Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

32 735

Mensenrechten in het buitenlands beleid

Nr. 296

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 maart 2020
In reactie op het verzoek van de Vaste Kamercommissie Buitenlandse
Zaken van 2 maart 2020 stuur ik u hierbij een verslag van mijn reis naar
een aantal landen in de Golfregio. Met deze brief wordt tevens gehoor
gegeven aan het verzoek van uw Kamer voor een brief over de relatie met
Saoedi-Arabië (Handelingen II 2018/19, nr. 16, item 12).
Nederlandse inzet in de regio
Van 19 t/m 23 februari jl. bezocht ik achtereenvolgens Riyad, Abu Dhabi en
Teheran. Aansluitend bracht ik een bezoek aan het hoofdkwartier van de
European-led mission for Maritime Awareness in the Strait of Hormuz
(EMASoH) waar vier Nederlandse stafofficieren geplaatst zijn en aan het
Nederlands fregat Zr. Ms. De Ruyter, waarmee Nederland sinds begin dit
jaar bijdraagt aan de missie. Tijdens mijn reis werd ik vergezeld door
Senior Civilian Representative voor EMASoH, ambassadeur Jeannette
Seppen.
Mijn bezoek stond in het teken van het verminderen van spanningen in de
regio en het waarborgen van vrije doorvaart en maritieme veiligheid in de
Golf. Zowel Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Iran
spelen in de regio een belangrijke rol. In mijn gesprekken heb ik de
Nederlandse inzet op de Europees-geleide maritieme missie EMASoH
toegelicht. De Nederlandse inspanning gaat gepaard met de inzet van
Europese partners. Ik sta in nauw contact met EU-Hoge Vertegenwoordiger Josep Borrell, die een aantal weken voor mij de regio bezocht. Ook
sprak ik op 13 februari, voorafgaand aan de reis, met de Amerikaanse
Secretary of State Pompeo over de-escalatie van spanningen in de regio.
Saoedi-Arabië
In Saoedi-Arabië sprak ik met Minister van Buitenlandse Zaken Faisal bin
Farhan en met Minister van Staat van Buitenlandse Zaken Adel al-Jubeir.
Daarnaast bezocht ik een afdeling van een fabriek van Signify waar

kst-32623-296
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 623, nr. 296

1

uitsluitend Saoedische vrouwen werken en sprak ik tevens met een
diverse groep vrouwen uit de culturele sector, het bedrijfsleven en het
maatschappelijk middenveld.
Nederland volgt de rol van Saoedi-Arabië in de regio kritisch, met name
sinds het uitbreken van het conflict in Jemen. Tegelijkertijd werkt
Nederland samen met Saoedi-Arabië om regionale stabiliteit te verbeteren, bijvoorbeeld door deelname aan de anti-ISIS-coalitie en als lid van
het Global Counter Terrorism Forum (GCTF). Saoedi-Arabië heeft zich de
afgelopen maanden relatief terughoudend en de-escalerend opgesteld,
bijvoorbeeld na de aanvallen op olie-faciliteiten op 14 september jl.
Nederland en Saoedi-Arabië hebben gedeelde zorgen over de hoog
opgelopen spanningen. De Nederlandse boodschap is dat het zoeken naar
diplomatieke oplossingen en het aangaan van het gesprek met alle
regionale actoren, inclusief Iran, van groot belang is. Ik heb daarbij de
Nederlandse inzet middels EMASoH toegelicht, en het doel van de missie
om maritieme veiligheid en vrije doorvaart te bevorderen.
Het bezoek aan Saoedi-Arabië bood de gelegenheid het gesprek voort te
zetten over andere zaken, zoals de situatie in Jemen, over mensenrechten
en over de rechten van vrouwen in het bijzonder. In Jemen is ondanks de
diplomatieke inzet van de VN en Saudische contacten met de Houthi het
conflict nog steeds gaande. In Riyad was men gezien de recente escalatie
van geweld minder optimistisch dan een aantal maanden terug. De inzet
van Saoedi-Arabië lijkt evenwel nog steeds een politieke oplossing te
vinden voor het conflict. Ik heb in mijn gesprek aandacht gevraagd voor
de zorgwekkende humanitaire situatie in Jemen.
De moord op journalist Jamal Khashoggi was eveneens een belangrijk
onderwerp van gesprek. Nederland heeft vanaf het begin samen met
Europese partners een duidelijke boodschap afgegeven: er moet een
eerlijk en transparant proces komen om de verantwoordelijken voor de
moord op Khashoggi te bestraffen. Nederland heeft de moord sterk
veroordeeld en opgeroepen tot grondig, transparant en geloofwaardig
onderzoek en gerechtelijke vervolging van de daders. Deze boodschap is
ook tijdens dit bezoek opnieuw duidelijk overgebracht.
Er was tijdens mijn bezoek nadrukkelijk aandacht voor de positie van
vrouwen in Saoedi-Arabië. Enerzijds zijn in Saoedi-Arabië positieve
stappen te zien: vrouwen mogen nu autorijden, worden aangemoedigd
om te gaan werken – de Signify fabriek was daar een voorbeeld van –, en
kunnen naar het buitenland reizen zonder toestemming van een mannelijk
familielid. Anderzijds zit een aantal vrouwenrechtenactivisten die voor
deze vooruitgang gestreden heeft nog steeds in de gevangenis. Ik heb een
lijst met mensenrechtenzaken waar Nederland over verontrust is
overhandigd aan Minister Bin Farhan. Daarnaast sprak ik over
ongewenste buitenlandse financiering. Mijn gesprekspartners hebben de
bestaande afspraken over het delen van informatie over financieringsstromen vanuit Saoedi-Arabië naar Nederlandse maatschappelijke en
religieuze organisaties herbevestigd.
Nederland zal zich in de relatie met Saoedi-Arabië blijven inzetten om de
positieve elementen van de sociale hervormingen in dit land te stimuleren
en met Nederlandse kennis en expertise bij te dragen aan diversificatie en
verduurzaming van de economie. Tegelijkertijd blijft Nederland de
negatieve aspecten adresseren en zal de mensenrechtensituatie hoog op
de agenda blijven staan, zowel in bilaterale contacten, in EU-verband als
in multilaterale fora zoals tijdens het Nederlandse lidmaatschap van de
mensenrechtenraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 623, nr. 296

2

Verenigde Arabische Emiraten
In Abu Dhabi heb ik gesproken met Minister van Buitenlandse Zaken
Abdullah bin Zayed. De Verenigde Arabische Emiraten (VAE) delen onze
zorgen over de toegenomen spanningen in de regio. Het feit dat de VAE
contacten onderhouden met Iran wordt door Nederland aangemoedigd.
De Emirati autoriteiten hebben het afgelopen jaar meerdere keren
opgeroepen tot de-escalatie en Minister bin Zayed heeft aangegeven dat
Europese landen hier een belangrijke rol in kunnen spelen. Ik heb Minister
Bin Zayed bedankt voor de rol van de VAE als gastland voor het operationele hoofdkwartier van EMASoH en van Abu Dhabi als thuishaven voor
het fregat Zr. Ms. De Ruyter.
Het bezoek aan de VAE was tevens een gelegenheid om andere Nederlandse belangen te bespreken, zoals de bilaterale economische relatie en
de Expo 2020 Dubai die later dit jaar begint en waar Nederland inzet op
het verbinden van de sectoren water, energie en voedsel.
Ook heb ik de zorgwekkende situatie in Jemen aangekaart. De VAE heeft
zijn troepen grotendeels teruggetrokken uit Jemen, maar het is op dit
moment nog te vroeg om van een complete en definitieve terugtrekking te
spreken. Daarnaast is gesproken over de situatie in Libië. Ik heb mijn
zorgen uitgesproken over schendingen van het wapenembargo.
Nederland dringt er bij alle landen op aan dit wapenembargo na te leven.
In gesprek met Minister Bin Zayed is gesproken over mensenrechten en
heb ik in het bijzonder aandacht gevraagd voor de zaak van de veroordeelde mensenrechtenactivist Ahmed Mansoor.
Zoals ook in Saoedi-Arabië heb ik met mijn gesprekpartner in de VAE de
zorgen die leven binnen het kabinet en in de Nederlandse samenleving
gedeeld over buitenlandse financiering die problematisch gedrag
(bijvoorbeeld anti-integratief of antidemocratisch) mogelijk maakt of
versterkt. Bestaande afspraken over het delen van informatie hierover zijn
door de Emirati autoriteiten herbevestigd.
Iran
Zoals u weet acht ik het van groot belang dat Nederland met Iran in
gesprek is en blijft. Nederland is zeer kritisch op Iran op veel terreinen.
Alleen door met elkaar te praten kan Nederland de zorgen die we met Iran
hebben adresseren. Mijn bezoek aan Teheran paste ook in deze inzet. In
Iran heb ik gesproken met Minister van Buitenlandse Zaken Zarif en
president Rouhani over het voortbestaan van de nucleaire deal met Iran,
het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA). Ik heb Iran wederom
opgeroepen om terug te keren naar volledige naleving van de afspraken
die gemaakt zijn onder het akkoord. Tevens heb ik benadrukt dat
Nederland daad bij woord voegt door aandeelhouder te worden van het
ruilhandel mechanisme Instrument in Support of Trade Exchanges
(INSTEX), en daarmee de economische aspecten van de deal probeert te
implementeren.
Mensenrechten stonden ook in Iran hoog op mijn agenda. De protesten
die hardhandig zijn neergeslagen eind vorig jaar in Iran zijn primair aan de
orde gekomen. Ik heb daarin duidelijk gemaakt dat grootschalig en
buitenproportioneel geweld tegen vreedzame demonstranten onacceptabel is, en dat er geloofwaardig onderzoek en accountability moet komen
voor de slachtoffers. Ook de vele mensenrechtenverdedigers die in Iran
vastzitten, zoals Sacharov-prijs laureaat Nasrin Sotoudeh, en de onderdrukking van tegenspraak heb ik benoemd. Ik heb ook aandacht besteed
aan de situatie van etnische en religieuze minderheden zoals de Baha’i en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 623, nr. 296

3

de vele doodstrafvonnissen, waaronder – zoals toegezegd aan het lid
Karabulut (SP) tijdens het Algemeen Overleg Raad Buitenlandse Zaken
van 11 februari jl. – de zaak van de heren Alipour en Ostadghader.
Net als in Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten heb ik het
met Iran ook gesproken over de regio en de noodzaak van het maken van
bredere afspraken voor de lange termijn. Ik heb de Nederlandse zorgen
over met name de steun die Iran geeft aan sjiitische milities in Irak, de
Houthi in Jemen, het Syrische regime van Assad en Hezbollah in Libanon
overgebracht. De rol die Iran speelt in de regio is veelal destabiliserend en
leidt tot groot wantrouwen. Tegelijkertijd kan een veilige regio alleen tot
stand worden gebracht door de landen in de regio zelf. Het diplomatieke
spoor van EMASoH zet daarom ook primair in op maritieme veiligheid. Ik
heb de Nederlandse inzet middels EMASoH daarom uitvoerig toegelicht
en Nederland zal waar mogelijk in gesprek blijven met Iran omtrent
maritieme veiligheid.
Tenslotte heb ik de Nederlandse zorgen geuit over de verdere ontwikkelingen in het ballistische raketprogramma van Iran. Ook de inzet van
dergelijke raketten bij aanvallen op legerbases in Irak, waar troepen van
de anti-ISIS coalitie gestationeerd waren, baren grote zorgen.
Bezoek hoofdkwartier EMASoH en Zr. Ms. de Ruyter
In het kader van de Nederlandse bijdrage aan maritieme veiligheid in de
Golf, bezocht ik ook het hoofdkwartier van EMASoH en het Nederlands
fregat Zr. Ms. De Ruyter in Abu Dhabi. Naast het operationele spoor,
omvat EMASoH ook een diplomatiek spoor. De missie is hiermee
nadrukkelijk gericht op de-escalatie, die in de huidige context van
regionale spanningen onverminderd van belang blijft.
Op initiatief van Nederland is de Nederlandse ambassadeur Jeannette
Seppen aangesteld als Senior Civilian Representative (SCR) voor
EMASoH. Hierover heb ik uw Kamer reeds via het verslag Raad Buitenlandse Zaken van 17 februari 2020 geïnformeerd (kst. 21 501-02, nr. 2118).
Belangrijkste taken van de SCR zullen zijn om het draagvlak voor de
missie in de regio te vergroten en, in nauwe samenwerking met partners,
de verschillende visies en behoeften ten aanzien van maritieme veiligheid
in de regio in kaart te brengen om zo op zoek te gaan naar vertrouwenwekkende maatregelen teneinde een regionale dialoog te faciliteren. Het
werk van de SCR vult de bredere inzet op diplomatieke oplossingen voor
de regio goed aan. SCR Seppen vergezelde mij tijdens mijn reis aan de
regio, waarmee de start van haar werkzaamheden gemarkeerd is.
Op het EMASoH hoofdkwartier heb ik een nuttige uitwisseling gehad met
de Franse commandanten over de Frans-Nederlandse samenwerking op
EMASoH. Tijdens mijn bezoek aan het fregat Zr. Ms. De Ruyter heb ik
gesproken met het commandoteam over de uitgangspunten van de
Nederlandse inzet en de bredere diplomatieke inspanningen van
Nederland in de regio. Het bezoek bood ook een goede gelegenheid voor
de leiding van de missie om kennis te maken met SCR Seppen en
verkennende gesprekken te hebben over hun toekomstige nauwe
samenwerking. Ik heb de Nederlandse bemanning bedankt voor hun inzet,
hen een succesvolle missie en veilige thuiskomst toegewenst.
Tot slot
Een veilige Golfregio is van groot politiek en economisch belang voor
Nederland en Europa en kan alleen tot stand worden gebracht door de
landen in de regio zelf. In zowel Saoedi-Arabië, de VAE als in Iran wordt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 623, nr. 296

4

Nederlandse en Europese inzet op de-escalatie gewaardeerd. Tegelijkertijd
is duidelijk dat er in Saoedi-Arabië en de VAE weinig vertrouwen bestaat
in verandering van het optreden van Iran in de regio. Iran, dat het
terugtrekken van de VS uit JCPOA en de door de VS opnieuw ingestelde
sancties als illegaal beschouwd, is teleurgesteld in de opstelling van de
EU en heeft op zijn beurt weinig vertrouwen in de intenties van landen in
de Golfregio.
Voor een oplossing is opbouw van vertrouwen nodig en dat vergt tijd.
Samen met Europese partners probeert Nederland hier door middel van
onze diplomatieke en militaire inzet in het kader van EMASoH een
bijdrage aan te leveren.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 623, nr. 296

5