Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 150

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 februari 2011
Het Nederlandse hogeronderwijsstelsel is in zijn huidige vorm niet
toekomstbestendig. Dat was de stevige conclusie van de commissie onder
voorzitterschap van prof. dr. C.P. Veerman, die op 13 april 2010 haar
rapport presenteerde. De commissie stelt met nadruk dat het hoger
onderwijs veel en snel beter moet. «De studie-uitval is te hoog, talent
wordt te weinig uitgedaagd en er is te weinig flexibiliteit in het systeem
om de gevarieerde vraag van studenten en arbeidsmarkt goed te
bedienen.» Het centrale advies van de commissie is dan ook: «Geef een
krachtige impuls aan de kwaliteit en diversiteit van het Nederlandse hoger
onderwijs.» De kwaliteit moet over de volle breedte van het hoger
onderwijs en onderzoek omhoog.
Dit kabinet pakt de handschoen op. Nederland heeft de ambitie om tot de
top 5 van kenniseconomieën te behoren. Daarbij hoort hoger onderwijs en
onderzoek dat van hoge kwaliteit is en dat past bij de vraag van arbeidsmarkt en samenleving. Het regeerakkoord zet daarom nadrukkelijk in op
een kwaliteitsimpuls voor het hoger onderwijs. Daartoe presenteert het
regeerakkoord een samenhangende agenda voor hoger onderwijs en
onderzoek, met maatregelen voor zowel de vormgeving als de financiering van de kwaliteitsverbetering. De agenda van dit kabinet voor hoger
onderwijs en onderzoek kent een aantal hoofdelementen:
– Het kabinet omarmt het rapport van de commissie «Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel» (hierna: commissie-Veerman; TK
31 288-96). Niet de vraag «of» maar «hoe» het rapport moet worden
uitgevoerd, is leidend voor dit kabinet.
– Het kabinet zal bevorderen dat hogeronderwijsinstellingen, onderzoeksinstituten, overheid en bedrijfsleven meer met elkaar samenwerken.
– Het kabinet kiest voor invoering van een sociaal leenstelsel in de
masterfase en voor de maatregel «langstudeerders». Deze keuze hangt

kst-31288-150
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

1

samen met de opgave van dit kabinet om de overheidsfinanciën weer
op orde te brengen. Economie en samenleving moeten nu en in de
toekomst houdbaar zijn. Dat is ook van belang voor de huidige
generatie studenten die in de samenleving van morgen zal werken en
leven. In deze financieel moeilijke tijden wil het kabinet de kwaliteit en
het rendement van het hoger onderwijs verbeteren. Om dat te
financieren wordt van de «langstudeerders» en de masterstudenten
een grotere investering in de eigen opleiding gevraagd. Investeren in
ruil voor beter onderwijs. De onderwijsinstellingen krijgen de opdracht
om de doelmatigheid te vergroten. De besparingen die op die manier
gerealiseerd worden, zet het kabinet voor een belangrijk deel in voor
versterking van het primaire onderwijsproces. De maatregel «langstudeerders» en de invoering van een sociaal leenstelsel in de masterfase
ondersteunen ook de doelstelling van dit kabinet om het rendement
van het hoger onderwijs te verhogen. De financiële prikkel voor
studenten die van deze maatregelen uitgaat, draagt bij aan een betere
match tussen student en opleiding. Studenten zullen een bewustere
studiekeuze maken en hun eigen studievoortgang beter bewaken.
In samenhang maken deze drie hoofdelementen de kern van het beleid
voor de komende jaren uit. In juni van dit jaar zal ik u de Strategische
Agenda voor Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap sturen. In die
agenda zal het integrale beleid voor hoger onderwijs, onderzoek en
wetenschap voor deze kabinetsperiode worden uitgewerkt. Ook zal er een
bestedingsplan in worden opgenomen. De Strategische Agenda voor
Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap integreert het ontwerpHoger onderwijs en onderzoek plan (Hoop) en het Wetenschapsbudget.
Een aantal keuzes moet eerder dan in de Strategische Agenda van juni a.s.
worden gemaakt, bijvoorbeeld om de in het regeerakkoord opgenomen
besparingen tijdig te kunnen realiseren of om op korte termijn belangrijke
stappen te kunnen zetten.
Daarom heeft u recent van mij ontvangen:
– de nota naar aanleiding van het verslag bij het wetsvoorstel Ruim baan
voor talent;
– het wetsvoorstel Wet verhoging collegegeld langstudeerders.
In de komende maanden zal ik u nog het volgende toesturen over hoger
onderwijs en onderzoek:
– beleidsreactie strategische plannen NWO en KNAW (maart);
– beleidsnotitie studiefinanciering (maart).
Het rapport van de commissie-Veerman vraagt ook eerder dan in juni a.s.
om een reactie. Zoals aangekondigd in het wetgevingsoverleg Hoger
Onderwijs en Wetenschap op 29 november jl., stuur ik u daarom met deze
brief, mede namens de minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie (EL&I), de kabinetsreactie op dit rapport.
Het rapport van de commissie-Veerman bevat een integrale visie op de
toekomst van het hoger onderwijs. Ongetwijfeld is het daarom ook zo
goed ontvangen. Het rapport schetst de karakteristieken van een
hogeronderwijsstelsel dat past bij de ambities van Nederland en dat
robuust genoeg is om de komende decennia mee uit de voeten te kunnen.
Het vormgeven van dit stelsel vraagt de inzet van velen. Het kabinet
realiseert zich dat. Uitvoering geven aan het rapport-Veerman betekent
dat er een veranderingsproces op gang moet komen dat in het gehele
hoger onderwijs, bij medewerkers op alle niveaus, draagvlak heeft en tot
acties leidt. Daar, in het hoger onderwijs zelf, moeten de belangrijkste
keuzes gemaakt worden. Het kabinet zal zich er, samen met de organisaties in het hoger onderwijs, voor inzetten dat het rapport deze
doorwerking krijgt. Het rapport verdient het en, belangrijker, Nederland
heeft het nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

2

De commissie-Veerman presenteert een pakket van met elkaar samenhangende aanbevelingen. Die samenhang zal ook bij de uitvoering van het
rapport worden bewaakt, zonder dat dit tot uitstel van keuzes leidt. Het is
van groot belang dat op korte termijn stappen worden gezet om het
Veerman-proces vaart te geven. Het Nederlandse hoger onderwijs moet
de ruimte krijgen om de kwaliteitsslag te realiseren waar het voor staat.
In het verlengde van het rapport van de commissie-Veerman kiest dit
kabinet voor de volgende prioriteiten voor deze kabinetsperiode:
– kwaliteitsverhoging als belangrijkste prioriteit en meer ruimte voor
selectie;
– meer differentiatie in het hbo;
– versterking van het academisch profiel van het wo;
– profilering van instellingen bevorderen;
– betere benutting van en meer focus en massa in onderzoek;
– een bekostigingssystematiek die meer sturend is op kwaliteit en
missie.
In de hierna volgende paragrafen worden deze prioriteiten besproken.
In de laatste paragraaf komt het vervolgtraject aan de orde.
1. Kwaliteitsverhoging als eerste prioriteit en meer ruimte voor
selectie
Om de ambities van Nederland te kunnen verwezenlijken is vooral een
kwaliteitsimpuls in het hoger onderwijs nodig. Hiervoor is daar al op
gewezen. Het is van groot belang dat Nederlandse studenten, met name
in het hoger beroepsonderwijs, veel beter onderwijs krijgen, zodat zij
beter zijn voorbereid op de arbeidsmarkt. Nederland moet excellente
studenten uit het buitenland kunnen aantrekken en het eigen talent
kunnen vasthouden. Ook het bedrijfsleven kan hier bijvoorbeeld met
scholarships een bijdrage aan leveren.
De kwaliteitsopdracht waar de instellingen voor staan is dus een forse.
Tegelijkertijd wordt, zoals gezegd, ook het hoger onderwijs geconfronteerd met de financiële taakstelling van het regeerakkoord en ingrijpende
hervormingen. De onderwijsinstellingen staan daarmee voor de grote
opgave om de doelmatigheid te vergroten en tegelijkertijd een kwaliteitsimpuls te realiseren. Het kabinet wil de instellingen daarbij ondersteunen. Het zal de instellingen de ruimte bieden om te komen tot meer
maatwerk en differentiatie en daarvoor regelgeving waar nodig
aanpassen. Daarbij vragen de universiteiten bijvoorbeeld ruimte om te
kiezen voor een systeem van bursalen. Daarvoor is wetswijziging nodig.
Ook zal, in lijn met de motie Van der Ham-Dijkgraaf (TK 31 288, nr. 115),
worden gekeken naar mogelijkheden voor instellingen om het aantal
langstudeerders dat geen voortgang meer boekt, te beperken.
Het kabinet zet in op versterking van het primaire onderwijsproces.
Daarmee beoogt het kabinet ook een verandering van de studiecultuur te
bereiken. Een mentaliteitsverandering is nodig: bewustere studiekeuzes
en meer inzet. Studeren wordt minder vrijblijvend, ook door de maatregel
«langstudeerders» en de invoering van een sociaal leenstelsel in de
masterfase. Daar staat tegenover dat studenten beter worden begeleid,
onder meer bij de studiekeuze, en dat zij kwalitatief beter onderwijs
krijgen.
Ervaring en onderzoek leren dat het primaire onderwijsproces vooral
verbetert door de volgende, ook door de commissie-Veerman benoemde,
factoren:
a. goed voorbereid naar het hoger onderwijs;
b. matching tussen student en opleiding: meer selectie;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

3

c. borgen van de basiskwaliteit;
d. verhogen van onderwijsintensiteit.
Dit zijn dan ook de aangrijpingspunten voor de maatregelen van het
kabinet.
Ad a. Goed voorbereid naar het hoger onderwijs
De kwaliteit van de studenten die het hoger onderwijs instromen bepaalt
voor een aanzienlijk deel de kwaliteit die het hoger onderwijs kan realiseren. Daarom is het belangrijk dat ook in het vo en in het mbo aan de
kwaliteit wordt gewerkt. In het funderend onderwijs en het mbo worden
de referentieniveaus taal en rekenen geïmplementeerd. In 2012 en 2013
worden in het voortgezet onderwijs bovendien de verscherpte eindexameneisen ingevoerd. Daarbij is speciaal aandacht voor de voor
doorstroom relevante vakken Nederlands, Engels en wiskunde. De
overgangen tussen de onderwijssoorten worden op deze manier
verbeterd, wat naar verwachting ook de studie-uitval zal verminderen. Het
kabinet kijkt hierbij nadrukkelijk ook naar de uitval uit het hbo van
havisten. Doordat deze groep niet over een arbeidsmarktkwalificatie
beschikt, is zij kwetsbaar. Het kabinet zal nauwlettend volgen of de
geschetste maatregelen de uitval van havisten uit het hbo beperken.
De kwaliteit van de lerarenopleidingen heeft ook een belangrijke invloed
op de kwaliteit van het funderend onderwijs en het mbo. Daarin wordt
verder geïnvesteerd en er wordt met ingang van het studiejaar 2011/2012
begonnen met de invoering van kennisbases. In deze kennisbases wordt
de benodigde vakkennis voor aanstaande leraren vastgelegd. Aan het
einde van de studie wordt deze kennis getoetst met een landelijk ontwikkelde kennistoets.
De studiekeuzebegeleiding in het voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs wordt geprofessionaliseerd in deze kabinetsperiode. Er
komt één integrale aanpak voor loopbaanoriëntatie en studiekeuzebegeleiding waarin de initiatieven van vo, mbo en ho op elkaar worden
afgestemd. Samen met de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap werk ik daaraan. In de eerste helft van dit jaar zullen (gericht op de
studiekeuze voor het studiejaar 2011–2012) in het voortgezet onderwijs
pilots voor studiekeuzebegeleiding starten, waarin met het hoger
onderwijs wordt samengewerkt. Leerlingen worden in de gelegenheid
gesteld om alvast onderwijs te volgen bij de vervolgopleiding. Daarmee
wordt de studiekeuze vergemakkelijkt en de kans op studiesucces
vergroot.
Een goede studiekeuze is van groot belang bij het streven naar meer
studiesucces. De laatste jaren zijn belangrijke stappen gezet die een
bewuste studiekeuze bevorderen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de
keuze studenten tegen wettelijk collegegeld maximaal één bachelor- en
één masteropleiding te laten volgen. De eerste studie zal dan bewuster
worden gekozen. Dit kabinet zet de lijn gericht op bewuste studiekeuzes
door. De maatregel «langstudeerders» en de invoering van een sociaal
leenstelsel in de masterfase zullen ook tot bewustere studiekeuzes leiden.
Langer studeren en verkeerde studiekeuzes gaan immers geld kosten.
Ad b. Matching tussen student en opleiding: meer selectie
Een goede match tussen student en opleiding bevordert studiesucces, een
hoger rendement en een intensievere studiecultuur.
Het kabinet zal de instellingen meer ruimte geven om aan de poort te
selecteren. Als eerste stap zet ik het wetsvoorstel Ruim baan voor talent
door. In december 2010 heb ik u de nota naar aanleiding van het verslag
toegezonden. Het wetsvoorstel Ruim baan voor talent maakt selectie
mogelijk voor kleinschalige, intensieve en residentiële programma’s (zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

4

university colleges) en programma’s die de instroom reguleren om
voldoende kwaliteit te kunnen bieden. Voor de eerste groep programma’s
geeft het wetsvoorstel tevens ruimte voor collegegelddifferentiatie.
Daarnaast maakt Ruim baan voor talent selectie na drie maanden mogelijk
voor onderwijstrajecten binnen de opleiding die leiden tot een hoger
eindniveau dan het reguliere programma. In Ruim baan voor talent geef ik
instellingen ook meer vrijheid om zelf de selectiemethode te kiezen. De
verplichting om (ten minste) 50% van de studenten via centrale loting te
selecteren vervalt waardoor deze studenten decentraal kunnen worden
geselecteerd. Deze keuze past bij de kabinetsdoelstelling om de numerus
fixus in vijf jaar af te schaffen. Verdere uitwerking van deze doelstelling
volgt dit voorjaar in de kabinetsreactie op het advies «Numerus Fixus
Geneeskunde: Loslaten of vasthouden» van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg.
Naast het wetsvoorstel Ruim baan voor talent is meer nodig:
– Het kabinet zal conform het advies van de commissie-Veerman bij de
route van hbo-propedeuse naar het wo het toelatingsrecht van studenten veranderen in toelaatbaarheid. Dat wil zeggen dat de instelling
dan beslist over de toelating. Ook kijkt het kabinet naar de doorstroom
van mbo naar hbo. Die zal in ieder geval voor groepen mbo’ers
selectiever worden. Zoals in het regeerakkoord is aangekondigd, zal bij
de selectievere doorstroom mbo-hbo ook de centrale examinering van
kernvakken in het mbo worden betrokken.
– Daarnaast zal het kabinet zorgvuldig bezien waar meer ruimte voor
selectie op zijn plaats is. Lang niet alle opleidingen vallen onder de in
Ruim baan voor talent benoemde categorieën. Doel van de extra
ruimte voor selectie is om tot een betere afstemming te komen tussen
enerzijds het niveau en het onderwijsconcept van opleidingen en
anderzijds de capaciteiten en motivatie van de studenten. Dit kan voor
hogere rendementen zorgen. Het past ook in het streven naar meer
profilering.
In de Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap zullen nadere voorstellen voor selectie worden gedaan. Daarbij
zullen de randvoorwaarden uit het rapport van de commissie-Veerman
leidend zijn:
– Selectie moet aanvullend zijn ten opzichte van het eindexamen in het
vo.
– De criteria moeten voortvloeien uit het onderwijsconcept van de
opleiding.
– Selectie mag op stelselniveau geen studenten uitsluiten.
– Het selectie-instrumentarium moet op zijn effectiviteit worden getoetst.
Selectie is zeker niet het enige instrument voor matching. Matching
tussen student en opleiding vindt ook plaats via voorlichting, intakegesprekken en na de poort via bijvoorbeeld studieloopbaanbegeleiding of
bindend studieadvies. De ervaringen die studenten en docenten met
intakegesprekken hebben, zijn tot nu toe positief. Zoals ook in de motie
Jadnanansing c.s. (TK 23 500 VIII, nr. 60) is bepleit, zullen dergelijke
gesprekken dus breder worden ingevoerd. Het voeren van intakegesprekken kost tijd en zo’n gesprek moet bovendien de definitieve
studiekeuze nog kunnen beïnvloeden. Het kabinet zal daarom de datum
waarop studenten zich moeten aanmelden voor een opleiding vervroegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

5

Ad c. Borgen van de basiskwaliteit
Nederland kent een systeem van kwaliteitsborging in het hoger onderwijs
waarin instelling, NVAO en inspectie hun rol hebben. Het is een gewaardeerd systeem. Toch zijn er al geruime tijd zorgen over de kwaliteit van
met name de hbo-bachelor. De recente signalen rondom de alternatieve
afstudeertrajecten in het hoger beroepsonderwijs doen wederom vragen
rijzen over de onderwijskwaliteit. Risico’s voor de onderwijskwaliteit zijn
niet acceptabel. De waarde van diploma’s moet voor studenten en
werkgevers buiten kijf staan, in Nederland en daarbuiten.
Met de «Wet versterking besturing» en de «Wet aanpassing accreditatiestelsel» wordt de kwaliteitsborging in het hoger onderwijs in dit licht
aangescherpt. De onderwijskwaliteit wordt zichtbaarder in het accreditatierapport, het tussentijds intrekken van accreditatie wordt mogelijk, de
positie van de examencommissie wordt versterkt en ook als bij een
opleiding alleen de examinering niet aan de eisen voldoet, wordt de
opleiding niet geaccrediteerd. Niettemin zal het kabinet nagaan of er nog
hiaten zijn in het huidige stelsel. Het systeem van kwaliteitsborging en,
meer specifiek, de werking van het in- en externe toezicht op de onderwijskwaliteit en de checks and balances in het stelsel, zullen nader tegen
het licht worden gehouden. Daarbij wordt ook gedacht aan de mogelijkheid van ingrijpen door de minister, met name ten aanzien van de Raad
van Toezicht, bij gerede twijfel over de bestuurbaarheid van de hogeronderwijsinstelling. Wanneer het kabinet constateert dat aanpassingen in het
stelsel nodig zijn, zal het in april, na de aanbieding van het inspectierapport over alternatieve afstudeertrajecten, daartoe voornemens
aankondigen.
De risicovolle situaties waarnaar de Inspectie van het Onderwijs heeft
verwezen in de tussenevaluatie van het onderzoek naar alternatieve
afstudeertrajecten, worden momenteel indringend onderzocht door de
inspectie. Waar blijkt dat diploma’s ten onrechte zijn afgegeven, zullen
sancties worden getroffen (zoals het terugvorderen van bekostiging) en
verbeterplannen worden opgelegd.
Ad d. Verhogen van de onderwijsintensiteit
Meer differentiatie in het onderwijsaanbod, meer maatwerk en intensiever
onderwijs zijn van groot belang bij het streven naar meer kwaliteit en
studiesucces. Het ontstaan van brede bacheloropleidingen en university
colleges is dan ook een belangrijke ontwikkeling.

1

De financiële middelen staan op de
aanvullende post van het Rijk gereserveerd.

De onderwijsintensiteit moet echter niet alleen bij dit soort opleidingen
omhoog. Versterking van de kwaliteit over de volle breedte van het hoger
onderwijs is nodig. Dit kabinet zal investeren in de onderwijsintensiteit.
Daarvoor is een bedrag beschikbaar van € 50 mln. in 2012, oplopend tot
€ 230 mln. in 2015 en tot € 300 mln. structureel1. Daarnaast zijn middelen
van het vorige kabinet beschikbaar (ca. € 80 mln.). In de tweede helft van
dit jaar zullen meerjarige afspraken met het hoger onderwijs over de inzet
van deze middelen worden gemaakt. Bij het besluit over hoe deze
middelen worden ingezet en welke vorm de meerjarige afspraken krijgen,
speelt de evaluatie van de huidige meerjarenafspraken «studiesucces en
kwaliteit» een rol. Deze meerjarenafspraken worden geëvalueerd door de
inspectie. Deze maand verschijnt de tussenevaluatie. De eindevaluatie is
in juni van dit jaar gereed. Bekeken zal onder meer worden of de introductie van een bonus-malusprincipe bij de nieuwe meerjarenafspraken
zinvol is. Bij een dergelijk principe worden instellingen die goed presteren
beloond ten koste van instellingen waarvan de prestaties achterblijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

6

Het kabinet zal concrete doelen formuleren bij de nieuwe meerjarenafspraken. De gekozen indicatoren zullen in elk geval betrekking hebben op
het aantal contacturen en de onderwijsintensiteit, het percentage studenten dat meer dan het reguliere programma volgt, het percentage «goede»
en «excellente» opleidingen bij de accreditatie en het opleidingsniveau
van docenten. Uit onderzoek blijkt immers dat de kwaliteit van het
onderwijs staat of valt met die van de docent.
Bij de universiteiten vragen vooral de onderwijsvaardigheden van het
personeel om versterking. Bij de hogescholen is om de benodigde
kwaliteitsverbetering te realiseren een verhoging van het aantal docenten
met een mastergraad nodig, een verhoging van het aantal gepromoveerde docenten en het versterken van de onderzoeksvaardigheden van
de docenten.
Meer praktijkgericht onderzoek in het hbo is mede daarom van belang. De
commissie-Veerman wijst daar ook op. Praktijkgericht onderzoek levert
een bijdrage aan de professionalisering van docenten, is van belang voor
de onderwijskwaliteit en voor innovatie. Praktijkgericht onderzoek past
dus bij de ontwikkelingsrichting waar het hbo voor staat. Door de vorige
kabinetten is voor praktijkgericht onderzoek (lectoren en
RAAK-onderzoeksprogramma) een budget beschikbaar gesteld dat oploopt tot ruim € 80
mln. per jaar vanaf 2012. In paragraaf 5 wordt op de relatie tussen
innovatie en onderzoek nader ingegaan.
2. Meer differentiatie in het hbo
Het hbo heeft een sterk gevarieerde instroom. Mbo’ers, havisten, vwo’ers
en werkenden maken allemaal deel uit van de studentenpopulatie. Recht
doen aan die variëteit betekent dat, veel meer dan nu gebeurt, verschillende trajecten voor verschillende groepen moeten worden ingericht. Dat
is essentieel voor de kwaliteit en voor de verhoging van het studierendement en daar zet dit kabinet dus op in.
Definitieve invoering van de Associate degree
Dit kabinet gaat allereerst de Associate degree (Ad) op korte termijn
invoeren. De Associate degree heeft een belangrijke toegevoegde waarde
voor het Nederlandse hoger onderwijs. Ook de commissie-Veerman wijst
daarop. De Ad vult volgens de commissie «een belangrijke lacune in het
Nederlands hoger onderwijsbestel op», heeft aantrekkingskracht op
nieuwe doelgroepen en sluit aan op een behoefte bij studenten, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Recent is de eindevaluatie van de
lopende pilots met Ad-programma’s verschenen. Op basis van de
eindevaluatie en gesprekken met de betrokken partijen daarover, zal ik in
de Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap
bepalen hoe deze invoering precies gestalte krijgt.
De positionering van de Ad en de wenselijke omvang van het Ad-aanbod
zijn daarbij de grootste uitwerkingspunten. Er zijn signalen dat het
dubbelkwalificerende karakter van de Ad in de praktijk moeilijk te realiseren is: De Ad moet nu zowel een arbeidsmarktkwalificatie opleveren als
onvertraagde doorstroom naar het eindniveau van de bijbehorende
hbo-bachelor mogelijk maken. De arbeidsmarktkwalificatie van de Ad is
voor mij het meest wezenlijk. Als het – om die goed vorm te kunnen
geven – nodig is om van de Ad-programma’s zelfstandige hogeronderwijsopleidingen te maken (dus niet langer onderdeel van de
hbo-bachelor), zal ik daarvoor kiezen. Wat niet ter discussie staat is dat de
Ad tot het hoger onderwijs behoort, onder verantwoordelijkheid van een
hogeschool moet worden aangeboden, en EQF-niveau 5 betreft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

7

Ad-programma’s moeten opleiden voor andere beroepsprofielen dan
waarvoor mbo-4- of hbo-bachelorprogramma’s opleiden. Bij de vraag
naar de breedte van het toekomstige Ad-aanbod, moet de arbeidsmarktbehoefte aan Ad-opgeleiden vooropstaan. Die behoefte (zowel qua
aantallen opgeleiden, als qua type Ad-opleidingen) moet leidend zijn bij
de keuze voor de uitbouw van het aantal Ad-programma’s.
Vooruitlopend op de keuze voor de definitieve positionering van de Ad, zal
ik de nu lopende Ad-pilotprogramma’s de mogelijkheid geven ook in het
studiejaar 2011–2012 nieuwe studenten in te schrijven.
De commissie-Veerman pleit voor flexibiliteit in de uitvoering van de Ad.
Hogescholen moeten daarin «nauw kunnen samenwerken met roc’s.»
Momenteel is een ronde Ad-pilots in voorbereiding (deelronde 4B)
waarbinnen het mogelijk wordt voor hogescholen om deels op locatie van
een bve-instelling een Ad-programma aan te bieden. Maximaal de eerste
helft van het programma kan dan worden verzorgd door de bve-instelling,
onder integrale verantwoordelijkheid van de hogeschool.
Het hbo aantrekkelijker maken voor vwo’ers
Het percentage vwo’ers in de instroom van het hbo is de afgelopen
decennia sterk afgenomen (van 20% in 1995 tot 9% in 2008). Dit kabinet
wil die trend ombuigen. Meer vwo-leerlingen moeten de keuze voor een
beroepsgerichte hogeronderwijsopleiding weer als een serieuze optie
gaan ervaren. Daarvoor moet allereerst de kwaliteit van de hbo-bacheloropleidingen echt omhoog. Maar dat is niet voldoende. Het hbo moet
worden verrijkt met honours tracks voor excellente studenten, (bekostigde) professionele masters, praktijkgericht onderzoek en een passende
titulatuur. De commissie-Veerman verwacht dat ook de ontwikkeling van
kortere (driejarige) trajecten voor vwo’ers de instroom van deze groep zal
bevorderen. Het kabinet zal ervoor zorgen dat deze trajecten tot stand
komen. Kortere trajecten voor vwo’ers leiden tot minder studenten in
hbo-bacheloropleidingen. Daar kan een stijging van het aantal studenten
in professionele masteropleidingen tegenover komen te staan.
Vergroting van het aantal bekostigde professionele masteropleidingen
Dit kabinet kiest in aansluiting op het rapport-Veerman voor een zorgvuldige uitbreiding van het aantal bekostigde professionele masteropleidingen. Dit is niet alleen van belang voor de aantrekkelijkheid van het hbo
voor vwo’ers, het is ook een antwoord op ontwikkelingen in de beroepspraktijk. Bovendien kent Nederland relatief weinig hoger opgeleiden op
masterniveau. Daar komt nog bij dat, door het geringe aantal professionele masters, hbo-studenten nu gedwongen worden te kiezen voor een
universitaire master, die vaak minder goed aansluit bij de eigen leerstijl en
interesse.
De behoefte aan hbo-masters op de arbeidsmarkt moet het primaire
argument zijn om het aantal hbo-masteropleidingen uit te breiden. Het
kabinet zal dit aspect onderdeel laten zijn van de macrodoelmatigheidstoets. Daarbij is ook van belang dat hbo-masters worden gekoppeld aan
zwaartepunten in onderwijs en onderzoek die passen in het profiel van de
hogeschool. In het topgebiedenbeleid zal ook naar de behoefte aan
hbo-masters worden gekeken. Om kwalitatief goede hbo-masteropleidingen te realiseren die ook voor studenten aantrekkelijk zijn, is een
verbinding met praktijkgericht onderzoek noodzakelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

8

Leven lang leren
Voor de professionele masters geldt nu al dat zij zich vooral richten op de
doelgroep van werkenden. Net als de definitieve invoering van de
Associate-degreeprogramma’s is de uitbreiding van het aantal professionele masters dus van belang voor een leven lang leren en de arbeidsmarkt. Ik zie een ontwikkeling voor me waarbij steeds meer studenten
eerst werkervaring zullen opdoen na afronding van hun bachelor en
daarna terugkeren naar het hoger onderwijs om een masteropleiding te
volgen. De keuze voor een master zal steeds bewuster worden gemaakt.
Dat past ook bij een stelsel met een bachelor-masterstructuur en bij de
keuze om de bekostiging in het hoger onderwijs te begrenzen tot één
bachelor- en één masteropleiding per student. Dit kabinet zal:
– onnodige belemmeringen in wet- en regelgeving voor het leven lang
leren in het hoger onderwijs wegnemen. Daarbij wordt ook gekeken
naar belemmeringen die privaat bekostigde aanbieders van hoger
onderwijs ervaren. Duidelijk is dat flexibilisering van leerwegen en
mogelijkheden om leren en werken te combineren van groot belang
zijn voor de volwassen studenten.
– de kwaliteit van de evc-procedures verbeteren.
– onderzoeken of de leenfaciliteit voor studiekosten (het collegegeldkrediet) kan worden uitgebreid zodat ook volwassen (werkende) studenten daar gebruik van kunnen maken. Daarbij gaat het om de oudere
studenten in het hoger onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs.
Dit kabinet kiest ten aanzien van het mbo voor een grens in de
bekostiging (30+maatregel). In het «Actieplan mbo 2011–2015», dat u
binnenkort ontvangt, wordt hierop nader ingegaan.
Titulatuur: wettelijk onderscheid hbo-wo opheffen
Dit kabinet kiest de lijn van de commissie-Veerman als het gaat om de
titulatuur: «De overheid moet zo snel mogelijk een punt zetten achter dit
dossier [waaraan] in Nederland te zwaar [...] wordt getild.» Het huidige
wettelijk onderscheid in titulatuur tussen hbo en wo vervalt. Alleen de
bachelor- en mastergraden worden nog wettelijk vastgelegd en
beschermd. Hbo-afgestudeerden kunnen daarmee dezelfde titel krijgen als
wo-afgestudeerden. De toevoeging bij de graad moet wel passen bij het type
opleiding waar het om gaat. De door de instelling gekozen toevoeging en
het diplomasupplement geven nader inzicht in inhoud en aard van de
opleiding. In de Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs, Onderzoek
en Wetenschap werk ik nader uit hoe het beste bevorderd kan worden dat
instellingen inderdaad voor een bij de opleiding passende titulatuur
kiezen. Studenten moeten een reële kans hebben op doorstroom naar
vervolgonderwijs in het buitenland en op uitstroom naar de internationale
arbeidsmarkt. Een voor het buitenland transparante titulatuur helpt
daarbij. Ook voor de instroom van talentvolle buitenlandse studenten is
dit overigens belangrijk. Een transparante titulatuur maakt het Nederlandse hbo voor deze groep aantrekkelijker.
Met het vervallen van het onderscheid in titulatuur wordt de duiding van
de instelling relevanter. Dat betekent dat hogescholen zich alle «universities of applied sciences» moeten noemen, en dus niet enkel «university».
3. Versterking van het academisch profiel van het wo
De essentie van wetenschappelijk onderwijs is academisch onderwijs dat
samenhangt met onderzoek. De commissie-Veerman vraagt er nadrukkelijk aandacht voor dat, vanuit een academisch perspectief gezien, het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

9

wetenschappelijk onderwijs en de kwaliteit ervan onder druk staan. Bij
grote delen van de universiteit is het onderwijs te massaal geworden en
de verwevenheid met het onderzoek onvoldoende. De universiteiten
worstelen met de spanning tussen de kwantiteit van het aantal studenten
en de kwaliteit die zij moeten en willen leveren. Bovendien worden zij
geconfronteerd met een grote toename van het aantal eerstejaars. Tussen
2007 en 2009 is dit aantal met 16% gestegen en de verwachting is dat in
de jaren tot 2020 het aantal eerstejaars nog met 22% verder zal groeien.
Dit kabinet deelt de zorg van de commissie. Kleinschaliger onderwijs en
onderwijs dat meer research-based is, zijn absoluut nodig als we de
academici willen opleiden waaraan Nederland behoefte heeft. Belangrijk
is bovendien dat instellingen studenten met bijzondere onderzoekskwaliteiten zo vroeg mogelijk herkennen en hun een kans geven om, nog
tijdens de opleiding, die kwaliteiten verder te ontwikkelen.
Een aantal universiteiten onderzoekt de mogelijkheid voor een regulering
van de instroom bij grootschalige opleidingen binnen met name de alfaen gamma-sector. Gelet op de druk op de kwaliteit bij deze opleidingen en
de te geringe verwevenheid van onderwijs en onderzoek, is een keuze
voor een selectieve instroom bij een aantal van deze opleidingen verstandig. Wel zal ik prestatieafspraken maken met de betrokken instellingen
over vermindering van de uitval en een hoger rendement bij de opleidingen waarvan de instroom wordt gemaximeerd. De uitval in deze
opleidingen is nu immers hoog, het rendement vraagt om verbetering en
er worden veel bindende studie-adviezen afgegeven, vaak met lang
studeren en vermindering van motivatie als ongewenste gevolgen.
Regulering van de instroom over de volle breedte van het wo is thans niet
aan de orde. Universiteiten zullen zelf een deel van de groei voor hun
rekening moeten nemen, omdat het hbo op dit moment voor weinig
vwo’ers een volwaardig alternatief biedt. Het kabinet werkt daar overigens
wel aan, zoals in de vorige paragraaf is aangegeven.
Van belang is dat capaciteitsregulering kwaliteitsgedreven is en gepaard
gaat met selectie aan de poort. Dit kabinet zal, zoals in de eerste paragraaf
is aangegeven, de mogelijkheden hiervoor vergroten.
4. Profilering van instellingen bevorderen
In aansluiting op de aanbeveling van de commissie-Veerman om ook de
diversiteit tussen instellingen te vergroten, zet het kabinet in op een
sterkere profilering van instellingen. Daarbij kan het zowel gaan om
profilering op de inhoud van onderwijs en onderzoek als om profilering
met bijvoorbeeld een type onderwijsaanbod, een specifiek onderwijsconcept of de oriëntatie op bepaalde doelgroepen. Profilering door
instellingen moet leiden tot meer differentiatie in het onderwijsaanbod en
tot zwaartepuntvorming in onderwijs en onderzoek. Daarbij is het van
belang dat meer wordt aangesloten bij de wetenschappelijke sterktes in
Nederland, de economische topgebieden en de grote maatschappelijke
uitdagingen. Profilering betekent ook specialisatie en maakt zo dat
universiteiten en hogescholen kunnen uitgroeien tot topinstelling op een
bepaald gebied. Een aantal instellingen zal zich daarmee ook internationaal (verder) kunnen profileren.
Voor de hogescholen zal bij profilering een belangrijke keuze zijn op welk
type onderwijs de hogeschool zich richt. Sommige hogescholen zullen
zich met name richten op Ad-programma’s en bacheloropleidingen, terwijl
andere hun profiel meer zoeken in het aanbieden van bachelor- en
masteropleidingen en in het praktijkgericht onderzoek dat daar een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

10

voorwaarde voor is. Zwaartepuntvorming zal door de hogescholen
nadrukkelijker gekoppeld moeten worden aan de ontwikkeling van het
praktijkgericht onderzoek en de selectieve ontwikkeling van masteropleidingen. Ook de behoefte van de arbeidsmarkt bepaalt nadrukkelijk het
profiel van de hogeschool. In het wo moet het onderwijs in de bacheloren masterfase meer profiel krijgen. Bij de bachelorfase streven de
universiteiten (behalve voor de «unieke» opleidingen) naar onderlinge
afspraken over het realiseren van een breed dekkend aanbod per regio
(landsdeel). In de masterfase moet een duidelijkere koppeling met
onderzoekszwaartepunten gelegd worden.
Het pleidooi van de commissie-Veerman voor meer profilering vergt
nadere uitwerking om concrete stappen te kunnen zetten. Profilering van
instellingen vraagt om een slimme aanpak, waarbij aan de ene kant
ruimte is voor de universiteiten en hogescholen om hun eigen missie te
bepalen, maar aan de andere kant wel een oordeel geveld moet worden
over de vraag of de optelsom van de keuzes van individuele instellingen
landelijk een evenwichtig hogeronderwijslandschap oplevert. Profilering
moet op stelselniveau bepaalde opbrengsten genereren in termen van
excellentie, het versterken van de internationale concurrentiepositie,
doelmatigheid en aansluiting bij maatschappelijke prioriteiten en
economische topgebieden. Het proces mag bovendien niet verzanden en
er moeten echte keuzes gemaakt worden, ook ten aanzien van het afstoten
van opleidingen en vakgebieden. Zwaartepuntvorming en taakverdeling
vergen een krachtige regie op het gehele proces en bestuurlijk commitment van alle partijen. Het kabinet zal op dit punt zijn verantwoordelijkheid nemen, in nauwe samenwerking met de organisaties in het hoger
onderwijs.
De precieze aanpak van dit profileringsproces vergt nadere uitwerking van
in ieder geval de volgende instrumenten:
– Missiegebonden financiering, met inbegrip van op kwaliteit gerichte
bekostiging, is bij uitstek een aanpak die profilering van individuele
instellingen ondersteunt. De commissie-Veerman pleit terecht voor een
combinatie van missiegebonden financiering met prestatiebekostiging:
goede prestaties op de dimensies die corresponderen met de door de
instelling gekozen missie zullen worden beloond (zie paragraaf 6).
– Profilering heeft voor dit kabinet ook een duidelijke relatie met
macrodoelmatigheid. Nader bekeken zal worden of en, zo ja op welke
manier, het profiel van de instelling ook een nadrukkelijke plek moet
krijgen in het macrodoelmatigheidsbeleid.
– Sectorplannen zijn een belangrijk instrument voor inhoudelijke
profilering en grotere doelmatigheid. Bezien zal worden welke
sectoren prioriteit krijgen en welke aanpak gekozen moet worden om
effectief te zijn. Overigens kunnen, naast landelijke sectoren, ook
regionale plannen een waardevolle invalshoek zijn voor profilering,
samenwerking en taakverdeling. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om
regionale plannen gebaseerd op sterke bedrijfsmatige clusters.
Ik zal hiervoor nadere voorstellen doen in de Strategische Agenda voor
Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap.
Een voorbeeld van een instelling met een duidelijk profiel is de Open
Universiteit (OU) die zich op het thema leven lang leren profileert. De
commissie-Veerman constateert echter wel dat de OU nog een grote slag
moet maken. Samen met de OU ben ik momenteel een (internationaal
samengesteld) panel van experts aan het inrichten die het conceptinstellingsplan van de OU voor de jaren 2011–2015 gaat beoordelen. Het
gaat om een beoordeling van het plan in het licht van een perspectief voor
de OU voor de komende tien jaar en van de gewenste verdere ontwikkeling van het leven lang leren in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

11

5. Beter benutten van en meer focus en massa in onderzoek
Het kabinet zal ervoor zorgen dat de hoge kwaliteit van het Nederlandse
onderzoek en de wetenschappelijke sterktes behouden blijven. Het
regeerakkoord geeft aan dat het kabinet zal bevorderen dat onderzoek
plaatsvindt in samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en
de overheid. De aanbevelingen van de commissie-Veerman hebben
eenzelfde focus. Een betere benutting van onderzoek en een sterke
profilering zijn volgens de commissie onmisbaar voor de innovatiekracht
van Nederland. Beide vereisen het stellen van prioriteiten en het slim
inzetten van de beschikbare middelen:
– Innovatie is voor alle sectoren van het bedrijfsleven en ook voor de
maatschappelijke sectoren van vitaal belang. Over de volle breedte van
economie en samenleving zal dus aan de innovatiekracht gewerkt
blijven worden. Het kabinet kiest in het innovatiebeleid daarnaast voor
een focus op economische topgebieden zoals water, voedsel, tuinbouw, high tech, life sciences, chemie, energie, logistiek en creatieve
industrie. Bij de topgebiedenaanpak zal nadrukkelijk de samenwerking
tussen kennisinstellingen (onderwijs en onderzoek) en bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties het uitgangspunt zijn. Samenwerking in
de zogenoemde «gouden driehoek» biedt de basis voor een meer
integrale en effectieve beleidsinzet ter versterking van de concurrentiekracht en de duurzaamheid van de Nederlandse economie binnen de
EU en in de wereld.
– De onderzoeksagenda van OCW die wordt neergelegd in de Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap (juni
2011) zal, met als vertrekpunt de huidige en opkomende sterktes in het
Nederlandse onderzoek, aansluiten bij de Europese onderzoeksspeerpunten en bij de bedrijfslevenbrief van de minister van EL&I (medio
2011). In die brief zal de topgebiedenaanpak worden uitgewerkt. Doel
is dat het Nederlandse kennisbestel een nog grotere bijdrage gaat
leveren aan de economische topgebieden en aan de oplossing van de
grote maatschappelijke vraagstukken. In de Strategische Agenda zal ik
tevens mijn reactie geven op de evaluatie van de toponderzoekscholen.
– De para-universitaire onderzoeksinstituten van NWO en KNAW zullen
worden aangezet tot een nauwere samenwerking en het aangaan van
strategische allianties met universiteiten. Samen met de minister van
EL&I zal ik hierop nader ingaan in de reactie op de strategische
plannen van beide organisaties (maart 2011).
– Samenwerking van hogescholen met bedrijfsleven wordt onder meer
bevorderd door de ontwikkeling van samenwerkingsverbanden rond
prioritaire thema’s. Daarbij gaat het om samenwerking tussen
consortia van kennisinstellingen en bedrijven. Begonnen wordt binnen
de gebieden hbo-techniek en hbo-landbouw en natuurlijke omgeving.
Ook het valorisatieprogramma van EL&I en OCW, en de aanbevelingen
van de door alle partijen gedragen Valorisatiecommissie (Veenman)
zijn gericht op bevordering van de samenwerking.
– De inzet op economische topgebieden vereist dat er in de toekomst
voldoende talent voor deze gebieden beschikbaar is. De topgebiedenaanpak moet daarom ook voorzien in voldoende menselijk kapitaal.
Het verbinden van het graduate onderwijs aan de onderzoekszwaartepunten is daarbij essentieel. Het bedrijfsleven kan hier met human
capital roadmaps een belangrijke bijdrage aan leveren.
– Valorisatie van kennis zal sterker worden verankerd in het onderzoekproces. Het krijgt een steviger plek in (onderzoek)evaluaties, wetenschappelijke beoordelingscriteria zoals de utilisatiecriteria bij STW en
criteria voor «onderzoekgrants» van bijvoorbeeld NWO.
– Het bevorderen van ondernemerschap en ondernemendheid blijft een
belangrijke prioriteit in het onderwijs. Door de NVAO wordt een pilot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

12

–

«ondernemerschap/ondernemendheid als bijzonder kenmerk»
uitgevoerd.
Tot slot laat ik voorstellen uitwerken voor aanpassingen in de
onderzoeksbekostiging, gericht op bevordering van de kwaliteit van
het onderzoek en zwaartepuntvorming (afstemming en taakverdeling).

6. Een bekostigingssystematiek die meer stuurt op kwaliteit en
missie
De commissie-Veerman wijst er terecht op dat het huidige, op studentenaantallen gebaseerde, bekostigingsmodel een belangrijke stimulans bevat
voor instellingen om te kiezen voor groei van het aantal studenten. Het
model leidt volgens de commissie ook te zeer tot convergentie in het
systeem en tot imitatiegedrag. Populaire opleidingen worden elders
nagevolgd. Eenzelfde neiging is er op onderzoeksgebied, waar elke
instelling zoveel mogelijk uit de ruif van prioritaire onderzoeksgebieden
wil eten. Gevolg is versnipperd investeringsgedrag. «Om meer reliëf in
het bestel te krijgen, moeten universiteiten en hogescholen zich profileren
door scherpe keuzes te maken.» De commissie-Veerman pleit daarom
voor missiegebonden financiering in het hoger onderwijs en, voor de
universiteiten, voor capaciteitsbekostiging gebaseerd op de missie van de
universiteit.
In deze kabinetsperiode zal in het licht van het voorgaande het bekostigingsmodel worden gewijzigd. In de komende maanden zal ik hiertoe een
voorstel uitwerken. Dit voorstel zal een antwoord bevatten op de volgende
drie vragen, die wellicht voor een deel gecombineerd kunnen worden:
1) Hoe kan de bekostiging meer op kwaliteit worden gericht?
2) Hoe kan profilering worden bevorderd en hoe kunnen prestaties
worden beloond die aan het profiel van de instelling gerelateerd zijn
(missiegebonden financiering)?
3) Is capaciteitsbekostiging1 bij universiteiten nodig om het academisch
profiel van het wetenschappelijk onderwijs te versterken? Welke
consequenties heeft capaciteitsbekostiging in het wo voor de
toegankelijkheid van het stelsel? En wat zijn de effecten op het hbo?
7. Vervolg
Met deze brief geeft het kabinet een vervolg aan het rapport-Veerman. Op
veel punten is de koers bepaald. Voor een aantal onderwerpen zullen in de
Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap
nadere voorstellen worden gedaan. Twee complexe onderwerpen zal ik
bovendien de komende maanden in samenhang uitwerken, te weten
profilering en een bekostigingsmodel dat meer stuurt op kwaliteit en
missie. In de Strategische Agenda van juni zal vervolgens de integrale
agenda voor hoger onderwijs, onderzoek en wetenschap worden
gepresenteerd. De voorbereiding van wetgeving neem ik daarnaast snel
ter hand, gericht op afronding van de parlementaire behandeling in 2012.
Het traject-Veerman ziet er verder als volgt uit:
– voorjaar 2011:
– april 2011:
– april/mei 2011:
– juni 2011:
1

Capaciteitsbekostiging betreft financiering
waarbij vooraf afspraken worden gemaakt
over de prijs van en het aantal bekostigde
studentplaatsen.

– september 2011:

Plenaire behandeling wetsvoorstel Ruim baan voor
talent
Uitwerkingsvoorstellen profilering en bekostiging
Consultatie stakeholders over concept Strategische
Agenda
Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs,
Onderzoek en Wetenschap
Begroting 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

13

– 2012:

Afronding wetgeving-Veerman

Met deze brief bouw ik voort op de gedachtevorming die binnen het
hogeronderwijsveld, met de werkgeversorganisaties en tussen overheid,
hogeronderwijsinstellingen en studentenorganisaties – heeft plaatsgevonden sinds het verschijnen van het rapport van de commissie-Veerman.
De ambities voor het hoger onderwijs en onderzoek zullen de komende
jaren moeten worden verwezenlijkt. Hogescholen en universiteiten
hebben elkaar daarbij nodig en zullen ook moeten samenwerken om de
ambities waar te maken. Dat inzicht wordt breed gedeeld en is een
belangrijke opbrengst van de afgelopen maanden.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 288, nr. 150

14