Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 8

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juni 2009
Namens het Kabinet bied ik u hierbij de tweede voortgangsbrief Nationale
Veiligheid en onderliggende analyses aan. In tegenstelling tot de eerste
voortgangsbrief van 30 mei 2008 wordt in deze brief niet alleen ingegaan
op de voortgang op het terrein van het in kaart brengen van dreigingen en
de daarbij behorende capaciteiten, maar ook op de voortgang bij de
inrichting van de nationale crisisstructuur en de bescherming van de
vitale infrastructuur. De samenhang tussen deze onderwerpen is voor het
kabinet een leidend principe, en dat willen we met deze brief benadrukken, mede omdat de Tweede Kamer hiernaar heeft gevraagd in haar
debat met het kabinet.
1. Inleiding
Het kabinet is verheugd u te kunnen meedelen dat uit internationaal
onderzoek is gebleken dat Nederland, samen met het Verenigd Koninkrijk,
koploper is in risicomanagement op het terrein van nationale veiligheid.
Dit is gebleken uit het rapport Innovation in country risk management van
de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD/
OESO), dat februari jl. uitkwam. De methodiek van nationale risicobeoordeling wordt als best practice aangemerkt. Het rapport staat een all
hazard aanpak voor, waarbij risico’s vanuit hun verwevenheid met elkaar
worden benaderd. Dit sluit naadloos aan bij de uitgangspunten van de
Nederlandse strategie Nationale Veiligheid en met de aanpak van integraliteit en samenhang die daaruit voortvloeit. Waar we een jaar geleden al
konden constateren dat Nederland met zijn aanpak aansluit bij internationale ontwikkelingen, worden we dit jaar beloond met internationale erkenning.
Nationale veiligheid is een terrein in voortdurende ontwikkeling, ook
daarom is het van belang dat het niet alleen blijft bij het jaarlijks op papier
zetten van analyses en risicobeoordelingen maar dat deze analyses
worden opgevolgd door beleid en uitvoering. Bovendien moeten er op

KST131594
0809tkkst30821-8
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

1

basis van de analyses keuzes gemaakt worden voor het gericht versterken
van de nationale veiligheid.
In 2008 heeft het kabinet op basis van de eerste voortgangsbrief keuzes
gemaakt, die hebben geleid tot een groot aantal acties. Alle departementen hebben daaraan een belangrijke bijdrage geleverd, net als het
bedrijfsleven, kennisinstituten, inlichtingendiensten en mede-overheden.
Over de voortgang kunt u lezen in paragraaf 3. De gerealiseerde voortgang betekent echter niet dat we ons minder hoeven in te spannen op
het terrein van nationale veiligheid. Niet alleen hebben de burgers in
Nederland recht op een overheid die er, samen met andere partners, alles
aan doet om in Nederland maatschappelijke ontwrichting te voorkomen.
Ook merken we dat de dynamiek rondom nationale veiligheid steeds
complexer wordt en dat thema’s nog meer in samenhang moeten worden
bezien. Dit is noodzakelijk willen we als kabinet onze regierol kunnen
vervullen en in control blijven.
Hoe belangrijk het in kaart brengen van dreigingen en risico’s is, blijkt ook
uit de actualiteit: vorig jaar constateerden we dat een grieppandemie het
grootste risico voor Nederland is. De daarop genomen maatregelen
bewijzen nu al hun waarde bij de Mexicaanse griep. Daarnaast maakt de
financieel-economische crisis duidelijk dat de wereld snel verandert waardoor risico’s voor de nationale veiligheid zich kunnen verdiepen of
versnellen. De methodiek van de nationale risicobeoordeling – het werken
met scenario’s om mogelijke risico’s maar ook kansen in beeld te brengen
– is ook goed toe te passen bij deze actuele ontwikkelingen. Daarnaast
heeft de financieel- economische crisis ook onmiddellijke consequenties
voor onze (financiële) mogelijkheden. We zullen met onze beperkte
middelen nog scherper keuzes moeten maken. Op enkele punten kan dit
een heroverweging betekenen van gewenste inspanningen: ervoor kiezen
om bepaalde dingen minder te doen of niet meer, omdat de risico’s op dit
moment niet zo groot zijn of omdat de kosteneffectiviteit van maatregelen
laag is.
Uit de thema’s, die in het afgelopen jaar zijn geanalyseerd en beoordeeld
in onder meer de nationale risicobeoordeling, is een aantal onderwerpen
naar voren gekomen waarin het kabinet verder wil investeren. Daarbij
moet worden gedacht aan de weerbaarheid van de vitale sectoren tegen
uitval van ICT en energie en aan de opkomende problematiek van internationale schaarste. Deze onderwerpen worden de speerpunten van het
rijksbeleid voor versterking van de nationale veiligheid in de komende
twee jaar. Dit wordt verderop in deze brief toegelicht.
Daarnaast vindt het kabinet het belangrijk om u in deze brief op de hoogte
te stellen van de belangrijkste stappen die er gezet zijn in de doorontwikkeling van de samenwerking binnen de crisisstructuur op rijksniveau. Deze
ontwikkeling geeft een kwaliteitsimpuls aan de interdepartementale crisisbeheersing en daarmee aan een beter functionerende en ontkokerde
overheid. Ook is er het afgelopen jaar veel geïnvesteerd in de versterking
van de samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven, met name op het
gebied van de bescherming van de vitale infrastructuur.
Leeswijzer
Met deze voortgangsbrief informeert het kabinet u over de volgende
onderwerpen:
– de werkwijze (paragraaf 2),
– de voortgang op de actiepunten uit 2008 (paragraaf 3),
– de uitkomsten van de nationale risicobeoordeling 2009 en de inzet van
het kabinet (paragraaf 4),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

2

–

Samenvatting (paragraaf 5).

2. Werkwijze
Het kabinet heeft in mei 2007 de strategie Nationale veiligheid vastgesteld. De strategie en de daarin opgenomen werkwijze zijn de basis voor
een rijksbrede aanpak van de nationale veiligheid waarbij zoveel mogelijk
relevante dreigingen in beeld worden gebracht (all hazard). Een dergelijke
aanpak maakt het mogelijk om de vraag te beantwoorden of de (rijks)overheid bij het beschermen van de nationale veiligheid afdoende maatregelen neemt om de meest urgente dreigingen het hoofd te bieden. En
mocht het antwoord op die vraag, gedeeltelijk, ontkennend zijn, dan
maakt de werkwijze het ook mogelijk onderbouwde keuzes te maken ten
aanzien van prioritaire onderwerpen/dreigingen.
In onderstaand figuur wordt de werkwijze gevisualiseerd en wordt de
samenhang met de bescherming van de vitale infrastructuur en met crisisbeheersing op nationaal niveau getoond.
Figuur 1: bescherming nationale veiligheid

1

Technische Universiteit Delft (Faculteit
Techniek, Bestuur en Management sectie
beleidsanalyse), het Sociaal en Cultureel
Planbureau, TNO Defensie en Veiligheid, Aon
Global Risk Consulting, het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu, het Milieu en
Natuur Planbureau, de AIVD en het ministerie
van BZK. De methode kan jaarlijks worden
aangepast aan nieuwe inzichten en ontwikkelingen.

De dreigingen op de middellange termijn vormen de basis voor de Nationale Risicobeoordeling (NRB). De uitkomsten van de NRB helpen het
kabinet de beleidsagenda te bepalen. De NRB geeft een indicatie hoe
groot de waarschijnlijkheid is dat een incident zich voordoet en wat de
impact ervan is. De impact wordt bepaald aan de hand van tien impactcriteria zoals aantal doden en gewonden, kosten en mate van verstoring.
De NRB-methode is een wetenschappelijke multicriteria-analyse. De
methode is ontwikkeld door wetenschappers in samenwerking met
mensen uit het bedrijfsleven en de overheid. Zo is wetenschappelijke
theorie met de praktijk verbonden.1 Benadrukt dient te worden dat hier
geen sprake is van voorspellingen maar van verkenningen.
In 2008 zijn voor het eerst strategische verkenningen uitgevoerd. Hierbij is
gekeken naar thema’s die op de langere termijn de Nederlandse belangen
kunnen raken en mogelijk tot maatschappelijke ontwrichting kunnen
leiden. De conclusie is dat de ingezette lijn van geïdentificeerde thema’s
kan worden voortgezet en dat er drie thema’s zijn die extra aandacht
verdienen: internationale schaarste van grondstoffen (incl. mineralen),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

3

drinkwater en voedsel, geopolitieke machtsverschuivingen1 en veranderende economische structuren. Het komende jaar wordt prioriteit gegeven
aan het inzichtelijk maken van de (eventuele) effecten van deze vraagstukken voor de nationale veiligheid. Deze (eventuele) effecten zullen
input vormen voor de NRB. De inschatting is dat internationale
«schaarste» voor de nationale veiligheid één van de belangrijkste thema’s
zal worden. In de reactie van het kabinet op de motie Schuurman uit de
Eerste Kamer2, waarover u al beschikt, is schaarste al gedefinieerd als een
complex en uiterst actueel thema. De snelle totstandkoming van bovengenoemde integrale reactie is overigens een goed voorbeeld van de interdepartementale samenwerking op het terrein van nationale veiligheid; een
samenwerking die het kabinet vanzelfsprekend zal voortzetten en waar
mogelijk intensiveren.
Het afgelopen jaar is het netwerk van nationale veiligheid ook gebruikt om
snel en adequaat te reageren op actuele vraagstukken die in potentie een
relatie kunnen hebben met de nationale veiligheid, zoals bijvoorbeeld de
stijgende olieprijs in 2008 en – nog steeds actueel – de gevolgen van de
kredietcrisis voor de reële economie.
3. Voortgang maatregelen 2008
In de eerste voortgangsbrief van het kabinet van 30 mei 2008 hebben wij
een aantal actiepunten geformuleerd op basis van de uitkomsten van de
eerste nationale risicobeoordeling en van de capaciteitenanalyse grootschalige evacuatie.
In deze paragraaf brengen wij u op de hoogte van de voortgang ten
opzichte van onze brief van 30 mei 2008. Schuingedrukt treft u de tekst uit
de voortgangsbrief van vorig jaar.3

3.1 Actiepunten 2008

1

Het oppakken van dit thema wordt gekoppeld aan de uitkomsten op dit deelterrein van
de defensieverkenningen.
2
EK 2008–2009, 31 700, G.
3
Kamerstuk 2007–2008, 30 821, nr. 6.

1. Voorbereiding grieppandemie:
Intensivering van de voorbereiding op de gevolgen van grieppandemie
voor vitale sectoren, bedrijven en overheden. Voor eind 2009 is de
continuïteitsplanning voor een situatie met grieppandemie gereed.
Hierover worden afspraken gemaakt met VNO-NCW, mede-overheden
en andere ministeries. Ook wordt eind 2009 een grootschalige oefening grieppandemie georganiseerd.
Er is het afgelopen jaar serieus werk gemaakt van deze afspraak. De
inzet van het kabinet is dat eind 2009 tachtig procent van de vitale
organisaties het scenario van een grieppandemie in hun continuïteitsplannen heeft verwerkt. De rijksoverheid heeft in het beraad van pSG’s
(thans: Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijksdienst
(ICBR)) afgesproken te gaan voor een honderd procent voorbereiding
inclusief de uitvoerende diensten, zoals de Dienst Justitiële Inrichtingen en de Belastingdienst. In overleg met de betrokken vakdepartementen en branche-organisaties, zoals VNO-NCW, wordt gewerkt aan
de voorbereiding van het bedrijfsleven. Er is een brief aan de lokale en
regionale overheden opgesteld door de ministers van VWS en BZK
met een oproep om de voorbereiding ter hand te nemen en er is
ondersteunend materiaal (handleiding continuïteitsmanagement) ter
beschikking gesteld. De VNG ondersteunt gemeenten bij de uitvoering
van de afspraken. Voor het najaar van 2009 staat een oefening in het
kader van pandemische griep gepland. Deze oefening wordt gesplitst
in drie separate oefensessies:
– De eerste twee weken van oktober 2009: regionale oefeningen,
– 18 en 19 november 2009: internationale oefening,
– 10 december 2009, de nationale oefening waar zowel de ambtelijke
leiding van de departementen als de ministers zullen oefenen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

4

Bij deze oefening zijn derhalve verschillende departementen, regio’s,
bedrijven en internationale partners aangesloten.
2. Oliecrisismechanismen:
Nederland neemt actief deel aan de review van de IEA-mechanismen
om te bezien of, en zo ja, in hoeverre de huidige oliecrisismechanismen toereikend zijn alsook de nationale invulling daarvan.
Over de stand van het Nederlandse voorzieningszekerheidbeleid is
verslag gedaan in het onlangs door de regering uitgebrachte Energierapport 20081. Een aantal zaken in het IEA-werkprogramma zal dit jaar
nader worden opgepakt, onder meer de onderlinge afhankelijkheid van
de gas- en oliemarkt. In de loop van 2009 zal in EU verband worden
gekeken naar mogelijke verbeteringen in het oliecrisissysteem en
noodzakelijke aanpassingen van de Oliecrisis Richtlijn. Het is de bedoeling de IEA en EU systemen beter op elkaar af te stemmen.
3. Landelijk evacuatieplan:
Medio 2009 is een landelijk operationeel evacuatieplan gereed met
afspraken over ondermeer de invulling van de landelijke operationele
regie, het landelijk verkeersmanagement en de (eerste) opvang en
verzorging. Eind 2008 bestaat inzicht in nut en noodzaak van een
landelijke operationele staf en de inrichtingsmogelijkheden.
Een concept Landelijk operationeel plan evacueren, waarin naast
evacueren ook aandacht is voor redden en achterblijvers, is tijdens de
oefening Waterproef geoefend (in november 2008). Tijdens de oefening Waterproef is met een landelijke operationele staf geëxperimenteerd. Een aantal veiligheidsregio’s, bestuurders en operationele diensten heeft baat gehad bij een dergelijke landelijke afstemming. Zonder
landelijke aanpak is een grootscheepse evacuatie bijvoorbeeld niet
goed mogelijk. Het kabinet zal de komende periode de landelijke
operationele staf een formele plaats geven in het systeem van crisisbeheersing bij het Landelijk Operationeel Coördinatie Centrum te Driebergen en kwalitatief verder versterken. Hiervoor zullen de rol, taken,
bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de staf interdepartementaal verder worden uitgewerkt en afgestemd met de decentrale
bestuurders en operationele diensten. In september 2009 wordt de
landelijke operationele staf opnieuw beoefend in oefening FLOODEX.
4. Capaciteitenschaarste tijdens crises:
Fasegewijs wordt invulling gegeven aan de ontwikkeling van landelijke
strategieën voor de verdeling van schaarste op het terrein van bewaken en beveiligingen, (drink)water en energie (gereed eind 2009).
De bestaande strategieën voor de verdeling van schaarste (wie krijgt
als eerste wat) op het terrein van bewaken en beveiligen, nood(drink)water en energie zijn in kaart gebracht. Op basis van deze
verkenning is een plan van aanpak opgesteld, met als doel inzichtelijk
te maken of schaarste leidt tot een bestuurlijk probleem. Met andere
woorden, is bestuurlijk Nederland in staat te beslissen «wie wat
krijgt»? Uitgangspunt bij het plan van aanpak is een ernstige crisissituatie zoals een overstroming, elektriciteitsuitval of een grieppandemie.
5. Robuustheid communicatiemiddelen:
Nog dit jaar wordt een onderzoek afgerond naar de robuustheid van de
communicatiemiddelen (C2000, cell broadcasting, regionale rampenzenders, noodnet, meldkamers en uitwijkmogelijkheden) in situaties
met grootschalige overstromingen, langdurige uitval van de stroomvoorziening en uitval van personeel als gevolg van een grieppandemie.
1

Kamerstukken II, 2008–2009, 31 510, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

5

Een onderzoek naar de robuustheid van (crisis)communicatiemiddelen is afgerond. Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat bijna
alle crisiscommunicatiemiddelen (C2000, internet, telefonie, mobiele
telefonie, Nationaal Noodnet, OOV-Net) vaak van dezelfde onderliggende systemen gebruik maken. Dit is kostenefficiënt, maar zorgt
tegelijkertijd voor dezelfde robuustheidrisico’s ingeval van een ernstige
crisissituatie (zoals bij grootschalige overstromingen en langdurige
elektriciteitsuitval).
Eind 2009 zal een keuze worden gemaakt voor een aantal concrete
aanvullende maatregelen ter verbetering van de robuustheid van
crisiscommunicatie. Hierbij is het advies om één of meerdere crisiscommunicatiemiddelen (los van de bestaande grondgebonden
netwerken/onafhankelijk van het elektriciteitsnet) te versterken waarop
terug kan worden gevallen (o.a. radionetwerken en satellietcommunicatie).
6. Uniforme informatievoorziening:
Door middel van een fasegewijze uitrol wordt een landelijk systeem
gerealiseerd (medio 2010) voor uniforme informatievoorziening enuitwisseling tussen alle regionale en landelijke crisiscentra (CEDRIC).
Het project netcentrisch werken is in 2008 gestart. Het Veiligheidsberaad heeft netcentrisch werken tot prioriteit gemaakt. In 11 regio’s is
de implementatie gestart of wordt aan een plan van aanpak gewerkt.
Eind 2011 moet het mogelijk zijn dat overal een basis voor netcentrisch
werken ligt.
7. Continuïteit vitale infrastructuur:
Eind 2009 is er een volledig inzicht in de continuïteit van de levering
van vitale producten en diensten bij de scenario’s van nationale veiligheid zodat besloten kan worden wat nodig is om die continuïteit op
een aanvaardbaar niveau te krijgen.
Er zijn verschillende onderzoeken gedaan naar de afhankelijkheidsrelaties tussen vitale sectoren en de betekenis hiervan voor de continuïteit van hun dienstverlening. Deze inzichten zullen worden meegenomen door de verantwoordelijke ministeries in de sectorale analyses
als input voor de tweede beleidsbrief Bescherming Vitale Infrastructuur. Deze brief zal in november 2009 verschijnen in navolging op de
brief uit september 2005 en ingaan op hoe het gesteld is met de
bescherming van de vitale infrastructuur. Dit onder meer in het licht
van de belangrijkste dreigingen zoals die uit de nationale risicobeoordeling naar voren komen. Het streven is om op dat moment de
structurele aandacht voor de bescherming van vitale infrastructuur bij
alle betrokken partijen voor de toekomst verankerd te hebben. Er
wordt ook gewerkt aan het verkrijgen van meer inzicht in de continuïteit tijdens crisissituaties. Daarbij wordt o.a. gekeken naar uitbreiding
van het Alerteringssysteem voor Terrorismebestrijding, waardoor
vitale sectoren ook kunnen worden gewaarschuwd voor andere dreigingen zoals een grieppandemie- en een overstromingsdreiging. Door
vitale sectoren hiervoor te alerteren, kunnen tijdens een crisis sneller
maatregelen ten behoeve van de continuïteit ingezet worden.
8. Vergroten van de zelfredzaamheid:
Eind 2008 is een plan van aanpak gereed voor een aantal gebieden die
als urgent worden aangemerkt vanuit het oogpunt van zelfredzaamheid. Tevens wordt hierin aandacht besteed aan het omgaan met de
niet-zelfredzame mensen in die gebieden (met inachtneming van
privacy wetgeving). Op landelijk niveau wordt onderzoek gedaan naar
effectieve prikkels ter stimulering van zelfredzaam gedrag.
Om een omslag in het denken van burgers en hulpverleners over de
rol van burgers bij rampen en crises te bewerkstelligen is het project

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

6

«zelfredzaamheid bij rampen en crises» gestart. Het project heeft als
doel het versterken van zelfredzaamheid van burgers en het versterken
van de mogelijkheden voor redzaamheid (burgerparticipatie). In 2008
is door middel van de landelijke Denk Vooruit-campagne, gecombineerd met enkele doelgroepgerichte activiteiten (minder zelfredzamen
en scholieren) ingezet op het verhogen van het risicobewustzijn en het
stimuleren van de voorbereiding op rampen en crises. In 2009 en 2010
wordt het project Zelfredzaamheid voortgezet en uitgebreid. Hierover
wordt u in een separate brief geïnformeerd.
9. Civiel-militaire samenwerking:
In het interdepartementale traject «defensieverkenningen» wordt op
grond van op langere termijn te verwachten ontwikkelingen en mogelijke scenario’s onder meer bezien welke capaciteiten nodig zijn op het
gebied van nationale veiligheid. In deze verkenningen wordt mede
gebruik gemaakt van de bevindingen van de door BZK uitgevoerde
verkenningen. In januari van dit jaar zijn de uitkomsten van de verkenningen in het kader van de Strategie Nationale Veiligheid overhandigd
aan het projectteam Defensieverkenningen. Hiermee is de input vanuit het Nationale Veiligheid gegarandeerd en de bijdragen aan de
defensieverkenningen afgerond. Op dit moment wordt een doorlichting gehouden door de Inspectie Openbare Orde en Veiligheid (IOOV)
en de auditdienst van het ministerie van Defensie op de afspraken in
het kader van ICMS.1 Over de uitkomsten van deze doorlichting informeer ik u, samen met mijn collega van Defensie separaat.
10. Verbreding analyse op evacuatie:
De analyse grootschalige evacuatie wordt tevens uitgevoerd op nog te
bepalen scenario’s voor nucleaire, biologische en chemische incidenten en voor grootschalige natuurbranden, zodat accentverschillen
duidelijk worden en een integraal advies kan worden opgesteld. Deze
scenario’s worden tevens in de nationale risicobeoordeling doorgerekend (gereed eind 2008).
Deze aanvullende analyse is inmiddels uitgevoerd; het rapport treft u
bijgaand aan.2 Voor de aanvullende analyse zijn drie ongevalscenario’s
ontwikkeld die ook in de NRB 2008 zijn opgenomen. De scenario’s
hebben betrekking op een nucleair, chemisch en natuurbrand-ongeval.
Op basis van deze drie scenario’s is vervolgens bezien in hoeverre de
aanbevelingen voortkomend uit de capaciteitenanalyse op basis van
de overstromingsscenario’s onderschreven kunnen worden en/of
aanvullende aanbevelingen gedaan kunnen worden.
Conclusie is dat de aanbevelingen uit de capaciteitenanalyse overstromingsdreiging in grote lijnen kunnen worden onderschreven. Er is
een (beperkt) aantal aanvullende aanbevelingen geformuleerd die
worden meegenomen bij de verdere ontwikkeling van het Landelijk
Operationeel Plan Evacueren en bij de uitvoering van het project Zelfredzaamheid.
Met de aanvullende analyse is de taak grootschalige evacuatie in
voldoende mate geanalyseerd en hoeven er vooralsnog geen
scenario’s meer te worden ontwikkeld.

1

Kamerstukken II, 2007–2008, 29 668 en
26 956, nr. 17.
2
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Uit de analyse van het natuurbrandscenario is de conclusie getrokken dat
een preventieve evacuatie bij de geschetste grootschalige natuurbrand
niet volledig op tijd is uit te voeren, ongeacht de evacuatiestrategie. Om
toch maximaal resultaat te kunnen boeken, dienen andere maatregelen in
samenhang bezien te worden waaronder het vergroten van de zelfredzaamheid. Dit aspect wordt meegenomen in de pilot zelfredzaamheid
Veluwe die in april van dit jaar is gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

7

4. Uitkomsten Nationale Risicobeoordeling (NRB) en inzet
Kabinet
Voor de NRB 2009 zijn de volgende thema’s (aan de hand van in totaal 33
scenario’s) doorgelicht: – klimaatverandering,
– energievoorzieningszekerheid,
– polarisatie en radicalisering
– verwevenheid onder- en bovenwereld,
– ICT-uitval,
– ernstige ongevallen.
Met deze thema’s is de aanpak nog niet volledig «all hazard». Het
komende jaar wordt extra ingezet op onder meer ICT-scenario’s en wordt
een verdere verbinding gelegd met het onderwerp terrorismebestrijding.1

4.1 Uitkomsten NRB
Zoals in paragraaf 2 beschreven geeft de NRB een indicatie over de
impact en de waarschijnlijkheid van de uitgewerkte scenario’s. Deze indicatie is grafisch weergegeven in het hierna opgenomen risicodiagram
(figuur 2).2

1

Voor een analyse van de nationale en internationale terroristische dreiging tegen
Nederland, en Nederlandse belangen in het
buitenland verwijzen wij u naar het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van de
NCTb en de dreigingsanalyses ten behoeve
van de sectoren van het Alerteringssysteem
Terrorismebestrijding. De samenvatting van
het DTN 16 is de Kamer in april toegezonden
(Tweede Kamer 2008–2009, 29 754, nr. 150).
Over de voortgang van terrorismegerelateerde
projecten wordt de Kamer met de Voortgangsrapportages Terrorismebestrijding geïnfomeerd. De meest recente rapportage is van
december 2008 (Kamerstukken II, 2008–2009,
29 754, nr. 150).
2
Op de verticale as is de impact uitgezet. De
maximale waarde van de as komt overeen
met een (fictief) scenario dat op alle tien
criteria de maximale score (catastrofaal)
oplevert (100%). De indeling van de verticale
as in categorieën is logaritmisch van aard en
zo gekozen dat iedere volgende categorie drie
keer zo hoog scoort op impact als de vorige.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

9

Figuur 2: risicodiagram nationale risicobeoordeling 2009

In de analyse is niet alleen de positie van het risico in het diagram van
belang, maar ook de eventueel te verwachten dynamiek. Deze dynamiek
kan tot gevolg hebben dat er in de toekomst veranderingen optreden in de
mate van impact of waarschijnlijkheid van een scenario. Op basis van de
ordening van de risico’s vindt analyse plaats naar de mogelijkheden om
de verschillende risico’s te voorkomen of om te gaan met de effecten
ervan. Dit gebeurt langs de lijn van de veiligheidsketen en hierbij is altijd
een afweging van de kosteneffectiviteit in relatie tot de verkleining van
waarschijnlijkheid en impact noodzakelijk.
Op basis van de uitkomsten van de NRB kunnen de scenario’s in vier
categorieën van zwaarte of ernst worden ingedeeld.

Hoge waarschijnlijkheid en hoge impact
In deze categorie vallen alle scenario’s waarvan de impact «zeer ernstig
tot catastrofaal» en de waarschijnlijkheid «mogelijk tot zeer waarschijnlijk» worden geacht. De scenario’s die hieronder vallen zijn o.a. ernstige
en milde grieppandemie; enclavevorming.
Lage waarschijnlijkheid en hoge impact
Deze groep bestaat uit de scenario’s met een «zeer ernstige tot catastrofale impact en een lage waarschijnlijkheid (onwaarschijnlijk tot zeer
onwaarschijnlijk). In deze categorie vallen o.a. de overstromingscenario’s;
confrontaties tussen extreemrechts en allochtone groepen en een nucleair
incident.
Hoge waarschijnlijkheid en (relatief) lage impact
Een derde groep wordt gevormd door scenario’s die minder hoog scoren
op impact (aanzienlijk tot ernstig) dan de scenario’s in de eerste groep. De
waarschijnlijkheid van deze scenario’s is echter vergelijkbaar met die van
de eerste groep. De scenario’s in deze categorie zijn bijvoorbeeld sneeuwstormen, natuurbranden en ijzel.
Lage waarschijnlijkheid en/of beperkte impact
De scenario’s met relatief beperkte impact, ongeacht de waarschijnlijkheid, en de scenario’s die als «onwaarschijnlijk» zijn betiteld, met beperkte
tot ernstige impact zijn onder meer de scenario’s: chemisch incident,
beïnvloeding aandelenmarkt en moedwillige uitval gas.
4.2 Inzet kabinet
Om de impact van de gesignaleerde risico’s het hoofd te bieden, volgt het
kabinet twee lijnen. Allereerst is er de lijn van het investeren in een aantal
specifieke capaciteiten die voor een specifieke dreiging versterking behoeven of uit het oogpunt van kosteneffectiviteit aandacht verdienen. De
andere lijn betreft de verdere uitbouw van capaciteiten die breed inzetbaar
zijn tegen diverse dreigingen.
Specifieke capaciteiten
De volgende specifieke capaciteiten zijn geïdentificeerd.
• ICT en energie zijn onderwerpen die van steeds groter belang worden.
In het geval van ICT gaat het om de toenemende afhankelijkheid van
vitale sectoren, maar ook de samenleving in den brede. Bij energie
speelt naast deze kwetsbaarheid van toenemende afhankelijkheid nog
een tweede kwetsbaarheid: toenemende schaarste. Daarom wordt het
komende jaar, onder regie van de minister van EZ, gewerkt aan een
versterking van maatregelen ter voorkoming van (de gevolgen van)
uitval van zowel ICT als energie. Het gaat hierbij bovendien om twee
onderwerpen waarop de overheid niet alleen kan acteren: betrokken-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

10

•

•

•

heid van het bedrijfsleven is van groot belang. Er komt meer aandacht
voor continuïteitsmanagement, zodat de vitale sectoren weerbaarder
worden tegen verstoring van ICT en energie. Ook worden specifieke
crisisplannen voor ICT en energie opgesteldHet kabinet zet zich er voor
in dat de vitale sectoren eind 2010 zich volledig bewust zijn van de
mate van afhankelijkheid van energie (m.n. elektriciteit) en ICT. Bij die
sectoren waar deze afhankelijkheid van wezenlijk belang is voor het
kunnen blijven leveren van hun vitale diensten is dan in continuïteitsplannen aandacht gegeven aan de weerbaarheid tegen verstoring van
elektriciteit en ICT. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor de publieke dienstverlening in het kader van de elektronische overheid. Op het gebied
van ICT wordt de internationale samenwerking bevorderd, zodat de
veiligheid van hard- en software verbetert, kennis en informatie beter
kan worden uitgewisseld en de respons op incidenten effectiever kan
worden. Voor energie geldt dat de uitkomsten van de doorlichting van
het elektriciteitsnetwerk op beveiligingsrisico’s – indien nodig –
worden vertaald tot aanvullende maatregelen in de beveiliging van het
elektriciteitsnetwerk. Ook wordt de alertering binnen de energiesector
verbreed en wordt de telecommunicatiesector aangesloten op het
alerteringssysteem voor terrorismebestrijding.
Klimaat: het klimaat is aan het veranderen. Met het oog op de gevolgen van klimaatverandering zijn goede voorbereidingen op extreem
weer of overstromingen van groot belang. Er worden al veel voorbereidingen getroffen, maar (nood)bevoorrading van geïsoleerde gebieden is een aandachtpunt. In 2009–2010 wordt via een capaciteitenanalyse in kaart gebracht in hoeverre Nederland (overheid en bedrijfsleven) een geïsoleerd gebied kan bevoorraden.
Nucleair: Mede in het licht van de toenemende aandacht voor kernenergie in Europa, wordt, onder regie van de minister van VROM, in
2009 onderzocht of de huidige structuur en het systeem van kernongevalbestrijding nog verder moet worden ontwikkeld.
Natuurbranden: met het voortouw bij de Veiligheidsregio Noord- en
Oost-Gelderland en in samenwerking met BZK wordt de planvorming
en informatie-uitwisseling/kennisdeling op het gebied van natuurbranden verbeterd. Deze interbestuurlijke samenwerking is daarnaast
een goede pilot voor de samenwerking tussen nationaal en regionaal
niveau op het gebied van het opstellen van risicoanalyses en risicoprofielen.

Breed inzetbare capaciteiten (ook wel generieke capaciteiten genoemd)
Deze capaciteiten verlagen de impact op de dominante criteria psychosociale impact (angst en woede), verstoring van het dagelijkse leven en
aantasting van de democratische rechtstaat. Versterking van deze capaciteiten zal de impact van dreigingen binnen meerdere thema’s kunnen
verminderen. Op basis van analyse van de 33 scenario’s wordt versterking
van onderstaande capaciteiten aanbevolen:
• Risico- en crisiscommunicatie: communicatie is belangrijk voor het
versterken van het vertrouwen van de burger in de overheid en de
politiek. Het voorbereiden van burgers op een crisis is van groot
belang, evenals de beeldvorming in de media. Bestuurders hebben
hierin een belangrijke rol en moeten proactief acteren en professioneel
reageren bij incidenten. Op het gebied van communicatie wordt al veel
gedaan, maar de publiek-private samenwerking en afstemming kan
worden verbeterd, vooral wat betreft de boodschap die wordt uitgedragen. Daarnaast kan de overheid beter duidelijk maken wat zij wel en
niet kan (verwachtingenmanagement) . Ten slotte kan de overheid nog
meer investeren in het bieden van een helder en uitvoerbaar handelingsperspectief aan de burger. In de agendering is daarom onder
meer aandacht voor de Denk Vooruit-campagne en het versterken van
de rol van bestuurders in het traject van risico- en crisiscommunicatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

11

•

•

Integriteit: voor bedrijven en de overheid is van belang hun eigen
veiligheid te waarborgen. Eén manier waarop zij dit kunnen doen is
door de toegankelijkheid van gevoelige informatie beperkt te houden
en (ingehuurde) werknemers bewust te maken van de gevoeligheid
van vertrouwelijke informatie. Integriteit behoeft structurele aandacht,
ook van ambtsdragers (politici en bestuurders). Er wordt ingezet op het
versterken van de integriteit van het lokaal bestuur door het bieden
van handvatten en middelen aan burgemeesters om integer gedrag
van wethouders en raadsleden aan te kaarten en aan te pakken.
Daadkrachtig leiderschap bij crises: crises kunnen een grote
sociaal-psychologische impact hebben en kunnen de democratische
rechtsorde aantasten. Ze benadrukken het belang van daadkrachtig
leiderschap, vooral op lokaal niveau, zowel in de fase voor een incident, als tijdens of na het incident.
In 2009 wordt bekeken in hoeverre een programma of bijeenkomstenserie kan worden opgezet over «daadkrachtig leiderschap bij crises».
Dit instrument heeft tot doel het lokaal bestuur sterker en krachtiger te
maken door middel van intervisie en oefeningen.

Naast deze actiepunten uit de NRB werkt het kabinet voortdurend aan de
verbetering van de crisisbeheersing op rijksniveau, de samenwerking met
het bedrijfsleven, de aansluiting tussen de nationale overheid en de
veiligheidsregio’s en het risicobewustzijn en de zelfredzaamheid van de
burger. Bovendien kan nationale veiligheid niet buiten de internationale
context worden bezien. Deze punten vormen vijf essentiële dimensies van
crisisbeheersing. Op deze punten wordt hierna ingegaan.
Crisisbeheersing op rijksniveau
Burgers moeten erop kunnen vertrouwen dat de rijksoverheid tijdig en
deskundige besluiten neemt als een situatie ontstaat waarbij de nationale
veiligheid in het geding is. In zo’n situatie is een goed functionerend
crisissysteem de randvoorwaarde voor een goed functionerende overheid.
Om de nationale crisisorganisatie te verbeteren wordt een nationaal crisisplan opgesteld, dat de (inter)departementale organisatie, taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden beschrijft. Verder zal een beleidsverkennende notitie over regie en aansturing bij rampenbestrijding en
crisisbeheersing op nationaal niveau aan de ministerraad worden aangeboden. Op basis van besluitvorming hierover zal de aangepaste versie van
het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming worden vastgesteld. Tot slot
wordt een toetsingskader voor de nationale crisisorganisatie ontwikkeld in
samenwerking met de Inspectie Openbare Orde en Veiligheid.
Samenwerkende professionals bij de departementale crisiscentra (DCC’s),
het Nationaal Crisiscentrum (NCC), het Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum (LOCC) en hun vele partners vormen de kern van een goede
crisisbeheersing op rijksniveau. De functie van adequate crisisinformatievoorziening staat centraal. Deze functie houdt in: het inrichten van een
rijksbrede informatieloketfunctie; en het verbeteren van gezamenlijke
analyse en advies voor de diverse departementen én voor het kabinet.
Verder wordt gewerkt aan een verdere bundeling van opleiding- en oefenactiviteiten het aanpassen van de interdepartementale werkwijze NCC, het
stroomlijnen van ICT en het optimaliseren van huisvesting. De projectactiviteiten zijn voorzien in 2009, 2010 en 2011. Vanaf eind 2011 is de
vernieuwde Crisisstructuur op Rijksniveau ingevoerd. Op 1 januari 2010 is
de basisvariant van de vernieuwde structuur operationeel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

12

Samenwerking met het bedrijfsleven
Ook de vitale sectoren hebben een verantwoordelijkheid bij het voorkomen van de in de scenario’s beschreven gebeurtenissen en het
beperken van de gevolgen daarvan. Het afgelopen jaar is veel geïnvesteerd in de versterking van de samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven, met name op het gebied van de bescherming van de vitale infrastructuur en het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding. Zo is er een
structureel publiek-privaat samenwerkingsverband, het SOVI (strategisch
overleg vitale infrastructuur), waar de twaalf vitale sectoren op strategisch
niveau met elkaar overleggen over sectoroverstijgende thema’s. Daarnaast is er in april 2009 de «Strategische Top Crisisbeheersing» georganiseerd door VNO-NCW en het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties waarbij de top van het bedrijfsleven en de top van de
nationale crisisorganisatie en het Veiligheidsberaad met elkaar spraken.
Het doel van de bijeenkomst was de samenwerking op het gebied van
crisis te versterken. Hierbij is afgesproken dat het Veiligheidsberaad een
grotere rol zal gaan spelen in het maken van afspraken tussen veiligheidsregio’s en landelijke vitale sectoren. Ook zal VNO-NCW, als intermediair
voor het bedrijfsleven, beter worden meegenomen in de crisisinformatiestroom en meer betrokken worden bij crisisoverleggen. Deze samenwerking zal in de toekomst verder worden geïntensiveerd.
Samenwerking met de veiligheidsregio’s
In deze brief blijkt dat de betrokkenheid van de veiligheidsregio’s bij het
beschermen van de nationale veiligheid op allerlei gebieden wordt ingevuld. Op dit punt in deze brief wil het kabinet met name wijzen op de
samenwerking die is gestart tussen de rijksoverheid en de veiligheidsregio’s om een koppeling aan te brengen tussen de methodiek van de
nationale risicobeoordeling en de regionale risicoprofielen. Op deze wijze
wordt de aansluiting tussen beide vormen van risicoanalyse zo veel
mogelijk gewaarborgd en mede daardoor wordt de uitwisseling van informatie gestroomlijnd. Daarnaast wordt gewerkt aan een verband tussen de
capaciteitenplanning op nationaal niveau (in het kader van de NRB) en de
regionale capaciteitenplanning (in kader van het beleidsplan en het risicoprofiel).
Risicobewustzijn en zelfredzaamheid van de burger
Zoals vorig jaar ook geconstateerd in de voortgangsbrief nationale veiligheid zal er bij een crisis, ook een flink beroep gedaan worden op de eigen
verantwoordelijkheid van de burger. Een volledige veiligheidsgarantie valt
niet te geven en de overheid kan niet iedereen tegelijkertijd bijstaan. Om
de capaciteiten in de dimensie van de burger te versterken is het project
«zelfredzaamheid bij rampen en crises» gestart. U zult over de voortgang
van dit project separaat worden geïnformeerd.
Internationale context
In de tweede helft van 2009 zal Zweden tijdens zijn EU-voorzitterschap een
vervolg maken op het Haagse Programma (het JBZ-actieprogramma
waarvan crisisbeheersing deel uitmaakt): het Stockholmprogramma.
Daarbij is het doel van het kabinet dat het concept van de nationale risicobeoordeling, dat een centrale plaats in onze benadering van het terrein
van de nationale veiligheid inneemt, ook op Europees niveau navolging
krijgt, zeker nu in EU verband preventie steeds nadrukkelijker aandacht
krijgt. Bovendien streeft het kabinet ernaar het onderwerp zelfredzaamheid een plaats te laten krijgen binnen het door het huidige EU-voorzitterschap geagendeerde awareness raising. Tot slot kan worden gewezen op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

13

de opvolging van hetin de inleiding genoemde- OECD-rapport, Future
Global Shocks geheten, waaraan Nederland zal deelnemen.
Begin 2010 wordt bovendien een internationale conferentie over schaarste
gehouden, georganiseerd door Nederland in samenwerking met Duitsland.
Ook op het terrein van de vitale infrastructuur zijn internationale ontwikkelingen: in januari 2009 is de Europese richtlijn in het kader van het Europese Programma Vitale Infrastructuur (EPCIP) van kracht geworden. U
hebt op 4 februari 2009 het implementatieplan voor deze richtlijn ontvangen. Sinds januari van dit jaar is er dan ook een formeel CIP contactpoint
Nederland ingesteld waarin de ministeries van VROM, V&W, EZ, Justitie,
BZ en BZK samenwerken aan de implementatie van de EPCIP richtlijn.
Naast de samenwerking met het VK is ook met Frankrijk en DLD op zowel
operationeel/technisch als meer strategisch vlak samenwerkingsafspraken
gemaakt. Er komt dus ook meer beleidsmatig en strategisch overleg. Dit
houdt in: uitwisseling van informatie, kennis, visies en ervaringen
(benchmarking) evenals het over en weer bijwonen van oefeningen.
5. Samenvatting actiepunten

1

Het tegengaan van verwevenheid
onderwereld-bovenwereld vindt via verschillende wegen plaats. Hiervoor zijn de volgende
drie programma’s van belang: Versterking
Aanpak Georganiseerde Misdaad, Financieeleconomische criminaliteit en Bestuurlijke
aanpak georganiseerde misdaad (zie ook
kamerstukken II 2007–2008, 29 911, nr. 10 en
11). M.b.t. de bestrijding van georganiseerde
criminaliteit en vastgoedfraude is de Tweede
Kamer geïnformeerd over het pakket aan
maatregelen dat het kabinet treft (TK
2008–2009, 29 911, nr. 16. Zie ook nr. 23). In
aanvulling hierop kan het bevorderen van
integriteit ook worden ingezet als maatregel.

In de voorgaande paragrafen zijn scenario’s beschreven op basis waarvan
het kabinet actiepunten heeft geformuleerd voor de bescherming van de
nationale veiligheid. De risico’s van deze scenario’s zijn vastgesteld op
basis van waarschijnlijkheid en impact. De scenario’s omvatten bijvoorbeeld een nucleair incident; de uitval van ICT en energie; de beïnvloeding
van het openbaar bestuur; en natuurbranden. Via de volgende actiepunten wil het kabinet de risico’s verkleinen:
1. Het afronden van de actiepunten die zijn benoemd in de eerste
voortgangsbrief: grieppandemie, oliecrisismechanismen, landelijk
evacuatieplan, robuustheid communicatiemiddelen, uniforme
informatievoorziening, continuïteit vitale infrastructuur en civielmilitaire samenwerking;
2. Het analyseren van de effecten van internationale schaarste voor de
nationale veiligheid;
3. Het versterken van de weerbaarheid van de vitale sectoren tegen uitval
van energie en van ICT;
4. Het analyseren van benodigde en beschikbare capaciteiten voor de
(nood)bevoorrading van geïsoleerde mensen en verminderd-zelfredzamen in geïsoleerde gebieden;
5. Het valideren van de huidige structuur en het systeem van kernongevalbestrijding;
6. Het starten van interbestuurlijke samenwerking ter verbetering van de
planvorming en informatie-uitwisseling en kennisdeling op het gebied
van natuurbranden;
7. Het versterken van risico- en crisiscommunicatie en van de rol van
bestuurders daarbij, onder meer met het oog op het bieden van
handelingsperspectieven aan de burger;
8. Het treffen van maatregelen om de verwevenheid van onder- en
bovenwereld aan te pakken1;
9. Het versterken van de integriteit van het lokaal bestuur;
10. Het versterken van daadkrachtig leiderschap bij crises;
11. Het verbeteren van landelijke regie onder meer door versterking van
de crisisorganisatie op nationaal niveau;
12. Het intensiveren van de samenwerking met de veiligheidsregio’s,
onder meer met het oog op de koppeling tussen de methodiek van de
nationale risicobeoordeling en de regionale risicoprofielen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

14

6. Tot slot
Dreigingen zijn complex en verweven en vragen een adequaat concept
voor de bescherming van de nationale veiligheid; een concept waarin de
dreigingen breed en in samenhang met elkaar worden benaderd. De
aanpak door het kabinet, met als uitgangspunt de strategie en de werkwijze, heeft ook afgelopen jaar getoond een wezenlijke bijdrage te kunnen
leveren aan een effectief nationaal veiligheidsbeleid. Een concreet voorbeeld daarvan is de voorbereiding die is getroffen op de mogelijke
uitbraak van een grieppandemie. Die voorbereidingen worden voortgezet
maar daarnaast zal ook de voorbereiding op een mogelijke ICT verstoring
of energie-uitval de komende periode worden geïntensiveerd. Daarbij is
aandacht voor de verantwoordelijkheden van zowel overheden, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties als burgers een voorwaarde om te
komen tot een goed werkend nationaal veiligheidsbeleid Bovendien moet
nationale veiligheid in de internationale context worden bezien. Nederland is immers onderdeel van een steeds groter geheel zoals we ook
merken bij de financieel – economische crisis. Op alle terreinen worden
stappen gezet. Het bedrijfsleven krijgt bijvoorbeeld een betere informatiepositie door een analoge toepassing van de systematiek van het Alerteringssysteem voor Terrorismebestrijding voor andere dreigingen, de
zelfredzaamheid van de burger wordt verder versterkt en de aansluiting
tussen rijksoverheid en veiligheidsregio’s wordt verstevigd. In internationaal opzicht behoort Nederland bij de kopgroep waar het gaat om risicomanagement op het terrein van nationale veiligheid. Uit de internationale
erkenning die we daarvoor krijgen, kunnen we de conclusie trekken dat
onze benadering van nationale veiligheid juist is.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
G. ter Horst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 821, nr. 8

15