Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 907

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VAN
ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 juli 2022
Ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf zijn kwetsbaar voor
cybercrime en worden er vaak slachtoffer van. Het is daarom van belang
ondernemers te helpen de weerbaarheid van hun onderneming te
versterken. Zo kan slachtofferschap worden tegengegaan en de schade
worden beperkt. Deze brief schetst de inspanningen van het kabinet om
het midden- en kleinbedrijf (hierna: mkb) te ondersteunen om veiliger te
zijn voor cybercrime. Hiermee wordt uitvoering gegeven aan de motie van
het lid Ephraïm c.s.1 en de motie van het lid Hermans c.s.2 Deze brief is
een aanvulling op de eerder dit jaar verstuurde brief over de voortgang
van het Digital Trust Center3 en beschrijft de preventieve voorlichting en
andere maatregelen die genomen worden om ondernemers te faciliteren
in het vergroten van hun online veiligheid. De aanpak van cybercrime
omvat naast de in deze brief genoemde inspanningen diverse andere
activiteiten, zoals opsporing en verstoring. Over deze activiteiten is uw
Kamer periodiek geïnformeerd. Voor een toelichting op de bredere aanpak
van cybercrime verwijs ik kortheidshalve naar de meest recente brief
hierover.4
Cybersecurity-incidenten zijn in het mkb wijdverbreid. Een deel daarvan is
te wijten aan cybercrime. In 2021 heeft zich bij 25% van de bedrijven van
10 of meer medewerkers een incident met een interne oorzaak
voorgedaan, zoals storingen van ICT-systemen, en bij en 10% een incident
met een externe oorzaak, zoals cybercrime. Tegelijkertijd laten CBS-data
zien dat (basale) veiligheidsmaatregelen door veel bedrijven niet worden

1

Kamerstuk 28 684, nr. 682.
Kamerstuk 35 788, nr. 120.
Kamerstuk 26 643, nr. 817.
4
Kamerstukken 26 643 en 29 911, nr. 768.
2
3

kst-26643-907
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

1

genomen.5 Hier is nog een wereld te winnen. Door basismaatregelen te
nemen wordt het cybercriminelen minder makkelijk gemaakt om
netwerken binnen te komen en schade aan te richten, direct of indirect.
Hoewel volledige veiligheid niet bestaat, kunnen basismaatregelen veel
criminaliteit voorkomen. Het is daarbij van belang te constateren dat het
mkb een heterogene groep is. Er bestaan grote verschillen in omvang
(klein, midden en groot mkb), sectoren en mate van cyberveiligheid.
Doelstelling: verhogen cyberweerbaarheid van mkb-ondernemers
Zoals hierboven gemeld wordt het mkb vaak slachtoffer van cybercriminaliteit. Het doel van onze inspanningen is daarom de cyberveiligheid te
verhogen, effecten van incidenten te minimaliseren en cyberrisico’s
inzichtelijk te maken. Daarbij geldt als uitgangspunt dat de ondernemer in
eerste instantie zelf verantwoordelijk is voor de maatregelen die genomen
moeten worden. De overheid heeft een faciliterende rol. Zij verschaft de
informatie en instrumenten om bedrijven in staat te stellen risico’s af te
wegen en de nodige maatregelen te treffen.
Bij het verhogen van de veiligheid ligt de nadruk op het stimuleren van
het gebruik van diverse veiligheidsmaatregelen door bedrijven, zoals
omschreven in de vijf basisprincipes van het Digital Trust Center.6 Door
het delen van algemene en specifieke dreigingsinformatie kan het Digital
Trust Center bijdragen aan het minimaliseren van de effecten van externe
incidenten. Met het uitbreiden van de onderzoeken en diensten die als
doel hebben de cyberweerbaarheid van het Nederlandse mkb in kaart te
brengen, ontstaat bovendien meer inzicht in de cyberrisico’s voor het
mkb. Daarnaast is er winst te behalen door bedrijven nog meer te
stimuleren zelf veiligheids- en risicoanalyses uit te voeren. CBS-data laten
zien dat slechts de helft van de bedrijven met meer dan 10 werknemers op
reguliere basis een risicoanalyse uitvoert.7 Een verhoogde inzet op
bekendheid van de tools van het Digital Trust Center kan veel bedrijven
stimuleren hier de nodige stappen in te zetten.8
Behoefte mkb
Om ondernemers goed te kunnen ondersteunen is het van belang aan te
sluiten op hun behoeften. Daarom is in de afgelopen periode met
ondernemers en hun vertegenwoordigers gesproken over cyberveiligheid
en hoe deze te verhogen. Uit die gesprekken komt het volgende naar
voren.
− Het tegengaan van cybercriminaliteit is strategisch belangrijk, maar
niet het enige probleem waar het mkb mee kampt. Het is gewenst om
niet uitsluitend op cyberveiligheid te focussen, maar er wel structureel
aandacht voor te hebben.
− Relatief veel mkb-ondernemers onderschatten de ernst en risico’s van
cybercriminaliteit. Het is daarom belangrijk om in te zetten op
voorlichting en bewustwording.
− Als ondernemers wordt aanbevolen een groot aantal vrij complexe
handelingen te verrichten, kan dit leiden tot een averechtse reactie. Het
is wenselijk de communicatie eenvoudig te houden en de hoeveelheid
communicatie te beperken.

5

opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85180NED/table?ts=1650540851138. Voor bedrijven tussen de
50 en 250 werknemers was dit 37% en 15% (respectievelijk intern en extern incident).
www.digitaltrustcenter.nl/de-5-basisprincipes-van-veilig-digitaal-ondernemen.
7
opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85179NED/table?ts=1654249573230.
8
www.digitaltrustcenter.nl/tools.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

2

− Het Digital Trust Center is het landelijk aanspreekpunt voor ondernemers in de niet-vitale sectoren. Echter, veel ondernemers hebben
behoefte aan hulp dichter bij huis. Er is behoefte aan spreiding van
kennis en informatie op regionaal en lokaal niveau.
Brancheorganisaties, Regionale Platforms Veilig Ondernemen, gemeenten
en samenwerkingsverbanden van het Digital Trust Center kunnen voor
ondernemers een belangrijke rol in spelen. Het Digital Trust Center zet
daarom in op het opzetten en/of versterken van samenwerkingsverbanden
die regionaal of branchegericht zijn. Op dit moment zijn er 44 samenwerkingsverbanden bij het Digital Trust Center aangesloten. Het streven is dat
dit eind 2023 50 samenwerkingsverbanden zijn.
Deze brief gaat eerst in op de voorlichting van het Digital Trust Center,
daarna op het stimuleren van gedragsverandering via samenwerkingsverbanden en ten slotte wordt kort het nader onderzoek behandeld.
Voorlichting Digital Trust Center
In de afgelopen jaren heeft het kabinet via publiekscampagnes (zoals
«Eerst checken, dan klikken» en «Doe je updates») ingezet op het
verhogen van de bewustwording van cybercrimerisico’s. De doelgroep
was het bredere publiek in het algemeen. In de bijlage van deze brief is,
zoals toegezegd aan de Kamer, een overzicht van campagnes voor
bewustwording van online veiligheid opgenomen.9
Om meer bewustwording én gedragsverandering te bereiken intensiveert
het Digital Trust Center zijn voorlichtingsactiviteiten. Deze zijn opgedeeld
in drie onderdelen. Ten eerste wordt het Digital Trust Center beter onder
de aandacht gebracht bij ondernemers. Het is dé organisatie van de
rijksoverheid waar ondernemers voor hun informatie over cyberveiligheid
terecht kunnen. Een grotere bekendheid van het Digital Trust Center bij
ondernemers stelt hen in staat passende informatie te vinden om de
basisveiligheid op orde te krijgen. Een voorbeeld hiervan is dat het Digital
Trust Center eind juni een campagne start om het risico van phishing
onder de aandacht te brengen, waardoor de bewustwording hierover
toeneemt en het Digital Trust Center beter bekend wordt. De campagne is
gebaseerd op een grootschalig onderzoek naar phishing. De resultaten
van het onderzoek worden gepubliceerd op www.rijksoverheid.nl en
www.digitaltrustcenter.nl. Het Digital Trust Center heeft bovendien het
doel om in de komende vier jaar het aantal bezoekers op de website te
verhogen van 200.000 naar 300.000 per jaar.
Ten tweede zal het Digital Trust Center de instrumenten die de ondernemer helpen passende maatregelen te nemen voor cyberveiligheid,
uitbreiden. Op dit moment zet het Digital Trust Center twee instrumenten
in: de zelfscan-tool op basis van de vijf basisprincipes van online
veiligheid (de basisscan) en de risicoanalyse-tool.10 Deze helpen ondernemers kwetsbaarheden te vinden en de juiste (basis)maatregelen te
nemen. Het Digital Trust Center zal dit aanvullen met een tool die kleine
bedrijven op weg helpt, waaronder ZZP-ers die geen tot weinig kennis
hebben van, of interesse hebben in, cyber security. De tool wordt zeer
praktisch, in begrijpelijke taal en activerend. Centraal bij alle voorlichting
van het Digital Trust Center staan de concrete handelingsperspectieven

9

Toezegging Minister van Justitie en Veiligheid tijdens Commissiedebat Online Veiligheid en
Cybersecurity op 1 december 2021; Kamerstuk 26 643, nr. 807.
10
Deze twee instrumenten zijn reeds functioneel en toegankelijk op www.digitaltrustcenter.nl/
tools.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

3

voor ondernemers. Het is namelijk cruciaal dat de stap van weten naar
doen wordt gemaakt.
Ten derde zal het Digital Trust Center het direct informeren van individuele
bedrijven over concrete dreigingsinformatie via de daartoe ingerichte
informatiedienst opschalen. Over deze nieuwe dienstverlening is de
Kamer op 2 juni 2021 en 7 februari 2022 geïnformeerd.11 Over de
voortgang van deze informatiedienst heeft uw Kamer op 27 juni jl. een
overzicht ontvangen, zoals toegezegd bij het Commissiedebat cybersecurity en online veiligheid van 9 april jl. Dit overzicht laat zien dat bij een
steeds groter aantal cyberincidenten individuele bedrijven zijn gewaarschuwd en een handelingsperspectief aangereikt hebben gekregen. Tot
slot biedt het Digital Trust Center met een besloten community met een
sterk groeiend aantal aangesloten leden (nu meer dan 1100) ondernemingen de mogelijkheid actuele en relevante informatie uit te wisselen.
Hier wordt steeds meer gebruik van gemaakt.
Stimuleren gedragsverandering via samenwerkingsverbanden
In recente gesprekken met mkb-organisaties komt sterk naar voren dat
weten nog geen doen is. Voorlichting en bewustwording zijn een
noodzakelijk startpunt, maar niet voldoende. De Ministeries van Justitie
en Veiligheid en Economische Zaken en Klimaat zijn daarom gezamenlijk
twee acties gestart: pilots onder de vlag van de City Deal Lokale
weerbaarheid Cybercrime, waar ook het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties bij betrokken is, en de pilot Samen Digitaal
Veilig. Het doel hiervan is om in bestaande en nieuwe samenwerkingsverbanden de cyberveiligheid te vergroten, te leren welke activiteiten het
meest effectief zijn en deze breder te kunnen inzetten. Daarnaast wordt
inmiddels samengewerkt met de Kamer van Koophandel en wordt
gewerkt aan de ondersteuning bij incidenten. Hieronder gaan we nader op
deze punten in.
Innovatieve pilots City Deal «Lokale weerbaarheid cybercrime»
In de City Deal «Lokale weerbaarheid cybercrime» zijn de afgelopen jaren
lokale en regionale innovatieve pilots gestart om de weerbaarheid van
mkb-ondernemers te verhogen. Uit evaluaties van deze eerste pilots blijkt
dat ondernemers blij zijn met tips en handleidingen via digitale kanalen,
waaronder die van het Digital Trust Center. In de praktijk blijkt het voor
mkb-ondernemers lastig deze in te voeren in de eigen onderneming. In
pilots van de afgelopen jaren werden ondernemers met raad en daad
ondersteund door ICT-studenten of ICT-leveranciers om de in scans
gesignaleerde risico’s aan te pakken en de geadviseerde maatregelen
daadwerkelijk door te voeren. Voortbouwend op de eerste positieve
resultaten van deze lokale en regionale pilots hebben de Ministeries van
Justitie en Veiligheid en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, en het
Digital Trust Center in maart 2022 opnieuw middelen beschikbaar gesteld
voor nieuwe innovatieve mkb-cyberpilots. De uitvraag onder Platforms
Veilig Ondernemen, gemeenten en regionale samenwerkingsverbanden
Veiligheid heeft ertoe geleid dat in april 2022 is gestart met zes nieuwe
mkb-projecten, waaronder:
− Sterkere schakels versterken de keten (Regiobureau Integrale
Veiligheid Oost-Brabant)
Dit project ontwikkelt een methodiek waarbij de grote bedrijven de
kleinere toeleveranciers ondersteunen bij het opschroeven van de
informatiebeveiliging. Dat helpt de weerbaarheid van individuele
bedrijven en daarmee van de gehele keten.
11

Kamerstuk 26 643, nr. 760; Kamerstuk 26 643, nr. 817.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

4

− Living Lab Cyberweerbaarheid & Ransomware mkb (gemeente
Groningen)
Hier komen activiteiten samen die tot nu toe door publiek-private
samenwerking in de regio Noord Nederland zijn ontplooid op het
gebied van bijvoorbeeld bewustwording, training en scans. De nadruk
ligt in eerste instantie op ransomware bij financieel dienstverleners. Dit
is de basis voor de selectie van verwante uitdagingen voor het mkb.
Deze worden vervolgens met de overheid, het onderwijs en de
ondernemers (de «drie O’s») gezamenlijk opgepakt. Het Living Lab
Cyberweerbaarheid wordt ondergebracht op drie bestaande fysieke
locaties in Noord Nederland.
− Evidence based cybersecurity gedragsinterventie gericht op drie
basisprincipes van veilig ondernemen (Platform Veilig Ondernemen
Den Haag)
Dit project ontwikkelt een interventie gericht op drie van de vijf
basisprincipes van veilig digitaal ondernemen: het inventariseren van
kwetsbaarheden, het uitvoeren van updates en het voorkomen van
malware.
De pilots zijn in april 2022 gestart en zullen medio 2023 zijn afgerond.
HBO-kennisinstellingen zullen de pilots daarna evalueren. Gemeenten en
Platforms Veilig Ondernemen kunnen succesvolle pilots vervolgens
landelijk invoeren. Deze activiteiten worden opgenomen in het nieuwe
meerjarige actieprogramma Veilig Ondernemen 2023–2026 van het
Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing. Het versterken van de
mkb-weerbaarheid tegen cybercrime zal daarin – net als in het vorige
actieprogramma – een speerpunt zijn.
Project «Samen Digitaal Veilig»
Het project Samen Digitaal Veilig is onderdeel van nieuwe samenwerkingsafspraken tussen de ondernemersorganisaties (MKB-Nederland en
BOVAG) en de Ministeries van Justitie en Veiligheid en Economische
Zaken en Klimaat. Het project richt zich op het weerbaar maken van
bedrijven. Het platform Samen Digitaal Veilig biedt onder meer een
elektronische leeromgeving voor medewerkers, met korte informatieve
films en toetsen. Brancheorganisaties spelen in de verspreiding van die
informatie een belangrijke rol. Zij kunnen, als vertrouwde partner van de
bedrijven in de eigen branche, de leeromgeving onder de aandacht
brengen. MKB-Nederland en het Digital Trust Center hebben voor de
brancheorganisaties diverse bijeenkomsten georganiseerd om het project
meer bekendheid te geven, branches aan te sporen meer activiteiten op
het gebied van cyberweerbaarheid te ontplooien en hen mee te nemen in
de mogelijkheden van het project. Inmiddels hebben meerdere brancheverenigingen interesse getoond in het project. De pilotfase van dit project
is bijna afgerond. Komend half jaar wordt aan de hand van de evaluatie
van de pilot het vervolg bezien.
Voorlichting met Kamer van Koophandel
Het Digital Trust Center is intensief gaan samenwerken met de Kamer van
Koophandel om via zijn kanalen ondernemers te bereiken en te helpen bij
het vergroten van hun cyberweerbaarheid. De Kamer van Koophandel
heeft een groot bereik bij ondernemers. Bij deze samenwerking is de
inhoudelijke kennis van het Digital Trust Center gecombineerd met de
landelijke spreiding en het netwerk van de Kamer van Koophandel.
Insteek hierbij is om met kwalitatief hoogstaande, inhoudelijke, maar
laagdrempelige middelen veel bedrijven te bereiken. Hiertoe zijn korte
films ontwikkeld over verschillende basismaatregelen die genomen
kunnen worden voor het verhogen van de cyberweerbaarheid. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

5

voorbeeld hiervan is een video over phishing, die inmiddels ongeveer
100.000 keer is bekeken.
Hulp bij incidenten via brancheverenigingen
In gesprekken met ondernemers en branchevertegenwoordigers en in de
Kamer is opgeroepen een ondersteuningsfunctie van brancheverenigingen voor ondernemers te bezien. Er zijn in de eerste plaats commerciële cybersecuritydiensten in de markt waar ondernemers gebruik van
kunnen maken. Bovendien bieden verzekeraars cyberverzekeringen aan,
waar hulp bij incidenten in het algemeen een onderdeel van is. Er zijn
daarnaast initiatieven die het ontstaan van extra ondersteuning voor het
mkb via brancheverenigingen op termijn mogelijk maken. Het Digital Trust
Center stimuleert regionale en sectorale samenwerkingsverbanden en
faciliteert mkb-ondernemers via zijn website. Om de ondernemer zo goed
mogelijk te bereiken wordt het Landelijk Dekkend Stelsel (LDS) van
cybersecurity samenwerkingsverbanden uitgebreid. Daar is samenwerking met brancheverenigingen, gemeenten en regionale Platforms
Veilig Ondernemen voor nodig. Zo kan de communicatie en daarin
vervatte informatie worden toegesneden op de noden en wensen van de
ondernemer. In de nieuwe Nederlandse Cyber Security Strategie wordt
nader ingegaan op het LDS en op de motie van het lid Van Ginniken
(Kamerstuk 26 643, nr. 843) over het aanvullend faciliteren van hulp bij
incidenten voor ondernemers.
Onderzoek
Om de kennis op het gebied van het ontwikkelen en verspreiden van
gedragsveranderende interventies verder te versterken is meer onderzoek
nodig. Deze zomer start het onderzoek «Human factors in cybersecurity in
het mkb» dat zich richt zich op gedragsverandering: het ontvankelijk
maken van mkb-ondernemers voor informatie en vervolgens het
daadwerkelijk toepassen van deze informatie. De resultaten van het
onderzoek worden omgezet in een two-pager en toolkit, en gepubliceerd
op de website van het Digital Trust Center. Er wordt vervolg geven aan dit
onderzoek met een nieuwe opdracht aan TNO om verder onderzoek te
doen naar welke gedragsinterventies het meest effectief zijn om gedragsverandering te stimuleren bij het invoeren van de vijf basisprincipes. Met
de resultaten van dit onderzoek worden de communicatiemiddelen en
tools van het Digital Trust Center verder verbeterd.
De Haagse Hogeschool heeft in opdracht van MKB-Nederland en het
Ministerie van Justitie en Veiligheid een verkennende studie verricht om
meer zicht te krijgen op de cyber-ketenweerbaarheid in verschillende
economische sectoren.12 De belangrijkste aanbevelingen zijn om actuele
informatie over cyberrisico’s te delen in bedrijfsketens, en dat
bedrijfsketens hun cyberveiligheid moeten vergroten. Vervolgonderzoek
ziet op het ontwikkelen van een aantal «gouden regels» om
mkb-ondernemingen te helpen de cyberweerbaarheid in de keten te
versterken.
Vervolg
Deze brief bevat een aantal concrete acties die recent in gang zijn gezet.
Die acties laten zien dat dit kabinet actief aan de slag is met het bevorderen van de cyberweerbaarheid van het mkb. Daarmee is een goede start
gemaakt. Maar de aanpak staat niet stil.
12

www.dehaagsehogeschool.nl/docs/default-source/documenten-onderzoek/expertisecentra/
coecs/rapport-cyber-ketenweerbaarheid-digi.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

6

Ook in de nieuwe Nederlandse Cyber Securitystrategie en in het nieuwe
Actieprogramma Veilig Ondernemen van het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing heeft de weerbaarheid van het mkb de aandacht. Op
basis van ervaringen en nieuwe inzichten uit onderzoek wordt de aanpak
verder ontwikkeld.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
M.A.M. Adriaansens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

7

BIJLAGE:

Onderstaand overzicht betreft de campagnes ter bewustwording van
online veiligheid, zowel in Nederland als in andere lidstaten van de
Europese Unie, zoals toegezegd door de Minister van Justitie en
Veiligheid in het Commissiedebat Online Veiligheid en Cybersecurity op
1 december 2021.
Overzicht van campagnes voor bewustwording van online veiligheid in
Nederland
Alert Online
Alert Online is een jaarlijks terugkerende bewustwordingsmaand in
oktober, de Europese cybersecuritymaand.13 Alert Online richt zich op het
creëren van bewustwording rondom online veiligheid, op het vergroten
van kennis over online veiligheid en op het stimuleren van en helpen bij
digitaal veilig gedrag bij diverse doelgroepen. Dit wordt gedaan door
kennisoverdracht via online kanalen en met een specifiek partnernetwerk
van organisaties in Nederland (o.a. bedrijven, maatschappelijke organisaties, (Rijks)overheden en wetenschap). De campagne loopt met
partnerbijeenkomsten door het hele jaar heen, maar kent een zwaartepunt
in de maand oktober (de Europese cybersecuritymaand), waarin
honderden partners bewustwordingsactiviteiten organiseren.
Doe je updates
Eind 2019 is door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, in
nauwe samenwerking met het Ministerie van Justitie en Veiligheid, de
campagne «Doe je updates» gestart.14 Inmiddels zijn er vier rondes van de
campagne geweest, waarbij de focus (steeds) meer op het stimuleren van
gedragsverandering is komen te liggen. De meest recente ronde was
begin 2022. Het doel is om consumenten voor te lichten over de noodzaak
van het regelmatig updaten van slimme apparaten en daarvoor handelingsperspectieven te bieden. Deze updates beveiligen de meeste slimme
apparaten. Consumenten zijn hier echter beperkt van op de hoogte. Het
overbrengen van deze kennis is daarom van belang voor de digitale
weerbaarheid van burgers. De campagne is via online kanalen, radiocommercials en muziekdiensten verspreid. In de campagnes van de Ministeries van Justitie en Veiligheid en Economische Zaken en Klimaat wordt
verwezen naar www.veiliginternetten.nl en voor het bedrijfsleven naar
www.digitaltrustcenter.nl.
Eerst checken dan klikken
In 2019 heeft de campagne «eerst checken, dan klikken» gedraaid.15 Dit
was een campagne op TV, radio, social media en geprinte media rondom
het thema phishing. Het verkrijgen van toegang tot systemen via phishing
is een veelgebruikte techniek in het uitvoeren van een grootschaliger
digitale aanval, bijvoorbeeld voor de uitvoering van een ransomwareaanval. Daarnaast kan iemand door phishing verleid worden belangrijke
informatie te geven, zoals bijvoorbeeld inloggegevens voor systemen of
gegevens die voor fraude kunnen worden gebruikt. Phishing gebeurt vaak
via e-mails, maar aanvallers doen het ook via de telefoon, een sms of een
app-bericht.
Naast de campagne-slogan «eerst checken, dan klikken» zijn in deze
campagne ook andere thema’s naar voren gebracht: veilige wacht13

www.veiliginternetten.nl/alertonline/.
www.veiliginternetten.nl/doejeupdates/.
15
www.veiliginternetten.nl/maakhetzeniettemakkelijk/.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

8

woorden, het doen van updates, het maken van back-ups en het
gebruiken van virusscanners. Rondom deze basismaatregelen is op de
website www.veiliginternetten.nl meer aandacht geweest in de vorm van
video’s die het risico van cybercrime schetsen en het handelingsperspectief bieden om dat risico te verkleinen.16 Om de verspreiding van de
campagneboodschap te versterken is een convenant opgericht waar
25 publieke en private partijen aan deelnemen.
Politie – daderpreventie
Gedurende de coronacrisis heeft de politie in april 2020 de campagne
«GameChangers» gestart die zich richt op jongeren.17 Via online uitdagingen en games kunnen jongeren hun digitale vaardigheden testen en
ontwikkelen. Zo leren ze cybercrime te herkennen en wordt hen getoond
hoe ze hun vaardigheden binnen de wettelijke kaders kunnen inzetten.
Met de uitdagingen zijn prijzen te winnen, zoals een politie-ervaring.
Wegens succes is de campagne verlengd tot 1 juni en zijn nieuwe
uitdagingen toegevoegd.
De in 2019 door de politie uitgevoerde campagne «je bent maar één klik
verwijderd van cybercrime» richtte zich specifiek op het voorkomen van
daderschap bij jongeren.18 In het voorjaar van 2020 is door de politie een
snelle, toegespitste start gemaakt met het vervolg van deze campagne
aangezien jongeren door de coronacrisis veel online zijn.
Specifieke communicatie naar jongeren, senioren, laaggeletterden
De doelgroepen jongeren, senioren en laaggeletterden zijn de afgelopen
jaren specifieker benaderd ter preventie van cybercrime en online fraude,
onder meer door communicatie via respectievelijk scholieren.com,
ouderenbonden, en www.oefenen.nl.
Senioren en veiligheid
Sinds 2020 wordt de campagnemaand «Senioren en Veiligheid» georganiseerd om senioren meer weerbaar te maken.19 Hiervoor is onder meer
voorlichtingsmateriaal over online fraude en cybercrime verspreid en zijn
vrijwilligers van ouderenbonden voorgelicht om hierover de juiste
informatie te geven aan senioren.
Slachtofferhulp Nederland
In mei 2020 is de campagne «Van oplichting naar opluchting» van
Slachtofferhulp Nederland van start gegaan. Deze campagne deelt de
verhalen van slachtoffers van phishing en andere vormen van online
criminaliteit. Slachtoffers worden gestimuleerd te praten over het delict,
waarbij zij online steun kunnen vinden bij lotgenoten. Het doel is om
schaamte weg te nemen en de impact van slachtofferschap te verkleinen.

16

www.veiliginternetten.nl/5-tips-basisveiligheid/.
publicaties.politie.nl/changeyourgame/.
www.politie.nl/nieuws/2019/februari/13/00-9456-jongeren-een-klik-verwijderd-vancybercrime.html.
19
www.maakhetzeniettemakkelijk.nl/senioren-en-veiligheid.
17
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

9

Overzicht van campagnes voor bewustwording van online veiligheid in de
Europese Unie20
België
In België hebben de afgelopen jaren meerdere bewustzijnscampagnes
plaatsgevonden op de thema’s phishing, wachtwoorden,
twee-factorauthenticatie en updates. Hierbij wordt een breed netwerk van
overheidsdiensten, bedrijven en maatschappelijke organisaties betrokken
om de campagneboodschap zo goed mogelijk onder de bevolking te
verspreiden.
Duitsland
Landelijke informatie- en bewustzijnscampagne onder het motto
#einfachaBSichern (eenvoudig jezelf beschermen), die ingaat op
IT-veiligheid voor consumenten. Deze campagne richt zich op het
risicobewustzijn van gebruikers van IT-producten en hun vaardigheid om
«competent, autonoom en op lange termijn gericht» met opkomende
problemen om te kunnen gaan. In deze campagne wordt de stelling
«offline geen goed idee, online ook niet» gebruikt om onveilige online
situaties te vergelijken met een «offline» situatie waar de onveiligheid
sneller duidelijk wordt.
Estland
In Estland zijn in de afgelopen jaren meerdere campagnes georganiseerd
rondom dit thema. Vanaf 2017 zijn in opvolgende jaren de onderstaande
thema’s aan bod gekomen:
− updaten van IoT-apparatuur;
− op lokaal niveau bij scholen, buurthuizen en huisartsen spreken over
cyber hygiëne;
− campagne gericht op senioren, met name over veilige wachtwoorden,
updates, back-ups, phishing links en online fraude, en om in het
algemeen de basisveiligheid te verhogen;
− Veilig thuiswerken tijdens de Covid-19 pandemie
− veilig stemmen, met name bij online stemmen.
Finland
Verschillende campagnes gericht op het algemeen publiek en bedrijven:
− 2018 «Pidempi Parempi»: een campagne voor bewustwording over
veilige wachtwoorden
− 2018–2022: campagne over data- en informatieveiligheid.
− Daderpreventiecampagnes gericht op jongeren, met name om
jongeren met IT-vaardigheden bewust te maken dat er ethische en
legale manieren van het inzetten van deze vaardigheden zijn.
Frankrijk
Verschillende campagnes zijn georganiseerd rond thema’s als veilige
wachtwoorden, updates, back-ups en phishing. en ten tijde van de
covid-19-pandemie om grootschalige cybercrime en fraude tegen te gaan
toen dat thema werd misbruikt om toegang tot mogelijke slachtoffers te
krijgen. Doorlopende campagnes worden georganiseerd rond de website
www.cybermalveillance.gouv.fr.

20

Dit overzicht is gebaseerd op de reacties op een uitvraag via het European Union Crime
Prevention Network (EUCPN) aan alle EU-lidstaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

10

Luxemburg
Gedurende de afgelopen vijf jaar hebben twee campagnes gelopen: één
gericht op online veiligheid van senioren, en één over online pesten. Bij
de eerste campagne werden jongeren aangemoedigd om oudere
generaties te helpen met het vergroten van hun online veiligheid.
Doorlopend wordt de bevolking via de politie op de hoogte gesteld van
actuele cybercrime- en online fraudevormen.
Letland
Campagne gericht op zogenaamde «tech support scam»21, middels een
brede campagne in samenwerking met ouderenorganisaties, vakbonden,
grote werkgevers en apothekersnetwerken. Het doel was om mensen
elkaar te laten waarschuwen voor cybercrime en online fraude.
Oostenrijk
Doorlopende communicatie via www.saferinternet.at, een website waar
informatie te vinden is over (veilig gebruik van) internet, en veel onderwerpen die met preventie van online criminaliteit te maken hebben. Met
name de samenwerking met NGOs op dit vlak blijkt in Oostenrijk effectief.
Polen
Een landelijke campagne in Polen en Tsjechië door samenwerking tussen
de twee overheden. Meerdere door de politie georganiseerde lokale
campagnes gericht op cybercrime en online fraude, zoals «let op
dreigingen uit cyberspace», en advertenties over online veiligheid in
bussen en trams.
Portugal
Jaarlijks in februari rondom de «Safer Internet Day» vindt er een
campagne plaats om bewustwording over online veiligheid te vergroten.
In deze campagne wordt voor een nauwe samenwerking met scholen
gekozen om jongeren effectief te bereiken.
Roemenië
Meerdere campagnes, gericht op
− Jongeren: zowel slachtofferschap als daderschap. Bekendmaken met
de risico’s van cybercrime en de risico’s van betrokkenheid bij
cybercriminaliteit
− Jongeren: campagne gericht op het voorkomen van het worden van
geldezel.22
− Algemeen publiek: brede campagne over de risico’s van cybercrime en
online fraude, en over cyber hygiëne, met name het nemen van
basismaatregelen.

21

De «tech support scam» is een vorm van online criminaliteit waarbij een malafide beller
probeert om het slachtoffer remote-access-tooling (RAT) te laten installeren onder het mom
van «hulp bij computerproblemen», waarna toegang tot de computer van het slachtoffer kan
worden verkregen en criminele handelingen kunnen plaatsvinden, zoals het overmaken van
geld naar de rekening van de crimineel.
22
Een geldezel of money-mule is iemand wiens bankrekening en/of pinpas misbruikt wordt voor
het wegsluizen van veelal crimineel geld. Dit betreft vaak (kwetsbare) jongeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

11

Zweden
Campagne gericht op senioren onder de titel «probeer me niet voor de
gek te houden». Middels uitlegvideo’s en educatief materiaal wordt
bewustzijn vergroot over hoe men zich beter tegen cybercrime en (met
name) online fraude kan weren. Dit is een samenwerking tussen de
Zweedse politie en seniorenorganisaties.
Vergelijking tussen campagnes in Nederland en de rest van Europese
Unie
In vergelijking met andere landen is het volgende op te merken over de
campagnes die in Nederland zijn georganiseerd.
De genoemde thema’s lijken veel op elkaar
De door lidstaten genoemde thema’s gaan veelal over het nemen van
basismaatregelen van cybersecurity en het herkennen en bewust zijn van
risico’s van cybercrime en online fraude. Veel campagnes zijn er op
gericht door informatieverstrekking burgers bewust te maken van online
risico’s en wat zij hiertegen kunnen doen. Dit komt in grote lijnen overeen
met de campagnes die in Nederland georganiseerd zijn.
De genoemde doelgroepen komen overeen
De landen die aandacht hebben besteed aan identificatie van verschillende doelgroepen richten hun communicatie veelal op het algemene
publiek, jongeren en senioren. Andere segmenteringen dan deze worden
bij lidstaten niet genoemd. Ook dit komt grotendeels overeen met de
Nederlandse aanpak, waar naast het algemene publiek ook jongeren,
senioren, laaggeletterden en mkb-bedrijven als specifieke doelgroep
gelden.
Daderpreventie komt in andere lidstaten minder voor
De door lidstaten genoemde campagnes, met uitzondering van Roemenië
en Finland, zijn met name te categoriseren als slachtofferpreventie: zorgen
dat mensen minder risico lopen om slachtoffer te worden. In Nederland
en de bovengenoemde landen is er ook aandacht voor daderpreventie:
het zorgen dat mensen (met name jongeren) niet het verkeerde pad
opgaan en hun IT-vaardigheden ten positieve inzetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 26 643, nr. 907

12