtoeslag
79. Zorgverzekeringswet
80. Zwangerschapsverlof

Vergeten toeslagen en regelingen – april 2016

15