Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 1640

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 juni 2016
Op 4 mei 2015 heeft het kabinet een adviesaanvraag gedaan aan de
sociaaleconomische Raad over de onderhandelingen voor het EU-VS
handelsakkoord, het Transatlantic Trade and Investment Partnership
(TTIP). Op 15 april 2016 heeft de sociaaleconomische Raad een advies
uitgebracht. Hierbij treft u de kabinetsreactie aan op het SER-advies.
Tijdens het Verslag Algemeen Overleg op 28 april jl. (Handelingen II
2015/16, nr. 82, item 8), waar de agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken
Handel op 13 mei (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1605) besproken werd, zijn er
twee moties aangehouden over het SER-advies: een motie van de
ChristenUnie over de zeven uitgangspunten van het SER-advies
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1614) en een motie van de PvdA over de
suggesties van de SER ter verbetering van het Investment Court System
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1622). In deze kabinetsreactie wordt ingegaan
op beide onderwerpen.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

kst-21501-02-1640
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1640

1

Kabinetsreactie SER-advies TTIP
De onderhandelingen over het EU-VS handelsakkoord (Transatlantic Trade
and Investment Partnership – TTIP) krijgen veel aandacht van de media,
de politiek, het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven. TTIP is
erop gericht om onnodige handelsbelemmeringen tussen de EU en de VS
weg te nemen om de handel te bevorderen zonder dat dit ons huidige
niveau van bescherming van mens, dier, plant en milieu aantast. Het
kabinet is van mening dat een dergelijk akkoord belangrijk is voor
Nederland, dat immers voor zijn welvaart in grote mate afhankelijk is van
internationale handel. Er bestaan in de samenleving ook zorgen over de
TTIP-onderhandelingen, onder meer over de mogelijke effecten op het
Europese sociale model. Daarom heeft het kabinet in mei 2015 een
adviesaanvraag gedaan bij de sociaaleconomische Raad (SER) over de
vraag hoe de EU en haar lidstaten kunnen garanderen dat TTIP geen
negatieve gevolgen heeft voor het Europese sociale model.
De SER heeft een aparte commissie opgezet om een analyse uit te voeren
van verschillende aspecten van de onderhandelingen. In het daaruit
volgende advies, dat op 15 april is gepresenteerd, geeft de SER zeven
uitgangspunten voor een toekomstig TTIP, die het kabinet volledig
onderschrijft:
1. De EU en de VS moeten streven het globaliseringsproces te richten
op het duurzaam vergroten van de maatschappelijke welvaart,
waarbij een multilateraal akkoord het streven blijft en waar derde
landen ook per saldo van profiteren.
2. TTIP moet een gouden standaard vormen voor het EU-handelsbeleid
met het bevorderen van Europese waarden, zoals mensenrechten,
milieu, democratie en rechtstaat.
3. De EU moet haar hoge beschermingsniveau kunnen handhaven en
indien nodig kunnen verhogen.
4. Ook in de toekomst moet voldoende beleidsruimte behouden blijven
voor overheden om de beschermingsniveaus voor mens en milieu op
een adequate wijze te kunnen borgen en verbeteren.
5. Publieke diensten moeten beschermd blijven.
6. TTIP moet mensen- en werknemersrechten verankeren en aanpassingsprocessen moeten goed worden begeleid.
7. De onderhandelingen moeten zo transparant mogelijk gevoerd
worden.
Het advies gaat in een uitvoerige analyse verder in op vragen die in het
politieke en maatschappelijke debat leven. Daarin wordt voor elk
onderwerp een toelichting gegeven op de bestaande afspraken, op de
inzet van het kabinet en de EU in TTIP en op de mogelijke waarborgen of
verbeterpunten. De SER doet geen uitspraak in dit advies voor of tegen
TTIP aangezien de onderhandelingen nog gaande zijn.
Hierbij reageert het kabinet op de deelonderwerpen, aanbevelingen en
waarborgen die de SER presenteert in het advies.
Samenwerking op gebied van regelgeving
Het voorstel voor samenwerking op gebied van regelgeving (regulatory
cooperation) bevat, aldus de SER, al verschillende waarborgen om
aantasting van beschermingsniveaus te voorkomen. De SER pleit
daarnaast voor verdere stappen door de reikwijdte van de samenwerking
te beperken tot specifieke maatregelen die onnodige handelsbelemmeringen opleveren, een nauwkeurig mandaat op te stellen voor eventuele
samenwerkingsinstanties en door alle belanghebbenden een gelijkwaardige, evenwichtige en betekenisvolle inbreng te laten hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1640

2

Het kabinet deelt de aanbevelingen van de SER. Zoals eerder aangegeven
in de Kamerbrief over de Raad Buitenlandse Zaken Handel op 7 mei 2015
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1499) heeft Nederland heel duidelijk uitgesproken dat elke vorm van samenwerking op dit gebied de democratische
besluitvorming niet mag doorkruisen, alleen adviserend mag zijn en dat
alle belanghebbenden, waaronder het bedrijfsleven, vakbonden en
consumentenorganisaties, daarbij gelijkwaardig behandeld moeten
worden. De recente voorstellen van de Europese Commissie sluiten goed
aan op het SER-advies.
Publieke diensten
Over publieke diensten deelt de SER de inzet van het kabinet en de
Europese Commissie dat overheden vrij moeten blijven om bepaalde
diensten van «algemeen publiek belang» te verklaren. Zo vallen door de
overheid verrichte diensten niet onder het verdrag, kan een eerder
geprivatiseerde dienst weer door een overheid worden uitgevoerd en
staat het overheden vrij om prestatie- en kwaliteitseisen te stellen aan
diensten en dienstverrichting. De SER stelt dat met de huidige onderhandelingsinzet stappen worden gezet in de gewenste richting.
Het kabinet deelt het uitgangspunt van de SER dat de onderhandelingsinzet om publieke diensten uit te zonderen, voldoende bescherming biedt
voor het uitvoeren van publieke diensten. De Nederlandse inzet in het
waarborgen van publieke diensten is ook in de Kamerbrief van 18 januari
jl. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1574) toegelicht. De bescherming van
publieke diensten is voor het kabinet een rode lijn.
Arbeidsnormen
De SER pleit voor goede materiële en procedurele waarborgen om te
zorgen dat de EU en de VS de fundamentele arbeidsnormen en andere
belangrijke ILO-verdragen in rechte en in de praktijk respecteren. Om dit
te bewerkstelligen, stelt de SER voor een goed monitoringsmechanisme
op te zetten. Daarnaast raadt de SER aan om in TTIP, in tegenstelling tot in
andere EU-handelsakkoorden, een bindend geschillenbeslechtingsmechanisme op te nemen dat toeziet op de naleving van de
overeengekomen arbeidsnormen, zo nodig met sancties. Ook adviseert de
SER dat maatschappelijke organisaties direct of indirect toegang hebben
tot dit mechanisme. De SER schrijft in het advies dat dit punt nog
uitwerking behoeft.
Het kabinet deelt de noodzaak voor het opnemen van een hoofdstuk over
handel en duurzame ontwikkeling met daarin bindende afspraken over
arbeidsnormen, milieuafspraken en maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Dit standpunt neemt het kabinet in bij alle onderhandelingen over handelsakkoorden. In de TTIP-onderhandelingen heeft de
Europese Commissie een voorstel gedaan voor de inhoudelijke
bepalingen van het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling,
waarin bepalingen zijn opgenomen over onder meer milieuverdragen,
ILO-verdragen en maatschappelijk verantwoord ondernemen.1 De
institutionele bepalingen, onder meer over de betrokkenheid van het
maatschappelijk middenveld en over de procedures in geval van een
geschil, zijn nog niet ingevuld. In de komende maanden presenteert de
Europese Commissie een voorstel voor het institutionele deel van het
hoofdstuk. Op basis hiervan bepaalt het kabinet de Nederlandse positie.
Het kabinet wil dat met dit hoofdstuk een hoge standaard wordt neergezet
met effectieve afspraken die ook moet gelden in toekomstige handelsak1

EU-tekstvoorstel: http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/november/tradoc_153923.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1640

3

koorden. In de standpuntbepaling zal het SER-advies over een bindend
geschillenbeslechtingsmechanisme uiteraard zwaar meewegen.
Daarnaast gaat het kabinet ook onderzoek doen naar de participatie van
maatschappelijke organisaties in een dergelijk geschillenbeslechtingsmechanisme.
Investeringsbescherming
Wat betreft investeringsbescherming is het uitgangspunt van de SER dat
overheden voldoende beleidsruimte moeten behouden om de beschermingsniveaus voor mens en milieu op een adequate wijze te kunnen
borgen en te kunnen verbeteren. Afspraken over de bescherming van
investeringen mogen er niet toe leiden dat deze beleidsruimte onder druk
komt te staan. De SER concludeert dat een investeringsarbitragemechanisme tussen goed functionerende en hoog ontwikkelde rechtssystemen
niet nodig is en dat de «koninklijke weg» die van de nationale rechtsgang
is. Omdat volgens de SER niet in alle landen het rechtssysteem van
voldoende kwaliteit is, is de versterking van nationale rechtssystemen
zeer belangrijk. Zolang niet elke EU-lidstaat en staat in de VS een goed
functionerend rechtssysteem heeft, is het Investment Court System een
mogelijke optie om dit op te vangen, aldus de SER. De SER geeft aan dat
het EU-voorstel voor het Investment Court System een verbetering is in
vergelijking met het oude systeem, maar dat er nog een aantal vragen
zijn, zoals over de noodzaak van een apart investeringshof. De SER
beveelt aan dat het voorgestelde Investment Court System op een aantal
punten verder verbeterd wordt, bijvoorbeeld door het verzekeren van de
financiële onafhankelijkheid van de rechters en de garantie dat het hof
alleen kan toetsen of de genomen maatregel van een overheid in lijn is
met het verdrag. Daarnaast legt de SER een specifiek verband met de
afspraken over handel en duurzame ontwikkeling en geeft zij aan dat de
geschillenbeslechtingsmechanismes in het investeringshoofdstuk en
duurzaamheidshoofdstuk in balans met elkaar moeten zijn. De SER
concludeert verder dat de opname van het nieuwe mechanisme in TTIP
een mogelijkheid is om een gouden standaard te creëren voor modernisering van andere investeringsakkoorden. Daarbij kan toegewerkt worden
naar een internationaal investeringshof waarbij andere landen kunnen
aansluiten.
Het kabinet deelt de opvatting van de SER dat de vrijheid van overheden
om publieke belangen op democratische wijze te beschermen onbetwist
moet zijn. Het kabinet deelt de positie van de SER dat zorgvuldig
overheidsoptreden de beste remedie blijft tegen investeringsgeschillen.
Voor het beslechten van een geschil worden investeerders aangemoedigd
de nationale rechtsgang te bewandelen. Een eerlijke en onafhankelijke
nationale rechtsgang is helaas niet overal gegarandeerd. In investeringsverdragen worden daarom afspraken gemaakt over een minimumbescherming. Dit betreft bijvoorbeeld afspraken dat overheden buitenlandse
investeerders redelijk en billijk zullen behandelen, niet willekeurig kunnen
onteigenen en dat buitenlandse investeerders gelijk behandeld zullen
worden ten opzichte van nationale investeerders. Deze minimumbescherming is ook verankerd in de Nederlandse wet. Dat betekent niet dat
buitenlandse investeerders in Nederland extra rechten krijgen of een
hogere bescherming genieten. De rechten die in het nieuwe EU-voorstel
van investeringsbescherming worden opgenomen, komen overeen met
de algemene beginselen van behoorlijk bestuur die we in het Nederlands
recht kennen. Het Investment Court System biedt daarbij een transparant
en onafhankelijk alternatief voor het beslechten van investeringsgeschillen. Hierbij wordt getoetst of een overheidsmaatregel in strijd is
met de afspraken in het verdrag, waarbij het recht van overheden om
beleid in het publiek belang te maken, zoals ter bescherming van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1640

4

volksgezondheid of milieu, expliciet gewaarborgd wordt. De kwalificatievereisten voor rechters van het Investment Court System zijn gelijk aan de
vereisten voor rechters van het Internationaal Gerechtshof. Het nieuwe
systeem legt beperkingen op aan nevenfuncties van rechters, om te
voorkomen dat zij ook als advocaat optreden in investeringsgeschillen.
Een financiële vergoeding verzekert de onafhankelijkheid en compenseert
voor het verlies van inkomen. Het nieuwe mechanisme van investeringsbescherming kan een voorbeeld zijn voor andere akkoorden. Dit blijkt ook
uit de opname van het Investment Court System in het handelsakkoord
tussen de EU en Vietnam en tussen de EU en Canada (CETA). Het kabinet
steunt de lijn om in dit kader verder toe te werken naar een multilateraal
investeringshof.
Markttoegang en tarieven
Voor de afspraken over de verlaging van tarieven vraagt de SER om
specifieke aandacht voor deelsectoren die kwetsbaar zijn in de landbouw,
mede door verschil in eisen ten aanzien van dierenwelzijn. Voor die
producten pleit de SER voor tariefquota, een geleidelijke verlaging van
tarieven of aanvullend flankerend beleid om te zorgen dat de sector zich
kan aanpassen en de standaarden niet in het geding komen.
Het kabinet deelt de analyse van de SER dat er (deel)sectoren zijn die door
tariefverlaging risico’s kunnen ondervinden van meer concurrentie uit de
VS, met name in de landbouw. Zoals aangegeven in Kamervraagbeantwoording (Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 1954) is het kabinet net
als de SER van mening dat tariefquota en geleidelijke verlaging van
tarieven opties zijn om voor specifieke producten de negatieve impact te
beperken of te voorkomen. Hiermee dient tevens het risico vermeden te
worden dat op het gebied van dierenwelzijn en milieu het Europese beleid
wordt ondermijnd door extra voordelen toe te kennen aan producten die
op basis van lagere standaarden tot stand komen. Daarom is dit
onderdeel van het kabinetsstandpunt. Met het uitgangspunt dat het hoge
beschermingsniveau voor mens, dier, plant en milieu in de EU behouden
blijft, moet tegelijkertijd de mogelijkheid worden benut om bepaalde
niet-tarifaire knelpunten in de toegang van EU-producten tot de VS op te
heffen (onder andere zuivel, groenten en fruit). Er is op dit punt veel te
winnen voor de Europese (incl. Nederlandse) landbouwsector, vooral voor
producenten en exporteurs van agrarische producten waarvoor dergelijke
knelpunten worden opgeheven. Het kabinet onderschrijft daarom de
constatering van de SER dat tegenover mogelijke minnen in de ene sector
elders mogelijke plussen staan. Daarbij ondersteunt het kabinet actief de
innovatie en verduurzaming in de agrarische productieketens om deze
sterker en toekomstgericht te maken op de internationale markt.
Economische effecten
De SER geeft aan dat de verwachte economische effecten van TTIP
positief zijn. De effecten zijn sterk afhankelijk van de uiteindelijke uitkomst
van de onderhandelingen. Macro-economisch zijn de effecten beperkt en
nauw verweven met structurele aanpassingen die hoe dan ook onder
invloed van technologische ontwikkelingen en globalisering plaats vinden,
aldus de SER. Toch zullen er wel verschuivingen tussen en binnen
sectoren en regio’s plaatsvinden. Daarbij kunnen de gevolgen voor
afzonderlijke bedrijven en voor bepaalde groepen werknemers negatief
uitpakken en ingrijpend zijn. De SER wijst daarom op het belang van een
goede begeleiding van deze aanpassingsprocessen en beveelt aan om
zowel binnen de EU als nationaal hier specifieke aandacht aan te geven en
de beschikbare instrumenten – zoals het Europees Sociaal Fonds en het
Globaliseringsfonds – optimaal in te zetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1640

5

Het kabinet deelt de analyse van de SER dat TTIP naar verwachting
positieve economische effecten oplevert en ook dat de effecten per sector
kunnen verschillen. Ook is het kabinet het met de SER eens, dat het
daarom belangrijk is om aandacht te hebben voor de bedrijven en
groepen werknemers die nadeel kunnen ondervinden door TTIP, bijvoorbeeld via het Europees Sociaal Fonds en het Globaliseringsfonds. De SER
geeft terecht aan dat deze effecten met name op de korte termijn spelen
en dat op de lange termijn werkloosheid door andere factoren dan
handelspolitiek wordt bepaald. Daarnaast zijn er regelingen die op
nationaal niveau ondersteuning en sociale zekerheid bieden. Nederlandse
werknemers die werkloos raken, ongeacht of de oorzaak gerelateerd is
aan de uitwerking van handelsakkoorden, kunnen gebruik maken van
ondersteuning door het UWV. Verder heeft het kabinet in reactie op het
SER-advies «Werkloosheid voorkomen, beperken en goed verzekeren»
geld beschikbaar gesteld voor de sociale partners en andere partijen in de
arbeidsmarktregio’s om te experimenteren met innovatieve manieren om
mensen die hun baan dreigen te verliezen aan het werk te houden en naar
werk te begeleiden (Kamerstuk 33 556, nr. 89).
Impact op derde landen
De SER besteedt ook aandacht aan de impact van TTIP op derde landen.
De SER noemt verschillende opties om de eventuele negatieve effecten
van TTIP op derde landen te matigen of te compenseren, onder meer door
afspraken over oorsprongsregels en wederzijdse erkenning van
standaarden. Daarnaast benoemt de SER ook afstemming van preferentiële tariefsystemen, handelsfacilitatie en afspraken van derde landen
onderling als opties.
Het kabinet heeft eerder aangegeven dat de positieve gevolgen van TTIP
voor ontwikkelingslanden zo groot mogelijk moeten zijn. In 2015 heeft de
Rijksuniversiteit Groningen op verzoek van het kabinet een onderzoek
uitgevoerd om de impact van TTIP op derde landen beter in kaart te
brengen. Op basis van dat onderzoek heeft het kabinet een brief naar de
Kamer gestuurd met een analyse van de bestaande onderzoeken en
mogelijkheden om de positieve impact van TTIP op ontwikkelingslanden
te vergroten (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1547). De SER wijst daarbij terecht
op, onder meer, de afspraken over oorsprongsregels, wederzijdse
erkenning van standaarden en preferentiële tariefsystemen.
Tot slot
Het SER-advies bevat een uitgebreide analyse van de verschillende
aandachtspunten in de TTIP-onderhandelingen, waaronder de mogelijke
effecten op het Europese sociale model. Hiermee is het een belangrijke
bijdrage voor een op feiten gebaseerd debat. De aanbevelingen zijn op
veel vlakken een bevestiging of aanscherping van de Nederlandse positie
zoals die in de afgelopen drie jaar is uitgedragen. Het kabinet onderschrijft
de zeven uitgangspunten zoals de SER die in het advies heeft geformuleerd. Deze dienen voor het kabinet als maatstaf waarlangs het uiteindelijke akkoord beoordeeld gaat worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 21 501-02, nr. 1640

6