Verhoging strafmaximum moord; is veertig het nieuwe dertig?

Mr. dr. J.S. Nan
Prof. mr. S. Struijk
Prof. mr. P.A.M. Mevis
Mr. dr. N.L. Holvast
m.m.v. prof. dr. P. Mascini, W.J.R. Kerssies en H.J.E. Korteweg

Contactgegevens projectleiders, augustus 2019:
Mr. dr. Joost Nan (nan@law.eur.nl)
Prof. mr. Sanne Struijk (struijk@law.eur.nl)

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC), ministerie van Justitie & Veiligheid.
© 2019, WODC, ministerie van Justitie & Veiligheid. Auteursrechten voorbehouden.

1

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave .......................................................................................................................................... 2
Voorwoord.................................................................................................................................................. 6
Lijst met afkortingen ................................................................................................................................ 7
Hoofdstuk 1 Inleiding .............................................................................................................................. 9
1.1

Aanleiding voor het onderzoek ............................................................................................... 9

1.2

Probleemstelling en onderzoeksvragen .................................................................................. 9

1.3

Opzet en methode .................................................................................................................... 10

1.3.1

Beleidstheorie ................................................................................................................... 11

1.3.2

Kwantitatieve analyse voltooide doodslag- en moordzaken..................................... 11

1.3.3

Kwalitatieve analyse voltooide doodslag- en moordzaken ....................................... 11

1.3.4

Juridische en wetssystematische analyse...................................................................... 12

1.3.5

Interviews met betrokkenen ........................................................................................... 12

1.3.6

Expertmeeting................................................................................................................... 13

1.3.7

Begeleidingscommissie ................................................................................................... 13

1.4

Leeswijzer .................................................................................................................................. 13

Hoofdstuk 2 Achtergrond en het juridische, wetssystematische kader ....................................... 15
2.1

Inleiding .................................................................................................................................... 15

2.2

Beleidstheorie ........................................................................................................................... 15

2.3

Juridische, wetssystematische analyse .................................................................................. 19

2.3.1

Inleiding ............................................................................................................................ 19

2.3.2

Het systeem van het WvSr sinds 1886 tot nu ............................................................... 20

2.3.3
Is er een bovengrens? Een bovengrens in aantal jaren gevangenisstraf?; evenredige
bestraffing als begrenzing? ............................................................................................................. 34
2.3.4
Resocialisatie; 20 – 30 – 40 jaren; vrijheidsbeneming en vrijheidsbeperking; straf en
maatregel; samenhang met (de regeling van) de v.i. .................................................................. 43
2.4

Rechtsvergelijking .................................................................................................................... 55

2.4.1

Curaçao .............................................................................................................................. 56

2.4.2

Aruba ................................................................................................................................. 57

2.4.3

Sint Maarten ...................................................................................................................... 57

2.4.4

BES-eilanden ..................................................................................................................... 58

2.4.5

Suriname............................................................................................................................ 58
2

2.4.6

Frankrijk ............................................................................................................................ 59

2.4.7

België .................................................................................................................................. 60

2.4.8

Duitsland ........................................................................................................................... 62

2.4.9

Zwitserland ....................................................................................................................... 64

2.4.10

Spanje ................................................................................................................................. 65

2.4.11

Schematisch ....................................................................................................................... 66

2.4.12

Enige relevante conclusies uit de rechtsvergelijkende verkenning .......................... 67

2.5

Deelconclusie ............................................................................................................................ 68

Hoofdstuk 3 Kwantitatieve analyse .................................................................................................... 72
3.1

Inleiding .................................................................................................................................... 72

3.2

Inventarisatie opgelegde vrijheidsbenemende sancties voor moord en doodslag ......... 72

3.2.1

Toelichting op en verantwoording van de inventarisatie .......................................... 72

3.2.2

Resultaten van de inventarisatie .................................................................................... 74

3.3

Inventarisatie maximale gevangenisstraffen: levenslang en dertig jaren ........................ 84

3.4

Deelconclusie ............................................................................................................................ 91

Hoofdstuk 4 Kwalitatieve analyse; signalen uit de strafrechtspraktijk ....................................... 93
4.1

Inleiding .................................................................................................................................... 93

4.2

Analyse van de strafmaatoverwegingen bij moord en doodslag...................................... 93

4.3

Invloed jurisprudentie Hoge Raad inzake voorbedachte raad ....................................... 107

4.3.1

Juridisch kader voorbedachte raad.............................................................................. 107

4.3.2

Cijfermatige analyse ...................................................................................................... 109

4.3.3

Nadere analyse; indrukken lagere rechtspraak ......................................................... 112

4.4

Waardering van een eventuele verhoging door de actoren in de strafrechtspraktijk .. 117

4.4.1

Behoefte aan verruiming van de maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord
117

4.4.2

Waardering door actoren in de strafrechtspraktijk ................................................... 122

4.5

Deelconclusie .......................................................................................................................... 127

Hoofdstuk 5 Conclusies en beantwoording van de onderzoeksvragen ..................................... 128
5.1

Inleiding .................................................................................................................................. 128

5.2

Beantwoording onderzoeksvragen ..................................................................................... 128

5.2.1
Achtergrond en het juridische, wetssystematische kader; beantwoording
onderzoeksvragen 1 en 6............................................................................................................... 128
5.2.2

Kwantitatieve analyse; beantwoording onderzoeksvragen 2, 3 en 4 ..................... 130
3

5.2.3

Kwalitatieve analyse; beantwoording onderzoeksvraag 5 en 5b ............................ 131

5.2.4
Waardering door de actoren binnen de strafrechtspraktijk; beantwoording
onderzoeksvraag 7 ......................................................................................................................... 132
5.3

Slotbeschouwing; beantwoording centrale probleemstelling ......................................... 133

5.3.1

Slotbeschouwing ............................................................................................................ 133

5.3.2

Beantwoording centrale probleemstelling ................................................................. 136

5.3.3

Alleen als alternatief bij meerdaadse samenloop van moord? ................................ 136

Samenvatting ......................................................................................................................................... 138
Aanleiding voor het onderzoek ....................................................................................................... 138
Probleemstelling en onderzoeksvragen .......................................................................................... 138
Leeswijzer............................................................................................................................................ 139
Samenvatting met beantwoording onderzoeksvragen................................................................. 139
Beantwoording centrale probleemstelling ..................................................................................... 141
Summary ................................................................................................................................................. 142
Background to the research .............................................................................................................. 142
The defined issue and the research questions................................................................................ 142
Reader’s guide .................................................................................................................................... 143
Summary and answers to the research questions ......................................................................... 143
Answer to the central issue ............................................................................................................... 145
Geraadpleegde bronnen ...................................................................................................................... 146
Literatuur ............................................................................................................................................ 146
Wet- en regelgeving ........................................................................................................................... 148
Europese Unie................................................................................................................................. 148
Staatsblad ........................................................................................................................................ 148
Staatscourant................................................................................................................................... 149
Parlementaire stukken ................................................................................................................... 149
Besluiten .......................................................................................................................................... 149
Jurisprudentie ..................................................................................................................................... 150
EHRM .............................................................................................................................................. 150
Hoge Raad ....................................................................................................................................... 150
Hof.................................................................................................................................................... 150
Rechtbank ........................................................................................................................................ 153
Bijlagen ................................................................................................................................................... 156
4

Bijlage I

Overzicht van alle moordzaken ............................................................................... 157

Bijlage II

Overzicht van alle doodslagzaken ........................................................................... 169

Bijlage III

Samenstelling begeleidingscommissie ................................................................ 191

Bijlage IV

Namen deelnemers expertmeeting ...................................................................... 192

Bijlage V

Topiclist t.b.v. de interviews..................................................................................... 194

Bijlage VI

Fictieve casus t.b.v. de interviews ........................................................................ 196

Bijlage VII

Lijst met functies van respondenten .................................................................... 197

5

Voorwoord
Dit rapport behelst het verslag van een omvangrijk onderzoek dat van december 2018 tot 15
augustus 2019 is uitgevoerd door onderzoekers van Erasmus School of Law. Aanleiding tot het
onderzoek betreft een toezegging van de toenmalige staatssecretaris Dijkhoff om een onderzoek
te laten uitvoeren naar de mogelijkheden tot verhoging van de strafmaat voor moord van dertig
naar veertig jaren gevangenisstraf. In opdracht van het WODC is in dit verband onderzocht of
een dergelijke verhoging vanuit juridisch, wetssystematisch perspectief verantwoord is.
Het onderzoek had niet verricht kunnen worden zonder de medewerking van een aantal mensen.
Graag danken de onderzoekers alle respondenten die zijn geïnterviewd, alsmede Peter Mascini,
Nienke Kerssies, Hannah Korteweg, Vincent Boer, Laura Hollander, Vivianne Mooren, Haris
Sabanovic, Alma Besic, Nanda Meerbeek en Chantal van der Vis voor hun medewerking bij de
totstandkoming van dit rapport.
Ten slotte danken de onderzoekers de leden van de begeleidingscommissie voor hun inzet en
voor de prettige samenwerking gedurende de looptijd van dit onderzoek.

6

Lijst met afkortingen
A-G
Art.
BVerfG
BVT
CPT
DJI
EHRM
EU
EVRM
FPK
GS
IVBPR
LOVS
MvT
N-O
OM
OVAR
OW
Par.
PIJ
Pbw
Rb.
Resp.
RSJ
Sr
SrA
SrBES
SrC
SrStM
SrSur
StGB
StPO
SwStGB
Tbs
Vgl.
V.i.
VN
WODC
WvSr

Advocaat-generaal
Artikel
Bundesverfassungsgericht
Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden
Europees Comité voor de Preventie van Foltering en Onmenselijke of
Vernederende Behandeling of Bestraffing
Dienst Justitiële Inrichtingen
Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Europese Unie
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden
Forensisch Psychiatrische Kliniek
Gevangenisstraf
Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten
Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht
Memorie van toelichting
Niet-ontvankelijk
Openbaar ministerie
Ontslag van alle rechtsvervolging
Opiumwet
Paragraaf
Plaatsing in een Inrichting voor Jeugdigen
Penitentiaire Beginselenwet
Rechtbank
Respondent
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Strafrecht
Wetboek van Strafrecht van Aruba
Wetboek van Strafrecht van BES-eilanden
Wetboek van Strafrecht van Curaçao
Wetboek van Strafrecht van Sint Maarten
Wetboek van Strafrecht van Suriname
Strafgesetzbuch
Strafprozessordnung
Schweizerisches Strafgesetzbuch
Terbeschikkingstelling
Vergelijk
Voorwaardelijke invrijheidstelling
Verenigde Naties
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wetboek van Strafrecht
7

WWM
ZM

Wet wapens en munitie
Zittende magistratuur

8

Hoofdstuk 1 Inleiding
1.1

Aanleiding voor het onderzoek

Op grond van art. 289 Sr heeft de rechter de mogelijkheid om voor moord een levenslange
gevangenisstraf op te leggen of een maximale tijdelijke gevangenisstraf van – sinds 2006 – dertig
jaren. De maximale tijdelijke gevangenisstraf fungeert daarbij als een alternatief voor de
levenslange gevangenisstraf. Ter zake van de ultieme vrijheidsstraf van levenslang zijn
verschillende ontwikkelingen gaande, mede onder invloed van rechtspraak van het Europese
Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Die ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat de
toenmalige staatssecretaris Dijkhoff in een brief van 2 juni 2016 de Tweede Kamer informeerde
over zijn voorgenomen wijzigingen in de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf
teneinde deze straf ‘toekomstbestendig te maken’.1 In deze brief constateert de staatssecretaris
dat de levenslange gevangenisstraf als onderdeel van het sanctiearsenaal niet geïsoleerd kan
worden bekeken. Hij refereert daarbij aan het alternatief van de maximale tijdelijke
gevangenisstraf van (thans) dertig jaren voor levensdelicten. De maximale tijdelijke
gevangenisstraf fungeert, zoals gezegd, als alternatieve sanctiemodaliteit voor de levenslange
gevangenisstraf en dat reeds vanaf de inwerkingtreding van ons Wetboek van Strafrecht (WvSr)
in 1886 als uitvloeisel van een bewuste keuze van de wetgever. Op alle misdrijven waartegen
levenslange gevangenisstraf is bedreigd, is steeds ook tijdelijke gevangenisstraf als alternatief ter
keuze van de rechter gesteld. Tot 1 februari 2006 bedroeg het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf twintig jaren. Met de Wet herijking strafmaxima is dit verhoogd naar dertig
jaren.2 Deze verhoging is mede ingegeven door de verhouding tussen de levenslange en de
tijdelijke gevangenisstraf. De genoemde Kamerbrief van 2 juni 2016 bevat ook de toezegging van
de staatssecretaris dat hij het WODC zal vragen een onderzoek uit te voeren naar de
mogelijkheden tot verhoging van de strafmaat voor moord van dertig naar veertig jaren
gevangenisstraf.3 Over die toezegging aangaande de verhoging van de strafmaat voor moord
gaat het onderhavige onderzoek, in opdracht van het WODC.

1.2

Probleemstelling en onderzoeksvragen

In dit onderzoek is gewerkt vanuit de volgende probleemstelling:
Is het vanuit juridisch, wetssystematisch perspectief verantwoord de maximale tijdelijke
gevangenisstraf voor moord te verhogen van dertig naar veertig jaren?
Naar aanleiding van deze probleemstelling zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:

Kamerstukken II 2015/16, 29279, 325, p. 2.
Wet van 22 december 2005 (Wet herijking strafmaxima), Stb. 2006, 11, i.w.tr. op 1 februari 2006, Stb. 2006, 23.
3 Kamerstukken II 2015/6, 29279, 325, p. 5.
1
2

9

Onderzoeksvraag 1.
Hoe luidt de beleidstheorie die ten grondslag ligt aan de verhouding tussen de maximum
(gevangenis)straffen (levenslang respectievelijk dertig jaren) die kunnen worden opgelegd bij
moord?
Onderzoeksvraag 2.
Welke vrijheidsbenemende sancties zijn voor moord en doodslag opgelegd sinds de verhoging
van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 3.
Hoe vaak en in welke gevallen is een levenslange gevangenisstraf wegens moord opgelegd sinds
de verhoging van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 4.
Hoe vaak en in welke gevallen is een maximale tijdelijke gevangenisstraf wegens moord
opgelegd sinds de verhoging van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig
jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 5.
Wat is de inhoud van de overwegingen van de rechter/welke motivering werd daarbij gegeven?
Kan daaruit worden afgeleid dat een strafmaximum van dertig jaren beperkingen oplevert?
Onderzoeksvraag 5b.
Is HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342 (waarbij hogere eisen werden gesteld aan het
bewijs van voorbedachte raad) van invloed geweest op de strafoplegging in de periode (maart)
2012-2018? Zo ja, op welke wijze is deze uitspraak van invloed geweest? Zijn er bijvoorbeeld
aanwijzingen dat in meer gevallen door de rechter wordt gekozen voor een bewezenverklaring
en bestraffing van doodslag in plaats van moord?
Onderzoeksvraag 6.
Welke juridische en wetssystematische consequenties heeft een eventuele verhoging van de
strafmaat voor moord van dertig naar veertig jaren?
Onderzoeksvraag 7.
Hoe beoordelen de betrokken organisaties (OM, ZM, Advocatuur, RSJ, DJI,
slachtofferorganisaties) een eventuele verhoging van de maximumstraf voor moord van dertig
naar veertig jaren?

1.3

Opzet en methode

Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, is een diepgravend juridisch, wetssystematische
studie uitgevoerd naar het Nederlandse strafstelsel, is een bescheiden literatuurstudie uitgevoerd
en daarnaast een uitgebreid empirisch onderzoek verricht. Dit laatste kan worden onderscheiden
in een kwantitatief en een kwalitatief gedeelte. Het kwantitatieve gedeelte heeft vooral ten doel
10

om overzicht te verkrijgen over welke vrijheidsbenemende sancties voor voltooide doodslag- en
moordzaken werden opgelegd sinds 2006. De opzet van deze onderdelen wordt nader
beschreven in paragraaf 1.3.1 en 1.3.2. Het kwalitatieve gedeelte beoogt vooral te kijken naar de
waardering van een eventuele verhoging van het strafmaximum voor moord van dertig naar
veertig jaren door de betrokkenen in de strafrechtspraktijk, alsmede naar de invloed van het
bestanddeel ‘voorbedachte raad’. De opzet van deze onderdelen wordt nader beschreven in
paragraaf 1.3.3 en 1.3.4.
1.3.1

Beleidstheorie

Voor het achterhalen van de beleidstheorie achter de verhouding tussen de levenslange
gevangenisstraf en de maximale tijdelijke gevangenisstraf (onderzoeksvraag 1) is de zogeheten
‘empirisch-analytische’ of ‘beleidswetenschappelijke’ benadering gebruikt. Hiertoe wordt de
(beknopte) relevante wetsgeschiedenis bekeken om het doel, de aannames en logica van de
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van twintig naar dertig jaren te
achterhalen.
1.3.2

Kwantitatieve analyse voltooide doodslag- en moordzaken

Om de onderzoeksvragen 2, 3 en 4 te beantwoorden, zijn alle voltooide doodslag- en moordzaken
in kaart gebracht sinds (steeds: 1 februari) 2006. Voor de beantwoording van de
onderzoeksvragen 3 en 4 is uitgegaan van de periode 2006 tot en met 31 juli 2019. Voor de
beantwoording van onderzoeksvraag 2 is echter uitgegaan van de periode 2006 tot en met 2018,
om een zo zuiver mogelijk jarenoverzicht te kunnen genereren. Het gaat daarbij telkens om alle
zaken die via Rechtspraak.nl konden worden ingezien, aangezien hiermee een volledig beeld van
die zaken kan worden verkregen. Conform art. 4, tweede lid, van het Besluit selectiecriteria
uitsprakendatabank Rechtspraak.nl4 dienen immers alle uitspraken te worden gepubliceerd van
alle strafzaken waarin de tenlastelegging (mede) is gebaseerd op een delict omschreven in Titel
XIX van het Wetboek van Strafrecht, ongeacht de aard van de uitspraak, en van alle strafzaken
waarin een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van vier jaren of meer en/of een tbs-maatregel is
opgelegd. Toch bleken sommige uitspraken niet te zijn gepubliceerd op Rechtspraak.nl. In die
zaken is de informatie via de betreffende strafgriffies achterhaald. Van elke zaak is de gehele
rechtsgang onderzocht om te achterhalen of en wanneer deze onherroepelijk is geworden, met
welke kwalificatie en welke opgelegde vrijheidsbenemende sanctie(s). Herzieningsprocedures
waarin het herzieningsverzoek is afgewezen, zijn als zodanig buiten beschouwing gelaten, nu in
die procedure de strafzaak onherroepelijk is en geen vrijheidsbenemende sanctie wordt
opgelegd. De precieze zoekmethode en nadere selectiecriteria worden weergegeven en
verantwoord in hoofdstuk 3, paragraaf 3.2.
1.3.3

Kwalitatieve analyse voltooide doodslag- en moordzaken

Op basis van het bovenstaand beschreven overzicht wordt vervolgens onderzoeksvraag 5 over
de strafmotiveringen beantwoord en bezien of het tijdelijke strafmaximum voor moord van dertig
jaren beperkingen heeft opgeleverd. Gezocht is naar algemene factoren c.q. overwegingen van de

4

Besluit selectiecriteria uitsprakendatabank Rechtspraak.nl 2012.

11

feitenrechter in de strafoplegging bij deze opzettelijke levensdelicten, alsmede naar
bijzonderheden in die gevallen dat de maximale straf werd opgelegd of deze in zicht kwam.
Onderzoeksvraag 5b over de invloed van de jurisprudentie inzake het (strafverzwarende)
bestanddeel ‘voorbedachte raad’ (het arrest van 28 februari 2012) op de strafoplegging, wordt
langs twee cijfermatige lijnen beantwoord. Eerst wordt de gemiddelde hoogte van de opgelegde
straf voor die periodes vergeleken. Voorts wordt de verhouding tussen het aantal
bewezenverklaringen voor doodslag en voor moord voor de periode 2006-(februari) 2012
vergeleken met die van (maart) 2012-2018. Ten slotte worden indrukken opgedaan uit de op
Rechtspraak.nl gepubliceerde doodslag- en moordzaken (ook de onvoltooide) na 28 februari 2012
om te zien in hoeverre de rechtspraak van de Hoge Raad weerklank heeft gevonden in de lagere
strafrechtspraak.
1.3.4

Juridische en wetssystematische analyse

Voor onderzoeksvraag 6 zijn de (oorspronkelijke) uitgangspunten en systematiek van het bepalen
van de maxima van de tijdelijke gevangenisstraf van ons WvSr uit 1886 bezien. Daartoe is
wets(historisch), internationaalrechtelijk en rechtsvergelijkend onderzoek gedaan, ook op basis
van een bescheiden literatuuronderzoek. De (maximum)straffen voor de vergelijkbare
levensdelicten doodslag en moord en de uitwerking daarvan in de praktijk zijn in kaart gebracht
voor de (voormalige) Nederlandse Antillen, Suriname, Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, België
en Spanje. In al deze landen is een levenslange gevangenisstraf mogelijk of zelfs voorgeschreven
(in ieder geval voor moord), maar kan (uiteindelijk) ook een tijdelijke gevangenisstraf van
aanzienlijke duur worden opgelegd. Door een vergelijking te maken met deze landen kan inzicht
worden verkregen hoe een eventuele verhoging van de maximale tijdelijke gevangenisstraf zich
verhoudt tot strafstelsels die hetzij aan ons verwant zijn, hetzij worden gehanteerd in enkele
Europese (buur)landen.
1.3.5

Interviews met betrokkenen

Om onderzoeksvraag 7 te beantwoorden, zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers van
de in de strafrechtspraktijk betrokken organen. Het betreft zowel de procesdeelnemers als
degenen die voor de uitvoering van een straf verantwoordelijk zijn. In totaal zijn 21 interviews
gehouden met 23 respondenten. De gesprekken zijn door (student-assistenten van) de
onderzoekers woordelijk uitgewerkt. De resultaten zijn steeds anoniem verwerkt in het rapport.
Indien dat werd gewenst, zijn de betreffende conceptpassages uit het rapport van tevoren
voorgelegd aan de respondent. De identiteit van de respondenten is bekend bij de onderzoekers
en de begeleidingscommissie. Een lijst met de functies van de geïnterviewde respondenten
(corresponderend met de in paragraaf 4.4 genoemde respondentnummers) is opgenomen in
bijlage VII. Er is gekozen voor respondenten met een relevante positie binnen de
strafrechtspleging en met voldoende ervaring ter zake van de juridische afdoening van
opzettelijke levensdelicten. Zij zijn actief in eerste aanleg of hoger beroep, betrokken bij de
tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties of slachtofferorganisaties. Bij de selectie van
respondenten is ook gelet op geografische spreiding van hun werklocaties; we hebben ons oor te
luister gelegd binnen een gebied dat alle ressorten bestrijkt. Dit om informatie op te halen uit een

12

representatieve groep van vertegenwoordigers van de diverse togaberoepen, procesdeelnemers
en (andere) ketenpartners.
De meeste interviews werden gehouden met één respondent tegelijkertijd. Twee
interviews werden gehouden met twee respondenten op hetzelfde moment. Van de kant van de
onderzoekers waren telkens een of twee personen aanwezig. De interviews duurden gemiddeld
een uur. De interviews vonden doorgaans plaats op de werkplek van de respondent. Een enkele
keer werd op een andere locatie afgesproken, zoals bij iemand thuis of op de Erasmus Universiteit
Rotterdam. Het betroffen half-gestructureerde interviews op basis van een topiclist, die
afhankelijk van de achtergrond van de respondent geheel of gedeeltelijk werd afgelopen. Deze
lijst met onderwerpen is opgenomen in bijlage V. Aan de respondenten werden zowel algemene
vragen gesteld over de eventuele verhoging van het (tijdelijk) strafmaximum voor moord als over
hiermee samenhangende kwesties zoals het strafmaximum voor doodslag, de voorwaardelijke
invrijheidsstelling (v.i.), de levenslange gevangenisstraf, meerdaadse samenloop en de uitvoering
van de straf, al dan niet aan de hand van meer concrete vragen op basis van de betrokkenheid en
ervaringen van respondenten in bepaalde zaken. Daarbij dienden de gegevens uit de
kwantitatieve analyse mede als input. Aan de respondenten werd ook een fictieve casus
voorgelegd, waarbij werd gevraagd naar de sancties die zij zouden verwachten. Daarbij werd
ook gevraagd naar factoren die hun antwoord zouden veranderen. De casus is als bijlage VI
opgenomen.
1.3.6

Expertmeeting

Om te reflecteren op de bevindingen uit de kwantitatieve analyse en om de resultaten uit het
kwalitatieve onderzoek te staven, is in de eindfase van het onderzoek een expertmeeting
gehouden. Daarin werden de voorlopige bevindingen besproken met een groep ervaren mensen
uit de praktijk en de wetenschap en is hen om nadere input gevraagd. Dit bracht zowel een
aanvulling op als een verdieping van de bevindingen. In totaal namen vier experts deel aan deze
bijeenkomst. De namen van de experts zijn opgenomen in bijlage IV. De bijeenkomst duurde twee
uur en vond plaats in een zalencentrum nabij Utrecht Centraal Station.
1.3.7

Begeleidingscommissie

Het onderzoek werd begeleid door een begeleidingscommissie onder leiding van prof. dr. L.M.
Moerings, vanwege het WODC ingesteld (zie voor de samenstelling bijlage III). De onderzoekers
en leden van de begeleidingscommissie kwamen in totaal driemaal bijeen. Eenmaal in de
beginfase, eenmaal halverwege het onderzoek en eenmaal om het conceptrapport te bespreken.
De onderzoekers zijn de leden van de begeleidingscommissie veel dank verschuldigd voor hun
commentaar gedurende het verloop van het onderzoek en op het conceptrapport.

1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt eerst de beleidstheorie voor de verhoging uit 2006 achterhaald (par. 2.2,
voor onderzoeksvraag 1), om daarna het juridische, wetssystematische kader uitvoerig uiteen te
zetten (par. 2.3, voor onderzoeksvraag 6), met vervolgens een bescheiden rechtsvergelijking met
de overzeese delen van het Koninkrijk, Suriname, Frankrijk, België, Duitsland, Zwitserland en
Spanje (par. 2.4). In hoofdstuk 3 worden de uitkomsten van het kwantitatieve onderzoek
13

weergegeven. Na een toelichting op en een verantwoording van de inventarisatie van de
opgelegde vrijheidsbenemende sancties voor moord en doodslag (par. 3.2.1), volgen de resultaten
van deze inventarisatie (par. 3.2.2, voor onderzoeksvraag 2). Hierna volgen de resultaten van de
zaken waarin een levenslange gevangenisstraf of de maximale tijdelijke gevangenisstraf is
opgelegd (par. 3.3, voor onderzoeksvragen 3 en 4). Het kwalitatieve onderzoek wordt in
hoofdstuk 4 gepresenteerd. De rechterlijke motivering van de vrijheidsbenemende sancties komt
als eerste aan bod (par. 4.2, voor onderzoeksvraag 5). Hierna volgen de invloed van het arrest van
de Hoge Raad van 28 februari 2012 (NJ 2012/518) op de strafoplegging inzake moord en doodslag
(par. 4.3, voor onderzoeksvraag 5b) en de waardering van de actoren in de strafrechtspraktijk van
een eventuele verhoging van het strafmaximum (par. 4.4, voor onderzoeksvraag 7). Alle
inhoudelijke hoofdstukken worden afgesloten met een deelconclusie. Hoofdstuk 5 behelst
vervolgens de integrale conclusies. Eerst worden alle onderzoeksvragen beantwoord (par. 5.2),
waarna aan de hand van een slotbeschouwing de centrale probleemstelling wordt beantwoord
(par. 5.3). Het rapport wordt afgesloten met een Nederlandstalige en Engelstalige samenvatting
en alle bijlagen.

14

Hoofdstuk 2 Achtergrond en het juridische, wetssystematische kader
2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk worden onderzoeksvraag 1 en 6 behandeld. In paragraaf 2.2 wordt aan de hand
van de parlementaire geschiedenis de beleidstheorie achter de verhouding tussen de levenslange
en de maximale tijdelijke gevangenisstraf achterhaald en uiteengezet. Vanaf paragraaf 2.3 wordt
bezien hoe een eventuele verhoging van het strafmaximum bij moord past in het juridische,
wetssystematische kader van het strafstelsel. Hier ligt het zwaartepunt van dit hoofdstuk. Het
onderdeel bevat tevens een rechtsvergelijkende verkenning. Het hoofdstuk wordt met een
deelconclusie afgesloten.

2.2

Beleidstheorie

Voor het achterhalen van de beleidstheorie achter de verhouding tussen de levenslange en de
maximale tijdelijke gevangenisstraf wordt de zogeheten ‘empirisch-analytische’ of
‘beleidswetenschappelijke’ benadering gebruikt, zoals door Leeuw beschreven.5 In het kort komt
deze aanpak erop neer dat uit de voorhanden zijnde formele en informele bronnen, zoals
(beleids)documenten en interviews, de aannames of veronderstellingen worden blootgelegd
waarmee wordt gewerkt en gekoppeld aan het doel van het beleid (het beleid is in dit geval de
inrichting van het sanctiestelsel in het WvSr 1886 en de wetswijziging van 2006). Beleid is immers
gebaseerd op veronderstellingen. De uitkomsten worden vertaald naar een (of meer) doelmiddel-stelling(en) (‘finale relaties’). Zo wordt de onderliggende logica van het voorgestane
beleid zichtbaar.
Voor het doel van een wet en de aannames die bij de totstandkoming daarvan werden
gedaan, moet uiteraard naar de parlementaire geschiedenis daarvan worden gekeken. Uit de
parlementaire geschiedenis van het hierna uitvoerig te bespreken strafstelsel van het WvSr 1886
blijkt dat de wetgever er bewust voor heeft gekozen aan de rechter in alle gevallen van levenslang
het alternatief van de tijdelijke gevangenisstraf aan te reiken. De wetgever meende dat alternatief
toentertijd op twintig jaren te moeten stellen en daarmee een aangewezen alternatief voor
levenslang te hebben gevonden.
Uit de wetsgeschiedenis van de voor dit onderzoek belangrijke wetswijziging van dit
maximum uit 2006 wordt duidelijk dat de verhoging van de maximale tijdelijke gevangenisstraf
van twintig naar dertig jaren voor delicten waarvoor het aan de rechter is om een levenslange of
een tijdelijke gevangenisstraf op te leggen, door middel van amendement(en) mede is ingegeven
door een roep uit de praktijk. Het uiteindelijke amendement is ingediend door Kamerleden Van
Haersma Buma c.s.6 In de bijbehorende toelichting wordt het volgende gesteld (p. 5):
‘In het huidige strafrecht geldt een maximale tijdelijke gevangenisstraf van twintig jaar
voor delicten waarvoor ook een levenslange gevangenisstraf kan worden opgelegd. Het
verschil tussen deze maximale tijdelijke straf en de levenslange gevangenisstraf is groot.

F.L. Leeuw, ‘Reconstructing Program Theories: Methods Available and Problems to be Solved’, American Journal of
Evaluation, 2003/24, afl. 1, p. 5-20.
6 Kamerstukken II 2003/04, 28484, 45.
5

15

Dit geldt zeker bij het huidige systeem van vervroegde invrijheidsstelling na tweederde
van de opgelegde straf. De tijdelijke gevangenisstraf is daardoor in de praktijk maximaal
ruim dertien jaar. Als gevolg daarvan wordt nu incidenteel een levenslange
gevangenisstraf opgelegd, omdat de rechter de netto periode van een tijdelijke celstraf te
kort vindt. Op levenslange gevangenisstraf is geen vervroegde invrijheidsstelling van
toepassing. Met dit amendement wordt in artikel 10, derde en vierde lid, van het Wetboek
van Strafrecht, de maximaal op te leggen gevangenisstraf verhoogd van twintig naar
dertig jaar. Deze aanpassing is ook doorgevoerd bij de afzonderlijke delicten waarvoor
naast een tijdelijke ook levenslange gevangenisstraf kan worden opgelegd. Door deze
aanpassing krijgen rechters en officieren van justitie meer armslag om recht te doen aan
de ernst van bepaalde strafbare feiten zonder dat een levenslange gevangenisstraf behoeft
te worden opgelegd.’
Gevraagd naar de effecten van zijn voorstel (zoals in een voorloper van het uiteindelijke
amendement opgenomen), verwoordde het Kamerlid Van Haersma Buma zijn hoop en
verwachting als volgt:
‘Er zijn delicten waarbij nu slechts 20 jaar of minder wordt opgelegd, omdat er geen
mogelijkheid bestaat om meer dan 20 jaar op te leggen en omdat levenslang een stap te
ver is. Mijn voorstel werkt naar twee kanten. Aan de ene kant is een hogere strafmaat
mogelijk voor delicten waarbij een straf van 20 jaar te knellend is. Tegelijkertijd is er niet
de noodzaak om meteen naar levenslang te grijpen. Het is moeilijk te beoordelen of een
rechter in de huidige praktijk voor 20 jaar kiest of voor levenslang. De enkele ernstige
zeden- en geweldsdelicten waarom het in de praktijk gaat, vereisen echter dat wij een
meer op de praktijk toegesneden straf kunnen geven. Dat kan bij sommige delicten een
verhoging van de strafmaat zijn. Bij andere delicten kan het tijdelijk in plaats van
levenslang betekenen. Er is in de praktijk door diverse advocaten op gewezen dat het
nodig is om te komen tot een maximale straf van 30 jaar om dit probleem te verhelpen.
Dat kan gebeuren zonder het hele systeem van strafmaxima uit zijn verband te rukken.
De maximale straf blijft namelijk levenslang. Alleen de tijdelijke straf die in plaats van
levenslang kan worden opgelegd, gaat van 20 jaar naar 30 jaar.’7
De veronderstelling begin deze eeuw was dat er een probleem bestond door het ‘strafgat’ tussen
de toenmalige maximale tijdelijke gevangenisstraf van twintig jaren (die netto veel lager uitpakte)
en levenslang. De rechter werd daardoor in sommige gevallen ‘gedwongen’ een levenslange
gevangenisstraf op te leggen, of ‘slechts’ een gevangenisstraf van maximaal twintig jaren,
waarvan de betekenis mede door de in 2006 bestaande regeling van de vervroegde
invrijheidstelling werd bepaald. Het werd aldus onwenselijk geacht dat de rechter moest
uitwijken naar boven of naar beneden ten opzichte van de eventueel gewenste duur van de
gevangenisstraf. Een aanname was daarnaast dat de rechter daardoor (‘logica’) niet hoefde uit te
wijken naar het opleggen van een levenslange gevangenisstraf en dat in voorkomende gevallen

7

Kamerstukken II 2003/04, 28484, 34, p. 6 en p. 29-30.

16

dan ook niet zou doen als het strafgat enigszins zou worden gedicht door het verhogen van de
maximale tijdelijke gevangenisstraf. Aldus zou het aantal (in zoverre onwenselijke) levenslange
gevangenisstraffen worden verminderd, zo was de redenering. De verhoogde (maximale)
tijdelijke gevangenisstraf was daarmee bedoeld als een beter alternatief voor een levenslange
gevangenisstraf.
De veronderstelling was ook dat de toenmalige tijdelijke gevangenisstraf van twintig jaren
in sommige gevallen überhaupt te laag was voor de rechter (‘te knellend’), ook als een
levenslange gevangenisstraf niet aan de orde was. Voor die zaken werd met de verhoging beoogd
een hogere straf mogelijk te maken, los van een levenslange gevangenisstraf.
Uit de wetsgeschiedenis kan aldus als doel worden gedestilleerd: het faciliteren van een
meer op de praktijk toegesneden (maximale) strafmaat. Het doel was tweeledig, omdat twee
effecten werden verwacht en beoogd. Enerzijds werd zo vermeden dat de rechter wel een
levenslange gevangenisstraf móest opleggen voor strafbare feiten waarvoor dat eigenlijk een te
zware sanctie was (maar twintig jaren te licht). Anderzijds – en tegelijkertijd – kon, met de
voorgenomen wetswijziging, in die gevallen waarin een levenslange gevangenisstraf sowieso
geen passende sanctie was, een hogere tijdelijke gevangenisstraf worden opgelegd. Het middel
was het verhogen van de maximale tijdelijke gevangenisstaf, waardoor de rechter meer keuze
had tussen twintig jaren en levenslang.
Schematisch komt de beleidstheorie aangaande de verhouding tussen de
maximum(gevangenis)straffen van respectievelijk levenslang en dertig jaren dus neer op:

17

Voor de beantwoording van de centrale onderzoeksvraag is van belang dat het doel en middel
voor de eventuele verhoging van dertig naar veertig jaren niet (wezenlijk) anders zullen zijn.
Daarmee is nog niet gezegd dat voor een dergelijke, eventuele verhoging op basis van dezelfde
argumenten behoefte bestaat. Daarvoor is allereerst van belang in hoeverre de strafrechter na
2006 gebruik heeft gemaakt van de verruimde strafbevoegdheid. Die vraag wordt in het
empirisch deel van dit onderzoek beantwoord. Voorts is van belang of er inmiddels niet
alternatieve sanctiemodaliteiten zijn die als middel voor hetzelfde beleidsdoel kunnen
functioneren. Vooral een langere daadwerkelijke vrijheidsstraf als beter alternatief voor
levenslang kan ook via andere wegen dan het verhogen van het wettelijk maximum worden
bereikt. Daarbij valt in het bijzonder te denken aan de samenhang met andere alternatieven
binnen het sanctiestelsel en aan de samenhang met de v.i.-regeling in het heden, het verleden en
de toekomst. Zie over deze samenhang als onderdeel van de beantwoording van
onderzoeksvraag 6 nader hierna onder paragraaf 2.3.4.

18

2.3

Juridische, wetssystematische analyse

2.3.1

Inleiding

Voor de beoordeling van de centrale onderzoeksvraag is ook een goed begrip noodzakelijk in
hoeverre de gedachte van een eventuele verhoging van het strafmaximum past in de bestaande
systematiek van de inrichting van het strafrechtelijke sanctiestelsel met betrekking tot de
vrijheidsstraf in het Nederlandse WvSr. Voorts moet die gedachte mede onder invloed van het
recht van de Raad van Europa en de Europese Unie worden bezien.
De beantwoording van de zesde onderzoeksvraag in deze paragraaf vraagt daarbij om
verkenning van diverse, nogal verschillende en deels ook los van elkaar staande thema’s en
ingangen. We hanteren een indeling in drie hoofdthema’s:
a. de inrichting van strafmaxima in Boek 1 en Boek 2 van het WvSr sinds 1886 tot nu (par.
2.3.2), nader onderverdeeld in een verkenning van de inrichting van de strafmaxima en
van een verkenning van het misdrijf van moord ten opzichte van andere misdrijven met
voorbedachte raad c.q. met levenslang;
b. is er een bovengrens? (par. 2.3.3) Kan worden gezegd dat er een bovengrens is aan de
tijdelijke gevangenisstraf in absolute getallen? Bestaat een harde grens van
evenredige/niet-onevenredige bestraffing? Hoe is een eventueel maximum van veertig
jaren gevangenisstraf in dat kader te beoordelen? Anders dan in paragraaf 2.3.2 moet bij
deze vragen de blik ook op Europese regelgeving worden gericht;
c. resocialisatie (par. 2.3.4). In dat kader komt ook de relatie met (de regeling van) de v.i. aan
de orde en de verhouding van een eventuele verhoging van het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf met andere modaliteiten en ontwikkelingen binnen het Nederlandse
sanctiestelsel sinds 2006. Ook hier is Europees recht van belang, terwijl het, meer dan in
het vorige onderdeel, ook over de inrichting van de tenuitvoerlegging van de
vrijheidsstraf gaat.
We verkennen die verschillende thema’s eerst afzonderlijk. Voor de uiteindelijke beantwoording
van de zesde onderzoeksvraag is echter het totaal van al deze onderdelen van doorslaggevend
belang. In de deelconclusie (par. 2.5) worden daarom al de afzonderlijke bevindingen in een
afsluitende beschouwing over deze zesde onderzoeksvraag bij elkaar gebracht.
De bespreking van de systematiek vergt ten dele juridisch-technische beschouwingen. Als
handvat en ter nadere analyse benoemen we de te bespreken onderdelen nader in extra
(thematische) tussenkopjes.

19

2.3.2

Het systeem van het WvSr sinds 1886 tot nu8

2.3.2.1 Inleiding
De eind negentiende-eeuwse wetgever heeft bij de inrichting van het sanctiestelsel de nodige
stelselmatigheid betracht.9 Er is sprake van een redelijk gesloten geheel van onderling
samenhangende uitgangspunten. Die bepalen de inrichting van het strafmaximum bij de
misdrijven en de overtredingen.10 De wetgever hanteerde een systeem waarin de strafbedreiging
bij de misdrijven en de strafmaximumverhogende11 en –verminderende omstandigheden op
elkaar zijn betrokken, bijeen zijn gebracht in een tot op zekere hoogte samenhangend geheel van
regels en uitgangspunten. Die zijn verdeeld over Boek 1 en Boek 2 WvSr. Deze algemenere
systematiek is tot op grote hoogte ook thans nog bepalend voor de inrichting van het wettelijk
sanctiestelsel. Daaraan moet de gedachte van de eventuele verhoging van het strafmaximum dan
nader worden getoetst. Niet dat afwijking niet mogelijk is, maar dat helder moet zijn op welke
punten afwijking zou (kunnen) ontstaan, wat daarvan de gevolgen zijn, of met een wetswijziging
op een enkel onderdeel kan worden volstaan of een bredere wetgevingsoperatie noodzakelijk is
waarbij verschillende regels meer systematisch moeten worden gewijzigd, en of de voordelen
van de te onderzoeken wijziging dan opwegen tegen de nadelen daarvan.

De onderstaande verkenning betreft als eerste een juridisch-technische analyse van de systematiek van art. 10 Sr
juncto de inrichting van de sanctienormen bij de misdrijven in hun onderling verband. De beschrijving is, afgezien van
de wetsgeschiedenis als weergegeven in H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel I, Haarlem: Tjeenk
Willink 1891, gebaseerd op verschillende algemenere bronnen en (opvolgende drukken van) handboeken inzake
(materieel) strafrecht respectievelijk sanctierecht in heden en verleden, zoals (voor de tegenwoordige tijd) de
handboeken van De Hullu (materieel strafrecht), van Bleichrodt en Vegter (sanctierecht) en het artikelsgewijs
commentaar bij het WvSr van Noyon/Langemeijer/Remmelink, voortgezet door Fokkens, Hofstee en Machielse.
Daarbij zijn meer historische bronnen, zoals de handboeken van Van Hamel, van Pompe en van Simons alsmede
Hazewinkel-Suringa bewerkt door Remmelink, minstens even grote bronnen van kennis nu de opzet en de grondslag
van de systematiek in de kern sinds 1886 niet gewijzigd zijn. Zie over de systematiek van art. 10 Sr meer in het bijzonder
en specifiek voorts H. van der Hoeven, De vraag: mag het Wetboek van Strafrecht ongewijzigd ingevoerd worden?, Leiden:
Brill 1884, de zgn. Novelle Cort van der Linden (Kamerstukken II 1900/01, 100), E.M. Moerman & P.A.M. Mevis, ‘De
Novelle Cort van der Linden en zijn betekenis voor de discussie over enige actuele aspecten van materieel strafrecht’,
DD 2013/47, P.A.M. Mevis, ‘(Te) lang opsluiten? De wettelijke begrenzing van de maximumduur van de
gevangenisstraf’, DD 2012/1 en P.A.M. Mevis, Hoofdlijnen van het strafrechtelijk sanctiestelsel, Deventer: Tjeenk Willink
1997, hoofdstuk 2. Vanwege de techniciteit van de materie en vanwege de omvang en de leesbaarheid is ervan afgezien
telkens naar concrete onderdelen van deze algemene literatuur te verwijzen. Waar nodig, wordt op onderdelen nog
naar specifiekere literatuur verwezen.
9 Die stelselmatigheid schuilt in de hoofdlijnen en niet altijd in de uitwerking in alle details. Zie voor een nadere analyse
P.M. Schuyt, Verantwoorde straftoemeting (diss. Nijmegen), Deventer: Kluwer 2010.
10 Vanwege de inhoud en de aard van de onderzoeksvraag, die alleen betrekking heeft op het strafmaximum van de
tijdelijke gevangenisstraf bij het misdrijf van moord, blijft het deels van het strafstelsel bij misdrijven afwijkende geheel
van regels bij overtredingen in Boek 3 WvSr en daarbuiten (dat ook minder stelselmatig is), in dit onderzoek verder
buiten beschouwing.
11 Hierna, omwille van de leesbaarheid, ook: strafverhogende omstandigheden. Nochtans: de factoren die het wettelijk
strafmaximum verhogen moeten worden onderscheiden van feiten en omstandigheden die de rechter in concreto, ook
binnen de niet verhoogde strafbedreiging tegen het enkele misdrijf, aanleiding geven om meer straf op te leggen; zoals
justitiële documentatie bijvoorbeeld.
8

20

2.3.2.2 De geldende hoofdlijnen van systematiek in het wettelijk sanctiestelsel van het WvSr
De hoofdlijnen van de systematiek van inrichting van de duur van de gevangenisstraf in het
sanctiestelsel van het Wetboek van Strafrecht zijn de volgende.
2.3.2.2.1 Levenslang of tijdelijk
De wetgever koos er in 1886 voor om de gevangenisstraf als straf, en wel als zwaarste strafsoort
in het Wetboek van Strafrecht, op te nemen en het mogelijk te maken deze straf ook in de vorm
van ‘levenslang’ op te leggen. De gevangenisstraf is daarmee tijdelijk of levenslang: zie toen en
nu art. 10, eerste lid, Sr. En hoewel er ook landen zijn die de levenslange gevangenisstraf in hun
strafrechtelijk sanctiestelsel niet kennen, is deze straf als zodanig niet in strijd met het EVRM. De
onderzoeksvraag staat daarmee dus niet in het teken van de eventuele verhoging van het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bedreigd tegen het misdrijf van moord als eventuele
vervanging in de zin van afschaffing van de levenslange gevangenisstraf. Voor de beantwoording
van de onderzoeksvraag zijn de volgende zeven elementen uit de wetssystematische samenhang
van levenslang met (het maximum van) de tijdelijke gevangenisstraf relevant.
De levenslange gevangenisstraf is door de wetgever met enige tegenzin ingevoerd, als
alternatief voor de doodstraf die zo buiten het WvSr 1886 kon worden gehouden na de afschaffing
in 1870. De (extra lange) tijdelijke gevangenisstraf van twintig jaren, waar vijftien jaren de
wetgever wel meer dan genoeg leek, fungeerde binnen het WvSr in de opvatting van de wetgever
op zijn beurt weer als een alternatief voor levenslang.
In de systematiek van het WvSr kan levenslang alleen worden opgelegd in de door de
wetgever als zodanig expliciet in Boek 2 Sr aangewezen gevallen12 waarin levenslang in de
sanctienorm van het betreffende, specifieke misdrijf, al dan niet in een strafverzwarend artikellid,
door de wetgever is genoemd.13 Dat is in nogal wat andere landen ook zo.
Dit uitgangspunt betekent dat levenslang niet kan worden opgelegd in enig andere
situatie dan die waarin een verdachte veroordeeld wordt voor een feit waartegen levenslange
gevangenisstraf in de bijzondere sanctienorm van het betreffende misdrijf in Boek 2 Sr is
bedreigd. Levenslang fungeert in het Nederlands sanctiestelsel daarmee niet als maximum aan
tijdelijke gevangenisstraf dat door cumulatie van (maxima van) tijdelijke gevangenisstraffen kan
worden bereikt. Noch meerdaadse samenloop, al dan niet met toepassing van art. 63 Sr, noch het
bepaalde in art. 44 Sr, noch ‘herhaling van misdrijf’ of enige bepaling van Boek 2 Sr die in
algemenere zin voor meer misdrijven een verhoging van het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf (meestal: ‘met een derde’) toelaat, kan ertoe leiden dat de rechter ter zake van
Sinds 1886 en tot aan de invoering van de Wet van 24 juni 2004 (Wet terroristische misdrijven), Stb. 2004, 290 was het
aantal gevallen waarin levenslange gevangenisstraf kon worden opgelegd beperkt en betrekkelijk stabiel op tien. Het
gaat om de misdrijven c.q. sanctienormen uit de artikelen 92, 157, 164, 166, 168, 170, 172, 174, 288 en 289 Sr 1886. Door
de Wet terroristische misdrijven is het aantal gevallen waarin het Wetboek van Strafrecht een levenslange
gevangenisstraf toelaat (fors) gestegen, waarbij – voor het eerst – een bepaald motief (terroristisch oogmerk) het
verschil maakt. Tegelijk: met deze uitbreiding van de gevallen waarin levenslange gevangenisstraf kan worden
opgelegd, is op zichzelf en op dit punt niet gebroken met de keuzes van de wetgever van 1886.
13 Dit past in het uitgangspunt van de wetgever van 1886 (sindsdien) dat hij per delict de strafsoort(en) bepaalt en die,
in het bijzonder voor wat betreft de tegen een delict bedreigde hoofdstraffen, per delict van een bijzonder
strafmaximum voorziet. In deze keuze wordt de relatieve zwaarte van het misdrijf ten opzichte van andere misdrijven
tot uitdrukking gebracht.
12

21

enig misdrijf waarop naar de bijzondere sanctienorm geen levenslang is gesteld, toch levenslang
als uitkomst van cumulatie en strafmaximumverhoging kan opleggen.14
Anders dan in sommige andere landen het geval is, koos de Nederlandse wetgever ervoor
om in alle gevallen waarin hij tegen een misdrijf levenslange gevangenisstraf bedreigt, altijd in de
sanctienorm aan de rechter de keuze te laten om in plaats daarvan (lange) tijdelijke
gevangenisstraf op te leggen.15
Het Nederlandse WvSr bevat daarbij – noch bij art. 289 Sr noch bij andere gevallen waarin
levenslange gevangenisstraf is bedreigd – enige nadere criteria of richtsnoeren voor de rechter
die bepalend of indicatief zijn voor de te maken keuze tussen lange tijdelijke of levenslange
gevangenisstraf. Het is een algemene karakteristiek dat het Nederlands sanctiestelsel van het
WvSr geen sanctietoemetingscriteria bevat die de rechter binnen de grenzen van strafsoort en –
maat bij de verdere straftoemeting zouden kunnen sturen. De wetgever vertrouwt ter zake
(uitsluitend) op adequate strafmotivering.16
De keuze van de Nederlandse wetgever om de rechter steeds het alternatief van lange
tijdelijke gevangenisstraf aan te reiken, past ook om een andere reden goed in het gekozen
strafstelsel voor de inrichting van het WvSr sinds 1886. De wetgever wilde de beslissing over de
sanctie niet alleen zoveel mogelijk overlaten, maar ook zoveel mogelijk voorbehouden aan de
sanctionerende rechter en de noodzaak tot aanpassing van de straf in de tenuitvoerlegging (door
een tenuitvoerleggingsrechter) zoveel mogelijk vermijden.17
Voor de beantwoording van de zesde onderzoeksvraag is nog van belang dat de lange
tijdelijke gevangenisstraf en de levenslange gevangenisstraf naar hun aard wezenlijk verschillen.
Reeds bij de oplegging en in elk geval vanaf dag één van de tenuitvoerlegging weet de
Bevestigd in HR 19 april 2005, ECLI:NL:HR:2005:AS5556, NJ 2006/10, m.nt. P.A.M. Mevis. Te onderscheiden van in
afzonderlijke strafbepalingen geschapen misdrijven, waarin de wetgever expliciet levenslange gevangenisstraf in de
sanctienorm mogelijk maakt, welke misdrijven bij nadere beschouwing eigenlijk een gekwalificeerd delict zijn van een
gronddelict. Het onderscheid schuilt dan vaak in een nader te bewijzen bestanddeel. Het delict dat in dit onderzoek
centraal staat, moord zoals strafbaar gesteld in art. 289 Sr, is van deze categorie bij uitstek een voorbeeld. Het is eigenlijk
doodslag, gekwalificeerd door de voorbedachte raad. Dit karakter komt ook in het strafprocesrecht tot uiting; de
rechter kan door deze constructie aannemen dat in een tenlastelegging toegespitst op moord, toch ook impliciet
doodslag subsidiair ten laste is gelegd. Op de grondslag van zo’n tenlastelegging is veroordeling wegens doodslag
mogelijk in geval de rechter de ‘voorbedachten rade’ van art. 289 Sr niet bewezen acht. De wetgever heeft deze
gradaties in subjectieve bestanddelen niet gebruikt als strafmaximumverhogende omstandigheden binnen het
sanctiestelsel van het gronddelict, maar hij heeft daar aparte delicten van gemaakt.
15 Dat van een keuze van de Nederlandse wetgever sprake is, kan blijken uit het feit dat de Duitse wetgever in art. 211
StGB aan de rechter geen keuze biedt; de wetgever schrijft de rechter voor om in geval van veroordeling wegens moord
steeds levenslange gevangenisstraf op te leggen. In Zwitserland (art. 112 van het Schweizerisches Strafgesetzbuch
(SwStGB)) bestaat voor de rechter naast levenslang de keuze voor tijdelijke gevangenisstraf die dan echter een
minimum van tien jaren duurt (en niet meer dan het algemene maximum van twintig jaren van art. 40 SwStGB). Zie
nader het hierna opgenomen overzicht van het recht van enkele andere landen.
16 Ook dit is in andere landen wel anders. Uit de hierna opgenomen rechtsvergelijkende verkenning blijkt dat in
Duitsland en Zwitserland het daar geldende wetboek van strafrecht wel straftoemetingscriteria kent. En – soms mede
daardoor – gelden elders strikte(re) eisen van adequate strafmotivering. Zie over de betekenis van nadere
motiveringseisen in het kader van de onderzoeksvraag nader hierna onder par. 2.3.4.2.
17 Niet te verwarren met de mogelijkheid tot aanpassing van de wijze van tenuitvoerlegging van een opgelegde straf
(opschorting of tenuitvoerlegging in de vorm van een penitentiair programma (art. 4 Pbw)). Die optie kent het
Nederlandse sanctiestelsel wel. De wetgever maakt in behoorlijk wat gevallen de administratie (in plaats van een
executierechter) ter zake bevoegd.
14

22

veroordeelde bij een tijdelijke gevangenisstraf welk eindpunt in ieder geval geldt voor de
ontneming van zijn vrijheid. Bij de levenslange gevangenisstraf is dat de iure onbepaald, met als
uitgangspunt zelfs levenslang. Het bestaan en de invulling van een eventuele v.i. (of eenzelfde
soort modaliteit) doet hieraan niet af, omdat de tijdelijke gevangenisstraf hoe dan ook afloopt na
het verstrijken van de opgelegde duur. Ook als de maximale tijdelijke gevangenisstraf bedreigd
tegen moord naar veertig jaren zou stijgen, verandert er op dit punt in dit wezenlijke verschil in
aard der straffen ten principale niets.
2.3.2.2.2 De maximale duur van de tijdelijke gevangenisstraf binnen de systematiek van het WvSr
Voor een goed begrip van de betekenis van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf in het
wettelijk systeem van het sanctiestelsel in het WvSr moeten enige aspecten en systeemkenmerken
nader worden onderscheiden.
Geen levenslang; dan maximaal vijftien (thans achttien) jaren gevangenisstraf, behoudens art. 10, derde
lid, Sr
De systematiek in het huidige WvSr wordt tot op de dag van vandaag ook gekarakteriseerd door
de bewuste keuze van de wetgever van 1886 voor het uitgangspunt dat de maximale duur van
de tijdelijke gevangenisstraf in geval geen levenslang is bedreigd, in Boek 1 Sr (‘Algemeene
bepalingen’) wordt vastgelegd; toen en nu: in art. 10, tweede lid, Sr. Dat maximum wordt
vervolgens bij de straftoedeling in Boek 2 Sr en behoudens de bijzondere voorzieningen van art.
10, derde lid, Sr niet overschreden. Dat maximum is in 1886 gesteld op vijftien, thans achttien
jaren gevangenisstraf.
Op deze plaats past een tussenopmerking. We analyseren in het onderstaande deel van
deze sub-paragraaf allereerst nader het wettelijk systeem van de inrichting van het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf in art. 10 Boek 1 jo. de verschillende
sanctienormen in Boek 2 Sr. We nemen daarbij op dit punt de in 1886 gekozen, later
verhoogde strafmaxima als gegeven uitgangspunt. Dat wil geenszins zeggen dat de door
de wetgever gekozen maxima uit de lucht kwamen vallen. Dat is reeds voor de wetgever
in 1886 uitdrukkelijk niet het geval. De keuze voor de maxima van (toen) vijftien,
respectievelijk twintig jaren gevangenisstraf is zeer bewust gemaakt. Met name de keuze
van het ‘grondmaximum’ van art. 10 lid 2 Sr (in 1886: niet meer dan vijftien jaren) is
gebaseerd op een bredere, Duitse studie op wat gevangenisdirecteuren toentertijd zoal als
maximale gevangenisstraf beschouwden. Dat te zoeken maximum werd daarbij afgeleid
van de duur waarna ‘verbetering van de misdadiger’, gegeven de toenmalige inrichting
van tenuitvoerlegging, eigenlijk niet meer kon worden verwacht of bereikt. In moderne
termen: de (on)mogelijkheid van resocialisatie bepaalde het maximum. Deze gedachte en
dit onderzoek waren in 1886 ook voor de Nederlandse wetgever richtinggevend. (En voor
de wetgever in een groot aantal andere landen waar het materiële strafrecht in de tweede
helft van de negentiende eeuw werd gecodificeerd. 18 Dat verklaart, zoals blijkt uit de

Ook reeds eind negentiende eeuw was men goed op de hoogte van ontwikkelingen in andere rechtsstelsels. De
Nederlandse wetgever verwijst bij de keuze van het strafmaximum van vijftien jaren uitdrukkelijk naar gelijke keuzes
18

23

hierna opgenomen rechtsvergelijkende verkenning, waarom in het sanctiestelsel van
diverse landen tot op de dag vandaag dat maximum van vijftien à twintig jaren tijdelijke
gevangenisstraf aangetroffen kan worden. Het gaat bij dit punt daarmee om de voor het
onderzoek belangrijke vraag in hoeverre er een normatieve bovengrens bestaat voor de
tijdelijke gevangenisstraf. Die vraag kan niet alleen tegen de achtergrond van de
overwegingen van de wetgever in 1886 worden beschouwd. Daarom zullen wij deze
vraag hierna onder 2.3.3., mede in het licht van het Europese recht, nader en apart bezien.
Terug naar de systematiek van het Wetboek van Strafrecht met betrekking tot de gekozen
strafmaxima. Bij afzonderlijke misdrijven heeft de wetgever bewust gekozen voor het plafond
dat gevangenisstraf voor maximaal vijftien jaren kan worden opgelegd, voor welk misdrijf dan
ook. Dat maximum hanteert de wetgever ook in geval hij in Boek 2 Sr heeft voorzien in bijzondere
strafverhogende omstandigheden, in het bijzonder kwalificerende gevolgen. Vgl. art. 157, tweede
sub, Sr: brandstichting terwijl daarvan levensgevaar of gevaar voor zwaar lichamelijk letsel te
duchten is. Het maximum geldt voorts ook bij inrichting en toepassing van meer algemene
strafverhogende bepalingen in Boek 2 Sr, zoals art. 304 Sr, waarin sprake is van verhoging (en
wel met ‘een derde’) van de maximale gevangenisstraf in verschillende andere, in art. 304 Sr
genoemde delicten.
Een en ander voor zover de wetgever (dus) niet voorziet in een apart wetsartikel waarin
op grond van strafverhoging alsnog levenslang mogelijk werd gemaakt, zoals in art. 157, derde
sub, Sr (brandstichting de dood ten gevolg hebbend). Want dan geldt, vanwege het ‘alternatief’
voor levenslang (art. 10, derde lid, Sr), een maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van
aanvankelijk twintig, thans dertig jaren gevangenisstraf. Voor alle (andere) misdrijven zonder
levenslang was en is een maximale straf van aanvankelijk vijftien, thans achttien jaren op grond
van de bijzondere sanctienormen, het eindpunt. Dit geldt bijvoorbeeld voor ‘gewone’ doodslag
(art. 287 Sr), hoe ook gepleegd.
Alleen indien zich de strafverzwarende omstandigheden van hetzij art. 288 Sr hetzij art.
288a Sr voordoen, kan daarom levenslang worden opgelegd, hetgeen de wetgever dan – conform
het systeem – in een aparte wettelijke bepaling regelt.19 Daarin verschijnt dan een ander maximum
van de tijdelijke gevangenisstraf, maar alleen omdat zulks – alweer conform het systeem – dan
alternatief beoogd te zijn voor levenslang. Maar het bepaalde in art. 304 Sr, voor zover naar de
letter betrekking hebbend op art. 303, eerste lid, jo. tweede lid, Sr, had in strafverhogende zin
eerst geen betekenis nu op art. 303, eerste lid, jo. tweede lid, Sr reeds vijftien jaren (maar geen
levenslang) is bedreigd. De grens van 15 jaren ging dan voor, niet omdat Boek 2 Sr niet van art.
10, tweede lid, Sr zou mogen afwijken, maar omdat de wetgever art. 10, tweede lid, jo. Boek 2 Sr

in andere rechtsstelsels. Vgl. H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel I, Haarlem: Tjeenk Willink 1891,
p. 195.
19 Zo’n ‘getrapt systeem’ was en is voor moord uiteraard niet nodig. De wetgever typeerde dat delict als ‘in zóó
volstrekten zin het zwaarste van alle misdrijven’, H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel II, Haarlem:
Tjeenk Willink 1891, p. 437.

24

als sluitend systeem met een grens van vijftien jaren heeft bedoeld.20 Nu kan de verhoging
‘werken’ tot achttien jaren.
Verhoging op grond van art. 10, derde lid, Sr; van vijftien naar twintig jaren; verhoging met ‘een derde’
In de systematiek van de wetgever van toen en nu voorziet art. 10 Sr in een ‘tweetrapsraket’.
Verhoging van het maximum van art. 10, tweede lid, Sr is mogelijk, maar alleen op de in art. 10,
derde lid, Sr genoemde gronden en binnen het vervolgens geldende absolute maximum van
twintig, thans dertig jaren gevangenisstraf. De systematiek van de wetgever wordt in art. 10,
derde lid, Sr helder waar hij daarin vastlegt dat samenloop, herhaling van misdrijf, het bepaalde
in art. 44 Sr en inmiddels het terroristisch misdrijf tot strafverhoging kan leiden. Daarbij is van
betekenis dat deze omstandigheden dus, conform het systeem achter art. 10, tweede lid, Sr, niet
te vinden zijn in sanctienormen van de bijzondere misdrijven in Boek 2 Sr. Het gaat om algemene
strafverhogende omstandigheden, geregeld in Boek 1 Sr. Voorts is van belang dat art. 10, derde
lid, Sr strafverhoging mogelijk maakt, maar daarbij de mate van strafverhoging zelf niet regelt.
De strafverhogende invloed is geregeld in art. 43a Sr (herhaling), art. 44 Sr (ambtelijke
hoedanigheid) respectievelijk art. 57 Sr (meerdaadse samenloop). De daarin geregelde verhoging
bedraagt (nog) ‘een derde’. Dat past binnen het systeem, want verhoging van de maximale
tijdelijke gevangenisstraf van vijftien jaren met maximaal een derde, leidt tot een maximale straf
van (in 1886) twintig jaren, dat de wetgever in art. 10, vierde lid, Sr vastlegde. De strekking van
het apart vastleggen van dit absoluut maximum in art. 10, vierde lid, Sr impliceert dat iedere
cumulatie van strafverhoging boven die absolute strafmaximum uitgesloten is. Die strekking
heeft art. 10, vierde lid, Sr ook thans nog.
Het is vervolgens logisch dat de wetgever dit verhoogde strafmaximum ook gebruikte als
alternatief voor levenslang, in die sanctienormen der afzonderlijke misdrijven waarin hij voorzag
in bedreiging met levenslange gevangenisstraf.
Wijziging binnen de systematiek sinds 1886; inbreuken op de systematiek
Langs een paar lijnen is in de systematiek van het WvSr 1886 wijziging gekomen. Binnen de
systematiek zijn de grenzen van art. 10, tweede, derde en vierde lid, Sr aangepast. Deels is ook
de systematiek gewijzigd. Een aantal wetswijzigingen is daarbij in het bijzonder van belang, te
weten de Wet terroristische misdrijven uit 2004, de Wet herijking strafmaxima uit 2005, de Wet
strafbaarstelling deelnemen en meewerken aan training voor terrorisme uit 2009 en de Wet
partiële wijziging Wetboek van Strafrecht uit 2013.

Uit de wet volgt dit niet direct en er wordt in oudere literatuur ook wel anders over gedacht, maar de systematiek
laat bij nadere studie geen andere conclusie toe, mede gezien het feit dat in een andere opvatting de wetgever impliciet
wezenlijk zou afwijken van de systematiek en de daarbij gehanteerde uitgangspunten die hij nu juist heel expliciet
ontwierp en benoemde. Zie Machielse, A.J., ‘Commentaar op art. 10 Sr’, aant. 4, in: T.J. Noyon/G.E. Langemeijer & J.
Remmelink (voortgezet door J.W. Fokkens, E.J. Hofstee & A.J. Machielse), Wetboek van Strafrecht, Deventer: Wolters
Kluwer 2013 (losbladig), J. Remmelink, Mr. D. Hazewinkel-Suringa’s Inleiding tot de studie van het Nederlands strafrecht,
Deventer: Gouda Quint 1996, p. 658 alsmede E.M. Moerman & P.A.M. Mevis, ‘De Novelle Cort van der Linden en zijn
betekenis voor de discussie over enige actuele aspecten van materieel strafrecht’, DD 2013/47, onder 6 en P.A.M. Mevis,
‘(Te) lang opsluiten? De wettelijke begrenzing van de maximumduur van de gevangenisstraf’, DD 2012/1, i.h.b. p. 7-9.
Zie ten aanzien van de herhaling van misdrijf inmiddels expliciet art. 43a Sr, op dit punt toegelicht in Kamerstukken II
2002/03, 28484, 5 (Nota van Wijziging), p. 9.
20

25

Bij de Wet van 12 juni 2009, Stb. 2009, 245 is in art. 248, tweede lid, Sr en in het toenmalige
art. 273f, vijfde lid, Sr tegen een afzonderlijk, niet door enige grond uit art. 10, derde lid, Sr
verhoogd delict (toch) een maximale gevangenisstraf van meer dan vijftien jaren, te weten van
achttien jaren gevangenisstraf mogelijk gemaakt. Bij deze wet is art. 10 Sr daaraan niet aangepast.
Dat is eerst gebeurd bij de Wet van 28 februari 2013, Stb. 2013, 84. Bij die gelegenheid is de
maximale duur van de tijdelijke gevangenisstraf in art. 10, tweede lid, respectievelijk derde lid,
Sr gesteld op achttien jaren. Van belang is daarbij dat, zoals gezegd, in art. 10, derde lid, Sr alleen
aanduidt wat het maximum kan zijn, niet in welke gevallen dat zal optreden. Het aanwijzen
daarvan blijft geschieden in andere bepalingen.21
Op deze plaats is vervolgens de Wet terroristische misdrijven uit 2004 andermaal van
belang. Bij die wet is het in Boek 2 Sr op enkele plaatsen mogelijk gemaakt dat een gevangenisstraf
van twaalf jaren in geval van terroristisch oogmerk wordt verhoogd met ‘de helft’. En dus tot
boven de vijftien jaren van art. 10, tweede lid, Sr. Zo bijvoorbeeld in art. 173a jo. art. 157, eerste
sub, Sr: in geval van brandstichting terwijl daarvan gemeen gevaar voor goederen te duchten is,
is de straf twaalf jaren. Die straf kan in geval van terroristisch oogmerk op grond van art. 176a Sr
met ‘de helft’, en dus tot maximaal achttien jaren gevangenisstraf worden verhoogd.
Die verhoging met ‘de helft’ is echter toentertijd vormgegeven door aanpassing van de
niet voor afzonderlijke delicten bedoelde voorziening van art. 10, derde lid, Sr, met handhaving
van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf op vijftien jaren in art. 10, tweede lid, Sr.22 Die
wijze van vormgeving via art. 10, derde lid, Sr is systematisch minder juist, omdat dit artikellid
door de wetgever niet voor verhoging van de straf bedreigd tegen afzonderlijke misdrijven was
bedoeld. Het is voorts systematisch minder juist omdat de verhoging met ‘de helft’ afwijkt van
de elders gebruikelijke verhoging met ‘een derde’. Na de verhoging van het maximum in art. 10,
tweede lid, Sr van vijftien naar achttien jaren gevangenisstraf in 2013, zouden de terroristische
misdrijven dus weer uit art. 10, derde lid, Sr kunnen verdwijnen.
Van belang is, dat deze twee hierboven besproken wetswijzigingen uit 2009 respectievelijk
2004 ook meteen de enige twee wettelijke voorzieningen zijn, waarvoor de verhoging van het
maximum van vijftien naar achttien jaren gevangenisstraf in art. 10, tweede lid, Sr (tot nu toe)
van betekenis zijn. Zoals gezegd, zijn er veel bepalingen in Boek 2 Sr die nu juist en nog steeds –
conform het systeem van het WvSr – voorzien in een maximale tijdelijke gevangenisstraf van
vijftien jaren gevangenisstraf. Daartoe behoort ook de strafbepaling van art. 287 Sr inzake
doodslag. Al deze bepalingen zijn bij alle recente wetswijzigingen met betekenis voor art. 10 Sr
niet gewijzigd. Dat betekent dat de ‘afstand’ tussen de thans onderzochte gedachte over een

Bij de genoemde Wet van 28 februari 2013, Stb. 2013, 84 is ook art. 273f Sr opnieuw gewijzigd. Ter zake van het vijfde
lid van deze bepaling is sedertdien niet meer achttien jaren, maar levenslange gevangenisstraf (en dus) of tijdelijke
gevangenisstraf van dertig jaren bedreigd. De maximale duur van achttien jaren tijdelijke gevangenisstraf is in de
strafopbouw van de verschillende artikelleden van art. 273f Sr thans bedreigd in het vierde lid van deze bepaling.
22 In de Wet terroristische misdrijven is verhoging van een strafmaximum van vijftien jaren gerealiseerd in ‘omzetting’
naar levenslang en dus en daarom tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaren. Zie over de (a-)systematiek van de Wet
terroristische misdrijven op dit punt in het bijzonder J.M. Linz, De plaats van de Wet terroristische misdrijven in het
materiële strafrecht (diss. Rotterdam), Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2007, p. 44-53 en P.A.M. Mevis, ‘Enkele
opmerkingen over aard, formulering en toepassing van bepaalde straf(maximum)verhogende omstandigheden,
recidive en terroristisch misdrijf in het bijzonder’, in: M.S. Groenhuijsen & J.B.H.M. Simmelink (red.), Glijdende Schalen.
Liber amicorum J. de Hullu, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2003, p. 433-451.
21

26

eventuele verhoging van de maximale tijdelijke gevangenisstraf bij moord van dertig naar veertig
jaren, niet ook beredeneerd kan worden vanuit het argument dat het ‘strafgat’ met de maximale
tijdelijke gevangenisstraf door de verhoging tot achttien jaren (enigszins) is verkleind. Het
omgekeerde is eerder het geval. Nu in veruit de meeste gevallen waarin Boek 2 Sr voorziet het
maximum van de daar bedreigde tijdelijke gevangenisstraf nog steeds vijftien jaren betreft, ligt
het voor de hand te menen dat de gedachte die thans voorwerp van onderzoek is, gepaard zou
moeten gaan met c.q. onvermijdelijk tot gevolg zal hebben dat de strafmaat van al die bepalingen
(doodslag voorop maar zeker niet alleen), opnieuw zal moeten worden bekeken en gewijzigd.
Dat geldt in het bijzonder voor alle bestaande strafbepalingen waarin dat maximum van vijftien
jaren gevangenisstraf vaak wordt bereikt, omdat met het (grond)misdrijf – net als bij moord – de
dood van een ander wordt veroorzaakt, zij het niet opzettelijk of met voorbedachte raad, maar
als strafverzwarend gevolg.
Op een ander punt sluiten recente wetswijzigingen beter aan op de systematiek van de
wetgever sinds 1886 op een wijze die voor de onderzoeksvraag van betekenis is. De verhoging
van het maximum van de verhoogde gevangenisstraf van twintig naar dertig jaren in 2006 was
(weliswaar) ingegeven door de wens (uitsluitend) het ‘strafgat’ tussen levenslang en tijdelijke
gevangenisstraf te dichten. Maar aangezien deze verhoging door wijziging van art. 10, derde lid,
Sr is gerealiseerd, heeft de verhoging in elk geval potentieel ook betekenis voor de andere, in art.
10, derde lid, Sr genoemde gronden voor strafverhoging. Dat betreft, zoals gezegd, samenloop,
herhaling van misdrijf en de ambtelijke hoedanigheid van art. 44 Sr. De in de nadere regeling van
die voorzieningen toegelaten verhoging met ‘een derde’ mag binnen de systematiek van art. 10,
derde lid, Sr immers tot verhoging tot maximaal dertig jaren leiden. De toepassing van het
‘traditionele’ breukdeel van ‘een derde’ leidt, daar waar Boek 2 Sr incidenteel achttien jaren
gevangenisstraf bedreigt, in voorkomende gevallen, zoals meerdaadse samenloop, tot een
verhoogd maximum van vierentwintig jaren gevangenisstraf. Aangezien die verhoging met ‘een
derde’ sinds 1886 expliciet in de regeling van art. 57 Sr inzake meerdaadse samenloop staat, net
zoals in art. 43a en in art. 44 Sr, is die verhoging tot vierentwintig jaren als consequentie op
zichzelf niet in strijd met het systeem van het WvSr.
Dat laatste punt wordt nader van belang als wetsvoorstel 34126 inzake de meerdaadse
samenloop kracht van wet krijgt. Immers: door die wetswijziging zal de toegelaten verhoging
van het op te leggen maximum van de gevangenisstraf bij meerdaadse samenloop worden
verruimd. Cumulatie is dan mogelijk tot maximaal ‘de helft’ boven het hoogste maximum. Deze
wetswijziging zal dus impliceren dat bij meerdaadse samenloop van (de vele) misdrijven waar
vijftien jaren tegen bedreigd is, het maximum zal stijgen van twintig (15 + 1/3) naar tweeëntwintig
en een half jaren (15 + ½). Afgezien van eventuele bezwaren tegen dat maximum op zichzelf, de
aldus in dat geval intredende verkleining van het ‘gat’ met dertig c.q. veertig jaren, vloeit het als
zodanig wel uit de wettelijke systematiek voort. Een verhoging van de tijdelijke gevangenisstraf
op moord zou dat gat vervolgens weer vergroten.
Samenvatting
Het bovenstaande betoog inzake de systematiek van het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf in het WvSr kan als volgt worden samengevat.

27

Art. 10 Sr zorgt voor een zekere systematische samenhang in (het bepalen van) het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf in alle gevallen, dat wil zeggen: zowel in de
sanctienorm van afzonderlijke misdrijven als bij de inrichting van strafverhogende
omstandigheden in Boek 2 en in Boek 1 Sr, en in hun onderling verband. Een aparte voorziening
voor moord maakt daarop inbreuk en vergt aparte regeling en voorziening voor dat geval. Het
algemene van de systematiek wordt daarmee aangetast.
In de uitwerking van art. 10 Sr in Boek 2 Sr zat en zit nog steeds hetzelfde systeem, al zijn
de daarin genoemde strafmaxima (op onderdelen) bijgesteld. Conform het uitgangspunt van art.
10, tweede lid, Sr (een basismaximum van toen vijftien, thans achttien jaren) is in de afzonderlijke
sanctienormen nimmer in een hogere maximumduur voor de tijdelijke gevangenisstraf voorzien
dan die vijftien respectievelijk achttien jaren. Slechts onder de in art. 10, derde lid, Sr genoemde
omstandigheden kon de straf tot (aanvankelijk) twintig jaren stijgen. Dat betreft twee categorieën:
levenslang en de algemene strafverhogende omstandigheden die voorzagen in een stijging met
een derde, van tot 15 + 1/3 = 20 (thans dertig ) jaren. En het is precies dit algemene maximum van
twintig respectievelijk dertig jaren dat de wetgever daarom als zodanig in art. 10, derde en vierde
lid, Sr toen en nu benoemt. Er zit, of althans: zat systeem in. Het algemene maximum van art. 10,
vierde lid, Sr heeft, naast het systeem van Boek 2 Sr dat de straf nimmer hoger dan vijftien
respectievelijk achttien jaren deed stijgen, alleen in zoverre betekenis dat het cumulatie van
strafverhoging uitsloot en nog steeds uitsluit.
De latere wijzigingen, in het bijzonder door de Wet terroristische misdrijven uit 2004, de
Wet herijking strafmaxima uit 2005, de Wet strafbaarstelling deelnemen en meewerken aan
training voor terrorisme uit 2009 en de Wet partiële wijziging Wetboek van Strafrecht uit 2013,
hebben in dit systeem in wezen niets veranderd. Alleen de strafmaxima van art. 10 Sr zijn
aangepast. Belangrijker is, dat door deze wetswijzigingen slechts in sommige gevallen meer straf
dan vijftien jaren kan worden opgelegd, terwijl in veel andere gevallen die grens behouden bleef,
zoals in art. 287 Sr inzake doodslag. En het maximum van twintig jaren is niet gewijzigd omdat
in de regeling van de samenloop, herhaling van misdrijf en van art. 44 Sr het breukdeel ‘een
derde’ behouden bleef. Op doodslag in meerdaadse samenloop begaan staat dus maximaal
twintig jaren gevangenisstraf, ook al laat art. 10, derde lid, Sr inmiddels een strafmaximum van
dertig jaren toe.
Als ten aanzien van de samenloop met wetsvoorstel 34126 cumulatie tot de helft van de
zwaarste straf mogelijk wordt, ontstaat binnen de strafmaximumverhogende omstandigheden
van art. 10, derde lid, Sr (opnieuw) een incidentele uitzondering. De verhoging tot ‘de helft’ geldt
immers alleen voor de meerdaadse samenloop. In art. 43a Sr en art. 44 Sr blijft de verhoging
onverkort tot ‘een derde’ beperkt. Dat is op zichzelf niet verboden, maar het is wel een inbreuk
op de algemeenheid van het systeem dat de wetgever nastreefde. Voor de onderzoeksvraag is dit
punt met name van belang dat een eventuele verhoging van het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf bij moord tot veertig jaren, de ‘afstand’ tot thans geldende maxima van vijftien
of achttien, respectievelijk twintig of vierentwintig jaren vergroot.23 Daarmee zet deze eventuele
Een bijzonder geval is nog de poging tot moord. Hierop stond een gevangenisstraf van maximaal vijftien jaren, maar
dat is inmiddels een gevangenisstraf van twintig jaren geworden (art. 45, derde lid, Sr). De strafverhogende
omstandigheden met een derde (of straks bij meerdaadse samenloop, de helft), maakt dat het maximum dan 26 jaren
en acht maanden wordt (of straks bij meerdaadse samenloop dertig jaren). Het opleggen van het strafmaximum in
23

28

verhoging de systematiek onder druk. De vraag rijst immers of, na de voorgaande ‘incidentele’
wijzingen, de eventuele verhoging van het strafmaximum bij moord onvermijdelijk niet dwingt
tot herziening van het gehele stelsel van samenhangende inrichting van de maximale tijdelijke
gevangenisstraf.
Consequenties: Er zal meer dan alleen wijziging van art. 289 Sr noodzakelijk zijn
Het bovenstaande maakt ook duidelijk dat indien de te onderzoeken gedachte van strafverhoging
in een wettelijke regeling zou worden omgezet, zulks ook aanpassing van art. 10 Sr vereist. Het
ligt niet voor de hand om met een van art. 10 Sr afwijkende regeling in art. 289 Sr te volstaan,
zonder die wijziging ook in (de systematiek van) art. 10 Sr adequaat te regelen.24 Het ligt echter
evenmin voor de hand in de aldus noodzakelijke wijziging van art. 10 Sr te voorzien op de wijze
waarop dat in 2006 gebeurd is. Dat wil zeggen: door ten behoeve van deze incidentele afwijking
het huidige maximum van dertig jaren in art. 10, derde lid, Sr (en in zoverre dan ook in art. 10,
vierde lid, Sr) te wijzigen. Daarmee zou dan immers voor alle gevallen die art. 10, derde lid, Sr
bevat, het strafmaximum (potentieel) naar veertig jaren verhoogd kunnen worden. Dat is met de
te onderzoeken gedachte die alleen ziet op strafverhoging bij moord niet beoogd. Er zal dus
eventueel in art. 10 Sr apart moeten worden voorzien dat uitsluitend in geval van moord het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf, in afwijking van het bepaalde in art. 10, derde en
vierde lid, Sr, maximaal veertig jaren kan bedragen. Dat zou in een aparte, vijfde lid van art. 10
Sr kunnen geschieden.
De uitwerking van de eventuele verhoging van het strafmaximum in een wettelijke
regeling zal echter reeds op grond van het bovenstaande25 nog meer wijziging vragen. Als men
immers (alleen) voor het misdrijf van art. 289 Sr binnen de sanctienorm van dat artikel en binnen
art. 10 Sr de mogelijkheid wil openen voor een strafmaximum van veertig jaren voor (uitsluitend)
moord, laat de wettelijke systematiek de vraag onbeantwoord wat dan het maximum van de
tijdelijke gevangenisstraf voor moord wordt in geval zich een van de drie algemene
strafmaximumverhogende omstandigheden van art. 10, derde lid, Sr (herhaling van misdrijf,
meerdaadse samenloop of het bepaalde in art. 44 Sr) voordoet. Binnen de bestaande systematiek
geldt de uiterste begrenzing van art. 10, derde lid, Sr, maar op dat artikellid wordt voor moord
met de te onderzoeken gedachte nu juist een uitzondering gemaakt. Het ligt voor de hand dat
maximum van veertig jaren ook het maximum te doen zijn in geval zich de strafverzwarende
omstandigheden van art. 10, derde lid, Sr voordoen, zoals ook thans het geval is. Dat moet dan

geval van poging komt voor, getuige bijvoorbeeld Rb. Limburg 24 juli 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:7064 en Hof ’sHertogenbosch 18 december 2013, ECLI:NL:GHSHE:2013:6100. Bij een eventuele verhoging van het maximum van de
tijdelijke gevangenisstraf bij moord zal de wetgever de vraag onder ogen moeten zien of hij ter zake van poging tot
moord het maximum dat art. 45 Sr thans verbindt bij misdrijven met levenslang bedreigd, wil handhaven.
24 Al is op zichzelf denkbaar dat alleen de sanctienorm in art. 289 Sr wordt aangepast. Een dergelijke regeling is niet
ongeldig of onverbindend vanwege de afwijking van art. 10 Sr. Boek 1 Sr bevat immers weliswaar algemene
bepalingen, maar die zijn normatief niet boven de regels van Boek 2 en Boek 3 Sr gesteld. In die laatste boeken kan in
zoverre van de voorschriften van Boek 1 Sr worden afgeweken, een uitgangspunt waarin ook het ‘lex specialis derogat
legi generali’ tot uitdrukking komt. Sterker, die situatie heeft zich binnen het WvSr een tijdje voorgedaan toen, zoals
gezegd, in 2009 in art. 248 Sr en in art. 273f Sr een maximum van achttien jaren gevangenisstraf werd bedreigd, een
maximum waaraan art. 10 Sr eerst in 2013 is aangepast. Herhaling van die situatie ligt echter niet voor de hand.
25 Verderop in dit rapport zal blijken dat ook nog andere strafbepalingen gewijzigd zullen moeten worden.

29

wel expliciet worden bepaald. Anders wordt de maximale straf in voorkomende gevallen veertig
plus een derde c.q. veertig plus de helft. Dat lijkt niet in de te onderzoeken gedachte besloten te
liggen.26 Omgekeerd: aparte voorziening is ook aangewezen als men juist wel één of meer van de
genoemde strafmaximumverhogende omstandigheden in voorkomende gevallen z’n invloed wil
laten doen gelden, maar niet allemaal.
Mogelijk zal ook de doorwerking van de eventuele uitzondering ter zake van moord in
de nieuwe wettelijke modaliteit, waarin art. 63 Sr door wetsvoorstel 34126 wordt gegoten, nog tot
aanpassing van die regeling dwingen.
2.3.2.3 De invalshoek gewijzigd: is moord binnen het Wetboek van Strafrecht een bijzonder misdrijf dat
een uitzonderlijke regeling rechtvaardigt?
Het object van dit onderzoek is de eventuele gedachte om het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf (uitsluitend) bij het misdrijf van art. 289 Sr te verhogen. Daarmee zou voor dit
misdrijf een aparte, unieke regeling worden geschapen, ook ten opzichte van andere ernstige
misdrijven. In het voorgaande is belicht dat daarmee inbreuk wordt gemaakt op de systematiek
van het Wetboek van Strafrecht. Voor de inrichting daarvan koos de wetgever een stelsel van
algemene uitgangspunten, vastgelegd in art. 10 Sr in verbinding met de ‘tariefmatige’ vaststelling
van de strafmaxima in Boek 2 Sr in onderling verband. De sanctienorm van alle misdrijven, ook
van het misdrijf van moord, zijn in beginsel telkens in deze systematiek ‘gemonteerd’; er bestaat
in zoverre geen uitzondering, zelfs niet voor het ‘ultieme’ misdrijf van moord.
Dat ultieme karakter van het misdrijf van moord,27 welk karakter ook in andere
rechtsstelsels is te herkennen,28 brengt ons bij een andere invalshoek van de systematiek van het
Wetboek van Strafrecht. In hoeverre verdraagt zich een bijzondere regeling die alleen geldt voor
het misdrijf moord met de inrichting van andere ernstige misdrijven in Boek 2 Sr? Rechtvaardigt
het misdrijf van moord, vergeleken met andere misdrijven, een afwijking van de systematiek?
Die verkenning levert een iets ander beeld op dat de verkenning van de afzonderlijke regeling bij
moord in relatie tot art. 10 Sr.
Het bijzondere van moord: levenslang bij voorbedachte raad ten aanzien van de levensberoving
De aard van het misdrijf van moord is inderdaad bijzonder, omdat de delictsomschrijving
blijkens art. 289 Sr vereist dat het opzet op de dood van een ander bewezen moet worden,
verzwaard met het bestanddeel van de vereiste ‘voorbedachten rade’.29 Daarmee is dit strafbare

Dat laatste blijkt ook uit het gegeven dat het amendement van het Kamerlid Helder tot het doen vervallen van enige
bovengrens bij strafverhoging in geval van meerdaadse samenloop in Kamerstukken II 2017/18, 34126, 7 verworpen is.
Voor die beperking bestaat ook een tweede reden: juist de strafmaximumverhogende omstandigheid van (met name)
meerdaadse samenloop kan door de rechter ook in zoverre in de straf worden verdisconteerd dat die omstandigheid
hem in voorkomende gevallen aanleiding kan geven ter zake van deze misdrijven in concreto geen tijdelijke, maar
levenslange gevangenisstraf op te leggen.
27 De wetgever typeerde dat delict zoals gezegd als: ‘in zóó volstrekten zin’ het zwaarste van alle misdrijven’; H.J.
Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel II, Haarlem: Tjeenk Willink 1891, p. 437.
28 In Duitsland bijvoorbeeld, is moord het enige delict waar de wetgever de rechter verplicht om ter zake steeds
levenslang op te leggen; zie nader de rechtsvergelijkende verkenning hierna onder par. 2.4.8.
29 Deze term komt in de geldende tekst van het Wetboek van Strafrecht uitsluitend voor in de oude schrijfwijze
‘voorbedachten rade’. De moderne schrijfwijze is: voorbedachte raad. Vgl. de ‘afwisseling’ in schrijfwijze in HR 28
26

30

feit in dat opzicht redelijk uniek in ons strafrecht, zo zal uit het volgende blijken. De wetgever
noemde het misdrijf van moord volstrekt de zwaarste van alle misdrijven.30 Dat verklaart ook de
hoge straf die op het delict is gesteld. Dat is immers ‘zelfs’ voor het enkelvoudige delict meteen
de maximale. Sterker nog, enige wettelijke strafverhoging, zoals meerdaadse samenloop
bijvoorbeeld, heeft geen strafmaximumverhogend effect meer. Voor de levenslange
gevangenisstraf is dat logisch (langer kan niet), terwijl art. 10, vierde lid, Sr een al dan niet
cumulerende verhoging van een tijdelijke gevangenisstraf boven de dertig jaren tegenhoudt.31
Moord vergeleken met andere misdrijven met ‘voorbedachten rade’ als bestanddeel
Het voorgaande maakt het noodzakelijk om het misdrijf van moord in de samenhang met diverse
andere delicten tegen het licht te houden. Dit langs twee lijnen. Allereerst zijn er de delicten
waarbij voorbedachte raad, net als bij moord, een strafverhogende omstandigheid/bestanddeel
is. Als het strafverhogende effect van de voorbedachte raad bij moord zo betekenis vol is dan
moet worden bezien of dit voor de andere delicten met dat bestanddeel niet ook geldt.
Het bestanddeel ‘voorbedachten rade’ komt in het WvSr in zes delictsomschrijvingen
voor, te weten, afgezien van art. 289 Sr inzake moord, in de wat excentrieke bepalingen van art.
108, tweede lid, art. 115, tweede lid, en art. 117, tweede lid, Sr inzake de politieke delicten.32 Voor
het overige gaat daarmee in praktisch opzicht eigenlijk alleen om art. 301, eerste lid, Sr en art. 303,
eerste lid, Sr inzake (zware) mishandeling. Anders dan bij moord het geval is, is de voorbedachte
raad in geen van deze gevallen op de levensbeëindiging gericht. Daarin ligt een argument om te
betogen dat een ‘Alleingang’ in strafverhoging voor moord niet zo a-systematisch is dat hier, ten
opzichte van andere misdrijven waarin ‘voorbedachten rade’ als te bewijzen bestanddeel
voorkomt, een argument ligt tegen de te onderzoeken gedachte. Een eventuele wijziging van het
strafmaximum bij moord hoeft niet per se te leiden tot wijziging van de hier besproken
misdrijven.
Andere misdrijven waartegen levenslange gevangenisstraf is bedreigd binnen het Wetboek van Strafrecht
De andere lijn is dat er strafbare feiten zijn die, net als moord, met levenslang worden bedreigd.
Gelet op het uitzonderlijke karakter van deze maximumstraf, is het voor dit onderzoek
noodzakelijk te bezien of moord ook ten opzichte van deze misdrijven zodanig uniek is dat een
eventuele verhoging van het strafmaximum alleen voor moord kan gelden. Of betekent de
vergelijking dat daarmee niet kan worden volstaan, maar dat de sanctienorm van ook die andere
misdrijven waartegen levenslange gevangenisstraf is bedreigd, eventueel aangepast zullen
moeten worden?
Bij nadere vergelijking van de (andere) misdrijven waartegen levenslange gevangenisstraf
is bedreigd met het misdrijf van moord, blijkt, dat het in nogal wat gevallen weliswaar om

februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342, NJ 2012/518, m.nt. B.F. Keulen. Wij gebruiken de oude schrijfwijze bij het
citeren van de wet, maar gebruiken voor het overige beide schrijfwijzen door elkaar heen.
30 H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel II, Haarlem: Tjeenk Willink 1891, p. 437.
31 Zoals hiervoor is belicht, ligt de meerwaarde van art. 10, vierde lid, Sr naast art. 10, derde lid, Sr in het uitsluiten van
cumulerende strafverhoging boven dertig jaren.
32 Het gaat dan om aanslag tegen de koning (art. 108, tweede lid, Sr), tegen een bevriend staatshoofd (art. 115, tweede
lid, Sr) of tegen een internationaal beschermd persoon (art. 117, tweede lid, Sr).

31

ernstige misdrijven gaat, maar die niet altijd in verband staan met aansprakelijkheid voor de dood
van een ander. Zo bijvoorbeeld in strafbepalingen als die van art. 92, 93, 94, 95 Sr
(‘aanslagdelicten’33), art. 95a, 97, eerste lid, 97a, 98a, tweede lid, 102, 121 Sr, (politieke misdrijven
zoals het uiteenjagen van een vergadering van de regering of van de Staten-Generaal), of art.
140a, tweede lid, Sr en art. 282b, eerste lid, Sr (deelnemen aan een terroristische organisatie c.q.
wederrechtelijke vrijheidsberoving met terroristisch oogmerk). In geen van deze gevallen is
‘levenslang’ verbonden met het feit c.q. de voorwaarde dat met de strafbaar gestelde gedragingen
de dood van een ander veroorzaakt is.
In andere gevallen, in het bijzonder bij misdrijven als art. 157, 161quater, 164, 166, 168,
170, 174, tweede lid, 176a, 273f, vijfde lid, 282a, tweede lid, 304a, 385a, derde lid, en 415a Sr en –
buiten het verband van het Wetboek van Strafrecht – art. 80, tweede lid, Kernenergiewet gaat het
wel om levenslang in verband strafrechtelijke aansprakelijkheid voor de dood van een ander. Zo
bedreigt genoemd art. 157 Sr in de aanhef en sub 3 levenslange gevangenisstraf tegen
brandstichting ‘indien daarvan levensgevaar voor een ander te duchten is en het feit iemands
dood ten gevolg heeft’. Andere misdrijven uit de hier genoemde categorie hebben een
vergelijkbare strekking: levenslang wordt mogelijk omdat zich het strafverzwarend gevolg van
de dood van een ander voordoet. In al deze gevallen is het te bewijzen opzet echter niet op die
dood als gevolg vereist of gericht, laat staan voorbedachte raad ter zake.
Uitzonderingen hierop zijn de aanslagdelicten van art. 108, tweede lid, 115, 117 Sr, maar
alleen voor zover in concreto hetgeen met de aanslag beoogd wordt de levensberoving van een
ander is en de aanslag de dood ten gevolge heeft. En voorts de artikelen 288 (doodslag onder
gekwalificeerde omstandigheden) en 288a Sr (doodslag met terroristisch oogmerk). Eigenlijk zijn
alleen de twee laatstgenoemde bepalingen een voorbeeld waarbij – net als bij moord - levenslang
gekoppeld is aan bewijs van opzet op het doden van een ander, zij het alleen onder nadere, te
bewijzen kwalificerende omstandigheden. In art. 288 en art. 288a Sr is ‘levenslang’ gekoppeld aan
een te bewijzen oogmerk als subjectief bestanddeel maar niet, zoals bij moord, aan de subjectieve
gerichtheid van opzet en voorbedachte raad op de levensberoving.
Met andere woorden: de combinatie van opzet/voorbedachte raad, gericht op (enkel) de
levensberoving van een ander, maakt moord (ook) in het Wetboek van Strafrecht in zoverre een
uniek delict dat een uitgelichte, extra hoge strafbedreiging niet onmiddellijk deswege asystematisch zou zijn. Dat wil zeggen: men knoopt dan aan bij het specifieke van dit ultieme
delict; in het ultieme ligt de grond voor de uitzondering. Tegelijk: die grond is verwoord in een
te bewijzen subjectief bestanddeel (voorbedachte raad) bij de dader ten aanzien van het gevolg.
Zo’n subjectief bestanddeel is binnen de systematiek van de wetgever nu juist geen grond dat
normaliter leidt tot verhoging van het ‘gewone, niet verhoogde’ maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf. Op moord staat niet dertig jaren tijdelijke gevangenisstraf vanwege dit
bestanddeel. Door de voorbedachte raad achtte de wetgever levenslang aangewezen. Het
verhoogde maximum van de tijdelijke gevangenisstraf hangt dan, zoals tot uitdrukking gebracht
in art. 10, derde lid, Sr, samen met het alternatief voor levenslang.

Het begrip ‘aanslag’ wordt in art. 79 Sr omschreven: ‘Aanslag tot een feit bestaat, zodra het voornemen van de dader
zich door een begin van uitvoering, in de zin van art. 45 Sr heeft geopenbaard’. Er hoeven geen doden te vallen c.q.
hetgeen met de aanslag bedoeld wordt hoeft geen levensberoving te zijn.
33

32

Met andere woorden: het misdrijf van moord is ook betrekkelijk uniek in de combinatie
van de voorbedachte raad, betrokken op de levensberoving sec, dat wil zeggen: zonder verder
bewijs van motief, terroristisch oogmerk of wat dan ook. Maar er zijn meer misdrijven waarbij
levenslang gekoppeld is aan een aan de verdachte te maken verwijt van de dood van een ander,
meestal als strafverzwarend gevolg. Het verhoogde maximum van de tijdelijke gevangenisstraf
bij moord hangt niet samen met het unieke van dat delict, maar met het feit dat de verhoogde
tijdelijke gevangenisstraf een alternatief is voor levenslang. Daarmee rijst dan de vraag of een
eventuele verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf (uitsluitend) bij moord,
de wetgever eigenlijk niet dwingt om ook in alle andere gevallen waarin levenslang aan een
verwijt van de dood van een ander gekoppeld is, het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf
die in al die gevallen, net als bij moord, alternatief bedoeld te zijn voor levenslang op gelijke wijze
van dertig naar veertig jaren te verhogen. In zoverre ligt een ‘Alleingang’ bij moord dan weer
minder voor de hand.
De te onderzoeken gedachte zou de wetgever ook in dit opzicht eerder dwingen tot een
wat grotere wetgevingsoperatie waarin ook de strafmaxima bedreigd tegen andere misdrijven
zouden moeten worden bezien. Dat concludeerden wij hiervoor reeds voor bepaalde misdrijven
waarop geen levenslange gevangenisstraf is gesteld maar daarom ‘slechts’ maximaal vijftien jaren
terwijl daarbij de dader toch een verwijt van de dood van een ander wordt gemaakt (zoals bij
doodslag). Uit bovenstaande subparagraaf blijkt eenzelfde conclusie voor bepaalde andere
misdrijven dan moord waartegen levenslange gevangenisstraf is bedreigd, in elk geval die
waarin levenslang mogelijk is gemaakt vanwege een verwijt aan de dader van het veroorzaken
van de dood van een ander.
Andere misdrijven waartegen levenslange gevangenisstraf is bedreigd buiten het Wetboek van Strafrecht
In het bovenstaande werd moord vergeleken met andere misdrijven binnen het Wetboek van
Strafrecht. Buiten dat wetboek zijn er nog twee categorieën van misdrijven34 waartegen
levenslange gevangenisstraf is bedreigd, in sommige gevallen mede in verband met het
veroorzaken van dood van een ander. Een groep misdrijven is te vinden in de Wet internationale
misdrijven, de andere in de Wet Oorlogsstrafrecht. Van deze misdrijven lijkt het betrekkelijk
evident dat, vanwege de aard van het misdrijf en vergelijking met moord als commuun delict, in
elk geval de strafbedreiging van de tijdelijke gevangenisstraf in geval van genocide, bijna
onvermijdelijk mee zal moeten worden verhoogd. Het zal anders de internationale
rechtsgemeenschap toch moeilijk uit te leggen dat genocide in Nederland een lagere
strafbedreiging kent dan ‘gewone’, enkelvoudige moord. Mogelijk geldt dat ook voor andere
misdrijven uit de hier genoemde categorieën. Ook hier kan bij een wetswijziging dus niet met
wijziging van enkel art. 289 Sr worden volstaan.35 Zeker in vergelijking met genocide kan moeilijk
worden volgehouden dat moord, hoewel op zichzelf het zwaarste misdrijf binnen het Wetboek
van Strafrecht, ook nog steeds het zwaarste misdrijf in onze strafwetten is.

Afgezien van genoemd art. 80, tweede lid, Kernenergiewet.
Mogelijk verdienen ook sommige bepalingen in het Wetboek van Militair Strafrecht waarbij tegen bepaalde
misdrijven levenslange gevangenisstraf is bedreigd aanpassing.
34
35

33

2.3.3 Is er een bovengrens? Een bovengrens in aantal jaren gevangenisstraf?; evenredige
bestraffing als begrenzing?
De vraag die dan resteert, is of er een bovengrens bestaat voor de straf die voor een strafbaar feit
kan worden opgelegd en of een tijdelijke gevangenisstraf van veertig jaren voor moord daarmee
dan in strijd zou komen.
Het antwoord op die vraag kan reeds op deze plaats zijn dat een dergelijke harde
bovengrens die de uitvoering van de te onderzoeken hoofdonderzoeksvraag geheel zou
blokkeren, in de zin dat die verhoging rechtens niet zou zijn toegelaten, niet bestaat. In dit opzicht
is zowel het door de wetgever in 1886 gekozen uitgangspunt van twintig jaren gevangenisstraf,
als het in 2006 tot dertig jaren verhoogde maximum als het te onderzoeken idee van verhoging
tot maximaal veertig jaren gevangenisstraf bij moord, weliswaar niet willekeurig gekozen, maar
geen van deze maxima is het voortvloeisel van een harde redenering of berekening die tot een
absolute grens leidt. Het verschil tussen een maximum van twintig jaren gevangenisstraf, van
dertig jaren gevangenisstraf, dan wel van veertig jaren is in zoverre nominaal en niet principieel.
Tegelijkertijd: de centrale onderzoeksvraag van dit rapport is niet of de gedachte van
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf ter zake van moord verboden is,
maar of de invoering daarvan verantwoord is. Juist door dit verschil is van belang dat de te
onderzoeken gedachte dan weliswaar niet verboden is, maar er wel de nodige argumenten en
ingangen te formuleren zijn die leiden tot bedenkingen of deze verantwoord is. Die argumenten
hebben reeds afzonderlijk betekenis. Ze moeten bovendien – uiteindelijk – met name in onderling
verband worden beschouwd. Ze zijn een uitvloeisel van de ultimum remediumgedachte die,
weliswaar niet geldt als harde regel waaruit strafmaxima kunnen worden afgeleid, maar die de
inrichting van een verantwoord, humaan, en aan de wensen van de maatschappij voldoende
tegemoetkomend sanctiestelsel wel mede bepaalt.36 Zij dringt tot een zekere evenredigheid tussen
de straf en de ernst van het feit en de schuld van de dader, althans tot het voorkomen van
onevenredige bestraffing. Die argumenten en ingangen worden in dit onderdeel met een zekere
beknoptheid nader benoemd. Anders dan de verkenning van art. 10 Sr brengt ons dat niet alleen
bij de uitgangspunten van het Nederlandse sanctiestelsel maar ook bij bovennationale regelingen
en instrumenten, in het bijzonder die van de Raad van Europa en van de Europese Unie.
2.3.3.1 Het nationale niveau; bewuste keuze van strafmaxima; evenredigheid als impliciete
veronderstelling onder de inrichting van het wettelijk sanctiestelsel
Uit het Nederlandse recht, het sanctiestelsel uit het WvSr in het bijzonder, vloeit zoals gezegd,
een plafond dat de wetgever zou begrenzen, niet voort. Geen van de in het verleden en heden
gebruikte grenzen van vijftien respectievelijk twintig, of achttien respectievelijk dertig jaren, is in
zoverre normatief ‘hard’.37 Wel is het volgende van belang.

Zie recent de algemene inleiding van P.H.P.H.M.C. van Kempen, ‘Criminal Justice and the ultima ratio principle:
need for limitation, exploration and consideration’, in: P.H.P.H.M.C. van Kempen & M. Jendly (eds.), Overuse in the
Criminal Justice System. On criminalization, Prosecution and Imprisonment/Le recours excessif au système de justice pénale. Aux
sanctions et poursuites pénales et à la detention, Cambridge: Intersentia 2019 , p. 3-21.
37 Dat geldt in gelijke zin (zelfs) voor een verdere verhoging, zoals in wetsvoorstel 31938 is opgenomen tot zestig jaren
(art. 10, tweede lid, Sr) respectievelijk tot zeventig jaren (art. 10, derde lid, Sr) gevangenisstraf. Nochtans is er niets dat
erop wijst dat de Nederlandse wetgever een dergelijke hoogte wil beklimmen; het wetsvoorstel is na de indiening
36

34

De wetgever van 1886 koos, zoals gezegd, bewust voor een bovengrens van vijftien jaren
gevangenisstraf, met enige aarzeling in slechts enkele gevallen te verhogen tot maximaal twintig
jaren gevangenisstraf. Hij baseerde die keuze op een afweging van enerzijds de noodzaak in de
lange vrijheidsstraf in voldoende mate vergelding tot uitdrukking te laten komen en anderzijds
het vizier op geresocialiseerde terugkeer van de veroordeelde in de samenleving mogelijk te
maken. Afzien van de bewuste keuze van deze duur, hield de wetgever (zelfs) de verhoging op
grond van de factoren van art. 10, derde lid, Sr beperkt en het verhoogde maximum dichtbij het
niet verhoogde maximum van vijftien jaren. De memorie van toelichting bij het WvSr vermeldt
in dat kader:
‘Zoekt men in de straf alleen verbetering van den misdadiger, dan zeker is een maximum
van tien jaren hoog genoeg, ja reeds te hoog. Wanneer tien jaren niet voldoende zijn
geweest om die verbetering te weeg te brengen, dan zal een langer straftijd in dit opzigt
niet baten; en is zij binnen tien jaren werkelijk teweeggebragt, dan kan eene langere
afzondering uit de maatschappij veeleer strekken om dat doel voorbij te streven dan om
het verder te bereiken. Maar ziet men in de straf in de eerste plaats eene gestrenge doch
regtvaardige vergelding van het misdrijf, die ook anderen van het kwaad terughoudt, dan
rijst de vraag of bij eene zoo wenschelijke beperking van de levenslange gevangenisstraf
tot de zwaarste misdrijven, de tijdelijke niet hooger moet kunnen worden opgevoerd dan
tien jaren, om menig misdrijf naar verdienste te kunnen straffen en eene billijke gradatie
te kunnen in acht nemen zoo wel met die zwaardere misdrijven waartegen levenslange,
als met die ligtere waartegen eene tijdelijke gevangenisstraf van korteren duur behoort te
worden bedreigd. Deze laatste vraag nu kan niet wel anders dan bevestigend beantwoord
worden. Beperking van het maximum der tijdelijke vrijheidstraf tot tien jaren zoude er
noodwendig toe moeten leiden, om de levenslange straf in veel meer gevallen te bedreigen
dan wenscheliik is te achten. Het maximum van vijftien jaren is dus niet te hoog, vooral
wanneer men het in verband beschouwt met de bevoegdheid tot voorwaardelijke
vrijlating in art. 21 [15] van het ontwerp. Maar is dit maximum niet te laag? Ontstaat er
geen gevaar voor de maatschappelijke orde als de langste duur der tijdelijke vrijheidstraf,
volgens art. 2 der wet van 29 Junij 1854 (Staatsblad nO. 102) twintig jaren, thans in
sommige gevallen waarin vroeger de doodstraf bedreigd was, krachtens de wet van 17
September 1870 (Staatsblad nO. 162), vijf en twintig jaren, met vijf à tien jaren wordt
verminderd? Ook dit kan niet worden toegegeven. Niet de mogelijkheid dat de straf voor
eenige jaren langer kan worden opgelegd, maar de zekerheid of hooge waarschijnlijkheid
dat eene ernstige straf het misdrijf zal volgen, beveiligt de maatschappelijke orde tegen
stoornis. En naarmate de straf die bij langeren duur toch steeds met drie jaren cel zal
beginnen, om verder te worden ondergaan in eene geclassificeerde gemeenschap (artt. 1113), ernstige is, kan haar langste duur veiliger met eenige jaren worden verkort.
Het maximum der gevangenisstraf is dus bepaald op vijftien jaren. Echter is dit
maximum in de vier in art. 10, derde lid, vermelde gevallen hetzij ze afzonderlijk of
gelijkelijk zich mogten voordoen, voor verhooging met een derde vatbaar. De
verder niet behandeld. Precies de tegen dergelijke extreme voorstellen gevoelde bezwaren zullen naar hun aard ook
bij de afweging van de strafverhoging naar veertig jaren bij velen een rol van betekenis spelen.

35

strafverhoogingen wegens zamenloop, herhaling en het ambtelijk karakter van den
schuldige kunnen, waar men ze in het algemeen aanneemt, natuurlijk niet buiten
aanmerking blijven bij de zeer ernstige misdrijven, waartegen het maximum der tijdelijke
gevangenisstraf is bedreigd. De duur van twintig jaren mag echter in geen geval worden
overschreden, ook dan niet wanneer de tijdelijke gevangenisstraf alternatief met de
levenslange is bedreigd en zelfs niet indien hiermede nog een of meer de gevallen, in art.
10, derde lid, of deze gevallen zelve zamengaan mogten. Men mag aannemen dat
personen, van welken leeftijd ook, die meer dan twintig achtereenvolgende jaren in eene
gevangenis hebben doorgebragt, geheel onbekwaam en ongeschikt zijn om in het vrije
leven terug te keeren, en dat dus in geen geval eene tijdelijke straf behoort te worden
opgelegd van langeren duur dan de slotbepaling van art. 10 toelaat.’38
Een ander was uitvloeisel van toen reeds aanwezige rechtsvergelijkende beschouwingen. In dat
kader wordt reeds in de MvT in 1886 opgemerkt dat het gekozen maximum voor het Nederlandse
WvSr, aansluit bij de maxima in andere codificaties in die tijd.39 De hierna in dit rapport
opgenomen rechtsvergelijkende verkenning laat zien dat verschillende andere rechtsstelsel nog
steeds een maximum in de buurt van twintig à dertig jaren gevangenisstraf kennen al zijn er ook
uitzonderingen. In zoverre is een mogelijke verhoging van dertig naar veertig jaren ook een extra
afwijking van het gemiddelde.
Met de aldus bewust gekozen algemenere maxima van de vrijheidsstraf en, vervolgens,
de verdere inrichting van de maxima bij de afzonderlijke misdrijven, ook in onderling verband
beschouwd, ligt in zoverre geen absolute bovengrens van tijdelijke gevangenisstraf besloten. Er
ligt wel impliciet een notie van begrenzing in strafdreiging en strafoplegging van evenredige
vergelding van de ernst van het feit en de schuld en de persoon van de dader in besloten.40 In zijn
nieuwe overzichtsarresten inzake samenloop plaatst de Hoge Raad de strekking van die regeling
in het teken van het voorkomen van onevenredige bestraffing.41 Ook het door de wetgever
gekozen systeem van strafbedreiging in de wettelijke maxima (en niet alleen in de door de rechter
opgelegde straf), biedt met die impliciete aanspraak van evenredigheid ‘een zekere waarborg
tegen mateloosheid en oneigenlijk gebruik’.42 Aan die betekenis in abstracto doet niet af dat

H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel I, Haarlem: Tjeenk Willink 1891, p. 195-196.
H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel I, Haarlem: Tjeenk Willink 1891, p. 195.
40 Vgl. ook en explicieter art. 24 Sr ten aanzien van de geldboete in zake het draagkrachtbeginsel. Het artikel rept van
een ‘passende’ bestraffing, waarbij voorkomen moet worden dat de verdachte ‘onevenredig’ in het vermogen wordt
getroffen. In het artikel ligt een dubbele evenredigheid besloten: evenredigheid tussen feit en boete en tussen boete en
draagkracht: Vgl. Kamerstukken II 1981/82, 15012, 5, p. 13 en J.W. Fokkens,‘Commentaar op art. 24 Sr’, aant. 1, in: T.J.
Noyon/G.E. Langemeijer & J. Remmelink (voortgezet door J.W. Fokkens, E.J. Hofstee & A.J. Machielse), Wetboek van
Strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2013 (losbladig). De explicatie van deze evenredigheid bij de geldboete is bedoeld
als ‘tegenhanger’ van de afschaffing van de beperkte cumulatie van de geldboete bij meerdaadse samenloop door de
Wet van 31 maart 1983 (Wet vermogenssancties), Stb. 1983, 153. Zie A.J. Machielse, ‘Commentaar op art. 57 Sr’, aant. 4,
in: T.J. Noyon/G.E. Langemeijer & J. Remmelink (voortgezet door J.W. Fokkens, E.J. Hofstee & A.J. Machielse), Wetboek
van Strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2013 (losbladig).
41 HR 20 juni 2017, ECLI:NL:HR:2017:1111, NJ 2019/111-115, m.nt. P.A.M. Mevis.
42 Th.W. van Veen, ‘De rijkswerkinrichting verdwijnt’, DD 1984/14, p. 294.
38
39

36

overschrijding niet als een in cassatie te toetsen harde maatstaf te berekenen valt.43 Enigszins
daartegenover staat dat in het Nederlandse systeem wettelijke strafmaxima nooit op zichzelf
staan. De wetgever laat aan de rechter traditioneel veel vrijheid in de sanctietoemeting. Hij
vertrouwt op verstandige toepassing van de wettelijke straftoemetingsvrijheid door de rechter.
Anders dan in andere landen het geval is, heeft de Nederlandse wetgever geen bijzondere
strafminima of uitgangspunten voor straftoemeting in het Wetboek van Strafrecht opgenomen.
De rechter kan de straf bepalen tussen het algemene minimum van de strafsoort en het bijzondere
strafmaximum per delict. De enkele verhoging van het strafmaximum van dertig naar veertig
jaren gevangenisstraf bij moord betekent dus geenszins dat het impliciete vertrouwen van de
wetgever in de rechter om per strafzaak disproportionele bestraffing te voorkomen, zou
verdwijnen.44 In zoverre zegt de enkele aanpassing van de wet (de – eventuele – verhoging van
het strafmaximum in art. 289 Sr) niet onmiddellijk alles over de toepassing van de wijziging. Zie
daarover uiteraard wel nader het empirisch deel van dit onderzoek.
We benadrukken anderzijds dat zorg over te lange detentie, ook al betreft dat een tijdelijke
(en dus niet een levenslange) gevangenisstraf van alle tijden is. Afgezien van de beschouwingen
van de wetgever in 1886 wijzen we in dit verband voor Nederland op de toen reeds belangrijke,
maar nog steeds alleszins lezenswaardige beschouwing van Rijksen uit 1967,45 of die van Kelk uit
198646. Een inventarisatie van literatuur gaat het bestek van deze bijdrage verre te buiten, maar
van belang is wel dat de wetgever zich, bij eventuele vormgeving van de te onderzoeken
strafverhoging, bewust is van deze ‘voorgeschiedenis’ en de noodzaak van strafverhoging mede
in het licht van in deze geschriften geopperde bezwaren onderbouwt. Het gaat in zoverre om
meer dan alleen het strafmaximum bij moord. Wij komen op dit bredere aspect onder andere
hierna onder 2.3.4 (resocialisatie) nader terug.
2.3.3.2 Bovennationale normering; Europa 1: Raad van Europa; proportionaliteit als expliciete grondslag
maar geen begrenzing van strafmaxima
Hoewel het EVRM-recht doortrokken is van eisen van proportionele inbreuk op rechten, bevat het
geen expliciete aanspraak op bescherming tegen onevenredige bestraffing. Ter zake bestaat alleen
de Recommendation concerning consistency in sentencing uit 1992.47
Dat is iets anders dan dat de stelling ‘geen straf zwaarder dan de schuld geen (enkele) geen steun in het recht zou
vinden’, zoals de Hoge Raad ook pleegt te zeggen. Vgl. J.C.M. Leijten, ‘Straf naar de mate van schuld’, in: G.J.M.
Corstens e.a. (red.), Straffen in gerechtigheid: opstellen over sancties en executie, uitgegeven ter nagedachtenis van prof. mr.
W.H.A. Jonkers, Arnhem: Gouda Quint 1987, p. 61-69.
44 Om een recent voorbeeld te noemen. In de motivering van het amendement van het Kamerlid Helder bij wetsvoorstel
34126 wordt de afschaffing van de beperkte cumulatie van vrijheidsstraf in geval van meerdaadse samenloop (bij
moord zou dan dertig plus de helft = vijfenveertig jaren gevangenisstraf mogelijk worden) ook gemotiveerd met de
redenering: ‘Indiener is van mening dat de rechterlijke macht voldoende in staat is om in dergelijke gevallen zelf te
bepalen hoe hoog de op te leggen straf behoort te zijn en er geen sprake zal zijn van disproportionele straffen. Het
uitgangspunt van proportionaliteit in bestraffing komt dan ook niet in het geding.’
45 R. Rijksen, Vijf jaar tot levenslang. Langgestraften in de gevangenis in Breda, Alphen aan den Rijn: N. Samsom 1967.
46 C. Kelk, ‘De plaats van de vrijheidsstraf in het sanctiestelsel’, in: D.H. de Jong e.a. (red.), De vrijheidsstraf, Arnhem:
Gouda Quint 1986, p. 3-36.
47 Recommendation No. R (92) 17 van 19 oktober 1992 van het Comité van Ministers in zake ‘consistency in sentencing’,
vgl. onderdeel A.4: ‘Whatever rationales for sentencing are declared, disproportionalility between the seriousness of
the offence and the sentences should be avoid.’ Vgl. ook onderdeel A.8: ‘In proposing or imposing sentences, account
43

37

Het EVRM stelt in dat kader geen harde, normatieve eisen die het inrichten van een
bovengrens van veertig jaren gevangenisstraf op zichzelf en als zodanig zou verbieden. Dat kan
reeds c.q. ook blijken uit het feit dat er wel landen zijn die een dergelijke maximum kennen, zoals
België en Spanje48, zij het dat dit maar weinig landen betreft terwijl overigens de betekenis van
een dergelijke wettelijke grens in de praktijk uiteraard mede bepaald wordt door de werking van
instrumenten als v.i. en dergelijke. Nochtans is een bovengrens van veertig jaren gevangenisstraf
in wet of praktijk op zich niet in strijd met enige bepaling van het EVRM.
De voor Nederland te onderzoeken gedachte van strafverhoging voor moord sluit in
abstracto zelfs enigszins aan bij een tendens tot strafverzwaring in veel landen in Europa en
daarbuiten. Deze tendens naar een zekere ‘mateloosheid’ wordt van verschillende kanten in de
nationale en Europese en internationale literatuur bekritiseerd als ten minste politiekbeleidsmatig onjuist. Een, ook met kracht van argumenten onderbouwde, kritische houding is
echter nog iets anders dan een harde, normatieve grens die uit enige rechtsbron zou
voortvloeien.’49
Als uitgangspunten van beoordeling onder het EVRM kan hier gelden hetgeen het EHRM,
onder andere de Grote Kamer in de beslissing Vinter tegen het VK, als uitgangspunten heeft
geformuleerd.50 In het bijzonder is er een ‘margin of appreciation in deciding on the appropriate
length of prison sentences for particular crimes’. Het EHRM ziet voor zichzelf dus geen rol
weggelegd om de gepaste lengte van detentie te bepalen.51

should be taken of the probable impact of the sentence on the individual offender, so as to avoid unusual hardship and
to avoid impairing the possible rehabilitation of the offender.’ En idem onderdeel B.5: ‘Where a custodial sentence (…)
is held tob e justified, that sentence should be no longer than is appropriate for the offence(s) of which the person is
convicted.’
48 Zie de hierna opgenomen rechtsvergelijkende verkenning.
49 Wij volstaan (daarom) in het kader van dit onderzoek voor wat betreft de literatuur met de verwijzing naar een
alleszins inzichtelijke, recente overzichtspublicatie onder de treffende benaming van ‘overuse’. Zie (de verschillende
bijdragen in) P.H.P.H.M.C. van Kempen & M. Jendly (eds.), Overuse in the Criminal Justice System. On criminalization,
Prosecution and Imprisonment/Le recours excessif au système de justice pénale. Aux sanctions et poursuites pénales et à la
detention, Cambridge: Intersentia 2019.
50 EHRM (Grote Kamer) 9 juli 2013, ECLI:CE:ECHR:2013:0709JUD006606909, par. 104-105, NJ 2016/135, m.nt. N. Keijzer
(Vinter e.a./Verenigd Koninkrijk). Vgl. ook de korte en krachtige samenvatting in European Court of Human Rights, Guide
on Article 7 of the European Convention on Human Rights – No punishment without law, updated on 30 April 2019, onderdeel
48: ‘As regards the severity of the penalty, the Court confines itself to satisfying itself that no heavier penalty is imposed
than that which was applicable at the time of commission of the offence. Issues relating to the appropriateness of a
penalty do not fall within the scope of Article 7 of the Convention. It is not the Court’s role to decide the length of the
prison sentence or the type of penalty which is suited to any given offence (Hummatov v. Azerbaijan (dec.); Hakkar v.
France (dec.); Vinter and Others v. the United Kingdom [GC], § 105). Issues relating to the proportionality of a penalty
may, however, be assessed under Article 3 of the Convention (ibid., § 102, concerning the concept of a ‘clearly
disproportionate penalty).’
51 De enige uitzondering is de toets van de evenredigheid van de sanctie in geval van strafrechtelijk optreden tegen
politieke protesten als inbreuk op de vrijheden van meningsuiting en van vereniging en vergadering van art. 10 en art.
11 EVRM. Bijvoorbeeld EHRM 21 oktober 2014, ECLI:CE:ECHR:2014:1021JUD000954007 (Murat Vural/Turkije); zie
meer algemeen P. Pinto de Albuquerque, ‘The overuse of Criminal Justice in the Case Law of the European Court of
Human Rights’, in: P.H.P.H.M.C. van Kempen & M. Jendly (eds.), Overuse in the Criminal Justice System. On
criminalization, Prosecution and Imprisonment/Le recours excessif au système de justice pénale. Aux sanctions et poursuites
pénales et à la detention, Cambridge: Intersentia 2019, p. 79-80 en R. O’Fathaigh & D. Voorhoof, ‘Article 10 ECHR and
Expressive Conduct’, Communications Law, The Journal of Computer, Media en Telecommunications Law, 2019/24, afl. 2, p.

38

Dit uitgangspunt neemt niet weg dat de invloed van Straatsburg wel al langer sterker
wordt in een richting waarmee men inhoudelijk een zeker tegenwicht probeert te geven voor de
strafverhogende tendens in de wetgeving van veel lidstaten. In dat kader is het EHRM zich in de
Vinterzaak ook gaan uitdrukken in termen waarin herkenbaar is dat het hof van oordeel is dat
uit het EVRM voortvloeit dat de tenuitvoerlegging van lange vrijheidsstraf penologische doelen
moet dienen. In dat kader is vergelding van belang, maar de betekenis daarvan neemt bij het
voortduren van de straf als doel af. Resocialisatie en gerichtheid, ook in het detentieregime, op
terugkeer in de vrije maatschappij dienen dan meer op de voorgrond te treden.52 Men wordt dus
strenger maar strafverhoging ter zake van moord van dertig naar veertig jaren stuit niet hard af
op het EVRM/EHRM.
Wellicht is het aangewezen te constateren dat het EVRM-recht ook geen aanknopingspunt
bevat dat tot een eventuele verhoging van het strafmaximum bij moord zou dwingen.
Ongetwijfeld stelt het misdrijf van moord een gedraging strafbaar ter zake waarvan de op art. 2
EVRM gebaseerde EHRM-benadering van toepassing is dat adequate bescherming van het (recht
op) leven van het slachtoffer en de belangen van de nabestaanden om daadwerkelijke, ook
strafrechtelijke rechtshandhaving vraagt. Maar die positieve verdragsverplichting dwingt er op
zichzelf niet toe de straf ter zake van moord op ten minste dertig jaren te bepalen, laat staan dat
deze benadering er toe zou dwingen die straf van dertig naar veertig jaren te verhogen.
Voor wat betreft de overige rechten van het EVRM kan in het beknopte kader van dit
onderzoek nog het volgende worden opgemerkt. Een bovengrens van dertig respectievelijk
veertig jaren als maximum aan de tijdelijke vrijheidsstraf vloeit in het bijzonder bepaald ook niet
voort uit art. 3 EVRM. Ook en zelfs de levenslange gevangenisstraf, vanwege zijn uitzichtloosheid
bepaald nog van een ander karakter dan lange tijdelijke gevangenisstraf, is als zodanig niet in
strijd met art. 3 EVRM. Het in het kader van de beoordeling van die ultieme straf door het EHRM
wel gehanteerde uitgangspunt van vijfentwintig jaren detentie, moet eerst en vooral in het licht
van de beoordeling van (de tenuitvoerlegging van) die, levenslange gevangenisstraf worden
bezien. Maar (zo men wil: zelfs) in dat kader geldt niet de harde norm dat detentie niet langer
dan vijfentwintig jaren mag duren voordat een heroverweging aan de orde is.
Op zichzelf heeft het EHRM niet uitgesloten dat in geval van een ernstig onevenredige
straf ter zake van klassieke misdrijven waarvan de strafwaardigheid betrekkelijk
vanzelfsprekend is, een ‘issue’ kan ontstaan onder art. 3 EVRM. Maar het EHRM is ter zake zeer
terughoudend.53 Het is niet te verwachten dat het EVRM langs deze ingang grenzen zal stellen
62-73. De toets van de evenredigheid van de sanctie staat dan in het teken van de bescherming van de rechten van art.
10 en art. 11 EVRM; zo’n toets zal zich bij de straf ter zake van moord niet voordoen.
52 Vgl. ook het hiervoor geciteerde onderdeel A.8 uit de Recommendation No. R (92) 17 van 19 oktober 1992 van het
Comité van Ministers in zake ‘consistency in sentencing’: ‘In proposing or imposing sentences, account should be taken
of the probable impact of the sentence on the individual offender, so as to avoid unusual hardship and to avoid
impairing the possible rehabilitation of the offender.’ Zie ook W.F. van Hattum, ‘De vergelding voorbij? Over de rol
van vergelding in het in 2017 in het leven geroepen herbeoordelingsmechanisme voor de levenslange gevangenisstraf’,
in: E. Gritter e.a. (red.), Modern Strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2019, p. 65-77.
53 Vgl. EHRM (Grote Kamer) 9 juli 2013, ECLI:CE:ECHR:2013:0709JUD006606909, par. 102, NJ 2016/135, m.nt. N. Keijzer
(Vinter e.a./Verenigd Koninkrijk): ‘The Chamber found that a grossly disproportionate sentence would violate Article 3
of the Convention. The parties accepted that proposition in their submissions before the Chamber and have continued
to do so in their submissions to the Grand Chamber. The Grand Chamber agrees with and endorses the Chamber’s
finding. It also agrees with the Chamber that it will only be on rare and unique occasions that this test will be met.’

39

aan de te onderzoeken duur van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord. Voor de maximale duur
van de tijdelijke gevangenisstraf kan uit deze jurisprudentie geen uitgangspunt worden afgeleid
dat een maximum van veertig jaren tijdelijke gevangenisstraf bij moord zou verbieden. Dat geldt
ook nu, zoals inderdaad enigszins het geval is, Nederland met een maximum van veertig jaren in
vergelijking met andere landen en met de strafmaat van het ICC, bepaald meer in een
uitzonderlijke, bovengemiddelde categorie terecht komt dan de veel meer gemiddelde categorie
waarin Nederland met een maximum van dertig jaren thans verblijft. Opstijgen naar de
buitencategorie maakt Nederland in zoverre kwetsbaarder dat een afwijking van het gemiddelde
in Straatsburg gemakkelijk kritischer wordt bekeken, van een hard verbod van het te
onderzoeken voornemen is geen sprake.
In het kader van art. 5, eerste, lid, onder a, EVRM moet sprake zijn van een ‘lawful
detention of a person after conviction by a competent court’. Het EHRM gebruikt art. 5 EVRM
inzake de bescherming tegen willekeurige vrijheidsbeneming onder omstandigheden als toets
van de inrichting van ten uitvoerlegging van een titel van vrijheidsbeneming. De art. 5, eerste lid,
onder a-grond (detentie na veroordeling) wordt echter niet gebruikt als toets van de
evenredigheid van de opgelegde straf, laat staan van de in de wet bedreigde straf. De (eisen aan)
de tenuitvoerlegging van straf komen hierna via de ingang van resocialisatie nog apart aan de
orde.
Voorts dwingt ook het recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM) niet tot een hard verbod
het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf ter zake van moord tot veertig jaren te verhogen.
Het bepaalde in art. 6 EVRM heeft in het bijzonder betrekking op procedurele aspecten van de
strafrechtelijke rechtshandhaving en niet op materieelrechtelijke aspecten, zoals bijvoorbeeld een
eis van evenredigheid tussen straf en ernst van het feit. In het kader van art. 6 EVRM is ten
aanzien van de straf dan vooral de procedurele zorgvuldigheid van belang. Die procedurele
zorgvuldigheid betekent met name dat alle, voor de straftoemeting relevante feiten en
omstandigheden worden onderzocht en in de procedure van berechting ter discussie (kunnen)
worden gesteld. In dat kader moet de verdachte voldoende gelegenheid hebben om adequaat
naar voren te brengen al hetgeen hij voor het bepalen van de straf van belang acht. Onder
omstandigheden kan ook de motivering van een vonnis en dus ook van de daarin opgelegde straf
een punt van discussie zijn onder art. 6 EVRM, maar het hof eist geen motivering van vonnis of
straf in concreto als algemene eis van een eerlijk proces, noch als eis van ‘lawful detention’ als
bedoeld in voornoemd art. 5, eerste lid, onder a, EVRM.
Bij een dreigende veroordeling tot veertig jaren gevangenisstraf staat aldus wellicht meer
op het spel dan in geval het maximum dertig jaren is, ook als de rechter niet op, maar in de richting
van het strafmaximum straft. Dat verschil kan bijvoorbeeld in het kader van art. 6 EVRM
consequenties hebben voor de mogelijkheden om de verdachte al dan niet in zijn afwezigheid te
veroordelen. Uit dergelijke, aan art. 6 EVRM te ontlenen procedurele zorgvuldigheidseisen ten
aanzien van de straf vloeit echter geen bovengrens aan de wettelijke duur van de tijdelijke
vrijheidsstraf voort.
Het bepaalde in art. 7 EVRM heeft, voor wat betreft de proportionaliteit van de sanctie,
alleen betrekking op het aspect dat de straf geldt die ten tijde van het delict in de wet stond, zij
het dat een wettelijke strafvermindering blijk geeft van een verminderde evenredigheid en dus
ook langs dit argument ten voordele van de verdachte mag werken. Voor het overige geldt ten
40

aanzien van art. 7 EVRM het uitgangspunt dat de eventuele (on)gepastheid van de straf buiten
het bereik van dat artikel valt.54
Het bepaalde in art. 8 EVRM raakt de bescherming van het privéleven van de
veroordeelde. In hoeverre lange gevangenisstraf mogelijkheden van resocialisatie beperkt, raakt
zeker aan de inhoud en omvang van dit recht. Beperkingen in het kader van wettige detentie
worden daarbij echter gedekt door de beperkingssystematiek van art. 8, tweede lid, EVRM. Dat
geldt uiteraard ook reeds voor de inrichting van de bestaande vrijheidsstraf tot maximaal dertig
jaren. Voor het normeren van de wettelijke duur van de vrijheidsstraf liggen in art. 8 EVRM geen
zelfstandige argumenten voor de beantwoording van de onderzoeksvraag besloten. In het
bijzonder niet naast of in aanvulling op de – terughoudende – toets van het EHRM onder art. 3
EVRM ter zake. Daarmee is niet gezegd dat die gedachte van resocialisatie geen punt van
betekenis is. Integendeel. We besteden aan de betekenis van resocialisatie hierna nog apart
aandacht. Daaraan voorafgaand is nog een enkel aspect van EU-recht van belang.
2.3.3.3 Europa 2: Art. 49, derde lid, EU-Handvest; expliciete bescherming tegen onevenredige bestraffing
De betekenis voor en de invloed van het EU-recht op het strafrecht groeit. Het EU-recht kan
enerzijds lidstaten dwingen te voorzien in bepaalde sancties, bijvoorbeeld minimale sancties in
hun respectievelijke nationale recht. Er is in dat kader echter geen EU-recht dat tot verhoging van
het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord tot veertig jaren dwingt.
Het EU-recht bevat voorts ook wel sanctiecriteria voor concrete delicten c.q. in concrete
zaken. Die richten zich dan rechtstreeks tot de wetgever c.q. de strafgerechten.55 In het kader van
het onderhavige onderzoek behoeft in het bijzonder het bepaalde in art. 49, derde lid, van het EUHandvest nadere aandacht. Het artikellid luidt: ‘De zwaarte van de straf mag niet onevenredig
zijn aan het strafbare feit’. Anders dan het EVRM-recht, bevat het EU-Handvest daarmee een
harde waarborg tegen onevenredige bestraffing, althans bij de toepassing van EU-recht. Het
artikellid bindt zowel de strafrechter als de strafwetgever.56
Veel praktische betekenis heeft art. 49, derde lid, EU-Handvest nog niet, mede omdat
sanctionering ook door de EU-rechter in hoofdlijnen aan de lidstaten wordt overgelaten.
Theoretisch kan art. 49, derde lid, EU-Handvest ook een toetsingsnorm kan zijn voor de aan het
onderzoek ten grondslag liggende gedachte van de eventuele verhoging van het maximum van
de tijdelijke gevangenisstraf bedreigd tegen het misdrijf moord. Zij het dat, zoals opgemerkt, de
reikwijdte van art. 49, derde lid, EU-Handvest ‘beperkt’ is tot de toepassing van EU-recht.57 Dat
European Court of Human Rights, Guide on Article 7 of the European Convention on Human Rights – No punishment
without law, updated on 30 April 2019, bij art. 7 EVRM, onder 48: ‘As regards the severity of the penalty, the Court
confines itself to satisfying itself that no heavier penalty is imposed than that which was applicable at the time of
commission of the offence. Issues relating to the appropriateness of a penalty do not fall within the scope of Article 7
of the Convention.’
55 Verschillende vormen van invloed komen voor. Niet altijd wordt om vrijheidsstraf gevraagd, maar dat kan wel het
geval zijn. De meest verregaande vorm van concreetheid die als zodanig in verband met de vraagstelling van dit
onderzoek relevant is, betreft Kaderbesluit 2002/475/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 inzake terrorismebestrijding
(PbEU 2002, L 164). Daarin wordt gesproken van ‘a maximum penalty of not less then 15 years’. Een plicht tot het
invoeren van minimumstraffen volgt hieruit overigens niet.
56 Zie (onder andere) A. Klip, European Criminal Law. An integrative approach, Cambridge: Intersentia 2016, p. 364.
57 Het moet dan gaan om strafbepalingen verbonden aan het naleven van EU-bepalingen, dan wel strafbepalingen die
een inbreuk maken op EU-rechten. Zie art. 51, eerste lid, EU-Handvest.
54

41

betekent dat de strafmaat inzake moord alleen dan op deze wijze ten toets kan komen, als de
toepassing van de strafbepaling van moord de uitvoering van EU-recht betreft. Dat kan het geval
zijn waar die strafbaarstelling van moord de Nederlandse uitvoering is van het Kaderbesluit
tegen terrorisme. In dat kader doorredenerend zou die toets kunnen worden uitgevoerd bij
toepassing van art. 288a Sr (doodslag met terroristisch oogmerk; maximale straf dertig jaren
gevangenisstraf), maar dus niet bij een ‘gewone’ moord, waartegen thans gelijke straf en in de
toekomst wellicht veertig jaren gevangenisstraf is bedreigd. De vraag rijst of het formele verschil
(betreft de strafbepaling de toepassing van EU-recht of niet?) ten deze het onder alle
omstandigheden acceptabele verschil in toetsing(smogelijkheden) kan legitimeren binnen het
nationaal-Nederlandse sanctiestelsel meer in den brede.
Materieel gezien plaatst art. 49, derde lid, EU-Handvest de disproportionaliteit van de
straf in relatie tot de samenhang met de ernst van het delict. Daarbij is die ernst van het delict
maar een factor (er zijn er meer) ten opzichte waarvan de evenredigheid van de straf (rechter) of
strafbedreiging (wetgever) kan worden bezien. Tegelijk dwingt dat art. 49, derde lid, EUHandvest de Nederlandse wetgever voorshands vooral tot het nader motiveren van een
eventuele verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf. Van 1886 tot 2006 werd
in een maximum van twintig jaren een (kennelijke) evenredigheid met de ernst van het misdrijf
van moord gezien. In 2006 werd een verhoging naar dertig jaren als voldoende beschouwd. Dan
rijst de vraag met welke argumenten een verdere verhoging naar veertig jaren zou kunnen
worden verdedigd, zonder strijd ontstaat met het verbod van onevenredige bestraffing. Het
bepaalde in art. 49, derde lid, EU-Handvest verbiedt daarbij een dergelijke heroverweging van
de straf in het licht van een heroverweging van de ernst van het feit niet. Maar als de wetgever
de harde(re) norm van art. 49, derde lid, EU-Handvest serieus neemt, dan zouden er aanwijsbare
gronden te noemen moeten zijn die maken dat de bestaande straf van dertig jaren (inmiddels) als
zodanig ‘ontoereikend’ (in welk opzicht dan ook) is, dat een verhoging naar veertig jaren
deswege (toch) niet disproportioneel is of wordt, hoewel voorheen een maximum van dertig jaren
uitdrukkelijk de grens van proportionaliteit bepaalde. Die roep om adequate onderbouwing
wordt daarbij sterker naarmate een maximum van veertig jaren ter zake van, in vergelijking met
de strafdreiging in – in elk geval – andere EU-landen voor dat misdrijf, meer een naar boven
afwijkende uitzondering betreft dan het geval is bij een maximum van dertig jaren.58
Kortom, zonder dat art. 49, derde lid, EU-Handvest nu zonder meer de te onderzoeken
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord van dertig naar veertig
jaren verbiedt, biedt het wel handvat voor discussie over en beoordeling van de daaraan ten
grondslag liggende motieven bij de EU-lidstaat Nederland. Ook op dit punt kan dan op Europees
niveau een rol spelen in hoeverre Nederland met een maximum van dertig jaren niet of minder,
maar met een maximum van veertig jaren wel of meer afwijkt van hetgeen in andere EU-lidstaten
als gebruikelijk wordt gehanteerd en ervaren.59

Wij noemden hiervoor al de strafbepaling ter zake van genocide in de Nederlandse Wet internationale misdrijven.
Op bovennationaal niveau neemt de internationale rechtsgemeenschap ‘genoegen’ met dertig jaren als voor dat
misdrijf kennelijk voldoende evenredig. Vgl. art. 5 jo. art. 77 van het Statuut van Rome inzake het Internationaal
Strafhof.
59 Significant is hetgeen Díes Ripollés opmerkt in de genoemde IPPF bundel in zijn algemeen overzichtsartikel: ‘Many
countries have passed legislation that permits custodial penalties in excess of 25 and even 30 years.’ (J.L. Díes Ripollés,
58

42

Een en ander kan daarmee ook gevolgen hebben voor de Europese strafrechtelijke
samenwerking. Een strafmaximum van veertig jaren bij moord maakt strafrechtelijke
samenwerking niet bij voorbaat deswege onmogelijk. Zoals ook de levenslange gevangenisstraf
of de wijze van tenuitvoerlegging daarvan daarvoor geen absoluut beletsel oproept. Dat wil niet
zeggen dat juist een van het gemiddelde afwijkend maximum niet toch problematisch kan zijn.60
Lidstaten die (aanzienlijk) lager strafmaxima kennen, zullen bij samenwerking, met name bij de
overdracht van strafvervolging en van tenuitvoerlegging, meer kunnen aarzelen (vooral waar het
de eigen onderdanen betreft). Zo kunnen zij wellicht vaker gebruik maken van de in EUvoorziene mogelijkheden om, ook na overdracht van de vrijheidsbenemende sanctie, de regels
van de veroordelende staat te blijven toepassen voor wat betreft gratie en – met name – v.i.
Dergelijke verschillen zijn nu juist binnen de EU eerder niet de bedoeling.
2.3.4 Resocialisatie; 20 – 30 – 40 jaren; vrijheidsbeneming en vrijheidsbeperking; straf en
maatregel; samenhang met (de regeling van) de v.i.
Het is aangewezen het aspect van resocialisatie ten behoeve van de beantwoording van de
onderzoeksvraag apart te behandelen omdat onder deze noemer enige belangrijke, zij het ook
onderling weer wat verschillende aspecten aan de orde komen. Eerst volgen enige algemene
opmerkingen; daarna worden enige specifieke, met de centrale onderzoeksvraag
samenhangende aspecten nader belicht.
2.3.4.1 Resocialisatie algemeen: geen absoluut recht op resocialisatie
Tijdelijke gevangenisstraf is naar zijn aard verbonden met de terugkeer van de veroordeelde als
vrije burger in de maatschappij. Lange(re) vrijheidsstraf is verbonden met resocialisatie. In dat
laatste woord ligt zowel een einddoel van detentie besloten als de noodzaak van een activiteit die
een transitie (‘re’) te weeg moet brengen. Resocialisatie geldt in deze benadering niet alleen bij de
tenuitvoerlegging, bijvoorbeeld en met name als opdracht aan de penitentiaire overheid61 maar
– deels dientengevolge – in resocialisatie ligt ook een aanspraak voor de tot vrijheidsstraf
veroordeelde. En daarmee trouwens ook een plicht voor de maatschappij, zoals het Duitse
Bundesverfassungsgericht eens treffend onder woorden bracht.62
De opdracht aan de overheid tot resocialisatie bevat zowel de notie van goede bejegening
en legitieme tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf jegens de veroordeelde gedurende de
tenuitvoerlegging (rechtsbescherming),63 als ook de notie van hulp aan de veroordeelde bij en

‘Overuse of the criminal justice system: analytical approach, rules and practices’, in: P.H.P.H.M.C. van Kempen & M.
Jendly (eds.), Overuse in the Criminal Justice System. On criminalization, Prosecution and Imprisonment/Le recours excessif au
système de justice pénale. Aux sanctions et poursuites pénales et à la detention, Cambridge: Intersentia 2019, p. 54)
60 Vgl. J.M. Beneder, ‘Detentie in de Europese Unie’, Sancties 2018/2, afl. 2, p. 75-83 die erop wijst (p. 79) dat in het kader
van de strafrechtelijke samenwerking binnen de EU ‘enige mate van uniformering van sanctiebeleid’ (en trouwens ook
van de inrichting en kwaliteit van detentie) aangewezen is en belangstelling geniet.
61 Vlg. art. 2 Pbw.
62 ‘Nicht nur der Straffällige muβ auf die Rückkehr in die freie menschliche Gesellschaft vorbereitet werden; diese muβ
auch ihrerseits bereit sein, ihn wieder aufzunehmen‘ (BVerfG 5 juni 1973 – 1 BvR 536/72).
63 We volstaan met te verwijzen naar de nadere regels in de Pbw en de BVT, de European Prison Rules: Rec(2006)2 van
het Comité van Ministers van de Raad van Europa en de normering van het CPT en, op VN-niveau, de United Nations
Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners.

43

naar de terugkeer in de samenleving, gegeven het daarvan afwijkende karakter van de
tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf. In de aanspraak op legitieme vrijheidsberoving ligt
(immers) de positieve verplichting tot (hulp bij) het tegengaan van de eo ipso aan
vrijheidsbeneming verbonden negatieve effecten voor de veroordeelde (counteract the damaging
effects of life and long-term imprisonment)64 besloten. Resocialisatie omvat voorts de
bescherming van de samenleving tegen (gevaar voor) recidive van de veroordeelde na
ommekomst van diens straf (instrumentele zijde), waarbij het recidivevrij kunnen leven (c.q. het
verstrekken van adequate hulp en ondersteuning daarbij reeds tijdens detentie) uiteraard op
zichzelf ook jegens de veroordeelde wel zo correct en juist in de zin van ‘goed’ en in het kader
van de legitimiteit van (de tenuitvoerlegging van) vrijheidsstraf van betekenis is. Voor in deze
zin ‘onvoldoende voorbereide terugkeer’ moet daarmee zowel uit een oogpunt van
instrumentaliteit als van rechtsbescherming worden gewaakt; daarmee is de veroordeelde noch
de samenleving mee gediend.
Resocialisatie is in deze benadering (vervolgens) ook verbonden met de strafoplegging
door de rechter. Deze laatste is gehouden het aspect van resocialisatie bij het bepalen van soort
en duur van de straf mee te nemen als een van de aspecten van sanctietoemeting. Naarmate een
lange(re) tijdelijke gevangenisstraf (of een levenslange gevangenisstraf) resocialisatie bemoeilijkt,
is dat een van de factoren die de rechterlijke beslissing tot het opleggen van een dergelijke straf
en het bepalen van de duur ervan, beïnvloedt. En zulks binnen de wettelijke grenzen van de
(proportionele) vergeldende vrijheidsstraf. Resocialisatie bestaat, gegeven de vrijheidsstraf. Het is
geen strafdoel op zichzelf op basis waarvan (langere) vrijheidsstraf gelegitimeerd kan worden.65
In die zin raakt de resocialisatie vervolgens ook de strafwetgever bij het inrichten van het
sanctiestelsel. Onevenredigheid van sanctie kan in de in deze paragraaf bedoelde zin ontstaan als
de wetgever in het door hem in te richten sanctiestelsel in dermate lange vrijheidsstraf voorziet
dat daarmee resocialisatie bemoeilijkt of onmogelijk wordt, terwijl dat laatste niet door andere
factoren, zoals de ernst van het feit, de schuld van de dader of de noodzakelijke bescherming van
de maatschappij, wordt gerechtvaardigd.
Het belang van de notie van resocialisatie voor de strafvorderlijke overheid
(legitimerende opdracht), voor de veroordeelde (humaniteit als fundamentele notie van recht;
rechtsbescherming zo men wil) en voor de maatschappij (aanspraak op terugkeer van iemand die
zich in de vrije maatschappij staande weet te houden zonder opnieuw strafbare feiten te begaan),
doet de vraag rijzen naar het bestaan van een gestold recht op resocialisatie. En zo ja, is een

Aldus de considerans van Recommendation Rec(2003)23 of the Committee of Ministers to member states on the
management by prison administrations of life sentence and other long-term prisoners. Voor een schets van die effecten
zij verwezen naar de indringende, feitelijke weergave door C. Kelk ‘De plaats van de vrijheidsstraf in het sanctiestelsel’,
in: D.H. de Jong e.a. (red.), De vrijheidsstraf, Arnhem: Gouda Quint 1986, p. 3-36 en meer recent naar de dissertatie van
J. Meijers (Do not restrain the prisoner's brain: Executive functions, self-regulation and the impoverished prison environment
(diss. Amsterdam VU), Amsterdam: Vrije Universiteit 2018), waarin wordt betoogd dat lange vrijheidsstraf een
negatieve werking heeft op het functioneren van het brein van gedetineerden en daarmee ook van de kansen op
succesvolle resocialisatie. Zie ook M.C.A. Liem, Y.A.J.M. van Kuijck & B.C.M. Raes, ‘Detentiebeleving van
(levens)langgestraften. Een empirische pilotstudie’, DD 2016/2.
65 Op dit punt ligt het verschil tussen de verbinding met de vrijheidsbenemende maatregelen die niet voor niets een
eigen, specifieke grondslag van vrijheidsbeneming vereisen.
64

44

eventuele verhoging van het strafmaximum van de tijdelijke gevangenisstraf ter zake van moord
van dertig naar veertig jaren daarmee dan in strijd?
Het antwoord op deze vragen moet zijn dat de gedachte van een eventuele verhoging van
het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord niet afstuit op een dergelijke norm,
maar tegelijkertijd toch als problematisch moet worden gezien. Dat is in feite inherent aan de
positie van resocialisatie: die bestaat zoals gezegd gegeven de vrijheidsstraf. Lange(re)
vrijheidsstraf werkt resocialisatie in feite alleen maar tegen, maar dat enkele feit verbiedt de
vrijheidsstraf niet, ook niet proportionele verhoging van het wettelijk maximum daarvan.66
De notie van resocialisatie als grondnorm van (tenuitvoerlegging van) vrijheidsstraf heeft
als zodanig steeds aan de inrichting van de vrijheidsstraf in het moderne Nederlandse strafrecht
ten grondslag gelegen.67 Daarvan getuigen niet alleen opeenvolgende beleidsnota’s, zoals het
Rapport van de Commissie voor de verdere uitbouw van het gevangeniswezen,68 de nota ‘Taak
en toekomst van het Nederlandse gevangeniswezen’ uit 1982,69 de nota ‘Werkzame detentie’70 uit
1994 en de beleidsnotitie ‘Sancties in perspectief’ uit 2001,71 het programma Modernisering
Gevangeniswezen72 en het rapport ‘Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere
gevangenisstraffen’ uit 2018,73 hoe verschillend in die nota’s ook over de betekenis en de invulling
van resocialisatie werd gedacht. De grondslag is sedert 1951 ook in de wet vastgelegd, thans, als
opvolging van art. 26 Beginselenwet gevangeniswezen, in art. 2, tweede lid, Pbw. Steeds wordt
duidelijk dat het gaat om resocialisatie binnen (‘met handhaving van’) het karakter van de
tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf als vrijheidsbenemende straf.
Het is evident dat resocialisatie als grondslag ook weerklank vindt in het bovennationale
recht. Anders dan het EVRM, bevat art. 10 IVBPR een uitdrukkelijke verdragsbepaling inzake de
behandeling van gedetineerden.74 Het artikel legt de verbinding van resocialisatie als onderdeel
Voor lichtere strafbare feiten dan moord is in dit kader het scheppen van alternatieven voor (korte) vrijheidsstraf van
betekenis.
67 Zie in algemene zin de beschrijving van de ontwikkelingen bij H. Franke, Twee eeuwen gevangen. Misdaad en straf in
Nederland (diss. Amsterdam UvA), Utrecht: Spectrum 1990 en bij P.P. Nelissen, Resocialisatie en detentie (diss.
Maastricht), Maastricht: Universiteit Maastricht 2000. Zie voor een zekere update P.M. Schuyt, Toekomstbestendige
resocialisatie (oratie Leiden), Leiden: Universiteit Leiden 2016 en S. Meijer & E.F.J.C. van Ginniken, ‘Visie op
resocialisatie?’, Strafblad 2018/44, p. 35-41.
68 Beter bekend als de Commissie-Fick, Den Haag, 1947.
69 Kamerstukken II 1981/82, 17539, 2.
70 Kamerstukken II 1993/94, 22999, 11.
71 Kamerstukken II 2000/01, 27419, 1.
72 Kamerstukken II 2007/08, 24587/31200 VI, 236.
73 Bijlage bij Kamerstukken II 2017/18, 29279, 439.
74 Het artikel luidt:
‘1 Allen die van hun vrijheid zijn beroofd dienen te worden behandeld met menselijkheid en met eerbied voor de
waardigheid, inherent aan de menselijke persoon.
2
(a) Verdachten dienen, uitzonderlijke omstandigheden buiten beschouwing gelaten, gescheiden te worden
gehouden van veroordeelden en dienen aanspraak te kunnen maken op een afzonderlijke behandeling
overeenkomend met hun staat van niet veroordeelde persoon.
(b) Jeugdige verdachten dienen gescheiden te worden gehouden van volwassenen en zo spoedig mogelijk voor
de rechter te worden geleid.
3
Het gevangenisstelsel dient te voorzien in een behandeling van gevangenen die in de eerste plaats is gericht op
heropvoeding en reclassering. Jeugdige overtreders dienen gescheiden te worden gehouden van volwassenen
en behandeld te worden in overeenstemming met hun leeftijd en wettelijke staat.’
66

45

van en voorwaarde voor legitieme vrijheidsstraf met de notie van de menselijke waardigheid.
Die grondslag is echter nog te weinig als een hard recht ontwikkeld om als zelfstandige toets voor
de onderzoeksvraag te kunnen fungeren.75
Zowel op internationaal niveau als in het kader van de Raad van Europa bestaat soft law
waarin de grondslag van resocialisatie is vastgelegd.76 Zeker binnen de rechtspraak van het
EHRM heeft die grondslag van resocialisatie steeds meer en steeds stevigere normatieve
weerklank gevonden.77 Tegelijk: een heel hard, tot EVRM-recht gestolde aanspraak op
resocialisatie bestaat niet. En dat geldt te meer voor een dergelijke norm die een verhoging van
de maximale gevangenisstraf ter zake van moord zou verbieden. Zelfs als Nederland met een
dergelijke verhoging van dertig naar veertig jaren in de buitencategorie terecht zal komen (en de
blik vanuit Straatsburg in zoverre kritischer zou worden), wordt een dergelijke verhoging niet
door het EVRM verboden. Daarbij moet ook de margin of appreciation die ter zake aan de lidstaten
wordt gelaten in aanmerking worden genomen.
In normatief opzicht is de situatie onder het EVRM duidelijk gemaakt in de uitspraak van
de Grote Kamer van het EHRM in de zaak Khoroshenko tegen Rusland.78 Resocialisatie is in de
opvatting van het EHRM voor de lidstaten een verplicht onderdeel dat in de beschouwing moet
worden betrokken bij het inrichten van de penal policies. Daarbij bestaat een zekere margin of
appreciation, maar – en voor ons onderwerp belangrijker – deze ingang heeft het EHRM
gaandeweg in het bijzonder ontwikkeld om grenzen te stellen aan die margin of appreciation en
dus – omgekeerd gezegd – om te kunnen toetsen of onderdelen van die penal policy niet toch in
strijd met enig recht uit het EVRM komen, en trouwens ook om tot de conclusie te kunnen komen
dat dit niet zo is. Daarbij is echter van belang dat die toets – en dus ook van de penal policy in het
algemeen – nog ‘beperkt’ is tot bepaalde, specifieke onderdelen daarvan. Dat betreft dan met
Art. 10 IVBPR geldt niet als een ‘een ieder verbindende verdragsbepaling’ in de zin van art. 93 en art. 94 Grondwet.
Van belang zijn met name de ‘Nelson Mandela-rules’ (Resolution 70/175 of the General Assembly of the United
Nations (17 december 2015), United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners, UN Doc
A/RES/70/175) en de European Prison Rules (Recommendation Rec(2006)2 of the Committee of Ministers to member
states on the European Prison Rules (11 januari 2006)). Zie binnen de Raad van Europa ook nog Resolution 76/2 of the
Committee of Ministers on the treatment of long-term prisoners (17 februari 1976), de Recommendation Rec(2003)22
of the Committee of Ministers on conditional release (parole) (24 september 2003) en de Recommendation Rec(2003)23
of the Committee of Ministers on the management by prison administrations of life sentence and other long-term
prisoners (9 oktober 2003).
77 Zie ter zake ook, zij het vooral gericht op de inrichting van de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf, de
overzichtsbijdrage van S. Meijer, ‘De opmars en evolutie van het resocialisatiebegrip’, DD 2015/65, afl. 9, p. 688-704.
78 EHRM (Grote Kamer) 30 juni 2015, ECLI:CE:ECHR:2015:0630JUD004141804, par. 121(Khoroshenko/Rusland):
‘Furthermore, the approach to assessment of proportionality of State measures taken with reference to ‘punitive aims’
has evolved over recent years, with a heavier emphasis now having to be placed on the need to strike a proper balance
between the punishment and rehabilitation of prisoners (…). In this connection, the Court recalls its observations,
firstly, in the Dickson [GC] judgment (cited above, § 75), where it noted the general evolution in European penal policy
towards the increasing relative importance of the rehabilitative aim of imprisonment, particularly towards the end of
a long prison sentence, and, secondly, in Vinter and Others v. the United Kingdom [GC], nos. 66069/09, 130/10 and
3896/10, § 111-116, ECHR 2013 (extracts) and Harakchiev and Tolumov v. Bulgaria (nos. 15018/11 and 61199/12, §§ 243246, ECHR 2014 (extracts)), where it insisted that the emphasis on rehabilitation and reintegration has become a
mandatory factor that the member States need to take into account in designing their penal policies. The regime and
conditions of a life prisoner’s incarceration cannot be regarded as a matter of indifference in that context. They need to
be such as to make it possible for the life prisoner to endeavour to reform himself, with a view to being able one day to
seek an adjustment of his or her sentence.’
75
76

46

name aspecten van tenuitvoerlegging van lange vrijheidsstraf. En niet zozeer het op te leggen
strafmaximum. Zelfs als veertig jaren detentie de resocialisatie meer bemoeilijkt dan een straf van
dertig jaren, wordt de eerstgenoemde straf daarmee nog niet toetsbaar onder art. 5, eerste lid, sub
a, EVRM,79 laat staan als unlawfull daarmee in strijd. Het EVRM-recht biedt met andere woorden
goede kaders om de inrichting van de tenuitvoerlegging van vrijheidsbenemende straf te
beoordelen, maar niet om lidstaten een wettelijke verhoging van strafmaxima te verbieden.
2.3.4.2 Enkele concrete aspecten van de te onderzoeken gedachte tegen de achtergrond van resocialisatie
nader belicht
We gebruiken in deze paragraaf de bovenstaande algemene noties inzake de betekenis van
resocialisatie als belangrijke grondslag van legitieme tenuitvoerlegging van gevangenisstraf om,
daarvan afgeleid, voor de onderzoeksvraag of het verantwoord is om het maximum van de
tijdelijke gevangenisstraf ter zake van moord van dertig naar veertig jaren te verhogen, nog enige
specifiek relevante ‘systeempunten’ te belichten.
Aanpassing inrichting tenuitvoerlegging?
Als men resocialisatie serieus wil nemen, kan men, tegen de achtergrond van het bovenstaande,
bij het antwoord op de vraag of de te onderzoeken strafverhoging verantwoord is, niet volstaan
met de enkele verwijzing naar het feit dat het verschil tussen dertig en veertig jaren
gevangenisstraf niet principieel maar slechts gradueel is. Het uitgangspunt van resocialisatie
verbiedt noch een straf(maximum) van dertig jaren, noch een strafmaximum van veertig jaren.
De resocialisatie in de brede zin als hiervoor omschreven, dus inclusief het belang van de
samenleving, komt echter bij een lange(re) vrijheidsstraf als vanzelf meer onder druk te staan.
Vanuit de nog voorzichtige maar alleszins herkenbare, zich versterkende normatieve
‘omsingeling’ van lange vrijheidsstraf op – met name – het niveau van de Raad van Europa kan
het in dit kader noodzakelijk zijn om bij de eventuele invoering van de te onderzoeken
strafmaximumverhoging, nader aandacht te besteden aan de vraag in hoeverre voor de
tenuitvoerlegging van lange gevangenisstraf specifieke regels en voorzieningen noodzakelijk zijn
met het oog op de extra problematische resocialisatie.80 Dat zich versterkend normatief kader van
de Raad van Europa doet zich des te meer voelen als Nederland zich, met een eventuele
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van dertig naar veertig jaren, zal
voegen in de kleinere categorie van landen ‘met afwijking naar boven’. Een maximum van dertig
jaren komt meer overeen met het recht in andere landen en zal daarom binnen de Raad van
Europa minder snel aanleiding geven voor kritiek op de – de veroordeelde belastende – daar
bovenuit stijgende veertig jaren detentie.
Verhoging van het strafmaximum; resocialisatie en vergelding

Dit onderdeel van art. 5 EVRM staat vrijheidsbeneming toe als ‘the lawful detention of a person after conviction by
a competent court’.
80 Deels zal de discussie parallel lopen met die over de inrichting van de tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf. Aandachtspunt daarbij is de ‘doelgroep’; nogal eens zal lange vrijheidsstraf worden opgelegd zonder
combinatie met tbs. De resocialisatie verloopt dan niet ook via het behandelaspect van laatstgenoemde maatregel. Zie
over de samenhang met tbs nader hierna onder het betreffende cursief.
79

47

Het object van dit onderzoek is – naast het feit dat het alleen op het misdrijf van moord betrekking
heeft – ook beperkt in die zin dat het slechts de gedachte bevat voor de verhoging van het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf; vrijheidsbeneming dus. Gegeven dat daarmee de
resocialisatie meer onder druk komt te staan dan bij een vrijheidsbeneming tot maximaal dertig
jaren, impliceert de verhoging ook langs deze lijn81 een versterking van het vergeldend karakter
van de aldus verhoogde straf. Dat is, ook in de opvatting van de wetgever zelf, een zekere
verschuiving in het denken over de grondslag en de duur en de inrichting van de (lange)
vrijheidsstraf. We herhalen: ontoelaatbaar is dat zeker niet. Maar ook hier geldt dat een eventueel
wetsvoorstel tot verandering wordt onderbouwd met argumenten waarin de wetgever zijn
nieuwe(re) opvattingen ook motiveert in het licht van eerdere (beleids)documenten. Zeker
gegeven het ingrijpend karakter van de wijziging mag – op dit punt en langs deze korte
verkenning als ingang – in het bijzonder worden verwacht dat de wetgever een eventueel
wetsvoorstel voor een wetswijziging gepaard doet gaan van een bredere onderbouwing van zijn
visie op (de wettelijke maximumduur van) de tijdelijke vrijheidsstraf. Waarom vraagt vergelding
van moord thans eventueel veertig jaren gevangenisstraf, waar de internationale
rechtsgemeenschap voor genocide dertig jaren voldoende vindt? Het empirisch onderdeel van
dit onderzoek tracht daarbij antwoord te geven op de vraag in hoeverre uit de rechtspraak c.q.
naar de mening van de geïnterviewde personen aan een dergelijk verhoogd strafmaximum
behoefte bestaat.
Verhoging van het strafmaximum; samenhang van vrijheidsbeneming en vrijheidsbeperking; langdurig
toezicht en tbs
In het licht van het bovenstaande vraagt de beperking van de te onderzoeken gedachte tot
(verlenging van) de vrijheidsbenemende straf ook de aandacht in relatie tot de in de afgelopen
jaren snel gegroeide vormen van vrijheidsbeperking. Dat laatste betreft modaliteiten waarin aan
verdachten en veroordeelden algemene en bijzondere gedragsvoorwaarden worden opgelegd,
gekoppeld aan (al dan niet: elektronisch) toezicht en voorzien van sancties en consequenties (in
ultimo ook vrijheidsbeneming) in geval de voorwaarden niet worden nageleefd. Het doel van
deze modaliteiten is om de maatschappij te beveiligen tegen ongewenst gedrag van de
veroordeelde, deze laatste van de stigmata van vrijheidsbeneming te vrijwaren als hij de eigen
verantwoordelijkheid heeft en toont om de voorwaarden na te leven en aldus overheid en
maatschappij ook de hogere kosten van vrijheidsbeneming te besparen.
Voor het thema van dit onderzoek is relevant dat dergelijke vormen met de recente
regeling van het langdurig toezicht82 ook mogelijk zijn geworden na ommekomst van (lange)
vrijheidsstraf of als afzonderlijke maatregel. Deze nieuwe wettelijke mogelijkheden voor
langdurig toezicht kennen elk hun eigen, specifieke voorwaarden voor toepassing. Daardoor
In zoverre in aanvulling van hetgeen onder 2.3.3 is besproken over (on)evenredige bestraffing als bovengrens van
vrijheidsstraf.
82 Wet van 25 november 2015, Stb. 2015, 460 tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van
Strafvordering in verband met het laten vervallen van de maximale duur van de voorwaardelijke beëindiging van de
verpleging van overheidswege, het verlengen van de proeftijden van de voorwaardelijke invrijheidstelling en de
invoering van een langdurige gedragsbeïnvloedende en vrijheidsbeperkende maatregel voor tbs-gestelden en zedenen geweldsdelinquenten (langdurig toezicht, gedragsbeïnvloeding en vrijheidsbeperking) voor het belangrijkste deel
in werking getreden op 1 januari 2018 (Stb. 2016, 493).
81

48

zullen zij wellicht niet altijd in alle gevallen van veroordeling wegens moord van toepassing
kunnen zijn. Maar het bestaan ervan maakt wel duidelijk dat er, ten behoeve van het voorkomen
van recidive als onderdeel van resocialisatie, niet steeds aan lange(re) vrijheidsbeneming door
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf hoeft te worden gedacht. De
genoemde modaliteiten van het langdurig toezicht zijn (bovendien) eerst recent in werking zijn
getreden. Resultaten ervan zijn nog niet beschikbaar. Een argument tegen de verhoging van het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord (vrijheidsbeneming) kan dus (thans) zijn dat
de wenselijkheid daarvan mede tegen de achtergrond van en de samenhang met de effectiviteit
in de zin van recidivevermindering van deze nieuwe sanctiemodaliteiten van vrijheidsbeperking
moet worden bezien.83 De discussie over het eventueel verhogen van het strafmaximum bij
moord zou daarmee ook op de verdere ervaringen met deze modaliteiten kunnen of moeten
wachten.
Ter zake van de samenhang met tbs is van belang dat Nederland daarmee een typische
voorziening van strafrechtelijke vrijheidsbeneming heeft ter bescherming van de maatschappij
die in andere landen en rechtsstelsels veelal ontbreekt. Dat is een reden waarom in andere landen
sneller nogal eens lange en in het bijzonder ook levenslange gevangenisstraf (althans
aanvankelijk) kan worden opgelegd c.q. wordt opgelegd. Maar voor de gevallen waarin in
Nederland tbs mogelijk is, hoeft de beveiliging van de maatschappij in zoverre niet ook in
verhoging van het strafmaximum te worden gezocht.84
Mocht (desondanks) tot een verhoging van het strafmaximum worden besloten, dan zal
bij die wetswijziging de vraag moeten worden beantwoord naar de wenselijkheid van een,
zonder nadere regeling mogelijke combinatie van veertig jaren gevangenisstraf met – met name
– tbs met dwangverpleging. De oplossing hoeft daarbij niet uitsluitend te worden gezocht in een
beperking van de mogelijkheid een gevangenisstraf van veertig jaren op te leggen, want ook de
(huidige) inrichting van de tenuitvoerlegging van veroordelingen tot lange vrijheidsstraf en tbs
biedt mogelijkheden tot afstemming van straf, zorg, behandeling en beveiliging. Maar de kwestie
van de samenloop verdient bij een eventuele wettelijke regeling wel specifieke aandacht omdat
toepassing van de bestaande, onbeperkte combinatiemogelijkheid niet zonder meer
vanzelfsprekend is bij verhoging van het strafmaximum. Vanuit het perspectief van verhoging
van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf kan dan ook de vraag aan de orde komen of,
gegeven de nieuwe inrichting van de levenslange gevangenisstraf, de wetgever ook voor de
toekomst het uitgangspunt van de Hoge Raad uit HR 14 maart 2006, NJ 2007/345 wil blijven
Zie over het belang van de samenhang in de regeling van (de verschillende modaliteiten van) vrijheidsbeneming en
vrijheidsbeperking en van de samenhangende toepassing om sanctiedoeleinden, zoals het voorkomen van recidive, te
bereiken in het bijzonder F.W. Bleichrodt, ‘Het strafrechtelijk sanctierecht in de revisie’, in: J. de Hullu, F.W. Bleichrodt
& O.J.D.M.L. Jansen, Herziening van het sanctiestelsel. Preadviezen (Handelingen Nederlandse Juristen-Vereniging, deel
2002-1), Deventer: Kluwer 2002, p. 89-165, en F.W. Bleichrodt, ‘Vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming in het
Nederlands strafrechtelijk sanctierecht’, in: E. Lancksweerdt e.a. ‘Burgerparticipatie in constitutioneel perspectief,
Vrijheidsbeneming en vrijheidsbeperking in het strafrecht, Partij-autonomie in het goederenrecht’, in: Vereniging voor
de vergelijkende studies van het recht van België en Nederland, Preadviezen, Den Haag: Boom Juridisch 2018.
84 Daarbij is van belang dat de discussie over het uitwijken naar lange tijdelijke gevangenisstraf bij weigerende
observandi, z’n langste tijd gehad lijkt te hebben. Vgl. art. 37a Sr (nieuw) uit de (op dit punt aankomende) Wet
forensische zorg (Wet van 24 januari 2018, Stb. 2018, 38), en breder de brief van de Minister voor rechtsbescherming
van 8 oktober 2018, Kamerstukken I, 2018/19, 32398, P. Ook hierin ligt in zoverre geen reden (meer) tot verhoging van
het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf.
83

49

overnemen dat levenslang en tbs elkaar als sancties uitsluiten. In dat uitgangspunt kan bij moord
dan een argument worden gezien om het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij dat delict
te verhogen juist omdat de beslissing tbs te willen opleggen, dan dwingt te ‘volstaan’ met
tijdelijke gevangenisstraf. Helemaal voor de hand ligt een dergelijke verhoging ook dan niet
omdat de combinatie van lange(re) vrijheidsstraf en tbs met dwangverpleging voor de
tenuitvoerlegging bepaald niet zonder meer onproblematisch is.
Wellicht even belangrijk is de vraag of het eventueel te verhogen maximum van de
gevangenisstraf niet in het bijzonder zal worden aangewend voor de gevallen waarin tbs niet
aangewezen en niet mogelijk is, bijvoorbeeld omdat bij de verdachte ten tijde van het delict geen
gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens bestond of kon worden
vastgesteld, al moet de wel veronderstelde onmogelijkheid om in dat laatste geval tbs op te leggen
inmiddels, zoals gezegd, worden gerelativeerd. Daarmee ontstaat dan een bijzondere categorie
van tot extreem lange (maar wel tijdelijke) gevangenisstraf veroordeelden. Omdat aan hen geen
tbs is opgelegd, verschillen de aanspraken en voorzieningen in de tenuitvoerlegging met tbs nu
de tenuitvoerlegging niet mede op behandeling is gericht.85 Voor wie de aanspraken en
voorzieningen in het kader van resocialisatie en v.i. aanzienlijk verschillen van en aanzienlijk
minder zijn dan die van veroordeelden aan wie ook tbs is opgelegd en wier aanspraken in zoverre
ook normatief harder, ook onder art. 5, eerste lid, EVRM nu voor hen immers ook de ‘e-grond’
geldt. Ook langs deze weg rijst daarmee de hiervoor reeds geopperde vraag of een eventuele
verhoging van het strafmaximum niet ook tot aanpassingen in de tenuitvoerlegging van de lange
vrijheidsstraf zouden moeten leiden.
Aan de mogelijke samenhang van de maximale duur van de tijdelijke gevangenisstraf bij
moord met andere sanctiemodaliteiten zou omgekeerd een argument kunnen worden ontleend
dat bij de beantwoording van de onderzoeksvraag de gedachte van strafverhoging bij moord kan
ondersteunen, dat aansluit bij het op meer plaatsen genoemde exclusieve karakter van de
eventuele strafverhoging. Waar die verhoging tot veertig jaren uitsluitend bij moord aldus een
specifieke voorziening wordt voor dit ene, zwaarste misdrijf, zou kunnen worden betoogd dat
daartegen minder bezwaar bestaat als het specifieke van die voorziening verder wordt benadrukt
door het bijzondere, uitzonderlijke karakter ervan de vorm te geven van een ook wettelijke
vastgelegde uitzondering. In die benadering zou een eventueel voorstel kunnen c.q. moeten
worden gereserveerd voor de gevallen waarin, naar de vaststelling van de rechter in het concrete
geval van (bewezenverklaring van) moord, het afwenden van het recidivegevaar bij de
veroordeelde niet mede te bereiken is via (de combinatie met) een van de andere
sanctiemodaliteiten. Veertig jaren uitsluitend bij moord en zelfs dan alleen als ultimum
remedium dus. Opgemerkt moet worden dat dit argument slechts uit het betoog in deze
paragraaf voortvloeit. Hiervoor is benadrukt dat het de te onderzoeken gedachte ook moet

Een (ook) tot tbs veroordeelde justitiabele is in termen van art. 5 EVRM (ook) gedetineerd op de grond van art. 5,
eerste lid, onder e, EVRM (the lawful detention of persons for the prevention of the spreading of infectious diseases, of
persons of unsound mind, alcoholics or drug addicts or vagrants) en niet alleen op de grond van art. 5, eerste lid, onder
a, EVRM (the lawful detention of a person after conviction by a competent court;), zoals ten aanzien van een uitsluitend
tot gevangenisstraf veroordeelde wel het geval is. Vanwege de met de titel van detentie verbonden aanspraak op
behandeling van de eerst genoemde categorie, stelt het EHRM ter zake meer en gemakkelijker eisen aan de inrichting
van tenuitvoerlegging van detentie.
85

50

worden beoordeeld op de algemene aspecten van evenredige bestraffing c.q. in het licht van het
belang van resocialisatie die door lange(re) vrijheidsstraf (extra) wordt bemoeilijkt.
Uit de geschetste samenhang met andere sanctiemodaliteiten volgt in elk geval voor de
wetgever, mocht hij de te onderzoeken gedachte in een wetsvoorstel omzetten, de noodzaak om
(ook) langs deze lijn de wenselijkheid van een dergelijk voorstel nader te belichten en te
onderbouwen.
(G)een bijzondere strafmotivering; (g)een straftoemetingscriteria?
In het bovenstaande is reeds diverse malen benadrukt dat het Nederlandse systeem van
strafmotivering de strafrechter dwingt tot strafmotivering. Dat is de processuele tegenhanger van
de grote vrijheid die de wetgever bij de straftoemeting aan de strafrechter laat. Ten aanzien van
de vrijheidsstraf schrijft art. 359, zesde lid, tweede volzin, Sv de rechter (zelfs) uitdrukkelijk voor
om in het vonnis zoveel mogelijk de omstandigheden aan te geven ‘waarop bij de vaststelling
van de duur van (die) straf is gelet’. Heel veel aan specifieke strafmotivering eist de Hoge Raad
in dat kader ten aanzien van lange vrijheidsstraf in het algemeen echter niet.86 Rechters motiveren
zo’n straf in de praktijk uiteraard wel vaak ruim. Niet in de laatste plaats omdat het nogal eens
gaat om aandachttrekkende strafzaken. Dat is zeker bij moord steeds het geval. Anders dan
andere landen87 kent het Nederlandse systeem echter geen traditie waarin de wetgever,
bijvoorbeeld en met name in het Wetboek van Strafrecht, aan de rechter bepaalde uitgangspunten
en voorschriften voor straftoemeting voorhoudt of oplegt aan de hand waarvan de straftoemeting
in hoger beroep of cassatie kan worden gecontroleerd.
Voor de centrale onderzoeksvraag van dit rapport is bij deze stand van zaken van belang
dat de wetgever de rechter geen criteria voorhoudt c.q. niet dwingt in het bijzonder te motiveren
waarom hij in voorkomende gevallen nu kiest voor tijdelijke gevangenisstraf, dan wel voor
levenslange gevangenisstraf in de gevallen waarin die keuze bestaat. Ook bestaan geen specifieke
straftoemetingscriteria of motiveringsvoorschriften in geval de rechter hele lange gevangenisstraf
c.q. het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf oplegt.
Zeker in het licht van de geschetste Europese ontwikkelingen kan de vraag rijzen of in
geval van strafverhoging bij moord, het aangewezen kan zijn de toepassing ervan in zoverre te
beperken dat daar waar die straf de ‘normale’ Nederlandse termijn van (maximaal) dertig jaren
gevangenisstraf overschrijdt, zulks tot nadere motivering van die straf in het vonnis dwingt. Het
– tot op zekere hoogte – ‘breken’ met de Nederlandse traditie(s) op dit punt88 zou helpen het
uitzonderlijk karakter van een dergelijke wetswijziging te benadrukken en de strafverhoging ook

Dat wordt onderstreept door het feit dat in het concept-Boek 4 van het gemoderniseerde Wetboek van Strafvordering
de thans bestaande motiveringsvoorschriften voor de rechter ten aanzien van de straf terug worden gebracht tot het
algemene voorschrift dat het vonnis de redenen moet opgeven die de straf hebben bepaald (art. 4.3.4.6., tweede lid,
Sv). Ook moet het vonnis een motivering bevatten als dat voor de begrijpelijkheid van de beslissing noodzakelijk is
(art. 4.3.4.3., eerste lid, Sv). In het licht van deze laatste formulering lijkt het opleggen van gevangenisstraf van een
duur die het gewone maximum van dertig jaren te boven gaat, dan in elk geval nadere motivering te eisen.
87 Zoals bijvoorbeeld in het Duitse systeem: zie nader de hierna opgenomen rechtsvergelijkende verkenning.
88 De Hoge Raad zou een dergelijke, specifieke motiveringsplicht ook in art. 359, zesde lid, tweede volzin, Sv kunnen
inlezen. Onder (extreme) omstandigheden eist hij al specifieke motivering. Vgl. HR 28 februari 2006,
ECLI:NL:HR:2006:AU9381, NJ 2007/525, m.nt. D.H. de Jong inzake veroordeling tot levenslang aan een verstandelijk
gehandicapte man met een IQ van 60.
86

51

daartoe te beperken. Het (ook) aldus benadrukken van dat uitzonderlijk karakter zal de
Nederlandse regeling en de toepassing ervan in concrete gevallen meer bestendig maken tegen
de hoe dan ook kritische(re) blik van Straatsburg.89 Denkbaar is zelfs dat de strafrechter daarbij
in de strafmotivering inzicht geeft in zijn mening over de grondslag van de straf en de inrichting
van de tenuitvoerlegging en de termijn waarop – daarbinnen – vergelding en beveiliging
verschuift naar resocialisatie (met consequenties voor het regime). Net als bij levenslang en bij
een combinatievonnis van gevangenisstraf en tbs is ook een veroordeling tot een extreem lange
tijdelijke gevangenisstraf bij de strafoplegging meer en meer slechts een momentopname waarbij
het aangewezen kan zijn dat de rechter ten behoeve van het verdere, lange verloop de
tenuitvoerlegging waarin vergelding van het delict verbleekt, meer inzicht geeft in zijn keuzes
ter zake van de grondslag en de duur van de straf in concreto. Van belang is daarbij nog dat voor
deze bovencategorie van lange vrijheidsstraf straftoemetingsrichtlijnen en rechterlijke
oriëntatiepunten minder houvast bieden.90
Samenhang met (de regeling van) de v.i. in 1886, in 2006 en in de toekomst
Bij het bepalen van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf op vijftien jaren overwoog de
wetgever van het WvSr 1886 blijkens de MvT:
‘Het maximum van vijftien jaren is dus niet te hoog, vooral wanneer men het in verband
beschouwt met de bevoegdheid tot voorwaardelijke invrijheidstelling in art. 21 van het
ontwerp’.91
De samenhang tussen (het bepalen van) de maximale duur van de vrijheidsstraf en de
mogelijkheden voor vormen van vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling zijn evident.
Dat geldt in zijn algemeenheid ook voor de aandrang vanuit het recht van de Raad van Europa
om überhaupt in vormen van v.i. te voorzien. Het bovenstaande citaat geeft er al blijk van dat
Nederland sinds 1886 steeds vormen van v.i. kent en ook in de toekomst zal kennen. Die gedachte
wordt op zichzelf niet verlaten. Wel is de Nederlandse regeling aan wijzigingen onderhevig.
Binnen dat laatste, specifiek Nederlandse kader van de v.i. is voor de beantwoording van de
zesde deelonderzoeksvraag en daarmee voor centrale onderzoeksvraag het navolgende in het
bijzonder van belang.
De traditie van een v.i.-regeling als onderdeel van het sanctiestelsel in het moderne
strafrecht sinds de 19de eeuw, bestaat niet alleen in Nederland. Vormen van v.i. werden ook in
andere rechtsstelsels ingevoerd. Binnen de hierna opgenomen (beperkte) rechtsvergelijkende
verkenning wordt daarom ook aangegeven na welk deel van de tenuitvoerlegging van
vrijheidsstraf vormen van v.i. in het betreffende rechtstelsel mogelijk zijn. Daarbij dringt zich de
Een dergelijke accentuering van de uitzondering kan ook helpen eventuele aarzelingen bij andere lidstaten in het
kader van de EU-samenwerking in strafzaken op basis van wederzijdse erkenning en vertrouwen weg te nemen of te
verminderen.
90 Uit het jurisprudentie-onderdeel van dit onderzoek blijkt ook niet altijd van consistentie ter zake. Op dat laatste
drong de Raad van Europa al eens nadrukkelijk aan. Vgl. aandrong. Recommendation No. R (92) 17 van 19 oktober
1992 van het Comité van Ministers in zake ‘consistency in sentencing’.
91 H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel I, Haarlem: Tjeenk Willink 1891, p. 196. Het bedoelde art.
21 werd uiteindelijk art. 15 in het WvSr 1886.
89

52

conclusie gemakkelijk op dat Nederland thans reeds betrekkelijk ‘karig’ is; andere rechtsstelsels
aanvaarden vormen van v.i. naar kortere perioden van tenuitvoerlegging. Die conclusie
accentueert hetgeen waarop al enige malen gewezen is: met een mogelijke verhoging van het
strafmaximum van dertig naar veertig jaren, komt Nederland in vergelijking met andere landen
in een ‘bovencategorie’ te verkeren. Dat geldt dus niet alleen voor het wettelijk toegelaten
maximum op zichzelf, maar ook voor de – reeds onder bestaande wetgeving – daadwerkelijke
termijn van tenuitvoerlegging. Een dergelijk verschil kan van belang zijn voor de EUsamenwerking in strafzaken. Bovendien moet er rekening mee worden gehouden dat het binnen
de Raad van Europa niet ongebruikelijk is de afwijking kritischer te bezien dan het rechtstelsel
van een lidstaat dat minder afwijkt, zeker als het eigen onderdanen betreft.
In de regeling van de v.i. ligt voorts een direct verband met de verhoging van het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van twintig naar dertig jaren bij de Wet herijking
strafmaxima in 2006.92 Dat was de eerste en tot nu toe laatste verhoging van het wettelijk
strafmaximum sinds 1886. Deze verhoging van het maximum van de gevangenisstraf was in het
oorspronkelijk voorstel van wet niet opgenomen. Het is daarin bij amendement toegevoegd dat
bij de beantwoording van de eerste onderzoeksvraag in onderdeel 2.2. is geciteerd.93 Blijkens de
toelichting is het amendement met name bedoeld om het ‘strafgat’ tussen lange tijdelijke
gevangenisstraf en levenslang wat verder te dichten. Van belang is dat de wens daartoe niet
zozeer voortvloeide uit het ‘gat’ tussen het voor 2006 bestaande maximum van twintig jaren en
levenslang. Het was de indiener van het amendement meer te doen om het ‘gat’ tussen twintig
jaren met de toentertijd bestaande regeling van de (toenmalige) v.i. enerzijds en ‘levenslang’
anderzijds. Voor deze laatste straf geldt geen v.i.-regeling terwijl in 2006 ook nog niet in de
huidige heroverwegingsmogelijkheid was voorzien. Daarbij is ten aanzien van de v.i. in het
bijzonder van belang dat deze ten tijde van het amendement in 2006 nog als vervroegde
invrijheidsstelling bestond. Onder die regeling kwam elke veroordeelde tot langere
gevangenisstraf voor v.i. in aanmerking. Het ‘terugdraaien’ van de vervroegde invrijheidstelling
naar de (huidige) v.i., waarbinnen v.i. verlening juist geen automatisme is, dateert pas van 2008.
Met andere woorden: met het amendement in 2006 werd niet zozeer een verhoging van het
maximum van twintig jaren beoogd in de zin dat het wenselijk werd geacht tot dertig jaren
gevangenisstraf te effectueren. Het ging als onderdeel van de beleidstheorie eerder om een
bevestiging van maximum van twintig jaren als daadwerkelijke straf. En wel in de zin dat, als die
straf door de rechter wordt opgelegd, die duur daarvan dan ook inderdaad onder
omstandigheden daadwerkelijk twintig jaren zou moeten kunnen duren. Om dat te
bewerkstelligen koos de wetgever, onder de toenmalige regeling van de vervroegde
invrijheidstelling, het instrument van de verhoging van het strafmaximum naar dertig jaren.94 Dat
is niet geheel onbegrijpelijk ‘wonderlijk’ genoemd, nota bene door de wetgever zelf.95
De in 2008 aldus herstelde v.i. is geen rustig bezit gebleken, althans niet bij politiek en
wetgever. Het inmiddels door de Tweede Kamer aanvaarde voorstel voor een Wet straffen en
beschermen bevat een wijziging en beperking van de v.i.-regeling. In die regeling wordt v.i. voor
Wet van 22 december 2005, Stb. 2006, 11, inwerkingtreding op 1 februari 2006 (Stb. 2006, 23).
Kamerstukken II 2003/04, 28484, 45 (gewijzigd amendement van het lid Haersma Buma c.s.). Zie nader par. 2.2.
94 Handelingen I 2005/06, 12, p. 595.
95 Handelingen I 2005/06, 12, p. 595.
92
93

53

langgestraften beperkt tot maximaal de laatste twee jaren van de gevangenisstraf.96 Indien dit
wetsvoorstel kracht van wet verkrijgt wordt het effectieve strafdeel van een gevangenisstraf
versterkt. Zeker bij lange gevangenisstraffen brengt de veroordeelde aanzienlijk meer tijd in
detentie door, ook zonder verhoging van het wettelijke strafmaximum.
Het feit dat dit wetsvoorstel inmiddels door de Tweede Kamer is aanvaard, is een voor de
uitkomst van het onderhavige onderzoek belangrijk gegeven. Is, met dat gevolg van de Wet
straffen en beschermen, nog wel behoefte aan een verhoging van het maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf tot veertig jaren bij moord? Als de gedachte daaraan en de beleidstheorie
daarachter – net als in 2006 – in de eerste plaats voortkomt uit de wens een lange vrijheidsstraf
tot meer daadwerkelijke detentie te doen leiden, lijkt het erop alsof dat doel thans dus via de
genoemde aanpassing van de v.i. wordt bereikt. Voor de uitvoering van dezelfde beleidstheorie
uit 2006 hoeft in zoverre thans niet (weer) voor hetzelfde instrument (verhoging van het
strafmaximum) te worden gekozen. Sowieso lijkt het verstandig om eerst de effecten van die Wet
straffen en beschermen – zo deze kracht van wet verkrijgt – af te wachten. Tot dat laatste bestaat
ook overigens grond. De verhoging van het maximum bij amendement in 2006 was, ondanks
aandrang daartoe97, niet voorzien van een onderbouwing in de vorm van een uitgebreide
toelichting, effectief onderzoek naar de werking, advies van de Raad van State, nader onderzoek
(met name door de strafrechtsdeskundigen De Hullu en De Roos op wier onderzoek de
wetgevingsoperatie herijking strafmaxima was gestoeld), dan wel rechtsvergelijking met ons
omringende landen. De (vorige) verhoging ontbeert derhalve een solide onderbouwing en
verantwoording. Zoals hierboven reeds een aantal malen is geconstateerd, is het aangewezen
(andermaal) te benadrukken dat een eventueel wetsvoorstel tot verdere verhoging van het
maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van dertig naar veertig jaren, alsnog van dergelijke
onderbouwing zal moeten worden voorzien. Daarbij moeten ook de effecten van de eerdere
verhoging van twintig naar dertig jaren in de beschouwing moeten worden betrokken. Uiteraard
beoogt juist het onderhavige onderzoek voor een deel in die onderbouwing te voorzien, maar het
is bepaald van belang te constateren dat er in 2006 geen uitgebreide onderbouwing is
geformuleerd waaraan een eventuele verdere verhoging van het strafmaximum naar veertig jaren
thans betrekkelijk gemakkelijk kan worden getoetst c.q. tegen kan worden afgezet. Niet als
zodanig (de verhoging) en niet in het licht van de sedert 2006 ingetreden (aanstaande)
wijzigingen in het strafrechtelijk sanctiestelsel.
Nu wij hierboven reeds opmerkten dat Nederland met een strafmaximum van dertig jaren
reeds onder de bestaande v.i.-regeling behoort tot de landen in Europa waar lange
gevangenisstraf vervolgens ook tot relatief lange daadwerkelijke detentietijd leidt, spreekt
vanzelf dat dit gegeven en de daarmee samenhangende bezwaren extra klemmend worden als
de v.i. bij een veroordeling tot veertig jaren gevangenisstraf beperkt blijft tot de laatste twee jaren

Kamerstukken II 2018/19, 35122, 2. Onder de bestaande regeling is v.i. geen automatisme, maar wel mogelijk. Het
verschil met de Wet straffen en beschermen schuilt dus niet in het (enkele) feit dat v.i. ‘straks’ slechts beperkt mogelijk
is. Dat is nu reeds het geval, zij het met een langere v.i.-tijd. Zie over de v.i.-regeling J. uit Beijerse et al., De praktijk van
de voorwaardelijke invrijheidstelling in relatie tot speciale preventie en re-integratie, Den Haag: Boom Juridische uitgevers
2018.
97 Zie in het bijzonder Handelingen I 2005/06, 12, p. 591.
96

54

ervan en een dergelijke veroordeling dus tot achtendertig jaren daadwerkelijke detentie leidt,
gratiëring daargelaten.
Op deze wijze in z’n effect geschetst, vraagt de wijziging van de v.i.-regeling die in het
wetsvoorstel straffen en beschermen is opgenomen, in het kader van het onderhavige onderzoek
ook op een ander punt nog enige aandacht. Een eventuele verhoging van het strafmaximum bij
moord kan er dan toe leiden dat iemand die voor dat delict tot veertig jaren tijdelijke
gevangenisstraf is veroordeeld (onder omstandigheden: aanzienlijk) langer in detentie
doorbrengt (namelijk achtendertig jaren) dan degene die voor datzelfde misdrijf tot levenslang
veroordeeld is. Naar de actuele stand van zaken wordt in geval van veroordeling tot levenslange
gevangenisstraf immers na vijfentwintig jaren een aanvang gemaakt met het proces waarin wordt
bezien of voortijdige invrijheidstelling in de tijd daarna op enig moment aangewezen kan zijn.98
Zeker is een dergelijke invrijheidstelling echter niet.
Wij menen dat deze stand van zaken geen tegenargument oplevert dat een eventuele
verhoging van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord tot veertig jaren in absolute zin geheel zou
verbieden. Dat is vooral het geval omdat dan het verschil tussen veroordeling tot levenslange
gevangenisstraf en tot tijdelijke gevangenisstraf wordt miskend. Zoals aan het begin van dit
onderdeel van het onderzoeksrapport uiteen gezet (par. 2.3.2.2.1), is het verschil in aard van de
veroordeling tot levenslang c.q. tot tijdelijke gevangenisstraf daarvoor te groot en te principieel.
In geval van levenslang is dat een veroordeling tot een straf van in beginsel onbeperkte duur, iets
waartoe de daartoe veroordeelde vanaf dag één van zijn detentie mee zal moeten zien te leven.
De periode tot aan het begin van de heroverweging van die straf moet in het licht daarvan worden
gezien. Bij tijdelijke gevangenisstraf is dat wezenlijk anders omdat de veroordeelde – al evenzeer
vanaf dag één – zekerheid heeft over het moment waarop de vrijheidsbeneming (in ieder geval)
eindigt. Dat verschil rechtvaardigt op zichzelf en op systematisch niveau ook een (potentieel)
verschil in termijn van (daadwerkelijke) detentie. Op systematisch niveau staat het vaststellen
van het wettelijk strafmaximum door de wetgever en de beslissing tot het opleggen en toemeten
van de duur van de vrijheidsstraf door de strafrechter in Nederland tot op grote hoogte los van
de inrichting van de tenuitvoerlegging. Daarbinnen komt het wel vaker voor dat een voor kortere
duur opgelegde straf in de praktijk anders of zwaarder uitpakt dan een voor langere duur
opgelegde straf. Waar dat in concrete gevallen te onredelijk uitpakt, kan een en ander via het
instrument van de gratie worden opgevangen.

2.4

Rechtsvergelijking

Bij de beschrijving van de wets- en rechtssystematiek in het bovenstaande is reeds op diverse
plaatsen gewezen op het recht in andere landen. Nederland is immers geen eiland. Reeds bij de
inrichting van het wettelijk sanctiestelsel in 1886 was de wetgever op de hoogte van de
ontwikkelingen in de strafrechtelijke codificaties in enige andere landen. Nederland volgde ten
dele elders gemaakte keuzes, maar ging ook eigen wegen. Ook in onze tijd verdient
(her)overweging van onderdelen van het strafrechtelijk sanctiestelsel een blik over de grens. Het
beperkte kader van dit onderzoek laat een uitputtende rechtsvergelijkende studie niet toe. Dat is
Zie (de verdere uitvoering van) de brief van de toenmalige staatssecretaris van Justitie en Veiligheid van 2 juni 2016,
Kamerstukken II 2015/16, 29279, 325, o.a. leidende het Besluit Adviescollege levenslang gestraften van 25 november 2016,
Stcrt. 2016, 65365 (nadien gewijzigd bij Besluit van 6 juni 2017, Stcrt. 2017, 32577).
98

55

ook niet per se noodzakelijk om enige relevante verschillen en overeenkomsten aan te duiden.
Binnen dat beperkte kader wordt in de onderstaande rechtsvergelijkende verkenning het
sanctiestelsel van enkele andere rechtsstelsel kort beschreven op enige voor de beantwoording
van de onderzoeksvraag relevante onderdelen.
Voor de (voormalige) Nederlandse Antillen, Suriname, Duitsland, Zwitserland, Frankrijk,
België en Spanje zijn de (maximum)straffen voor de vergelijkbare levensdelicten doodslag en
moord en de uitwerking daarvan in de praktijk kort in kaart gebracht. Hierdoor wordt in het
bijzonder enig inzicht verschaft in de uitgangspunten van en opvattingen over de duur van de
(maximale, tijdelijke) vrijheidsstraf, ook als alternatief voor een levenslange gevangenisstraf, en
over de termijn van v.i.-verlening.
Met deze rechtsvergelijkende verkenning van enige rechtsstelsels in concreto wordt
invulling gegeven aan de referte aan het recht in enige andere rechtsstelsels in het voorgaande
deel van dit hoofdstuk. Na de schets van de rechtsstelsels volgt een korte duiding van de voor de
beantwoording van de onderzoeksvragen voornaamste conclusies.
2.4.1

Curaçao

In Curaçao wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 1:13 SrC.99
Voor doodslag en moord geldt in het bijzonder het volgende. Doodslag is het opzettelijk een
ander van het leven beroven en wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste
vierentwintig jaren.100 Moord is het opzettelijk en met voorbedachte raad een ander van het leven
beroven en daarop staat een levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke van ten hoogste dertig
jaren.101
De levenslanggestrafte wordt voorwaardelijk in vrijheid gesteld als hij twintig jaren van
de straf heeft ondergaan en – naar het oordeel van de rechter (het Gemeenschappelijk Hof van
Justitie) – verdere tenuitvoerlegging geen redelijk doel meer dient.102 Voor tijdelijke
gevangenisstraffen is een regeling voor de v.i. getroffen in art. 1:31 SrC. Als het
onvoorwaardelijke deel ten hoogste een jaar bedraagt, wordt de veroordeelde voorwaardelijk in
vrijheid gesteld als de vrijheidsbeneming ten minste zes maanden heeft geduurd en van het dan
nog ten uitvoer te leggen gedeelte van de straf een derde is ondergaan (eerste lid). Bij een langere
tijdelijke gevangenisstraf, wordt de veroordeelde normaal gesproken voorwaardelijk in vrijheid
gesteld als hij twee derde van de straf heeft ondergaan (tweede lid).103
De gevangenisstraf is levenslang of tijdelijk (eerste lid). Een tijdelijke gevangenisstraf is ten minste een dag en ten
hoogste vierentwintig (achtereenvolgende) jaren (tweede lid). De tijdelijke gevangenisstraf kan, net als sinds 2000
onder het oude recht art. 11 SrNA, echter maximaal dertig jaar bedragen in de gevallen waarop op het misdrijf
levenslange en tijdelijke gevangenisstraf ter keuze van de rechter is gesteld (derde lid), alsmede wanneer deze wegens
strafverhoging ter zake van onder andere samenloop misdrijven of recidive boven de vierentwintig jaar uitkomt
(vierde lid). De doodstraf verdween, net als minimumstraffen voor bepaalde ernstige delicten, uit het wetboek door de
inwerkingtreding van het huidige SrC per 15 november 2015.
100 Art. 2:259 SrC. Zie voor gekwalificeerde doodslagen art. 2:260-2:261 SrC; dan kan een levenslange gevangenisstraf
of een tijdelijke van ten hoogste dertig jaar worden opgelegd.
101 Art. 2:262 SrC. Onder het oude recht stond zowel op moord als doodslag een levenslange gevangenisstraf of een
tijdelijke van ten hoogste vierentwintig jaar. Diezelfde bestraffing werd onwenselijk geacht.
102 Art. 1:30 SrC.
103 Zie nader J.M. Reijntjes & A.D. Marchena-Slot (red.), Antilliaanse strafrechtspleging: een inleiding, Den Haag: Boom
Juridisch 2016, par. 13.7.2.
99

56

2.4.2

Aruba

In Aruba wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 1:13, eerste
lid, SrA.104 Voor doodslag en moord geldt in het bijzonder het volgende. In het nieuwe wetboek,
dat in werking trad op 15 februari 2014, werd het strafgat door een verhoging van de tijdelijke
gevangenisstraf van twintig naar dertig jaren bewust verkleind, zodat een beter alternatief voor
levenslang werd gecreëerd.105 Doodslag is het opzettelijk een ander van het leven beroven en
wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste vierentwintig jaren.106 Moord is het
opzettelijk en met voorbedachte raad een ander van het leven beroven en daarop staat een
levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke van ten hoogste dertig jaren.107
De levenslang gestrafte wordt voorwaardelijk in vrijheid gesteld als hij twintig jaren van
de straf heeft ondergaan en – naar het oordeel van de rechter (ook hier het Gemeenschappelijk
Hof van Justitie) – verdere tenuitvoerlegging geen redelijk doel meer dient.108 Voor tijdelijke
gevangenisstraffen is een regeling voor de v.i. getroffen in art. 1:31 SrA. Als het
onvoorwaardelijke deel ten hoogste een jaar bedraagt, wordt de veroordeelde voorwaardelijk in
vrijheid gesteld als de vrijheidsbeneming ten minste zes maanden heeft geduurd en van het dan
nog ten uitvoer te leggen gedeelte van de straf een derde is ondergaan (eerste lid). Bij een langere
tijdelijke gevangenisstraf, wordt de veroordeelde doorgaans voorwaardelijk in vrijheid gesteld
als hij twee derde van de straf heeft ondergaan (tweede lid).
2.4.3

Sint Maarten

In Sint Maarten wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 1:13,
eerste lid, SrStM.109 Het nieuwe wetboek trad op 30 mei 2015 in werking. De doodstraf verdween
hierdoor, net als minimumstraffen voor bepaalde ernstige delicten. Voor doodslag en moord
geldt in het bijzonder het volgende. Doodslag is het opzettelijk een ander van het leven beroven
en wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste vierentwintig jaren.110 Moord is het

De tijdelijke gevangenisstraf is ten minste een dag en ten hoogste vijftien jaar (tweede lid). De tijdelijke
gevangenisstraf kan echter dertig jaar belopen in de gevallen waarop op het misdrijf levenslange en tijdelijke
gevangenisstraf ter keuze van de rechter is gesteld (derde lid). Wanneer de tijdelijke gevangenisstaf wegens
strafverhoging ter zake van onder andere samenloop misdrijven of recidive boven de vijftien jaar uitkomt, kan een
gevangenisstraf van ten hoogste twintig jaar worden opgelegd (vierde lid).
105 Zo volgt uit de memorie van toelichting, zie H. de Doelder e.a. (red.), Wetboek van Strafrecht Aruba, Nijmegen: Wolf
Legal Publishers 2014, p. 314-315 en 331.
106 Art. 2:259 SrA. Zie voor gekwalificeerde doodslagen art. 2:260-2:261 SrA (dan kan een levenslange gevangenisstraf
of een tijdelijke van ten hoogste dertig jaar worden opgelegd).
107 Art. 2:262 SrA.
108 Art. 1:30 SrA.
109 De tijdelijke gevangenisstraf is ten minste een dag en ten hoogste vierentwintig jaar (tweede lid). De tijdelijke
gevangenisstraf kan echter dertig jaar belopen in de gevallen waarop op het misdrijf levenslange en tijdelijke
gevangenisstraf ter keuze van de rechter is gesteld (derde lid). Wanneer de tijdelijke gevangenisstaf wegens
strafverhoging ter zake van onder andere samenloop misdrijven of recidive boven de vierentwintig jaar uitkomt, kan
een gevangenisstraf van ten hoogste dertig jaar worden opgelegd (vierde lid).
110 Art. 2:259 SrStM. Zie voor gekwalificeerde doodslagen art. 2:260-2:261 SrStM (dan kan een levenslange
gevangenisstraf of een tijdelijke van ten hoogste dertig jaar worden opgelegd).
104

57

opzettelijk en met voorbedachte raad een ander van het leven beroven en daarop staat een
levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke van ten hoogste dertig jaren.111
De levenslanggestrafte wordt voorwaardelijk in vrijheid gesteld als hij vijfentwintig jaren
van de straf heeft ondergaan en – naar het oordeel van de rechter (het Hof) – verdere
tenuitvoerlegging geen redelijk doel meer dient.112 Voor tijdelijke gevangenisstraffen is een
regeling voor de v.i. getroffen in art. 1:31 SrStM. Als het onvoorwaardelijke deel ten hoogste een
jaar bedraagt, wordt de veroordeelde voorwaardelijk in vrijheid gesteld als de vrijheidsbeneming
ten minste zes maanden heeft geduurd en van het dan nog ten uitvoer te leggen gedeelte van de
straf een derde is ondergaan (eerste lid). Bij een langere tijdelijke gevangenisstraf, wordt de
veroordeelde doorgaans voorwaardelijk in vrijheid gesteld als hij twee derde van de straf heeft
ondergaan (tweede lid).
2.4.4

BES-eilanden

Voor de bijzondere openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba wordt de duur van de
gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 11 SrBES.113 Voor doodslag en moord geldt
in het bijzonder het volgende. Doodslag is het opzettelijk een ander van het leven beroven en
wordt gestraft met een levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke van ten hoogste vierentwintig
jaren.114 Moord is het opzettelijk en met voorbedachte raad een ander van het leven beroven en
daarop staat eenzelfde straf als op doodslag, dus een levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke
van ten hoogste vierentwintig jaren.115
Het voortduren van een levenslange gevangenisstraf verloopt via het Nederlandse
systeem. De hoofdregel is dat de veroordeelde in geval van een tijdelijke gevangenisstraf,
voorwaardelijk in vrijheid wordt gesteld wanneer twee derde van deze straf en tevens ten minste
negen maanden daarvan zijn verstreken.116
2.4.5

Suriname

In Suriname wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 11 SrSur.117
De verhoging van de tijdelijke gevangenisstraf naar vijftig jaren als op een misdrijf een

Art. 2:262 SrStM.
Art. 1:30 SrStM.
113 De gevangenisstraf is levenslang of tijdelijk is (eerste lid). Een tijdelijke gevangenisstraf is ten minste een dag en ten
hoogste vierentwintig (achtereenvolgende) jaren (tweede lid). De tijdelijke gevangenisstraf kan echter maximaal dertig
jaar bedragen in de gevallen waarop op het misdrijf levenslange en tijdelijke gevangenisstraf ter keuze van de rechter
is gesteld, alsmede wanneer deze wegens strafverhoging ter zake van onder andere samenloop misdrijven of recidive
boven de vierentwintig jaar uitkomt (derde lid). De tijdelijke gevangenisstraf kan nimmer langer duren dan dertig jaar
(vierde lid). Het nieuwe wetboek trad op 10 oktober 2010 in werking.
114 Art. 300 SrBES. Zie voor gekwalificeerde doodslagen art. 301-301a SrBES (dan kan een levenslange gevangenisstraf
of een tijdelijke van ten hoogste vierentwintig jaar worden opgelegd).
115 Art. 302 SrBES.
116 Art. 18, eerste lid, SrBES.
117 De gevangenisstraf is levenslang of tijdelijk is (eerste lid). Een tijdelijke gevangenisstraf is ten minste een dag en ten
hoogste twintig (achtereenvolgende) jaren (tweede lid). De tijdelijke gevangenisstraf kan echter maximaal vijftig jaar
bedragen in de gevallen waarop op het misdrijf levenslange en tijdelijke gevangenisstraf ter keuze van de rechter is
gesteld (derde lid), alsmede wanneer deze wegens strafverhoging ter zake van onder andere samenloop misdrijven of
111
112

58

levenslange en tijdelijke gevangenisstraf ter keuze van de rechter is gesteld, geschiedde om het
strafgat te dichten en de rechter met een tijdelijke gevangenisstraf van vijftig jaren een beter
alternatief voor een levenslange te bieden.118 Voor doodslag en moord geldt in het bijzonder het
volgende. Doodslag is het opzettelijk een ander van het leven beroven en wordt gestraft met een
gevangenisstraf van ten hoogste twintig jaren.119 Moord is het opzettelijk en met voorbedachte
raad een ander van het leven beroven en daarop staat een levenslange gevangenisstraf of een
tijdelijke van ten hoogste vijftig jaren.120
De levenslanggestrafte wordt voorwaardelijk in vrijheid gesteld als hij twintig jaren van
de straf heeft ondergaan en – naar het oordeel van het Hof van Justitie – verdere
tenuitvoerlegging geen redelijk doel meer dient.121 Voor tijdelijke gevangenisstraffen is een
regeling voor de v.i. getroffen in art. 29 SrSur. Als het onvoorwaardelijke deel ten hoogste een
jaar bedraagt, wordt de veroordeelde voorwaardelijk in vrijheid gesteld als de vrijheidsbeneming
ten minste zes maanden heeft geduurd en van het dan nog ten uitvoer te leggen gedeelte van de
straf een derde is ondergaan (eerste lid). Bij een langere tijdelijke gevangenisstraf, wordt de
veroordeelde voorwaardelijk in vrijheid gesteld als hij twee derde gedeelte van de straf heeft
ondergaan (tweede lid).
2.4.6

Frankrijk

In Frankrijk wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 131-1 e.v.
Code Pénal.122 Voor doodslag en moord geldt in het bijzonder het volgende. Doodslag (le
meurtre123) is het opzettelijk doden van een ander en wordt gestraft met een opsluiting van dertig
jaren.124 Als dit met voorbedachte raad (‘préméditation) of in een hinderlaag (guet-apens) geschiedt,
levert dat moord op zoals wij die kennen (un assassinat). Hierop staat een levenslange
opsluiting.125 Deze straffen hoeven niet te worden opgelegd, zij kunnen worden

recidive boven de twintig jaar uitkomt (vierde lid). De tijdelijke gevangenisstraf kan nimmer langer duren dan vijftig
jaar (vijfde lid).
118 Zie de memorie van toelichting, Staatsblad van de republiek Suriname, 2015, No. 44, p. 162-163.
119 Art. 347 SrSur. Zie voor gekwalificeerde doodslagen art. 348-348a SrSur (dan kan een levenslange gevangenisstraf
of een tijdelijke van ten hoogste vijftig jaar worden opgelegd).
120 Art. 349 SrSur. In de artikelsgewijze toelichting staat nog dat de straf verhoogd wordt naar dertig jaren.
121 Art. 28a SrSur.
122 Voor de Peines criminelles geldt (art. 131-1 Code pénal): ‘Les peines criminelles encourues par les personnes physiques
sont: 1° La réclusion criminelle ou la détention criminelle à perpétuité; 2° La réclusion criminelle ou la détention
criminelle de trente ans au plus; 3° La réclusion criminelle ou la détention criminelle de vingt ans au plus; 4° La
réclusion
criminelle
ou
la
détention
criminelle
de
quinze
ans
au
plus.
La durée de la réclusion criminelle ou de la détention criminelle à temps est de dix ans au moins.’
123 Overigens ook al te vertalen met ‘de moord’.
124 Art. 221-1 Code pénal: ‘Le fait de donner volontairement la mort à autrui constitue un meurtre. Il est puni de trente
ans de réclusion criminelle.’ Een bijzondere doodslag is de vergiftiging (art. 221-5-1 Code pénal). Zie voor
gekwalificeerde doodslagen (meurtre aggravé) art. 221-2 en 221-4 Code pénal (dan kan een levenslange opsluiting
worden opgelegd).
125 Art. 221-3 Code pénal: ‘Le meurtre commis avec préméditation ou guet-apens constitue un assassinat. Il est puni de
la réclusion criminelle à perpétuité.’

59

gecorrectionaliseerd. Opsluiting kan dan ook voor (minstens) tien, vijftien, twintig of dertig jaren
worden opgelegd.126
In geval van een tijdelijke vrijheidsstraf komt de veroordeelde in principe in aanmerking
voor v.i. als ten minste de helft van de straf is ondergaan, maar de wet verlangt wel dat hij aan
zijn resocialisatie heeft gewerkt.127 De meerderheid van de veroordeelden komt vrij nadat meer
dan driekwart van de straf is ondergaan.128 Als levenslang is opgelegd, komt de veroordeelde pas
in aanmerking voor voorwaardelijke vrijlating nadat hij achttien jaren van de straf heeft
ondergaan (of tweeëntwintig jaren in geval van wettelijke recidive). De veroordeelde kan in de
penitentiaire inrichting strafkorting verdienen (die behoorlijk kan oplopen) en na een beslissing
van de executierechter eerder vrijkomen.129 De levenslang gestrafte kan zo de periode verkorten
voordat hij aanmerking komen voor v.i.130
Voor onder andere gekwalificeerde doodslag en moord geldt echter dat een
beveiligingsperiode kan worden opgelegd, waarbinnen vrijlating – onder welke vlag dan ook –
niet mogelijk is. In geval van een opsluiting van tien jaren of meer is het opleggen van een
beveiligingsperiode verplicht. De duur van de beveiligingsperiode is dan in beginsel de helft van
de opgelegde straf. In geval van levenslang bedraagt deze normaal achttien of tweeëntwintig
jaren.131 Een beveiligingsperiode van dertig jaren kan in geval van een levenslange opsluiting
worden bevolen in bijzondere gevallen van gekwalificeerde doodslag en moord, zoals bij een
slachtoffer jonger dan vijftien jaren of geweld tegen bepaalde publieke personen.132 De levenslang
gestrafte komt dan pas voor v.i. in aanmerking nadat dertig jaren van de straf is ondergaan en
dan alleen via een beslissing van de executierechter, na een advies van drie medische experts.133
2.4.7

België

In België wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 8 e.v.
Strafwetboek.134 Voor doodslag en moord geldt in het bijzonder het volgende. Doodslag is het
Op basis van art. 132-18 Code pénal kan in geval van een voorgeschreven levenslange opsluiting ook een tijdelijke
opsluiting worden opgelegd (van minstens tien jaar), of een correctionele gevangenisstraf (l’emprisonnement) (met een
minimum van twee jaar en – in stappen – tot een maximum van tien jaar, welke straf ook voorwaardelijk kan worden
opgelegd, al of niet gedeeltelijk). Ook een tijdelijke opsluiting kan verlaagd worden tot een opsluiting van minder lange
duur (minimum tien jaar), of tot een correctionele gevangenisstraf van ten minste een jaar.
127 Art. 729 Code de procédure pénale.
128 Vlg. B. Bouloc, Droit pénal général, Paris: Dalloz 2015, p. 630-631.
129 Art. 721 Code de procédure pénale.
130 Art. 729-1 Code de procédure pénale. Deze kan twintig dagen per gedetineerd jaar verdienen (of tien dagen in geval
van wettelijke recidive). De korting kan dus oplopen tot bijna een jaar. De korting geldt alleen voor zover de straf de
beveiligingsperiode te boven gaat.
131 Zie art. 132-23 Code pénal: ‘La durée de la période de sûreté est de la moitié de la peine ou, s'il s'agit d'une
condamnation à la réclusion criminelle à perpétuité, de dix-huit ans. La cour d'assises ou le tribunal peut toutefois, par
décision spéciale, soit porter ces durées jusqu'aux deux tiers de la peine ou, s'il s'agit d'une condamnation à la réclusion
criminelle à perpétuité, jusqu'à vingt-deux ans, soit décider de réduire ces durées.’
132 Art. 221-3 Code pénal.
133 Zie onder andere art. 720-4 Code de procédure pénale. Hierover B. Bouloc, Droit pénal général, Paris: Dalloz 2015, p.
449 en p. 628-629.
134 Voor de ‘criminele straf’ opsluiting geldt dat deze levenslang of tijdelijk is (art. 8 Strafwetboek), alsmede dat (art. 9
Strafwetboek): ‘Tijdelijke opsluiting wordt uitgesproken voor een termijn van: 1° vijf tot tien jaar; 2° tien tot vijftien
jaar; 3° vijftien tot twintig jaar; 4° twintig tot dertig jaar. 5° dertig tot veertig jaar.’
126

60

doden met het oogmerk om te doden en wordt gestraft met een opsluiting van twintig jaren tot
dertig jaren.135 Moord is doodslag met voorbedachte raad en wordt gestraft met levenslange
opsluiting.136 Moord is daarmee het doden met het oogmerk om te doden met voorbedachte raad.
De voormelde voorgeschreven straffen hoeven niet te worden opgelegd, zij kunnen worden
gecorrectionaliseerd bij verzachtende omstandigheden.137 De duur van de tijdelijke
vrijheidsstraffen is daarvoor wel opgehoogd,138 al werd aan het nut van lange vrijheidsstraffen
getwijfeld.139 Voor doodslag kan dan een opsluiting of correctionele gevangenisstraf van
minimaal vijf respectievelijk drie jaren en ten hoogste achtentwintig jaren worden opgelegd. De
straf voor moord is in geval van ‘correctie’ een opsluiting van vijf tot tien jaren, in blokken
oplopend tot dertig tot maximaal veertig jaren of een gevangenisstraf van tussen de drie en
maximaal veertig jaren.140
De Wet betreffende de externe rechtspositie van de veroordeelden tot een vrijheidsstraf
en de aan het slachtoffer toegekende rechten in het raam van de strafuitvoeringsmodaliteiten,141
regelt in art. 25 vervolgens de v.i. De hoofdregel was en is dat de v.i. aan veroordeelde wordt
toegekend na het uitzitten van een derde van de straf. De termijnen voor v.i. zijn in 2013 verhoogd
naar aanleiding van de publieke consternatie rondom de vrijlating van Michelle Martin, de exvrouw van Marc Dutroux. Eerder kon iemand die levenslang had gekregen al na tien jaren
vrijkomen (of na zestien jaren bij recidive). In geval van een correctionele gevangenisstraf van
dertig jaren tot veertig jaren, tot een opsluiting van dertig jaren of meer of tot een levenslange
opsluiting, moet de veroordeelde thans eerst vijftien jaren van deze straf hebben ondergaan.142
Het lijkt erop dat dit tot gevolg heeft dat geregeld bewust met een opsluiting van net onder de
dertig jaren wordt gestraft.143 Bij moord zal de v.i. veelal dus na vijftien jaren aan de orde zijn,
ook in geval een vrijheidsstraf van dertig jaren of meer of een levenslange opsluiting is opgelegd,
tenzij in de uitspraak een langere beveiligingsperiode is bepaald (van maximaal vijfentwintig
jaren).

Art. 393 Strafwetboek.
Art. 394 Strafwetboek.
137 De Wet tot wijziging van het strafrecht en de strafvordering en houdende diverse bepalingen inzake justitie heeft
het nieuwe tijdelijke maximum van veertig jaar ingevoerd, omdat met die wet ook de zwaarste misdaden als moord
konden worden ‘gecorrectionaliseerd’, Wet van 5 februari 2016, Belgisch Staatsblad 19 februari 2016 (in werking
getreden op 29 februari 2016). Die zaken hoefden niet meer verplicht door het Hof van Assisen te worden behandeld,
maar kunnen nu ook door de correctionele rechtbank worden afgedaan.
138 Zie Parl.St. Kamer 2015-16, nr. 54-1418/001 (Wetsontwerp houdende wijzigingen van het strafrecht en de
strafvordering en houdende diverse bepalingen inzake justitie d.d. 23 oktober 2015).
139 Zie bijvoorbeeld Parl.St. Kamer 2015-16, nr. 54-1418/005 (Verslag van eerste lezing van het wetsontwerp houdende
wijzigingen van het strafrecht en de strafvordering en houdende diverse bepalingen inzake justitie d.d. 7 december
2015).
140 Zie met name art. 79 en 80 e.v. Strafwetboek over de omzetting van c.q. naar tijdelijke opsluiting (dat een minimum
van vijf jaar kent, zie art. 9 Strafwetboek), alsmede art. 25 Strafwetboek over de correctionele gevangenisstraf.
141 Wet van 17 mei 2006, Belgisch Staatsblad 15 juni 2006.
142 In geval van bepaalde recidive nog te verhogen tot negentien jaar of drieëntwintig jaar. Zie ook Y. van den Berge,
‘De bestraffing in het Belgische strafrecht en strafuitvoeringsrecht: veel ruimte voor dualiteit’, in: M.S. Groenhuijsen,
T. Kooijmans & Y. van den Berge, Bestraffing in Nederland en Belgie, Oisterwijk: Wolf Legal Publishers 2013, par. 5.3.
143 Vlg. R. Vilain & F. Verbruggen, ‘De Belgische politici en hun strafuitvoeringsrechters. Beleden vertrouwen en
beledigend wantrouwen’, Strafblad 2019/17, afl. 2, p. 48.
135
136

61

Inmiddels kan namelijk sinds begin 2018 in bepaalde gevallen bij de strafoplegging een
beveiligingsperiode worden opgelegd. Dat houdt in dat de v.i. pas kan worden toegekend nadat
de vrijheidsstraf voor een zekere periode is ondergaan. Onder meer in geval van een veroordeling
tot een correctionele gevangenisstraf of opsluiting van dertig jaren of meer, of tot een levenslange
opsluiting, bestaat de mogelijkheid om de v.i. pas toe te (kunnen) kennen nadat de veroordeelde
meer dan vijftien jaren tot maximaal vijfentwintig jaren van die straf heeft ondergaan.144
2.4.8

Duitsland

In het sanctiestelsel in het Duitse Strafgesetzbuch (StGB) reikt de wetgever aan de rechter een
strakker raamwerk voor de bestraffing in concreto aan dan in Nederland het geval is. Het StGB
kent in dat kader niet alleen bijzondere strafmaxima, maar ook bijzondere strafminima. Het
algemeen deel van het StGB bevat in art. 46 StGB een opsomming van omstandigheden waarmee
de rechter in de straftoemeting volgens de wetgever uitdrukkelijk rekening heeft te houden,
hetgeen via controle op de vrij strikte straftoemeting in concreto wordt getoetst en gehandhaafd.
Het uitgangspunt is uitgedrukt in art. 46 StGB; de grondslag voor de straf is de schuld van de
dader, de effecten die van de straf voor het toekomstig leven van de dader in de maatschappij na
ommekomst van de straf te verwachten is, worden daarbij in acht genomen (sind zu
berücksichtigen).
Tot het algemeen deel van het sanctierecht behoort voorts het van Nederland nogal
afwijkende uitgangspunt dat het StGB voorziet in een ander raamwerk van bestraffing dan
hetwelk uit het basisdelict voortvloeit. Het Duitse StGB werkt in dat kader in het bijzonder
enerzijds met de categorie van de besonders schweren Fällen, waarin een verhoogd raamwerk van
straf geldt en anderzijds met de categorie van de van de minder schweren Fällen en van de besondere
gesetzliche Milderungsgründe van art. 49, eerste lid, StGB, die tot toepassing van een lichter
raamwerk van straf dwingen.
Het misdrijf van moord is strafbaar gesteld in art. 211 StGB. Het artikel beschrijft wie als
Mörder bestraft kan worden (Tätertyp). Daarvoor is noodzakelijk dat bij deze persoon bepaalde
motieven bestaan, door hem bepaalde middelen zijn gebruikt of dat gedood is om een ander
strafbaar feit mogelijk te maken of te verhullen.145 Als van moord sprake is, schrijft art. 211, eerste
lid, StGB voor dat steeds (dus verplicht) een levenslange gevangenisstraf wordt opgelegd.146
Afgezien de regeling van enkele internationale misdrijven in het Duitse Völkerstrafgesetzbuch, is
art. 211 StGB de enige bepaling waartegen de wetgever uitsluitend levenslange gevangenisstraf
toelaat; bij andere misdrijven is steeds ook tijdelijke gevangenisstraf mogelijk. Nogal eens
gebruikt de wetgever dan een betrekkelijk hoog, bijzonder minimum.147 Juist vanwege de
verplichting tot het opleggen van levenslange vrijheidsstraf en het ontbreken van het alternatief

Art. 344, vijfde lid, Wetboek van Strafvordering.
Art. 211, tweede lid, StGB luidt: ‘Mörder ist, wer aus Mordlust, zur Befriedigung des Geschlechtstriebs, aus Habgier
oder sonst aus niedrigen Beweggründen, heimtückisch oder grausam oder mit gemeingefährlichen Mitteln oder um
eine andere Straftat zu ermöglichen oder zu verdecken, einen Menschen tötet.’
146 ‘Der Mörder wird mit lebenslanger Freiheitsstrafe bestraft.’
147 Zo bijvoorbeeld in art. 239a StGB. In geval van mensenroof de dood ten gevolge hebbend ‘ist die Strafe lebenslange
Freiheitsstrafe oder Freiheitsstrafe nicht unter zehn Jahren’.
144
145

62

van veroordeling tot een tijdelijke gevangenisstraf bij moord, zijn twee nadere regelingen van
belang.
Zoals gezegd hanteert het StGB een ander raamwerk van straf als zich bijzondere
strafverminderingsgronden voordoen. Bij moord is dat bijvoorbeeld de omstandigheid van art.
46a StGB (Täter-Opferausgleich), art. 21 StGB (verminderde toerekenbaarheid) of art. 46b StGB
(strafvermindering voor een kroongetuige). In al deze gevallen geldt het bijzonder strafkader van
art. 49 StGB. In de gevallen waarin ‘normaal’ levenslang mogelijk of voorgeschreven is, treedt
dan tijdelijke gevangenisstraf, en wel nicht unter drie Jahre en (op basis van art. 38, tweede lid,
StGB) ook niet meer dan vijftien jaren.148
Voorts vloeit uit het verplichte karakter van de oplegging van levenslange
gevangenisstraf (en uit de grondwettelijke noties van proportionaliteit en humaniteit) voort, dat
levenslang weliswaar ook in Duitsland levenslang kan zijn, maar dat zulks slechts bij
uitzondering daadwerkelijk is. Art. 57a StGB voorziet in v.i. voor tot levenslang veroordeelden.
Als aan de voorwaarden voldaan is, wordt aan een tot levenslange gevangenisstraf veroordeelde
na ten minste vijftien jaren detentie v.i. verleend. Gemiddeld wordt v.i. na zo’n twintig jaren
detentie verleend.149 Daarmee wordt een duidelijke ‘afstand’ beoogd en gecreëerd met de regeling
van de tijdelijke gevangenisstraf die maximaal vijftien jaren kan duren en die op grond van art.
57 StGB na een derde van de strafduur (en onder omstandigheden reeds na de helft van de
strafduur) tot v.i. kan leiden.150 Het is een van oudsher geldend maximum dat als zodanig niet ter
discussie staat, maar waarvan het betrekkelijk lage niveau in internationale vergelijking wel
opgevallen is.151 Voor de tijdelijke vrijheidsstraf van vijftien jaren geldt de v.i. regeling van art. 57
e.v. StGB. Als aan de voorwaarden voldaan is, wordt door de rechter v.i. verleend nadat een
derde en onder omstandigheden: nadat de helft van de straf is ondergaan. Een uitdrukkelijke
wettelijke voorwaarde is dat het verantwoord is te proberen (zu erproben; zekerheid wordt dus
niet verlangd) of de veroordeelde in de vrije maatschappij niet zal recidiveren. In art. 57, tweede
lid, StGB wordt opgesomd met welke factoren de rechter bij zijn beslissing rekening heeft te
houden, waaronder het gedrag van de veroordeelde in de tenuitvoerlegging en de werking die
van de v.i.- verlening op het gedrag van de veroordeelde te verwachten zijn.
Binnen deze maximumgrens van vijftien jaren als algemeen maximum, bepaalt art. 212
StGB de gevangenisstraf ter zake van doodslag op een minimum van niet onder vijf jaren, voor
zover dus geen lager strafmodel vanwege met name art. 49 StGB van toepassing is. Voor doodslag
bestaat verder het bijzondere, lichtere geval van art. 213 StGB (doodslag in schrikreactie op een
strafbaar feit), in welk geval de straf tussen zes maanden en vijf jaren zal liggen. Belangrijker is
dat voor doodslag ook de categorie van de besonders schweren Fällen van toepassing is in welk
geval krachtens art. 212, tweede lid, StGB ook levenslange gevangenisstraf kan worden opgelegd.
Over deze bijzondere, op zichzelf vage categorie van omstandigheden die tot een verhoogd
strafkader kunnen leiden, is de literatuur het eens dat een nadere toespitsing van de invulling

Art. 49 StGB: ‘(1) Ist eine Milderung nach dieser Vorschrift vorgeschrieben oder zugelassen, so gilt für die Milderung
folgendes: (1.): An die Stelle von lebenslanger Freiheitsstrafe tritt Freiheitsstrafe nicht unter drei Jahren.’
149 T. Fischer, Beck'sche kurz: Kommentare band 10: strafgesetzbuch und Nebengesetze, erläutert von Thomas Fischer,
randnummer 5a bij art. 57a StGB, München: C.H. Beck 2013.
150 Bij recidive kan uiteraard het totaal der straffen hoger uitvallen.
151 B.-D. Meier, Strafrechtliche Sanktionen, Heidelberg: Springer 2015, p. 80, noot 168 met literatuurverwijzing.
148

63

ervan in de richting van het ‘normale geval’ noodzakelijk is.152 Dat ‘standaardgeval’ van
levenslang bij levensberoving is het misdrijf van moord van art. 211 StGB. Waar dat misdrijf, of
beter gezegd: de dader ervan door bepaalde in wet opgesomde, te bewijzen bestanddelen wordt
gekarakteriseerd, betekent zulks dat voor toepassing van art. 212 StGB te bewijzen moet zijn dat
de als doodslag in een hier bedoeld bijzonder zwaar geval met levenslang te bestraffen daad of
dader kenmerken van de karakteristieken van moord moet hebben.153 Op deze wijze wordt in
Duitsland het ‘gat’ tussen moord en levenslang gedicht, althans verkleind.
2.4.9

Zwitserland

Het algemeen deel van het Schweizerisches Strafgesetzbuch (SwStGB) is in vergelijking met andere
landen ten aanzien van de vrijheidsstraf het kortst. Art. 40 SwStGB bevat slechts de bepaling dat
de tijdelijke vrijheidsstraf ten minste drie dagen duurt. Het maximum wordt op 20 jaren gesteld.
Levenslange gevangenisstraf kan worden opgelegd bij veroordeling ter zake van de specifieke
misdrijven waar de wet deze straf toelaat.154 Het SwStGB kent daarmee, anders dan art. 10 Sr,
geen systeem van een getrapt basismaximum dat op grond van bijzondere omstandigheden kan
worden verhoogd.
Tegen het misdrijf van moord is in art. 112 SwStGB levenslange gevangenisstraf bedreigd.
Het delict wordt, net als in Duitsland, getypeerd door de motieven van de dader bij het opzettelijk
doden. Het artikel laat de rechter de keuze tussen levenslange of tijdelijke gevangenisstraf. Voor
de tijdelijke gevangenisstraf geldt een delict-specifiek minimum van tien jaren en het algemene
maximum van twintig jaren).155 Voor ‘gewone’ doodslag geldt een minimumstraf van vijf jaren
gevangenisstraf; levenslang is bij dat misdrijf niet toegelaten.156
Het algemeen deel van het SwStGB bevat aanwijzingen voor de rechter bij diens
straftoemeting. Voor zover de aangeduide gronden tot strafvermindering leiden, is geen concrete
strafvermindering aangewezen. De wet bepaalt slechts dat de rechter dan niet aan het bijzondere
strafminimum gebonden is en dat een andere, lichtere, strafsoort opgelegd kan worden dan de
sanctienorm van de strafbepaling voorschrijft.
De algemene strafmaxima zijn ‘hard’. Ook in geval de wet strafverzwarende
omstandigheden benoemt en ook in geval van meerdaadse samenloop geldt voor de tijdelijke
gevangenisstraf het algemene maxima van twintig jaren: art. 49 SwStGB. Verhoging naar
levenslang voor de gevallen waarin die straf niet op het misdrijf zelf is gesteld, is niet toegelaten.
Anders dan in andere landen, bevat het Zwitsers wetboek van strafrecht niet alleen een regeling
B.-D. Meier, Strafrechtliche Sanktionen, Heidelberg: Springer 2015, p. 154-157.
T. Fischer, Beck'sche kurz: Kommentare band 10: strafgesetzbuch und Nebengesetze, erläutert von Thomas Fischer,
randnummer 19 bij art. 212 StPO, München: C.H. Beck 2013:: ‘(e)r kommt in Bertracht, wenn das Verschulden des
Täters so auβergewöhnlich groβ ist, das es eben so schwer wiegt wie das eines Mörders und das im Zurückbleiben
huinter den Mordmerkmalen liegende Minus durch ein Plus an Verwerflichkeit ausgeglichen wird.’
154 ‘Art. 40. Freiheitsstrafe. Dauer. 1. Die Mindestdauer der Freiheitsstrafe beträgt drei Tage; vorbehalten bleibt eine
kürzere Freiheitsstrafe anstelle einer nicht bezahlten Geldstrafe (Art. 36) oder Busse (Art. 106). 2. Die Höchstdauer der
Freiheitsstrafe beträgt 20 Jahre. Wo es das Gesetz ausdrücklich bestimmt, dauert die Freiheitsstrafe lebenslänglich.’
155 ‘Art. 112 SwStGB: Mord. Handelt der Täter besonders skrupellos, sind namentlich sein Beweggrund, der Zweck der
Tat oder die Art der Ausführung besonders verwerflich, so ist die Strafe lebenslängliche Freiheitsstrafe oder
Freiheitsstrafe nicht unter zehn Jahren.’
156 ‘Tötung. Vorsätzliche Tötung. Art. 111 SwStGB: Wer vorsätzlich einen Menschen tötet, ohne dass eine der besondern
Voraussetzungen der nachfolgenden Artikel zutrifft, wird mit Freiheitsstrafe nicht unter fünf Jahren bestraft.’
152
153

64

van de tenuitvoerlegging van (vrijheids)straf, maar het somt daartoe ook de belangrijkste
normatieve uitgangspunten op.157 Binnen deze uitgangspunten is v.i. ook in geval van
veroordeling tot levenslang mogelijk. V.i. wordt blijkens art. 86 SwStGB in de regel verleend na
twee-derde van de straf als het gedrag van de veroordeelde gedurende de tenuitvoerlegging
zulks rechtvaardigt en geen recidivegevaar te verwachten is. Op bijzondere, in de persoon van
de veroordeelde gelegen gronden, kan ook reeds na de helft van de straf v.i. worden verleend.
Beide mogelijkheden zijn ook bij veroordeling tot levenslang mogelijk, al bepaalt art. 86, vijfde
lid, SwStGB ter zake dat daarvoor ten minste vijftien respectievelijk ten minste tien jaren
gevangenisstraf moet zijn uitgezeten.158 Wordt geen v.i. verleend, dan wordt op termijnen van
een jaar opnieuw (ambtshalve) bekeken of v.i. inmiddels wel aangewezen is.
2.4.10 Spanje
In Spanje wordt de duur van de gevangenisstraf in het algemeen gereguleerd in art. 35-36 en 76
Código Penal.159 Voor doodslag en moord geldt in het bijzonder het volgende. Doodslag
(homicidio) is het doden van een ander en wordt gestraft met een gevangenisstraf van tussen de
tien en vijftien jaren.160 Het doden van een ander onder andere bepaalde omstandigheden, zoals
op een verraderlijk c.q. koelbloedig wijze (con alevosía),161 levert moord op (asesinato) en wordt
gestraft met een gevangenisstraf van tussen de vijftien en de vijfentwintig jaren.162 Een verplichte,
‘Art. 74: Vollzugsgrundsätze
Die Menschenwürde des Gefangenen oder des Eingewiesenen ist zu achten. Seine Rechte dürfen nur so weit
beschränkt werden, als der Freiheitsentzug und das Zusammenleben in der Vollzugseinrichtung es erfordern.
Art. 75: Vollzug von Freiheitsstrafen.
Grundsätze
1. Der Strafvollzug hat das soziale Verhalten des Gefangenen zu fördern, insbesondere die Fähigkeit, straffrei zu leben.
Der Strafvollzug hat den allgemeinen Lebensverhältnissen so weit als möglich zu entsprechen, die Betreuung des
Gefangenen zu gewährleisten, schädlichen Folgen des Freiheitsentzugs entgegenzuwirken und dem Schutz der
Allgemeinheit, des Vollzugspersonals und der Mitgefangenen angemessen Rechnung zu tragen. (…) 4. Der Gefangene
hat bei den Sozialisierungsbemühungen und den Entlassungsvorbereitungen aktiv mitzuwirken. 5. Den
geschlechtsspezifischen Anliegen und Bedürfnissen der Gefangenen ist Rechnung zu tragen.’
158 Die termijn van vijftien jaren moet de lezer bekend voorkomen, net als het algemeen maximum van twintig jaren
trouwens.
159 De gevangenisstraf kan sinds 2015 weer levenslang zijn (prisión permanente, zie art. 35, eerste lid, Código Penal),
anders is deze normaal gesproken tussen de drie maanden en twintig jaren (art. 36, tweede lid Código Penal : ‘La pena
de prisión tendrá una duración mínima de tres meses y máxima de veinte años, salvo lo que excepcionalmente
dispongan otros preceptos del presente Código.’). Zie echter art. 76 Código Penal. Op bepaalde zware misdrijven staat
een hogere gevangenisstraf, die via vijfentwintig jaren kan oplopen tot dertig jaren. In geval van specifieke samenloop
van zware misdrijven kan de gevangenisstraf nog hoger uitvallen, tot maximaal veertig jaren.
160 Art. 138, eerste lid, Código Penal: ‘El que matare a otro será castigado, como reo de homicidio, con la pena de prisión
de diez a quince años.’ Zie voor gekwalificeerde doodslagen het tweede lid. Het opzet voor misdrijven is ingeblikt,
ingevolge art. 10 Código Penal: ‘Son delitos las acciones y omisiones dolosas o imprudentes penadas por la ley.’
161 Begrijpen wij het goed, dan is dit ook te vertalen met voorbedachte raad. Maar voorbedachte raad kenmerkt de
moord niet langer. Het gaat er – kort gezegd – om dat de dader bewust in een gegeven situatie/op een bepaalde wijze
handelt, zodat het slachtoffer zich niet kan verdedigen. Deliberatie aan de kant van de dader is moord niet meer vereist.
162 Art. 139 Código Penal: ‘Será castigado con la pena de prisión de quince a veinticinco años, como reo de asesinato, el
que matare a otro concurriendo alguna de las circunstancias siguientes: 1. Con alevosía. 2. Por precio, recompensa o
promesa. 3. Con ensañamiento, aumentando deliberada e inhumanamente el dolor del ofendido. 4. Para facilitar la
comisión de otro delito o para evitar que se descubra.’ Doen zich twee of meer van deze omstandigheden voor, dan
ligt de straf in de bovenste helft, dus tussen de twintig en vijfentwintig jaren (tweede lid: ‘Cuando en un asesinato
157

65

maar te herziene levenslange gevangenisstraf (la pena de prisión permanente revisable) staat op
bijzondere gevallen van moord.163
In geval van een aanzienlijke tijdelijke vrijheidsstraf komt de veroordeelde in principe in
aanmerking voor v.i. als onder bepaalde omstandigheden (met name goed gedrag), hetzij ten
minste driekwart, hetzij twee derden van de straf is ondergaan.164 De levenslang gestrafte komt
in aanmerking voor herziening van de straf nadat hij vijfentwintig of in zware gevallen van
samenloop of bij terrorisme dertig tot vijfendertig jaren van de straf heeft ondergaan en er een
positieve prognose van diens re-integratie is. De proeftijd is vijf tot tien jaren.165 Voor personen
die de leeftijd van zeventig hebben bereikt of ongeneeslijk ziek zijn, geldt dat zij ook in
aanmerking kunnen komen voor v.i. als de ondergane straf nog niet aan de verlangde minimale
duur voldoet.166
2.4.11 Schematisch
Schematisch ziet de bovenstaande verkenning van de uitgangspunten van enige rechtsstelsels in
concreto er als volgt uit.
Land/regio

Nederland

Levenslange Maximale
vrijheidsstraf tijdelijke
op moord?
vrijheidsstraf
op moord (in
jaren)
Ja
30

Curaçao

Ja

30

Aruba

Ja

30

Sint
Maarten

Ja

30

Eerste
mogelijkheid
vrijlating
bij
levenslange
vrijheidsstraf
Gratiebeoordeling
na 25-27 jaren
Toetsing na 20
jaren
Toetsing na 20
jaren
Toetsing na 25
jaren

Eerst
mogelijke
vrijlating bij
vrijheidsstraf
van 30 jaren
v.i. na 20 jaren
v.i. na 20 jaren
v.i. na 20 jaren
v.i. na 20 jaren

concurran más de una de las circunstancias previstas en el apartado anterior, se impondrá la pena en su mitad
superior.’).
163 Art. 140 Código Penal. Dit is onder ander het geval bij een bepaald slachtoffer (jonger dan zestien jaren of
‘kwetsbaar’) of in de nasleep van een seksueel delict (eerste lid). Ook bij drie moorden of meer is levenslang verplicht
(tweede lid).
164 De v.i. wordt geregeld in art. 90 e.v. Código Penal. In uitzonderlijke gevallen kan bij straffen tot drie jaar een ‘first
offender’ na de helft van de straf voorwaardelijk in vrijheid worden gesteld (derde lid). In bepaalde gevallen kan de
gedetineerde de periode verkorten voordat hij na driekwart van de straf in aanmerking komt voor v.i.
165 Zie art. 92 en 78bis Código Penal.
166 Art. 91, eerste lid, Código Penal: ‘No obstante lo dispuesto en el artículo anterior, los penados que hubieran cumplido
la edad de setenta años, o la cumplan durante la extinción de la condena, y reúnan los requisitos exigidos en el artículo
anterior, excepto el de haber extinguido las tres cuartas partes de aquélla, las dos terceras partes o, en su caso, la mitad
de la condena, podrán obtener la suspensión de la ejecución del resto de la pena y la concesión de la libertad
condicional. El mismo criterio se aplicará cuando se trate de enfermos muy graves con padecimientos incurables, y así
quede acreditado tras la práctica de los informes médicos que, a criterio del juez de vigilancia penitenciaria, se estimen
necesarios.’

66

BESeilanden
Suriname

Ja

24

Ja

50

Frankrijk

Ja

30

België

Ja

40

Duitsland

Ja

15

Zwitserland Ja

20

Spanje

25173

Ja

Gratiebeoordeling
na 25-27 jaren
Toetsing na 20
jaren
Invrijheidstelling
na 18 (of 22)
jaren168
Invrijheidstelling
na 15 jaren170
Invrijheidstelling
na 15 jaren
Invrijheidstelling
mogelijk na 15 (of
10) jaren
Herziening van
de straf mogelijk
na 25 jaren (onder
omstandigheden
30-35 jaren)

Niet
mogelijk167
v.i. na 20 jaren
v.i.
na
jaren169

15

v.i. na 15 jaren
Niet
mogelijk171
Niet
mogelijk172
Indien
mogelijk, v.i.
na 22,5 jaren

2.4.12 Enige relevante conclusies uit de rechtsvergelijkende verkenning
Uit de bovenstaande rechtsvergelijkende verkenning blijkt in het bijzonder hoezeer andere
landen, zelfs binnen het Koninkrijk, in de buurt blijven van de thans in Nederland geldende
strafmaxima van achttien respectievelijk dertig jaren. Een strafmaximum van veertig jaren komt
slechts incidenteel en soms ook dan nog slechts bij wijze van uitzondering voor. De verschillen
in termijn waarop een vorm van v.i. mogelijk is (ook bij veroordeling tot levenslang), zijn
opvallend. In Nederland wordt – althans naar de regeling in de wet – een langere tijd in detentie
doorgebracht. Dat verschil wordt groter, mocht de herziening van de Nederlandse regeling in de
Wet straffen en beschermen kracht van wet verkrijgen.
In de meer Midden-Europese traditie van landen als Zwitserland en Duitsland past een
striktere beperking van de straftoemetingsvrijheid van de rechter. De wetgever benoemt
straftoemetingscriteria in het WvSr waarvan toepassing en naleving via de strafmotivering wordt
gecontroleerd. In die stelsels past langs die lijn ook de verplichting om bij moord levenslang op
te leggen. Die (Duitse) verplichting is aldaar omstreden. Nederland volgt een dergelijke
167

Bij oplegging van de maximale tijdelijke gevangenisstraf van vierentwintig jaren wordt de veroordeelde na zestien
jaren voorwaardelijk in vrijheid gesteld.
168 Beveiligingsperiode verplicht van achttien of tweeëntwintig jaren (onder omstandigheden dertig jaren).
169 Beveiligingsperiode verplicht van vijftien jaren.
170 Beveiligingsperiode mogelijk van vijftien tot vijfentwintig jaren.
171 Bij oplegging maximale tijdelijke gevangenisstraf van vijftien jaren wordt de veroordeelde na tien jaren
voorwaardelijk in vrijheid gesteld (onder omstandigheden na zevenenhalf jaren).
172 Bij oplegging maximale tijdelijke gevangenisstraf van twintig jaren wordt de veroordeelde na 13,33 jaren
voorwaardelijk in vrijheid gesteld (onder omstandigheden na tien jaren).
173 Bij bepaalde gevallen van samenloop is de maximale tijdelijke vrijheidsstraf veertig jaren.

67

benadering traditioneel uitdrukkelijk niet. Er is geen reden om te betogen dat een eventuele
verhoging van het strafmaximum van dertig naar veertig jaren er toe zou nopen op dit punt de
bakens te verzetten. De enige uitzondering is wellicht een nadere motiveringseis ten einde een
eventuele strafverhoging het karakter van uitzondering te doen behouden. De introductie van
een dergelijke motiveringseis kan echter reeds binnen de bestaande voorschriften van art. 359 Sv,
in het bijzonder de tweede volzin van art. 359, zesde lid, Sv worden gerealiseerd; zie nader
hiervoor, paragraaf 2.3.4.2.
Het verschil tussen de strafbepalingen van moord en doodslag verloopt qua bestanddelen
van deze misdrijven en qua straf ongeveer gelijk aan het onderscheid binnen het Nederlandse
strafrecht. Een verschil schuilt in het feit dat in behoorlijk wat rechtsstelsels voor het misdrijf van
moord meer bestanddelen aanwezig moeten zijn dan alleen de voorbedachte raad, zoals in
Nederland het geval is.

2.5

Deelconclusie

In dit hoofdstuk is allereerst via de ‘empirisch-analytische’ of ‘beleidswetenschappelijke’
benadering de beleidstheorie achter de verhouding tussen de levenslange en de maximale
tijdelijke gevangenisstraf achterhaald. Het doel van de verhoging in 2006 was, zo blijkt uit de
bescheiden parlementaire geschiedenis, tweeledig. Dit omdat twee effecten werden verwacht en
beoogd. Enerzijds werd zo vermeden dat de rechter wel een levenslange gevangenisstraf móest
opleggen voor strafbare feiten waarvoor dat eigenlijk een te zware sanctie was (maar twintig jaren
te licht). Anderzijds – en tegelijkertijd – kon, met de voorgenomen wetswijziging, in die gevallen
waarin een levenslange gevangenisstraf sowieso geen passende sanctie was, een hogere tijdelijke
gevangenisstraf worden opgelegd. Het middel was het verhogen van de maximale tijdelijke
gevangenisstaf, waardoor de rechter meer keuze had tussen twintig jaren en levenslang. Daarmee
is de eerste onderzoeksvraag beantwoordt. De uitkomst is met name van betekenis bij de
beschouwing over de eventuele verhoging van de gevangenisstraf in relatie tot de oude,
bestaande en wellicht komende regeling van de v.i.
Vervolgens is ter beantwoording van de zesde onderzoeksvraag een uitgebreide studie verricht
naar het Nederlandse strafstelsel, zoals dat sinds 1886 is ingericht en sedertdien (overigens maar
beperkt) is gewijzigd. Er zijn daarbij drie hoofdingangen van onderzoek genomen:
a. de inrichting van de maxima van de gevangenisstraf in de regeling van Boek 1 en Boek 2
Sr;
b. een zoektocht naar de vraag of sprake is van een ‘bovengrens’ aan het maximum van de
tijdelijke gevangenisstraf voor wetgever en rechter;
c. een beschouwing via het thema ‘resocialisatie’, waarbij de te onderzoeken gedachte ook
in relatie tot de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf aan de orde kan worden gesteld.
De onderdelen b. en c. zijn deels ook apart onderzocht omdat bij die onderdelen Europees recht
(Raad van Europa en EU) van belang is. Waar binnen het beperkte kader van dit onderzoek
mogelijk, is gerefereerd aan de rechtsvergelijkende verkenning die in onderdeel 2.4 nader is
uitgewerkt. In dat kader van rechtsvergelijking is met name relevant dat Nederland met een
eventuele verhoging van het strafmaximum naar veertig jaren meer dan thans in de
68

‘bovencategorie’ qua duur van de tijdelijke vrijheidsstraf terecht komt dan thans met het
maximum van dertig jaren het geval is.
Binnen elk van de drie onderscheiden ingangen zijn nadere thema’s onderzocht. Bij het
eerste thema is aandacht besteed aan de vraag in hoeverre het misdrijf van moord een uniek delict
is dat een eventueel specifiek maximum van veertig jaren gevangenisstraf zou rechtvaardigen.
Bij het tweede thema komt de vraag aan de orde of in relatie met de centrale onderzoeksvraag
een harde aanspraak op evenredige bestraffing c.q. bescherming tegen onevenredige
strafdreiging (wetgever) of bestraffing (strafrechter) bestaat. Bij het derde thema komt de
betekenis van de Nederlandse v.i.-regeling in verleden, heden en toekomst aan de orde.
De uitgebreide diversiteit van benaderingen is noodzakelijk omdat er op zichzelf geen
harde norm of grens uit het bestaande, uitdrukkelijk opgeschreven recht tegen de te onderzoeken
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van dertig naar veertig jaren bij
het (ene) misdrijf van art. 289 Sr inzake moord. Maar dat, terwijl de gedachte van eventuele
strafverhoging tegelijk op gespannen voet staat met veel impliciete uitgangspunten van en de
systematische samenhang in het wettelijk sanctiestelsel. De te onderzoeken mogelijkheid van
strafverhoging van het maximum voor moord van dertig naar veertig jaren is in dat opzicht geen
vanzelfsprekendheid.
Die stand van zaken komt het best tot uitdrukking als men de afzonderlijke, bij deze zesde
onderzoeksvraag relevante factoren en hun betekenis meer geïntegreerd beziet. Dat levert het
volgende beeld op.
1. Een wettelijke regeling tot verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf
van dertig naar veertig jaren, bedreigd tegen het misdrijf art. 289 Sr (moord), past in
zoverre niet of minder goed in de sinds 1886 bestaande systematiek dat de wetgever het
strafmaximum op elk afzonderlijk misdrijf heeft afgemeten aan de stelselmatigheid van
het geheel. Voor uitzonderingen op het stelsel bij afzonderlijke misdrijven is in deze
benadering eigenlijk geen plaats, zelfs niet bij moord als zwaarste misdrijf binnen het
WvSr.
2. Die stelselmatigheid wordt gekarakteriseerd door het stellen van een relatief maximum
aan de tijdelijke gevangenisstraf (vijftien, thans achttien jaren), met verhoging tot een
maximum op grond van een van de in art. 10, derde lid, Sr genoemde omstandigheden
dan wel als alternatief voor levenslang.
3. Die stelselmatigheid wordt ook gekenmerkt door het maximum dat doorklinkt in de
systematiek van de sanctienorm in de verschillende misdrijven in Boek 2 Sr. Aldaar is de
systematiek (als regel): vijftien jaren, of (thans) dertig in geval van alternatief voor
levenslang. Verhoging van de straf voor het ene misdrijf van moord zet dan
onvermijdelijk de verhouding tot andere misdrijven onder druk. Dat geldt met name voor
die strafbepalingen waarbij het (net als bij moord) gaat om een verwijt dat het handelen
van de verdachte de dood van een ander veroorzaakt heeft, het misdrijf van doodslag
voorop.

69

4. Bij een eventuele wetswijziging behoren voorts de strafbepalingen tegen het licht te
worden gehouden die net als moord met levenslang zijn bedreigd c.q. die welke – net als
moord – het bestanddeel van voorbedachte raad kennen. Kan de straf in die bepalingen
onveranderd blijven? Buiten het WvSr zal een eventuele strafverhoging in elk geval ook
in de sanctienorm van het misdrijf van genocide in de Wet internationale misdrijven
eveneens moeten worden aangepast. In zoverre zal een eventueel wetsvoorstel een
grotere, meer integrale herziening vereisen.
5. Een eventuele wijziging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord,
vereist niet alleen wijziging van art. 289 Sr, maar ook van art. 10 Sr. In het bijzonder moet
worden voorzien wat de invloed zal zijn van de (nog te wijzigen) meerdaadse samenloop,
herhaling van misdrijf en het bepaalde in art. 44 Sr als deze omstandigheden zich, na een
dergelijke wetswijziging, bij moord voordoen. Ook de straf ter zake van poging tot moord
(art. 45 Sr) zal moeten bij een eventuele wijziging moeten worden bezien c.q. gewijzigd.
6. De stelselmatigheid van het Nederlandse strafrecht wordt voorts gekarakteriseerd door
een bewuste keuze van de in dat stelsel te hanteren strafmaxima van vijftien (thans
achttien) respectievelijk twintig (thans dertig) jaren. Daarin lag en ligt ook een zekere
beperking en gematigdheid besloten. Die bovengrens is bewust gekozen met het oog op
een zekere aanname van nog mogelijke resocialisatie in het belang van de veroordeeld en
de samenleving. Precies op het tegengaan van het effect dat te lange vrijheidsstraf aan
verantwoorde en veilige (ook voor de samenleving zelf veilige) terugkeer in de
samenleving in de weg staat (maar bij tijdelijke gevangenisstraf vroeg of laat toch zal
gebeuren), is de systematiek en de daarbinnen gekozen uitgangspunten met een zekere
gematigdheid ten aanzien van de strafduur, sinds 1886 (en ook in andere rechtsstelsels
waarin met name ruimere v.i.-regelingen bestaan) gericht. Verdere verhoging van het
strafmaximum bij moord naar veertig jaren, zet dit uitgangspunt van gematigdheid, het
basisbeginsel van het op de te allen tijde te beschermen humaniteit teruggaande ultima
ratio-principe in strafbedreiging en strafexecutie onder druk.
7. In dit laatste aspect ligt ook een bezwaar dat mede op bovennationale regelgeving en
normering is gegrond. Een extreem lange gevangenisstraf wordt binnen de Raad van
Europa kritisch bezien, al zal, mocht een eventueel wetsvoorstel kracht van wet krijgen,
geen sprake zijn van strijd met het EVRM of EU-recht. Bij de bovennationale normering
is van belang dat een strafdreiging van maximaal veertig jaren meer afwijkt van het
gemiddelde in andere lidstaten dan een maximum van dertig jaren. Een grotere afwijking
van het gemiddelde kan tot een meer kritische houding aanleiding geven en kan tot
grotere aarzelingen bij de uitvoering van de strafrechtelijke samenwerking binnen de EU
leiden. Binnen de EU is voorts de expliciete bescherming van art. 49, derde lid, EUHandvest inzake het voorkomen van onevenredige bestraffing van enige betekenis.
8. Noch de (wijziging van de) inrichting van tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf in Nederland, noch de in het wetsvoorstel voor de Wet straffen en
70

beschermen opgenomen wijziging van de v.i.-regeling levert een hard, normatief bezwaar
op dat zich tegen de te onderzoeken wetswijziging bij moord verzet. Met name deze
laatste regeling versterkt wel de consequentie in de zin van verlenging van de tijd die
daadwerkelijk in detentie wordt doorgebracht. Dat is uit een oogpunt van normativiteit
niet onproblematisch. Belangrijker is dat de vraag rijst of niet met deze en andere
wijzigingen (al dan niet: voorshands) kan worden volstaan in plaats van de te
onderzoeken verhoging van het strafmaximum bij moord. Voor het doel van beveiliging
van de samenleving door lange vrijheidsbeneming en –beperking zijn juist de afgelopen
jaren de nodige veranderingen in het sanctiestelsel aangebracht. Het beleidstheoretisch
kader achter de verhoging van het strafmaximum in 2006 lijkt inmiddels via andere
modaliteiten in het sanctiestelsel verder te zijn versterkt.
9. Bij het bovenstaande past de volgende relativering. Bij enkele van de onderzochte thema’s
uit de wets- en rechtssystematiek worden de aarzelingen en bezwaren bij een eventuele
verdere verhoging van het strafmaximum gerelativeerd als de eventuele verhoging tot de
strikte uitzondering van het misdrijf van moord beperkt blijft. Wetgever en rechter
kunnen er nader in voorzien dat zulks inderdaad het geval zal zijn.
De conclusie van dit onderdeel van het onderzoek moet zijn dat er enerzijds geen hard normatief
argument bestaat waarmee een verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij
het misdrijf van art. 289 Sr (moord) in strijd zou zijn. In zoverre is het verschil tussen het
bestaande maximum van dertig en het te onderzoeken maximum van veertig jaren niet
principieel.
Tegelijk kan deze aldus juridisch niet onmogelijke weg alleen dan verantwoord worden
ingezet als een eventueel voorstel in die richting wordt voorzien van een onderbouwing waarin
de noodzaak van deze strafverhoging op adequate wijze in het licht wordt gesteld van de in dit
hoofdstuk geformuleerde bedenkingen van rechts- en wetssystematische aard. Anders is de
verhoging uit dit oogpunt ondoordacht en onverantwoord.

71

Hoofdstuk 3 Kwantitatieve analyse
3.1

Inleiding

De kwantitatieve analyse van de jurisprudentie beslaat in totaal drie onderzoeksvragen
(onderzoeksvraag 2, 3 en 4), die alle zien op een onderzoek naar de vrijheidsbenemende sancties
die sinds 1 februari 2006 zijn opgelegd voor de voltooide levensdelicten moord en doodslag.
Zoals toegelicht in hoofdstuk 1, is bij deze analyse uitgegaan van zaken gepubliceerd op
Rechtspraak.nl. Het bepaalde in art. 4, tweede lid, van het Besluit selectiecriteria
uitsprakendatabank Rechtspraak.nl174 geeft immers (afdoende) zekerheid dat daadwerkelijk alle
betreffende strafzaken in de analyse zijn meegenomen. Daar waar in bepaalde strafzaken
informatie op Rechtspraak.nl onvolledig was of ontbrak, is door de onderzoekers navraag gedaan
bij de betreffende gerechten. Ook overigens volgden de cijfermatige gegevens over de (in totaal
en per jaar) opgelegde sancties niet met ‘één druk op de knop’ uit Rechtspraak.nl. Dit vergde een
nauwkeurige zoekmethode, zoals hieronder per onderzoeksvraag wordt weergegeven. Allereerst
volgt een omvangrijke inventarisatie van alle opgelegde vrijheidsbenemende sancties voor de
voltooide levensdelicten moord en doodslag in de periode 2006-2018 (par. 3.2). Op basis van dit
overkoepelende overzicht volgt daarna meer toegespitst een inventarisatie van de prevalentie en
aard van de zaken waarin voor moord en gekwalificeerde doodslag de levenslange
gevangenisstraf respectievelijk de maximale tijdelijke gevangenisstraf is opgelegd (par. 3.3). Tot
slot volgt een overkoepelende analyse waarin wordt gereflecteerd op de kwantitatieve
bevindingen (par. 3.4).

3.2

Inventarisatie opgelegde vrijheidsbenemende sancties voor moord en doodslag

De beantwoording van de tweede onderzoeksvraag naar de vrijheidsbenemende sancties die
voor moord en doodslag zijn opgelegd sinds de verhoging van de maximale tijdelijke
gevangenisstraf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006 behelst zowel een
omvangrijke als een ingewikkelde inventarisatie. Hieronder volgt eerst een toelichting op en een
verantwoording van deze inventarisatie, waarna de resultaten worden gepresenteerd.
3.2.1

Toelichting op en verantwoording van de inventarisatie

We hebben de vraag welke vrijheidsbenemende sancties voor moord en doodslag zijn opgelegd
aldus verstaan, dat hieronder de laatste feitelijke instantie in de gehele rechtsgang van een zaak
wordt begrepen. In de zaken waarin cassatie is ingesteld en de veroordeling eerst na het arrest
van de Hoge Raad onherroepelijk is geworden, hebben we in de overzichten dus uitdrukkelijk
de eerder door het hof opgelegde – en onherroepelijk geworden – sanctie vermeld en in de
berekeningen meegenomen. In de nog lopende zaken waarin hoger beroep dan wel cassatie is
ingesteld en de eerdere veroordeling door de rechtbank, respectievelijk het hof nog niet
onherroepelijk is geworden, is in de berekeningen uitgegaan van de laatstelijk opgelegde en nog
niet onherroepelijk geworden sanctie. Dit, omdat er anders vele zaken uit de inventarisatie
zouden moeten vallen, met name die uit de recente jaren. Wij includeren de niet onherroepelijke
zaken om de inventarisatie van 2006-2018 zo compleet mogelijk te maken. Dit geldt dus ook voor
174

Besluit selectiecriteria uitsprakendatabank Rechtspraak.nl 2012.

72

de zaken waarin door de Hoge Raad is teruggewezen of is verwezen naar een hof, terwijl dat
arrest ten tijde van de afronding van het onderzoek nog niet is gepubliceerd. Bij de inventarisatie
is uitsluitend gekeken naar Nederlandse uitspraken; uitspraken uit de overzeese landen van ons
Koninkrijk zijn dus in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten. Bovendien ziet de
inventarisatie enkel op voltooide levensdelicten, waardoor een poging tot of een voorbereiding
van moord of doodslag buiten beschouwing zijn gelaten. Tenzij uiteraard een dergelijk
onvoltooid delict gelijktijdig met een voltooide moord of een voltooide doodslag is berecht (al
dan niet met de samenloop-regeling); in dat geval is de zaak wel in de inventarisatie betrokken.
Zaken met een meervoudige kwalificatie, waaronder in ieder geval één voltooid levensdelict, zijn
dus meegenomen, evenals zaken waarin de kwalificatie een vorm van deelneming aan het
voltooid levensdelict betrof, zoals medeplegen moord of doodslag. Beide type zaken behoren
onmiskenbaar tot de beantwoording van onderzoeksvraag 2, maar ‘vertroebelen’ anderzijds wel
de inventarisatie, omdat niet of nauwelijks valt na te gaan in hoeverre dan het gepleegde
levensdelict sec tot de concrete straftoemeting heeft geleid. We zullen daar bij de resultaten nader
op ingaan. Voorts is van belang dat we zijn uitgegaan van zaken met een pleegdatum vanaf 1
februari 2006, gelet op de inwerkingtreding van de verhoging van het huidig wettelijk
strafmaximum. Tot slot zijn alleen de zaken meegenomen waarin aan de verdachte op grond van
het volwassenstrafrecht een vrijheidsbenemende sanctie is opgelegd. Jeugdsancties zijn dus
buiten beschouwing gelaten, ook indien een meerderjarige, jongvolwassen verdachte met
toepassing van art. 77c Sr is veroordeeld tot bijvoorbeeld een jeugddetentie of de PIJ-maatregel.
Zoals reeds is verantwoord in hoofdstuk 1 en paragraaf 3.1, is bij de inventarisatie
uitgegaan van Rechtspraak.nl, aangezien levensdelicten standaard op deze website worden
gepubliceerd. Om de gehele rechtsgang van een zaak, indien van toepassing, in kaart te brengen
is de zoektocht per instantie verricht, beginnend met de Hoge Raad, daarna alle gerechtshoven
en tot slot alle rechtbanken. Vervolgens is telkens per jaar op Rechtspraak.nl gezocht van 1 januari
van dat jaar t/m 31 december van dat jaar, met als zoektermen ‘moord’ of respectievelijk
‘doodslag’, ‘strafrecht’ en de betreffende instantie (bijvoorbeeld ‘alle gerechtshoven’). Het
systeem van Rechtspraak.nl geeft automatisch alle zaken weer waarin de zoekterm ‘moord’ of
respectievelijk ‘doodslag’ voorkomt, ook indien een zaak niet dat levensdelict betreft, maar deze
zoekterm in bijvoorbeeld een voetnoot van de uitspraak voorkomt, of in de vermelding Justitiële
Documentatie van de verdachte. Dat leverde dus telkens in het systeem veel hits op, die
vervolgens handmatig allemaal zijn nagelopen om te bezien of een zaak wel voldoet aan de
inclusiecriteria zoals hierboven geschetst. Indien dat het geval was, is vervolgens telkens de
gehele procesgang in die zaak bezien, voor zover van toepassing, en in het overzicht opgenomen;
niet alleen om te controleren of het in de laatste feitelijke instantie nog altijd een veroordeling
wegens moord of doodslag betreft, in welk jaar dat dan is en wat de uiteindelijk opgelegde
vrijheidsbenemende sanctie is. Dit alles ten behoeve van zowel onderzoeksvraag 2, als, impliciet
en in een later stadium, de onderzoeksvragen 3, 4 en 5.
Na de zoektocht van alle zaken die van 2006-2018 tot aan de Hoge Raad zijn gekomen,
zijn we telkens per jaar een nieuwe zoektocht gestart naar alle zaken die tot aan de hoven zijn
gekomen. Dit is noodzakelijk, omdat dit niet alleen het aantal onherroepelijke veroordelingen
wegens moord of doodslag completeert, maar ook als wezenlijke check bleek te fungeren. Met
deze zoektocht is namelijk regelmatig op zaken gestuit die toch tot cassatie bleken te hebben
73

geleid, hoewel die niet waren opgedoken in de zoektocht naar Hoge Raad-zaken. Bijvoorbeeld,
omdat in het op Rechtspraak.nl gepubliceerd arrest van de Hoge Raad de zoekterm ‘moord’ niet
voorkwam. Om diezelfde tweeledige reden zijn we na de zoektocht van alle zaken die van 20062018 tot aan de hoven zijn gekomen, een nieuwe zoektocht gestart naar alle zaken die reeds na
het vonnis in eerste aanleg onherroepelijk zijn geworden. Herzieningsprocedures zijn als zodanig
buiten beschouwing gelaten, nu dit als zodanig geen procedure is waarin een
vrijheidsbenemende sanctie wordt opgelegd.
3.2.2

Resultaten van de inventarisatie

Uit onze inventarisatie volgt dat met inachtneming van de pleegdatum vanaf 1 februari 2006 er
in de periode 2006-2018 in totaal 345 veroordelingen wegens moord (al dan niet in combinatie
met een deelnemingsvorm, dan wel een ander delict of andere delicten) zijn uitgesproken en in
totaal 688 veroordelingen wegens doodslag (al dan niet in combinatie met een deelnemingsvorm,
dan wel een ander delict of andere delicten). Deze veroordelingen zijn ten tijde van het
verschijnen van dit rapport niet allemaal onherroepelijk, met name (uiteraard) bij de recente
veroordelingen. Daar waar het onderscheid tussen onherroepelijk en niet onherroepelijk van
belang is, wordt dit in het onderstaande geduid. Tevens wordt het onderscheid geduid tussen
veroordelingen wegens een kale moord of doodslag en veroordelingen wegens moord of
doodslag met een deelnemingsvorm dan wel een ander delict of andere delicten.
Het totaal aantal veroordelingen wegens moord respectievelijk doodslag geeft als zodanig
geen antwoord op onderzoeksvraag 2, aangezien die vraag, als gezegd, ziet op de
vrijheidsbenemende sancties die voor deze levensdelicten zijn opgelegd. Gelet op de grote
hoeveelheid veroordelingen is ervoor gekozen om alle zaken in chronologische volgorde met
kwalificatie, ECLI-nummer en opgelegde vrijheidsbenemende sanctie in een zo compact
mogelijke tabel op te nemen, te onderscheiden in moord en doodslag. Deze tabellen zijn
opgenomen als respectievelijk bijlage I en bijlage II. Dit geeft de lezer in brede zin een beeld van
de reikwijdte van de opgelegde sancties, de delicten waarvoor die zijn opgelegd, door welke
instantie en in welk jaar. Daarnaast laten zich op deze plaats in het rapport de volgende
kwantitatieve bevindingen nader aftekenen voor respectievelijk moord (par. 3.2.2.1) en doodslag
(par. 3.2.2.2).
3.2.2.1 Resultaten inzake moord
Gevangenisstraffen bij een enkele kale moord
Allereerst is het van belang te duiden in hoeveel zaken waarin een veroordeling is uitgesproken
wegens moord – de bovengenoemde totale 345 zaken – de kwalificatie een enkele kale moord
betreft, dat wil zeggen een enkelvoudige moord zonder deelnemingsvorm en zonder een ander
delict of andere delicten. Dit zijn 138 zaken. In 97 van deze zaken is enkel een gevangenisstraf
opgelegd, dus zonder gelijktijdige oplegging van een andere vrijheidsbenemende sanctie. De
gevangenisstraffen die in deze zaken zijn opgelegd, variëren van twee jaren en zes maanden tot

74

21 jaren. In staafdiagram 1 worden de frequentie en de duur van de opgelegde gevangenisstraffen
in deze 97 zaken weergegeven.

Gevangenisstraffen voor enkelvoudige kale moord (N=97)
Aantal keer opgelegd

25
20
15
10
5
0

Staafdiagram 1 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen (zonder andere vrijheidsbenemende sanctie)
voor een enkelvoudige kale moord.

Tbs-maatregel bij een enkele kale moord
Van de in totaal 138 zaken waarin de verdachte is veroordeeld wegens een enkele kale moord is
in totaal 35 keer de tbs-maatregel met dwangverpleging opgelegd. Hiervan gaat het in vijftien
zaken om een tbs-maatregel met dwangverpleging zonder dat ook een gevangenisstraf is
opgelegd. In de resterende twintig zaken is de tbs-maatregel met dwangverpleging wel opgelegd
in combinatie met een gevangenisstraf. In die zaken variëren de gevangenisstraffen van negen
maanden tot 22 jaren. In staafdiagram 2 worden de frequentie en de duur van de in combinatie
met een tbs-maatregel met dwangverpleging opgelegde gevangenisstraffen in deze twintig zaken
wegens een enkele kale moord weergegeven.

75

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen i.c.m. tbs met dwangverpleging voor
enkelvoudige kale moord (N=20)
7
6
5
4
3
2
1
0
9
maanden

3 jaar

4 jaar

5 jaar

7 jaar

8 jaar

9 jaar

12 jaar

18 jaar

20 jaar

22 jaar

Staafdiagram 2 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen in die zaken waarin ook een tbs-maatregel
met dwangverpleging is opgelegd voor een enkelvoudige kale moord.

Meervoudige kale moord
Naast de hierboven weergegeven zaken waarin de verdachte is veroordeeld wegens een enkele
kale moord, betreft de kwalificatie in zes zaken een meervoudige kale moord, oftewel een
meervoudige moord zonder ander delict. In vijf daarvan gaat het om een dubbele moord en in
de zesde zaak gaat het om een drievoudige moord. In de vijf zaken waarin het een dubbele moord
betreft, variëren de opgelegde vrijheidsbenemende sancties van zeven jaren gevangenisstraf voor
een sterk verminderd toerekeningsvatbare verdachte,175 tot acht jaren gevangenisstraf en tbs met
dwangverpleging voor een eveneens verminderd toerekeningsvatbare verdachte,176 tot twintig
jaren gevangenisstraf,177 tot 25 jaren gevangenisstraf178 en ten slotte dertig jaren en tbs met
dwangverpleging.179 In de zesde zaak betreffende een drievoudige kale moord is de verdachte
veroordeeld tot tien jaren gevangenisstraf en tbs met dwangverpleging.180 Het verschil tussen
deze strafoplegging voor een drievoudige kale moord en de hiervoor weergegeven
strafoplegging in de vijf zaken met een dubbele kale moord laat als zodanig reeds zien dat er geen
standaarden zijn aan te geven voor wat een verdachte ‘per gepleegde moord’ aan straf zou krijgen
opgelegd, maar dat de straftoemeting per zaak wordt bepaald.
Moord in combinatie met een deelnemingsvorm en/of een ander delict of meerdere andere delicten

Hof Amsterdam 3 maart 2011, ECLI:NL:GHAMS:2011:BP6664 (nummer 123 uit bijlage I).
Hof Arnhem-Leeuwarden 10 oktober 2013, ECLI:NL:GHARL:2013:9368 (nummer 202 uit bijlage I).
177 Hof ’s-Gravenhage 9 augustus 2010, ECLI:NL:GHSGR:2010:BN3389 (nummer 98 uit bijlage I).
178 Hof ’s-Gravenhage 13 september 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BX7230 (nummer 165 uit bijlage I).
179 Rb. Gelderland 14 februari 2018, ECLI:NL:RBGEL:2018:666 (nummer 311 uit bijlage I).
180 Rb. Oost-Brabant 20 juli 2016, ECLI:NL:RBOBR:2016:3846 (nummer 276 uit bijlage I).
175
176

76

Van de in totaal 345 veroordelingen voor moord, gaat het – zoals hierboven is gebleken – in 144
zaken om een enkelvoudige dan wel een meervoudige moord zonder dat de verdachte tevens
voor een ander delict werd veroordeeld. In alle overige 201 zaken (345-144) behelst de kwalificatie
naast moord wel tevens een deelnemingsvorm dan wel een ander delict of meerdere andere
delicten. Dit maakt, dat die zaken niet of nauwelijks op significante wijze met elkaar zijn te
vergelijken. Niettemin kunnen bepaalde afzonderlijke categorieën van kwalificaties nader
worden geduid.
Allereerst zijn er naast de hierboven weergegeven zaak van een drievoudige kale moord,
tevens drie veroordelingen wegens een drievoudige moord in combinatie met een
deelnemingsvorm dan wel een ander delict. In twee zaken gaat het om de kwalificatie van het
medeplegen van een drievoudige moord181 en in de derde zaak gaat het om de kwalificatie van
een drievoudige moord met overtreding van art. 26 WWM.182 In alle drie de zaken is levenslang
opgelegd.
Een tweede afzonderlijke categorie kwalificaties betreft de zaken waarin is veroordeeld
voor het medeplegen van een enkelvoudige kale moord. Dit zijn in totaal 45 zaken. In twee
daarvan is een gevangenisstraf opgelegd in combinatie met een tbs-maatregel met
dwangverpleging. De duur van de daarbij opgelegde gevangenisstraf bedraagt in de ene zaak
vijf jaren183 en in de andere zaak tien jaren.184 In de 43 overige zaken is een ‘losse’ gevangenisstraf
opgelegd, dus zonder een tbs-maatregel of andere vrijheidsbenemende sanctie. In die zaken
variëren de gevangenisstraffen van vijf jaren tot 22 jaren. In staafdiagram 3 worden de frequentie
en de duur van deze gevangenisstraffen wegens het medeplegen van een enkelvoudige kale
moord weergegeven. Hieruit komt naar voren dat de gevangenisstraf voor de duur van vijftien
jaren het meest is opgelegd in de periode 2006-2018.

Hof Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2456 (nummer 337 uit bijlage I) en Hof
Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2457 (nummer 336 uit bijlage I).
182 Hof Den Haag 19 januari 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:37 (nummer 299 uit bijlage I).
183 Hof Den Haag 21 juli 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:2227 (nummer 291 uit bijlage I).
184 Hof Arnhem-Leeuwarden 1 oktober 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:7357 (nummer 294 uit bijlage I).
181

77

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen voor medeplegen enkelvoudige kale moord
(N=43)
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0

Staafdiagram 3 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen in die zaken waarin is veroordeeld voor het
medeplegen van een enkelvoudige kale moord.

Een derde afzonderlijke categorie kwalificaties betreft de zaken waarin is veroordeeld voor een
enkelvoudige kale moord in combinatie met het delict van art. 26 WWM (vuurwapen en/of
munitie). In staafdiagram 4 worden de frequentie en de duur van deze gevangenisstraffen
weergegeven.

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen voor enkelvoudige kale moord i.c.m. art. 26
WWM (N=9)
3

2

1

0
10 jaar

11 jaar

13 jaar en 6
maanden

14 jaar

15 jaar

16 jaar

18 jaar

Staafdiagram 4 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen in die zaken waarin is veroordeeld voor een
enkelvoudige kale moord in combinatie met het delict van art. 26 WWM (vuurwapen en/of munitie).

78

Een vierde afzonderlijke categorie kwalificaties betreft de zaken waarin is veroordeeld voor een
enkelvoudige kale moord in combinatie met een poging tot moord. Deze kwalificatie komt in
onze inventarisatie in totaal vier keer voor. Van deze vier veroordelingen is in één geval twaalf
jaren gevangenisstraf opgelegd en in drie gevallen twintig jaren gevangenisstraf opgelegd.
3.2.2.2 Resultaten inzake doodslag
In de tijdsperiode 2006-2018 (rekening houdend met de eerder beschreven afbakening) zijn, als
gezegd, in totaal 688 veroordelingen uitgesproken wegens een doodslag. In 327 zaken daarvan
betreft het de kwalificatie van een enkelvoudige kale doodslag, dat wil zeggen een enkelvoudige
doodslag zonder deelnemingsvorm en zonder een ander delict of andere delicten. In deze zaken
zijn verscheidene vrijheidsbenemende sancties opgelegd, al dan niet in combinatie met elkaar.
Hieronder worden, langs dezelfde lijnen als in het bovenstaande voor moord is gedaan, enkele
categorieën afzonderlijk geduid.
Gevangenisstraffen bij een enkelvoudige kale doodslag
In 233 van de totale 327 zaken waarin een veroordeling is uitgesproken voor een enkelvoudige
kale doodslag, is enkel een gevangenisstraf, zonder enige andere vrijheidsbenemende sanctie,
opgelegd. De duur van de in deze zaken opgelegde volledig onvoorwaardelijke
gevangenisstraffen varieert van drie jaren tot vijftien jaren. In onderstaand staafdiagram 5 wordt
zowel de frequentie als de duur van deze ‘losse’ gevangenisstraffen voor een enkelvoudige kale
doodslag weergegeven.

15 jaar

14 jaar

14 jaar en 7 maanden

13 jaar

13 jaar en 6 maanden

12 jaar

12 jaar en 2 maanden

11 jaar

11 jaar en 8 maanden

10 jaar

10 jaar en 8 maanden

9 jaar en 9 maanden

9 jaar en 11 maanden

9 jaar

9 jaar en 8 maanden

8 jaar en 9 maanden

8 jaar

8 jaar en 6 maanden

7 jaar

7 jaar en 6 maanden

6 jaar

6 jaar en 6 maanden

5 jaar

4 jaar en 10 maanden

4 jaar

4 jaar en 6 maanden

3 jaar en 6 maanden

3 jaar en 10 maanden

50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

3 jaar

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen voor enkelvoudige doodslag (N=233)

Staafdiagram 5 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen (zonder andere vrijheidsbenemende sanctie)
voor een enkelvoudige kale doodslag.

Los van de enorme spreiding van de duur van de opgelegde gevangenisstraffen, valt uit het
staafdiagram af te leiden dat de gevangenisstraf voor de duur van twaalf respectievelijk acht jaren
79

het meest is opgelegd in de onderzoeksperiode. Naast de bovengenoemde geheel
onvoorwaardelijk opgelegde gevangenisstraffen, is er in zes andere zaken een gedeeltelijk
voorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd voor een enkelvoudige kale doodslag. De duur
hiervan varieert van een jaar, waarvan zes maanden voorwaardelijk, tot drie jaren en vier
maanden, waarvan tien maanden voorwaardelijk.
Tbs-maatregel bij een enkelvoudige kale doodslag
Van de eerdergenoemde totale 327 veroordelingen voor een enkelvoudige kale doodslag is in
twintig gevallen de verdachte ontslagen van alle rechtsvervolging wegens
ontoerekeningsvatbaarheid, met oplegging van (enkel) een tbs-maatregel met dwangverpleging.
In vijf andere gevallen is de verdachte eveneens ontslagen van alle rechtsvervolging wegens
ontoerekeningsvatbaarheid, maar dan met oplegging van (enkel) een tbs met voorwaarden en in
weer drie andere gevallen is de verdachte eveneens ontslagen van alle rechtsvervolging wegens
ontoerekeningsvatbaarheid, maar dan met oplegging van (enkel) een maatregel tot plaatsing in
een psychiatrisch ziekenhuis voor de duur van een jaar.
In 53 van de totale 327 gevallen waarin is veroordeeld voor een enkelvoudige kale doodslag is de
tbs-maatregel met dwangverpleging gepaard gegaan met oplegging van een gevangenisstraf. De
duur van de hierbij opgelegde gevangenisstraffen varieert van negen maanden tot vijftien jaren.
In onderstaand staafdiagram 6 wordt zowel de frequentie als de duur van de in combinatie met
een tbs-maatregel met dwangverpleging opgelegde gevangenisstraffen voor een enkelvoudige
kale doodslag weergegeven.

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen (i.c.m. tbs met dwangverpleging) voor
enkelvoudige doodslag (N=53)
16
14
12
10
8
6
4
2
0

Staafdiagram 6 Frequentie en duur van de in combinatie met een tbs-maatregel met dwangverpleging opgelegde
gevangenisstraffen voor een enkelvoudige kale doodslag.

80

Tot slot is in zeven gevallen waarin is veroordeeld voor een enkelvoudige kale doodslag de
gevangenisstraf gepaard gegaan met oplegging van een tbs-maatregel met voorwaarden. De
duur van de hierbij opgelegde gevangenisstraffen is respectievelijk achttien maanden, twee jaren,
drie jaren en vijf jaren (deze laatste duur komt in vier van de zeven zaken voor).
Meervoudige kale doodslag
In zes zaken is sprake van een veroordeling voor een meervoudige kale doodslag, dus zonder
enige deelnemingsvorm en zonder ander delict of andere delicten. In alle zaken betreft het daarbij
een dubbele doodslag. In vier van deze zaken is een ‘losse’ gevangenisstraf opgelegd, dus zonder
dat ook enige andere vrijheidsbenemende sanctie is opgelegd. De hierbij opgelegde
gevangenisstraffen variëren van zes jaren (voor een verminderd toerekeningsvatbare
verdachte),185 tot veertien jaren (wegens het doden van zijn vrouw en ongeboren kind),186 tot
negentien jaren (wegens het doden van zijn vrouw en de buurman)187 en ten slotte tot veertien
jaren en zes maanden (met inbegrip van zes maanden strafvermindering wegens overschrijding
van de redelijke termijn).188 In de twee andere zaken is de gevangenisstraf opgelegd in combinatie
met een tbs met dwangverpleging. De duur van de hierbij opgelegde gevangenisstraffen varieert
van drie jaren en tien maanden (wegens het doden van haar twee jonge kinderen, met inbegrip
van twee maanden strafvermindering wegens overschrijding van de redelijke termijn)189 en acht
jaren (wegens het doden van zijn zus en een oud-politica).190
Doodslag in combinatie met een deelnemingsvorm en/of een ander delict of meerdere andere delicten
Uit de inventarisatie zoals weergegeven in bijlage II blijkt dat het in de meerderheid van de
doodslag-veroordelingen geen kale (enkelvoudige of meervoudige) doodslag betreft, maar
doodslag in combinatie met een deelnemingsvorm en/of een ander delict of meerdere andere
delicten. De kwalificaties verschillen voor deze categorie onderling te zeer om de hiervoor
opgelegde vrijheidsbenemende sancties met elkaar te vergelijken en in beeld te brengen. Er zijn
echter twee afzonderlijke categorie kwalificaties te duiden, waarbij de prevalentie en de duur van
de daarbij opgelegde vrijheidsbenemende sancties wel kunnen worden weergegeven. Dit betreft
allereerst de kwalificatie van het medeplegen van een enkelvoudige kale doodslag. In totaal zijn
dit 40 veroordelingen. In vier daarvan is een gevangenisstraf opgelegd in combinatie met een tbs
met dwangverpleging. In één veroordeling bedraagt de duur van de daarbij opgelegde
gevangenisstraf vijf jaren en zes maanden;191 in de drie overige veroordelingen bedraagt de duur
van de daarbij opgelegde gevangenisstraf acht jaren.192 In de 36 overige veroordelingen wegens
het medeplegen van een enkelvoudige kale doodslag is een ‘losse’ gevangenisstraf opgelegd, dus
Hof ’s-Hertogenbosch 2 december 2009, ECLI:NL:GHSHE:2009:BK5229 (nummer 95 uit bijlage II).
Rb. Midden-Nederland 22 december 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:6439 (nummer 643 uit bijlage II).
187 Rb. Oost-Brabant 4 november 2013, ECLI:NL:RBOBR:2013:6044 (nummer 321 uit bijlage II).
188 Rb. Amsterdam 2 november 2017, ECLI:NL:RBAMS:2017:8001 (nummer 635 uit bijlage II).
189 HR 11 oktober 2011, ECLI:NL:HR:2011:BR3046 (nummer 150 uit bijlage II).
190 Hof Den Haag 16 maart 2017, ECLI:NL:GHDHA:2017:684 (nummer 585 uit bijlage II).
191 Rb. Middelburg 27 juni 2009, ECLI:NL:RBMID:2009:BJ3808 (nummer 105 bijlage II).
192 Rb. Noord-Holland 26 april 2016, ECLI:NL:RBNHO:2016:3423 (nummer 519 uit bijlage II), Rb. NoordNederland 29 juni 2017, ECLI:NL:RBNNE:2017:2356 (nummer 617 uit bijlage II) en Rb. Noord-Nederland 29 juni
2017, ECLI:NL:RBNNE:2017:2357 (nummer 618 uit bijlage II).
185
186

81

Aantal keer opgelegd

zonder een tbs-maatregel of een andere vrijheidsbenemende sanctie. In die zaken variëren de
gevangenisstraffen van drie jaren tot zeventien jaren en negen maanden. In staafdiagram 7
worden de frequentie en de duur van dergelijke ‘losse’ gevangenisstraffen wegens het
medeplegen van een enkelvoudige kale doodslag weergegeven.

Gevangenisstraffen voor medeplegen enkelvoudige kale
doodslag (N=36)
7
6
5
4
3
2
1
0

Staafdiagram 7 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen voor het medeplegen van een enkelvoudige
kale doodslag.

Een tweede categorie kwalificaties waarvan de frequentie en de duur van de daarbij opgelegde
vrijheidsbenemende eenduidig in kaart kan worden gebracht, betreft de enkelvoudige kale
doodslag in combinatie met art. 26 WWM (vuurwapen en/of munitie). Van de in totaal 27
veroordelingen met een dergelijke kwalificatie, varieert de duur van de hierbij opgelegde
gevangenisstraffen van vijf jaren tot veertien jaren. In onderstaand staafdiagram 8 wordt zowel
de frequentie als de duur van de in deze veroordelingen opgelegde gevangenisstraffen
weergegeven.

82

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen voor doodslag i.c.m. art. 26 WWM (N=27)
8
7
6
5
4
3
2
1
0
5 jaar

6 jaar

7 jaar

7 jaar en 6
maanden

8 jaar

9 jaar

10 jaar

11 jaar

12 jaar

14 jaar

Staafdiagram 8 Frequentie en duur van de opgelegde gevangenisstraffen voor een enkelvoudige kale doodslag in
combinatie met art. 26 WWM.

Opgelegde vrijheidsbenemende sancties bij gekwalificeerde doodslag sec
Een laatste afzonderlijk te duiden categorie van doodslag-veroordelingen is de categorie met
zaken waarin is veroordeeld voor een gekwalificeerde doodslag sec, dat wil zeggen zonder dat
de kwalificatie een deelnemingsvorm en/of een ander delict of andere delicten behelst. Er zijn in
totaal negen veroordelingen voor het betreffende art. 288 Sr. In acht veroordelingen is een enkele
gevangenisstraf opgelegd, dus zonder andere vrijheidsbenemende sanctie. De duur van die
gevangenisstraffen varieert van tien jaren tot twintig jaren. In de overige veroordeling is een
gevangenisstraf voor de duur van negen jaren opgelegd, in combinatie met de tbs-maatregel met
dwangverpleging. In staafdiagram 9 wordt een en ander integraal weergegeven.

83

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen voor gekwalificeerde doodslag sec (N=9)
3

2

1

0
9 jaar + tbs

10 jaar

12 jaar

15 jaar

16 jaar

18 jaar

20 jaar

Staafdiagram 9 Frequentie en duur van de opgelegde sancties voor een gekwalificeerde doodslag sec.

3.3

Inventarisatie maximale gevangenisstraffen: levenslang en dertig jaren

Na de overkoepelende inventarisatie van alle opgelegde vrijheidsbenemende sancties, waarvan
in het bovenstaande verslag is gedaan, zien de onderzoeksvragen 3 en 4 specifiek op de maximale
straffen die zijn opgelegd. Dit zijn, zoals weergegeven in hoofdstuk 2, de levenslange
gevangenisstraf en de maximale tijdelijke gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren (al dan
niet in combinatie met de tbs-maatregel met dwangverpleging). Onderzoeksvraag 3 behelst de
vraag naar de prevalentie en aard van de zaken waarin de levenslange gevangenisstraf sinds 2006
is opgelegd voor moord. Aan de andere kant van het spectrum behelst onderzoeksvraag 4 de
vraag naar de prevalentie en aard van de zaken waarin de maximale tijdelijke gevangenisstraf
van dertig jaren is opgelegd. In het onderstaande worden de respectievelijke resultaten van deze
onderzoeksvragen weergegeven. Vanwege de geringe aantallen, zoals zal blijken, is ervoor
gekozen om de aantallen en duiding van de levenslange gevangenisstraf en van de
gevangenisstraf van dertig jaren integraal te duiden. Binnen de laatste strafcategorie is voorts
onderscheid gemaakt tussen de zaken waarin enkel deze gevangenisstraf is opgelegd en de zaken
waarin deze gevangenisstraf in combinatie met de tbs-maatregel is opgelegd. Ten slotte is ervoor
gekozen om de reikwijdte van deze onderzoeksvragen te verbreden door ook het met moord
vergelijkbare levensdelict van de gekwalificeerde doodslag (art. 288 Sr) mee te nemen. Voor dit
delict kunnen immers eveneens de levenslange gevangenisstraf en de maximale tijdelijke
gevangenisstraf van dertig jaren (al dan niet in combinatie met tbs) worden opgelegd. Om een zo
compleet mogelijk beeld te genereren van de prevalentie en de aard van de zaken waarin de
maximale straffen zijn opgelegd, beantwoorden wij de onderzoeksvragen 3 en 4 dus op basis van
de veroordelingen voor zowel moord als gekwalificeerde doodslag.

84

Hieronder wordt in staafdiagram 10 weergegeven hoe vaak de levenslange
gevangenisstraf respectievelijk de maximale tijdelijke gevangenisstraf is opgelegd voor moord en
gekwalificeerde doodslag sinds 2006. Hierbij is uitgegaan van de onherroepelijke veroordelingen
van 2006 tot en met 31 juli 2019. Aangezien echter op het moment van de inhoudelijke afronding
van dit onderzoek – 1 augustus 2019 – relatief veel veroordelingen nog niet onherroepelijk zijn,
volgt aansluitend in staafdiagram 11 een weergave van de prevalentie van de in de overige, nog
niet onherroepelijk geworden zaken opgelegde levenslange gevangenisstraf respectievelijk de
maximale tijdelijke gevangenisstraf. Hierbij zijn ook veroordelingen in eerste aanleg en in hoger
beroep meegenomen, waarbij er nadien in hoger beroep of na cassatie anders is beslist. Bij dit
alles dient te worden bedacht dat deze vraag, evenals dit hoofdstuk als geheel, enkel ziet op een
kwantitatieve analyse. De kwalitatieve analyse van al deze veroordelingen, aan de hand van de
strafmaatoverwegingen, volgt in hoofdstuk 4.
Onherroepelijke veroordelingen tot de maximale straffen voor moord en gekwalificeerde doodslag
In onderstaand staafdiagram 10 wordt, als gezegd, de prevalentie weergegeven van de
onherroepelijke veroordelingen voor moord en gekwalificeerde doodslag tot de levenslange
gevangenisstraf respectievelijk de maximale tijdelijke gevangenisstraf sinds 2006, met
inachtneming van de inclusiecriteria van de door ons uitgevoerde inventarisatie. Dit blijken in
totaal acht onherroepelijke veroordelingen te zijn, wegens moord of gekwalificeerde doodslag.
Meer bepaald is er één onherroepelijke veroordeling tot een gevangenisstraf voor de duur van
dertig jaren, één onherroepelijke veroordeling tot een gevangenisstraf voor de duur van dertig
jaren in combinatie met de tbs-maatregel en zes onherroepelijke veroordelingen tot de
levenslange gevangenisstraf.

Onherroepelijke veroordelingen tot de maximale straffen (N=8)
5

4

3

2

1

0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

30 jaren

2012

2013

30 jaren en tbs

2014

2015

2016

2017

2018

2019

levenslang

Staafdiagram 10 Prevalentie van het aantal onherroepelijke veroordelingen tot een gevangenisstraf van dertig jaren,
respectievelijk tot een gevangenisstraf van dertig jaren met tbs, respectievelijk tot levenslang, in de periode van 2006
tot en met 31 juli 2019.

85

Overige veroordelingen tot de maximale straffen voor moord en gekwalificeerde doodslag
In aanvulling op het voorgaande worden hieronder in staafdiagram 11 vervolgens de niet
onherroepelijke veroordelingen en de veroordelingen in eerste aanleg en in hoger beroep, dus
voordat in hoger beroep en/of na cassatie anders is beslist, zichtbaar gemaakt. Hieruit blijkt dat
de gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren in dergelijke gevallen veertien keer is opgelegd,
de gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren in combinatie met tbs vier keer is opgelegd en
ten slotte de levenslange gevangenisstraf twaalf keer is opgelegd.

Overige veroordelingen tot de maximale straffen (N=30)
5

4

3

2

1

0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

30 jaren

2012

2013

2014

30 jaren en tbs

2015

2016

2017

2018

2019

levenslang

Staafdiagram 11 Prevalentie van het overig aantal veroordelingen (dat wil zeggen, de nog niet onherroepelijk
geworden veroordelingen en de veroordelingen in eerste aanleg en in hoger beroep waarbij er nadien in hoger beroep
of na cassatie anders is beslist) tot een gevangenisstraf van dertig jaren, tot een gevangenisstraf van dertig jaren met
tbs en tot levenslang in de periode van 2006 tot en met 31 juli 2019.

De aard van de veroordelingen tot de maximale straffen
De onderzoeksvragen 3 en 4 zien echter niet enkel op de aantallen, maar ook op de aard van de
zaken. Hiertoe is geen grondige inhoudelijke analyse vereist – die komt immers bij
onderzoeksvraag 5, gepresenteerd in hoofdstuk 4 – maar wel een weergave van de delicten
waarvoor de hier bedoelde levenslange gevangenisstraf enerzijds en de maximale tijdelijke
gevangenisstraf anderzijds is opgelegd. Een en ander wordt zichtbaar gemaakt in onderstaand
tabel 1.

86

Onherroepelijk
2006
2007
2008

0
0
0

Niet onherroepelijk en beslissingen in eerste aanleg en
hoger beroep indien daarna anders is beslist
0
0
Bijlage II
1x levenslang
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC5105. Daarna GS 11 jaren en 7
maanden en tbs met dwangverpleging (204)
Kw.: 289

2009

Bijlage I

Bijlage II

1x 30 jaren en tbs met
dwangverpleging
ECLI:NL:HR:2009:BI4070 (75)

1x levenslang
ECLI:NL:RBBRE:2009:BK1143. Daarna GS 26 jaren en 8
maanden (280)

Kw.: 289; 57, 242; 282

Kw.: 289; 45, 57, 287; 45, 289; 26 WWM

1x 30 jaren
ECLI:NL:RBSHE:2009:BH4598. Daarna GS 24 jaren (134)
Kw.: 288; 47, 45, 288

2010

0

Bijlage I
1x 30 jaren
ECLI:NL:RBZLY:2010:BM3688. Daarna GS 28 jaren en 10
maanden (270)
Kw.: 287; 47, 57, 151; 47, 289

Bijlage II
1x levenslang
ECLI:NL:RBSGR:2010:BL1698. Daarna GS 16 jaren (210)
Kw.: 289

3x 30 jaren
ECLI:NL:RBARN:2010:BM3325. Daarna GS 18 jaren (270)
Kw.: 47, 57, 289; 55, 312, 47, 157

ECLI:NL:RBARN:2010:BM3352. Daarna GS 24 jaren en 11
maanden (271)
Kw.: 47, 57, 289; 55, 312, 47, 157

ECLI:NL:RBUTR:2010:BM2730. Daarna GS 17 jaren en 9
maanden (492)
Kw.: 288; 31 WWM

2011
2012

0
0

0
Bijlage I
1x 30 jaren

87

ECLI:NL:RBSGR:2012:BV6834. Daarna GS 25 jaren (165)
Kw.: 57, 289

2013

0

Bijlage I
1x 30 jaren
ECLI:NL:RBAMS:2013:1294. Daarna GS 14 jaren (304)
Kw.: 47, 47, 289; 140; 46, 47, 289; 47, 26 WWM

Bijlage II
1x levenslang
ECLI:NL:RBROT:2013:5762. Daarna GS 25 jaren en tbs met
dwangverpleging (363)
Kw.: 288; 151; 350; 45, 289; 288; 317, 312; 45, 312; 48, 311; 55, 57, 240b

1x 30 jaren
ECLI:NL:RBZWB:2013:BZ8970. Daarna GS 12 jaren en tbs
met dwangverpleging (501)
Kw.: 289

2014
2015

0
Bijlage I

0
Bijlage I

1x levenslang
ECLI:NL:RBLIM:2015:3472.
Onherroepelijk na zelfmoord
(266)

2x levenslang
ECLI:NL:RBAMS:2015:2468 (263)

Kw.: 47, 57, 289; 47, 57, 151

ECLI:NL:RBAMS:2015:2471 (264)

Kw.: 47, 57, 289; 45, 47, 289; 45, 47, 57, 287; 308; 57, 26 WWM

Kw.: 47, 57, 289; 45, 47, 289; 45, 47, 57, 287

1x 30 jaren
ECLI:NL:RBNNE:2015:5390. Daarna levenslang (336)
Kw.: 47, 57, 289

1x 30 jaren en tbs met dwangverpleging
ECLI:NL:RBNNE:2015:5389. Daarna levenslang (337)
Kw.: 288; 47, 57, 289

Bijlage II
1x 30 jaren
ECLI:NL:RBLIM:2015:3471. Daarna GS 20 jaren (666)
Kw.: 47, 57, 289; 47, 57, 151

2016

Bijlage II

Bijlage I en II

1x 30 jaren
ECLI:NL:HR:2016:1397 (485)

1x 30 jaren en tbs met dwangverpleging
ECLI:NL:RBMNE:2016:4229. Daarna ook GS 30 jaren en tbs
met dwangverpleging (I: 302, II: 593)

Kw.: 57, 288; 350

Kw.: 289; 57, 151; 240b; 242, 248; 287

88

2017

Bijlage I

Bijlage I

1x levenslang
ECLI:NL:HR:2017:3185 (299)

1x levenslang
ECLI:NL:GHAMS:2017:5021 (303)

Kw.: 57, 289; 26 WWM

Kw.: 57, 289; 45, 57, 326; 326

Bijlage I en II
1x 30 jaren en tbs met dwangverpleging
ECLI:NL:GHARL:2017:9826 (I: 302, II: 593)
Kw.: 289; 57, 151; 240b; 242, 248; 287

2018

0

Bijlage I
1x levenslang
ECLI:NL:RBLIM:2018:612 (328)
Kw.: 47, 289; 45, 47, 289; 416; 47, 416; 47, 350; 47, 26 WWM, 26
WWM; 47, 31 WWM

3x 30 jaren
ECLI:NL:RBAMS:2018:3223 (320)
Kw.: 55, 47, 289, 45, 47, 57, 289; 47, 57, 417bis; 57, 26 WWM

ECLI:NL:RBLIM:2018:596 (327)
Kw.: 47, 289; 45, 47, 289; 47, 416; 47, 350; 2(C) Opiumwet; 47, 26
WWM en 26 WWM; 57, 31 WWM; 31 WWM; 47, 57, 31 WWM; 47,
31 WWM

ECLI:NL:RBLIM:2018:622 (329)
Kw.: 47, 289; 45, 47, 289; 47, 416; 47, 350; 3(C) Opiumwet; 47, 26
WWM, 26 WWM; 47, 57, 26 WWM

1x 30 jaren en tbs met dwangverpleging
ECLI:NL:RBGEL:2018:666 (313)
Kw.: 57, 289

2019

Bijlage I

Staan niet in een bijlage193

4x levenslang
ECLI:NL:HR:2019:718 (336)

4x levenslang
ECLI:NL:RBGEL:2019:2830

Kw.: 47, 57, 289

Kw.: 47, 289; 47, 45, 57, 289

ECLI:NL:HR:2019:720 (337)

ECLI:NL:RBGEL:2019:2832

Kw.: 47, 57, 289

Kw.: 47, 57, 289; 47, 45, 57, 289; 47, 46, 47, 57, 289

ECLI:NL:HR:2019:601 (307)

ECLI:NL:RBAMS:2019:4555

Kw.: 47, 47, 57, 289; 140; 57, 231

Kw.: 47, 47, 57, 289; 140; 47, 47, 287; 47, 47, 301; 47, 45, 289

De in deze kolom opgenomen vijf uitspraken zijn allen in eerste aanleg gewezen in 2019. Om die reden zijn ze niet
opgenomen in de bijlagen I en II en staan hier dus geen corresponderende nummers vermeld. De bijlagen behelzen
namelijk de weergave van de voor onderzoeksvraag 2 uitgevoerde inventarisatie over de periode 2006-2018.
193

89

ECLI:NL:HR:2019:600 (308)

ECLI:NL:RBAMS:2019:5135

Kw.: 47, 47, 289; 47, 57, 289; 48, 289; 47,
45, 57, 289; 140

Kw.: 47, 289; 45, 47, 289

1x 30 jaren
ECLI:NL:RBGEL:2019:2831
Kw.: 47, 289; 47, 45, 57, 289; 47, 46, 47, 57, 289; 47, 45, 289
Tabel 1 Een inhoudelijke weergave van de veroordelingen waarbij de levenslange gevangenisstraf, dan wel de
gevangenisstraf van dertig jaren, dan wel de gevangenisstraf van dertig jaren in combinatie met tbs is opgelegd. Hierbij
is telkens het ECLI-nummer van de uitspraak weergegeven, alsook tussen haakjes telkens het voor deze uitspraak
corresponderende nummer uit de betreffende bijlagen (I. voor moord, respectievelijk II. voor doodslag). Met als
afkorting kw. is bovendien per zaak de kwalificatie weergegeven waarvoor de maximale straf is opgelegd. Hierbij
komen de genoemde artikelen uit het WvSr tenzij anders aangegeven. In één zaak behelst de kwalificatie zowel moord
als doodslag; daarbij wordt dus verwezen naar de corresponderende nummers uit beide bijlagen.

Uit de tabel volgt, dat de maximale straffen in de meerderheid van de zaken zijn opgelegd voor
moord en/of gekwalificeerde doodslag in combinatie met een deelnemingsvorm dan wel een
ander delict of meerdere andere delicten c.q. waarbij er sprake is van een meervoudige moord.
In slechts drie gevallen is een maximale straf opgelegd voor een enkelvoudige kale moord met
dus louter art. 289 Sr als kwalificatie. In twee gevallen is daarvoor de levenslange gevangenisstraf
opgelegd en in het derde geval een gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren. Deze drie
veroordelingen zijn echter niet onherroepelijk. In geen enkele onherroepelijk geworden
veroordeling is de maximale straf opgelegd voor een enkelvoudige kale moord.
Frequentie gevangenisstraffen voor de duur van meer dan twintig jaren voor moord en gekwalificeerde
doodslag
In het voorgaande is de prevalentie en de aard van de opgelegde maximale straffen weergegeven.
Daarnaast hebben we, hoewel dit niet strikt tot de onderzoeksvragen 3 en 4 behoort, bezien in
hoeveel zaken er door de rechter gebruik is gemaakt van de voor hem sinds 1 februari 2006
beschikbaar geworden additionele straftoemetingsruimte voor de levensdelicten moord en
gekwalificeerde doodslag. Met andere woorden, hoe vaak is in de periode 2006-2018 een
gevangenisstraf voor meer dan twintig jaren opgelegd voor moord of gekwalificeerde doodslag
(al dan niet in combinatie met een deelnemingsvorm of een ander delict dan wel andere delicten)?
Dit blijkt 35 keer het geval te zijn geweest. Hierbij is de levenslange gevangenisstraf buiten
beschouwing gelaten, want die straf was reeds voor 1 februari 2006 mogelijk en maakt dus geen
onderdeel uit van de additionele straftoemetingsruimte. In onderstaand staafdiagram 12 wordt
zowel de frequentie als de duur van de gevangenisstraffen van meer dan twintig jaren
weergegeven.

90

Aantal keer opgelegd

Gevangenisstraffen van meer dan twintig jaar voor moord en
gekwalificeerde doodslag (N=35)
8
7
6
5
4
3
2
1
0
21 jaar

22 jaar

24 jaar

24 jaar en
11 maanden

25 jaar

26 jaar

28 jaar en
10 maanden

29 jaar

30 jaar

Staafdiagram 12 Frequentie en duur van de in de periode 2006-2018 opgelegde gevangenisstraffen van meer dan
twintig jaren voor moord en gekwalificeerde doodslag.

3.4

Deelconclusie

Uit de inventarisatie ten behoeve van onderzoeksvraag 2 is naar voren gekomen dat met
inachtneming van de pleegdatum vanaf 1 februari 2006 er in de periode 2006-2018 in totaal 345
veroordelingen wegens moord (al dan niet in combinatie met een deelnemingsvorm dan wel een
ander delict of andere delicten) zijn uitgesproken en in totaal 688 veroordelingen wegens
doodslag (al dan niet in combinatie met een deelnemingsvorm dan wel een ander delict of andere
delicten). Het overzicht van deze veroordelingen is opgenomen in bijlagen I (moord) en II
(doodslag) van dit rapport. Aangezien de kwalificaties onderling zeer uiteenlopen, laten niet alle
veroordelingen zich eenduidig in kaart brengen voor wat betreft de opgelegde
vrijheidsbenemende sancties. Daarom is in paragraaf 3.2 ingegaan op eenduidige categorieën
kwalificaties, zowel voor moord als voor doodslag. De voor deze kwalificaties – bijvoorbeeld de
enkelvoudige kale moord of doodslag, de meervoudige kale moord of doodslag, het medeplegen
van een enkelvoudige kale moord of doodslag en een enkelvoudige moord of doodslag in
combinatie met art. 26 WWM – opgelegde vrijheidsbenemende sancties lopen niettemin fors
uiteen. Dit toont duidelijk het casuïstische karakter van de straftoemeting aan.
In paragraaf 3.3 is vervolgens specifiek gekeken naar de opgelegde maximale straffen.
Behalve voor moord is daarbij ook gekwalificeerde doodslag geïncludeerd, aangezien dat delict
met dezelfde maximale straffen als voor moord wordt bedreigd. Hierbij is gebleken dat rechters
wel degelijk gebruik maken van de sinds 2006 maximaal door de wet toegestane straf, te weten
de levenslange gevangenisstraf en de tijdelijke gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren (al
dan niet in combinatie met tbs). Anderzijds zijn die aantallen absoluut en relatief bezien zeer laag,
wanneer enkel en alleen naar de onherroepelijke veroordelingen wordt gekeken. Er is zo bezien
91

sprake van acht onherroepelijke veroordelingen, waarbij één keer een gevangenisstraf van dertig
jaren en één keer een gevangenisstraf van dertig jaren in combinatie met tbs is opgelegd en voorts
zes keer de levenslange gevangenisstraf is opgelegd. De aantallen worden substantieel groter,
wanneer ook wordt gekeken naar de nog niet onherroepelijke veroordelingen en de
veroordelingen in eerste aanleg en hoger beroep voordat nadien in hoger beroep en/of na cassatie
anders is beslist. Bovendien is er in de recente voorbije jaren een grotere frequentie waarin de
veroordelingen tot deze maximale sancties zijn uitgesproken. Maar afgezet tegen het totaal aantal
zaken (zie bijlagen I en II) gaat het onverkort om een zeer beperkt aantal gevallen. Het gaat in
vrijwel alle gevallen om zaken waarin naast een voltooide moord of gekwalificeerde doodslag
ook andere, ernstige (levens)delicten zijn gepleegd. Slechts in drie gevallen is een levenslange
gevangenisstraf of een tijdelijke gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren opgelegd voor een
enkelvoudige kale moord, maar die veroordelingen zijn niet onherroepelijk. In geen enkele
onherroepelijk geworden veroordeling is de maximale straf opgelegd voor een enkelvoudige kale
moord. In hoofdstuk 4 wordt aan de hand van de strafmaatoverwegingen van alle zaken uit de
overkoepelende inventarisatie nader geanalyseerd welke omstandigheden voor rechters
strafverzwarend (of juist strafverminderend) werken in de straftoemetingsbeslissing bij moord
en doodslag.

92

Hoofdstuk 4 Kwalitatieve analyse; signalen uit de strafrechtspraktijk
4.1

Inleiding

In nauwe aansluiting op de kwantitatieve analyse volgt in dit hoofdstuk de kwalitatieve analyse.
Voortvloeiend uit de onderzoeksvragen 5, 5b en 7 worden niet alleen de bevindingen uit het
jurisprudentieonderzoek van een inhoudelijke waardering voorzien, maar volgt ook de weergave
van de interviews die voor dit onderzoek zijn afgenomen. Beide aspecten dienen ertoe de vraag
te beantwoorden hoe er in de rechtspraktijk wordt aangekeken tegen de verhoging van het
wettelijk strafmaximum naar dertig jaren, zoals die is doorgevoerd in 2006, alsook tegen een
eventuele verhoging van het wettelijk strafmaximum voor moord naar veertig jaren. Allereerst
worden daartoe de rechterlijke strafmotiveringen geanalyseerd, in zaken waarin is veroordeeld
wegens moord en – zij het in geringere omvang en betekenis – doodslag (par. 4.2). Hierbij wordt
getracht algemene overwegingen van de feitenrechter te ontwaren ter zake van de strafoplegging,
vooral in die zaken waarin de voor het betreffende levensdelict van toepassing zijnde maximale
tijdelijke straf is opgelegd dan wel daar juist van is afgezien, of ingeval van moord, welbewust is
gekozen voor de levenslange gevangenisstraf. Vervolgens wordt bezien of en zo ja, op welke
wijze de jurisprudentie van de Hoge Raad inzake de bewijsvereisten van voorbedachte raad –
met name HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342, NJ 2012/518 – van invloed is geweest
op de strafoplegging in de periode (maart)2012-2018 (par. 4.3). Na deze tweeledige waardering
van de jurisprudentie, volgt de weergave van de wijze waarop de betrokken organisaties – ZM,
OM, advocatuur, slachtofferorganisaties, DJI, RSJ, Forum Levenslang – een eventuele verhoging
van het wettelijk strafmaximum voor moord van dertig naar veertig jaren beoordelen (par. 4.4).
Ook dit hoofdstuk wordt afgesloten met een overkoepelende analyse van de
onderzoeksbevindingen (par. 4.5).

4.2

Analyse van de strafmaatoverwegingen bij moord en doodslag

Uit hoofdstuk 3 kwam reeds naar voren dat de feitenrechter sinds 1 februari 2006 wel degelijk
gebruik heeft gemaakt van de additionele straftoemetingsruimte om voor moord meer dan
twintig jaren gevangenisstraf op te kunnen leggen, zij het slechts op relatief spaarzame wijze. Om
het cijfermatige beeld te kunnen staven met een inhoudelijke waardering, zijn uiteraard alle
strafzaken waarin een tijdelijke gevangenisstraf van meer dan twintig jaren is opgelegd voor
(onder meer) moord nader geanalyseerd, met in het bijzonder aandacht voor de zaken waarin het
‘nieuwe’ maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaren is opgelegd dan wel is
overwogen. Hiermee wordt niet alleen beoogd een beeld te schetsen van het type zaken waar het
in deze gevallen om gaat, maar wordt met name ook bezien of het huidig strafmaximum van
dertig jaren beperkingen oplevert aan de zijde van/volgens ZM en/of OM.
Doorwerking verhoging twintig naar dertig jaren met standaarden en indicatiepunten
Dat de verhoging van het wettelijk strafmaximum van twintig naar dertig jaren er onder meer
toe diende om de feitenrechter meer speelruimte te bieden in de afweging om de levenslange of
de maximale tijdelijke gevangenisstraf op te leggen, is slechts in een beperkt aantal uitspraken
expliciet onder woorden gebracht in de strafmotivering. Een voorbeeld waarin dat het geval is,
betreft een strafzaak waarin de verdachte is veroordeeld wegens moord, poging tot moord en
93

mishandeling en de rechter uitdrukkelijk overweegt van de genoemde speelruimte gebruik te
maken en de verdachte te veroordelen tot een gevangenisstraf voor de duur van 25 jaren.194 Ook
in een zaak die diende voor Hof ’s-Hertogenbosch is expliciet gewezen op de genoemde
wetsverandering, maar kwam het hof vervolgens niettemin na afweging van alle relevante
omstandigheden tot de oplegging van een gevangenisstraf van twintig jaren en dus niet
daarboven.195 Ook Rechtbank Roermond wijst in een vonnis uit 2007 op het doel van de
wetsverandering om ‘rechters en officieren van justitie meer armslag te geven om recht te doen
aan de ernst van bepaalde strafbare feiten zonder dat een levenslange gevangenisstraf behoeft te
worden opgelegd’.196 Dit houdt evenwel naar het oordeel van de rechtbank niet in ‘dat de
wetgever heeft beoogd te bevorderen dat een strafbaar feit dat na de invoering gepleegd is en in
ernst vergelijkbaar is met een strafbaar feit gepleegd voor de invoering, na de invoering van deze
wijziging zwaarder moet worden bestraft’.197 Rekening houdend bovendien met de verminderde
toerekeningsvatbaarheid van de verdachte acht de rechtbank, naast de op te leggen tbs-maatregel
met dwangverpleging, een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van twaalf jaren op zijn plaats.
Dat er dus wettelijk gezien sinds 2006 meer speelruimte wordt geboden aan de feitenrechter
betekent niet dat er eo ipso ook altijd daadwerkelijk gebruik van wordt gemaakt in die zin dat de
strafmaat tot boven de twintig jaren uitkomt. Vermeldenswaardig in dit verband is ook een
vonnis van Rechtbank Zutphen, waarin uitdrukkelijk wordt overwogen ‘dat gehoor dient te
worden gegeven aan dit signaal van de wetgever en indirect het signaal van de samenleving’.
Voor deze koelbloedige moord die de verdachte in opdracht heeft gepleegd, laat de rechtbank dit
gehoor vervolgens zodanig in de strafmaat doorwerken dat gelet op ‘de ernst van het feit, de
omstandigheden waaronder het feit is gepleegd en de diep geschokte rechtsomgeving’ de eis van
de officier van justitie van twintig jaren als uitgangspunt passend is.198
In het licht van dergelijke uitgangspunten voor de concrete straftoemeting is van belang
voorop te stellen dat voor moord en doodslag geen landelijke oriëntatiepunten zijn vastgesteld
door het LOVS. Dit gegeven wordt in vele strafmotiveringen expliciet door de feitenrechter
opgemerkt, veelal gevolgd door een standaardoverweging langs de lijn van het hof of de
rechtbank ‘heeft gekeken naar uitspraken zoals die door de diverse rechterlijke colleges in
Nederland in soortgelijke zaken zijn gedaan’.199 Hierbij wordt dan tevens benadrukt dat het
bewezen verklaarde feit zich moeilijk laat vergelijken met andere soortgelijke feiten, omdat elke
moord een aantal specifieke elementen in zich draagt. Niettemin wordt in deze analyse getracht
te onderzoeken waardoor de zaken waarin een gevangenisstraf van meer dan twintig jaren is
opgelegd zich laten kenmerken, welke strafverzwarende en strafverminderende
omstandigheden hierbij in algemene zin een (doorslaggevende) rol blijken te spelen en voorts of
er bepaalde standaarden zijn te onderscheiden.
Rb. ’s-Gravenhage 28 november 2006, ECLI:NL:RBSGR:2006:AZ3150.
Hof ‘s-Hertogenbosch 29 april 2010, ECLI:NL:GHSHE:2010:BM2783.
196 Rb. Roermond 29 augustus 2007, ECLI:NL:RBROE:2007:BB2547.
197 Zoals uit par. 2.2 volgt, is dit dus onjuist. Het was degenen die het amendement indienden wel degelijk ook te doen
om hogere straffen mogelijk te maken.
198 Rb. Zutphen 1 februari 2010, ECLI:NL:RBZUT:2010:BL1518.
199 Zoals in Hof ’s-Hertogenbosch 23 december 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:5646 en met soortgelijke bewoordingen in
Hof Arnhem-Leeuwarden 24 februari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:1353 en in Rb. Limburg 23 januari 2018,
ECLI:NL:RBLIM:2018:622.
194
195

94

Wat betreft de laatste vraag kan reeds op deze plaats worden geconcludeerd dat er in de
jurisprudentie inderdaad gewag wordt gemaakt van dergelijke standaarden, maar dat die
vervolgens opmerkelijk genoeg uiteenlopen. In bepaalde uitspraken wordt bijvoorbeeld voor
(enkelvoudige) moord een standaard strafoplegging van twaalf tot vijftien jaren genoemd,200
terwijl in andere uitspraken eenzelfde standaard van twaalf tot achttien jaren201 of van vijftien tot
twintig jaren202 wordt genoemd. In sommige uitspraken van Hof Den Haag wordt bovendien
gewezen op de eigen ressortelijke indicatiepunten, waarbij het indicatiepunt voor (enkelvoudige)
moord is bepaald op een gevangenisstraf voor de duur van veertien jaren.203 Naast deze
standaarden komt uit de jurisprudentieanalyse nog een andere, zelfstandige standaard naar
voren, te weten voor een enkelvoudige moord in de vorm van liquidatie. Zo wordt door
Rechtbank Limburg overwogen dat in het algemeen voor een moord die zich laat aanmerken als
een liquidatie gevangenisstraffen worden opgelegd van minimaal vijftien tot twintig jaren, of
zelfs fors hoger wanneer ‘het gaat om een liquidatie waarbij onschuldige omstanders in gevaar
zijn geweest omdat deze op de openbare weg is gepleegd’.204 Door zowel Rechtbank Zutphen205
als Hof Arnhem-Leeuwarden206 is de ‘liquidatiestandaard’ met zoveel woorden op twintig jaren
gesteld. Met verwijzing naar ‘de omstandigheid dat het bewezenverklaarde het karakter van een
koelbloedige liquidatie draagt: er is sprake van een zogenoemde huurmoord, verdachte is de
initiator geweest en hij heeft enkel en alleen ter zelfverrijking het leven van een ander welbewust
opgeofferd’, acht voornoemd hof namelijk de door de rechtbank in eerste aanleg opgelegde en
door de advocaat-generaal gevorderde gevangenisstraf voor de duur van achttien jaren
onvoldoende recht doen aan de ernst van de feiten. Het hof veroordeelt de verdachte tot een
gevangenisstraf voor de duur van twintig jaren en acht die straf passend en geboden, zowel uit
oogpunt van vergelding als uit oogpunt van beveiliging van de maatschappij. Met betrekking tot
het strafdoel van vergelding is in het licht van de in dit rapport centraal staande onderzoeksvraag
nog een arrest van Hof Amsterdam van belang, waarin de verdachte is veroordeeld voor de
moord op een twaalfjarig meisje en de poging tot moord op haar moeder.207 In deze zaak is het
hof van oordeel dat een zeer langdurige gevangenisstraf op zijn plaats is, doch van kortere duur
dan de 25 jaren zoals gevorderd door de advocaat-generaal:
‘Het strafdoel in het onderhavige geval is vooral daarin gelegen dat de samenleving,
waaronder [slachtoffer 2] en andere nabestaanden van [slachtoffer 1], vergelding vraagt

Onder meer in Hof ’s-Hertogenbosch 20 december 2012, ECLI:NL:GHSHE:2012:BY6981; Hof ’s-Hertogenbosch 22
maart 2010, ECLI:NL:GHSHE:2010:BL8618; Rb. Dordrecht 27 oktober 2009, ECLI:NL:RBDOR:2009:BK1303; Rb.
Roermond 29 augustus 2007, ECLI:NL:RBROE:2007:BB2547.
201 Onder meer in Hof Arnhem-Leeuwarden 24 februari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:1353.
202 Onder meer in Hof ‘s-Hertogenbosch 26 juni 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:2856, waarin het hof overigens zwaarder
strafte dan de genoemde standaard door een gevangenisstraf op te leggen van 24 jaar. Zo ook in de uitspraak in eerste
aanleg (Rb. Limburg 27 januari 2015, ECLI:NL:RBLIM:2015:573).
203 Hof Den Haag 13 september 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BX7230. Dit ressortelijk indicatiepunt is ook gepubliceerd
op de website Rechtspraak.nl.
204 Rb. Limburg 23 januari 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:612.
205 Rb. Zutphen 1 februari 2010, ECLI:NL:RBZUT:2010:BL1518.
206 Hof Arnhem-Leeuwarden 26 juni 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:5114.
207 Hof Amsterdam 12 mei 2010, ECLI:NL:GHAMS:2010:BM5106.
200

95

voor misdrijven als de onderhavige, ook ter afschrikking van anderen. Het hof is van
oordeel dat dit strafdoel in deze zaak zijn begrenzing vindt in 20 jaar gevangenisstraf’.
Hoewel dit uiteraard een overweging in concreto betreft, lijkt er toch enige steun in te kunnen
worden gevonden voor de in hoofdstuk 2 geponeerde stelling dat een verhoging van het wettelijk
strafmaximum voor moord naar veertig jaren niet onomwonden zou kunnen worden gegrond
door het strafdoel van vergelding.
Strafverzwarende en strafverminderende omstandigheden voor de bepaling van de duur van de (maximale)
tijdelijke gevangenisstraf
Hierboven zijn bepaalde standaarden weergegeven inzake de straftoemeting bij moord.
Uitgaande van dergelijke standaarden – hoe zeer die ook van elkaar verschillen – komt de
feitenrechter uiteraard in elke zaak pas tot de definitieve straftoemeting na een waardering van
alle relevante omstandigheden. Meer bepaald zijn dat doorgaans de ernst van het feit, de persoon
van de dader en de ernst van de omstandigheden, die vervolgens in strafverzwarende of
strafverminderende zin kunnen meewegen in de straftoemetingsbeslissing. Een voor de hand
liggende omstandigheid in dit verband is het strafrechtelijk verleden van de verdachte. Eerder
onderzoek wees uit dat niet zozeer het aantal delicten dat de verdachte van een levensdelict reeds
op zijn strafblad had staan een belangrijke straftoemetingsfactor vormt, maar veeleer de tijd die
hij eerder in zijn leven al in de gevangenis had doorgebracht.208 Dit lijkt niet onverkort te kunnen
worden bevestigd door de door ons bestudeerde jurisprudentie sinds 2006, hoewel dat laatste
wel in sommige uitspraken is terug te zien.209 Daarnaast blijkt, indien sprake is van strafrechtelijke
recidive, met name ook de aard van de eerder gepleegde delicten – met andere woorden, of de
verdachte eerder al is veroordeeld wegens soortgelijke (fatale) geweldsdelicten – van groot
belang te zijn voor de straftoemetingsbeslissing. Vaak staat er dan als standaardoverweging in
de uitspraak opgenomen dat de eerder opgelegde straffen de verdachte er kennelijk niet van
hebben weerhouden de onderhavige feiten te plegen.210 Andersom weegt de omstandigheid dat
de verdachte (recent) niet of nauwelijks eerder (voor soortgelijke misdrijven) is veroordeeld
doorgaans strafverminderend.211 Hoewel ook wel is opgemerkt dat die omstandigheid slechts een
zeer beperkte rol kan spelen vanwege de buitengewone ernst van de bewezenverklaarde
levensdelicten – moord en doodslag – en de omstandigheden waaronder deze zijn begaan.212
Net als bij andere delicten dan levensdelicten, is ook de leeftijd van de verdachte een
omstandigheid die meeweegt in de straftoemeting. Terzake van moord – de analyse van de
jurisprudentie over doodslag volgt hieronder – zijn er enerzijds uitspraken waarin deze
208

S.V. van Wingerden & P. Nieuwbeerta, ‘Straftoemeting bij moordenaars. De invloed van dader-, slachtoffer- en delict
kenmerken’, Straftoemetingsbulletin 2010/33, afl. 1, p. 11-21.
209 Daarbij wordt dan gewezen op de verscheidene langdurige gevangenisstraffen waarvoor de verdachte eerder is
veroordeeld. Zie onder meer Hof ’s-Gravenhage 3 maart 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BP6640.
210 Onder meer in Hof ’s-Gravenhage 3 maart 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BP6640.
211 Zoals in Rb. Almelo 9 december 2011, ECLI:NL:RBALM:2011:BU7461. Zie ook Rb. Limburg 23 januari 2018,
ECLI:NL:RBLIM:2018:596, waarin de rechtbank het opleggen van een levenslange gevangenisstraf niet aan de orde
vindt, omdat verdachte ‘geen (recente) recidive heeft op het gebied van geweld’. Verdachte wordt, mede om die reden,
veroordeeld tot een tijdelijke gevangenisstraf, zij het voor de maximale duur van dertig jaren.
212 Hof Arnhem-Leeuwarden 24 februari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:1353.

96

omstandigheid strafverminderend doorwerkt in de straftoemeting,213 maar anderzijds ook
uitspraken waarin dit niet het geval is214 en het zelfs ‘eerder als een strafverhogende dan een
strafverlagende omstandigheid’215 doorwerkt. In de laatstgenoemde gevallen gaat het veelal om
een (enkel- of meervoudige) moord in de vorm van een liquidatie. Op die categorie wordt
hieronder nog afzonderlijk ingegaan.
Een volgende omstandigheid ziet op de omstandigheden waaronder het delict is
gepleegd. De omstandigheid van het wegmaken (en/of het eventueel verborgen houden) van de
stoffelijke overschotten van het slachtoffer wordt de verdachte blijkens de jurisprudentie zwaar
aangerekend, aangezien het een gruwelijke en respectloze wijze van omgaan met het lichaam van
het slachtoffer betreft en de nabestaanden zodoende langer in onwetendheid zijn gehouden.216
In het licht van de additionele speelruimte voor de rechter om de gevangenisstraf in een
concrete zaak ‘op te schalen’ van twintig naar dertig jaren, zou gemakkelijk kunnen worden
voorondersteld dat een belangrijke omstandigheid hierbij wordt gevormd door de
meervoudigheid van de gepleegde moord. Dit blijkt evenwel niet altijd op te gaan, getuige onder
meer de uitspraken waarin een verdachte voor een dubbele moord (op zijn ex-schoonouders) is
veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van twintig jaren217 en een andere verdachte
wegens een drievoudige moord (in eendaadse samenloop gepleegd met opzettelijke
brandstichting terwijl het feit de dood van drie personen ten gevolge heeft) is veroordeeld tot een
gevangenisstraf voor de duur van twintig jaren in combinatie met een tbs-maatregel met bevel
tot dwangverpleging.218 In de laatstgenoemde zaak is de duur van de gevangenisstraf in grote
mate bepaald door de verminderde mate waarin de delicten konden worden toegerekend aan de
verdachte. Ook in drie andere zaken was de combinatie van een gevangenisstraf van twintig jaren
met tbs de concrete en onherroepelijke uitkomst van de verdiscontering van de verminderde
toerekeningsvatbaarheid van de verdachte voor het gepleegde levensdelict.219 In een drietal
andere zaken was het gepleegde delict c.q. waren de gepleegde delicten voorts kennelijk
dusdanig ernstig dat de verminderde toerekeningsvatbaarheid van de verdachte geen weerslag
heeft gekregen in de straftoemeting in strafverminderende zin. In deze gevallen is de verdachte
namelijk veroordeeld tot de maximale gevangenisstraf van dertig jaren in combinatie met een
tbs-maatregel met bevel tot dwangverpleging. In een van die gevallen overweegt Hof
Leeuwarden terzake dat oplegging van deze maximale tijdelijke gevangenisstraf met
inachtneming van de v.i.-regels betekent, dat ‘verdachte feitelijk twintig jaren in detentie zal
moeten doorbrengen’, hetgeen volgens het hof een noodzakelijke en gerechtvaardigde straf is
Onder meer in Hof Amsterdam 1 juni 2015, ECLI:NL:GHAMS:2015:2073, waar in matigende zin rekening wordt
gehouden met (onder meer) de jeugdige leeftijd van de verdachte, die achttien jaar was ten tijde van de pleegdatum.
214 Onder meer Rb. Oost-Brabant 16 maart 2015, ECLI:NL:RBOBR:2015:1353, waarin de 22-jarige verdachte wordt
veroordeeld tot een gevangenisstraf van achttien jaren. In het navolgende worden bovendien enkele voorbeelden
aangehaald waaruit blijkt dat een jonge leeftijd van de verdachte niet in de weg hoeft te staan aan de oplegging van de
maximale tijdelijke gevangenisstraf of een levenslange gevangenisstraf.
215 Onder meer Hof ’s-Hertogenbosch 23 december 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:5646.
216 Onder meer Hof ’s-Hertogenbosch 26 juni 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:2856, waarbij de verdachte wegens moord
en verbranding van het stoffelijk overschot is veroordeeld tot een gevangenisstraf van 24 jaar.
217 Hof ’s-Gravenhage 9 augustus 2010, ECLI:NL:GHDHA:BN3389.
218 Rb. Oost-Brabant 9 april 2014, ECLI:NL:RBOBR:1681.
219 Hof ’s-Hertogenbosch 26 oktober 2011, ECLI:NL:GHSHE:2011:BU1952; Hof Arnhem 3 februari 2010,
ECLI:NL:GHARN:2010:BL1886; Hof Den Bosch 6 januari 2009, ECLI:NL:GHSHE:2009:BG8922.
213

97

voor hetgeen verdachte het slachtoffer en haar familie heeft aangedaan en bovendien ter herstel
van de geschokte rechtsorde.220 De verminderde toerekeningsvatbaarheid lijkt in deze zaak
veeleer zijn weerslag te hebben gekregen in de afweging van het hof om geen levenslange
gevangenisstraf, maar de (maximale) tijdelijke gevangenisstraf op te leggen. Ook in een andere
zaak voor Hof Arnhem-Leeuwarden, waarin de verdachte is veroordeeld wegens een doodslag,
een moord, het telkens verbergen van de lichamen en het bezit van kinderporno, heeft het hof
welbewust geopteerd voor de voornoemde combinatie van dertig jaren gevangenisstraf en tbs in
plaats van de levenslange gevangenisstraf.221 In die straftoemeting is blijkens de uitspraak leidend
geweest dat:
‘verdachte niet eerder veroordeeld is voor geweldsdelicten maar ook dat hij - hoe dan ook
- behept is met een stoornis. Bij de huidige stand van recente regelgeving, die er kort
samengevat - los van de vraag of de straf aan EVRM vereisten voldoet - op neer komt dat
bij oplegging van een levenslange gevangenisstraf na vijfentwintig jaar bezien moet
worden of en in hoeverre verdachte in aanmerking zou kunnen komen voor enige vorm
van re-integratie, zou oplegging van die straf op termijn kunnen inhouden dat verdachte
op enig moment en op enigerlei wijze weer terugkeert in de maatschappij. Behandeling
van zijn stoornis heeft dan niet plaatsgevonden, in elk geval niet op de wijze zoals thans
door de deskundigen in het kader van de maatregel van een ter beschikkingstelling is
geadviseerd. In de gegeven omstandigheden acht het hof dat niet verantwoord en is het
hof van oordeel dat uit het oogpunt van maximale beveiliging van de maatschappij de
behandeling van verdachtes stoornis bij de afdoening van deze zaak naast het aspect van
vergelding tevens nadrukkelijk aan de orde moet komen en dat de strafoplegging daarop
toegesneden moet zijn.’
Dit arrest staat niet op zich. Eenzelfde overweging inzake de keuze tussen levenslang dan wel
een gevangenisstraf van dertig jaren met tbs is namelijk terug te vinden in een vonnis van
Rechtbank Gelderland.222 Nadat de rechtbank heeft gesteld dat een kortere gevangenisstraf dan
dertig jaren niet aan de orde is vanwege ‘het planmatige karakter van de feiten, de berekenende
houding van verdachte en de omstandigheid dat hij de moorden tijdens een onttrekking aan zijn
tbs-maatregel heeft gepleegd’, is de vraag onder ogen gezien of met deze maximale tijdelijke
gevangenisstraf, in combinatie met een tbs-maatregel, ‘kan worden volstaan of dat alleen een
levenslange gevangenisstraf de maatschappij voldoende bescherming biedt’. De rechtbank merkt
in dit kader op dat hoewel de levenslange gevangenisstraf als uitgangspunt ook echt levenslang
duurt, het niet valt ‘uit te sluiten dat verdachte na 25 jaren, onbehandeld, door een
toetsingscommissie in vrijheid zal worden gesteld’, hetgeen de rechtbank tot het oordeel brengt:

Hof Leeuwarden 6 maart 2008, ECLI:NL:GHLEE:2008:BC5963 (bekrachtigd
ECLI:NL:HR:2009:BI4070).
221 Hof Arnhem-Leeuwarden 13 november 2017, ECLI:NL:2017:GHARN:9826.
222 Rb. Gelderland 14 februari 2018, ECLI:NL:RBGEL:2018:666.
220

in

HR 30

juni

2009,

98

‘dat het gevaar voor de samenleving, bij een eventuele in de (verre) toekomst liggende
terugkeer van verdachte in de maatschappij, door een langdurige gevangenisstraf in
combinatie met een nieuwe tbs-maatregel, beter kan worden ingeperkt’.
In beide voornoemde uitspraken valt op dat de keuze om geen levenslange gevangenisstraf op te
leggen maar over te gaan tot het alternatief van de maximale tijdelijke gevangenisstraf in
combinatie met tbs door de feitenrechters in de sleutel wordt gezet van het doel van een zo
maximaal mogelijke maatschappijbeveiliging. Kennelijk wordt het actuele beleid inzake de
levenslange gevangenisstraf door de rechters zodanig gewaardeerd, dat deze
vrijheidsbenemende straf geen ‘afdoende garantie’ (meer) biedt op maatschappijbeveiliging. Nu
hierbij tevens overwegingen worden gegeven over het al dan niet ontnemen aan de verdachte
van ‘ieder perspectief op terugkeer in de samenleving’,223 is het aangewezen de rechterlijke
afweging tussen de levenslange of de (maximale) tijdelijke gevangenisstraf nader te bezien.
Afweging levenslange of (maximale) tijdelijke gevangenisstraf
Zoals weergegeven in hoofdstuk 2 heeft de wetgever sinds 1 februari 20016 voor moord als
maximumstraf een levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke gevangenisstraf van ten hoogste
dertig jaren vastgesteld. Eenzelfde wettelijk strafmaximum geldt voor gekwalificeerde doodslag
(art. 288 Sr). Ook voor dat delict zijn rechterlijke overwegingen zoals hierboven vermeld te
vinden, waarin de rechter stelt niet te kiezen voor een levenslange gevangenisstraf ‘omdat dat op
termijn zou kunnen betekenen dat de verdachte zonder adequate behandeling terugkeert in de
maatschappij’.224 Een andere overweging om in het concrete geval geen levenslange
gevangenisstraf op te leggen, hoewel dat wettelijk wel tot de mogelijkheden had behoord, is
gelegen in de aard en ernst van de gepleegde misdrijven. In een arrest van Hof Arnhem is de
verdachte veroordeeld terzake van moord, twee keer poging tot moord en wederrechtelijke
vrijheidsberoving, meermalen gepleegd, welke delicten als ‘zeer ernstig’ en ‘gruwelijke feiten’
worden geduid door het hof, maar die mede gelet op de persoon van de verdachte niet tot de
categorie worden gerekend ‘waarin levenslange gevangenisstraf gerechtvaardigd is’.225 Het hof
expliciteert die categorie niet nader, maar het heeft er alle schijn van dat deze overweging is
ingegeven door de omstandigheid dat het in deze zaak een enkelvoudige moord betrof en geen
meervoudige moord. Deze vooronderstelling vindt steun in een recent vonnis van Rechtbank
Gelderland, waarin de verdachte terzake van een enkelvoudige moord in de vorm van een
liquidatie – in meerdaadse samenloop gepleegd met het medeplegen van poging tot moord,
meermalen gepleegd en het medeplegen van voorbereiding van medeplegen van moord,
meermalen gepleegd – is veroordeeld tot een gevangenisstraf van dertig jaren.226 De rechtbank
overweegt hierbij uitdrukkelijk dat de (door de officieren van justitie geëiste) levenslange
gevangenisstraf alleen voor uitzonderlijk zware misdrijven moet worden opgelegd en dat de

Rb. Gelderland 14 februari 2018, ECLI:NL:RBGEL:2018:666 en Rb. 's-Hertogenbosch 4 maart 2009,
ECLI:NL:RBSHE:2009:BH4598.
224 Rb. Midden-Nederland 17 juli 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:3330.
225 Hof Arnhem 3 februari 2010, ECLI:NL:GHARN:2010:BL1886. Het hof veroordeelt de verdachte tot een
gevangenisstraf van twintig jaar en tbs met dwangverpleging.
226 Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2831.
223

99

rechtbank zonder iets van de ernst van de aan verdachte tenlastegelegde feiten af te willen doen,
bij de verdachte ruimte ziet voor een tijdelijke gevangenisstraf. Hij heeft (immers):
‘één moord minder gepleegd dan zijn medeverdachten, die wel een levenslange
gevangenisstraf opgelegd hebben gekregen’.227
Uitgaande van de strafmaatoverweging dat in een concrete zaak (al dan niet omwille van de
enkelvoudigheid van de gepleegde moord) wordt afgezien van de levenslange gevangenisstraf,
komt vervolgens de vraag op welke duur van de tijdelijke gevangenisstraf passend en geboden
wordt geacht. In de voornoemde zaak waarin Rechtbank Gelderland heeft afgezien van de
levenslange gevangenisstraf, achten de rechters de maximale tijdelijke gevangenisstraf
gerechtvaardigd, gelet op de ernst van de misdrijven, het feit dat verdachte buitensporig geweld
heeft gebruikt met minachting voor mensenlevens en het grote recidiverisico.228 Hierbij wordt
niet gesteld door de rechtbank dat het maximum van dertig jaren gevangenisstraf als alternatief
voor de levenslange gevangenisstraf niet afdoende zou zijn c.q. dat er een behoefte zou bestaan
aan een hoger maximum van de tijdelijke gevangenisstraf. Dit beeld komt ook in andere
uitspraken naar voren.229
Dat geldt ook voor een uitspraak waarin naar het oordeel van Rechtbank Limburg alle
feiten en omstandigheden van het geval maken, dat het vaststaat ‘dat een gevangenisstraf van
een kortere duur dan 30 jaar niet aan de orde is’.230 Deze vaststelling betekent immers als zodanig
niet dat hieruit kan worden afgeleid dat volgens de betreffende strafopleggende rechters een
langere duur passend en geboden zou zijn geweest. Overigens is de verdachte in kwestie wegens
een dubbele moord en het wegmaken van de stoffelijke overschotten na de moord en het
vervolgens gedurende acht jaren verborgen houden van die stoffelijke overschotten niet
veroordeeld tot de maximale tijdelijke gevangenisstraf, maar tot de levenslange gevangenisstraf
opdat zodoende het doel om de maatschappij te beveiligen tegen het in casu aanwezige risico op
herhaling van mogelijke geweldsdelicten die tot de dood leiden op ‘ultieme wijze’ wordt gediend.
Zijn medeverdachte is door diezelfde rechtbank daarentegen veroordeeld tot een gevangenisstraf
voor de duur van dertig jaren, aangezien het risico op herhaling van dit soort feiten ‘niet erg hoog’
werd ingeschat en de verdachte meer een – overigens onmisbare – uitvoerende dan een
initiërende rol in het geheel had.231 Hierbij merkt de rechtbank nog expliciet op dat aan verdachte
– anders dan aan zijn medeverdachte – dus wel perspectief wordt geboden op terugkeer in de
Zie voor deze medeverdachten die tot een levenslange gevangenisstraf zijn veroordeeld, Rb. Gelderland 26 juni
2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2830 en Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2832.
228 Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2831.
229 Hof Arnhem-Leeuwarden 13 november 2017, ECLI:NL:GHARN:2017:9826 en Hof ’s-Gravenhage 3 maart 2011,
ECLI:NL:GHSGR:2011:BP6640 (zij het dat in deze zaak het hof niet tot een strafoplegging van dertig jaar maar van 29
jaar is gekomen, vanwege een overschrijding van de redelijke termijn).
230 Zie uitdrukkelijk Rb. Limburg 23 april 2015, ECLI:NL:RBLIM:2015:3472.
231 Rb. Limburg 23 april 2015, ECLI:NL:RBLIM:2015:3471. Deze straf is overigens niet bevestigd in hoger beroep.
Aangezien Hof ’s-Hertogenbosch niet tot een bewezenverklaring van een dubbele moord, maar van een dubbele
doodslag komt (naast het wegmaken en het verborgen houden van de stoffelijke overschotten) wordt de verdachte in
hoger beroep veroordeeld tot de voor dat feitencomplex geldende maximale tijdelijke gevangenisstraf, te weten twintig
jaar (Hof ’s-Hertogenbosch 27 februari 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:712, zoals is bekrachtigd in HR 13 maart 2018,
ECLI:NL:HR:2018:321, NJ 2018/162).
227

100

maatschappij. De overweging om omwille van het aan verdachte bieden van enig perspectief op
terugkeer in de samenleving geen levenslange gevangenisstraf op te leggen, maar een tijdelijke
gevangenisstraf, is in meer uitspraken opgenomen.232
De overweging dat van een verdachte een (zeer) groot recidiverisico uitgaat, is eveneens
in meer uitspraken met een veroordeling tot de levenslange gevangenisstraf opgenomen. Al dan
niet met een verwijzing naar het strafdoel van speciale preventie in de zin van
maatschappijbeveiliging, wordt dit risico nader geduid in de strafmotivering,233 dan wel wordt
overwogen dat de verdachte ‘nauwelijks enig inzicht in zijn gedragingen heeft verschaft, zodat
geen uitspraak omtrent de kans op herhaling kan worden gedaan’, maar dat die kans niet is
uitgesloten en dat de omstandigheid dat verdachte (beweerdelijk) niet begrijpt hoe het zo ver
heeft kunnen komen en dat dit heeft kunnen gebeuren, voor wat betreft de toekomst
verontrustend is.234 In laatstgenoemde zaak overweegt Hof Den Haag dat het zich realiseert dat
de verdachte nog relatief jong is, maar dat het in de evidente ernst en veelheid van de bewezen
verklaarde feiten – een drievoudige moord – niettemin aanleiding ziet om aan de verdachte een
levenslange gevangenisstraf op te leggen.
Ook uit twee andere bestudeerde strafmaatoverwegingen komt naar voren dat een
(relatief) jonge leeftijd als zodanig niet in de weg staat aan veroordeling tot de levenslange
gevangenisstraf.235 In dit tweetal zaken waarin de verdachten allebei zijn veroordeeld voor het
medeplegen van moord, driemaal gepleegd, is overwogen dat alleen een levenslange
gevangenisstraf ‘kan leiden tot adequate vergelding van het leed dat verdachte zijn slachtoffers
en hun nabestaanden heeft aangedaan en tot vereffening van de schade die verdachte door de
bewezenverklaarde feiten de rechtsorde heeft toegebracht’, terwijl ook het belang van een
effectieve bescherming van de samenleving tegen verdachte die menen ‘te kunnen beschikken
over leven en dood van anderen, oplegging van de langst mogelijke gevangenisstraf noodzakelijk
maakt’. De (relatief) jonge leeftijd doet zich ook voor bij verdachten in liquidatiezaken. In een
recente zaak voor Rechtbank Gelderland overweegt de rechtbank ten aanzien van de in 1994
geboren verdachte dat de enkele omstandigheid dat jongvolwassenen een fase kennen waarin de
hersenen nog niet volledig zijn ontwikkeld, nog niet verklaart hoe verdachte tot zijn uitzonderlijk
zware misdrijven – medeplegen van moord, tweemaal gepleegd, medeplegen van poging tot
moord, meermalen gepleegd en medeplegen van voorbereiding van medeplegen van moord,
meermalen gepleegd – is gekomen.236 Daarvoor is nader inzicht vereist in zijn persoon, inzicht
dat verdachte noch zijn raadsman heeft willen of kunnen geven. Nu uit het handelen van
verdachte blijkt dat hij zich buiten de samenleving plaatst en kiest voor een criminele levenswijze
met een groot gevaar op recidive, acht de rechtbank dat de verdachte zulke uitzonderlijk zware
misdrijven heeft gepleegd dat alleen het opleggen van een levenslange gevangenisstraf passend
is. Ook ten aanzien van een van de twee medeverdachten in deze liquidatiezaak, geboren in 1990,
Hof ’s-Gravenhage 3 maart 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BP6640 en Hof ’s-Gravenhage 15 juli 2008,
ECLI:NL:GHSGR:2008:BD7249.
233 Zie onder meer Hof Amsterdam 4 december 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:5021.
234 Hof ’s Gravenhage 19 januari 2015, ECLI:NL:GHSGR:2015:37.
235 Onder meer Hof Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2456 (bekrachtigd in HR 14 mei 2019,
ECLI:NL:HR:2019:720) en Hof Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2457 (bekrachtigd in HR 14
mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:718), ten aanzien van twee broers die in 1984 respectievelijk in 1985 zijn geboren.
236 Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2832.
232

101

acht Rechtbank Gelderland de oplegging van de levenslange gevangenisstraf passend en
geboden en ook hier ligt het zwaartepunt in de overweging bij de uitzonderlijk zware misdrijven
die verdachte heeft gepleegd – medeplegen moord, tweemaal gepleegd en medeplegen poging
tot moord, meermalen gepleegd – en diens criminele levenswijze met een groot gevaar op
recidive.237 Argumenten om geen levenslange gevangenisstraf op te leggen, zou de rechtbank
kunnen vinden in de persoon van de verdachte en de ontwikkeling die hij heeft doorgemaakt,
maar deze argumenten heeft verdachte noch zijn raadsman aangevoerd.
Afgezien van de jonge leeftijd zijn de criminele levenswijze, het grote recidiverisico en de
minachting voor de rechtstaat en de samenleving die uitgaat van het menen te kunnen
beschikken over leven en dood van anderen veelvoorkomende omstandigheden die bij de
straftoemeting in liquidatiezaken een doorslaggevend rol lijken te spelen. In de zaak rondom de
Staatsliedenbuurt – waarvan het hoger beroep nog loopt – zijn twee medeverdachten veroordeeld
tot de levenslange gevangenisstraf wegens een dubbele moord, een poging tot een derde moord
en een meervoudige poging doodslag op agenten.238 Met verwijzing naar onder meer de
voornoemde omstandigheden komt de rechtbank in beide zaken:
‘tot de onontkoombare conclusie dat hier sprake is van een dergelijk uitzonderlijk geval
waarin alleen oplegging van een levenslange gevangenisstraf passend is. Was wegens een
dubbele liquidatie en poging tot een derde de maximale tijdelijke gevangenisstraf nog te
overwegen; door vervolgens te proberen twee agenten te doden door met een Kalasjnikov
gericht op ze te schieten is dit geen optie meer. Voor iemand die zich aan dit buitensporige
geweld schuldig maakt, minachting voor de rechtstaat uit en kiest voor een crimineel
leven is geen plaats meer in de maatschappij. Dit moet voor iedereen duidelijk zijn’.
Voornoemde omstandigheden spelen ook een doorslaggevende rol in de drie zaken in het
zogeheten Passageproces waarin levenslang is opgelegd.239 In een van die zaken overweegt het
hof uitdrukkelijk dat met de oplegging van deze straf wordt beoogd het belang van
maatschappijbeveiliging te dienen, alsook er aan bij te dragen dat ook anderen ervan worden
weerhouden om dergelijke misdrijven te begaan. Daarnaast kent het hof, gelet op de aard, ernst
en veelheid van de bewezen verklaarde feiten aan het strafdoel van vergelding groot gewicht toe.
Die veelheid van feiten hoeft echter in de straftoemetingskeuze om een levenslange
gevangenisstraf op te leggen niet noodzakelijkerwijs te zien op een meervoudige liquidatie. In
een zaak die diende voor Rechtbank Limburg is de verdachte veroordeeld voor een enkelvoudige
liquidatie, in meerdaadse samenloop gepleegd met het medeplegen van poging tot een tweede
moord, de verkoop van zware en gevaarlijke vuurwapens en het medeplegen van opzetheling. 240
Met verwijzing naar het schrikbarende gemak waarmee hij kennelijk overgaat tot schieten, de
berekenende en gewetenloze wijze waarop de verdachte daarbij te werk is gegaan, het uitvoeren
van een moord met een automatisch geweer op een publieke plaats waarbij het hem ook tijdens
Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2830.
Rb. Amsterdam 1 mei 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:2468 en Rb. Amsterdam 1 mei 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:2471.
239
Hof Amsterdam 29 juni 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:2508; Hof Amsterdam 29 juni 2017,
ECLI:NL:GHAMS:2017:2497 en Hof Amsterdam 29 juni 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:2496.
240 Rb. Limburg 23 januari 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:612.
237
238

102

de achtervolging om het even is geweest of er andere (dodelijke) slachtoffers zouden vallen en
tot slot een strafrechtelijk verleden waaruit blijkt dat hij geweld niet schuwt, acht de rechtbank
het juist met het oog op bescherming van de maatschappij niet verantwoord om verdachte een
tijdelijke gevangenisstraf op te leggen.
Afzonderlijke analyse doodslag
Evenals voor moord zijn voor doodslag geen landelijke oriëntatiepunten vastgesteld. Dat rechters
niettemin bij de straftoemetingsbeslissing zoveel mogelijk aansluiting wensen te zoeken bij de
opgelegde sancties ter zake van vergelijkbare gevallen van doodslag, komt duidelijk naar voren
in de bestudeerde uitspraken.241 In een strafmaatoverweging van Rechtbank Den Haag wordt
eerst gewezen op ‘vergelijkbare casusposities die zijn opgenomen in de databank consistente
straftoemeting, waaruit blijkt dat voor feiten als deze doorgaans straffen worden opgelegd
variërend in duur tussen de zeven en twaalf jaren’, waarna voorts wordt verwezen naar ‘de
ressortelijke indicatiepunten die gelden voor een enkelvoudige doodslag – te weten een
gevangenisstraf van acht jaren’.242 Hoewel de standaard van acht jaren gevangenisstraf voor een
enkelvoudige doodslag vaker wordt genoemd in uitspraken,243 wordt in andere uitspraken
uitgegaan van een standaard van tien jaren,244 of van ruim boven de tien jaren,245 dan wel in brede
zin een standaard tussen zes en twaalf jaren246 of tussen acht en twaalf jaren.247 Los van dergelijke
(uiteenlopende) standaarden wordt in de jurisprudentie ook gesproken over een bovengrens
voor een enkelvoudige doodslag. In een zaak voor Rechtbank Oost-Brabant stelde de
raadsvrouwe in dit verband, verwijzend naar enkele rechterlijke uitspraken uit de periode 20082012, dat verschillende hoven en rechtbanken als bovengrens een gevangenisstraf voor de duur
van negen jaren hanteren. De rechtbank meent evenwel dat de door de raadsvrouwe genoemde
jurisprudentie niet meer actueel is, nu als gevolg van gewijzigd inzicht en veranderde
maatschappelijke ontwikkelingen hoven en rechtbanken de laatste jaren een aanzienlijk hogere
bovengrens hanteren.248
Dat de bovengrens voor doodslag in ieder geval in sommige gevallen is opgerekt, komt
duidelijk naar voren in een blijkens de jurisprudentie afzonderlijk te onderscheiden categorie
doodslag. Deze categorie wordt gevormd door gevallen waarin de ernst van het delict en de
(gruwelijke) omstandigheden waaronder dat is gepleegd, maken dat de rechter het aanmerkt als
een ‘ernstige vorm van doodslag’. Hiervan is een aantal voorbeelden te vinden in onze
Het voert te ver om hiervan alle voorbeelden te noemen, maar zie onder meer Hof Arnhem 13 november 2010,
ECLI:NL:GHARN:2012:BY2909.
242 Rb. ‘s-Gravenhage 5 september 2011, ECLI:NL:RBSGR:2011:BR6672.
243 Onder meer in Hof ’s-Gravenhage 24 februari 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:474; Hof Den Haag 19 februari 2014,
ECLI:NL:GHDHA:2014:395; Hof Arnhem-Leeuwarden 5 augustus 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:6185; Hof Leeuwarden
30 september 2008, ECLI:NL:GHLEE:2008:BF3704; Rb. Noord-Nederland 23 juni 2016, ECLI:NL:RBNNE:2016:2979; Rb.
Zeeland-West-Brabant 26 augustus 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:5272 en Rb. ’s-Gravenhage 24 juli 2012,
ECLI:NL:RBSGR:2012:BX2392.
244 Rb. Rotterdam 6 september 2016, ECLI:NL:RBROT:2016:6854.
245 Rb. Noord-Nederland 14 juni 2016, ECLI:NL:RBNNE:2016:2831.
246 Rb. Limburg 7 juli 2016, ECLI:NL:RBLIM:2016:5840.
247 Hof Arnhem-Leeuwarden 16 juni 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:4740 en Rb. Zeeland-West-Brabant 8 oktober 2015,
ECLI:NL:RBZWB:2015:6429.
248 Rb. Oost-Brabant 15 december 2016, ECLI:NL:RBOBR:2016:6894.
241

103

jurisprudentie-inventarisatie. Zoals het arrest van Hof Amsterdam, waarin de verdachte is
veroordeeld voor het met een vuurwapen om het leven brengen van een zestienjarige jongen,
gepleegd op een drukke zaterdagmiddag tussen het winkelend publiek.249 Dit beschouwt het hof
als een ernstige vorm van doodslag, die op zichzelf een aanmerkelijk zwaardere straf
rechtvaardigt dan doorgaans voor dat delict wordt opgelegd. Ten aanzien van deze verdachte
wordt echter een drietal strafverminderende omstandigheden in aanmerking genomen – de
verdachte is nog jong, enigszins verminderd toerekeningsvatbaar en een first offender –
waardoor hij wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf door de duur van tien jaren. Ook in een
zaak waarin de verdachte een conciërge van een basisschool om het leven heeft gebracht op die
locatie, wordt de doodslag door (ditmaal) Hof Arnhem aangeduid als een ernstige vorm
van doodslag. Dit, omdat volgens het hof voor jonge kinderen de basisschool bij uitstek een
veilige plek dient te zijn, welk beeld in deze zaak onherstelbaar is verstoord. Met eenzelfde
strafmaatoverweging als in het voornoemde arrest dat deze vorm van doodslag een aanmerkelijk
zwaardere straf rechtvaardigt dan doorgaans voor dat delict wordt opgelegd, veroordeelt het hof
de verdachte tot een gevangenisstraf van twaalf jaren.250 Ook in een ander arrest van Hof Arnhem
wordt de doodslag als een ernstige vorm geduid, vanwege het aantal toegebrachte messteken
onder gruwelijke omstandigheden.251 Hoewel het niet expliciet als een ‘ernstige vorm van
doodslag’ wordt geduid, lijkt ook een doodslag die niet geheel spontaan is gepleegd, onder
omstandigheden die de schijn van een liquidatie hebben, tot deze vorm te worden gerekend.
Rechtbank Zwolle-Lelystad overweegt bijvoorbeeld in een dergelijk geval dat dan over het
algemeen gevangenisstraffen tussen acht en twaalf jaren worden opgelegd.252 Ook in een arrest
van Hof Arnhem-Leeuwarden wordt de in deze zaak gepleegde doodslag niet uitdrukkelijk als
een ‘ernstige vorm van doodslag’ aangeduid, maar heeft de vaststelling ‘dat het gaat om zeer
gruwelijk en gewelddadig handelen door verdachte’ met vermoedelijk een ‘lange doodsstrijd’
voor het slachtoffer er wel degelijk mede toe bijgedragen dat het hof het passend en geboden acht
om boven de voor doodslag gehanteerde bandbreedte tussen de acht en twaalf jaren uit te gaan
en de verdachte te veroordelen tot een gevangenisstraf van veertien jaren.253
Naast de boven weergegeven ernst van het delict, blijkend uit de gruwelijke en
gewelddadige omstandigheden waaronder het is gepleegd, zijn er (uiteraard) nog overige
omstandigheden die al dan niet strafverzwarend blijken mee te wegen in de
straftoemetingsbeslissing. In vele strafmaatoverwegingen wordt bijvoorbeeld gewezen op de
proceshouding van de verdachte die hem zwaar wordt aangerekend, omdat hij gedurende lange
tijd het delict heeft ontkend, hetgeen het rouwproces bij de nabestaanden ‘zonder veel twijfel
heeft bemoeilijkt’,254 of geen berouw of delictsbesef heeft getoond,255 dan wel geen inzage heeft
gegeven over de gebeurtenis waardoor de nabestaanden lange tijd in onzekerheid hebben moeten
Hof Amsterdam 21 november 2008, ECLI:NL:GHAMS:2008:BG5023.
Hof Arnhem 18 maart 2010, ECLI:NL:GHARN:2010:BL7949.
251 Hof Arnhem 11 september 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BX7016.
252 Rb. Zwolle-Lelystad 6 mei 2010, ECLI:NL:RBZLY:2010:BM3688.
253 Hof Arnhem-Leeuwarden 16 juni 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:4740. Dit hof had de verdachte eerder nog, bij arrest
van 15 oktober 2012, ter zake van moord veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van achttien jaren. Bij arrest
van 18 februari 2014 heeft de Hoge Raad genoemd arrest vernietigd en de zaak teruggewezen naar het hof.
254 Onder meer voornoemd arrest Hof Arnhem-Leeuwarden 16 juni 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:4740.
255 Onder meer Rb. Alkmaar 26 november 2012, ECLI:NL:RBALK:2012:BY4195.
249
250

104

verkeren.256 Een andere strafverzwarende omstandigheid betreft de (extra) kwetsbare positie van
het slachtoffer, al dan niet vanwege diens lage257 of hoge leeftijd258 of handicap,259 omdat de
doodslag is gepleegd in de eigen woning van het slachtoffer, waar hij of zij zich nu juist veilig
had moeten kunnen wanen.260 Ook de omstandigheid van het leed dat aan de nabestaanden van
het slachtoffer is aangedaan, blijkt frequent te worden meegewogen in de straftoemeting. In vele
uitspraken wordt daarbij expliciet verwezen naar de ter zitting uitgesproken
slachtofferverklaring, waarin het verdriet ‘treffend’261 of ‘indringend’262 is verwoord.
Hoewel verwacht zou kunnen worden dat de jonge leeftijd van de verdachte een
omstandigheid is die altijd strafverminderend doorwerkt in de straftoemeting en dat in vele
bestudeerde uitspraken dat ook inderdaad zo blijkt te zijn,263 hoeft deze omstandigheid als
zodanig geen belemmering te zijn voor een langdurende gevangenisstraf.264 Een hoge leeftijd van
de verdachte hoeft overigens evenmin strafverlagend te werken, zo blijkt uit de jurisprudentie.
Zo acht Hof Arnhem-Leeuwarden de ‘gevorderde’ leeftijd van verdachte (69 jaar) in het licht van
de andere omstandigheden van het geval geen factor die tot een lagere straf zou moeten leiden.265
Dit geldt ook ten aanzien van een ten tijde van de pleegdatum tachtigjarige verdachte, die tot een
gevangenisstraf van acht jaren is veroordeeld.266 Ook ten aanzien van een 84-jarige verdachte,
veroordeeld voor de dood van zijn echtgenote, acht genoemd hof een (deels) onvoorwaardelijke
gevangenisstraf geboden:

Onder meer Rb. ’s-Gravenhage 23 augustus 2009, ECLI:NL:RBSGR:2009:BJ6603.
Onder meer Hof ’s-Gravenhage 24 februari 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:474; Hof Amsterdam 13 april 2015,
ECLI:NL:GHAMS:2015:1329; Hof ’s-Gravenhage 4 juni 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BW7451; Hof Leeuwarden 30
september 2008, ECLI:NL:GHLEE:2008:BF3704 en Rb. ’s-Gravenhage 24 juli 2012, ECLI:NL:RBSGR:2012:BX2392.
258 Onder meer Hof ’s-Gravenhage 13 december 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:3684 en Rb. Zeeland-West-Brabant 1
november 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:6809.
259 Hof ’s-Gravenhage 13 december 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BU7808.
260 Onder meer Hof ’s-Gravenhage 24 februari 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:474; Hof ’s-Gravenhage 13 december 2016,
ECLI:NL:GHDHA:2016:3684; Hof ’s-Gravenhage 12 september 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:2678 en Rb. ZeelandWest-Brabant 16 februari 2017, ECLI:NL:RBZWB:2017:847; Rb. Amsterdam 17 augustus 2017,
ECLI:NL:RBAMS:2017:5980.
261 Hof ‘s-Hertogenbosch 12 december 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:5468; Hof Leeuwarden 22 juli 2010,
ECLI:NL:GHLEE:2010:BN2129; Hof Arnhem 11 juni 2010, ECLI:NL:GHARN:2010:BM7412; Rb. Haarlem 21 november
2011, ECLI:NL:RBHAA:2011:BU5195; Rb. Rotterdam 7 april 2017, ECLI:NL:RBROT:2017:2640.
262
Rb. Alkmaar 26 november 2012, ECLI:NL:RBALK:2012:BY4195; Rb. Dordrecht 21 oktober 2010,
ECLI:NL:RBDOR:2010:BO1338.
263 Onder meer Hof Amsterdam 2 november 2015, ECLI:NL:GHAMS:2015:4482; Hof Arnhem-Leeuwarden 18 februari
2013, ECLI:NL:GHARL:2013:BZ1390; Hof ’s-Gravenhage 15 september 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BS8957; Rb.
Middelburg
12
april
2012,
ECLI:NL:RBMID:2012:BW2303;
Rb.
Amsterdam
30
januari
2012,
ECLI:NL:RBAMS:2012:BV2184; Rb. Zwolle-Lelystad 14 sept 2010, ECLI:NL:RBZLY:2010:BN6886; Rb. ’s-Hertogenbosch
22 juli 2009, ECLI:NL:RBSHE:2009:BJ3186; Rb. Rotterdam 2 maart 2009, ECLI:NL:RBROT:2009:BH4550; Rb. Groningen
24 januari 2008, ECLI:NL:RBGRO:2008:BC2655; Rb. Maastricht 24 november 2008, ECLI:NL:RBMAA:2008:BG5168.
264 Onder meer Hof ’s-Gravenhage 13 december 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BU7808; Hof ’s-Hertogenbosch 28
december 2011, ECLI:NL:GHSHE:2011:BV0119 en Hof Leeuwarden 23 juli 2010, ECLI:NL:GHLEE:2010:BN2245.
265 Hof Arnhem-Leeuwarden 9 april 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:2574.
266 Zowel in eerste aanleg (Rb. Midden-Nederland 6 februari 2015, ECLI:NL:RBMNE:2015:644) als in hoger beroep (Hof
Arnhem-Leeuwarden 19 oktober 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:7837).
256
257

105

‘vooral vanuit het perspectief van normbevestiging en normdemonstratie in een steeds
verder vergrijzende samenleving’.267
Het hof ziet echter wel aanleiding om een gevangenisstraf van kortere duur op te leggen en komt
tot een gevangenisstraf van drie jaren waarvan twee jaren voorwaardelijk. In zekere zin heeft de
hoge leeftijd van deze verdachte dus toch een strafverlagend effect. Dit heeft het ook in andere
uitspraken, zoals in een vonnis van Rechtbank Amsterdam, waarin de rechtbank overweegt er
rekening mee te houden ‘dat verdachte een man van middelbare leeftijd, te weten 59 jaar, is’268 en
in een arrest van Hof Den Haag, waarin het hof overweegt in het voordeel van de verdachte
rekening te hebben gehouden met de leeftijd en de gezondheidstoestand van de verdachte 269 en
in een arrest van hetzelfde hof, met als strafmaatoverweging dat aannemelijk wordt geacht:
‘dat gezien zijn leeftijd (bijna 70 jaar) en slechte gezondheid zoals daarvan is gebleken
tijdens het onderzoek ter terechtzitting – verdachte is hartpatiënt en heeft longemfyseem
- het ondergaan van een gevangenisstraf voor verdachte zwaarder zal zijn dan voor een
gemiddelde gedetineerde’.270
Tot slot een omstandigheid die in alle voorkomende gevallen in strafverzwarende zin meeweegt
bij de straftoemeting: het bezit en het gebruik van vuurwapens. In vrijwel alle zaken is dit
afzonderlijk tenlastegelegd, dus indien ook bewezenverklaard werkt het als zodanig al
strafverzwarend via de meerdaadse samenloopregeling. Maar niettemin wordt er dan in de
strafmaatoverwegingen expliciet naar verwezen, met de overweging dat het de verdachte zwaar
wordt aangerekend.271 Hierbij wordt veelal gewezen op de grote risico’s die het bezit van een
vuurwapen en het bij zich dragen daarvan op de openbare weg met zich mee brengt. Rechtbank
Amsterdam overweegt bijvoorbeeld in dit verband:
‘Voorts brengt het bezit van een vuurwapen en het bij zich dragen van een dergelijk
wapen op de openbare weg grote risico's met zich mee. Het maatschappelijk belang om
te voorkomen dat onbevoegden over deze wapens beschikken is bijzonder groot. De ernst
van de bewezengeachte feiten rechtvaardigt naar het oordeel van de rechtbank dan ook
een gevangenisstraf van lange duur’.272
Dezelfde rechtbank heeft in een andere zaak (zelfs) overwogen dat dragers van vuurwapens in
Amsterdam Zuidoost zwaarder worden bestraft ‘dan elders in het land, juist omdat het
wapenbezit hier een enorm probleem is’.273 Door van het vuurwapenbezit en –gebruik een
strafverzwarende werking uit te laten gaan, wordt dus mede een generaal preventieve werking

Hof Arnhem-Leeuwarden 3 februari 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:646.
Rb. Amsterdam 2 maart 2010, ECLI:NL:RBAMS:2010:BL6138.
269 Hof 's-Gravenhage 31 oktober 2013, ECLI:NL:GHDHA:2013:4028.
270 Hof Den Haag 18 februari 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:282.
271 Rb. Almelo 9 oktober 2007, ECLI:NL:RBALM:2007:BB5111.
272 Rb. Amsterdam 8 maart 2007, ECLI:NL:RBAMS:2007:BR4866.
273 Rb. Amsterdam 2 december 2010, ECLI:NL:RBAMS:2010:BR4184.
267
268

106

van de straf beoogd. Dit wordt uitdrukkelijk ook bevestigd in een strafmaatoverweging van
Rechtbank Den Bosch, waarin zij stelt dat het ongecontroleerde bezit en gebruik van vuurwapens
en munitie niet zelden leidt tot het plegen van ernstige geweldsdelicten, zoals ook in het
onderhavige geval en dat ter voorkoming daarvan streng moet worden opgetreden tegen het
onbevoegd voorhanden hebben van dergelijke wapens en munitie.274

4.3

Invloed jurisprudentie Hoge Raad inzake voorbedachte raad

4.3.1

Juridisch kader voorbedachte raad

De Hoge Raad is redelijk recent bepaalde, hogere eisen gaan stellen aan (het bewijs en de
bewezenverklaring van) het bestanddeel ‘voorbedachte raad’ in art. 289 Sr. Onderzoeksvraag 5b
is hierop gericht.275 De facto functioneert dit bestanddeel als strafverzwarende omstandigheid.
Ten opzichte van doodslag (art. 287 Sr) levert voorbedachte raad, indien bewezen, immers het
gekwalificeerde delict moord op (art. 289 Sr). In HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342,
NJ 2012/518, m.nt. B.F. Keulen (onder NJ 2012/519) overwoog de Hoge Raad het volgende (r.o.
2.7.3):
‘Opmerking verdient nog het volgende. Het in enkele delictsomschrijvingen
voorkomende bestanddeel met 'voorbedachten rade' - aan welk bestanddeel voldoende
feitelijke betekenis in de zin van art. 261 Sv niet kan worden ontzegd en daarom in de
tenlastelegging op zichzelf niet nader feitelijk behoeft te worden omschreven - heeft tot
gevolg dat in vergelijking met delicten waarin dat bestanddeel niet is opgenomen, het
wettelijk strafmaximum aanzienlijk wordt verzwaard.
Voor een bewezenverklaring van dit bestanddeel moet, zoals hierboven ook is
weergegeven, komen vast te staan dat de verdachte zich gedurende enige tijd heeft
kunnen beraden op het te nemen of het genomen besluit en hij niet heeft gehandeld in een
ogenblikkelijke gemoedsopwelling, zodat hij de gelegenheid heeft gehad na te denken
over de betekenis en de gevolgen van zijn voorgenomen daad en zich daarvan rekenschap
te geven.
Bij de vraag of sprake is van voorbedachte raad gaat het bij uitstek om een weging
en waardering van de omstandigheden van het concrete geval door de rechter, waarbij
deze het gewicht moet bepalen van de aanwijzingen die voor of tegen het bewezen
verklaren van voorbedachte raad pleiten. De vaststelling dat de verdachte voldoende tijd
had om zich te beraden op het te nemen of het genomen besluit vormt weliswaar een
belangrijke objectieve aanwijzing dat met voorbedachte raad is gehandeld, maar behoeft
de rechter niet ervan te weerhouden aan contra-indicaties een zwaarder gewicht toe te
kennen. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de omstandigheid dat de

Rb. ’s-Hertogenbosch 27 april 2011, ECLI:NL:RBSHE:2011:BQ2544.
Voor het leesgemak, deze onderzoeksvraag luidt: Is HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342 (waarbij hogere
eisen werden gesteld aan het bewijs van voorbedachte raad) van invloed geweest op de strafoplegging in de periode
(maart) 2012-2018? Zo ja, op welke wijze is deze uitspraak van invloed geweest? Zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat
in meer gevallen door de rechter wordt gekozen voor een bewezenverklaring en bestraffing van doodslag in plaats van
moord?
274
275

107

besluitvorming en uitvoering in plotselinge hevige drift plaatsvinden, dat slechts sprake
is van een korte tijdspanne tussen besluit en uitvoering of dat de gelegenheid tot beraad
eerst tijdens de uitvoering van het besluit ontstaat. Zo kunnen bepaalde omstandigheden
(of een samenstel daarvan) de rechter uiteindelijk tot het oordeel brengen dat de verdachte
in het gegeven geval niet met voorbedachte raad heeft gehandeld.
Mede met het oog op het hierboven aangeduide strafverzwarende gevolg dat dit
bestanddeel heeft, moeten - anders dan wel uit eerdere rechtspraak van de Hoge Raad
wordt afgeleid - aan de vaststelling dat de voor voorbedachte raad vereiste gelegenheid
heeft bestaan, bepaaldelijk eisen worden gesteld en dient de rechter, in het bijzonder
indien de voorbedachte raad niet rechtstreeks uit de bewijsmiddelen volgt, daaraan in zijn
motivering van de bewezenverklaring nadere aandacht te geven.’
In HR 15 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:963, NJ 2014/156, m.nt. B.F. Keulen, verduidelijkte de
Hoge Raad die nadere (motiverings)eisen (r.o. 3.4):276
‘De achtergrond van het vereiste dat de verdachte de gelegenheid heeft gehad na te
denken over de betekenis en de gevolgen van zijn voorgenomen daad en zich daarvan
rekenschap te geven, is dat ingeval vaststaat dat de verdachte die gelegenheid heeft
gehad, het redelijk is aan te nemen dat de verdachte gebruik heeft gemaakt van die
gelegenheid en dus daadwerkelijk heeft nagedacht over de betekenis en de gevolgen van
zijn voorgenomen daad en zich daarvan rekenschap heeft gegeven (vgl. het overleg en
nadenken dat in de wetsgeschiedenis is geplaatst tegenover de ogenblikkelijke
gemoedsopwelling). Dat de verdachte daadwerkelijk heeft nagedacht en zich rekenschap
heeft gegeven leent zich immers moeilijk voor strafrechtelijk bewijs, zeker in het geval dat
de verklaringen van de verdachte en/of eventuele getuigen geen inzicht geven in hetgeen
voor en ten tijde van het begaan van het feit in de verdachte is omgegaan. Of in een
dergelijk geval voorbedachte raad bewezen kan worden, hangt dan sterk af van de
hierboven bedoelde gelegenheid en van de overige feitelijke omstandigheden van het
geval zoals de aard van het feit, de omstandigheden waaronder het is begaan alsmede de
gedragingen van de verdachte voor en tijdens het begaan van het feit. Daarbij verdient
opmerking dat de enkele omstandigheid dat niet is komen vast te staan dat is gehandeld
in een ogenblikkelijke gemoedsopwelling, niet toereikend is om daaraan de
gevolgtrekking te verbinden dat sprake is van voorbedachte raad.’
Dit laatste arrest is inmiddels het standaardarrest waar de Hoge Raad zelf naar verwijst.277
Hiermee lijkt toch de materiële invulling van het strafverzwarende bestanddeel ‘voorbedachte
raad’ (opnieuw) te zijn veranderd. Waar het op een gegeven moment voldoende was dat de

Door Vellinga en Vellinga-Schootstra (W.H. Vellinga & F. Vellinga-Schootstra, ‘Voorbedachte raad en contra
indicatie’, in: J.W. Fokkens, P.H. van Kempen, H. Sackers, & P. Vegter (Eds.), Ad hunc modum: Opstellen materieel
strafrecht (Liber Amicorum Machielse), Deventer: Kluwer 2013, p. 287-304) – in ieder geval destijds – opgevat als eisen
waaraan de bewijsvoering van voorbedachte raad moet voldoen. Later dat jaar werd NJ 2014/156 door de Hoge Raad
gewezen.
277 Zie bijvoorbeeld HR 20 december 2016, ECLI:NL:HR:2016:2907.
276

108

verdachte de gelegenheid voor beraad moest hebben gehad, is nu (wederom) vereist dat hij
daarvan gebruik heeft gemaakt.278 In de bewijsvoering zal de feitenrechter dus voldoende
aandacht aan het vaststellen van het strafverzwarende bestanddeel voorbedachte raad moeten
besteden (daar waar het bewijs niet voor zich spreekt middels een nadere motivering). De Hoge
Raad ziet in dat verband het liefst dat wordt vastgesteld dát de verdachte zich ‘beraden’ heeft,
maar uiteindelijk kan ook, als ‘slechts’ kan worden vastgesteld dat er voldoende tijd en
gelegenheid was om zich te beraden – en bij het uitblijven van contra-indicaties – objectief bezien
redelijkerwijs worden aangenomen dat de verdachte van die gelegenheid gebruik heeft gemaakt
en hij dus met voorbedachte raad heeft gehandeld. Voor een bewezenverklaring van
voorbedachte raad mag, als het er niet dik bovenop ligt (zoals bijvoorbeeld bij een liquidatie wél
het geval zal zijn), uiteindelijk dus een bewijssprongetje worden gemaakt. Er moet in ieder geval
(voldoende) grond zijn het strafverzwarende aspect van voorbedachte raad aanwezig te achten.279
4.3.2

Cijfermatige analyse

Om de vraag te kunnen beantwoorden naar de invloed van NJ 2012/518 op de strafoplegging, in
het bijzonder of de rechter is uitgeweken naar doodslag, zijn de bij onderzoeksvraag 2
gegenereerde cijfers op twee manieren geanalyseerd. Er is gekeken naar de gemiddelde
opgelegde gevangenisstraf voor één of meer kale moorden en in zaken met één of meer kale
doodslagen, alsmede naar de onderlinge verhouding van het aantal bewezenverklaringen van
moord ten opzichte van doodslag. Voor beide categorieën geldt dat zij steeds inclusief de
deelnemingsvormen van art. 47 Sr zijn, maar exclusief zaken met oplegging van tbs.
Gemiddelde sancties voor moord en voor doodslag
Voor de moord- en doodslagzaken is gekeken naar de gemiddelde straf die is opgelegd. Verwacht
mag worden dat door het arrest van de Hoge Raad de zaken waarbij (alleen) de voorbedachte
raad niet zonder meer kan worden vastgesteld, resulteren in een vrijspraak voor moord, maar
een bewezenverklaring van doodslag. Anders gezegd, de ‘lichte’ moordzaken van vroeger zullen
hierdoor thans de ‘zwaardere’ doodslagzaken zijn. De kwalificatie en strafdreiging van die zaken
verandert hierdoor. Verwacht mag worden dat daarom zowel de gemiddelde straf van moord
Conform de oorspronkelijke insteek van de wetgever, zie H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel
II, Haarlem: Tjeenk Willink 1891, p. 437. Hierover naast J. de Hullu, Materieel Strafrecht, over algemene leerstukken van
strafrechtelijke aansprakelijkheid naar Nederlands recht, Deventer: Wolters Kluwer 2018, p. 261-264, onder meer W.
Holland, ‘Voorbedachte raad: het spanningsveld tussen inhoudelijke betekenis en bewijsbaarheid’, in: E.J. Hofstee,
O.J.D.M.L. Jansen & A.M.G. Smit (red.), Kringgedachten. Opstellen van de Kring Corstens, Deventer: Kluwer 2014 en
D.H. de Jong, ‘De hoge, de ontbrekende en de voorbedachte raad’, in: A. Dijkstra, B.F. Keulen & G. Knigge (red.), Het
roer recht. Liber Amicorum aangeboden aan Wim Vellinga en Feikje Vellinga-Schootstra, Zutphen: Uitgeverij Paris 2013. Zie
voor een genuanceerdere beoordeling annotator Keulen onder HR 19 juni 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW8678, NJ
2012/519 (Voorbedachte raad I); HR 15 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:963, NJ 2014/156; HR 5 november 2013,
ECLI:NL:HR:2013:1112, NJ 2014/157 (Voorbedachte raad II). Zie ook de samenvatting van NJ 2012/518 en NJ 2014/156
door advocaat-generaal Spronken, ECLI:NL:PHR:2014:2770, alsmede de conclusie van advocaat-generaal Vellinga
over contra-indicaties, ECLI:NL:PHR:2018:358. Voor recente literatuur van (vlak) voor NJ 2012/518, zij verwezen naar
R.S.T. Gaarthuis, ‘Voorbedachte raad: een objectief vereiste?’, DD 2009/80, afl. 10, p. 1142-1158 en F.S. Bakker,
‘Voorbedachte raad’, DD 2011/16, afl. 3, p. 220-246.
279 J. de Hullu, Materieel Strafrecht, over algemene leerstukken van strafrechtelijke aansprakelijkheid naar Nederlands recht,
Deventer: Wolters Kluwer 2018, p. 264.
278

109

omhoog gaat (de ‘lichte’ gevallen zitten hier niet langer tussen), als voor doodslag (de ‘zware’
zaken komen erbij). In tabel 2 is een overzicht van de gemiddelde duur van de gevangenisstraf
weergeven in zaken waarin of alleen één of meer moorden zijn bestraft (N = 144), of alleen een of
meer doodslagen (N = 284).280
Periode

Gemiddelde
Gemiddelde straf doodslag (per zaak)
straf moord (per
zaak)
(feb)2006 t/m 28-02-2012 12,3 jaren
7,7 jaren
29-02-2012 t/m 2018
14,4 jaren
9,3 jaren
Tabel 2 Gemiddelde duur van de opgelegde gevangenisstraffen (zonder overige bijkomende
vrijheidsbenemende sancties) in de periode voor en na HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342,
voor alle zaken waarin is veroordeeld wegens moord en doodslag zonder andere bijkomende delicten,
maar inclusief alle daderschapsvormen.

In de jaren (feb)2006-(feb)2012 is de gemiddelde gevangenisstraf in een moordzaak 12,3 jaren, in
de periode daarna is dat gestegen naar 14,4 jaren. In de doodslagzaken waren die cijfers
respectievelijk 7,7 en 9,3 jaren. De verwachting dat de gemiddelde gevangenisstraf voor zowel
moord als doodslag is gestegen, is uitgekomen.
De resultaten van de variantieanalyse281 laten zien dat de kans dat de verschillen in opgelegde
strafduur tussen moord en doodslag in de periode voor en na het arrest op toeval berusten,
verwaarloosbaar is (p<0,01).282 Tevens wijst deze analyse uit dat de interactie tussen de voor
moord en doodslag mogelijke straf en de periode, niet significant is (p=0,46). Dit betekent dat de
strafduur voor moordzaken niet significant meer (of minder) is toegenomen na het arrest van de
Hoge Raad dan voor zaken die betrekking hebben op doodslag.
Kortom, de analyse wijst het volgende uit: de straffen voor moord zijn significant hoger dan voor
doodslag, de straffen voor zaken die betrekking hebben op de periode van voor het arrest van de
Hoge Raad zijn significant lager dan voor zaken die betrekking hebben op de periode na dit arrest
en de straffen voor moord zijn niet significant meer toegenomen na het genoemde arrest dan voor
doodslag.
Onderlinge verhouding aantal veroordelingen voor moord ten opzichte van doodslag
Ook is gekeken naar de onderlinge verhouding van de bewezenverklaringen van moord en
doodslag, gemeten in de periode van 1 februari 2006 tot en met 28 februari 2012 en in de periode
daarna tot en met 2018. De aanname is dat door de strengere eisen die door de Hoge Raad aan
het bestanddeel voorbedachte raad worden gesteld sinds zijn arrest van 28 februari 2012, vaker
een bewezenverklaring van doodslag is gevolgd in plaats van moord. Dat voorbedachte raad
In zes doodslagzaken is een deel van de gevangenisstraf voorwaardelijk opgelegd. In de berekening is alleen het
onvoorwaardelijke strafdeel meegenomen.
281 Deze zijn niet in de tabel weergegeven, maar uiteraard wel opvraagbaar bij de onderzoekers.
282 De periode (voor of na het arrest) en het type delict (moord of doodslag) verklaren achtereenvolgens 6,6% en 32,3%
van de totale variantie in opgelegde strafduur.
280

110

aanwezig is, moet immers aan de hand van een strengere (bewijs)maatstaf worden vastgesteld
door de feitenrechter. Daarbij is de onderlinge verhouding genomen, omdat de absolute aantallen
zelf nog niet zo veel zeggen (het aantal moorden en doodslagen kan immers van jaar tot jaar
dusdanig verschillen). De resultaten van die exercitie is weergegeven in tabel 3.
Periode
(feb)2006 t/m 2802-2012
29-02-2012 t/m
2018

Bewezenverklaringen
moord
163

Bewezenverklaringen
doodslag
211

Verhouding moord –
doodslag
1 : 1,29

212

495

1 : 2,33

Tabel 3 Aantallen bewezenverklaringen moord en doodslag en de verhouding tussen beide.

De uitkomsten laten zien dat de verhouding tussen moord en doodslag qua bewezenverklaringen
inderdaad is veranderd. Naar verhouding vindt nu vaker een bewezenverklaring van doodslag
plaats ten opzichte van moord na het arrest van de Hoge Raad.283 In de eerste periode was de
verhouding moord:doodslag namelijk 1:1,29 en in de periode daarna 1:2,33. Dit wijst erop dat
opzettelijke levensdelicten thans verhoudingsgewijs meer als doodslag worden bestraft dan als
moord.
Integrale analyse
De vraag is of de stijging van gemiddelde gevangenisstraf voor moord en voor doodslag geheel
aan het arrest van de Hoge Raad is toe te schrijven. Het kan bijvoorbeeld immers ook zijn geweest
dat door een verhard strafklimaat deze delicten steeds zwaarder werden bestraft. Verscheidene
betrokkenen die wij interviewden gaven aan een dergelijke verharding te ervaren (zie paragraaf
4.4.). Ook dan mag een verhoging van de gemiddelde straffen worden verwacht. Zou het sowieso
hoger straffen zijn uitgebleven, dan is de verwachting dat de totale gemiddelde opgelegde staf
na het arrest van de Hoge Raad zou dalen. Er zijn naar verhouding immers meer veroordelingen
voor doodslag dan voor moord en doodslag wordt significant lager bestraft dan moord.284
Daarom is ook de gemiddelde bestraffing van voormelde opzettelijke levensdelicten voor
diezelfde periodes vergeleken (N = 153 respectievelijk N = 275). Het blijft dus gaan om moord- en
doodslagzaken waarin een of meer moorden of doodslagen zijn bestraft, inclusief de
deelnemingsvormen van art. 47 Sr, maar zonder oplegging van tbs. Dat levert de volgende tabel
op:
Periode
(feb)2006 t/m 28-02-2012
29-02-2012 t/m 2018

Gemiddelde straf levensdelict
(moord + doodslag)
9,9 jaren
10,7 jaren

Ervan uitgaande dat de categorie doodslagen niet om andere redenen is gegroeid, bijvoorbeeld omdat meer
zaken die voorheen als zware mishandelingen werden veroordeeld nu als doodslag werden veroordeeld.
Aangezien er op zich dit punt geen belangrijke jurisprudentie wijzigingen hebben voorgedaan, is er geen
aanleiding te verwachten dat dit de toename in bewezenverklaringen voor doodslag verklaard.
284 Er is ook geen sprake van de omstandigheid dat in de latere jaren toevallig meer moorden plaatsvonden.
283

111

Tabel 4 Gemiddelde duur van de

opgelegde gevangenisstraffen (zonder overige bijkomende
vrijheidsbenemende sancties) in de periode voor en na HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342,
voor alle zaken waarin is veroordeeld wegens een levensdelict zonder andere bijkomende delicten, maar
inclusief alle daderschapsvormen.

Deze tabel laat zien dat de gemiddelde straf voor de geselecteerde opzettelijke levensdelicten niet
is gedaald, zoals mocht worden verwacht, maar is gestegen van 9,9 naar 10,7 jaren. De rechter
heeft in totaal dus gemiddeld hogere straffen opgelegd bij levensdelicten, ondanks dat daaronder
in verhouding meer doodslagen vallen. Mede daarom kan niet onverkort worden gezegd dat het
arrest van de Hoge Raad over voorbedachte raad de strafoplegging van moord en doodslagzaken
heeft beïnvloed met een verhoging van moordzaken met (14,4 – 12,3 =) 2,1 jaren en van
doodslagzaken met (9,3 – 7,7 =) 1,6 jaren.
4.3.3

Nadere analyse; indrukken lagere rechtspraak

De voormelde jurisprudentie, te beginnen dus met het arrest van 28 februari 2012, NJ 2012/518,
blijkt in de rechtspraak onmiddellijk te zijn verwerkt. Er is sprake van een zeer korte incubatietijd.
Het arrest wordt al genoemd in een arrest van Hof Amsterdam van 7 maart 2012 en in een vonnis
van Rechtbank Middelburg van 12 april 2012.285 In beide zaken komt de feitenrechter uit op
doodslag en niet op moord, waarbij in de tweede zaak de officier van justitie al rekwireerde tot
vrijspraak vanwege de zwaardere motiveringseisen. Nadien wordt steevast verwezen naar de
inhoudelijke eisen die worden gesteld aan het bestanddeel voorbedachte raad, al of niet met
expliciete verwijzing naar een of beide standaardarresten. De invloed is in de
bewijsoverwegingen van diverse feitenrechters expliciet merkbaar. Er wordt dan gerefereerd aan
de ‘strenge(re)’, ‘zware’ of bepaalde te stellen eisen, waarna ‘tegen die achtergrond’ vrijspraak
volgt.286 Als voorbeeld kan de volgende overweging van Hof Den Haag dienen:
‘Voor een bewezenverklaring van het bestanddeel ‘met voorbedachten rade’ moet
volgens heersende jurisprudentie van de Hoge Raad komen vast te staat dat de verdachte
zich gedurende enige tijd heeft kunnen beraden op het te nemen/genomen besluit en hij
niet heeft gehandeld in een ogenblikkelijke gemoedsopwelling, zodat hij de gelegenheid
heeft gehad daadwerkelijk na te denken over de betekenis en de gevolgen van zijn
voorgenomen daad en zich daarvan rekenschap te geven. Bij de vraag of sprake is van
voorbedachte raad gaat het bij uitstek om een weging en waardering van de
omstandigheden van het concrete geval door de rechter, waarbij deze het gewicht moet
bepalen van de aanwijzingen die voor of tegen het bewezenverklaren van voorbedachte
285

Hof Amsterdam 7 maart 2012, ECLI:NL:GHAMS:2012:BV8152 en Rb. Middelburg 12 april 2012,
ECLI:NL:RBMID:2012:BW2303.
286 Zie voor enkele voorbeelden Hof Amsterdam 27 augustus 2012, ECLI:NL:GHAMS:2012:BX5850, Rb. Amsterdam 5
november 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:7610, Hof Den Haag 2 september 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2917, Hof
Arnhem-Leeuwarden 24 februari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:1353, Hof Arnhem-Leeuwarden 11 december 2014,
ECLI:NL:GHARL:2014:9618, Rb. Noord-Nederland 17 april 2014, ECLI:NL:RBNNE:2014:1960, Rb. Zeeland-WestBrabant 31 mei 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:3222, Hof ’s-Hertogenbosch 18 februari 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:494,
Hof Amsterdam 14 november 2014, ECLI:NL:GHAMS:2014:4827, Hof Arnhem-Leeuwarden 20 juli 2016,
ECLI:NL:GHARL:2016:5907, Rb. Noord-Nederland 17 april 2014, ECLI:NL:RBNNE:2014:1960 en Rb. Gelderland 21
november 2017, ECLI:NL:RBGEL:2017:5989.

112

raad pleiten. De vaststelling dat de verdachte voldoende tijd had om zich te beraden op
het te nemen/genomen besluit vormt een belangrijke objectieve aanwijzing dat met
voorbedachte raad is gehandeld, maar dat betekent niet dat aan contra-indicaties geen
zwaarder gewicht kan worden toegekend. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan
de omstandigheid dat slechts sprake is van een korte tijdspanne tussen besluit en
uitvoering of dat de gelegenheid tot beraad eerst tijdens de uitvoering van het besluit
ontstaat. Zo kunnen bepaalde omstandigheden (of een samenstel daarvan) de rechter
uiteindelijk tot het oordeel brengen dat de verdachte in het gegeven geval niet met
voorbedachte raad heeft gehandeld. De enkele omstandigheid dat niet is komen vast te
staan dat is gehandeld in een ogenblikkelijke gemoedsopwelling, is niet toereikend om
daaraan de gevolgtrekking te verbinden dat sprake is van voorbedachte rade.
Het hof is, tegen die achtergrond, van oordeel dat de ten laste gelegde voorbedachte raad
in de onderhavige zaak niet kan worden bewezen. Op grond van het verhandelde ter
terechtzitting en de inhoud van het dossier moet ervan worden uitgegaan dat de
verdachte het slachtoffer op 9 april 2011 bij toeval in het oog kreeg. Weliswaar bestaan er
aanwijzingen voor een mogelijk sluimerende boosheid bij de verdachte naar aanleiding
van een eerdere confrontatie met het slachtoffer in 2010, maar niet is gebleken dat die
boosheid de verdachte op die bewuste dag daadwerkelijk parten speelde. Evenmin is
komen vast te staan dat de verdachte het vuurwapen dat hij die dag bij zich droeg had
meegenomen met de bedoeling om het slachtoffer van het leven te beroven. Hoewel
sommige inzittenden in de bus hebben verklaard dat de verdachte aan de bestuurder
opdracht had gegeven te stoppen en boos is uitgestapt, heeft geen van hen verklaard de
verdachte te hebben horen zeggen dat hij uitstapte met de bedoeling om het slachtoffer
dood te schieten. Waar de verdachte heeft ontkend met de dergelijk plan te zijn uitgestapt
en bewijs hiervan niet valt af te leiden uit de uiterlijke kenmerken van het gedrag van
verdachte, ontbreekt bewijs dat de verdachte reeds toen het besluit had genomen om het
slachtoffer van het leven te beroven’.287
De feitenrechter lijkt dus terughoudend en is zich ervan bewust dat over het bestaan van
voorbedachte raad voldoende zekerheid moet bestaan.288 Als over de concrete toedracht en meer
in het bijzonder het moment waarop het besluit tot doden is genomen, te weinig kan worden
achterhaald, volgt vrijspraak. Geregeld wordt overwogen dat de feitenrechter niet kan vaststellen
dat de verdachte met een bepaald plan op pad ging en evenmin dat ter plekke voldoende
gelegenheid voor beraad heeft bestaan.289 Niet zelden komen zowel de officier van justitie als de
Hof Den Haag 2 september 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2917.
Hof Den Haag 15 juli 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2359 (kan in opwelling), Rb. Gelderland 29 augustus 2014,
ECLI:NL:RBGEL:2014:5497 (niet buiten twijfel), en Rb. Midden-Nederland 17 juli 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:3330
(tegendeel kan niet bewezen worden). Onjuist lijkt Rb. Zeeland-West-Brabant 17 oktober 2013,
ECLI:NL:RBZWB:2013:7557, waarin werd overwogen dat niet van belang is of er daadwerkelijk beraad is.
289
Hof ’s-Hertogenbosch 30 april 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:1252, Hof Amsterdam 28 mei 2014,
ECLI:NL:GHAMS:2014:2309, Hof Arnhem-Leeuwarden 5 augustus 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:6185, Rb. ZeelandWest-Brabant 11 juli 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:4602, Hof Arnhem-Leeuwarden 14 juli 2016,
ECLI:NL:GHARL:2016:5747, Hof ‘s-Hertogenbosch 26 oktober 2012, ECLI:NL:GHSHE:2012:BY3791, Hof ’s287
288

113

verdediging ook al tot vrijspraak. De motivering van die deelvrijspraak is dan in de regel
summier.290 Hoewel men indachtig de externe openbaarheid ook anders kan denken, werd
bijvoorbeeld door Hof Den Haag overwogen:
‘Met de advocaat-generaal en de verdediging is het hof van oordeel dat het onder 1
primair ten laste gelegde (medeplegen moord) en het onder 1 subsidiair impliciet primair
ten laste gelegde (medeplegen gekwalificeerde doodslag) niet wettig en overtuigend zijn
bewezen, zodat de verdachte daarvan zal worden vrijgesproken. Een nadere motivering
kan in dit licht achterwege blijven’.291
De tijdspanne tussen het besluit tot doden en de uitvoering moet dusdanig zijn dat er gelegenheid
voor beraad was van de zijde van de verdachte. Die gelegenheid kan uren hebben bestaan, maar
ook een veel minder lange periode kan volstaan.292 In een zaak bij Rechtbank Zeeland-WestBrabant werd tot voorbedachte raad gekomen omdat:
‘verdachte zich gedurende enige tijd heeft kunnen beraden op zijn besluit om [slachtoffer]
van het leven te beroven en dat hij niet heeft gehandeld in een ogenblikkelijke
gemoedsopwelling. Immers er is door verdachte tot drie keer toe met tussenpozen van in
totaal ongeveer een minuut geschoten. Ook de manier waarop [slachtoffer] uiteindelijk
om het leven is gebracht (door middel van schoten van zeer dichtbij in het hoofd, terwijl
hij op de grond lag) leidt tot het oordeel dat verdachte met voorbedachten rade en na kalm
beraad en rustig overleg [slachtoffer] om het leven heeft gebracht’.293
Hertogenbosch
6
maart
2013,
ECLI:NL:GHSHE:2013:BZ3319,
Hof
Amsterdam
28
mei
2014,
ECLI:NL:GHAMS:2014:2309, Hof Arnhem-Leeuwarden 22 september 2017, ECLI:NL:GHARL:2017:8346, Hof
Amsterdam 5 december 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:5494 (tot schieten onduidelijk wat intentie van verdachte was),
Hof Amsterdam 16 juni 2016, ECLI:NL:GHAMS:2016:2317 en Rb. Rotterdam 24 maart 2016,
ECLI:NL:RBROT:2016:2440.
290 Rb. Noord-Holland 11 december 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:10749, Rb. Gelderland 20 november 2018,
ECLI:NL:RBGEL:2018:4981, Rb. Midden-Nederland 14 november 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5574, Rb. NoordNederland 1 november 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:9543, Hof Amsterdam 26 juni 2018, ECLI:NL:GHAMS:2018:2091,
Rb. Midden-Nederland 4 april 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:1200, Rb. Noord-Holland 30 januari 2018,
ECLI:NL:RBNHO:2018:607, Rb. Gelderland 21 juni 2017, ECLI:NL:RBGEL:2017:3232, Rb. Gelderland 7 juni 2017,
ECLI:NL:RBGEL:2017:3030, Hof ’s-Hertogenbosch 26 mei 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:2064, Hof Amsterdam 21 maart
2016, ECLI:NL:GHAMS:2016:1035 en Hof ’s-Hertogenbosch 29 april 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:1600.
291 Hof Den Haag 2 november 2018, ECLI:NL:GHDHA:2018:2918.
292 Rb. Oost-Brabant 11 december 2018, ECLI:NL:RBOBR:2018:6107 (slachtoffer half uur opgewacht), Rb. MiddenNederland 26 juni 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:2874 (uren lang gewacht, evt. eerwraak), Hof Arnhem-Leeuwarden 13
december 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:10898 (gelegenheid bij het ophalen van het wapen en teruglopen naar de
woonkamer), Rb. Zeeland-West-Brabant 29 mei 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:3121 (aantal minuten om kei van 40kg op
de weg te leggen, met pauze), Rb. Overijssel 3 mei 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:1539 (heen en weer lopen wapen), Hof
Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2415 (geen tijd voor verdachten voor overleg ter plaatse,
maar vooraf afgestemd geen getuigen levend te laten), Rb. Midden-Nederland 29 juni 2017,
ECLI:NL:RBMNE:2017:3231 (tweemaal terug gekomen en twintig minuten verstreken), Hof Arnhem-Leeuwarden 2
november 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:8772 (vergiftiging gedurende ongeveer 8 maanden), Hof Arnhem-Leeuwarden
22 september 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:6996 (half uur overdacht) en Hof Amsterdam 1 juni 2015,
ECLI:NL:GHAMS:2015:2073 (uur op internet gezocht naar manier om te doden).
293 Rb. Zeeland-West-Brabant 14 juli 2017, ECLI:NL:RBZWB:2017:4168.

114

En als de verdachte volgens een vooropgezet plan dan wel planmatig heeft gehandeld, komt de
feitenrechter al snel tot voorbedachte raad.294 Voor Rechtbank Noord-Nederland zat de
voorbedachte raad in de voorafgaande vastgestelde rolverdeling voor het doden van de
slachtoffers. 295 In het bijzonder in geval van liquidaties/huurmoorden is de voorbedachte raad in
principe gegeven.296 Een verweer op dit punt namens de verdachte blijft dan niet zelden
achterwege, zoals inzake een huurmoord waarbij een planmatig karakter door Rechtbank OostBrabant werd vastgesteld. Voor zover van belang werd alleen aangaande het daderschap en het
medeplegen verweer gevoerd.297
Een belangrijke factor in de standaardarresten is de mogelijke aanwezigheid van contraindicaties voor de aanname dat met de voldoende gelegenheid voor beraad, de verdachte die ook
te baat heeft genomen. Alle door de Hoge Raad genoemde voorbeelden (plotselinge, hevige drift,
korte tijdspanne tussen besluit en daad en gelegenheid beraad pas tijdens uitvoering ontstaan)
zijn de revue wel gepasseerd.298 Zo overwoog Rechtbank Zeeland-West-Brabant:
‘Naast deze omstandigheden, waarin aanwijzingen zouden kunnen worden gevonden
voor enig vooropgezet plan, neemt de rechtbank ook de volgende contra-indicaties in
beschouwing.
Verdachte heeft meerdere keren verklaard dat hij teruggegaan is naar de woning omdat
hij medicatie vergeten was. Dit motief om de woning te betreden is niet weerlegd kunnen
worden op basis van het dossier, terwijl verdachtes verhaal op dit punt voor een deel
bevestigd wordt door getuige [naam 1] . Verder valt op grond van het dossier evenmin
uit te sluiten dat verdachte het mes uit de keuken heeft gepakt. In elk geval is niet
vastgesteld kunnen worden waar het mes precies vandaan kwam.
Uit de verklaring van getuige [naam 1] volgt dat verdachte aanvankelijk in de slaapkamer
op kalme wijze het gesprek is aangegaan om vervolgens na enkele ogenblikken door te
slaan. Verdachte heeft hierover verklaard dat er iets in hem is ‘geknapt’. Verdachte heeft
verklaard dat hij het slachtoffer en zijn vrouw wilde confronteren met hun gedrag en dat

Rb. Overijssel 7 juni 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:1953, Rb. Amsterdam 15 maart 2018, ECLI:NL:RBAMS:2018:1476,
Rb. Midden-Nederland 23 januari 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:195, Rb. Oost-Brabant 19 december 2017,
ECLI:NL:RBOBR:2017:6555, Hof ’s-Hertogenbosch 23 december 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:5646, Rb. Noord-Holland
4 november 2016, ECLI:NL:RBNHO:2016:9103, Rb. Amsterdam 14 januari 2016, ECLI:NL:RBAMS:2016:132 en Hof Den
Haag 8 juli 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2257.
295 Rb. Noord-Nederland 24 november 2015, ECLI:NL:RBNNE:2015:5389.
296 Rb. Amsterdam 8 mei 2018, ECLI:NL:RBAMS:2018:3196, Rb. Den Haag 20 april 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:4592,
Rb. Midden-Nederland 21 januari 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:408, Rb. Zeeland-West-Brabant 26 juli 2016,
ECLI:NL:RBZWB:2016:4648, Rb. Rotterdam 10 december 2018, ECLI:NL:RBROT:2018:10093, Rb. Midden-Nederland
12 april 2019, ECLI:NL:RBMNE:2019:1509 en Rb. Midden-Nederland 27 maart 2019, ECLI:NL:RBMNE:2019:1273.
297 Rb. Oost-Brabant 13 mei 2015, ECLI:NL:RBOBR:2015:2814.
298
Hof Arnhem 6 juli 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BX0607, Hof Arnhem-Leeuwarden 22 april 2014,
ECLI:NL:GHARL:2014:3225, Rb. Overijssel 4 december 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:4640, Rb. Den Haag 30 november
2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:14084, Hof Den Haag 3 oktober 2018, ECLI:NL:GHDHA:2018:2583, Rb. Noord-Holland
20 juli 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:6310 (chaotisch verloop), Rb. Noord-Nederland 11 juni 2018,
ECLI:NL:RBNNE:2018:2170 (geestesgesteldheid verdachte) en Rb. Zeeland-West-Brabant 17 mei 2018,
ECLI:NL:RBZWB:2018:2929.
294

115

hij het mes bij zich had om zijn woorden kracht bij te zetten. De gang van zaken in de
slaapkamer is hiermee niet in strijd. Verder is een contra-indicatie dat verdachte, toen hij
zich rond de woning ophield, een foto heeft gemaakt van het slachtoffer en getuige [naam
1] , zodat hij die foto de volgende dag kon laten zien aan haar om haar te confronteren
met haar bezoek. Ook dit handelen past niet in een vooropgezet plan om het slachtoffer
om het leven te brengen.
Tenslotte weegt de rechtbank mee dat sprake is geweest van een poging tot suïcide door
verdachte net na het gebeuren in de slaapkamer, hetgeen een aanwijzing vormt voor de
hevige gemoedstoestand waarin verdachte zich bevond.
De rechtbank is van oordeel dat aan deze contra-indicaties een zwaar gewicht moet
worden toegekend. Er is sprake van de reële mogelijkheid dat verdachte niet vanuit een
plan maar vanuit een ogenblikkelijke gemoedsbeweging heeft gehandeld. Het feit dat het
delict een lange aanloop heeft gehad, rechtvaardigt niet de conclusie dat aldus op dat
moment sprake is geweest van voorbedachte raad. Niet uitgesloten kan immers worden,
zoals hiervoor is overwogen, dat in een plotselinge gemoedsbeweging is gehandeld. Op
grond van het voorgaande is naar het oordeel van de rechtbank niet komen vast te staan
dat verdachte de gelegenheid heeft gehad na te denken over de betekenis en de gevolgen
van zijn handelen en zich daarvan rekenschap te geven. Dat betekent dat voorbedachte
raad niet wettig en overtuigend bewezen kan worden verklaard. Verdachte zal dan ook
worden vrijgesproken van moord.’299
Rechtbank en hof willen nog wel eens van oordeel verschillen. Er zijn behoorlijk wat zaken
waarin in hoger beroep, anders dan in eerste aanleg, voorbedachte raad toch niet aanwezig werd
geacht.300 Maar het omgekeerde komt ook voor.301 De straf valt doorgaans (veel) lager uit bij
doodslag ten opzichte van moord,302 maar het verschil in kwalificatie hoeft niet altijd echt uit te
maken voor de straf. Daarbij wordt niet zelden de maximale straf voor doodslag opgelegd (veelal
in meerdaadse samenloop met andere feiten).303 Verwezen zij verder naar paragraaf 4.2.

Rb. Zeeland-West-Brabant 12 april 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:2747.
Hof Arnhem-Leeuwarden 11 december 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:9618, Hof ’s-Hertogenbosch 24 juni 2014,
ECLI:NL:GHSHE:2014:1823, Hof ’s-Hertogenbosch 3 juli 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2023, Hof ’s-Hertogenbosch 17
juli 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2182, Hof ’s-Hertogenbosch 7 juli 2015, ECLI:NL:GHSHE:2015:2533, Hof ’sHertogenbosch 18 februari 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:494, Hof ’s-Hertogenbosch 26 augustus 2014,
ECLI:NL:GHSHE:2014:2961, Hof Den Haag 2 september 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2917, Hof Arnhem-Leeuwarden
13 december 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:10898 en Hof ’s-Hertogenbosch 30 januari 2018, ECLI:NL:GHSHE:2018:317.
301 Hof ’s-Hertogenbosch 20 juni 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:3951 en Hof ’s-Hertogenbosch 27 november 2015,
ECLI:NL:GHSHE:2015:4778.
302 Hof Den Haag 2 september 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2917.
303 Geen moord (anders dan de rechtbank), toch dezelfde, geëiste straf in Hof ’s-Hertogenbosch 24 juni 2014,
ECLI:NL:GHSHE:2014:1823 en Hof ’s-Hertogenbosch 3 juli 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2023. Zeer hoge straffen (tot
het maximum) in Rb. Amsterdam 15 september 2017, ECLI:NL:RBAMS:2017:6680, Rb. Gelderland 12 december 2016,
ECLI:NL:RBGEL:2016:6687, Hof Arnhem-Leeuwarden 20 juli 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:5907, Hof ArnhemLeeuwarden 14 juli 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:5747, Hof Arnhem-Leeuwarden 20 juli 2016,
ECLI:NL:GHARL:2016:5907, Hof ’s-Hertogenbosch 27 februari 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:712, Hof Amsterdam 28
april 2011, ECLI:NL:GHAMS:2011:BQ2970, Hof ’s-Hertogenbosch 6 oktober 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:4029, Hof
Den Haag 6 november 2013, ECLI:NL:GHDHA:2013:4126, Hof ’s-Hertogenbosch 11 februari 2015,
299
300

116

Het bewijs van voorbedachte raad heeft een casuïstisch karakter. Illustratief is een
strafzaak die tweemaal door de Hoge Raad werd beoordeeld.304 Eerst casseerde de Hoge Raad,
maar na terugwijzing bleef de bewezenverklaring van voorbedachte raad en de veroordeling
voor moord in cassatie vervolgens wél overeind. In het onderling verband van deze arresten
wordt, tegen de achtergrond van de standaardarresten (NJ 2012/518 en NJ 2014/156), kortom,
duidelijk dat het vooral een kwestie van goed c.q. beter dan in het verleden motiveren is in geval
de rechter het bewijs van voorbedachte raad aanneemt wanneer de verdachte de gelegenheid
heeft gehad na te denken over de betekenis en de gevolgen van zijn voorgenomen daad. Het
moment waarop die beslissing (ongeveer) is genomen moet dus komen vast te staan.305
Voldoende tijd zorgt er vervolgens voor dat mag worden aangenomen dat de verdachte van de
gelegenheid die heeft bestaan, ook daadwerkelijk gebruik heeft gemaakt en dus echt erover heeft
nagedacht. Uit de omstandigheden van het geval kunnen voor de feitenrechter contra-indicaties
blijken die maken dat de voorbedachte raad echter toch niet bewezen kan worden verklaard.306

4.4

Waardering van een eventuele verhoging door de actoren in de strafrechtspraktijk

In deze paragraaf worden de resultaten weergegeven van de interviews met verschillende
actoren uit de strafrechtspraktijk. Zoals aangegeven in paragraaf 1.3.5, zijn in totaal 23
respondenten op anonieme basis gesproken tijdens 21 interviews. Het betreft vijf
rechters/raadsheren, vijf officieren van justitie/advocaten-generaal, acht advocaten, waarvan een
advocaat actief is binnen de Stichting Landelijk Advocatennetwerk Gewelds- en Zeden
Slachtoffers, één respondent van de Stichting Forum Levenslang, twee respondenten van
slachtofferorganisaties (de Federatie Nabestaanden Geweldslachtoffers en Slachtofferhulp
Nederland) en één respondent van de DJI. Ten behoeve van de leesbaarheid worden ‘rechter’ en
‘officier van justitie’ gebruikt, ook waar het raadsheren of advocaten-generaal betreft. Een
overzicht met de functies van de respondenten behorend bij de hierna gebruikte
respondentnummers is te vinden in bijlage VII.
4.4.1

Behoefte aan verruiming van de maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord

Een eerste vraag waarvoor we bij de betrokkenen uit de praktijk te rade zijn gegaan, is of het
huidige arsenaal aan sanctiemogelijkheden bij moordzaken als afdoende wordt beschouwd of
dat er behoefte is aan een verruiming. Daarbij gaat het enerzijds om een behoefte van de
professionele deelnemers aan het strafproces, in het bijzonder de strafopleggende rechters maar
ook de leden van het OM en advocaten (waaronder ook een ‘slachtofferadvocaat’), en anderzijds
om een behoefte in de maatschappij. Om inzicht te krijgen in de behoefte binnen de laatste groep
hebben we gefocust op nabestaanden, onder andere door interviews te houden met respondenten
van slachtofferorganisaties. De meerderheid van de geïnterviewde respondenten geeft aan dat er
ECLI:NL:GHSHE:2015:471, Hof ’s-Hertogenbosch 18 december 2013, ECLI:NL:GHSHE:2013:6100 en Rb. NoordNederland 2 juni 2016, ECLI:NL:RBNNE:2016:2607.
304 HR 1 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3426, NJ 2016/113, m.nt. N. Rozemond.
305 Zo ook HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1411, r.o. 2.4, NJ 2016/462, m.nt. H.D. Wolswijk.
306 Zo ook W. Holland, ‘Voorbedachte raad: het spanningsveld tussen inhoudelijke betekenis en bewijsbaarheid’, in:
E.J. Hofstee, O.J.D.M.L. Jansen & A.M.G. Smit (red.), Kringgedachten. Opstellen van de Kring Corstens, Deventer: Kluwer
2014.

117

weinig tot geen behoefte is aan een hogere tijdelijke gevangenisstraf voor moord. Dat geldt in het
bijzonder voor de professionele procesdeelnemers.
Behoefte bij professionals in de strafrechtspraktijk (rechters, officieren van justitie en advocaten)
In de interviews met professionals is allereerst de vraag aan de orde gesteld of zij zich (vanuit
hun eigen praktijk of anderszins) zaken kunnen voorstellen, of hebben meegemaakt, waarin het
opleggen van een tijdelijke gevangenisstraf tussen de dertig en veertig jaren wenselijk zou zijn.
Om de discussie hierover verder op gang te brengen is gebruik gemaakt van een fictieve casus
waarin de omstandigheden rond een dubbele moordzaak zijn uiteengezet (bijgevoegd in bijlage
VI). We hebben respondenten gevraagd welke straf zij in deze casus zouden opleggen/eisen of
zouden verwachten dat de rechter zou opleggen (in het geval van advocaten). Daarna legden we
verschillende variaties voor om na te gaan of er omstandigheden zouden zijn waaronder de
respondenten op een gevangenisstraf tussen de dertig en veertig jaren zouden (willen) uitkomen.
Conform de bevindingen uit het jurisprudentieonderzoek, waaruit blijkt dat het opleggen
van een straf van dertig jaren of bijna dertig jaren weinig voorkomt, geven alle respondenten aan
dat het in ieder geval geen grote groep zaken betreft waarvoor de verhoging tot veertig jaren een
uitkomst zou kunnen bieden. Dat bleek ook uit de bespreking van de casus. Respondenten
konden moeilijk of zelfs geen omstandigheden bedenken met betrekking tot de casus waarin zij
een gevangenisstraf van dertig tot veertig jaren denkbaar achten. Een deel van de respondenten
kan zich überhaupt geen voorstelling maken van een feitencomplex waarvoor de verhoging van
de maximale tijdelijke gevangenisstraf uitkomst zou bieden. Een rechter (resp. 3) zegt hierover:
‘Ik heb daar wel over nagedacht, maar ik zou het niet weten. Ik denk dat wat we nu
hebben aardig volstaat.’
Een officier van justitie (resp. 8) zegt:
‘Ik ben ook heel erg op zoek naar zaken waarvoor dat dan zou moeten gelden, waarvoor
je die regeling dan maakt. Want zoveel van die zaken zijn er gewoon niet.’
Een advocaat (resp. 12) geeft in dit verband aan:
‘Ik zie zo geen zaken in mijn praktijk, of in de praktijk van collega’s, die in aanmerking
komen voor die 40 jaar. Dat zijn zulke heftige zaken, dan volstaat vaak levenslang ook
wel, of dat is dan wel aan de orde.’
Een ander deel van de geïnterviewde professionals ziet wel mogelijkheden tot het opleggen van
een straf tussen de dertig en veertig jaren, maar in een zeer beperkte groep strafzaken. Het zal
volgens deze respondenten sowieso gaan om zaken waarbij meer speelt dan een enkele moord
en veel geweld wordt gebruikt. Vooral liquidatiezaken worden genoemd als een potentiële
categorie waarin een verhoging van het strafmaximum meerwaarde zou kunnen hebben.
Verschillende respondenten (resp. 9, 14 en 15) geven aan dat dit een bijzonder type zaken is door
de zakelijke sfeer waarin dergelijke moorden plaatsvinden. Een advocaat (resp. 15) licht dit toe:
118

‘De sfeer is anders bij dat soort zaken. De zakelijke afweging is vele malen groter dan bij
een gepassioneerde moord uit jaloezie of zoiets. Daar heb je toch een ander verhaal. (…)
Zodra er, als je het heel zwart-wit uitlegt, een financiële component bijkomt, is er
misschien wel de neiging om zwaarder te straffen.’
Een officier van justitie met ruime ervaring met liquidatiezaken (resp. 9) geeft aan:
‘We zien, letterlijk zien [red. met behulp van ontsleutelde PGB-berichten], hoe criminelen
over een moord communiceren: koud, gewetenloos, alsof het een zakelijke transactie is of
een dingetje tussendoor. Dan zie je dat dat ook lijkt mee te spelen voor de rechters in de
straftoemeting.’
Ook leeftijd kan volgens sommigen (resp. 3, 4, 5, 11, 14 en 18) een reden zijn om voor een hoge
tijdelijke gevangenisstraf in plaats van levenslang te gaan. Enkele respondenten zien een casus
voor zich waarbij aan een jonge verdachte wél een tijdelijke gevangenisstraf tussen de dertig en
veertig jaren wordt opgelegd. Er is echter ook een officier van justitie (resp. 9) die aangeeft dat
dit geen of nauwelijks een rol speelt bij het formuleren van een strafeis.
Het valt sowieso op dat respondenten verschillende ideeën lijken te hebben over welke
straffen opgelegd worden, of zouden moeten worden opgelegd, in moordzaken. Dat kwam in het
bijzonder naar voren bij de bespreking van de casus die we de respondenten (in de
strafrechtspraktijk) voorlegden. Een deel van de respondenten noemt in casu de tbs-maatregel
plus een gevangenisstraf als eerste optie, anderen noemen alleen een gevangenisstraf. Als de tbsmaatregel in casu niet geëigend zou zijn, zou een respondent tot een gevangenisstraf van rond
de vijftien tot twintig jaar komen (resp. 1). De meesten zitten met hun schatting tussen de 20-26
jaren gevangenisstraf (resp. 3, 6, 7, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18 en 23). Enkele respondenten denken
ook aan een straf tussen de 26-30 jaren (resp. 2, 5, 10 en 16). Eén rechter (resp. 4) zou in een
dergelijke casus een levenslange gevangenisstraf opleggen. Een officier van justitie (resp. 8) geeft
aan dat hij zou verwachten dat er discussie zou zijn over het opleggen van een tijdelijke
gevangenisstraf richting de dertig jaren of een levenslange gevangenisstraf.307
Over het algemeen geven de respondenten aan dat de behoefte aan meer
straftoemetingsmogelijkheden er wel was bij de verhoging van twintig naar dertig jaren in 2006,308
maar thans hebben de meeste respondenten de behoefte niet of nauwelijks. Van de vijf
geïnterviewde rechters hadden er drie geen enkele behoefte aan een verhoging. Een rechter (resp.
1) legt uit:
‘Hoe vaak zit je nu tegen het maximum aan? Dat is zelden. Ik denk dat zo’n situatie van
een dubbele moord met een afgrijselijke casus zoals jij schetste, dan stap je als het ware
richting levenslang. Dan heb je, denk ik, geen behoefte aan een verhoging naar veertig
Hierbij dient te worden genoemd dat het gaat om een korte casus waarvan de beschrijving door de geïnterviewden
op verschillende manieren kan worden geïnterpreteerd. Bij het voorleggen van een werkelijk, volledig strafdossier van
een moordzaak zouden de verschillen tussen respondenten kleiner kunnen uitvallen.
308 In afwijking hiervan ervoeren resp. 19 en 22 die behoefte ook niet in 2006.
307

119

jaren. Ik ben redelijk beïnvloed door de huidige setting, wat nu de kaders zijn, maar ik
kan me heel moeilijk voorstellen dat je dan veertig jaren gaat opleggen.’
En een advocaat (resp. 17) ziet evenmin een behoefte:
‘Wij [de advocaat en zijn directe collega’s] zitten al heel lang in de materie en wij hebben
geen enkel signaal gekregen van direct betrokkenen dat daar behoefte aan is. Ik heb ook
nooit gelezen dat een rechter zegt last te hebben van een band die knelt en wringt. Ik kan
mij geen situatie voorstellen.’
Twee respondenten (resp. 7 en 19) leggen uit dat naar hun idee bij bepaalde, zeer ernstige feiten
doorgaans voor levenslang wordt gekozen, om de principiële reden dat iemand dan in beginsel
nooit meer vrij komt. Een officier van justitie (resp. 7) geeft in dit verband ook aan dat het
opleggen van een hoge tijdelijke straf (ook veertig jaren), in plaats van een levenslange
gevangenisstraf, in het criminele milieu tot calculerende verdachten zou kunnen leiden. Indien
het aspect dat een verdachte nooit meer in de maatschappij zou moeten terugkeren niet aan de
orde is, vindt de rechter dus dat die persoon op een gegeven moment weer kan terugkeren in de
samenleving. Het is volgens de voornoemde respondenten vervolgens de vraag of dat praktisch
nog goed haalbaar en wenselijk is na een straf van veertig jaren.
Een minderheid van de respondenten uit de strafrechtspraktijk (resp. 2, 4, 14 en 15) staat
(redelijk) positief tegenover een eventuele verhoging van het strafmaximum. Ook deze groep
ervaart weliswaar geen dringende behoefte of een groot tekort in het huidige arsenaal aan
straftoemetingsmogelijkheden, maar men denkt tegelijkertijd dat het geen kwaad kan, of wel
prettig is, om meer ruimte te hebben om een gevangenisstraf te eisen/bepleiten/op te leggen.
Een rechter (resp. 2) geeft ter zake aan:
‘Ik vind dat in ieder geval met de verhoging naar 30 jaar sowieso de meeste pijn is
weggenomen. 35 of 40, het kan natuurlijk nooit kwaad als het hoger is. Ik bedoel, je bent
niet verplicht het op te leggen.’
Een andere rechter (resp. 4) is nog wat positiever over het idee:
‘Ik kan het zeer ondersteunen, de gedachte om de strafmaat te verhogen. Al was het maar
om de rechter meer instrumenten te geven. Er is een best groot gat tussen de maximale
tijdelijke straf en levenslang.’
Een advocaat (resp. 15) en de twee respondent werkzaam bij een slachtofferhulporganisatie (resp.
21 en 22) verwachten dat een verruiming wel ‘handig’ of ‘prettig’ gevonden zal worden. De
advocaat noemt als toelichting op zijn enigszins positieve kijk op een eventuele verhoging van
de maximale tijdelijke straf dat het strafmaximum in de praktijk een ‘dempende werking’ heeft
op de uiteindelijk op te leggen straf:

120

‘Dat is een reflex van rechters in zijn algemeenheid om heel terughoudend te zijn met het
opleggen van de maximale straf, onder het motto van ‘’het wordt altijd wel weer een keer
erger’’.’
Deze advocaat (resp. 15) denkt dat er om die reden een enkele keer wel een tijdelijke straf van
bijvoorbeeld 26 jaren is opgelegd terwijl, volgens deze advocaat, dertig jaren op zijn plaats
geweest zou zijn. Dezelfde advocaat noemt ook dat er – wat hem betreft – een groot gat zit tussen
levenslang en dertig jaren (effectief twintig jaren):
‘Zou je niet eigenlijk een tijdelijke gevangenisstraf moeten hebben die het netto equivalent
heeft van het 25 jaar-toetsmoment bij levenslang? Dat zou ik veel reëler
vergelijkingsmateriaal vinden.’
Een rechter (resp. 5) zou eventueel voor een wetswijziging willen pleiten, waarin alleen voor
meervoudige moordzaken een straf tussen de dertig en veertig jaren kan worden opgelegd.
Behoefte bij nabestaanden
Verschillende respondenten geven aan dat een vermeende behoefte aan hogere straffen onder
slachtoffers of nabestaanden bij moordzaken als belangrijke reden (kan of) wordt opgevoerd om
de tijdelijke straf te verhogen. Tegelijkertijd vragen sommigen zich af of zo’n verhoging in
werkelijkheid wel tegemoet komt aan de wensen van slachtoffers/nabestaanden. De straf zal
volgens hen voor veel slachtoffers/nabestaanden nooit genoeg zijn om het leed dat hen is
aangedaan te vergelden. Een officier van justitie (resp. 8) zegt hierover:
‘Ik heb niet meegemaakt dat nabestaanden zeiden ‘’Het moet een onsje meer zijn, meneer
de officier’’. Los van het feit dat het toch nooit goedkomt, het verdriet wordt nooit goed
weggenomen. In veel slachtoffergesprekken die ik heb gevoerd maakt het niet zoveel uit
of het nou tien, twintig of dertig jaren is, want mijn kind komt toch nooit meer terug. Hij
moet wel een dikke douw krijgen, maar hoeveel jaar maakt eigenlijk niet zoveel uit.’
Een andere officier van justitie (resp. 23) bevestigt dit geschetste beeld. Een advocaat (resp. 15)
geeft verder aan dat niet alle nabestaanden hier hetzelfde over denken en dat het ook afhangt van
de omstandigheden van de zaak. Deze respondent zegt ook dat nabestaanden zich heel goed
realiseren dat een levenslange straf een ultieme sanctie is in ons systeem en dat ze niet zo vaak
aangeven dat die straf gevraagd moet worden. De respondent bij Forum Levenslang (resp. 19)
noemt een voorbeeld van iemand die zei:
‘Ik wil wel graag een levenslange gevangenisstraf, maar ik wil niet dat hij echt tot zijn
dood zit. Want als het goed gaat, moet er een eind aan kunnen komen.’
De twee respondenten vanuit de slachtofferorganisaties beamen dat er – over het algemeen – een
behoefte aan hoge(re) straffen bestaat onder nabestaanden. Ze geven daarbij wel aan dat de groep
nabestaanden zeer divers is en de visies die onder nabestaanden bestaan over dit onderwerp dus
121

ook. Ze noemen (net als de andere respondenten) tegelijkertijd de beperkte genoegdoening die
een hoge straf met zich brengt. Daarbij geven zij ook aan dat aspecten zoals het gehoord worden
in het strafproces, het met respect worden behandeld en het krijgen van een goede motivering en
uitleg bij een vonnis minstens zo belangrijk, of nog belangrijker, worden gevonden dan het
opleggen van een hoge straf.
4.4.2

Waardering door actoren in de strafrechtspraktijk

We hebben in de interviews ook gevraagd hoe respondenten een eventuele verhoging van het
strafmaximum voor moord zouden waarderen; welke voordelen zien ze daaraan en welke
bezwaren zijn er volgens hen aan te voeren. Respondenten voerden overwegend bezwaren aan,
maar in de verruimde straftoemetingsmogelijkheden ziet een minderheid ook een voordeel. Op
de genoemde voordelen en bezwaren gaan we hieronder in. Eerst beschrijven wij hoe de
geïnterviewde actoren uit de strafrechtspraktijk het voorstel duiden.
Duiding van het voorstel en de gevolgen die het zou hebben voor de straftoemeting
Een deel van de respondenten geeft aan dat zij een voorstel tot verhoging vooral zouden zien als
een cosmetische of symbolische ingreep vanuit de politiek, die – volgens sommigen – goed
aansluit bij een slachtoffervriendelijke benadering die tegenwoordig in het strafrecht wordt
gehanteerd. Een advocaat (resp. 17) zegt hierover:
‘Ik ken de cosmetische wetgever. Het is de bekende schijnveiligheid.(…) Het is een
politieke stunt.’
Deze respondent vindt een eventuele verhoging van het strafmaximum hypocriet, omdat hij geen
behoefte ervaart binnen de strafrechtspraktijk. Een andere advocaat (resp. 13) onderschrijft de
idee dat het de politiek gaat om scoren op de korte termijn. Ook volgens de geïnterviewde bij
Forum Levenslang (resp. 19) is er sprake van het bieden van ‘schijnveiligheid’:
‘Ik kijk nog altijd in de eerste plaats naar het nut, het sociale nut van zo’n ingreep. En niet
naar de onderbuikgevoelens van de samenleving. Ik denk dat je de samenleving er
uiteindelijk niet veiliger mee maakt.’
Ook twee geïnterviewde rechters (resp. 1 en 3) spreken over respectievelijk ‘symboolvergelding’
en ‘een politiek gebaar’ en een officier van justitie (resp. 23) noemt het ‘toegeven aan de druk van
wraak en vergelding’. Een van de genoemde rechters (resp. 1) geeft aan:
‘Ik vind het heel frappant dat de politieke beweging die er wel is om richting die
verhoging naar veertig jaren te gaan, ik niet op de werkvloer, of in het bedrijfsrestaurant,
of als wij in raadkamer zitten, het geluid hoor van: ‘’Nou, dat we niet verder kunnen gaan
dan dertig jaren, dat is een groot gemis”.’

122

In het verlengde hiervan noemen vier respondenten (resp. 5, 19, 22 en 23) de willekeur van het
stellen van een grens bij veertig jaren. De respondent vanuit Slachtofferhulp Nederland zegt
hierover:
‘Het zijn gewoon rekeneenheden. En die zijn allemaal even willekeurig eigenlijk.’
Verschillende respondenten wijzen erop dat een verhoging van twintig naar dertig jaren in 2006
ertoe leidde dat naar verloop van tijd hogere straffen werden geëist en opgelegd.309 Daarbij
noemen sommige van de strafrechtactoren ook dat het geven van meer mogelijkheden er vanzelf
toe leidt dat deze ook gebruikt worden. Een officier van justitie (resp. 8) geeft aan:
‘Aanzuigende werking is niet helemaal het goede woord, maar er is meer mogelijk en dan
ga je, denk ik, ook meer doen.’
Ook een andere officier van justitie (resp. 10) denkt dat bij de verhoging van twintig naar dertig
jaren de gemiddelde straffen omhoog zijn gegaan. Verscheidene van deze respondenten
vermoeden dat een dergelijke verschuiving ook bij een verhoging van de tijdelijke
gevangenisstraf van dertig naar veertig jaren zal gelden. De betreffende officier van justitie (resp.
10) zegt:
‘Ik denk dat dat dan in ieder geval ruimte geeft voor een soort van doorontwikkeling nog.
Ik verwacht ook wel dat het dan nog gaat stijgen.’
Twee advocaten (resp. 14 en 11) volgen eveneens deze gedachtenlijn. Een rechter (resp. 5) zegt
meer in zijn algemeenheid hierover:
‘Als het parket lang genoeg stresst om hoger te straffen, dan gaat de ZM daar vanzelf in
mee. Dat geldt voor alle delicten, dat is een soort automatisme. Zo werkt het gewoon.’
Verschillende respondenten (resp. 3, 5, 13, 14, 19 en 23) geven aan dat, volgens hen, het
strafklimaat sowieso strenger is geworden, waardoor de behoefte om strenger te straffen is
toegenomen. Een advocaat (resp. 14) licht ter zake toe:
‘De roep om vergelding is toegenomen en dat wordt aangejaagd in de politiek van
‘’keihard optreden, altijd keihard optreden, keihard optreden’’.’
Voordeel van ruimere straftoemetingsmogelijkheden
Een klein deel van de respondenten noemt als voordeel van een eventuele verhoging van de
maximale tijdelijke gevangenisstraf, het feit dat de rechter daardoor ruimere mogelijkheden krijgt
om in de straftoemeting rekening te houden met de omstandigheden van het geval. Hoewel de
meeste respondenten zich, als gezegd, weinig zaken kunnen bedenken waarin dit zal spelen, is
Dat heeft er deels mee te maken dat, naar het idee van respondenten, het strafklimaat strenger is geworden en dat
er destijds ook behoefte was aan meer straftoemetingsruimte voor de tijdelijke straf.
309

123

de hypothetische mogelijkheid om een hogere tijdelijke straf op te kunnen leggen wat deze
respondenten betreft niettemin een verbetering op dit vlak. Vooral één rechter (resp. 4) is hier
voorstander van:
‘Onder omstandigheden kun je naar dertig jaren. Dat vind ik te weinig en niet voldoen
aan de strafdoelen die je voor ogen hebt met het opleggen van de straf. (…) Waarom zou
je de rechter beknotten in zijn mogelijkheden?’
Deze rechter ziet deze behoefte vooral bij jonge verdachten inzake levensdelicten, ter langdurige
beveiliging van de maatschappij. Deze respondent noemt ook het argument dat hiermee wordt
tegemoet gekomen aan een wens om strenger te straffen in de maatschappij. Een advocaat (resp.
14) geeft in dit verband aan:
‘Het prettige van die verhoging, om het een beetje cynisch uit te drukken, is dat het aan
alle partijen grotere keuzevrijheid geeft over de meest passende straf. Je hebt zowel als
OM, als rechter en als advocaat toch iets meer armslag om je idee daarover naar voren te
brengen.’
Ook noemen sommige respondenten – die over het algemeen kritisch zijn ten aanzien van het
opleggen van hoge straffen – als (mogelijk) voordeel dat een straf tussen de dertig en veertig jaren
een passender alternatief voor levenslang kan zijn (resp. 14, 17, 18, 19). Tegelijkertijd denken de
meesten van hen dat het niet heel reëel is dat het in de praktijk een alternatief zal zijn. Bij de
verhoging van twintig naar dertig jaren zagen deze respondenten dit wel als een goed alternatief,
maar bij dertig naar veertig jaren veel minder. Zij denken veelal dat een verhoging van de
maximumstraf over het algemeen tot hogere straffen zal leiden.
Problemen met de wetssystematiek
De meeste respondenten die wij spraken, benoemden ook verschillende wetssystematische
knelpunten die een eventuele verhoging tot veertig jaren met zich zou brengen. Dit zag dan veelal
op de verhouding tot de standaard toetsing door de adviescommissie levenslanggestraften bij
levenslang, tot de strafmaat van andere delicten (met name doodslag) en tot de plannen om de
v.i.-regeling aan te passen. Deze sluiten aan bij de knelpunten die wij in hoofdstuk 2 hebben
gesignaleerd en weergegeven.
Zo geven verscheidene respondenten (resp. 1, 2, 3, 8, 9, 10, en 15) aan dat zij thans eerder
een ‘strafgat’ ervaren tussen doodslag en moord, dan bij het verschil tussen het opleggen van een
levenslange gevangenisstraf of de maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord. Dat hangt
samen met de jurisprudentie van de Hoge Raad inzake de bewijsvereisten voor voorbedachte
raad. Volgens deze respondenten is het huidig juridisch onderscheid tussen moord en doodslag
(voor burgers) niet te begrijpen. De respondent bij Forum Levenslang (resp. 19) zegt daar
bijvoorbeeld over:

124

‘Het is natuurlijk de paar seconden van overweging en die maakt zelfs uit of levenslang
kan worden opgelegd of niet. Wat natuurlijk niet uit te leggen is in mijn ogen, ook
juridisch niet.’
Volgens verscheidene van deze respondenten zou er helemaal een noodzaak bestaan om de
strafmaat voor doodslag te verhogen als de maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord
omhoog gaat. Door verschillende respondenten wordt eveneens genoemd dat bij een dergelijke
verhoging eigenlijk ook een verhoging van de strafmaat voor andere, vergelijkbare delicten zou
moeten worden overwogen.
We hebben respondenten tevens geconfronteerd met het huidige, bij de Eerste Kamer
aanhangig zijnde wetsvoorstel straffen en beschermen waarmee onder meer een restrictieve
aanpassing van de v.i.-regeling wordt beoogd en hen de vraag voorgelegd of zij verwachten dat,
als dit doorgaat, de opgelegde straffen in de toekomst lager zullen uitvallen. Opvallend is dat
sommige rechters (resp. 3 en 5) en een officier van justitie (resp. 9) aangeven geen rekening te
houden met de ‘netto’ straf bij het opleggen/eisen van een straf, terwijl anderen (resp. 4, 10 en 23)
aangeven dit wel te doen.
Daarnaast vroegen wij of een veranderde v.i.-termijn hun visie op een eventuele
verhoging van het strafmaximum naar veertig jaren zou veranderen. Voor de meeste
respondenten die kritisch tegenover die verhoging staan, geldt dat zij onder deze voorwaarde
nog kritischer zijn. Een officier van justitie (resp. 9) zegt hierover:
‘Dan kun je je afvragen of een strafverhoging überhaupt gewenst is. (…) Dus ik zou eerder
denken dat de verscherping van de v.i.-regeling een alternatief zou kunnen zijn voor
strafverhoging dan dat je dat moet cumuleren.’
Een rechter (resp. 2) zegt over een situatie waarin door de aangepaste v.i.-regeling een opgelegde
straf van veertig jaren, netto 38 jaren zou worden:
‘Dat vind ik een beetje Amerikaans worden. Als tijdelijke straf zoiets langs, dat vind ik
wel erg veel. Ik bedoel, als je iemand zo gevaarlijk vindt, dat vind ik dat levenslang meer
in de rede ligt.’
Morele bezwaren tegen het voorstel
Door een aantal respondenten worden morele of ethische bezwaren tegen een eventuele
verhoging van de maximale tijdelijke gevangenisstraf naar voren gebracht. Verschillende
respondenten noemen dat, als je naar de strafdoelen kijkt, er bij zo’n lange straf geen sprake meer
kan zijn van het nastreven van doelen als beveiliging, preventie en leedtoevoeging, maar
uitsluitend nog vergelding. Een advocaat (resp. 13) zegt hierover:
‘Ik vind een lange tijdelijke gevangenisstraf ook heftig. Ik bedoel, ik heb mensen die bij
wijze van spreken twaalf jaren lang vastzitten. Die heb ik vanaf het begin af aan
meegemaakt. In die jaren heb ik (…) kinderen gekregen, ik ben getrouwd en (…) verhuisd;

125

mijn hele leven is veranderd. En die mensen staan gewoon helemaal stil. Daar wordt vrij
makkelijk over gedacht, lijkt het (…).’
Ook twee andere advocaten (resp. 16 en 17) vinden lange gevangenisstraffen – vooral met de
huidige wijze van tenuitvoerlegging daarvan in het gevangeniswezen – inhumaan. Weer een
andere advocaat (resp. 13) beschrijft de ontwikkelingen in de strafoplegging in de afgelopen jaren
als volgt:
‘Ik denk dat we een soort ‘tipping point’ bereiken waar de legitimiteit van de
strafoplegging in zicht gaat komen. Waar het alleen maar ervaren wordt als wraak. Dat is
denk ik niet zo wenselijk.’
Ook een officier van justitie (resp 23.) noemt het bezwaarlijk dat bij het opleggen van hoge
tijdelijke gevangenisstraffen wraak en vergelding de boventoon voeren.
Wat dit aspect betreft kijkt één respondent (resp. 15) iets anders aan tegen liquidatiezaken, omdat
daar volgens hem sprake is van meer berekende daders en daarbij generale en specifieke
preventie mogelijk een grotere rol kan spelen.
Tenuitvoerlegging en resocialisatie
Door de respondent van DJI (resp. 20) wordt erop gewezen dat het bij dit voorstel om een hele
kleine groep van de totale detentiepopulatie gaat. Het aantal gedetineerden dat nu tussen de tien
en dertig jaren in detentie verblijft, is slechts 0,8% van de totale gedetineerdenpopulatie. Qua
capaciteit zou het naar het oordeel van deze respondent dus geen problemen opleveren. Deze
respondent van DJI ziet bovendien mogelijkheden om via een persoonsgebonden aanpak in
detentie aan resocialisatie te werken, ook als het om zeer langgestraften (tussen dertig en veertig
jaren) zou gaan.
Enkele andere respondenten zien daarentegen meer problemen met de resocialisatie en
het herintreden in de samenleving na een dermate lange straf (resp. 5, 9, 12, 16 en 23). Een
advocaat (resp. 17) zegt:
‘Mensen zijn na 35 of 38 jaren zo geïnstitutionaliseerd dat ze niet meer in de vrije
samenleving kunnen leven.’ [geeft daarbij een voorbeeld van een langgestrafte die na
detentie moeite heeft in de maatschappij] Daar kijkt de minister niet naar, naar de
gevolgen van lange detentie.’
Een andere advocaat (resp. 12) geeft ook aan dat bij een zeer lange gevangenisstraf (met een korte
v.i.-periode) het tekortschieten van resocialisatie een belangrijk argument is. Niet alleen omdat
goede resocialisatie de maatschappelijke veiligheid dient, maar ook omdat een gebrek aan
resocialisatie zijns inziens inhumaan is. Een respondent uit de hoek van slachtoffers (resp. 21)
vond resocialisatie uiteraard belangrijk, waarvoor twee jaar wel voldoende zou moeten zijn. Met
resocialisatie kun je natuurlijk op tijd beginnen. Vanuit Slachtofferhulp Nederland (resp. 22)
wordt verder gesteld dat het heel belangrijk is om tot herstel te komen tussen nabestaanden en
126

daders, temeer omdat 60 tot 70% van de nabestaanden een bepaalde relatie heeft met de
moordenaar.

4.5

Deelconclusie

Uit de kwalitatieve analyse komt naar voren dat het huidig strafmaximum van dertig jaren niet
als een beperking wordt ervaren van de zijde van de strafrechtspraktijk. Noch uit de
straftoemeting, noch uit de in de bestudeerde uitspraken neergelegde strafmaatoverwegingen
zou blijken van een behoefte aan een strafmaximum van veertig jaren voor moord. Ook het
grootste deel van de geïnterviewde actoren uit de strafrechtspraktijk ervaart niet een dergelijke
behoefte. Hoewel enkele respondenten een voordeel zien in de ruimere
straftoemetingsmogelijkheden die zouden worden geboden met een eventuele verhoging van het
strafmaximum, worden in de interviews voornamelijk bezwaren geuit tegen een dergelijke
verhoging. Een eventueel wetsvoorstel tot verhoging van het strafmaximum naar veertig jaren
voor moord lijkt zo bezien niet te kunnen worden gegrond op een dringende behoefte vanuit de
rechtspraktijk.
De strengere eisen van de Hoge Raad vanaf zijn arrest van 28 februari 2012 met betrekking
tot de (bewijs)eisen voor het strafverzwarende bestanddeel voorbedachte raad (NJ 2012/518 en
NJ 2014/156), lijken door te werken in de lagere rechtspraak. De gemiddelde opgelegde
gevangenisstraf in zowel moord- als doodslagzaken steeg significant. Ook bleek dat moord
significant zwaarder werd bestraft dan doodslag. In feitelijke aanleg is na het arrest van 28
februari 2012 verhoudingsgewijs voorts in meer gevallen gekozen voor een bewezenverklaring
van doodslag in plaats van moord. Dit zijn indicaties dat het arrest van de Hoge Raad van 28
februari 2012 van invloed is geweest op de strafoplegging. Uit de bevindingen volgen diverse
(statistisch significante) aanwijzingen dat de strafrechter in zaken inderdaad in meer gevallen
kiest voor een bewezenverklaring en bestraffing van doodslag in plaats van moord.

127

Hoofdstuk 5 Conclusies en beantwoording van de onderzoeksvragen
5.1

Inleiding

Dit laatste hoofdstuk bevat de conclusies van het onderzoek en de beantwoording van de
onderzoeksvragen. Eerst worden de antwoorden op de onderzoeksvragen geformuleerd in de
volgorde waarin deze vragen zijn onderzocht (par. 5.2). Vervolgens wordt na een algemene
slotbeschouwing een antwoord geformuleerd op de centrale probleemstelling (par. 5.3).

5.2

Beantwoording onderzoeksvragen

5.2.1 Achtergrond en
onderzoeksvragen 1 en 6

het

juridische,

wetssystematische

kader;

beantwoording

Beleidstheorie
De eerste onderzoeksvraag betreft de beleidstheorie die ten grondslag ligt aan de verhouding
tussen de maxima van de (gevangenis)straffen (levenslang respectievelijk dertig jaren) die
kunnen worden opgelegd bij moord (onderzoeksvraag 1). Het antwoord daarop is dat met de
verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van twintig naar dertig jaren
beoogd werd een meer op de praktijk toegesneden (maximale) strafmaat te faciliteren. Het doel
was tweeledig, omdat twee effecten werden verwacht en beoogd. Enerzijds werd zo vermeden
dat de rechter wel een levenslange gevangenisstraf móest opleggen voor strafbare feiten,
waarvoor dat eigenlijk een te zware sanctie was (maar twintig jaren te licht). Anderzijds – en
tegelijkertijd – kon, zo was de gedachte, met de voorgenomen wetswijziging, in die gevallen
waarin een levenslange gevangenisstraf sowieso geen passende sanctie was, een hogere tijdelijke
gevangenisstraf worden opgelegd. Zie paragraaf 2.2.
Juridische en wetssystematische kader
Voor de beantwoording van onderzoeksvraag 6 zijn de juridische en wetssystematische
consequenties aan de orde gesteld die een eventuele verhoging van de strafmaat voor moord van
dertig naar veertig jaren zou hebben. Daarbij is een driedeling gehanteerd van de systematiek
van inrichting van maxima van de gevangenisstraf in Boek 1 en Boek 2 Sr. Vervolgens is bezien
of er een ‘harde’ bovengrens bestaat, zowel in de zin van een bepaald maximum als een garantie
op evenredige bestraffing c.q. bescherming tegen onevenredige bestraffing. Ten derde is de
resocialisatie als thema voor systematische beschouwing genomen, in welk kader ook aandacht
is besteed aan (de regeling van) vormen van v.i. Bij de laatste twee thema’s is het relevante recht
van de Raad van Europa en van de Europese Unie betrokken.
Het korte antwoord op onderzoeksvraag 6 is dat er geen hard normatief argument bestaat
waarmee een wetswijziging tot verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij
het misdrijf van art. 289 Sr (moord) in zijn algemeenheid in strijd zou komen c.q. waarmee
toepassing van dat maximum in strijd zou zijn. In zoverre is het verschil tussen het bestaande
maximum van dertig en het te onderzoeken maximum van veertig jaren niet principieel. Tegelijk
kan deze aldus juridisch niet onmogelijke weg alleen dan verantwoord worden ingezet als in de
onderbouwing van het wetsvoorstel daartoe de onderbouwing van de noodzaak op adequate
wijze in het licht wordt gesteld van de in dit onderdeel geformuleerde bedenkingen van rechts128

en wetssystematische aard die aan de inhoud van een dergelijk voorstel en aan een eventuele
wetgevingsoperatie in deze richting als zodanig naar ons oordeel kleven. Dat is gelegen in het
volgende.
Een wettelijke regeling tot verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf
van dertig naar veertig jaren, bedreigd tegen het misdrijf in art. 289 Sr (moord), past niet of
minder goed in de bestaande, sinds 1886 (grotendeels) overeind gehouden systematiek van art.
10 Sr. Het past evenmin goed in het stelsel waarin de wetgever het strafmaximum op elk
afzonderlijk misdrijf heeft afgemeten aan de stelselmatigheid in strafmaxima van het geheel. Voor
uitzonderingen op het stelsel bij één afzonderlijk misdrijf is in deze benadering eigenlijk geen
plaats.
Die stelselmatigheid wordt gekarakteriseerd door het stellen van een relatief maximum
aan de tijdelijke gevangenisstraf (vijftien, thans achttien jaren), met verhoging tot een maximum
op grond van een van de in art. 10, derde lid, Sr genoemde omstandigheden dan wel als
alternatief voor levenslang. In die stelselmatigheid past niet dat er een separaat verhoogd
maximum wordt ingericht voor één bepaald delict, boven de uiterste grens (thans dertig jaren).
Ook in de combinatie van voorbedachte raad gericht op de opzettelijke dood van een ander, is
moord als delict niet onmiddellijk zo volstrekt uniek dat dit afwijking van het systeem zou
rechtvaardigen. Al worden enkele van de gevoelde bezwaren wel door dit karakter van moord
als het ultieme delict (binnen het Wetboek van Strafrecht) gerelativeerd. (Voor wat betreft
misdrijven buiten het Wetboek van Strafrecht: bij een eventuele wetswijziging rijst de vraag of
het maximum bedreigd tegen het misdrijf van genocide in de Wet internationale misdrijf op
dertig jaren kan worden gehandhaafd.)
Die stelselmatigheid wordt ook gekenmerkt doordat het maximum doorklinkt in de
systematiek van de sanctienorm op de verschillende misdrijven in Boek 2 Sr. Aldaar is de
systematiek (als regel): vijftien jaren of (thans) dertig in geval van alternatief voor levenslang.
Verhoging van de straf voor het ene misdrijf van moord zet dan onvermijdelijk de verhouding
tot andere misdrijven onder druk, bepaald ook die waarbij het ook nogal eens gaat om het verwijt
dat het handelen van de verdachte de dood van een ander veroorzaakt heeft, het misdrijf van
doodslag voorop. Ook behoren bij een eventuele wetswijziging dan de strafbare feiten tegen het
licht te worden gehouden die thans dezelfde strafdreiging kennen als moord (dat zijn er nogal
wat), alsmede die welke – net als moord – in het bestaan van ‘voorbedachten rade’ een
strafverhoging kennen. In zoverre zal een eventueel wetsvoorstel de wens van een grotere, meer
integrale herziening oproepen.
Een eventuele wijziging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf bij moord
vereist niet alleen wijziging van art. 289 Sr, maar ook van art. 10 Sr. In het bijzonder moet worden
voorzien wat de invloed zal zijn van de (nog te wijzigen) meerdaadse samenloop, herhaling van
misdrijf en het bepaalde in art. 44 Sr als deze omstandigheden zich, na een dergelijke
wetswijziging, bij moord voordoen.
In het systeem lag en ligt ook een zekere beperking en gematigdheid besloten; de
bovengrens, oorspronkelijk van twintig jaren, is (bewust) gekozen met het oog op een zekere
aanname van nog mogelijke resocialisatie in het belang van de veroordeelde en de samenleving.
Precies op het tegengaan van het effect dat te lange vrijheidsstraf aan verantwoorde en veilige
(ook voor de samenleving zelf veilige) terugkeer in de samenleving in de weg staat (maar bij
129

tijdelijke gevangenisstraf vroeg of laat toch zal gebeuren), is de systematiek en de daarbinnen
gekozen uitgangspunten met een zekere gematigdheid ten aanzien van de strafduur, sinds 1886
gericht. Dat element van in het stelsel besloten liggende gematigdheid is ook in andere
rechtsstelsels te vinden. Verdere verhoging van het strafmaximum bij moord naar veertig jaren,
zet dit uitgangspunt van gematigdheid onder druk.
In dit laatste aspect ligt ook een bezwaar dat mede op bovennationale regelgeving en
normering is gegrond. Extreem lange gevangenisstraf wordt kritisch bezien, al zal, mocht het
voorstel kracht van wet krijgen, geen sprake zijn van strijd met het EVRM of EU-recht. Het
Europese recht is kritisch(er) ten aanzien van lange(re) vrijheidsstraf, zeker ook ten aanzien van
de inrichting van tenuitvoerlegging, maar het bepaalt niet de bovengrens van het maximum van
de vrijheidsstraf in de lidstaten. Bij de bovennationale normering is wel van belang dat een
strafdreiging van maximaal veertig jaren meer afwijkt van het gemiddelde in andere lidstaten
dan een maximum van dertig jaren. Een grotere afwijking van het gemiddelde kan tot een meer
kritische houding aanleiding geven en tot grotere aarzelingen bij de uitvoering van de
strafrechtelijke samenwerking binnen de EU-lidstaten leiden.
Noch de bestaande v.i.-regeling, noch de in het wetsvoorstel voor de Wet straffen en
beschermen opgenomen wijziging daarvan levert een hard, normatief bezwaar op dat zich tegen
de te onderzoeken wetswijziging bij moord verzet. Met name deze laatste regeling versterkt wel
de consequentie in de zin van verlenging van de tijd die daadwerkelijk in detentie wordt
doorgebracht. Dat is uit een oogpunt van normativiteit niet onproblematisch, terwijl deze
constatering tegelijk wel ook de vraag oproept of niet met deze en andere wijzigingen (al dan
niet: voorshands) kan worden volstaan. Voor het doel van beveiliging van de samenleving door
lange(re) vrijheidsbeneming en –beperking zijn juist de afgelopen jaren de nodige veranderingen
in het sanctiestelsel aangebracht. Voor dit doel hoeft dus thans niet opnieuw voor hetzelfde
instrument (verhoging van het wettelijk toegelaten maximum) te worden gekozen, zoals de
wetgever in 2006 deed.
Zie voor het voorgaande paragraaf 2.3 (en par. 2.4 voor de rechtsvergelijking).
5.2.2

Kwantitatieve analyse; beantwoording onderzoeksvragen 2, 3 en 4

Onderzoeksvraag 2.
Welke vrijheidsbenemende sancties zijn voor moord en doodslag opgelegd sinds de verhoging
van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006?
Het antwoord op deze vraag is niet kort te geven. Het totale aantal veroordelingen voor moord
in de onderzoeksperiode van 2006-2018 is 345. Het totale aantal veroordelingen voor doodslag is
in die periode 688. Niet alleen zijn dat te grote aantallen om bondig alle vrijheidsbenemende
sancties in kaart te brengen, maar bovendien lopen de betreffende kwalificaties in deze zaken
alsook de hierin opgelegde vrijheidsbenemende sancties fors uiteen. In de in dit rapport
opgenomen bijlagen I en II is daarom een totaal overzicht gegeven van alle voltooide moordzaken
respectievelijk voltooide doodslagzaken vanaf 1 februari 2006 tot en met 2018. Hieruit blijkt welke
vrijheidsbenemende sancties zijn opgelegd. Een nadere indeling hiervan in paragraaf 3.2 geeft
duiding aan deze gegevens, onder andere voor ‘kale’ moord- en doodslagzaken.

130

Onderzoeksvraag 3.
Hoe vaak en in welke gevallen is een levenslange gevangenisstraf wegens moord opgelegd sinds
de verhoging van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 4.
Hoe vaak en in welke gevallen is een maximale tijdelijke gevangenisstraf wegens moord
opgelegd sinds de verhoging van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig
jaren) in 2006?
In paragraaf 3.3 zijn de onderzoeksvragen 3 en 4 wel integraal beantwoord. Hierbij is specifiek
gekeken naar de sinds 2006 opgelegde maximale straffen voor niet alleen moord, maar ook voor
gekwalificeerde doodslag. Gebleken is dat rechters wel degelijk gebruik maken van de sinds 2006
maximaal door de wet toegestane straf, te weten de levenslange gevangenisstraf en de tijdelijke
gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren (al dan niet in combinatie met tbs). Anderzijds zijn
die aantallen absoluut en relatief bezien zeer laag, wanneer enkel en alleen naar de
onherroepelijke veroordelingen wordt gekeken. Er is zo bezien sprake van acht onherroepelijke
veroordelingen, waarbij één keer een gevangenisstraf van dertig jaren en één keer een
gevangenisstraf van dertig jaren in combinatie met tbs is opgelegd en voorts zes keer de
levenslange gevangenisstraf is opgelegd. De aantallen worden substantieel groter, wanneer ook
wordt gekeken naar de nog niet onherroepelijke veroordelingen en de veroordelingen in eerste
aanleg en hoger beroep voordat nadien in hoger beroep en/of na cassatie anders is beslist.
Bovendien is er in de recente voorbije jaren een grotere frequentie waarin de veroordelingen tot
deze maximale sancties zijn uitgesproken. Maar afgezet tegen het totaal aantal zaken (zie bijlagen
I en II) gaat het onverkort om een zeer beperkt aantal gevallen. Het gaat in vrijwel alle gevallen
om zaken waarin naast een voltooide moord of gekwalificeerde doodslag ook andere, ernstige
(levens)delicten zijn gepleegd. Slechts in drie gevallen is een levenslange gevangenisstraf of een
tijdelijke gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren opgelegd voor een enkelvoudige kale
moord, maar die veroordelingen zijn niet onherroepelijk. In geen enkele onherroepelijk
geworden veroordeling is de maximale straf opgelegd voor een enkelvoudige kale moord.
5.2.3

Kwalitatieve analyse; beantwoording onderzoeksvraag 5 en 5b

Onderzoeksvraag 5.
Wat is de inhoud van de overwegingen van de rechter/welke motivering werd daarbij gegeven?
Kan daaruit worden afgeleid dat een strafmaximum van dertig jaren beperkingen oplevert?
In paragraaf 4.2 is de beantwoording van deze onderzoeksvraag weergegeven. Hiertoe zijn alle
zaken uit de overkoepelende inventarisatie voor onderzoeksvraag 2 inhoudelijk bezien, om
zodoende het cijfermatige beeld van de doodslag- en moordzaken te kunnen staven met een
inhoudelijke waardering. Met name is hierbij gekeken naar die strafzaken waarin een tijdelijke
gevangenisstraf van meer dan twintig jaren is opgelegd voor (onder meer) moord, met in het
bijzonder aandacht voor de zaken waarin het ‘nieuwe’ maximum van de tijdelijke
gevangenisstraf van dertig jaren is opgelegd dan wel is overwogen. Hiermee wordt niet alleen
beoogd een beeld te schetsen van het type zaken waar het in deze gevallen om gaat, maar wordt
131

met name ook bezien of het huidig strafmaximum van dertig jaren beperkingen oplevert van de
zijde van ZM en/of OM. Uit deze kwalitatieve analyse komt naar voren dat het huidig
strafmaximum van dertig jaren niet als een beperking wordt ervaren van de zijde van de
strafrechtspraktijk. Noch uit de straftoemeting, noch uit de in de bestudeerde uitspraken
neergelegde strafmaatoverwegingen zou blijken van een behoefte aan een strafmaximum van
veertig jaren voor moord.
Onderzoeksvraag 5b.
Voorts is de vraag beantwoord of HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342 (waarbij hogere
eisen werden gesteld aan het bewijs van voorbedachte raad) van invloed is geweest op de
strafoplegging in de periode (maart) 2012-2018. En, indien dat het geval is, op welke wijze deze
beslissing dan van invloed is geweest. Zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat in meer gevallen
door de rechter wordt gekozen voor een bewezenverklaring en bestraffing van doodslag in plaats
van moord?
Dit is eerst cijfermatig onderzocht. Wij onderzochten in dit verband zaken met één of meer kale
moorden en één of meer kale doodslagen. De gemiddelde opgelegde gevangenisstraf in een
moordzaak steeg van 12,3 naar 14,4 jaren. In doodslagzaken steeg de gemiddelde gevangenisstraf
van 7,7 naar 9,3 jaren. Beide stijgingen zijn significant. Moord werd ook significant zwaarder
bestraft dan doodslag. In feitelijke aanleg is na het arrest van 28 februari 2012 verhoudingsgewijs
in meer gevallen gekozen voor een bewezenverklaring van doodslag in plaats van moord. De
verhouding bewezenverklaringen van moord ten opzichte van doodslag ging van 1:1,29 naar
1:2,33.310 Nadere bestudering van de rechtspraak over het bestanddeel ‘voorbedachten rade’
leverde nog op dat strengere eisen van de Hoge Raad vanaf zijn arrest van 28 februari 2012
bijzonder snel en stelselmatig doorwerkten in de lagere rechtspraak. Aldus zijn er indicaties dat
het arrest van de Hoge Raad van 28 februari 2012 van invloed is geweest op de strafoplegging.
Uit de bevindingen volgen diverse (statistisch significante) aanwijzingen dat de strafrechter in
zaken inderdaad in meer gevallen kiest voor een bewezenverklaring en bestraffing van doodslag
in plaats van moord.
5.2.4 Waardering
onderzoeksvraag 7

door

de

actoren

binnen

de

strafrechtspraktijk;

beantwoording

Onderzoeksvraag 7.
Hoe beoordelen de betrokken organisaties (OM, ZM, Advocatuur, RSJ, DJI,
slachtofferorganisaties) een eventuele verhoging van de maximumstraf voor moord van dertig
naar veertig jaren?
Uit de hiertoe uitgevoerde kwalitatieve analyse komt naar voren dat het huidig strafmaximum
van dertig jaren niet als een beperking wordt ervaren van de zijde van de strafrechtspraktijk.
Noch uit de straftoemeting, noch uit de strafmaatoverwegingen in de bestudeerde uitspraken zou
De gemiddelde gevangenisstraf voor moord- en doodslagzaken gezamenlijk daalde echter niet, maar steeg
van 9,9 naar 10,7 jaren. Dus een andere oorzaak, een verhard strafklimaat, kan de stijging van de gemiddelde
straf voor moord en voor doodslag voor een deel verklaren.
310

132

blijken van een behoefte aan een strafmaximum van veertig jaren. Ook het grootste deel van de
geïnterviewde actoren uit de strafrechtspraktijk ervaart niet een dergelijke behoefte. Hoewel
enkele respondenten een voordeel zien in ruimere straftoemetingsmogelijkheden, worden in de
interviews voornamelijk bezwaren geuit tegen een verhoging van het strafmaximum. Een
eventueel wetsvoorstel tot verhoging van het strafmaximum naar veertig jaren voor moord lijkt
zo bezien niet te kunnen worden gegrond op een dringende behoefte vanuit de rechtspraktijk.
Zie paragraaf 4.4.

5.3

Slotbeschouwing; beantwoording centrale probleemstelling

5.3.1

Slotbeschouwing

Het voorgaande overziende komt het volgende beeld naar voren ter beantwoording van de
centrale probleemstelling, die luidde:
Is het vanuit juridisch en wetssystematisch perspectief verantwoord de maximale
tijdelijke gevangenisstraf voor moord te verhogen van dertig naar veertig jaren?
De verhoging van de maximale tijdelijke gevangenisstraf bij moord is in 2006 ingevoerd met als
doel het voorheen bestaande ‘strafgat’ tussen de levenslange gevangenisstraf en de maximale
tijdelijke gevangenisstraf voor de duur van twintig jaren te verkleinen. Met een tijdelijke
gevangenisstraf van dertig jaren zou de strafrechter een beter alternatief hebben om in ernstige
zaken géén levenslang te hoeven opleggen. Het andere doel van de verhoging was om de
strafrechter in z’n algemeenheid meer ruimte te geven om verdachten in voorkomende zware
zaken zwaarder te straffen, ook als levenslang niet in beeld zou komen. Hierdoor kon de
strafrechter nog meer een op het voorliggende geval toegesneden straf opleggen, zo was de
gedachte.
Voor een verdere verhoging zou diezelfde gedachte ook (kunnen) gelden. Uit de in dit
onderzoek uitgevoerde kwantitatieve en kwalitatieve analyse van de relevante rechtspraak blijkt
echter, dat er in de praktijk niet of nauwelijks noodzaak bestaat of gevoeld wordt om de
strafrechter in die zin nog meer ruimte te geven. Er zijn geen uitspraken gevonden waarin de
strafrechter bij gebrek aan de mogelijkheid van een hogere tijdelijke gevangenisstraf voor moord
dan dertig jaren, een levenslange gevangenisstraf heeft opgelegd. Uit de gesprekken met de
verschillende actoren binnen de strafrechtspleging, bleek eveneens dat aan een verdere
verhoging amper of geen behoefte bestaat. Slechts een enkeling verwelkomde die mogelijkheid
als ruimere strafmodaliteit. Ook vanuit de vertegenwoordigers van slachtofferorganisaties is
geen roep gehoord om een (nog) langere tijdelijke gevangenisstraf voor moord mogelijk te
maken.
Alle procesdeelnemers kunnen, zo blijkt uit de interviews, uit de voeten met het bestaande
sanctiepalet. Voor moord zijn de meest voor de hand liggende sancties natuurlijk in het uiterste
geval een levenslange gevangenisstraf voor de verdachte als de strafrechter vindt dat deze
verdachte uit de samenleving moet worden verwijderd, of een tijdelijke gevangenisstraf tot dertig
jaren, al of niet gecombineerd met tbs voor die verdachten met een stoornis die behandeling vergt,
alvorens een veilige terugkeer in de samenleving weer tot de mogelijkheden behoort. Een
133

verhoging van de tijdelijke gevangenisstraf met tien jaren voegt in dat verband weinig tot niets,
in elk geval onvoldoende toe. Ook niet, zo blijkt uit hoofdstuk 2, naast andere, sedert 2006
ontwikkelde varianten binnen het strafrechtelijk sanctiestelsel, zoals het langdurig toezicht.
Hooguit zou voor een huurmoord/liquidatie als bijzondere vorm van moord, met name bij een
jonge verdachte, de verhoging naar verwachting enig nut kunnen hebben ter afschrikking van de
(be)rekenende dader of als alternatief voor levenslang. Maar ook die invloed is zeer gering mede
omdat in de regel bij twee liquidaties al levenslang pleegt te worden opgelegd.
Opvallend is dat uit de kwalitatieve analyse van de rechtspraak van na de invoering van
de vorige verhoging, blijkt dat een ‘normalisatie’ is ingetreden van de hogere tijdelijke
gevangenisstraf. Conform het doel van het amendement waarbij de verhoging mogelijk is
gemaakt, zijn strafrechters de tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaren gaan gebruiken als
alternatief voor levenslang én zijn zij hoger gaan straffen. Diverse malen is het maximum van
dertig jaren opgelegd, dan wel is de strafrechter hier dicht tegen aan gaan zitten. Datzelfde geldt
voor het openbaar ministerie bij het formuleren van de strafeis. Kennelijk voorzag de verhoging
van de maximale tijdelijke gevangenisstraf met tien jaren in 2006 in een behoefte. Maar de
verhoging van de tijdelijke gevangenisstraf met tien jaren is daarnaast toch ook ogenschijnlijk
‘gemakkelijk’ of vanzelfsprekend tot het ‘reguliere’ sanctiearsenaal van de zittende en staande
magistratuur gaan behoren. En elk aanbod creëert naar verluidt zijn eigen vraag. Aldus schuilt
in een verdere verhoging met nog eens tien jaren het gevaar van een verdere normalisatie ‘naar
boven’, zonder dat voor die normalisatie van die verhoging dwingende, al dan niet in de
strafmotivering expliciet aangewezen, gronden bestaan. De strafrechter zal mogelijk opnieuw een
tijdelijke gevangenisstraf van veertig jaren als ‘gewoon’ plafond gaan zien, zo dit maximum in
de toekomst voor moord mogelijk zou worden. De verhoging uit 2006 heeft, anders gezegd,
gezorgd voor een zekere ‘inflatie’ van de op te leggen tijdelijke gevangenisstraf en dat zal voor
een verdere verhoging naar alle waarschijnlijkheid niet anders zijn.
Die verdere verhoging is juridisch op zich niet onmogelijk. Er is geen harde bovengrens
te destilleren uit het nationale, supra- of internationale recht. Het staat de wetgever in zoverre
vrij zelf een tijdelijk plafond te kiezen, zeker nu een gevangenisstraf die de jure en uiteindelijk
ook de facto levenslang duurt evenmin verboden is. Alleen disproportioneel bestraffen (in
wetgeving of strafrechtspraktijk) is verboden.311 Het staat de wetgever verder vrij voor de
bestraffing van één delict een specifieke regeling op te tuigen. Maar de juridische,
wetssystematische analyse wijst uit dat een verhoging alleen voor moord vanuit dat oogpunt
minder wenselijk is. Niet alleen art. 289 Sr behoeft dan aanpassing, maar ook art. 10 Sr. Dit om
het algemene en bijzondere deel van het WvSr op elkaar te laten aansluiten (ook voor meerdaadse
samenloop e.d.). Er zit een systematiek in het WvSr, ten aanzien van zowel de verhouding tussen
de duur van de levenslange of tijdelijke gevangenisstraf (inclusief de mogelijkheden van een
Opgemerkt zij in internationaal verband nog het volgende. Door het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf
(voor moord) te verhogen naar veertig jaren (die de facto, naar het zich laat aanzien, in de nabije toekomst neerkomt
op een detentie van achtendertig jaren), loopt Nederland meer uit de Europese pas, zo laat de bescheiden
rechtsvergelijking zien. Zeker gecombineerd met de tenuitvoerlegging zit Nederland dan aan de hoge kant van het
spectrum. Dit kan de internationale, Europese strafrechtelijke samenwerking bemoeilijken. Er kunnen landen zijn die
niet zonder meer zullen (willen) meewerken, vooral als de eigen onderdaan tot een veel hogere gevangenisstraf kan
worden veroordeeld dan in het eigen land mogelijk is, dan wel een veel langer deel daarvan zal moeten ondergaan
eerdat hij weer in vrijheid wordt gesteld.
311

134

verhoging door onder andere meerdaadse samenloop), als de straffen die zijn gesteld op de
afzonderlijke misdrijven. Die systematiek in Boek 1 en 2 WvSr gaat bij een nadere verhoging
verder verloren, als (alleen) voor moord een uitzondering gemaakt wordt, al is dat bezwaar
kleiner als de wijziging tot het op zichzelf unieke misdrijf van moord beperkt blijft.
Maar in het verlengde hiervan zijn er voorts enkele andere delicten die, net als moord, in
voorbedachte raad een strafverzwarende omstandigheid hebben en zijn er diverse, ernstige
strafbare feiten die thans, eveneens net als moord, worden bedreigd met een levenslange
gevangenisstraf of een tijdelijke van dertig jaren waarbij de dader ook een strafrechtelijk
schuldverwijt wordt gemaakt van de dood van een ander. Het zou wetssystematisch niet logisch
zijn voor al deze andere strafbare feiten de strafmaat ongemoeid te laten, zeker als men bedenkt
dat hiertussen ook delicten zitten waarbij het niet alleen gaat om de dood van een ander als
strafverzwarend gevolg van opzettelijke handelingen, maar ook om misdrijven waarbij het opzet
en de voorbedachte raad gericht zijn op de dood van een ander of - in geval van genocide - het
oogmerk op het vernietigen van zelfs een hele groep. Kortom, een verantwoorde eventuele
verhoging van het strafmaximum bij moord, vergt naar ons oordeel een grotere
wetgevingsoperatie dan een enkele wijziging van de moordbepaling zelf.
Voorts is het zo dat de gevolgen van eventuele wetswijziging(en) verder reiken dan het
enkele strafmaximum voor moord. In vergelijking met andere landen heeft Nederland al een
beperkte v.i.-regeling. Zeker als de bestaande v.i.-regeling gewijzigd wordt als reeds door de
Tweede Kamer aanvaard is zodat v.i. nog slechts in de laatste twee detentiejaren zal kunnen
verleend, neemt de daadwerkelijke detentietijd aanzienlijk toe. Gegeven die te verwachten
wijziging, rijst daarom de vraag naar de noodzaak van verdere verhoging van het maximum.312
En strikt genomen komt zelfs de verhouding met levenslang als ultieme sanctie onder druk te
staan, omdat onder het voorgestelde v.i.-regime die levenslange gevangenisstraf qua aard (nog
steeds) wezenlijk verschilt van de tijdelijke gevangenisstraf (alleen bij levenslang is de
uiteindelijke duur van meet af aan onbepaald), maar in de praktijk zal het verschil tussen beide
straffen in veel gevallen (kunnen) verdwijnen. Praktisch gezien kan het zelfs zo zijn dat een tot
levenslang veroordeelde gedetineerde sneller en eerder op enige titel vrij zou (kunnen) komen
dan degene die tot een tijdelijke gevangenisstraf van meer dan dertig jaren is veroordeeld.
Onoverkomelijk is dit punt niet, maar het komt wetssystematisch evenmin logisch voor, al komt
zulks het deels ook aan op de tenuitvoerleggingspraktijk.
Als alternatief voor levenslang werd door de wetgever van 1886 een tijdelijke
gevangenisstraf van twintig jaren voldoende bevonden. Dit maximum werd mede uit oogpunt
van resocialisatie eigenlijk zelfs al te hoog gevonden. De gedachte dat de tijdelijke
gevangenisstraf niet te lang mag duren, wordt met een verdere verhoging nog meer verlaten dan
in 2006 al het geval was, al wilde men toen vooral de netto-straf op twintig jaren laten uitkomen.
Met een verdere verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf wordt met de
lange traditie van een zekere mildheid in de bestraffing c.q. gevolgen van detentie met
uiteindelijk een verantwoorde terugkeer in de samenleving, nog nadrukkelijker gebroken. Het is
in dat verband zeer de vraag of een verantwoorde terugkeer in de maatschappij na een dergelijke,
zeer lange detentieperiode mogelijk is.
Dat geldt te meer in het besef dat bij de verhoging van dat maximum in 2006 de v.i. nog de vorm had van de
vervroegde invrijheidstelling; de wijziging terug naar de v.i. dateert van 2008.
312

135

Een (nog) langere straf zou, per saldo, dan dus geen alternatief meer blijken voor de
levenslange gevangenisstraf én zijn doel nog wel eens voorbij kunnen schieten.
5.3.2

Beantwoording centrale probleemstelling

De centrale probleemstelling moet, alles overziende, aldus als volgt worden beantwoord. Hoewel
het juridisch niet onmogelijk is om het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf die op moord
is gesteld te verhogen van dertig naar veertig jaren, kleven hieraan bepaald de nodige, deels
wetssystematische, bezwaren die er ook toe leiden dat een grotere wetgevingsoperatie dan alleen
een wijziging van art. 289 Sr nodig is. Zonder gedegen onderbouwing van het bestaan van een
gebleken noodzaak daartoe en zonder nadere integrale beschouwing van de (wetssystematische)
gevolgen daarvan en vereisten daarvoor, is het daarom niet verantwoord (alleen) voor het delict
moord de maximale tijdelijke gevangenisstraf te verhogen naar veertig jaren.
5.3.3

Alleen als alternatief bij meerdaadse samenloop van moord?

Tegen de achtergrond van het bovenstaande permitteren wij ons op deze plaats een enkele
gedachte over een mogelijk alternatief. Het is van belang om een eventueel verhoogd maximum
van de tijdelijke gevangenisstraf tot de absoluut noodzakelijke uitzonderingen te beperken. De te
onderzoeken gedachte heeft reeds uitsluitend betrekking op moord. Langs deze lijn verder
redenerend zou men, al blijft dat a-systematisch in zijn uitzondering, eventueel de volgende
opzet kunnen volgen.
Het systeem van art. 10 Sr is, dat op grond van enkele bijzondere omstandigheden
genoemd in art. 10, derde lid, Sr, het voor het overige niet verhoogde (basis)maximum aan de
tijdelijke gevangenisstraf (art. 10, tweede lid, Sr), toch verhoogd kan worden. Eén van die
omstandigheden betreft de meerdaadse samenloop. Juist de strafverzwaring daarvan doet zich
in de praktijk gevoelen en die grond wordt ook toegepast omdat juist in die gevallen de dader
een zwaarder verwijt treft. Bij herhaling van misdrijf (art. 43a Sr) is dat minder en het bepaalde
in art. 44 Sr is slechts in specifieke omstandigheden van toepassing. Het onderscheid in deze drie
gronden wordt door de wetgever geaccentueerd als met wetsvoorstel 34126 de strafverhogende
invloed van (uitsluitend) de meerdaadse samenloop wordt verhoogd.
Tegen deze achtergrond kan worden gezegd dat het benadrukken van het uitzonderlijke
karakter van de te onderzoeken optie beter past in het systeem van het sanctiestelsel in het WvSr
als deze uitzondering wordt beperkt tot het geval waarin sprake is van meerdaadse samenloop
van moord. Zowel in de zin van meer dan één moord313 als (wellicht) in de zin van meerdaadse
samenloop van moord met een ander misdrijf waartegen ten minste tien jaren314 gevangenisstraf
is bedreigd.
Denkbaar is dat het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf wordt gehandhaafd op
dertig jaren (zowel als alternatief voor levenslang maar ook als absolute bovengrens van
strafverhoging in de zin van art. 10, vierde lid, Sr), maar dat in geval van meerdaadse samenloop
in zoverre – binnen een (te regelen) afwijking van art. 10 en art. 57 Sr – dit maximum niet geldt in
Meerdaadse samenloop doet zich reeds voor als één handeling tot meer rechtsgevolgen (meer doden) leidt. Vgl. HR
20 juni 2017, ECLI:NL:HR:2017:1111, NJ 2019/111-115, m.nt. P.A.M. Mevis.
314 In geval van een lager strafmaximum (bijvoorbeeld vier jaren), wordt het maximum op grond van art. 57, tweede
lid, Sr dan dertig jaren plus het dan lagere maximum.
313

136

geval van meerdaadse samenloop van moord. Onder de voorwaarde dat de rechter dan heeft te
motiveren waarom een tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaren in een concreet geval – ook in
samenhang met andere mogelijke sanctiemodaliteiten – hem (toch) geen toereikende
straftoemetingsruimte laat, zou (uitsluitend) in dat geval een tijdelijke gevangenisstraf van
maximaal veertig jaren gevangenisstraf mogelijk kunnen worden gemaakt, voor zover een
voorstel in die richting gelet op de overigens bestaande bezwaren en aarzelingen van
(on)redelijke bestraffing en resocialisatie in verband met (nog) lange(re) gevangenisstraf kan
worden verdedigd.

137

Samenvatting
Aanleiding voor het onderzoek
Toenmalig staatssecretaris Dijkhoff heeft in een brief van 2 juni 2016 de Tweede Kamer
geïnformeerd over zijn voorgenomen wijzigingen in de tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf teneinde deze straf ‘toekomstbestendig te maken’.315 Hierbij heeft hij ook
toegezegd het WODC te vragen een onderzoek uit te voeren naar de mogelijkheden tot verhoging
van de strafmaat voor moord van dertig naar veertig jaren.316 Over die toezegging aangaande de
verhoging van de strafmaat voor moord gaat het onderhavige onderzoek, uitgevoerd in opdracht
dus van het WODC, in de periode januari 2019 tot 1 augustus 2019.

Probleemstelling en onderzoeksvragen
In dit onderzoek is gewerkt vanuit de volgende probleemstelling:
Is het vanuit juridisch, wetssystematisch perspectief verantwoord de maximale tijdelijke
gevangenisstraf voor moord te verhogen van dertig naar veertig jaren?
Naar aanleiding van deze probleemstelling zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
Onderzoeksvraag 1.
Hoe luidt de beleidstheorie die ten grondslag ligt aan de verhouding tussen de maximum
(gevangenis)straffen (levenslang respectievelijk dertig jaren) die kunnen worden opgelegd bij
moord?
Onderzoeksvraag 2.
Welke vrijheidsbenemende sancties zijn voor moord en doodslag opgelegd sinds de verhoging
van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 3.
Hoe vaak en in welke gevallen is een levenslange gevangenisstraf wegens moord opgelegd sinds
de verhoging van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 4.
Hoe vaak en in welke gevallen is een maximale tijdelijke gevangenisstraf wegens moord
opgelegd sinds de verhoging van de maximale tijdelijke straf voor moord (van twintig naar dertig
jaren) in 2006?
Onderzoeksvraag 5.
Wat is de inhoud van de overwegingen van de rechter/welke motivering werd daarbij gegeven?
Kan daaruit worden afgeleid dat een strafmaximum van dertig jaren beperkingen oplevert?
315
316

Kamerstukken II 2015/16, 29279, 325, p. 2.
Kamerstukken II 2015/6, 29279, 325, p. 5.

138

Onderzoeksvraag 5b.
Is HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342 (waarbij hogere eisen werden gesteld aan het
bewijs van voorbedachte raad) van invloed geweest op de strafoplegging in de periode (maart)
2012-2018? Zo ja, op welke wijze is deze uitspraak van invloed geweest? Zijn er bijvoorbeeld
aanwijzingen dat in meer gevallen door de rechter wordt gekozen voor een bewezenverklaring
en bestraffing van doodslag in plaats van moord?
Onderzoeksvraag 6.
Welke juridische en wetssystematische consequenties heeft een eventuele verhoging van de
strafmaat voor moord van dertig naar veertig jaren?
Onderzoeksvraag 7.
Hoe beoordelen de betrokken organisaties (OM, ZM, Advocatuur, RSJ, DJI,
slachtofferorganisaties) een eventuele verhoging van de maximumstraf voor moord van dertig
naar veertig jaren?

Leeswijzer
In hoofdstuk 1 zijn ter inleiding de aanleiding voor het onderzoek, de probleemstelling en
onderzoeksvragen, de opzet en methode en een leeswijzer weergegeven. In hoofdstuk 2 is
vervolgens de beleidstheorie voor de verhoging uit 2006 achterhaald (par. 2.2, voor
onderzoeksvraag 1), waarna het juridische, wetssystematische kader uiteen is gezet (par. 2.3, voor
onderzoeksvraag 6), met een bescheiden rechtsvergelijking met de overzeese landen van ons
Koninkrijk, Suriname, Frankrijk, België, Duitsland, Zwitserland en Spanje (par. 2.4). In hoofdstuk
3 volgde de uitkomsten van het kwantitatieve onderzoek, met een inventarisatie van de
opgelegde vrijheidsbenemende sancties voor moord en doodslag van 1 februari 2006 tot en met
2018 (par. 3.2, voor onderzoeksvraag 2) en vervolgens de zaken waarin in deze periode een
levenslange gevangenisstraf is opgelegd (par. 3.3.1, voor onderzoeksvraag 3) of de maximale
tijdelijke (par. 3.3.2, voor onderzoeksvraag 4). Het kwalitatieve onderzoek staat in hoofdstuk 4.
De rechterlijke motivering van de vrijheidsbenemende sancties kwam als eerste aan bod (par. 4.2,
voor onderzoeksvraag 5), daarna de invloed van het arrest van de Hoge Raad van 28 februari
2012 (NJ 2012/518) op de strafoplegging inzake moord en doodslag (par. 4.3, voor
onderzoeksvraag 5b). Daarna volgde de waardering van de actoren in de strafrechtspraktijk van
een eventuele verhoging (par. 4.4, voor onderzoeksvraag 7). De conclusies staan in hoofdstuk 5.
Daarin worden alle onderzoeksvragen beantwoord (par. 5.2), waarna aan de hand van een
slotbeschouwing de centrale probleemstelling wordt beantwoord (par. 5.3).

Samenvatting met beantwoording onderzoeksvragen
Via de ‘empirisch-analytische’ of ‘beleidswetenschappelijke’ benadering is de beleidstheorie
achter de verhouding tussen de levenslange en de maximale tijdelijke gevangenisstraf
achterhaald (onderzoeksvraag 1). Het doel van de verhoging in 2006 was, zo blijkt uit de
bescheiden parlementaire geschiedenis, tweeledig. Dit omdat twee effecten werden verwacht en
beoogd. Enerzijds werd zo vermeden dat de rechter wel een levenslange gevangenisstraf móest
opleggen voor strafbare feiten waarvoor dat eigenlijk een te zware sanctie was (maar twintig jaren
139

te licht). Anderzijds – en tegelijkertijd – kon, met de voorgenomen wetswijziging, in die gevallen
waarin een levenslange gevangenisstraf sowieso geen passende sanctie was, een hogere tijdelijke
gevangenisstraf worden opgelegd. Het middel was het verhogen van de maximale tijdelijke
gevangenisstaf, waardoor de rechter meer keuze had tussen twintig jaren en levenslang.
Voor de beantwoording van onderzoeksvraag 6 is in een uitgebreide studie het
Nederlandse strafstelsel besproken, zoals dat sinds 1886 is ingericht en maar op bescheiden wijze
is aangepast. De uitkomst van deze juridische en wetssystematische analyse was dat het juridisch
mogelijk is om (alleen) voor het delict moord de strafmaat te verhogen naar veertig jaren, maar
dat dit wel de nodige bedenkingen oplevert. In het bijzonder omdat het afbreuk zou doen aan het
systeem van Boek 1 en 2 van het WvSr. De verhoging zou in ieder geval een grotere wetsoperatie
vergen dan alleen een wijziging van art. 289 Sr om geen onbalans in de systematiek van de wet
te krijgen, alsmede een gedegen onderbouwing voor de noodzaak daartoe. Anders is de
verhoging onverantwoord.
De bescheiden rechtsvergelijking gaf behoorlijke overeenkomsten én verschillen in de
duur van de straf op moord in de diverse landen. In veel gevallen is de overeenkomst dat op
moord een levenslangs (soms zelfs verplicht voorgeschreven) staat. Maar in alle gevallen is ook
een tijdelijke vrijheidsstraf mogelijk en dan ontstaan de verschillen. De Duitsers en Zwitsers
houden het dan bij een ‘bescheiden’ maximum van respectievelijk vijftien en twintig jaren,
Suriname schiet naar boven uit tot vijftig jaren. Daartussen zitten nog maxima van veertig jaren
(België en Spanje), maar ook dertig jaren (het warme deel van het Koninkrijk en Frankrijk). Met
een verdere verhoging zou Nederland dus aan de bovenkant van het spectrum zitten qua duur
van de tijdelijke vrijheidsstraf.
Het antwoord op onderzoeksvraag 2 is niet kort te geven. Het totale aantal veroordelingen
voor moord in de onderzoeksperiode van 2006-2018 is 345. Het totale aantal veroordelingen voor
doodslag is in die periode 688. Niet alleen zijn dat te grote aantallen om bondig alle
vrijheidsbenemende sancties in kaart te brengen, maar bovendien lopen de betreffende
kwalificaties in deze zaken alsook de hierin opgelegde vrijheidsbenemende sancties fors uiteen.
In de in dit rapport opgenomen bijlagen I en II is daarom een totaal overzicht gegeven van alle
voltooide moordzaken respectievelijk voltooide doodslagzaken vanaf 1 februari 2006 tot en met
2018. Hieruit blijkt welke vrijheidsbenemende sancties zijn opgelegd. Een nadere indeling
hiervan in paragraaf 3.2 geeft duiding aan deze gegevens, onder andere voor ‘kale’ moord- en
doodslagzaken.
De resultaten van het kwantitatieve onderzoek in het kader van onderzoeksvragen 3 en 4
laten verder zien dat rechters wel degelijk gebruik maken van de sinds 2006 maximaal door de
wet toegestane gevangenisstraf voor moord en gekwalificeerde doodslag, te weten de
levenslange gevangenisstraf en de tijdelijke gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren. Die
aantallen zijn absoluut en relatief bezien echter laag. Er is sprake van acht onherroepelijke
veroordelingen, waarbij één keer een gevangenisstraf van dertig jaren en één keer een
gevangenisstraf van dertig jaren in combinatie met tbs is opgelegd en voorts zes keer de
levenslange gevangenisstraf is opgelegd. Bij de nog niet onherroepelijke veroordelingen en de
veroordelingen in eerste aanleg en hoger beroep waarbij nadien anders is beslist in hoger beroep
of na cassatie liggen de aantallen iets hoger. Het gaat in vrijwel alle gevallen om zaken waarin
naast een voltooide moord of gekwalificeerde doodslag ook andere, ernstige (levens)delicten zijn
140

gepleegd. Slechts in drie gevallen is een levenslange gevangenisstraf of een tijdelijke
gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren opgelegd voor een enkelvoudige kale moord, maar
die veroordelingen zijn niet onherroepelijk. In geen enkele onherroepelijk geworden
veroordeling is de maximale straf opgelegd voor een enkelvoudige kale moord. Uit
de
kwalitatieve analyse voor onderzoeksvragen 5 en 7 komt duidelijk naar voren dat het huidig
strafmaximum van dertig jaren niet als een beperking wordt ervaren van de zijde van de
strafrechtspraktijk. Noch uit de straftoemeting, noch uit de strafmaatoverwegingen en noch uit
de gesprekken die met rechters zijn gevoerd, zou onverkort blijken van een behoefte aan een
strafmaximum van veertig jaren. Een dergelijke behoefte is evenmin uitgesproken door het
openbaar ministerie. Een eventueel wetsvoorstel tot verhoging van het strafmaximum naar
veertig jaren voor moord lijkt zo bezien niet te kunnen worden gegrond op een dringende
behoefte vanuit de rechtspraktijk.
De strengere eisen van de Hoge Raad vanaf zijn arrest van 28 februari 2012 met betrekking
tot de (bewijs)eisen voor het strafverzwarende bestanddeel voorbedachte raad (NJ 2012/518 en
NJ 2014/156), werken bijzonder snel en stelselmatig door in de lagere rechtspraak. De gemiddelde
opgelegde gevangenisstraf in zowel moord- als doodslagzaken steeg significant. Moord werd
ook significant zwaarder bestraft dan doodslag. In feitelijke aanleg is na het arrest van 28 februari
2012 verhoudingsgewijs voorts in meer gevallen gekozen voor een bewezenverklaring van
doodslag in plaats van moord. Op basis van deze analyse kan dus worden gezegd dat het arrest
van de Hoge Raad van 28 februari 2012 van invloed is geweest op de strafoplegging. Uit deze
bevindingen volgen diverse (significante) aanwijzingen dat de strafrechter in zaken inderdaad in
meer gevallen kiest voor een bewezenverklaring en bestraffing van doodslag in plaats van
moord.

Beantwoording centrale probleemstelling
De centrale probleemstelling is als volgt worden beantwoord. Hoewel het juridisch mogelijk is
om het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf die op moord is gesteld te verhogen van het
huidige maximum van dertig naar veertig jaren, kleven hieraan bepaald de nodige, deels
wetssystematische, bezwaren die er ook toe leiden dat een grotere wetgevingsoperatie dan alleen
een wijziging van art. 289 Sr nodig is. Zonder gedegen onderbouwing van het bestaan van een
gebleken noodzaak daartoe en zonder nadere integrale beschouwing van de (wetssystematische)
gevolgen daarvan en vereisten daarvoor, is het daarom niet verantwoord (alleen) voor het delict
moord de maximale tijdelijke gevangenisstraf te verhogen naar veertig jaren.

141

Summary
Background to the research
Former Dutch State Secretary Dijkhoff informed the Dutch Lower House, in a letter of 2 June
2016, about the intended amendments to the enforcement of the lifelong prison sentence, with a
view to making it ‘future-proof’.317 He hereby also committed to asking the Dutch Research and
Documentation Centre [WODC] to conduct a study into the possibilities for raising the sentence
for murder from thirty to forty years.318 This study, conducted on the orders of the Research and
Documentation Centre in the period from January 2019 to 1 August 2019, concerns this
commitment regarding an increase of the sentence for murder.

The defined issue and the research questions
This research has been conducted on the basis of the following issue:
Is it responsible, from a judicial, legal methodological perspective, to increase the
maximum sentence for murder from thirty to forty years?
Based on this issue, the following research questions were formulated:
Research question 1:
What is the policy theory on which the ratio is based between maximum (prison)
sentences (lifelong, respectively thirty years) that can be imposed for murder?
Research question 2:
What custodial penalties have been imposed for murder and manslaughter since the
increase of the maximum determinate sentence for murder (from twenty to thirty years)
in 2006?
Research question 3:
How often and in what cases was a lifelong prison sentence for murder imposed since the
increase of the maximum determinate sentence for murder (from twenty to thirty years)
in 2006?
Research question 4:
How often and in what cases was a maximum determinate prison sentence for murder
imposed since the increase of the maximum determinate sentence for murder (from
twenty to thirty years) in 2006?
Research question 5:

317
318

Parliamentary Papers II 2015/16, 29279, no. 325, p. 2.
Parliamentary Papers II 2015/6, 29279, no. 325, p. 5.

142

What were the considerations of the court in this regard/what were the reasons thereby
given? Is it possible to derive from this that a maximum sentence of thirty years constitutes
restrictions?
Research question 5b.
Did the judgment of the Supreme Court of 28 February 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342
(which set higher demands for proving premeditation) influence the sentences imposed
in the period (March) 2012-2018? If so, in what way was this judgment influential? Are
there any indications, for instance, that the court opts to declare manslaughter proven,
and to punish manslaughter, rather than murder in an increased number of cases?
Research question 6:
What will be the legal and legal-methodological consequences of a possible increase of the
sentence for murder from thirty to forty years?
Research question 7:
How do the organisations involved (the Public Prosecution Service, the judiciary, the legal
profession, the Council for the Administration of Criminal Justice and Protection of
Juveniles [RSJ], the Custodial Institutions Agency [DJI] and victim-related organisations)
view a possible increase of the maximum sentence for murder from thirty to forty years?

Reader’s guide
As an introduction, chapter 1 presents the background of the research, the defined issue and the
research questions, the set-up, the method employed and a reader’s guide. Chapter 2
subsequently traces the policy theory for the increase in 2006 (section 2.2, for research question
1), after which the judicial, legal methodological framework is set out (section 2.3, for research
question 6), with a modest comparison with the overseas countries of our Kingdom, Suriname,
France, Belgium, Germany, Switzerland and Spain (section 2.4). Chapter 3 then gives the
outcomes of the quantitative research, accompanied by an inventory of the custodial penalties
imposed for murder and manslaughter from 1 February 2006 to 2018 (section 3.2, for research
question 2) and subsequently the cases in this period whereby a lifelong prison sentence was
given (section 3.3.1, for research question 3) or the maximum provisional sentence (section 3.3.2,
for research question 4). The qualitative research is set out in chapter 4. The judicial reasoning for
the custodial penalties is first discussed (section 4.2, for research question 5), followed by a
discussion of the influence of the judgment of the Dutch Supreme Court of 28 February 2012 (NJ
2012/518) on sentencing for murder and manslaughter (section 4.3, for research question 5b). This
is followed by an evaluation of the actors in criminal law practice of a possible increase (section.
4.4, for research question 7). The conclusions are set out in chapter 5. Here, all research questions
are answered (section 5.2), after which, based on final considerations, the key questions are
answered (section 5.3).

Summary and answers to the research questions
Via the ‘empirical-analytical’ or ‘policy-based’ approach, the policy theory behind the
relationship between the lifelong and the maximum determinate sentence is outdated (research
143

question 1). The documents that set out the parliamentary history show that the goal of increasing
the sentence in 2006 was twofold. This was because two effects were expected and intended. On
one hand, the increased maximum sentence prevents the court from being forced to impose a
lifelong prison sentence for offences for which this would actually be excessive (but twenty years
too light). On the other hand, and at the same time, the intended change to the law means that in
cases where a lifelong sentence is in no event appropriate, a higher determinate prison sentence
can be imposed. The remedy was an increase of the maximum determinate prison sentence, as a
result of which the court had a greater choice between twenty years and a life sentence.
To answer research question 6, a detailed study of the Dutch criminal justice system as it
was set up in 1886 and has since then only been modestly amended was discussed. The outcome
of this judicial and legal methodological analysis was that although it is legally possible to (just)
increase the penalty for murder to forty years, this will elicit the necessary reservations. This is
particularly due to claims that this would compromise the system of Books 1 and 2 of the Dutch
Criminal Code. Such an increase would, in any case, involve a more extensive legal operation
than the mere amendment of Article 289 of the Criminal Code in order to avoid bringing any
imbalances into the methodology of the legislation, as well as thoroughly substantiating the need
for the increase. Otherwise, such an increase would be irresponsible.
The modest legal comparison conducted showed that there were both a large number of
similarities and a large number of differences regarding the length of the sentence for murder in
various countries. In many cases, the similarities were the life sentence for murder, which is
sometimes even compulsory. However, in all cases, a determinate penalty is also possible, which
is where the differences arise. Germany and Switzerland have ‘modest’ maximums of fifteen and
twenty years respectively, with Suriname’s fifty-year maximum dwarfing them both. Between
these there are maximum sentences of forty years (Belgium and Spain), but also thirty years (the
warm part of the Kingdom and France.) A further increase would therefore place the Netherlands
near the top of the spectrum where the length of the determinate custodial penalty is concerned.
Research question 2 cannot be answered in brief. The total number of convictions for
murder in the 2006-2018 research period is 345. The total number of convictions for manslaughter
in the same period is 688. These are not only too large numbers to concisely identify all custodial
penalties, but furthermore, the relevant qualifications in these cases and the custodial penalties
imposed in this regard diverge widely. Annexes I and II to this report therefore give a total
overview of all completed murder cases and all completed manslaughter cases respectively
during the period from 1 February 2006 up to and including 2018. The overview shows what
custodial sentences were imposed. A detailed classification in section 3.2 further clarifies these
data, among other things for ‘basic’ murder and manslaughter cases.
The results of the quantitative research in connection with research questions 3 and 4
furthermore show that courts definitely make use of the maximum prison sentence for murder
and aggravated homicide permitted by law since 2006, notably by imposing lifelong prison
sentences and determinate sentences for periods of thirty years. However, these numbers are low,
both in an absolute and a relative sense. Eight irrevocable convictions were pronounced, whereby
one thirty-year prison sentence, one thirty-year prison sentence in combination with a hospital
order, and furthermore, six lifelong prison sentences. Where convictions are concerned that have
not yet become irrevocable, and convictions in the first instance followed by appeals, whereby a
144

different judgment was subsequently given in appeal or after cassation, the numbers are slightly
higher. Almost all cases involve other serious offences in addition to a completed murder or
aggravated homicide. Only in three cases was a lifelong prison sentence or a thirty-year
determinate prison sentence imposed for a single murder, but these convictions are not
irrevocable. The maximum penalty was not imposed for a single murder in any convictions that
had become irrevocable. The qualitative analysis for research questions 5 and 7 clearly shows that
the current maximum sentence of thirty years is not perceived as a limitation by the criminal law
practice. Neither sentencing, nor penalty considerations, nor talks held with judges have
confirmed that there is a need for a maximum sentence of forty years. Neither has the public
prosecution service expressed any need for such an increased maximum sentence. A legislative
proposal to increase the current maximum sentence for murder to forty years would not therefore
seem to be able to be founded upon an urgent need in legal practice.
The stricter requirements of the Supreme Court as from its judgment of 28 February 2012
regarding the (evidential) requirements for the aggravating premeditation component (NJ
2012/518 and NJ 2014/156) quickly and systematically trickle down to the lower legal system. The
average prison sentence imposed for both murder and manslaughter rose significantly. The
average sentence is significantly higher in murder cases than in manslaughter cases. After the
judgment of 28 February 2012, there were proportionally more cases whereby a choice was made
by the judges to declare manslaughter proven rather than murder. Based on this analysis, the
judgment of the Netherlands Supreme Court of 28 February 2012 can be said to have influenced
sentencing. Based on these findings there are various (significant) indications that the criminal
court does indeed more frequently choose to deem manslaughter proven, and to punish
manslaughter rather than murder.

Answer to the central issue
The central issue has been answered as follows: Although it is legally possible to increase the
maximum of the determinate prison sentence set for murder from the current thirty-year
maximum to forty years, this meets with the necessary, partly legal methodological objections,
which require a greater legislative operation than merely an amendment of Article 289 of the
Dutch Penal Code. Without a thorough substantiation of the existence of an apparent necessity
for the increase discussed here, and without a further full consideration of the (methodological)
consequences and requirements, it is therefore not responsible to (merely) increase the maximum
determinate sentence for the crime of murder to forty years.

145

Geraadpleegde bronnen
Literatuur
Bakker, F.S., ‘Voorbedachte raad’, DD 2011/16, afl. 3, p. 220-246.
Beneder, J.M., ‘Detentie in de Europese Unie’, Sancties 2018/12, afl. 2, p. 75-83.
Berge, Y. van den, ‘De bestraffing in het Belgische strafrecht en strafuitvoeringsrecht: veel ruimte
voor dualiteit’, in: M.S. Groenhuijsen, T. Kooijmans & Y. van den Berge, Bestraffing in
Nederland en België, Oisterwijk: Wolf Legal Publishers.
Bleichrodt, F.W., ‘Het strafrechtelijk sanctierecht in de revisie’ in: J. de Hullu, F.W. Bleichrodt &
O.J.D.M.L. Jansen, ‘Herziening van het sanctiestelsel’, in: Handelingen 2002 der Nederlandse
Juristen-Vereniging, deel 1, Deventer: Kluwer 2002, p. 89-165.
Bleichrodt, F.W., ‘Vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming in het Nederlands strafrechtelijk
sanctierecht’, in: E. Lancksweerdt e.a., ‘Burgerparticipatie in constitutioneel perspectief,
vrijheidsbeneming en vrijheidsbeperking in het strafrecht, partij-autonomie in het
goederenrecht’, in: Vereniging voor de vergelijkende studies van het recht van België en
Nederland, Preadviezen, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2018.
Bouloc, B., Droit pénal général, Paris: Dalloz 2015.
Díes Ripollés, J.L., ‘Overuse of the criminal justice system: analytical approach, rules and
practices’, in: P.H.P.H.M.C. van Kempen & M. Jendly (eds.), Overuse in the Criminal Justice
System. On criminalization, Prosecution and Imprisonment/Le recours excessif au système de
justice pénale. Aux sanctions et poursuites pénales et à la detention, Cambridge: Intersentia
2019, p. 47-65.
Doelder, H. de, e.a. (red.), Wetboek van Strafrecht Aruba, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2014.
European Court of Human Rights, Guide on Article 7 of the European Convention on Human Rights
– No punishment without law, updated on 30 April 2019.
Fischer, T., Beck'sche kurz: Kommentare band 10: strafgesetzbuch und Nebengesetze, erläutert von
Thomas Fischer, München: C.H. Beck 2013.
Fokkens, J.W., ‘Commentaar op art. 24 Sr’, in: T.J. Noyon/G.E. Langemeijer & J. Remmelink
(voortgezet door J.W. Fokkens, E.J. Hofstee & A.J. Machielse), Wetboek van Strafrecht,
Deventer: Wolters Kluwer 2013 (losbladig).
Franke, H., Twee eeuwen gevangen. Misdaad en straf in Nederland (diss. UvA), Utrecht: Spectrum
1990.
Gaarthuis, R.S.T., ‘Voorbedachte raad: een objectief vereiste?’, DD 2009/80, afl. 10, p. 1142-1158.
Hattum, W.F. van, ‘De vergelding voorbij? Over de rol van vergelding in het in 2017 in het leven
geroepen herbeoordelingsmechanisme voor de levenslange gevangenisstraf’, in: E. Gritter
e.a. (red.), Modern Strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2019.
Hoeven, H. van der, De vraag: mag het Wetboek van Strafrecht ongewijzigd ingevoerd worden?, Leiden:
Brill 1884.
Holland, W., ‘Voorbedachte raad: het spanningsveld tussen inhoudelijke betekenis en
bewijsbaarheid’, in: E.J. Hofstee, O.J.D.M.L. Jansen & A.M.G. Smit (red.), Kringgedachten.
Opstellen van de Kring Corstens, Deventer: Kluwer 2014.
Hullu, J. de, Materieel Strafrecht, over algemene leerstukken van strafrechtelijke aansprakelijkheid naar
Nederlands recht, Deventer: Wolters Kluwer 2018.
146

Jong, D.H. de, ‘De hoge, de ontbrekende en de voorbedachte raad’, in: A. Dijkstra, B.F. Keulen &
G. Knigge (red.), Het roer recht. Liber Amicorum aangeboden aan Wim Vellinga en Feikje
Vellinga-Schootstra, Zutphen: Uitgeverij Paris 2013.
Kelk, C., ‘De plaats van de vrijheidsstraf in het sanctiestelsel’, in: D.H. de Jong e.a. (red.), De
vrijheidsstraf, Arnhem: Gouda Quint 1986, blz. 3-36.
Kempen, P.H.P.H.M.C. van, ‘Criminal Justice and the ultima ratio principle: need for limitation,
exploration and consideration’, in: P.H.P.H.M.C. van Kempen & M. Jendly (eds.), Overuse
in the Criminal Justice System. On criminalization, Prosecution and Imprisonment/Le recours
excessif au système de justice pénale. Aux sanctions et poursuites pénales et à la detention,
Cambridge: Intersentia 2019, p. 3-21.
Klip, A., European Criminal Law. An integrative approach, Cambridge: Intersentia 2016.
Leeuw, F.L., ‘Reconstructing Program Theories: Methods Available and Problems to be Solved’,
American Journal of Evaluation, 2003/24, afl. 1, p. 5-20.
Leijten, J.C.M., ‘Straf naar de mate van schuld’, in: G.J.M. Corstens e.a. (red.), Straffen in
gerechtigheid: opstellen over sancties en executie, uitgegeven ter nagedachtenis van prof. mr.
W.H.A. Jonkers, Arnhem: Gouda Quint 1987.
Liem. M.C.A., Y.A.J.M. van Kuijck & B.C.M. Raes, ‘Detentiebeleving van (levens)langgestraften.
Een empirische pilotstudie’, DD 2016/2.
Linz, J.M., De plaats van de Wet terroristische misdrijven in het materiële strafrecht (diss. Rotterdam),
Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2007.
Machielse, A.J., ‘Commentaar op art. 57 Sr’, in: T.J. Noyon/G.E. Langemeijer & J. Remmelink
(voortgezet door J.W. Fokkens, E.J. Hofstee & A.J. Machielse), Wetboek van Strafrecht,
Deventer: Wolters Kluwer 2013 (losbladig).
Meier, B.-D., Strafrechtliche Sanktionen, Heidelberg: Springer 2015.
Meijer, S., ‘De opmars en evolutie van het resocialisatiebegrip’, DD 2015/65, afl. 9, p. 688-704.
Meijer, S., & E.F.J.C. van Grinniken, ‘‘Visie op resocialisatie?, Strafblad 2018/44, p. 35-41.
Meijers, J., Do not restrain the prisoner's brain: Executive functions, self-regulation and the impoverished
prison environment (diss. Amsterdam VU), Amsterdam: Vrije Universiteit 2018.
Mevis, P.A.M., Hoofdlijnen van het strafrechtelijk sanctiestelsel, Deventer: Tjeenk Willink 1997.
Mevis, P.A.M., ‘Enkele opmerkingen over aard, formulering en toepassing van bepaalde
straf(maximum)verhogende omstandigheden, recidive en terroristisch misdrijf in het
bijzonder’, in: M.S. Groenhuijsen & J.B.H.M. Simmelink (red.), Glijdende Schalen. Liber
amicorum J. de Hullu, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2003, p. 433-451.
Mevis, P.A.M., ‘(Te) lang opsluiten? De wettelijke begrenzing van de maximumduur van de
gevangenisstraf’, DD 2012/1.
Moerman, E.M. & P.A.M. Mevis, ‘De Novelle Cort van der Linden en zijn betekenis voor de
discussie over enige actuele aspecten van materieel strafrecht’, DD 2013/47.
Nelissen, P.P., Resocialisatie en detentie (diss. Maastricht), Maastricht: Universiteit Maastricht 2000.
O’Fathaigh, R., & D. Voorhoof, ‘Article 10 ECHR and Expressive Conduct’, Communications Law,
The Journal of Computer, Media en Telecommunications Law, 2019/24, afl. 2, 62-73.
Pinto de Albuquerque, P., ‘The overuse of Criminal Justice in the Case Law of the European Court
of Human Rights’, in: P.H.P.H.M.C. van Kempen & M. Jendly (eds.), Overuse in the
Criminal Justice System. On criminalization, Prosecution and Imprisonment/Le recours excessif
147

au système de justice pénale. Aux sanctions et poursuites pénales et à la detention, Cambridge:
Intersentia 2019, p. 67-81.
Reijntjes, J.M., & A.D. Marchena-Slot (red.), Antilliaanse strafrechtspleging: een inleiding, Den Haag:
Boom Juridisch 2016.
Remmelink, J., Mr. D. Hazewinkel-Suringa’s Inleiding tot de studie van het Nederlands strafrecht,
Deventer: Gouda Quint 1996.
Rijksen, R., Vijf jaar tot levenslang. Langgestraften in de gevangenis in Breda, Alphen aan den Rijn: N.
Samsom 1967.
Schuyt, P.M., Verantwoorde straftoemeting (diss. Nijmegen), Deventer: Kluwer 2010.
Schuyt, P.M., Toekomstbestendige resocialisatie (oratie Leiden), Leiden 2016.
Smidt, H.J., Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel I, Haarlem: Tjeenk Willink 1891.
Smidt, H.J., Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht, deel II, Haarlem: Tjeenk Willink 1891.
Veen, Th.W. van, ‘De rijkswerkinrichting verdwijnt’, DD 1984/14.
Vellinga, W.H., & F. Vellinga-Schootstra, ‘Voorbedachte raad en contra indicatie’, in: J.W.
Fokkens, P.H. van Kempen, H. Sackers, & P. Vegter (Eds.), Ad hunc modum: Opstellen
materieel strafrecht (Liber Amicorum Machielse), Deventer: Kluwer 2013, p. 287-304.
Vilain, R., & F. Verbruggen, ‘De Belgische politici en hun strafuitvoeringsrechters. Beleden
vertrouwen en beledigend wantrouwen’, Strafblad 2019/17, afl. 2, p. 44-51.
Wingerden, S.V. van, & P. Nieuwbeerta, ‘Straftoemeting bij moordenaars. De invloed van dader, slachtoffer- en delict kenmerken’, Straftoemetingsbulletin 2010/33, afl. 1, p. 11-21.

Wet- en regelgeving
Europese Unie
Recommendation Rec(2006)2 of the Committee of Ministers to member states on the European
Prison Rules.
Kaderbesluit 2002/475/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 inzake terrorismebestrijding (PbEU 2002,
L 164).
Recommendation No. R (92) 17 van 19 oktober 1992 van het Comité van Ministers in zake
‘consistency in sentencing’.
Staatsblad
Wet van 5 februari 2016, Belgisch Staatsblad 19 februari 2016.
Wet van 25 november 2015, Stb. 2015, 460.
Wet van 30 maart 2015, houdende nadere wijziging van het Wetboek van Strafrecht (G.B. 1911
no. 1, zoals laatstelijk gewijzigd bij S.B. 2012 no. 70) in verband met herziening van het Wetboek
van Strafrecht, Staatsblad van de Republiek Suriname, No. 44.
Wet van 28 februari 2013, Stb. 2013, 84.
148

Wet van 12 juni 2009, Stb. 2009, 245.
Wet van 17 mei 2006, Belgisch Staatsblad 15 juni 2006.
Wet van 22 december 2005 (Wet herijking strafmaxima), Stb. 2006, 11.
Wet van 24 juni 2004 (Wet terroristische misdrijven), Stb. 2004, 290.
Wet van 31 maart 1983 (Wet vermogenssancties), Stb. 1983, 153.
Staatscourant
Besluit van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 6 juni 2017, met kenmerk 2082516,
tot wijziging van het Besluit Adviescollege levenslanggestraften, Stcrt. 2017, 32577.
Besluit van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 25 november 2016, houdende de
instelling
van
een
Adviescollege
levenslanggestraften
(Besluit
Adviescollege
levenslanggestraften), Stcrt. 2016, 65365.
Parlementaire stukken
Handelingen I 2005/06, 12, p. 588-595.
Kamerstukken I 2018/19, 32398, P.
Kamerstukken II 2018/19, 35122, 2.
Kamerstukken II 2017/18, 34126, 17.
Kamerstukken II 2017/18, 34126, 7.
Kamerstukken II 2015/16, 29279, 325.
Kamerstukken II 2008/09, 31938.
Kamerstukken II 2003/04, 28484, 45.
Kamerstukken II 2003/04, 28484, 34.
Kamerstukken II 2002/03, 28484, 5.
Kamerstukken II 2000/01, 27419, 1.
Kamerstukken II 1900/01, 100.
Parl.St. Kamer 2015-16, nr. 54-1418/001 (Wetsontwerp houdende wijzigingen van het strafrecht
en de strafvordering en houdende diverse bepalingen inzake justitie d.d. 23 oktober 2015).
Parl.St. Kamer 2015-16, nr. 54-1418/005 (Verslag van eerste lezing van het wetsontwerp houdende
wijzigingen van het strafrecht en de strafvordering en houdende diverse bepalingen inzake
justitie d.d. 7 december 2015).
Besluiten
Besluit selectiecriteria uitsprakendatabank Rechtspraak.nl 2012.
149

Jurisprudentie
EHRM
EHRM
(Grote
Kamer)
30
juni
2015,
ECLI:CE:ECHR:2015:0630JUD004141804
(Khoroshenko/Rusland)
EHRM 21 oktober 2014, ECLI:CE:ECHR:2014:1021JUD000954007 (Murat Vural/Turkije)
EHRM (Grote Kamer) 9 juli 2013, ECLI:CE:ECHR:2013:0709JUD006606909, NJ 2016/135, m.nt. N.
Keijzer (Vinter e.a./Verenigd Koninkrijk).
Hoge Raad
HR 14 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:720.
HR 14 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:718.
HR 13 maart 2018, ECLI:NL:HR:2018:321, NJ 2018/162.
HR 20 juni 2017, ECLI:NL:HR:2017:1111, NJ 2019/111-115, m.nt. P.A.M. Mevis.
HR 20 december 2016, ECLI:NL:HR:2016:2907.
HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1411, NJ 2016/462, m.nt. H.D. Wolswijk.
HR 1 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3426, NJ 2016/113, m.nt. N. Rozemond.
HR 5 november 2013, ECLI:NL:HR:2013:1112, NJ 2014/157, m.nt. B.F. Keulen (Voorbedachte raad
II).
HR 15 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:963, NJ 2014/156, m.nt. B.F. Keulen.
HR 19 juni 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW8678, NJ 2012/519, m.nt. B.F. Keulen (Voorbedachte raad I).
HR 28 februari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BR2342, NJ 2012/518, m.nt. B.F. Keulen (onder NJ
2012/519).
HR 30 juni 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI4070.
HR 19 april 2005, ECLI:NL:HR:2005:AS5556, NJ 2006/10, m.nt. P.A.M. Mevis.
Concl. A-G Vellinga, ECLI:NL:PHR:2018:358, bij HR 6 maart 2018, ECLI:NL:HR:2018:623.
Concl. A-G Spronken, ECLI:NL:PHR:2014:2770, bij HR 3 februari 2015, ECLI:NL:HR:2015:204.
Hof
Hof ’s-Hertogenbosch 29 april 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:1600.
Hof Arnhem-Leeuwarden 13 december 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:10898.
Hof Den Haag 2 november 2018, ECLI:NL:GHDHA:2018:2918.
Hof Den Haag 3 oktober 2018, ECLI:NL:GHDHA:2018:2583.
Hof Amsterdam 26 juni 2018, ECLI:NL:GHAMS:2018:2091.
Hof Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2457.
Hof Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2456.
Hof Arnhem-Leeuwarden 15 maart 2018, ECLI:NL:GHARL:2018:2415.
Hof ’s-Hertogenbosch 30 januari 2018, ECLI:NL:GHSHE:2018:317.
Hof ‘s-Hertogenbosch 12 december 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:5468.
Hof Amsterdam 5 december 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:5494.
150

Hof Amsterdam 4 december 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:5021.
Hof Arnhem-Leeuwarden 13 november 2017, ECLI:NL:2017:GHARN:9826.
Hof Arnhem-Leeuwarden 22 september 2017, ECLI:NL:GHARL:2017:8346.
Hof Amsterdam 29 juni 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:2508.
Hof Amsterdam 29 juni 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:2497.
Hof Amsterdam 29 juni 2017, ECLI:NL:GHAMS:2017:2496.
Hof ‘s-Hertogenbosch 26 juni 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:2856.
Hof ’s-Hertogenbosch 27 februari 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:712.
Hof ’s-Hertogenbosch 23 december 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:5646.
Hof ’s-Gravenhage 13 december 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:3684.
Hof Arnhem-Leeuwarden 2 november 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:8772.
Hof ’s-Gravenhage 12 september 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:2678.
Hof Arnhem-Leeuwarden 20 juli 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:5907.
Hof Arnhem-Leeuwarden 14 juli 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:5747.
Hof ’s-Hertogenbosch 20 juni 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:3951.
Hof Amsterdam 16 juni 2016, ECLI:NL:GHAMS:2016:2317.
Hof ’s-Hertogenbosch 26 mei 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:2064.
Hof Amsterdam 21 maart 2016, ECLI:NL:GHAMS:2016:1035.
Hof ’s-Gravenhage 24 februari 2016, ECLI:NL:GHDHA:2016:474.
Hof ’s-Hertogenbosch 18 februari 2016, ECLI:NL:GHSHE:2016:494.
Hof ’s-Hertogenbosch 27 november 2015, ECLI:NL:GHSHE:2015:4778.
Hof Amsterdam 2 november 2015, ECLI:NL:GHAMS:2015:4482.
Hof Arnhem-Leeuwarden 19 oktober 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:7837.
Hof Arnhem-Leeuwarden 22 september 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:6996.
Hof ’s-Hertogenbosch 7 juli 2015, ECLI:NL:GHSHE:2015:2533.
Hof Amsterdam 1 juni 2015, ECLI:NL:GHAMS:2015:2073.
Hof Amsterdam 13 april 2015, ECLI:NL:GHAMS:2015:1329.
Hof Arnhem-Leeuwarden 9 april 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:2574.
Hof Den Haag 18 februari 2015, ECLI:NL:GHDHA:2015:282.
Hof ’s-Hertogenbosch 11 februari 2015, ECLI:NL:GHSHE:2015:471.
Hof Arnhem-Leeuwarden 3 februari 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:646.
Hof ’s Gravenhage 19 januari 2015, ECLI:NL:GHSGR:2015:37.
Hof Arnhem-Leeuwarden 11 december 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:9618.
Hof Amsterdam 14 november 2014, ECLI:NL:GHAMS:2014:4827.
Hof ’s-Hertogenbosch 6 oktober 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:4029.
Hof Den Haag 2 september 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2917.
Hof ’s-Hertogenbosch 26 augustus 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2961.
Hof Arnhem-Leeuwarden 5 augustus 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:6185.
Hof ’s-Hertogenbosch 17 juli 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2182.
Hof Den Haag 15 juli 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2359.
Hof Den Haag 8 juli 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:2257.
Hof ’s-Hertogenbosch 3 juli 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2023.
Hof Arnhem-Leeuwarden 26 juni 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:5114.
151

Hof ’s-Hertogenbosch 24 juni 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:1823.
Hof Arnhem-Leeuwarden 16 juni 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:4740.
Hof Amsterdam 28 mei 2014, ECLI:NL:GHAMS:2014:2309.
Hof ’s-Hertogenbosch 30 april 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:1252.
Hof Arnhem-Leeuwarden 22 april 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:3225.
Hof Arnhem-Leeuwarden 24 februari 2014, ECLI:NL:GHARL:2014:1353.
Hof Den Haag 19 februari 2014, ECLI:NL:GHDHA:2014:395.
Hof ’s-Hertogenbosch 18 december 2013, ECLI:NL:GHSHE:2013:6100.
Hof Den Haag 6 november 2013, ECLI:NL:GHDHA:2013:4126.
Hof 's-Gravenhage 31 oktober 2013, ECLI:NL:GHDHA:2013:4028.
Hof ’s-Hertogenbosch 6 maart 2013, ECLI:NL:GHSHE:2013:BZ3319.
Hof Arnhem-Leeuwarden 18 februari 2013, ECLI:NL:GHARL:2013:BZ1390.
Hof ’s-Hertogenbosch 20 december 2012, ECLI:NL:GHSHE:2012:BY6981.
Hof ‘s-Hertogenbosch 26 oktober 2012, ECLI:NL:GHSHE:2012:BY3791.
Hof Den Haag 13 september 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BX7230.
Hof Arnhem 11 september 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BX7016.
Hof Amsterdam 27 augustus 2012, ECLI:NL:GHAMS:2012:BX5850.
Hof Arnhem 6 juli 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BX0607.
Hof ’s-Gravenhage 4 juni 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BW7451.
Hof Amsterdam 7 maart 2012, ECLI:NL:GHAMS:2012:BV8152.
Hof ’s-Hertogenbosch 28 december 2011, ECLI:NL:GHSHE:2011:BV0119.
Hof ’s-Gravenhage 13 december 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BU7808.
Hof ’s-Gravenhage 15 september 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BS8957.
Hof ’s-Hertogenbosch 26 oktober 2011, ECLI:NL:GHSHE:2011:BU1952.
Hof Amsterdam 28 april 2011, ECLI:NL:GHAMS:2011:BQ2970.
Hof ’s-Gravenhage 3 maart 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BP6640.
Hof Arnhem 13 november 2010, ECLI:NL:GHARN:2012:BY2909.
Hof ’s-Gravenhage 9 augustus 2010, ECLI:NL:GHDHA:BN3389.
Hof Leeuwarden 23 juli 2010, ECLI:NL:GHLEE:2010:BN2245.
Hof Leeuwarden 22 juli 2010, ECLI:NL:GHLEE:2010:BN2129.
Hof Arnhem 11 juni 2010, ECLI:NL:GHARN:2010:BM7412.
Hof Amsterdam 12 mei 2010, ECLI:NL:GHAMS:2010:BM5106.
Hof ‘s-Hertogenbosch 29 april 2010, ECLI:NL:GHSHE:2010:BM2783.
Hof ’s-Hertogenbosch 22 maart 2010, ECLI:NL:GHSHE:2010:BL8618.
Hof Arnhem 3 februari 2010, ECLI:NL:GHARN:2010:BL1886.
Hof Den Bosch 6 januari 2009, ECLI:NL:GHSHE:2009:BG8922.
Hof Amsterdam 21 november 2008, ECLI:NL:GHAMS:2008:BG5023.
Hof Leeuwarden 30 september 2008, ECLI:NL:GHLEE:2008:BF3704.
Hof ’s-Gravenhage 15 juli 2008, ECLINL:GHSGR:2008:BD7249.
Hof Arnhem 18 maart 2010, ECLI:NL:GHARN:2010:BL7949.
Hof ’s-Gravenhage 15 juli 2008, ECLI:NL:GHSGR:2008:BD7249.
Hof Leeuwarden 6 maart 2008, ECLI:NL:GHLEE:2008:BC5963.

152

Rechtbank
Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2832.
Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2831.
Rb. Gelderland 26 juni 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:2830.
Rb. Midden-Nederland 12 april 2019, ECLI:NL:RBMNE:2019:1509.
Rb. Midden-Nederland 27 maart 2019, ECLI:NL:RBMNE:2019:1273.
Rb. Noord-Holland 11 december 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:10749.
Rb. Oost-Brabant 11 december 2018, ECLI:NL:RBOBR:2018:6107.
Rb. Rotterdam 10 december 2018, ECLI:NL:RBROT:2018:10093.
Rb. Overijssel 4 december 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:4640.
Rb. Den Haag 30 november 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:14084.
Rb. Gelderland 20 november 2018, ECLI:NL:RBGEL:2018:4981.
Rb. Midden-Nederland 14 november 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5574.
Rb. Noord-Nederland 1 november 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:9543.
Rb. Limburg 24 juli 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:7064.
Rb. Noord-Holland 20 juli 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:6310.
Rb. Midden-Nederland 17 juli 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:3330.
Rb. Zeeland-West-Brabant 11 juli 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:4602.
Rb. Midden-Nederland 26 juni 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:2874.
Rb. Noord-Nederland 11 juni 2018, ECLI:NL:RBNNE:2018:2170.
Rb. Overijssel 7 juni 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:1953.
Rb. Zeeland-West-Brabant 29 mei 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:3121.
Rb. Zeeland-West-Brabant 17 mei 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:2929.
Rb. Amsterdam 8 mei 2018, ECLI:NL:RBAMS:2018:3196.
Rb. Overijssel 3 mei 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:1539.
Rb. Den Haag 20 april 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:4592.
Rb. Zeeland-West-Brabant 12 april 2018, ECLI:NL:RBZWB:2018:2747.
Rb. Midden-Nederland 4 april 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:1200.
Rb. Amsterdam 15 maart 2018, ECLI:NL:RBAMS:2018:1476.
Rb. Gelderland 14 februari 2018, ECLI:NL:RBGEL:2018:666.
Rb. Noord-Holland 30 januari 2018, ECLI:NL:RBNHO:2018:607.
Rb. Limburg 23 januari 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:622.
Rb. Limburg 23 januari 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:612.
Rb. Limburg 23 januari 2018, ECLI:NL:RBLIM:2018:596.
Rb. Midden-Nederland 23 januari 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:195.
Rb. Oost-Brabant 19 december 2017, ECLI:NL:RBOBR:2017:6555.
Rb. Gelderland 21 november 2017, ECLI:NL:RBGEL:2017:5989.
Rb. Amsterdam 15 september 2017, ECLI:NL:RBAMS:2017:6680.
Rb. Amsterdam 17 augustus 2017, ECLI:NL:RBAMS:2017:5980.
Rb. Zeeland-West-Brabant 14 juli 2017, ECLI:NL:RBZWB:2017:4168.
Rb. Midden-Nederland 29 juni 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:3231.
Rb. Gelderland 21 juni 2017, ECLI:NL:RBGEL:2017:3232.
Rb. Gelderland 7 juni 2017, ECLI:NL:RBGEL:2017:3030.
153

Rb. Rotterdam 7 april 2017, ECLI:NL:RBROT:2017:2640.
Rb. Zeeland-West-Brabant 16 februari 2017, ECLI:NL:RBZWB:2017:847.
Rb. Midden-Nederland 21 januari 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:408.
Rb. Oost-Brabant 15 december 2016, ECLI:NL:RBOBR:2016:6894.
Rb. Gelderland 12 december 2016, ECLI:NL:RBGEL:2016:6687.
Rb. Noord-Holland 4 november 2016, ECLI:NL:RBNHO:2016:9103.
Rb. Zeeland-West-Brabant 1 november 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:6809.
Rb. Rotterdam 6 september 2016, ECLI:NL:RBROT:2016:6854.
Rb. Zeeland-West-Brabant 26 augustus 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:5272.
Rb. Zeeland-West-Brabant 26 juli 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:4648.
Rb. Limburg 7 juli 2016, ECLI:NL:RBLIM:2016:5840.
Rb. Noord-Nederland 23 juni 2016, ECLI:NL:RBNNE:2016:2979.
Rb. Noord-Nederland 14 juni 2016, ECLI:NL:RBNNE:2016:2831.
Rb. Noord-Nederland 2 juni 2016, ECLI:NL:RBNNE:2016:2607.
Rb. Zeeland-West-Brabant 31 mei 2016, ECLI:NL:RBZWB:2016:3222.
Rb. Rotterdam 24 maart 2016, ECLI:NL:RBROT:2016:2440.
Rb. Amsterdam 14 januari 2016, ECLI:NL:RBAMS:2016:132.
Rb. Noord-Nederland 24 november 2015, ECLI:NL:RBNNE:2015:5389.
Rb. Amsterdam 5 november 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:7610.
Rb. Zeeland-West-Brabant 8 oktober 2015, ECLI:NL:RBZWB:2015:6429.
Rb. Oost-Brabant 13 mei 2015, ECLI:NL:RBOBR:2015:2814.
Rb. Amsterdam 1 mei 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:2471.
Rb. Amsterdam 1 mei 2015, ECLI:NL:RBAMS:2015:2468.
Rb. Limburg 23 april 2015, ECLI:NL:RBLIM:2015:3472.
Rb. Limburg 23 april 2015, ECLI:NL:RBLIM:2015:3471.
Rb. Oost-Brabant 16 maart 2015, ECLI:NL:RBOBR:2015:1353.
Rb. Midden-Nederland 6 februari 2015, ECLI:NL:RBMNE:2015:644.
Rb. Limburg 27 januari 2015, ECLI:NL:RBLIM:2015:573.
Rb. Gelderland 29 augustus 2014, ECLI:NL:RBGEL:2014:5497.
Rb. Noord-Nederland 17 april 2014, ECLI:NL:RBNNE:2014:1960.
Rb. Oost-Brabant 9 april 2014, ECLI:NL:RBOBR:1681.
Rb. Zeeland-West-Brabant 17 oktober 2013, ECLI:NL:RBZWB:2013:7557.
Rb. Alkmaar 26 november 2012, ECLI:NL:RBALK:2012:BY4195.
Rb. ’s-Gravenhage 24 juli 2012, ECLI:NL:RBSGR:2012:BX2392.
Rb. Middelburg 12 april 2012, ECLI:NL:RBMID:2012:BW2303.
Rb. Amsterdam 30 januari 2012, ECLI:NL:RBAMS:2012:BV2184.
Rb. Almelo 9 december 2011, ECLI:NL:RBALM:2011:BU7461.
Rb. Haarlem 21 november 2011, ECLI:NL:RBHAA:2011:BU5195.
Rb. ‘s-Gravenhage 5 september 2011, ECLI:NL:RBSGR:2011:BR6672.
Rb. ’s-Hertogenbosch 27 april 2011, ECLI:NL:RBSHE:2011:BQ2544.
Rb. Amsterdam 2 december 2010, ECLI:NL:RBAMS:2010:BR4184.
Rb. Dordrecht 21 oktober 2010, ECLI:NL:RBDOR:2010:BO1338.
Rb. Zwolle-Lelystad 14 sept 2010, ECLI:NL:RBZLY:2010:BN6886.
154

Rb. Zwolle-Lelystad 6 mei 2010, ECLI:NL:RBZLY:2010:BM3688.
Rb. Amsterdam 2 maart 2010, ECLI:NL:RBAMS:2010:BL6138.
Rb. Zutphen 1 februari 2010, ECLI:NL:RBZUT:2010:BL1518.
Rb. Dordrecht 27 oktober 2009, ECLI:NL:RBDOR:2009:BK1303.
Rb. ’s-Gravenhage 23 augustus 2009, ECLI:NL:RBSGR:2009:BJ6603.
Rb. ’s-Hertogenbosch 22 juli 2009, ECLI:NL:RBSHE:2009:BJ3186.
Rb. 's-Hertogenbosch 4 maart 2009, ECLI:NL:RBSHE:2009:BH4598.
Rb. Rotterdam 2 maart 2009, ECLI:NL:RBROT:2009:BH4550.
Rb. Maastricht 24 november 2008, ECLI:NL:RBMAA:2008:BG5168.
Rb. Groningen 24 januari 2008, ECLI:NL:RBGRO:2008:BC2655.
Rb. Almelo 9 oktober 2007, ECLI:NL:RBALM:2007:BB5111.
Rb. Roermond 29 augustus 2007, ECLI:NL:RBROE:2007:BB2547.
Rb. Amsterdam 8 maart 2007, ECLI:NL:RBAMS:2007:BR4866.
Rb. ’s-Gravenhage 28 november 2006, ECLI:NL:RBSGR:2006:AZ3150.

155

Bijlagen

156

Bijlage I

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.

Overzicht van alle moordzaken

Kwalificatie319

ECLI-nummer

Onherroepelijke sanctie

289
289
289
47, 57, 289
47, 57, 289
289; 311; 3(B) Opiumwet; 13
WWM
289
289
289
289
289; 57, 311
289; 57, 310; 26 WWM
289; 151
289
47, 289; 47, 301; 47, 303; 45,
57, 312, 317; 312, 317; 416
47, 289
47, 289; 10a Opiumwet; 26
WWM
47, 289
47, 289; 47, 301; 47, 303; 311;
45, 312, 317; 312, 317;
47, 289; 47, 282; 57, 311; 45,
57, 311; 45, 312, 317
47, 289
289
289
289; 45, 57, 289
289
289
289
289
289
289
289
289; 285
57, 289; 56, 36 GWWD
289; 45, 57, 289; 57, 26 WWM

ECLI:NL:RBUTR:2006:AZ2884
ECLI:NL:RBZLY:2007:BB2616
ECLI:NL:RBALK:2007:BB0709
ECLI:NL:GHLEE:2007:BB5538
ECLI:NL:GHLEE:2007:BB5540
ECLI:NL:RBAMS:2007:BB2623

GS 2 jaren en 6 maanden
GS 12 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 15 jaren
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:RBUTR:2007:BC0032
ECLI:NL:RBGRO:2007:BB4075
ECLI:NL:RBSGR:2007:BB6014
ECLI:NL:RBSGR:2007:BA3378
ECLI:NL:RBARN:2007:BB6252
ECLI:NL:RBROE:2007:BB2547
ECLI:NL:RBSGR:2007:BA7858
ECLI:NL:RBAMS:2007:BB8678
ECLI:NL:RBALM:2007:BB9244

OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 18 jaren
GS 10 jaren
GS 20 jaren
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren

ECLI:NL:RBROT:2007:BA6898
ECLI:NL:RBROT:2007:BA9887

GS 15 jaren
GS 12 jaren en 6 maanden

ECLI:NL:RBZUT:2007:BB9262
ECLI:NL:RBALM:2007:BB9238

GS 18 jaren
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:RBZUT:2007:BA7832

GS 15 jaren

ECLI:NL:RBZLY:2008:BF3748
ECLI:NL:RBALK:2008:BQ5953
ECLI:NL:RBALK:2008:BQ5959
ECLI:NL:RBZLY:2008:BG3471
ECLI:NL:RBALK:2008:BC4096
ECLI:NL:RBBRE:2008:BG7080
ECLI:NL:RBUTR:2008:BG7847
ECLI:NL:RBUTR:2008:BD1352
ECLI:NL:RBARN:2008:BG1686
ECLI:NL:RBDOR:2008:BE9415
ECLI:NL:RBARN:2008:BG8574
ECLI:NL:RBMID:2008:BF1788
ECLI:NL:RBROT:2008:BC7045
ECLI:NL:RBALM:2008:BC9403

GS 16 jaren
GS 9 jaren
GS 9 jaren
GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 7 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren
OVAR en plaatsing in PZ voor 1 jaar
GS 6 jaren
GS 8 jaren
GS 15 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 24 jaren en tbs met dwangverpleging

De genoemde artikelen komen uit het Wetboek van Strafrecht, tenzij anders aangegeven. Daar waar één
strafbepaling wordt genoemd in combinatie met art. 57 Sr, is dat delict meermalen gepleegd.
319

157

35.
36.
37.
38.
39.
40.

41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.

289
48, 289; 46, 289; 26 WWM
47, 289; 47, 151
47, 289; 47, 151
289
47, 289; 47, 151; 47, 189; 47,
282; 45, 302; 311; 45, 57, 311;
45, 312, 317
289
289; 45, 289; 300
289
289; 45, 289; 57, 301
289
289
289
289
289
289
289
289
289; 45, 47, 326; 310; 56, 310,
311
289; 26 WWM
289
289
47, 289
47, 289
47, 289
289
289
289
289; 45, 289
289; 300
289; 57, 266; 45, 287
289
289
289; 57, 26 WWM
289
289
289
47, 289; 312
47, 289; 312
289; 350

ECLI:NL:RBMAA:2008:BF7327
ECLI:NL:RBAMS:2008:BR6614
ECLI:NL:RBAMS:2008:BG1566
ECLI:NL:RBSGR:2008:BE6980
ECLI:NL:RBSGR:2008:BE6956
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC4153
ECLI:NL:GHARN:2008:BG1517

GS 9 maanden en tbs met
dwangverpleging
GS 4 jaren en 6 maanden
GS 7 jaren
GS 13 jaren
GS 13 jaren
GS 18 jaren

ECLI:NL:GHSHE:2008:BD9327
ECLI:NL:GHSGR:2008:BD7249
ECLI:NL:GHARN:2008:BF0521
ECLI:NL:GHLEE:2008:BD0810
ECLI:NL:GHARN:2008:BD2939
ECLI:NL:GHSGR:2008:BF3685
ECLI:NL:GHLEE:2008:BC5003
ECLI:NL:GHARN:2009:BJ4642
ECLI:NL:GHARN:2009:BI7210
ECLI:NL:GHSHE:2009:BK3481
ECLI:NL:GHSHE:2009:BH4350
ECLI:NL:GHSHE:2009:BJ9428
ECLI:NL:GHARN:2009:BI1175

GS 9 jaren
GS 20 jaren
GS 10 jaren
GS 20 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 16 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:GHARN:2009:BK6586
ECLI:NL:GHAMS:2009:BI1783
ECLI:NL:GHARN:2009:BK1256
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5716
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5717
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5721
ECLI:NL:RBSHE:2009:BH3925
ECLI:NL:RBMID:2009:BK1887
ECLI:NL:RBSHE:2009:BR4492
ECLI:NL:RBMAA:2009:BK1293
ECLI:NL:RBBRE:2009:BJ3202
ECLI:NL:RBUTR:2009:BI7906
ECLI:NL:RBALM:2009:BJ7649
ECLI:NL:RBZUT:2009:BI7429
ECLI:NL:RBSGR:2009:BI5835
ECLI:NL:RBSGR:2009:BJ6352
ECLI:NL:RBDOR:2009:BI9964
ECLI:NL:RBAMS:2009:BJ7932
ECLI:NL:RBMAA:2009:BI7330
ECLI:NL:RBMAA:2009:BI7332
ECLI:NL:HR:2009:BG2195
ECLI:NL:GHSGR:2007:BB5725

GS 15 jaren
GS 15 jaren
GS 12 jaren
GS 9 jaren
GS 9 jaren
GS 9 jaren
GS 10 jaren
GS 9 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 12 jaren
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 16 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren

158

75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.

289; 57, 242; 282
289
289
289
47, 289; 47, 285
47, 289
48, 289
47, 289; 47, 26 WWM
47, 289
289
289; 45, 289
289
289
289; 45, 57, 289; 57, 282
289
289
289
289; 350
289
289; 57, 242; 45, 242; 45, 302
289; 300
289; 45, 289
289; 285; 57, 285; 300; 350
57, 289
289
289; 311
289
289
289
289
289
289; 157
47, 289; 47, 300
47, 289
47, 289; 310; 45, 310
47, 48, 289; 26 WWM
47, 289
47, 289; 2(C) Opiumwet; 47,
26 WWM
289; 57, 26 WWM

ECLI:NL:HR:2009:BI4070
ECLI:NL:GHLEE:2008:BC5963
ECLI:NL:HR:2009:BI4080
ECLI:NL:GHAMS:2008:BD7139
ECLI:NL:HR:2009:BJ6525
ECLI:NL:GHSHE:2008:BD1206
ECLI:NL:HR:2009:BI4693
ECLI:NL:GHSHE:2009:BG8922
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5702
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5715
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5703
ECLI:NL:GHAMS:2009:BK3445
ECLI:NL:GHARN:2009:BI0051
ECLI:NL:GHAMS:2010:BY2092
ECLI:NL:GHAMS:2010:BM5106
ECLI:NL:GHAMS:2010:BX5704
ECLI:NL:GHARN:2010:BO5301
ECLI:NL:GHARN:2010:BL1886
ECLI:NL:GHSGR:2010:BM8627
ECLI:NL:GHAMS:2010:BL8329
ECLI:NL:GHARN:2010:BL2868
ECLI:NL:GHAMS:2010:BM2026
ECLI:NL:GHARN:2010:BO7119
ECLI:NL:GHAMS:2010:BO8454
ECLI:NL:GHSHE:2010:BO7655
ECLI:NL:GHSGR:2010:BM2884
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN2354
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN3389
ECLI:NL:RBMAA:2010:BO6490
ECLI:NL:RBZLY:2010:BM8126
ECLI:NL:RBROE:2010:BO1814
ECLI:NL:RBARN:2010:BL4044
ECLI:NL:RBALM:2010:BO7646
ECLI:NL:RBUTR:2010:BK8268
ECLI:NL:RBSGR:2010:BM2974
ECLI:NL:RBSGR:2010:BL7050
ECLI:NL:GHSHE:2010:BM3296
ECLI:NL:GHSHE:2010:BM3298
ECLI:NL:RBAMS:2010:BM2701
ECLI:NL:RBARN:2010:BM4129
ECLI:NL:RBARN:2010:BM4121
ECLI:NL:RBSHE:2010:BN7853

Beroep verworpen
GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Verdachte niet-ontvankelijk
GS 20 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 16 jaren
GS 16 jaren
GS 8 maanden
GS 13 jaren
GS 14 jaren
GS 13 jaren
GS 20 jaren
GS 12 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 20 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 20 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 11 jaren
GS 13 jaren
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren en 4 maanden
GS 20 jaren
GS 15 jaren
GS 20 jaren
OVAR en plaatsing in pz voor 1 jaar
GS 12 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 13 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 16 jaren
GS 14 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 16 jaren
GS 15 jaren

ECLI:NL:HR:2010:BK9252
ECLI:NL:GHARN:2008:BF3955

Beroep verworpen
GS 13 jaren

159

114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.
130.
131.
132.
133.
134.
135.
136.
137.
138.
139.
140.
141.

289
289
289; 45, 289
289
289
289; 157
289
289; 45, 47, 57, 289; 242; 26
WWM
289
57, 289
289; 266; 57, 285; 300; 312
289
289; 45, 303
289; 26 WWM
289; 45, 289; 312
289
289
289
289; 45, 302; 311
47, 289
47, 289; 312
47, 289
47, 289
289; 57, 26 WWM
289
289
289
289

142.
289; 209; 310
143.

ECLI:NL:HR:2010:BM0287
ECLI:NL:GHSHE:2008:BG8384
ECLI:NL:GHAMS:2011:BY2031
ECLI:NL:GHSHE:2011:BU1952
ECLI:NL:GHLEE:2011:BQ6058
ECLI:NL:GHSHE:2011:BQ6603
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR1352
ECLI:NL:GHSGR:2011:BT7563
ECLI:NL:GHSGR:2011:BP6640

Beroep verworpen
GS 8 jaren
GS 8 jaren
GS 20 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 21 jaren
GS 15 jaren
GS 14 jaren
GS 29 jaren

ECLI:NL:GHARN:2011:BQ3264
ECLI:NL:GHAMS:2011:BP6664
ECLI:NL:GHAMS:2011:BR3409
ECLI:NL:GHSGR:2011:BU5110
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR3963
ECLI:NL:GHSGR:2011:BV9734
ECLI:NL:RBZLY:2011:BP4444
ECLI:NL:RBSGR:2011:BP5036
ECLI:NL:RBSGR:2011:BP9618
ECLI:NL:RBZUT:2011:BP8108
ECLI:NL:RBDOR:2011:BP8909
ECLI:NL:RBROT:2011:BQ2317
ECLI:NL:RBARN:2011:BQ8704
ECLI:NL:RBAMS:2011:BR3887
ECLI:NL:RBAMS:2011:BR3888
ECLI:NL:RBSGR:2011:BR6466
ECLI:NL:RBSGR:2011:BU5113
ECLI:NL:RBAMS:2011:BU6184
ECLI:NL:RBSGR:2011:BV0254
ECLI:NL:HR:2011:BU3597
ECLI:NL:GHAMS:2010:BO4253
ECLI:NL:GHSHE:2011:BQ4802
ECLI:NL:HR:2011:BO5354
ECLI:NL:GHSHE:2009:BJ5635
ECLI:NL:HR:2011:BP6055

GS 15 jaren
GS 7 jaren
GS 12 jaren
GS 12 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 16 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 22 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 16 jaren
GS 16 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren
GS 14 jaren
GS 18 jaren
GS 18 jaren
OVAR en tbs met voorwaarden
OVAR en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 7 jaren
GS 14 jaren
Vernietiging en terugwijzing
GS 14 jaren
Vernietiging en vermindering strafduur
met GS 14 jaren en 8 maanden
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 8 jaren
Beroep verworpen
GS 21 jaren
GS 8 jaren
GS 15 jaren
GS 9 jaren
GS 9 jaren
GS 15 jaren

289
144.
145.
146.
147.
148.
149.
150.

289
56, 289; 45, 56, 289; 45, 287
47, 289
47, 289; 47, 45, 47, 289
47, 289
47, 289
47, 289

ECLI:NL:GHAMS:2009:BK0619
ECLI:NL:HR:2011:BP2741
ECLI:NL:GHARN:2010:BL2346
ECLI:NL:HR:2011:BT1876
ECLI:NL:GHLEE:2010:BO3327
ECLI:NL:GHAMS:2011:BT7207
ECLI:NL:GHAMS:2011:BT7189
ECLI:NL:GHSGR:2011:BQ6332
ECLI:NL:GHSGR:2011:BQ6326
ECLI:NL:GHSGR:2011:BQ6327

160

151.
152.
153.
154.
155.
156.
157.
158.
159.
160.
161.
162.
163.
164.
165.
166.
167.
168.

47, 48, 289
47, 289
47, 289
47, 289
289; 26 WWM
289; 45, 289; 285; 302; 45, 302
289
289; 300
289
289; 45, 289; 300; 304
289; 45, 57, 289; 26 WWM
289; 8 WVW
289
289; 57, 285; 285b; 47, 57, 350
57, 289
289
289; 151
289; 26 WWM

169.
289; 416; 26 WWM
170.
171.
172.
173.
174.
175.
176.
177.
178.
179.
180.
181.
182.
183.

47, 289; 47, 151; 47, 157
47, 289; 47, 151; 47, 157
47, 289
47, 289
289
289
289
289
47, 289
47, 289
289
289
289
289

ECLI:NL:GHSHE:2011:BR1191
ECLI:NL:GHSHE:2011:BR1193
ECLI:NL:HR:2011:BR2355
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN2929
ECLI:NL:HR:2011:BR2348
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN2930
ECLI:NL:RBAMS:2012:BY2689
ECLI:NL:GHAMS:2010:BX6287
ECLI:NL:GHAMS:2012:BY0040
ECLI:NL:GHARN:2012:BY6317
ECLI:NL:GHAMS:2012:BW4420
ECLI:NL:GHSHE:2012:BW8444
ECLI:NL:GHSHE:2012:BW1953
ECLI:NL:GHAMS:2012:BY2592
ECLI:NL:GHSHE:2012:BX7796
ECLI:NL:GHARN:2012:BW6011
ECLI:NL:GHARN:2012:BW3209
ECLI:NL:GHSGR:2012:BX7230
ECLI:NL:RBSGR:2012:BV6834
ECLI:NL:HR:2012:BV3442
ECLI:NL:GHSGR:2010:BO5253
ECLI:NL:HR:2012:BT6553
ECLI:NL:GHSHE:2010:BM2783
ECLI:NL:HR:2012:BY0839
ECLI:NL:GHSGR:2011:BP3806

GS 4 jaren
GS 10 jaren
Beroep verworpen
GS 5 jaar
Beroep verworpen
GS 15 jaren
GS 15 jaren
Terugwijzing naar rechtbank Amsterdam
GS 22 jaren
GS 10 jaren
GS 18 jaren
GS 5 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 15 jaren
GS 21 jaren
GS 25 jaren
GS 30 jaren
Twee maanden strafvermindering
GS 14 jaren
Vijf maanden strafvermindering
GS 20 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 14 jaren

ECLI:NL:HR:2012:BW2488
ECLI:NL:GHSGR:2011:BQ1410

Vernietiging vwb kwalificering WWM.
Beroep verworpen voor overige.
GS 15 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 15 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 15 jaren
Drie maanden strafvermindering
GS 16 jaren
Beroep verworpen
GS 16 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 15 jaren
GS 18 jaren
GS 14 jaren
GS 15 jaren
GS 16 jaren
GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 15 jaren

ECLI:NL:HR:2012:BR2841
ECLI:NL:GHSHE:2009:BK7065
ECLI:NL:HR:2012:BR2897
ECLI:NL:GHSHE:2009:BK7071
ECLI:NL:HR:2012:BX6903
ECLI:NL:GHSGR:2011:BQ6330
ECLI:NL:HR:2012:BY4869
ECLI:NL:GHSHE:2011:BU3432
ECLI:NL:RBSHE:2012:BV1247
ECLI:NL:RBUTR:2012:BV2134
ECLI:NL:RBZUT:2012:BV2798
ECLI:NL:RBGRO:2012:BV9057
ECLI:NL:RBHAA:2012:BW1151
ECLI:NL:RBHAA:2012:BW1162
ECLI:NL:RBROT:2012:BW3768
ECLI:NL:RBHAA:2012:BW6164
ECLI:NL:RBBRE:2012:BW9052
ECLI:NL:RBAMS:2012:BX3164

161

184.
185.
186.
187.
188.
189.
190.
191.
192.
193.
194.
195.
196.
197.
198.
199.
200.

201.
202.
203.
204.
205.
206.

289, 26 WWM
289
289
289
289
289
289; 285; 26 WWM
289
289
289
289
289; 57, 13 WWM; 57, 26
WWM
289; 151; 47, 282; 285; 45, 302;
304; 47, 310
289
289; 285b
289
289; 47, 282a; 55, 312, 317;
317; 2(B) Opiumwet; 26
WWM
289
57, 289
289; 151; 242; 282
289
289
289; 138; 285; 300; 350

207.
47, 289; 141
208.
209.
210.
211.
212.

47, 289
47, 289
47, 289
47, 289
47, 289

ECLI:NL:RBHAA:2012:BX7265
ECLI:NL:RBARN:2012:BY0166
ECLI:NL:RBBRE:2012:BY0195
ECLI:NL:RBBRE:2012:BY0195
ECLI:NL:RBROE:2012:BY2833
ECLI:NL:RBHAA:2012:BY3600
ECLI:NL:RBROT:2012:BY6119
ECLI:NL:RBLIM:2013:BZ1443
ECLI:NL:RBNNE:2013:BZ1509
ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ4762
ECLI:NL:RBGEL:2013:BZ6965
ECLI:NL:RBOBR:2013:BZ7159

GS 15 jaren
GS 16 jaren
GS 16 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren
GS 18 jaren
GS 15 jaren
GS 8 jaren
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:RBGEL:2013:1543

GS 17 jaren

ECLI:NL:RBNHO:2013:11303
ECLI:NL:RBROT:2013:9139
ECLI:NL:GHARL:2013:BY8054
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ8511

GS 18 jaren
GS 15 jaren
GS 15 jaren
GS 18 jaren

ECLI:NL:GHARL:2013:6057
ECLI:NL:GHARL:2013:9368
ECLI:NL:HR:2013:853
ECLI:NL:GHSGR:2012:BW7425
ECLI:NL:HR:2013:BZ1404
ECLI:NL:GHAMS:2011:BU4617
ECLI:NL:HR:2013:BZ1894
ECLI:NL:GHSHE:2010:BO4267
ECLI:NL:HR:2013:BZ4485
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR7023
ECLI:NL:GHARL:2013:5070
ECLI:NL:HR:2012:BX6758
ECLI:NL:GHLEE:2011:BP6624

GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 18 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
OVAR en tbs met voorwaarden
Zes maanden strafvermindering
GS 17 jaren
Drie maanden strafvermindering
GS 12 jaren
GS 12 jaren
Terugwijzing
GS 15 jaren. Geen veroordeling voor
medeplegen.

ECLI:NL:HR:2013:BZ2942
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5718
ECLI:NL:HR:2013:BZ2938
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5712
ECLI:NL:HR:2013:BZ2937
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5713
ECLI:NL:HR:2013:BZ2934
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5714
ECLI:NL:HR:2013:BY5678
ECLI:NL:GHAMS:2010:BL9993

Zeven maanden strafvermindering
GS 9 jaren
Verdachte niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Acht maanden strafvermindering
GS 12 jaren
Zeven maanden strafvermindering
GS 9 jaren
Negen maanden strafvermindering
GS 18 jaren

162

213.
214.
215.
216.
217.
218.
219.
220.

221.
222.
223.
224.

47, 289
47, 289
47, 289
47, 289
289; 46, 289; 157; 350
289; 45, 287; 26 WWM
289
47, 289; 311; 13 WWM; 57, 26
WWM; 31 WWM
289; 26 WWM
289
289; 151; 47, 225; 57, 310; 57,
326; 26 WWM
289

225.
289
226.
227.
228.
229.
230.
231.
232.
233.
234.
235.
236.
237.
238.

289; 47, 151
289
289
55, 57, 289, 157
289
289; 26 WWM
289
289
289
289; 57, 26 WWM
289
289; 287
289; 2(C) Opiumwet; 3(C)
Opiumwet; 57, 26 WWM; 57,
40 Gnw

ECLI:NL:HR:2013:1744
ECLI:NL:GHARN:2012:BW4601
ECLI:NL:HR:2013:BY5679
ECLI:NL:GHAMS:2010:BL9992
ECLI:NL:HR:2013:950
ECLI:NL:GHSHE:2011:BU7306
ECLI:NL:HR:2013:953
ECLI:NL:GHSHE:2011:BU7307
ECLI:NL:HR:2013:489
ECLI:NL:GHLEE:2012:BX4253
ECLI:NL:HR:2013:2014
ECLI:NL:GHARN:2012:BX2349
ECLI:NL:HR:2013:776
ECLI:NL:GHARN:2012:BY3610
ECLI:NL:HR:2013:1745
ECLI:NL:GHARN:2012:BW4605

Vier maanden strafvermindering
GS 18 jaren
Negen maanden strafvermindering
GS 18 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 14 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 14 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 18 jaren
Een maand strafvermindering
GS 20 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
Drie maanden strafvermindering
GS 17 jaren

ECLI:NL:HR:2013:907
ECLI:NL:GHAMS:2012:BW6162
ECLI:NL:HR:2014:528
ECLI:NL:GHSHE:2012:BW1100
ECLI:NL:HR:2014:639
ECLI:NL:GHARN:2012:BW4764
ECLI:NL:HR:2014:3147
ECLI:NL:GHSHE:2013:4256
ECLI:NL:HR:2014:704
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ4865
ECLI:NL:HR:2012:BY0094

Beroep verworpen
GS 18 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 8 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 18 jaren
Beroep verworpen
GS 18 jaren
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Terugwijzing

ECLI:NL:HR:2014:701
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ8175
ECLI:NL:HR:2014:3624
ECLI:NL:GHSHE:2013:4439
ECLI:NL:HR:2014:142
ECLI:NL:GHSHE:2012:BX7317
ECLI:NL:RBOBR:2014:1681
ECLI:NL:RBROT:2014:4626
ECLI:NL:RBROT:2014:5061
ECLI:NL:RBAMS:2014:4480
ECLI:NL:RBGEL:2014:5726
ECLI:NL:RBMNE:2014:4859
ECLI:NL:GHSHE:2014:103
ECLI:NL:GHARL:2014:491
ECLI:NL:GHARL:2014:1353
ECLI:NL:GHARL:2014:9057

Beroep verworpen
GS 15 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 18 jaren
Een maand strafvermindering
GS 12 jaren
GS 20 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 18 jaren
GS 16 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 8 jaren
GS 10 jaren
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 22 jaren
GS 12 jaren

163

239.
240.
241.
242.
243.
244.
245.

246.
247.

248.
249.
250.
251.
252.
253.
254.
255.
256.
257.
258.
259.
260.
261.
262.
263.
264.
265.
266.

289; 311; 350
47, 289
47, 289
47, 289
48, 289; 47, 57, 26 WWM
48, 289; 2(C) Opiumwet; 40
Gnw
47, 289; 47, 2(C) Opiumwet;
47, 57, 26 WWM; 47, 57, 26
WWM; 47, 57, 26 WWM; 47,
57, 13 WWM
47, 289; 26 WWM
47, 289; 47, 282; 311; 45, 311;
45, 312, 317; 47, 151; 47, 189
47, 289; 311; 300
47, 289; 312
289
289
289
289
289; 45, 57, 289
289
289; 2(C) Opiumwet; 57, 26
WWM, 13 WWM
289
289; 57, 240b
289; 2(C) Opiumwet
289
289
48, 289; 45, 48, 57, 287
47, 57, 289; 45, 47, 289; 45, 47,
57, 287; 308; 57, 26 WWM
47, 57, 289; 45, 47, 289; 45, 47,
57, 287
289; 45, 57, 287
47, 57, 289; 47, 57, 151

ECLI:NL:GHARL:2014:8607
ECLI:NL:RBROT:2014:8993
ECLI:NL:RBROT:2014:8996
ECLI:NL:GHARL:2014:5115
ECLI:NL:GHARL:2014:9145
ECLI:NL:GHARL:2014:9050

Tbs onder voorwaarden
GS 15 jaren
GS 15 jaren
GS 15 jaren
GS 6 jaren
GS 6 jaren

ECLI:NL:HR:2014:357
ECLI:NL:GHAMS:2012:BY2741

Beroep verworpen
GS 17 jaren

ECLI:NL:HR:2014:356
ECLI:NL:GHAMS:2012:BY2740
ECLI:NL:HR:2014:2961
ECLI:NL:HR:2010:BK6350
Hof niet gepubliceerd

Beroep verworpen
GS 15 jaren
Herziening afgewezen
Beroep verworpen
GS 18 jaren

ECLI:NL:HR:2014:483
ECLI:NL:GHARN:2012:BX4574
ECLI:NL:HR:2014:2846
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY6974
ECLI:NL:HR:2014:60
ECLI:NL:GHSGR:2012:BV8339
ECLI:NL:HR:2014:65
ECLI:NL:GHSGR:2012:CA2291
ECLI:NL:RBROT:2014:5366
ECLI:NL:HR:2015:48
ECLI:NL:GHARL:2013:6698
ECLI:NL:HR:2015:1249
ECLI:NL:GHARL:2014:2954
ECLI:NL:HR:2015:3167
ECLI:NL:GHDHA:2014:3916
ECLI:NL:HR:2015:1347
ECLI:NL:GHARL:2014:1305
ECLI:NL:GHSHE:2015:261
ECLI:NL:GHAMS:2015:2073
ECLI:NL:GHAMS:2015:2410
ECLI:NL:GHARL:2015:6996
ECLI:NL:GHAMS:2015:3980
ECLI:NL:RBNNE:2015:657
ECLI:NL:RBAMS:2015:2468

Drie maanden strafvermindering
GS 15 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 16 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 10 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
GS 12 jaren (herziening afgewezen
2017:2537)
Twee maanden strafvermindering
GS 14 jaren
Beroep verworpen
GS 24 jaren
Beroep verworpen
GS 18 jaren
Beroep verworpen
GS 18 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 16 jaren
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 8 jaren
Levenslange gevangenisstraf

ECLI:NL:RBAMS:2015:2471

Levenslange gevangenisstraf

ECLI:NL:RBNNE:2015:656
ECLI:NL:RBLIM:2015:3472

GS 18 jaren en tbs met dwangverpleging
Levenslange gevangenisstraf

164

267.
268.
269.
270.

289
289
289
47, 289; 47, 151; 308

271.
272.
273.
274.
275.
276.
277.
278.
279.
280.
281.
282.
283.
284.
285.
286.
287.
288.
289.
290.
291.
292.
293.
294.
295.
296.
297.

47, 57, 289; 47, 57, 151; 45, 47,
289
289
289; 2(C) Opiumwet; 26
WWM
289; 26 WWM
289
57, 289
289
47, 48, 289
47, 289; 47, 151
47, 289; 47, 151; 57, 2(C)
Opiumwet
47, 289; 311; 2(C) Opiumwet;
3(B) Opiumwet
47, 289
47, 48, 289
47, 289; 420bis; 3(C)
Opiumwet
47, 289
47, 289; 47, 151
289
289
289
289
47, 289
47, 289; 311
47, 289
47, 289
289
289
289

ECLI:NL:RBLIM:2015:4772
ECLI:NL:RBROT:2015:6001
ECLI:NL:RBOBR:2015:6442
ECLI:NL:HR:2015:2858
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ8947
ECLI:NL:RBZLY:2010:BM3688
ECLI:NL:HR:2015:2857
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ8949
ECLI:NL:RBOBR:2016:243
ECLI:NL:RBROT:2016:1174

GS 16 jaren
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 6 jaren
Acht maanden strafvermindering
GS 29 jaar en 6 maanden
GS 30 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 29 jaren en 6 maanden
GS 15 jaren
GS 13 jaren

ECLI:NL:RBOVE:2016:1525
ECLI:NL:RBOBR:2016:3701
ECLI:NL:RBOBR:2016:3846
ECLI:NL:RBROT:2016:7166
ECLI:NL:RBOBR:2016:2633
ECLI:NL:RBROT:2016:3952
ECLI:NL:RBROT:2016:3953

GS 10 jaren
GS 15 jaren
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren
GS 16 maanden waarvan 8 maanden
voorwaardelijk
GS 13 jaren
GS 16 jaren

ECLI:NL:RBROT:2016:3921

GS 14 jaren

ECLI:NL:RBZWB:2016:4648
ECLI:NL:RBZWB:2016:4714
ECLI:NL:RBZWB:2016:4715

GS 18 jaren
GS 9 jaren
GS 18 jaren

ECLI:NL:RBNHO:2016:9098
ECLI:NL:RBNHO:2016:9103
ECLI:NL:GHAMS:2016:3209
ECLI:NL:GHSHE:2016:4809
ECLI:NL:GHSHE:2016:5230
ECLI:NL:HR:2016:2007
ECLI:NL:GHSHE:2014:5419
ECLI:NL:GHDHA:2016:2227
ECLI:NL:HR:2016:169
ECLI:NL:GHARL:2014:5114
ECLI:NL:HR:2016:2907
ECLI:NL:GHARL:2015:7358
ECLI:NL:HR:2016:2894
ECLI:NL:GHARL:2015:7357
ECLI:NL:HR:2017:647
ECLI:NL:GHSHE:2016:1695
ECLI:NL:HR:2017:35
ECLI:NL:GHARL:2014:3259
ECLI:NL:HR:2017:1233
ECLI:NL:GHSHE:2015:5177

GS 11 jaren
GS 12 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
Vijf maanden strafvermindering
GS 20 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 20 jaren
Beroep verworpen
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Drie maanden strafvermindering
GS 14 jaren

165

298.

289

299.

ECLI:NL:HR:2017:3197
ECLI:NL:GHARL:2016:8772
ECLI:NL:HR:2017:3185
ECLI:NL:HR:2016:1325
ECLI:NL:GHDHA:2015:37

Beroep verworpen
GS 18 jaren
Beroep verworpen
Houdt beslissing aan tot nadere politieke
ontwikkelingen
Levenslange gevangenisstraf

ECLI:NL:HR:2017:1096
ECLI:NL:GHAMS:2016:2414
ECLI:NL:GHSHE:2017:3106
ECLI:NL:GHARL:2017:9826
ECLI:NL:RBMNE:2016:4229
ECLI:NL:GHAMS:2017:5021
ECLI:NL:GHAMS:2017:2495
ECLI:NL:RBAMS:2013:1294
ECLI:NL:GHAMS:2017:2494

Beroep verworpen
GS 16 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging
Levenslange gevangenisstraf
GS 14 jaren
GS 30 jaren
GS 8 jaren

ECLI:NL:GHARL:2017:6010
ECLI:NL:GHAMS:2017:2496

GS 4 jaren
Levenslange gevangenisstraf

ECLI:NL:GHAMS:2017:2497

(NB. Beroep verworpen in
ECLI:NL:HR:2019:601)
Levenslange gevangenisstraf

ECLI:NL:HR:2017:945
ECLI:NL:GHAMS:2016:1787
ECLI:NL:HR:2017:583
ECLI:NL:GHSHE:2015:4778
ECLI:NL:HR:2017:582
ECLI:NL:GHSHE:2015:4776
ECLI:NL:HR:2017:581
ECLI:NL:GHSHE:2015:4773
ECLI:NL:RBGEL:2018:666
ECLI:NL:RBLIM:2018:2940
ECLI:NL:RBAMS:2018:1928
ECLI:NL:RBDHA:2018:4592
ECLI:NL:RBDHA:2018:4619
ECLI:NL:RBOVE:2018:1539
ECLI:NL:RBAMS:2018:3196

(NB. Beroep verworpen in
ECLI:NL:HR:2019:600)
Beroep verworpen
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 20 jaren
Beroep verworpen
GS 20 jaren
Beroep verworpen
GS 20 jaren
GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 18 jaren
GS 15 jaren
GS 22 jaren
GS 25 jaren
GS 12 jaren
GS 18 jaren

ECLI:NL:RBAMS:2018:3223

GS 30 jaren

ECLI:NL:RBAMS:2018:3190

GS 15 jaren

57, 289; 26 WWM

300.
301.
302.
303.
304.
305.
306.
307.

289; 157; 57, 225; 255; 326
289
289; 57, 151; 240b; 242, 248;
287
57, 289; 45, 57, 326; 326
47, 47, 289; 140; 46, 47, 289;
47, 26 WWM
47, 289; 46a, 289; 45, 47, 57,
289; 46, 47, 289
47, 48, 289; 189
47, 47, 57, 289; 140; 57, 231

308.
47, 47, 289; 47, 57, 289; 48,
289; 47, 45, 57, 289; 140
309.
310.
311.
312.
313.
314.
315.
316.
317.
318.
319.
320.
321.

47, 47, 48, 289
47, 289; 45, 47, 289
47, 289; 45, 47, 289; 417
47, 289; 45, 47, 289; 231; 26
WWM
57, 289
289
289
47, 289
47, 289; 13, 26 WWM
289
55, 47, 289, 45, 47, 57, 289; 47,
57, 417bis
55, 47, 289, 45, 47, 57, 289; 47,
57, 417bis; 57, 26 WWM
55, 48, 289, 45, 48, 57, 289; 47,
57, 417bis; 26 WWM

166

322.

323.
324.
325.

326.
327.

328.

329.

55, 47, 289, 47, 45, 289, 57; 47,
417bis, 57; 26 WWM, 55
WWM, 26 WWM, 55 WWM,
47, 420bis, 57
289
289
47, 289; 46, 47, 289; 45, 57,
287; 47, 57, 285; 47, 57, 416;
47, 26 WWM; 47, 26 WWM
289; 26 WWM
47, 289; 45, 47, 289; 47, 416;
47, 350; 2(C) Opiumwet; 47,
26 WWM en 26 WWM; 57,
31 WWM; 31 WWM; 47, 57,
31 WWM; 47, 31 WWM
47, 289; 45, 47, 289; 416; 47,
416; 47, 350; 47, 26 WWM, 26
WWM; 47, 31 WWM
47, 289; 45, 47, 289; 47, 416;
47, 350; 3(C) Opiumwet; 47,
26 WWM, 26 WWM; 47, 57,
26 WWM

330.

ECLI:NL:RBAMS:2018:3222

GS 26 jaren

ECLI:NL:RBOVE:2018:1953
ECLI:NL:RBLIM:2018:5958
ECLI:NL:RBAMS:2018:5982

GS 20 jaren
GS 18 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 25 jaren

ECLI:NL:RBROT:2018:10538
ECLI:NL:RBLIM:2018:596

GS 11 jaren
GS 30 jaren

ECLI:NL:RBLIM:2018:612

Levenslange gevangenisstraf

ECLI:NL:RBLIM:2018:622

GS 30 jaren en tenuitvoerlegging
voorwaardelijke GS van 4 maanden

ECLI:NL:RBROT:2018:10093

GS 25 jaren

ECLI:NL:RBROT:2018:10101

GS 20 jaren

ECLI:NL:GHSHE:2018:421
ECLI:NL:HR:2018:2062
Hof niet gepubliceerd

GS 20 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren en 11 maanden

ECLI:NL:HR:2018:989
ECLI:NL:GHARL:2017:3129
ECLI:NL:HR:2018:325
ECLI:NL:GHSHE:2016:5646

Beroep verworpen
GS 20 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 22 jaren

ECLI:NL:GHARL:2018:2457

Levenslange gevangenisstraf
(NB. Beroep verworpen in
ECLI:NL:HR:2019:718)

ECLI:NL:RBNNE:2015:5390
ECLI:NL:GHARL:2018:2456

GS 30 jaren
Levenslange gevangenisstraf
(NB. Beroep verworpen in
ECLI:NL:HR:2019:720)

ECLI:NL:RBNNE:2015:5389

GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging

47, 57, 289; 310; 312; 45, 312;
417bis; 47, 57, 26 WWM
331.
332.
333.
334.
335.

47, 57, 289; 311; 47, 57, 26
WWM
289
289
289; 157
289; 57, 2(B) Opiumwet; 2(C)
Opiumwet; 3(C) Opiumwet

336.
47, 57, 289

337.
47, 57, 289

167

338.
339.
340.
341.
342.
343.
344.
345.

47, 289; 57, 2(B) Opiumwet
47, 289; 26 WWM
47, 289
47, 289
47, 289; 225
47, 289
48, 289
47, 289; 57, 225; 45, 326; 47,
57, 326; 326; 57, 69 AWR

ECLI:NL:HR:2018:1878
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2018:1879
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2018:950
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2018:1061
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2018:1883
ECLI:NL:GHSHE:2016:5164
ECLI:NL:HR:2018:307
ECLI:NL:GHDHA:2017:223
ECLI:NL:HR:2018:324
ECLI:NL:GHARL:2016:7363
ECLI:NL:HR:2018:558
ECLI:NL:GHDHA:2016:2226

Zes maanden strafvermindering
GS 16 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 18 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 18 jaren
Beroep verworpen
GS 18 jaren
Een maand strafvermindering
GS 8 jaren en 3 maanden
Acht maanden strafvermindering
GS 20 jaren

168

Bijlage II

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.

Overzicht van alle doodslagzaken

Kwalificatie320

ECLI-nummer

Onherroepelijke sanctie

287
287
47, 287
287
287
287
287
287; 285; 300 (pleegdatum
onbekend)
287
287; 26 WWM
287; 57, 26 WWM
287
287
287
287; 285; 300
287
47, 288
288; 57, 311; 47, 26 WWM
287
287
287
287; 317; 45, 317; 416
287
287
287; 279
287
287
287; 57, 300 (pleegdatum
onbekend)
287; 26 WWM
287; 151
287
287; 57, 26 WWM
287; 310
57, 287; 45, 57, 287
287; 312; 47, 285
287
287
287; 57, 7 WVW

ECLI:NL:RBZUT:2006:AY6225
ECLI:NL:RBAMS:2006:AY4310
ECLI:NL:RBMAA:2006:AZ2732
ECLI:NL:RBMAA:2006:AY5757
ECLI:NL:RBALK:2006:AZ1794
ECLI:NL:RBMID:2006:AY3834
ECLI:NL:RBALM:2006:AX8926
ECLI:NL:RBSGR:2006:AZ1777

GS 2 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 3 jaren
GS 8 jaren
GS 7 jaren
GS 7 jaren
GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 4 jaren
GS 9 jaren

ECLI:NL:GHSGR:2007:BB6537
ECLI:NL:GHLEE:2007:BA7684
ECLI:NL:RBALM:2007:BB5111
ECLI:NL:GHARN:2007:BA4287
ECLI:NL:RBBRE:2007:BB7850
ECLI:NL:RBZLY:2007:BB6558
ECLI:NL:RBGRO:2007:BC0127
ECLI:NL:RBHAA:2007:BA1793
ECLI:NL:RBROE:2007:AZ9602
ECLI:NL:RBSHE:2007:AZ7521
ECLI:NL:RBARN:2007:BA3504
ECLI:NL:RBZUT:2007:BB8971
ECLI:NL:RBDOR:2007:BA7792
ECLI:NL:RBSHE:2007:BA8458
ECLI:NL:RBMAA:2007:BB4899
ECLI:NL:RBMAA:2007:BB8734
ECLI:NL:RBBRE:2007:BA6525
ECLI:NL:RBAMS:2007:BR4162
ECLI:NL:RBROT:2007:BA1001
ECLI:NL:RBSGR:2007:BB7001

GS 14 jaren
GS 7 jaren
GS 11 jaren
GS 6 jaren
GS 8 jaren

ECLI:NL:RBAMS:2007:BR4866
ECLI:NL:RBROT:2007:BB9758
ECLI:NL:RBBRE:2007:AZ8623
ECLI:NL:RBROT:2007:BB8307
ECLI:NL:RBALK:2007:BA2306
ECLI:NL:RBSGR:2007:BA2762
ECLI:NL:RBAMS:2007:BC0076
ECLI:NL:RBSGR:2007:BB0134
ECLI:NL:RBZUT:2007:BA8770
ECLI:NL:RBUTR:2007:BB1264

GS 8 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren

GS 6 jaren
GS 2 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren
GS 16 jaren
GS 14 jaren
GS 4 jaren
GS 4 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren
GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 6 jaren
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging

De genoemde artikelen komen uit het Wetboek van Strafrecht, tenzij anders aangegeven. Daar waar één
strafbepaling wordt genoemd in combinatie met art. 57 Sr, is dat delict meermalen gepleegd.
320

169

39.
40.

ECLI:NL:GHSGR:2008:BG9803
ECLI:NL:GHAMS:2008:BG3972

GS 10 jaren
GS 10 jaren

ECLI:NL:GHSHE:2008:BD4084
ECLI:NL:GHAMS:2008:BG5023
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC8101
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC5734
ECLI:NL:GHLEE:2008:BF3704
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC4776
ECLI:NL:GHSGR:2008:BD0877
ECLI:NL:GHARN:2008:BD2944
ECLI:NL:GHSHE:2008:BD6499
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC7056
ECLI:NL:GHARN:2008:BC7837
ECLI:NL:GHLEE:2008:BD0716
ECLI:NL:RBZLY:2008:BC6337
ECLI:NL:RBGRO:2008:BC2655
ECLI:NL:RBMAA:2008:BD6035
ECLI:NL:RBALK:2008:BG3270
ECLI:NL:RBUTR:2008:BF4557
ECLI:NL:RBMAA:2008:BG5168
ECLI:NL:RBUTR:2008:BC6512
ECLI:NL:RBALM:2008:BD0702
ECLI:NL:RBROT:2008:BD2506
ECLI:NL:RBROT:2008:BD1263
ECLI:NL:RBDOR:2008:BG5497
ECLI:NL:RBBRE:2008:BR0125

GS 7 jaren
GS 10 jaren
GS 5 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 10 jaar
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren
GS 7 jaren
GS 15 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren
GS 8 jaren
GS 12 jaren
GS 6 jaren
GS 10 jaren
GS 8 jaren
GS 5 jaren

ECLI:NL:RBARN:2008:BD7983

GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:RBMAA:2008:BF2469
ECLI:NL:RBAMS:2008:BF1508
ECLI:NL:RBALM:2008:BD0944
ECLI:NL:RBROT:2008:BC2704

GS 8 jaren
GS 12 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:RBROT:2008:BC2709

GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging

71.
72.
73.
74.
75.

287; 55, 26, 27 WWM
47, 287; 312; 47, 285; 26
WWM
287
287; 26 WWM; 57, 13 WWM
287; 47, 3(B) Opiumwet
287
287
287
287; 45, 57, 311; 311; 310
287
287
287; 57, 242; 282; 311
287
287
287
287
287
287; 7 WVW
287
47, 287
287
287
287; 304
287; 26 WWM
287; 57, 26 WWM
47, 287; 47, 57, 282; 47, 57,
3(A) Opiumwet; 47, 57, 26
WWM
287; 312; 311; 57, 310; 57, 285;
350; 207.
47, 287
287; 350; 157
287; 45, 287
47, 288; 57, 312; 45, 302; 56,
312; 317, 312; 57, 311
47, 288; 312; 56, 312, 317; 57,
311, 312
287
47, 287
287; 306
287
287

ECLI:NL:RBARN:2008:BF0068
ECLI:NL:RBMAA:2008:BG5201
ECLI:NL:RBSGR:2008:BF3977
ECLI:NL:RBBRE:2008:BD9861
ECLI:NL:RBAMS:2008:BC9296

76.
77.

287; 300; 285
287; 26 WWM

ECLI:NL:RBAMS:2008:BG7427
ECLI:NL:RBAMS:2008:BE7349

GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren
GS 6 jaren
GS 5 jaren
GS 18 maanden en tbs (2 jaren) onder
voorwaarden
GS 10 jaren
GS 6 jaren

41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.

65.
66.
67.
68.
69.
70.

170

78.
79.

287
287; 45, 287; 300

80.

287

81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.

48, 287
47, 287; 312, 317
47, 287
47, 287
287
48, 287
287; 26 WWM
287

89.
90.

287
47, 288; 47, 312; 312, 317; 57,
311
287
47, 288; 47, 282
47, 288; 47, 282; 2(C)
Opiumwet; 26 WWM
48, 47, 288; 57, 310
57, 287
288
287
287
287
287; 350
287
287
287; 189
287
47, 287

ECLI:NL:GHAMS:2009:BK3772
ECLI:NL:GHSGR:2009:BK4921

GS 8 jaren
Twee maanden strafvermindering
GS 8 jaren
Beroep verworpen
GS 8 jaren
GS 12 maanden
GS 10 jaren
GS 6 jaren
GS 6 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 maanden
GS 8 jaren
GS 7 jaren en 6 maanden en tbs met
dwangverpleging
GS 7 jaren en 6 maanden
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging.

ECLI:NL:GHAMS:2009:BJ9389
ECLI:NL:GHSGR:2009:BI8685
ECLI:NL:GHSGR:2009:BI8691

GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 10 jaren

ECLI:NL:GHSGR:2009:BI8688
ECLI:NL:GHSHE:2009:BK5229
ECLI:NL:GHAMS:2009:BK8280
ECLI:NL:GHSHE:2009:BI9629
ECLI:NL:GHSHE:2009:BK0231
ECLI:NL:RBZLY:2009:BJ3037
ECLI:NL:RBHAA:2009:BH3054
ECLI:NL:RBAMS:2009:BK6407
ECLI:NL:RBROT:2009:BH4550
ECLI:NL:RBMAA:2009:BI0654
ECLI:NL:RBSHE:2009:BI4656
ECLI:NL:RBMID:2009:BJ3808

287
47, 287
47, 287; 45, 47, 57, 302, 304;
47, 57, 300, 304
287; 310
287
47, 287; 45, 302
287; 304; 45, 302; 311; 310
287; 302
287
287
287

ECLI:NL:RBROT:2009:BK1738
ECLI:NL:RBGRO:2009:BK7295
ECLI:NL:RBROT:2009:BK7183

GS 5 jaren
GS 6 jaren
GS 10 jaren
GS 6 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 11 jaren
GS 9 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 8 jaren
GS 5 jaren en 6 maanden en tbs met
dwangverpleging
GS 7 jaren
GS 3 jaren
GS 12 jaren

ECLI:NL:RBUTR:2009:BJ9366
ECLI:NL:RBSGR:2009:BJ3224
ECLI:NL:RBMID:2009:BJ3804
ECLI:NL:RBSGR:2009:BK7303
ECLI:NL:RBALM:2009:BR1517
ECLI:NL:RBSHE:2009:BJ3186
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN3991
ECLI:NL:RBHAA:2009:BK0365

GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren
GS 12 jaren
GS 4 jaren
GS 8 jaren
GS 12 jaren
GS 54 maanden (4,5 jaren)

91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.
114.
115.
116.

ECLI:NL:RBAMS:2008:BD1531
ECLI:NL:HR:2009:BH6219
ECLI:NL:GHSHE:2007:BB4874
ECLI:NL:HR:2009:BH0180
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:GHAMS:2009:BY2035
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX4363
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5747
ECLI:NL:GHAMS:2009:BX5745
ECLI:NL:GHSHE:2009:BK7939
ECLI:NL:GHAMS:2009:BK4975
ECLI:NL:GHARN:2009:BK0154
ECLI:NL:GHAMS:2009:BK3854

171

117.
118.

287
287

119.

287; 285; 300; 26 WWM

120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.

287
287
287; 350; 300; 57, 300
287
287
287
287
287; 311; 416
287
287; 45, 57, 289; 46, 289; 26
WWM; 57, 285
47, 288; 57, 311

130.

131.
132.
133.
134.
135.
136.
137.
138.
139.
140.
141.
142.
143.
144.
145.
146.
147.
148.
149.
150.

287; 47, 282; 57, 2(C)
Opiumwet; 13 WWM
287
287; 26 WWM
288; 45, 288
287
287
287
287
288; 311
287; 45, 287; 47, 416; 107
WVW
287; 26 WWM
48, 287; 26 WWM
287
287; 45, 57, 287; 45, 289; 57,
285; 26 WWM
287
287; 300
47, 287
287
287
57, 287

ECLI:NL:RBSHE:2009:BI9785
ECLI:NL:HR:2010:BL1713
ECLI:NL:GHSHE:2008:BG8792
ECLI:NL:HR:2010:BO2514
ECLI:NL:GHSGR:2009:BK2285
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN0689
ECLI:NL:GHAMS:2010:BO7400
ECLI:NL:GHARN:2010:BM7706
ECLI:NL:GHAMS:2010:BY2056
ECLI:NL:GHLEE:2010:BN2245
ECLI:NL:GHAMS:2010:BX5735
ECLI:NL:GHSHE:2010:BO7930
ECLI:NL:GHARN:2010:BN9371
ECLI:NL:GHSGR:2010:BO1970
ECLI:NL:GHAMS:2010:BM2970

GS 6 jaren
1 maand strafvermindering
GS 10 jaren
Beroep verworpen
GS 6 jaren
GS 10 jaren
GS 12 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 14 jaren
GS 8 jaren
GS 15 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 15 jaren
GS 12 jaren
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:GHSHE:2010:BL3459
ECLI:NL:HR:2009:BH5232
ECLI:NL:GHSHE:2007:BB6403
ECLI:NL:GHSGR:2010:BN8381

GS 9 jaren en 6 maanden
Terugwijzing naar het hof
GS 8 jaren
GS 8 jaren

ECLI:NL:GHARN:2010:BM7412
ECLI:NL:GHLEE:2010:BN2129
ECLI:NL:GHSHE:2010:BL8618
ECLI:NL:RBSHE:2009:BH4598
ECLI:NL:GHARN:2010:BL7949
ECLI:NL:GHSHE:2010:BM7414
ECLI:NL:GHAMS:2010:BL7142
ECLI:NL:GHSHE:2010:BM1927
ECLI:NL:RBZLY:2010:BN6886
ECLI:NL:RBMAA:2010:BM3981

GS 6 jaren
GS 8 jaren
GS 24 jaren
GS 30 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 12 jaren
GS 9 jaren
GS 15 jaren
GS 5 jaren

ECLI:NL:RBAMS:2010:BR4186
ECLI:NL:RBAMS:2010:BR4184
ECLI:NL:RBAMS:2010:BL6138
ECLI:NL:RBROT:2010:BL5469

GS 12 jaren
GS 3 jaren
GS 8 jaren
GS 15 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:RBAMS:2010:BN0314
ECLI:NL:RBROT:2010:BM1491
ECLI:NL:RBDOR:2010:BO1338
ECLI:NL:RBSGR:2010:BO8232
ECLI:NL:RBROT:2010:BM0452
ECLI:NL:HR:2011:BR3046

GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 4 jaren
GS 8 jaren
GS 13 jaren
GS 8 jaren
Twee maanden strafvermindering: GS 3
jaren en 10 maanden en tbs met
dwangverpleging
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:GHAMS:2010:BL5731

172

151.

287; 57, 285

152.
153.
154.
155.

159.

287; 45, 287; 141
287; 47, 312, 317
287
47, 287; 57, 416; 2(C)
Opiumwet; 3(C) Opiumwet;
26 WWM, 26 WWM
287; 350
47, 287
47, 287; 57, 2(C) Opiumwet;
26 WWM
287

160.
161.
162.
163.

47, 287
287; 47, 285; 300
287; 310; 311
287

ECLI:NL:GHSHE:2011:BR1512
ECLI:NL:GHSHE:2011:BQ3059
ECLI:NL:GHAMS:2011:BX6299
ECLI:NL:GHSHE:2011:BP6724

164.
165.
166.

287
287
48, 287; 47, 285; 310

ECLI:NL:GHLEE:2011:BP2250
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR0753
ECLI:NL:GHSHE:2011:BQ3063

167.
168.

47, 287
47, 288; 45, 47, 288; 47, 2(C)
Opiumwet
287
287; 310
287; 157
47, 287; 311
47, 287; 311
287; 45, 287; 45, 302
287
287
287
287
287; 45, 151
287

ECLI:NL:GHSHE:2011:BR1511
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR2433

287; 57, 311
287; 47, 285a
287
287
287; 45, 55, 57, 287; 26
WWM; 26 WWM
287; 310; 311

ECLI:NL:RBGRO:2011:BR0007
ECLI:NL:RBAMS:2011:BR3051
ECLI:NL:RBGRO:2011:BU3998
ECLI:NL:RBSHE:2011:BU3450
ECLI:NL:RBSHE:2011:BQ2544

GS 12 jaren
GS 12 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 3 jaren en 6 maanden
GS 8 jaren
GS 5 jaren
GS 12 jaren
GS 6 jaren
GS 7 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 1 jaar, waarvan 6 maanden
voorwaardelijk
GS 10 jaren
GS 5 jaren
GS 12 jaren
GS 8 jaren
GS 9 jaren

ECLI:NL:RBSHE:2011:BU3578

GS 10 jaren

156.
157.
158.

169.
170.
171.
172.
173.
174.
175.
176.
177.
178.
179.
180.
181.
182.
183.
184.
185.
186.

ECLI:NL:HR:2011:BT1857
ECLI:NL:GHAMS:2010:BN5606
ECLI:NL:GHSGR:2011:BS8957
ECLI:NL:GHAMS:2011:BT8472
ECLI:NL:GHLEE:2011:BQ6160
ECLI:NL:GHAMS:2011:BP1519

Beroep verworven
GS 4 jaren, w.v. 1 jaar voorwaardelijk
GS 9 jaren
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren

ECLI:NL:GHLEE:2011:BT2335
ECLI:NL:GHSHE:2011:BQ4565
ECLI:NL:GHSHE:2011:BQ4567

GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 8 jaren

ECLI:NL:GHSGR:2011:BU8296

GS 3 jaren en tbs met voorwaarden (FPK,
dadelijk uitvoerbaar)
GS 8 jaren
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 11 jaren
GS 154 weken, waarvan 52 weken
voorwaardelijk met proeftijd van 2 jaar
GS 7 jaren
GS 10 jaren
GS 18 maanden, waarvan 4 maanden
voorwaardelijk
GS 10 jaren
GS 14 jaren

ECLI:NL:GHSGR:2011:BQ3333
ECLI:NL:GHSGR:2011:BU7808
ECLI:NL:GHARN:2011:BQ7314
ECLI:NL:RBALK:2011:BU1886
ECLI:NL:RBALK:2011:BU1880
ECLI:NL:RBZLY:2011:BP8043
ECLI:NL:RBSHE:2011:BQ1086
ECLI:NL:RBALK:2011:BP8978
ECLI:NL:RBALK:2011:BQ5956
ECLI:NL:RBAMS:2011:BT6960
ECLI:NL:RBROT:2011:BP7321
ECLI:NL:RBGRO:2011:BP2252

173

187.

287

ECLI:NL:RBALM:2011:BU2161

188.
189.
190.
191.
192.
193.
194.
195.
196.
197.
198.

ECLI:NL:RBSHE:2011:BQ4001
ECLI:NL:RBUTR:2011:BP5147
ECLI:NL:RBHAA:2011:BQ8078
ECLI:NL:RBARN:2011:BP5381
ECLI:NL:RBSGR:2011:BQ0093
ECLI:NL:RBHAA:2011:BR2457
ECLI:NL:RBHAA:2011:BU5195
ECLI:NL:RBASS:2011:BT8387
ECLI:NL:RBBRE:2011:BR0777
ECLI:NL:RBSHE:2011:BQ9524
ECLI:NL:RBSGR:2011:BU4041

199.
200.

287; 57, 157
287
287; 26 WWM
287
287
287
287
287; 26 WWM
287; 300
287
57, 288; 45, 57, 288; 312, 317;
47, 2(B) Opiumwet
288; 311
47, 287

201.

287

202.

288; 310

203.

288; 45, 311; 310

204.

287

205.

287; 300

206.
207.

287; 45, 287; 416; 417bis; 26
WWM; 47, 10 Opiumwet
287; 57, 26 WWM

208.

287

209.

287

210.

288

211.

287; 310; 311

212.

287

213.

287

ECLI:NL:RBARN:2011:BU5205
ECLI:NL:HR:2012:BX6756
ECLI:NL:GHLEE:2011:BP6617
ECLI:NL:HR:2012:BX8471
ECLI:NL:GHARN:2011:BQ2554
ECLI:NL:HR:2012:BR3040
ECLI:NL:GHAMS:2010:BN8856
ECLI:NL:HR:2012:BR1149
ECLI:NL:GHAMS:2010:BM1711
ECLI:NL:HR:2012:BW6184

GS 30 maanden, waarvan 12
voorwaardelijk met een proeftijd van 2 jaar
GS 13 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 21 jaren

ECLI:NL:GHARN:2011:BQ4981
ECLI:NL:HR:2009:BI2315
ECLI:NL:GHSHE:2008:BC5105

GS 9 jaren
4 maanden strafvermindering
GS 10 jaren
3 maanden strafvermindering
GS 9 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren en 10 maanden
6 maanden strafvermindering
GS 15 jaren
5 maanden strafvermindering (en tbs met
dwangverpleging)
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
Terugwijzing hof Arnhem
Levenslange gevangenisstraf (moord)

ECLI:NL:HR:2012:BT8951
ECLI:NL:GHSHE:2010:BO1200
ECLI:NL:HR:2012:BU7349
ECLI:NL:GHSGR:2011:BP2197
ECLI:NL:HR:2012:BU8773
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR1991
ECLI:NL:HR:2012:BX6900
ECLI:NL:GHAMS:2011:BQ2970
ECLI:NL:HR:2012:BY6407
ECLI:NL:GHLEE:2011:BU9062
ECLI:NL:HR:2012:BU6064
ECLI:NL:GHSGR:2011:BP8649
ECLI:NL:RBSGR:2010:BL1698
ECLI:NL:HR:2012:BY2800
ECLI:NL:GHAMS:2010:BO6080
ECLI:NL:HR:2012:BU8741
ECLI:NL:GHSGR:2010:BO9119
ECLI:NL:GHARN:2012:BV7558

Beroep verworpen
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
5 maanden strafvermindering
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 16 jaren
Levenslange gevangenisstraf (moord)
6 maanden strafvermindering
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren
GS 7 jaren

174

214.
215.
216.
217.
218.
219.
220.
221.
222.
223.
224.
225.

226.

227.
228.
229.
230.
231.
232.
233.
234.
235.
236.
237.
238.
239.
240.
241.
242.
243.

244.
245.
246.
247.
248.
249.

287
287; 45, 57, 287
47, 287
287
47, 288;
287
287
287
287; 26 WWM
287; 26 WWM
287
47, 287; 47, 2(B) Opiumwet;
10, 11b Opiumwet; 47, 26
WWM; 26 WWM
47, 287; 47, 2(B) Opiumwet;
10, 11b Opiumwet; 47, 26
WWM
47, 287
47, 57, 288; 312

ECLI:NL:GHARN:2012:BW9677
ECLI:NL:GHSGR:2012:BV1652
ECLI:NL:GHARN:2012:BX6121
ECLI:NL:GHLEE:2012:BW5989
ECLI:NL:GHLEE:2012:BV9336
ECLI:NL:GHARN:2012:BY2909
ECLI:NL:GHSHE:2012:BY0781
ECLI:NL:GHARN:2012:BX7016
ECLI:NL:GHARN:2012:BW4784
ECLI:NL:GHAMS:2012:BV9391
ECLI:NL:GHARN:2012:BV6187
ECLI:NL:GHSGR:2012:BX4063

GS 10 jaren
GS 13 jaren en 10 maanden
GS 11 jaren
GS 12 jaren
GS 9 jaren en 11 maanden
GS 8 jaren
GS 9 jaren
GS 11 jaren
GS 10 jaren
GS 8 jaren
GS 9 jaren
GS 6 jaren en 6 maanden

ECLI:NL:GHSGR:2012:BY9741

GS 8 jaren en 6 maanden

ECLI:NL:GHARN:2012:BW1077
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY1241

288
287
287; 57, 57, 13 WWM, 26
WWM
287
287
287; 26 WWM
288
287

ECLI:NL:GHSHE:2012:BY6981
ECLI:NL:GHARN:2012:BX0607
ECLI:NL:GHAMS:2012:BW6790

GS 7 jaren
GS 21 jaren (herziening afgewezen,
2017:1305)
GS 20 jaren
GS 8 jaren
GS 7 jaren

287; 45, 302; 300
47, 287
287
287; 45, 317
287; 285; 57, 285; 300
287
287; 45, 57, 287; 47, 2 onder C
Opiumwet; 47, 26 WWM; 47,
26 WWM
287
287
287
287
287
287; 57, 311; 45, 57, 311; 57,
310

ECLI:NL:GHSHE:2012:BY5832
ECLI:NL:GHSGR:2012:5212
ECLI:NL:RBALK:2012:BY4195
ECLI:NL:RBLEE:2012:BW0547
ECLI:NL:RBMID:2012:BX9843
ECLI:NL:RBAMS:2012:BY6284
ECLI:NL:RBBRE:2012:BY7122

GS 9 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 15 jaren
GS 30 maanden wv 10 maanden
voorwaardelijk met proeftijd van 5 jaar
GS 10 jaren
GS 8 jaren
GS 6 jaar
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren

ECLI:NL:RBROT:2012:BY2389
ECLI:NL:RBSGR:2012:BX2392
ECLI:NL:RBALM:2012:BY4729
ECLI:NL:RBAMS:2012:BV9753
ECLI:NL:RBROE:2012:BW4372
ECLI:NL:RBAMS:2012:BX5448

GS 3 jaren
GS 8 jaren
GS 8 jaren
GS 7 jaren
GS 8 jaren
GS 7 jaren

ECLI:NL:GHAMS:2012:BV8152
ECLI:NL:GHSGR:2012:BW7451
ECLI:NL:GHSGR:2012:BW3381
ECLI:NL:GHSHE:2012:BY2312
ECLI:NL:GHLEE:2012:BY4895

175

250.
251.

265.
266.
267.
268.
269.

287
287; 47, 57, 2 onder B
Opiumwet; 47, 57, 3 onder B
Opiumwet; 57, 285
287
287
288; 45, 312; 26 WWM
287
287
47, 48, 288; 26 WWM
47, 48, 288
287; 26 WWM
287
287
287
287
57, 287; 45, 287; 57, 310; 5
WVW
287
287
287
287; 45, 289
47, 288; 26 WWM

270.

55, 47, 288, 312, 47, 157

271.

55, 47, 288, 312, 47, 157

272.

287; 45, 289; 26 WWM

252.
253.
254.
255.
256.
257.
258.
259.
260.
261.
262.
263.
264.

273.
274.
275.
276.
277.
278.
279.
280.

287
287
287
47, 287
287
287; 279; 244
287
287; 45, 57, 289; 45, 287; 26
WWM

281.

287

ECLI:NL:RBARN:2012:BX2399
ECLI:NL:RBAMS:2012:BZ0999

OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren

ECLI:NL:RBUTR:2012:BX8375
ECLI:NL:RBSGR:2012:BW5850
ECLI:NL:RBROT:2012:BX6442
ECLI:NL:RBALK:2012:BV6481
ECLI:NL:RBZUT:2012:BW4012
ECLI:NL:RBUTR:2012:BY7408
ECLI:NL:RBUTR:2012:BY7227
ECLI:NL:RBMID:2012:BW2303
ECLI:NL:RBALM:2012:BW1493
ECLI:NL:RBSGR:2012:BX3415
ECLI:NL:RBSGR:2012:BW8588
ECLI:NL:RBSHE:2012:BX2324
ECLI:NL:RBROT:2012:BV1370

GS 2 jaren en tbs met voorwaarden
GS 9 jaren
GS 10 jaren
GS 5 jaren
tbs met dwangverpleging
GS 3 jaren
GS 5 jaren
GS 10 jaren
GS 3 jaren en 6 maanden
OVAR, tbs met voorwaarden
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren
GS 10 jaren

ECLI:NL:RBSGR:2012:BW9281
ECLI:NL:RBZLY:2012:BX1527
ECLI:NL:RBSGR:2012:BY4625
ECLI:NL:RBARN:2012:BX1278
ECLI:NL:HR:2013:BY9704
ECLI:NL:GHSGR:2010:BM8949
ECLI:NL:HR:2013:BY9011
ECLI:NL:GHARN:2011:BT8482
ECLI:NL:RBARN:2010:BM3325
ECLI:NL:HR:2013:BY9006
ECLI:NL:GHARN:2011:BT8487
ECLI:NL:RBARN:2010:BM3352
ECLI:NL:HR:2013:BZ4479

OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 4 jaren
GS 16 jaren
8 maanden strafvermindering
GS 12 jaren
Verdachte niet-ontvankelijk in beroep
GS 18 jaren
GS 30 jaren (voor o.a. medeplegen moord)
1 maand strafvermindering
GS 25 jaren
GS 30 jaren
2 maanden strafvermindering (herziening
afgewezen, 2016:735)
GS 16 jaren
GS 11 jaren
GS 12 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 20 jaren
OVAR, tbs met voorwaarden
GS 26 jaren en 8 maanden
Terugwijzing hof
GS 28 jaren (voor o.a. moord)
Levenslange gevangenisstraf (voor o.a.
moord)

ECLI:NL:GHSGR:2011:BT2421
ECLI:NL:GHAMS:2013:BZ7020
ECLI:NL:GHSHE:2013:BZ3319
ECLI:NL:GHSHE:2013:BZ3618
ECLI:NL:GHDHA:2013:3153
ECLI:NL:GHARL:2013:5922
ECLI:NL:GHDHA:2013:4126
ECLI:NL:GHDHA:2013:4303
ECLI:NL:GHSHE:2013:6100
ECLI:NL:HR:2013:72
ECLI:NL:GHSHE:2012:BW4902
ECLI:NL:RBBRE:2009:BK1143
ECLI:NL:GHDHA:2013:4814

GS 10 jaren

176

282.

287; 7 WVW

283.

47, 287

284.

47, 287

285.
286.

47, 287
56, 287, 45, 287, 45, 57, 287;
27 WWM; 300

287.

47, 288

288.

47, 288; 311; 311; 45, 317

289.

290.

287; 2 onder B, 2 onder C
Opiumwet; 57, 26 WWM;
310; 57, 300; 45, 302
287

291.

47, 287

292.

47, 288; 45, 47, 288; 47, 2
onder B Opiumwet
287
47, 287; 45, 47, 287; 57, 300
47, 287; 45, 47, 287
287
287
47, 288
287
287
287; 26 WWM
47, 288; 45, 312, 317; 45, 312,
317
287; 242
287
287
287; 26 WWM
287; 45, 287; 285
287
287; 45, 287
287
287
287; 311
287
287

293.
294.
295.
296.
297.
298.
299.
300.
301.
302.
303.
304.
305.
306.
307.
308.
309.
310.
311.
312.
313.
314.

ECLI:NL:HR:2013:BZ6523
ECLI:NL:GHSHE:2011:BV0119
ECLI:NL:HR:2013:2033
ECLI:NL:GHAMS:2012:BX5850
ECLI:NL:HR:2013:2035
ECLI:NL:GHAMS:2012:BX5853
ECLI:NL:GHAMS:2012:BX5854
ECLI:NL:HR:2013:891
ECLI:NL:GHAMS:2012:BW8075
ECLI:NL:HR:2013:68
ECLI:NL:GHLEE:2012:BV9343
ECLI:NL:HR:2013:67
ECLI:NL:GHLEE:2012:BV9346
ECLI:NL:HR:2013:1359
ECLI:NL:GHSGR:2012:BX6335

Niet-ontvankelijk
GS 7 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 9 jaren
GS 9 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
(weigerende observandus)
Niet-ontvankelijk
GS 13 jaren en 6 maanden
Niet-ontvankelijk
GS 18 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 18 jaren

ECLI:NL:HR:2013:832
ECLI:NL:GHAMS:2012:BX5608
ECLI:NL:HR:2013:13
ECLI:NL:GHARN:2012:BW1079
ECLI:NL:HR:2013:819
ECLI:NL:GHSGR:2012:BX4054
ECLI:NL:GHAMS:2013:CA3528
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ1585
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ1587
ECLI:NL:GHARL:2013:9762
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ1390
ECLI:NL:GHDHA:2013:4546
ECLI:NL:GHDHA:2013:CA1460
ECLI:NL:GHARL:2013:CA1568
ECLI:NL:GHDHA:2013:4028
ECLI:NL:GHAMS:2013:4754

Beroep verworpen
GS 7 jaren
Beroep verworpen
GS 7 jaren
Beroep verworpen
GS 14 jaren
GS 4 jaren (vreemdelingenstatus)
GS 10 jaren
GS 8 jaren
GS 3 jaren
GS 7 jaren
GS 10 jaren
GS 12 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 15 jaren

ECLI:NL:RBROT:2013:BZ6312
ECLI:NL:RBZWB:2013:BZ6430
ECLI:NL:RBROT:2013:BZ7312
ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ9794
ECLI:NL:RBDHA:2013:CA0719
ECLI:NL:RBGEL:2013:CA1133
ECLI:NL:RBROT:2013:CA1227
ECLI:NL:RBOBR:2013:CA1028
ECLI:NL:RBAMS:2013:CA2217
ECLI:NL:RBLIM:2013:4058
ECLI:NL:RBNHO:2013:6112
ECLI:NL:RBOVE:2013:1288

GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR, tbs met voorwaarden
GS 10 jaren
GS 14 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 15 jaren
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 12 jaren
GS 9 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren

177

315.
316.
317.
318.
319.
320.
321.
322.
323.
324.
325.
326.
327.
328.
329.
330.
331.
332.
333.
334.
335.
336.
337.
338.
339.
340.

287
287; 312; 310
287
287
287
288
57, 287
287
287
287
287; 45, 151; 26 WWM
287
287; 26 WWM
287
287
287; 45, 57, 287; 26 WWM
55, 47, 287, 45, 47, 287; 312
55, 47, 287, 45, 47, 287; 312
55, 47, 287, 45, 47, 287; 312;
26 WWM
287
287
287
287
287; 45, 287
47, 48, 288; 57, 225
287

341.

287; 47, 225; 225

342.

288

343.

287; 301; 26 WWM

344.

287

345.

287

346.

287; 26 WWM

347.

288; 312; 317; 26 WWM

348.

287

349.
350.

287
287; 285, 300

ECLI:NL:RBAMS:2013:4452
ECLI:NL:RBDHA:2013:8817
ECLI:NL:RBMNE:2013:3068
ECLI:NL:RBNHO:2013:7237
ECLI:NL:RBAMS:2013:5473
ECLI:NL:RBLIM:2013:5356
ECLI:NL:RBOBR:2013:6044
ECLI:NL:RBNHO:2013:10855
ECLI:NL:RBROT:2013:9098
ECLI:NL:RBMNE:2013:5786
ECLI:NL:RBDHA:2013:18647
ECLI:NL:RBNNE:2013:7894
ECLI:NL:RBMNE:2013:7329
ECLI:NL:RBMNE:2013:3325
ECLI:NL:RBONE:2013:BZ3296
ECLI:NL:RBAMS:2013:BZ2053
ECLI:NL:RBROT:2013:BZ7804
ECLI:NL:RBROT:2013:BZ7811
ECLI:NL:RBROT:2013:BZ7809

GS 78 maanden (6,5 jaren)
GS 12 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren
GS 8 jaren
GS 18 jaren
GS 19 jaren
GS 7 jaren
GS 8 jaren
GS 8 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 16 jaren
GS 9 jaren
GS 8 jaren
GS 8 jaren

ECLI:NL:RBOBR:2013:6516
ECLI:NL:RBOBR:2013:BZ3559
ECLI:NL:RBOVE:2013:2840
ECLI:NL:RBGEL:2013:3149
ECLI:NL:RBOBR:2013:4962
ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ0962
ECLI:NL:HR:2014:2775
ECLI:NL:GHDHA:2013:CA0588
ECLI:NL:HR:2014:772
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY4658
ECLI:NL:HR:2014:703
ECLI:NL:GHSGR:2012:5211
ECLI:NL:HR:2014:3111
ECLI:NL:GHSHE:2012:BY3254
ECLI:NL:HR:2014:1518
ECLI:NL:GHSHE:2013:3791
ECLI:NL:HR:2014:706
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2014:2479
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2014:771
ECLI:NL:GHSHE:2013:BZ8912
ECLI:NL:HR:2014:2763
ECLI:NL:GHARL:2013:7393
ECLI:NL:GHAMS:2014:507
ECLI:NL:GHAMS:2014:1189

GS 9 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren
Beroep verworpen
GS 5 jaren
Beroep verworpen
GS 16 jaren
6 maanden strafvermindering
GS 8 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 7 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 10 jaren
Beroep verworpen
GS 22 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 8 jaren
GS 14 jaren
GS 13 jaren

178

351.
352.
353.
354.

355.
356.
357.
358.
359.
360.
361.
362.
363.

364.
365.

366.
367.

287; 266, 267; 180, 181
287; 300; 285; 310; 300; 138;
350; 57, 285; 416
287; 47, 151
287

ECLI:NL:GHARL:2014:3225
ECLI:NL:GHAMS:2014:1786

GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren

ECLI:NL:GHAMS:2014:1974
ECLI:NL:GHARL:2014:4740
ECLI:NL:HR:2014:347
ECLI:NL:GHARN:2012:BY0075

GS 9 jaren en 6 maanden
GS 14 jaren
Vernietiging en terugwijzing
GS 18 jaren (moord)

287
287
287; 57, 285
287
287; 45, 302
287
287; 300
287
288; 288; 151; 350; 45, 47, 288;
317; 45, 311, 312; 48, 311; 57,
240b
287; 47, 151
287

ECLI:NL:GHARL:2014:6185
ECLI:NL:GHDHA:2014:2917
ECLI:NL:GHSHE:2014:3810
ECLI:NL:GHSHE:2014:4029
ECLI:NL:GHARL:2014:7798
ECLI:NL:GHSHE:2014:4493
ECLI:NL:GHSHE:2014:5104
ECLI:NL:GHDHA:2014:3930
ECLI:NL:GHDHA:2014:4016
ECLI:NL:RBROT:2013:5762
ECLI:NL:GHARL:2014:9527
ECLI:NL:GHSHE:2014:1772
ECLI:NL:HR:2013:1125
ECLI:NL:GHSHE:2012:BV6336
ECLI:NL:HR:2014:301
ECLI:NL:GHARN:2012:BX6113
ECLI:NL:HR:2014:33
ECLI:NL:GHSHE:2012:BX9798
ECLI:NL:HR:2014:289
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY1246

GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 10 jaren
GS 14 jaren
GS 15 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 14 jaren
GS 25 jaren en tbs met dwangverpleging
Levenslange gevangenisstraf (voor o.a.
moord)
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren en 8 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 14 jaren (moord)
2 maanden strafvermindering
GS 11 jaren
Een maand strafvermindering
GS 9 jaren en 9 maanden
Beroep verworpen
GS 18 jaren

ECLI:NL:HR:2014:3155
ECLI:NL:GHDHA:2013:5118
ECLI:NL:GHAMS:2014:3622
ECLI:NL:GHSHE:2014:126
ECLI:NL:GHSHE:2014:104
ECLI:NL:GHDHA:2014:3129
ECLI:NL:GHARL:2014:1353
ECLI:NL:GHSHE:2014:1823
ECLI:NL:GHARL:2014:2155
ECLI:NL:GHDHA:2014:4623
ECLI:NL:RBOBR:2014:190
ECLI:NL:RBOBR:2014:811
ECLI:NL:RBROT:2014:1431

Niet-ontvankelijkheid
GS 12 jaren
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 14 jaren
GS 9 jaren
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 22 jaren
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 3 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 11 jaren
GS 15 jaren

ECLI:NL:RBROT:2014:3111
ECLI:NL:RBDHA:2014:5510
ECLI:NL:RBROT:2014:4033

GS 10 jaren
GS 12 jaren
GS 12 jaren

47, 287; 2 onder c Opiumwet;
26 WWM
287

368.

47, 57, 288; 311; 56, 47, 2
onder a Opiumwet, 47, 2
onder c Opiumwet

369.

287

370.
371.
372.
373.
374.
375.
376.
377.
378.
379.
380.

287
287; 301; 57, 300, 304
287
287; 45, 151
287; 289
287
287; 285; 57, 26 WWM
287
287
287
47, 288; 55, 311, 312, 47, 285;
26 WWM
47, 287
287; 310; 57, 311; 311; 310
287; 151

381.
382.
383.

179

384.
385.
386.
387.
388.
389.
390.
391.
392.
393.
394.
395.
396.
397.
398.
399.
400.
401.

287; 57, 300, 304,
287; 26 WWM
287
287
287; 300; 141; 300
287
287
287
287
287; 300
287; 285
287
287
288
288; 317; 300
287; 300; 350
287
288

ECLI:NL:RBMNE:2014:2031
ECLI:NL:RBROT:2014:4842
ECLI:NL:GHSHE:2014:4493
ECLI:NL:RBLIM:2014:3024
ECLI:NL:RBNNE:2014:5719
ECLI:NL:RBMNE:2014:5540
ECLI:NL:RBLIM:2014:720
ECLI:NL:RBMNE:2014:3271
ECLI:NL:RBOBR:2014:3532
ECLI:NL:RBNHO:2014:7947
ECLI:NL:RBROT:2014:6481
ECLI:NL:RBNHO:2014:8522
ECLI:NL:RBZWB:2014:3256
ECLI:NL:RBLIM:2014:10358
ECLI:NL:RBNHO:2014:1026
ECLI:NL:RBLIM:2014:11172
ECLI:NL:RBZWB:2014:987
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2015:122
ECLI:NL:GHARL:2013:5260

402.

287

ECLI:NL:GHSHE:2015:395
ECLI:NL:HR:2014:2669
ECLI:NL:GHSHE:2012:BX7916

GS 10 jaren
GS 11 jaren
GS 12 jaren
GS 7 jaren
GS 10 jaren
GS 7 jaren
GS 4 jaren
GS 7 jaren
GS 10 jaren
GS 5 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 5 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 18 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR en tbs met voorwaarden
GS 9 jaar en tbs met dwangverpleging
Vernietiging en verwijzing
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
(moord)
GS 13 jaren en 6 maanden
Vernietiging en verwijzing
GS 15 jaren (moord)

403.
404.

287
287

405.

287

406.
407.

287; 45, 289; 46, 289; 285b;
310; 282a; 312
287

408.

47, 288

409.

287; 45, 57, 287; 26 WWM

410.

287; 45, 287

411.

287

ECLI:NL:GHARL:2015:646
ECLI:NL:HR:2015:347
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2015:99
ECLI:NL:GHARL:2014:4292
ECLI:NL:HR:2015:45
ECLI:NL:GHARL:2014:868
ECLI:NL:HR:2015:353
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2015:47
ECLI:NL:GHDHA:2013:4543
ECLI:NL:HR:2015:119
ECLI:NL:GHARL:2013:9557
ECLI:NL:HR:2015:100
ECLI:NL:GHAMS:2013:3199
ECLI:NL:HR:2015:3030
ECLI:NL:GHARL:2014:7624
ECLI:NL:HR:2014:294
ECLI:NL:GHSHE:2012:BY4938
ECLI:NL:HR:2012:BT1758
ECLI:NL:GHSHE:2010:BM0007

GS 3 jaren waarvan 2 voorwaardelijk
Beroep verworpen
GS 8 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 20 jaren
Beroep verworpen
GS 6 jaren
Beroep verworpen
GS 8 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 19 jaren
Beroep verworpen
GS 10 jaren
Verwijzing
GS 15 jaren (moord)
Terugwijzing
Vrijspraak moord en doodslag

180

412.
413.

287; 57, 282;, 45, 47, 57, 287;
47, 285; 181; 300, 304
47, 288; 311, 312; 311

414.
415.
416.
417.
418.
419.
420.
421.
422.
423.
424.

287
287
287
287
287
287
287
55, 288, 311
287
287
287

425.

287; 311

426.
427.

55, 288, 310; 350; 57, 266, 267;
300
287; 45, 287; 26 WWM

428.

47, 288

429.

287

430.

47, 287; 141

431.

47, 288

432.

287

433.
434.
435.
436.
437.
438.
439.
440.
441.

287; 45, 289
287
288; 57, 311, 312
287; 26 WWM
287
287; 310
287; 239
287
47, 288

442.

47, 288; 26 WWM

ECLI:NL:HR:2015:880
ECLI:NL:GHDHA:2014:395
ECLI:NL:HR:2015:62
ECLI:NL:GHAMS:2014:1754
ECLI:NL:GHARL:2015:1363
ECLI:NL:GHSHE:2015:833
ECLI:NL:GHARL:2015:2574
ECLI:NL:GHARL:2015:2905
ECLI:NL:GHARL:2015:2965
ECLI:NL:GHAMS:2015:1733
ECLI:NL:GHDHA:2015:1755
ECLI:NL:GHARL:2015:5097
ECLI:NL:GHSHE:2015:2919
ECLI:NL:GHAMS:2015:5202
ECLI:NL:GHAMS:2015:4482
ECLI:NL:RBAMS:2015:662
ECLI:NL:GHARL:2015:8932
ECLI:NL:HR:2014:3145
Hof niet gepubliceerd

Beroep verworpen
GS 18 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 17 jaren
GS 12 jaren
GS 12 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 9 jaren
GS 10 jaren
GS 7 jaren en 6 maanden
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
Bevestiging vonnis waarvan beroep
GS 7 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Vernietiging en verwijzing
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:GHARL:2015:9560

GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging

ECLI:NL:HR:2015:2091
ECLI:NL:GHARL:2013:BZ9330
ECLI:NL:HR:2015:1095
ECLI:NL:GHSHE:2013:5941
ECLI:NL:HR:2015:509
ECLI:NL:GHSHE:2012:BY3791
ECLI:NL:HR:2015:933
ECLI:NL:GHARL:2013:9740
ECLI:NL:HR:2015:2778
ECLI:NL:GHSHE:2014:1531
ECLI:NL:HR:2015:2399
ECLI:NL:GHSHE:2014:3997
ECLI:NL:RBZWB:2015:181
ECLI:NL:RBNNE:2015:228
ECLI:NL:RBLIM:2015:2008
ECLI:NL:RBROT:2015:2066
ECLI:NL:RBROT:2015:2513
ECLI:NL:RBOVE:2015:1683
ECLI:NL:RBDHA:2015:4190
ECLI:NL:RBAMS:2015:3292
ECLI:NL:HR:2015:1651
ECLI:NL:GHARL:2014:839
ECLI:NL:HR:2015:1653
ECLI:NL:GHARL:2014:840

Zes maanden strafvermindering
GS 12 jaren
Twee maanden strafvermindering
GS 18 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 6 jaren
Beroep verworpen
GS 20 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren
GS 18 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 7 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren

181

443.

47, 48, 288

444.

287

445.

287; 57,300; 57, 285

446.

57, 288; 45, 287; 45, 287; 317;
2 onder b Opiumwet
287; 26 WWM; 57, 26 WWM,
57, 26 WWM; 57, 13 WWM; 7
WVW
287
287; 420bis
287; 310; 57, 311
287
287; 45, 287

447.

448.
449.
450.
451.
452.
453.
454.
455.
456.
457.
458.
459.
460.
461.

ECLI:NL:HR:2015:1652
ECLI:NL:GHARL:2014:841
ECLI:NL:HR:2015:1767
ECLI:NL:GHARL:2014:7452

Beroep verworpen
GS 5 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 9 jaren

ECLI:NL:HR:2015:1876
ECLI:NL:GHSHE:2014:1461
ECLI:NL:HR:2015:1765
ECLI:NL:GHDHA:2014:1259
ECLI:NL:HR:2015:3349
ECLI:NL:GHDHA:2014:2518

Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 21 jaren
Beroep verworpen
GS 9 jaren

ECLI:NL:GHAMS:2015:1329
ECLI:NL:GHARL:2015:9555
ECLI:NL:GHSHE:2015:2038
ECLI:NL:GHARL:2015:1081
ECLI:NL:GHARL:2015:9336

GS 8 jaren
GS 11 jaren
GS 12 jaren
GS 6 jaren
Plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis
voor een jaar
GS 9 jaren en 6 maanden
GS 10 jaren
GS 18 jaren
GS 9 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 16 jaren
GS 8 jaren
GS 10 jaren
GS 9 jaren

ECLI:NL:GHSHE:2015:573
ECLI:NL:GHSHE:2015:572
ECLI:NL:RBLIM:2015:5241
ECLI:NL:RBOBR:2015:7436
ECLI:NL:RBMNE:2015:9167
ECLI:NL:RBMNE:2015:8852
ECLI:NL:RBDHA:2015:13618
ECLI:NL:RBROT:2015:8785
ECLI:NL:RBOVE:2015:5278

462.
463.
464.
465.
466.
467.
468.
469.
470.
471.

47, 287
47, 287
288
287
287
55, 287, 45, 57, 287, 157
287
287
287; 47, 151; 47, 3 onder c
Opiumwet; 57, 26 WWM
287
287
287; 310; 45, 350
287
287; 317, 312
287
287
287
287
287

472.
473.

287
287

ECLI:NL:RBDHA:2015:7950
ECLI:NL:RBZWB:2015:3104

474.
475.

287
287; 300, 304

ECLI:NL:RBMNE:2015:3261
ECLI:NL:RBMNE:2015:2849

ECLI:NL:RBDHA:2015:13529
ECLI:NL:RBROT:2015:9364
ECLI:NL:RBOBR:2015:6484
ECLI:NL:RBAMS:2015:7610
ECLI:NL:RBNHO:2015:9231
ECLI:NL:RBNHO:2015:9246
ECLI:NL:RBGEL:2015:6395
ECLI:NL:RBZWB:2015:6429
ECLI:NL:RBOBR:2015:5649
ECLI:NL:RBLIM:2015:6266

GS 11 jaren
GS 12 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 12 jaren
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 40 maanden waarvan 10 maanden
voorwaardelijk, met een proeftijd van 2
jaren
GS 7 jaren
OVAR en plaatsing in een psychiatrisch
ziekenhuis voor de duur van 1 jaar
GS 6 jaren
GS 3 jaren

182

476.

477.
478.

287; 300; 350; 181, 182; 56, 3
onder c Opiumwet, 3 onder
b Opiumwet; 311; 300; 285
287
287; 2 lid 1 Wet tijdelijk
huisverbod

479.

287

480.

287; 310

481.

287; 45, 287

482.

287

483.
47, 287; 312
484.

287

485.

57, 288; 350

486.

287; 57, 310; 57, 311

487.

57, 287; 45, 287

488.

287; 151

489.

287

490.

287

491.

287; 26 WWM

492.

47, 287

493.

287

ECLI:NL:RBDHA:2015:2299

GS 12 jaren

ECLI:NL:RBOVE:2015:531
ECLI:NL:HR:2016:2241

ECLI:NL:GHARL:2015:4962
ECLI:NL:HR:2016:1396
ECLI:NL:GHAMS:2015:128
ECLI:NL:HR:2016:869
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2016:2903
ECLI:NL:GHDHA:2015:3615
ECLI:NL:HR:2016:2783
Hof niet gepubliceerd
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2014:2841
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY6958

GS 5 jaren
Vernietiging (ECLI:NL:GHARL:2017:1562,
terugwijzing, alleen beslissing over
schokschade en 36f)
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 7 jaren en 6 maanden
Een maand strafvermindering
GS 12 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 13 jaren en 6 maanden
Vier maanden strafvermindering
GS 11 jaren
GS 14 jaren en 9 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 20 jaren

ECLI:NL:HR:2016:2582
ECLI:NL:GHARL:2015:1384
ECLI:NL:HR:2016:1397
ECLI:NL:GHARL:2015:4875

Vier maanden strafvermindering
GS 12 jaar en 6 maanden
Beroep verworpen
GS 30 jaren

ECLI:NL:HR:2016:962
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2016:414
ECLI:NL:GHAMS:2015:1732
ECLI:NL:HR:2016:1398
ECLI:NL:GHSHE:2015:2625
ECLI:NL:HR:2016:1024
ECLI:NL:GHARL:2015:3289
ECLI:NL:HR:2016:1399
ECLI:NL:GHARL:2015:8524
ECLI:NL:HR:2016:2306
ECLI:NL:GHSHE:2014:5370
ECLI:NL:GHARL:2016:3020
ECLI:NL:HR:2015:2821
ECLI:NL:GHARL:2014:4444
ECLI:NL:HR:2013:1755
ECLI:NL:GHAMS:2012:BW7090
ECLI:NL:GHAMS:2012:BW7096
ECLI:NL:RBUTR:2010:BM2730

Beroep verworpen
GS 12 jaren
Beroep verworpen
GS 18 jaren
Beroep verworpen
GS 12 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
GS 17 jaren en 9 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 11 jaren
Vernietiging en verwijzing
GS 22 jaren (medeplegen moord)
GS 16 jaren (medeplegen moord)
GS 30 jaren (gekwalificeerde doodslag)

ECLI:NL:HR:2016:2011
ECLI:NL:GHARL:2015:7837

Niet-ontvankelijk
GS 8 jaren

183

494.

287

ECLI:NL:HR:2016:865
ECLI:NL:GHARL:2014:7986
ECLI:NL:HR:2012:BX8087
ECLI:NL:GHLEE:2011:BQ3496

Vier maanden strafvermindering
GS 12 jaren
Vernietiging en terugwijzing
GS 18 jaren (moord)

495.

287; 45, 287; 26 WWM

496.

287; 45, 287; 26 WWM

497.

287

498.

47, 287

ECLI:NL:HR:2016:2246
ECLI:NL:GHSHE:2015:975
ECLI:NL:HR:2017:68
ECLI:NL:GHSHE:2015:471
ECLI:NL:HR:2016:2201
ECLI:NL:GHDHA:2015:282
ECLI:NL:GHDHA:2016:4247
ECLI:NL:HR:2014:2844
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY6968

Zes maanden strafvermindering
GS 12 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 20 jaren
Drie maanden strafvermindering
GS 9 jaren
GS 5 jaar en 9 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 6 jaren (moord)

499.
500.
501.

287
287
287

502.
503.
504.
505.
506.
507.

287
287; 45, 287
287; 138; 57, 285
287
47, 287; 57, 157; 57, 285; 350
287

508.
509.
510.
511.
512.

287
287; 26 WWM
287; 45, 287; 310
287; 2(B) Opiumwet; 300, 304
287

513.
514.
515.
516.
517.
518.
519.
520.
521.
522.
523.
524.
525.
526.
527.
528.

287
287; 47, 151
287
287
287
47, 287
47, 287
288; 242
287
57, 287; 311
287
287
287
287
287; 47, 151
287; 285; 45, 246; 300

ECLI:NL:GHSHE:2016:494
ECLI:NL:GHDHA:2016:474
ECLI:NL:GHSHE:2016:704
ECLI:NL:RBZWB:2013:BZ8970
ECLI:NL:GHAMS:2016:2422
ECLI:NL:GHARL:2016:4741
ECLI:NL:GHSHE:2016:2724
ECLI:NL:GHDHA:2016:2158
ECLI:NL:GHARL:2016:5909
ECLI:NL:GHDHA:2016:2648
ECLI:NL:RBDHA:2015:12039
ECLI:NL:GHDHA:2016:2679
ECLI:NL:GHDHA:2016:3303
ECLI:NL:GHARL:2016:9042
ECLI:NL:GHARL:2016:3474
ECLI:NL:HR:2016:108
ECLI:NL:GHSHE:2014:2182
ECLI:NL:RBMNE:2016:472
ECLI:NL:RBROT:2016:898
ECLI:NL:RBOVE:2016:670
ECLI:NL:RBAMS:2016:1839
ECLI:NL:RBDHA:2016:3717
ECLI:NL:RBNHO:2016:3422
ECLI:NL:RBNHO:2016:3423
ECLI:NL:RBGEL:2016:2470
ECLI:NL:RBNNE:2016:2259
ECLI:NL:RBNNE:2016:2607
ECLI:NL:RBNNE:2016:2979
ECLI:NL:RBMNE:2016:3683
ECLI:NL:RBAMS:2016:6465
ECLI:NL:RBLIM:2016:5840
ECLI:NL:RBZWB:2016:5272
ECLI:NL:RBOBR:2016:4722

GS 10 jaren
GS 9 jaren
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 30 jaren (voor moord)
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 11 jaren
GS 12 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Bevestiging vonnis waarvan beroep
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 7 jaren en 6 maanden
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 12 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 9 jaren
GS 9 jaren
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 20 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 20 jaren
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren
GS 8 jaren
GS 9 jaren
GS 11 jaren
GS 12 jaren

184

529.
530.
531.
532.
533.
534.
535.
536.
537.
538.

287
48, 47, 287; 48, 47, 45, 302; 48,
47, 282a; 310; 225
287; 282a
287
287
287
288; 311, 312
287
288; 310
287; 45, 287

539.

287

540.

542.

288; 2 Opiumwet; 47, 26
WWM, 57 WWM
287; 57, 26 WWM; 57, 26
WWM
287

543.
544.
545.
546.
547.
548.
549.

287
287
287
288; 311
287; 57, 300, 304
287
287

ECLI:NL:GHARL:2016:8917
ECLI:NL:RBGEL:2016:767
ECLI:NL:GHSHE:2016:5324
ECLI:NL:GHSHE:2016:4632
ECLI:NL:RBOBR:2016:6894
ECLI:NL:RBZWB:2016:6809
ECLI:NL:RBROT:2016:6854
ECLI:NL:RBNNE:2016:3582
ECLI:NL:RBLIM:2016:6149

550.
551.
552.
553.
554.
555.
556.

287; 45, 287
287; 26 WWM
287; 13 WWM
287; 45, 287
287
287
287

ECLI:NL:RBGEL:2016:3600
ECLI:NL:RBROT:2016:5097
ECLI:NL:RBZWB:2016:3865
ECLI:NL:RBNNE:2016:2831
ECLI:NL:RBDHA:2016:4696
ECLI:NL:RBROT:2016:5142
ECLI:NL:RBOBR:2016:1003

557.

288; 311

558.

47, 288

559.

47, 288

560.

287; 57, 302; 57, 300

ECLI:NL:HR:2017:223
Hof Den Haag 15-12-2015 (niet
gepubliceerd)
ECLI:NL:HR:2017:37
ECLI:NL:GHARL:2016:1381
ECLI:NL:HR:2017:38
ECLI:NL:GHARL:2016:438
ECLI:NL:HR:2017:589
ECLI:NL:GHAMS:2015:3635

541.

ECLI:NL:RBDHA:2016:11277
ECLI:NL:RBOBR:2016:5488

GS 9 jaren
GS 5 jaren

ECLI:NL:RBDHA:2016:12014
ECLI:NL:RBAMS:2016:9870
ECLI:NL:RBAMS:2016:6739
ECLI:NL:RBLIM:2016:9925
ECLI:NL:RBROT:2016:8985
ECLI:NL:RBNHO:2016:10052
ECLI:NL:RBNHO:2016:10658
ECLI:NL:HR:2016:112
ECLI:NL:GHARL:2014:9991
ECLI:NL:HR:2016:456
ECLI:NL:GHDHA:2014:2422
ECLI:NL:GHAMS:2016:3240

OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 10 jaren
GS 279 dagen en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 15 jaren
GS 12 jaren
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 7 jaren
Twee maanden strafvermindering
GS 4 jaren
GS 12 jaren en 7 maanden

ECLI:NL:GHDHA:2016:2678

GS 9 jaren
Bevestiging van het vonnis in eerste aanleg
OVAR en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 11 jaren
GS 12 jaren
GS 25 jaren
GS 6 jaren
GS 4 jaren
OVAR en plaatsing in een psychiatrisch
ziekenhuis voor 1 jaar
GS 2 jaren en tbs onder voorwaarden
GS 5 jaren
GS 6 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 9 jaren
OVAR en plaatsing in een psychiatrisch
ziekenhuis voor 1 jaar
Beroep verworpen
GS 16 jaren
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Vijf maanden strafvermindering
GS 14 jaren

185

561.

287; 312

ECLI:NL:HR:2017:317
ECLI:NL:GHSHE:2016:256
ECLI:NL:HR:2014:472
ECLI:NL:GHSHE:2013:BY9290

Niet-ontvankelijk
GS 10 jaren
Deels vernietiging en terugwijzing
GS 13 jaren

562.

287

Beroep verworpen
GS 8 jaren en 6 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 7 jaren

563.
564.

57, 287; 45, 57, 287; 55, 285;
45, 302
287

565.

47, 57, 287

566.
567.

48, 47, 55, 287; 47, 3(B)
Opiumwet
47, 287

568.

47, 287

569.

287

570.

47, 287; 285; 181; 57, 267

571.
572.

47, 287; 57, 26 WWM; 45,
287; 285; 57, 300
287; 151

573.

47, 287

574.

287; 26 WWM

ECLI:NL:HR:2017:701
ECLI:NL:GHDHA:2015:2414
ECLI:NL:HR:2015:1243
Hof Den Haag 26-04-2013 (niet
gepubliceerd)
ECLI:NL:HR:2017:417
ECLI:NL:GHARL:2014:9618
ECLI:NL:HR:2017:520
ECLI:NL:GHSHE:2016:1595
ECLI:NL:HR:2017:944
ECLI:NL:GHAMS:2016:1035
ECLI:NL:HR:2017:946
ECLI:NL:GHAMS:2016:1036
ECLI:NL:HR:2017:1287
ECLI:NL:GHDHA:2015:2222
ECLI:NL:HR:2017:1288
ECLI:NL:GHDHA:2015:2221
Hof niet gepubliceerd (2017)
ECLI:NL:HR:2016:691
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2017:1027
ECLI:NL:GHAMS:2016:1131
ECLI:NL:HR:2017:1026
ECLI:GHAMS:2016:1112
ECLI:NL:HR:2017:1124
ECLI:NL:GHDHA:2015:1261
ECLI:NL:HR:2017:2481
ECLI:NL:GHARL:206:5907
ECLI:NL:HR:2017:2572
ECLI:NL:GHDHA:2016:4246

575.

47, 287; 311

ECLI:NL:HR:2017:2964
ECLI:NL:GHDHA:2016:4244
ECLI:NL:HR:2014:2845

ECLI:NL:GHSGR:2012:BY6976

Niet-ontvankelijk
GS 8 jaren en 9 maanden
Terugwijzing; verwerpt het beroep voor
het overige (middel over voorbedachte
raad gegrond)
GS 10 jaren

ECLI:NL:HR:2017:2942
ECLI:NL:GHDHA:2016:4249
ECLI:NL:HR:2014:2842
ECLI:NL:GHSGR:2012:BY6967

Niet-ontvankelijk
GS 13 jaar en 9 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 16 jaren

576.

47, 287

6 maanden strafvermindering
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 10 jaren
Beroep verworpen
GS 18 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 9 jaren
Beroep verworpen
GS 5 jaren
Drie maanden strafvermindering
GS 5 jaren
GS 4 jaren en 10 maanden
Vernietiging en terugwijzing
GS 5 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
Twee jaren strafvermindering
GS 18 jaren
Zes maanden strafvermindering
GS 9 jaren en tbs met dwangverpleging
Beroep verworpen
GS 15 jaren
Beroep verworpen
GS 11 jaren

186

577.

287

ECLI:NL:HR:2017:2570
ECLI:NL:GHARL:2016:5747
ECLI:NL:HR:2015:93
ECLI:NL:GHARL:2014:2923

Beroep verworpen
GS 14 jaren
Vernietiging en terugwijzing
GS 14 jaren

578.

287; 45, 151

Beroep verworpen
GS 8 jaren en 9 maanden

579.

287; 45, 287; 350

580.

47, 288; 46, 47, 317; 47, 57, 26
WWM
47, 287

ECLI:NL:HR:2017:2571
Hof Den Haag 11-11-2015 (niet
gepubliceerd)
ECLI:NL:HR:2017:3031
ECLI:NL:GHAMS:2016:2317
ECLI:NL:HR:2017:3072
ECLI:NL:GHDHA:2016:1061
ECLI:NL:HR:2017:2957
ECLI:NL:GHDHA:2016:164
ECLI:NL:GHARL:2017:465
ECLI:NL:GHDHA:2017:175
ECLI:NL:GHSHE:2017:583
ECLI:NL:GHDHA:2017:684
ECLI:NL:GHSHE:2017:1081
ECLI:NL:GHSHE:2017:132
ECLI:NL:GHSHE:2017:3603
ECLI:NL:GHAMS:2017:4126

593.
594.
595.

287
287; 45, 57, 287
287
57, 287
287; 151
287; 45, 287
287
287
287
287
287; 242, 248; 289; 57, 151;
240b
287; 45, 287; 13 WWM
287
287

596.
597.
598.

287; 57, 13 WWM
287
287; 57, 300; 350; 181; 57, 267

ECLI:NL:GHSHE:2017:5468
ECLI:NL:GHARL:2017:11128
ECLI:NL:GHDHA:2017:3770

599.
600.

287
47, 287; 45, 47, 287; 47, 26
WWM
47, 287; 45, 47, 287; 47, 26
WWM
48, 287; 45, 48, 287
287; 45, 47, 57, 287; 141
287; 26 WWM
287; 310
287
55, 302, 287
47, 287; 45, 47, 57, 287; 47,
317; 47, 57, 26 WWM

ECLI:NL:RBGEL:2017:526
ECLI:NL:RBROT:2017:831

Niet-ontvankelijk
GS 16 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 15 jaren
6 maanden strafvermindering
GS 10 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR, tbs met voorwaarden
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 14 jaren
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren
GS 9 jaren
GS 4 jaren
GS 10 jaren
GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 30 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 11 jaren (cassatieberoep ingesteld, nog
niet onherroepelijk)
GS 11 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren en 2 maanden en tbs met
dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 15 jaren

ECLI:NL:RBROT:2017:836

GS 15 jaren

ECLI:NL:RBROT:2017:846
ECLI:NL:RBNHO:2017:859
ECLI:NL:RBDHA:2017:946
ECLI:NL:RBZWB:2017:847
ECLI:NL:RBAMS:2017:1935
ECLI:NL:RBROT:2017:2640
ECLI:NL:RBMNE:2017:1796

GS 2 jaren
GS 10 jaren
GS 8 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren
GS 4 jaren en 6 maanden
GS 12 jaren

581.
582.
583.
584.
585.
586.
587.
588.
589.
590.
591.
592.

601.
602.
603.
604.
605.
606.
607.
608.

ECLI:NL:GHAMS:2017:4360
ECLI:NL:GHSHE:2017:4629
ECLI:NL:GHARL:2017:9826
ECLI:NL:RBMNE:2016:4229
ECLI:NL:GHAMS:2017:4896
ECLI:NL:GHSHE:2017:5245
ECLI:NL:GHAMS:2017:5494

187

609.
610.
611.
612.
613.
614.
615.
616.
617.
618.
619.

643.
644.
645.

287
287
287
287
287
287
287
287; 45, 317
47, 287
47, 287
287; 285; 300; 300; 311; 47,
300; 45, 47, 302; 310; 180
287
287
287; 300
287
287
287
287
287
287
287
287
287
287
287
287
57, 287
287
287
287
287
287
287
47, 57, 287; 45, 55, 57, 287,
285; 47, 57, 26 WWM
57, 287
287; 26 WWM
287

646.

287; 45, 287; 26 WWM

647.

47, 287

620.
621.
622.
623.
624.
625.
626.
627.
628.
629.
630.
631.
632.
633.
634.
635.
636.
637.
638.
639.
640.
641.
642.

ECLI:NL:RBOBR:2017:2375
ECLI:NL:RBNHO:2017:3408
ECLI:NL:RBROT:2017:4325
ECLI:NL:RBGEL:2017:3007
ECLI:NL:RBROT:2017:4466
ECLI:NL:RBAMS:2017:4091
ECLI:NL:RBROT:2017:4696
ECLI:NL:RBROT:2017:4573
ECLI:NL:RBNNE:2017:2356
ECLI:NL:RBNNE:2017:2357
ECLI:NL:RBLIM:2017:6474

GS 11 jaren
GS 8 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 4 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 5 jaren
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren

ECLI:NL:RBMNE:2017:3493
ECLI:NL:RBROT:2017:5420
ECLI:NL:RBAMS:2017:4927
ECLI:NL:RBMNE:2017:3682
ECLI:NL:RBOVE:2017:2822
ECLI:NL:RBNNE:2017:2881
ECLI:NL:RBAMS:2017:5980
ECLI:NL:RBGEL:2017:4469
ECLI:NL:RBOBR:2017:4621
ECLI:NL:RBAMS:2017:6680
ECLI:NL:RBNHO:2017:7889
ECLI:NL:RBDHA:2017:11127
ECLI:NL:RBROT:2017:8266
ECLI:NL:RBZWB:2017:6438
ECLI:NL:RBOBR:2017:5394
ECLI:NL:RBAMS:2017:8001
ECLI:NL:RBROT:2017:9055
ECLI:NL:RBOVE:2017:4439
ECLI:NL:RBGEL:2017:6132
ECLI:NL:RBROT:2017:9414
ECLI:NL:RBNNE:2017:4817
ECLI:NL:RBOVE:2017:4645
ECLI:NL:RBROT:2017:10087

OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 12 jaren
GS 11 jaren
GS 10 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 4 jaren
GS 8 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 15 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
OVAR, tbs met voorwaarden
GS 12 jaren
GS 11 jaren
GS 14,5 jaren
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 9 jaren
GS 7 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 5 jaren en tbs met voorwaarden
GS 12 jaren
GS 18 jaren

ECLI:NL:RBMNE:2017:6439
ECLI:NL:RBOVE:2017:4740
ECLI:NL:HR:2018:496

GS 14 jaren
GS 11 jaren
Terugwijzing hof (zaak nadien nog niet
behandeld)
GS 6 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 11 jaren
2 maanden strafvermindering
GS 9 jaren

ECLI:NL:GHSHE:2016:4845
ECLI:NL:HR:2018:1047
ECLI:NL:GHSHE:2017:1903
ECLI:NL:HR:2018:796
ECLI:NL:GHAMS:2016:5176

188

648.

47, 287; 57, 326

649.

287

650.

47, 287

651.

287; 285

652.

287

653.

287; 47, 151

654.

287

655.

287; 151

656.

287; 45, 287

657.

287; 151; 350

658.

287; 47, 312

659.

287

660.

287; 26 WWM

661.

287; 26 WWM

662.
663.

48, 288; 47, 2(C) Opiumwet;
2(C) Opiumwet
287; 57, 157

664.

47, 57, 287; 47, 57, 151

665.

287

666.
667.
668.
669.
670.
671.
672.
673.
674.

287
47, 287
287
287
287
47, 287; 47, 57, 26 WWM
47, 287; 47, 57, 26 WWM
287
47, 287

ECLI:NL:HR:2018:836
ECLI:NL:GHAMS:2016:5177
ECLI:NL:HR:2018:2186
ECLI:NL:GHSHE:2017:5465
ECLI:NL:HR:2018:1894
ECLI:NL:GHSHE:2018:319
ECLI:NL:HR:2018:1133
ECLI:NL:GHDHA:2017:1835
ECLI:NL:HR:2018:1062
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2018:336
ECLI:NL:GHSHE:2016:2542
ECLI:NL:HR:2018:337
Hof niet gepubliceerd
ECLI:NL:HR:2018:554
ECLI:NL:GHARL:2017:1544
ECLI:NL:HR:2018:1072
ECLI:NL:GHSHE:2017:255
ECLI:NL:HR:2018:2249
ECLI:NL:GHDHA:2017:965
ECLI:NL:HR:2018:1828
ECLI:NL:GHARL:2017:63
ECLI:NL:HR:2018:986
ECLI:NL:GHARL:2017:5445
ECLI:NL:HR:2018:988
ECLI:NL:GHSHE:2017:2223
ECLI:NL:HR:2018:828
ECLI:NL:GHDHA:2016:4248
ECLI:NL:HR:2018:304
ECLI:NL:GHAMS:2016:3235
ECLI:NL:HR:2018:708
ECLI:NL:GHDHA:2016:4250
ECLI:NL:HR:2018:321
ECLI:NL:GHSHE:2017:712
ECLI:NL:RBLIM:2015:3471
ECLI:NL:HR:2018:194
ECLI:NL:GHARL:2016:10516
ECLI:NL:GHSHE:2018:2200
ECLI:NL:GHSHE:2018:317
ECLI:NL:RBOBR:2018:295
ECLI:NL:RBNHO:2018:607
ECLI:NL:RBMNE:2018:479
ECLI:NL:RBZWB:2018:977
ECLI:NL:RBZWB:2018:980
ECLI:NL:RBZWB:2018:1267
ECLI:NL:RBAMS:2018:1475

2 maanden strafvermindering
GS 9 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 7 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
Niet-ontvankelijk
GS 11 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 13 jaren
1 maand strafvermindering
GS 12 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 11 jaren en tien maanden.
Niet-ontvankelijk
GS 12 jaren
Niet-ontvankelijk
GS 13 jaren
Beroep verworpen
GS 9 jaren
6 maanden strafvermindering
GS 9 jaren
Beroep verworpen
GS 3 jaren en negen maanden
6 maanden strafvermindering
GS 16 jaren
Beroep verworpen
GS 20 jaren
GS 30 jaren
Beroep verworpen
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 9 jaren
GS 6 jaren
GS 7 jaren
GS 8 jaren
GS 5 jaren
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 6 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren
GS 10 jaren

189

675.
676.
677.
678.
679.
680.
681.
682.
683.
684.
685.
686.
687.
688.

47, 287
287; 45, 287
287
47, 288
47, 288
48, 288
287
47, 57, 287
47, 57, 287
287
287
287; 350; 47, 2(B) en (C)
Opiumwet; 26 WWM
287; 45, 287
287; 300

ECLI:NL:RBAMS:2018:1476
ECLI:NL:RBNNE:2018:1026
ECLI:NL:RBAMS:2018:1792
ECLI:NL:RBLIM:2018:2962
ECLI:NL:RBLIM:2018:2963
ECLI:NL:RBLIM:2018:2964
ECLI:NL:RBMNE:2018:1200
ECLI:NL:RBGEL:2018:1607
ECLI:NL:RBGEL:2018:1608
ECLI:NL:RBZWB:2018:2747
ECLI:NL:RBZWB:2018:3095
ECLI:NL:RBNNE:2018:1440

GS 10 jaren
OVAR, tbs met dwangverpleging
GS 8 jaren
GS 24 jaren
GS 24 jaren
GS 14 jaren
GS 8 jaren
GS 15 jaren
GS 16 jaren
GS 10 jaren
GS 12 jaren
GS 10 jaren

ECLI:NL:RBAMS:2018:2838
ECLI:NL:RBOBR:2018:2007

GS 8 jaren en tbs met dwangverpleging
GS 12 jaren

190

Bijlage III

Samenstelling begeleidingscommissie

Voorzitter
Prof. dr. mr. L.M. Moerings
Leden
Prof. dr. mr. F. de Jong
Mr. W.M. de Jongste
Mr. A. Smolders
Mr. B.M.J.W. van Venrooij

Hoogleraar penologie, emeritus, Universiteit Leiden

Hoogleraar straf- en strafprocesrecht, Universiteit Utrecht
Senior wetenschappelijk medewerker, WODC
Oud-rechter, publicist, gastonderzoeker bij het NSCR
Senior beleidsmedewerker, Ministerie van Justitie en
Veiligheid

191

Bijlage IV

Namen deelnemers expertmeeting

Prof. mr. dr. P.M. Schuyt
Mr. C. Reijntjes-Wendenburg
Prof. mr. dr. D. Abels
Mr. dr. S. Meijer

Hoogleraar sanctierecht en straftoemeting, Universiteit
Leiden
Advocaat, Across Borders Law Office, Maastricht
Hoogleraar straf(proces)recht, Universiteit van Amsterdam
Universitair docent straf(proces)recht, Vrije Universiteit
Amsterdam

192

193

Bijlage V
o

o

Topiclist t.b.v. de interviews

Uitleg onderzoek: WODC verhoging strafmaximum moord, 30 naar 40 jaren. Uitleg
interview; we interviewen verschillende betrokkenen, korte intro op onderwerpen
vragenlijst – eerst ervaringen bespreken en dan uw visie daarop.
Opname en verslaglegging: opname en verslag voorleggen ter goedkeuring – anoniem
waar mogelijk, anders passages in rapport voorleggen.

1. Algemeen
 Wat is uw functie? Hoe lang al?
 In welke hoedanigheid heeft u te maken met zaken waarin deze verhoging mogelijk een
rol zal spelen?
2. Ervaring met concrete moordzaken en verhouding max. tijdelijke straf – levenslang
[nader ingaan op specifieke zaken]
 Hoe vaak hebt u zaken meegemaakt waarin discussie was over het opleggen van een gs
van 30 jaren dan wel levenslange gs?
 Kunt u een korte toelichting geven op deze zaken? Wat speelde er en welke straf werd
uiteindelijk gekozen door OM/rechter?
 Welke overwegingen speelden voor u als officier, rechter of raadsman om bepaalde straf
te eisen/opleggen/verdedigen?
(levenslang of niet, en zo niet: hoe lang? rol tbs, positie slachtoffer)
 Als een hogere max. tijdelijke straf een optie was geweest, had dat tot een andere
uitkomst geleid? Waarom wel/niet?
 In hoeverre speelde de verhoging van de max. tijdelijke GS 20 naar 30 jaren een rol?
Welk effect heeft die verhoging gehad volgens u?
 Ziet de praktijk het tweeledige doel van de verhoging in 2006 (verlichting alternatief
voor levenslang, maar ook verzwaring door hogere max. tijdelijke GS waar levenslang
niet in beeld komt)?
[eventueel ervaringen onder het oude recht, van vóór 2006]
3. Voorleggen casus
 Voorvraag: Kunt u een indicatie geven van uw uitgangspunt van de hoogte van de op
te leggen gevangenisstraf in geval van moord?
 Kunt u zich casus voorstellen waarin de optie om meer dan 30 jaren, maar geen
levenslang op te leggen wenselijk zou zijn?
 Daarna voorleggen onze casus
4. Visie op idee van verhoging naar 40 jaren
 Hoe kijkt u aan tegen het idee om de max. tijdelijke straf te verhogen? Ziet u voordelen?
Wat zouden mogelijke bezwaren zijn?

194



Wat vindt u van de keuze voor een maximum van 40 jaren? Is dit een goede keuze of is
een ander (nieuw) maximum beter te verdedigen?

5. Overige, mogelijke onderwerpen












Voorlopige bevindingen
Belang van geven duidelijk afkeurend signaal (in het licht van vergelding en preventie)
Aansluiten bij wensen/behoefte maatschappij om zware straffen
EVRM/Onmenselijke bestraffing?
Belang van tijdigheid voor resocialisatie
VI-regeling
Samenloopregeling
Levenslange gevangenisstraf
Samenhang met andere delicten, in het bijzonder doodslag
‘voorbedachte raad’ in de rechtspraak. Ontstaat een ‘gat’ met doodslag?
Strafklimaat in Nederland

195

Bijlage VI

Fictieve casus t.b.v. de interviews

De mannelijke verdachte (32 jaar oud) fietst uit jaloezie in 15 minuten naar zijn ex-vriendin (27)
en nieuwe partner (29) toe en steekt hen beiden neer, waardoor zij komen te overlijden (2018).
De verdachte bekent, maar toont geen oprecht berouw. Een dubbelrapportage in het PBC (de
psycholoog en de psychiater) wijst uit dat hij een pathologische neiging naar geweld heeft bij
krenking (recidive is dus situationeel bepaald), enigszins verminderd toerekeningsvatbaar. Men
durft geen (eensluidend) advies te geven over een eventuele sanctie. De verdachte werkte
mondjesmaat mee aan het onderzoek en staat niet open voor behandeling.
De verdachte woonde tot deze zaak in een huurhuis en werkte als lasser in de bouw. Hij is eerder
jegens zelfde ex-vriendin wegens stalking veroordeeld tot een taakstraf van 100u en een
voorwaardelijke gevangenisstraf van 4 weken (2016). Hij is voorts eerder jegens zelfde exvriendin veroordeeld wegens poging zware mishandeling tot een gevangenisstraf van 12
maanden, waarvan 6 voorwaardelijk met reclasseringstoezicht en een ambulant
behandelingstraject (in een enkelvoudige rapportage werden antisociale en narcistische
persoonlijkheidstrekken vastgesteld + TUL GS van vier weken (2017)). Verder heeft de verdachte
geen documentatie.

196

Bijlage VII

Lijst met functies van respondenten

Respondentnummer
Respondent 1
Respondent 2
Respondent 3
Respondent 4
Respondent 5
Respondent 6
Respondent 7
Respondent 8
Respondent 9
Respondent 10
Respondent 11
Respondent 12
Respondent 13
Respondent 14
Respondent 15
Respondent 16
Respondent 17
Respondent 18
Respondent 19
Respondent 20
Respondent 21
Respondent 22
Respondent 23

Functie
Raadsheer
Raadsheer
Raadsheer
Rechter
Rechter
Officier van justitie (geïnterviewd samen met respondent 7)
Officier van justitie (geïnterviewd samen met respondent 6)
Officier van justitie
Officier van justitie
Advocaat-Generaal
Advocaat
Advocaat
Advocaat
Advocaat
Advocaat
Advocaat
Advocaat (geïnterviewd samen met respondent 18)
Advocaat (geïnterviewd samen met respondent 17)
Stichting Forum Levenslang
Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI)
Federatie Nabestaanden Geweldslachtoffers
Slachtofferhulp Nederland
Advocaat-Generaal

Functie
Raadsheer
Rechter
Officier van justitie
Advocaat-generaal
Advocaat
Stichting Forum Levenslang
Dienst Justitiële Inrichtingen
Slachtofferorganisaties
Totaal

Aantal
3
2
4
2
8
1
1
2
23

197