Let op! Geld lenen kost geld
Een onderzoek naar de effectiviteit
van een waarschuwing in kredietreclames

december 2016

Autoriteit Financiële Markten
De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten.
Als onafhankelijke gedragstoezichthouder dragen wij bij aan duurzaam financieel welzijn in
Nederland.

2

Inhoudsopgave

Samenvatting

4

Inleiding

7

1.

Hoe is de kredietwaarschuwing ontstaan?

9

2.

Wat is de doelstelling van de kredietwaarschuwing?

12

3.

Wat vertellen relevante inzichten uit de gedragswetenschappen ons?

14

3.1

De consument is beperkt rationeel

14

3.2

Schaarste beïnvloedt denkvermogen

15

3.3

Het effect van bewustwording

16

3.4

Invloed van de beslisomgeving

17

4.

5.

6.

7.

Wat is de invloed van een kredietwaarschuwing op het gedrag van consumenten?

20

4.1

De invloed op het klikgedrag

22

4.2

De invloed op het oriëntatiegedrag op de website

22

4.3

De invloed op keuzes bij offerteaanvraag

23

Heeft een kredietwaarschuwing invloed op wat consumenten van lenen vinden of hoe zij een
kredietreclame ervaren?

24

5.1

De invloed op wat consumenten vinden van geld lenen

25

5.2

De invloed op hoe consumenten een kredietreclame ervaren

27

Hoe denken betrokken partijen over het nut van de kredietwaarschuwing?

29

6.1

De mening van consumenten

29

6.2

De mening van communicatie- en gedragsdeskundigen

31

6.3

De mening van schulddeskundigen

33

6.4

De mening van aanbieders, adviseurs en bemiddelaars

34

Conclusies en aanbevelingen

36

7.1

Conclusies

36

7.2

Aanbevelingen

37

Bronnenlijst

39

Bijlage 1

Trends consumptiefkredietmarkt

42

Bijlage 2

Verantwoording van het experiment

44

Bijlage 3

Aanvullende onderzoeksbeperkingen praktijkonderzoek

47

3

Samenvatting
In dit rapport beschrijft de Autoriteit Financiële Markten (AFM) het effect van de in 2009
geïntroduceerde kredietwaarschuwing ‘Let op! Geld lenen kost geld’ op het gedrag van
consumenten. Dit onderzoek is tot stand gekomen in samenwerking met het ministerie van
Financiën. In de analyse staan inzichten uit de psychologie en gedragseconomie (hierna:
gedragswetenschappen) centraal.
Om vast te stellen welk (kortetermijn)effect de kredietwaarschuwing heeft op het gedrag van
consumenten, heeft de AFM een experiment uitgevoerd in de online verkoopomgeving van een
Nederlandse bancaire consumptiefkredietaanbieder. Ook onderzochten we wat de invloed is van
de waarschuwing op de perceptie van lenen, en vroegen we naar de mening van wetenschappers,
schuld- en gedragsdeskundigen, consumenten en kredietaanbieders, -adviseurs en -bemiddelaars
over de kredietwaarschuwing.
Het praktijkonderzoek heeft geen kortetermijneffect van de kredietwaarschuwing op het gedrag
van consumenten vastgesteld. Een langetermijneffect, bijvoorbeeld op de sociale norm, is met dit
onderzoek niet aan te tonen, maar ook niet uit te sluiten. Inzichten uit de gedragswetenschappen
leren ons dat bewustwording van consumenten (de huidige doelstelling van de
kredietwaarschuwing) lang niet altijd een effectief en voldoende middel is om andere, betere
keuzes te realiseren. Op basis hiervan adviseert de AFM de minister van Financiën om te bepalen
of hij naast bewustwording andere, concrete gedragsdoelen nastreeft. Vervolgens kan onderzocht
worden welke interventies – naast de kredietwaarschuwing – kunnen bijdragen aan de nieuw
vastgestelde doelstellingen.

De doelstellingen van de kredietwaarschuwing
Kredietaanbieders zijn sinds 2009 verplicht om de waarschuwing ‘Let op! Geld lenen kost geld’ op
te nemen in reclames voor consumptief krediet. Deze waarschuwing was één van de vele
maatregelen die werd ingevoerd nadat in de periode hieraan voorafgaand de consumptieve
schuld sterk was toegenomen en het aantal problematische schulden groeide. Met de
waarschuwing werden de volgende doelen beoogd:
1.

de consument stimuleren zijn keuze beter te overdenken;

2.

bewustwording bij de consument creëren door te attenderen op de gevolgen die
verbonden zijn aan het krediet; en

3.

tegenwicht bieden aan het neergezette beeld in sommige kredietreclames dat
lenen voor consumptieve uitgaven iets vanzelfsprekends is.

Gedragswetenschappelijke inzichten
Op basis van inzichten uit de gedragswetenschappen zetten we vraagtekens bij de mate waarin
een kredietwaarschuwing consumenten kan stimuleren hun keuze beter te overwegen voordat zij
een consumptief krediet aanschaffen. Consumenten beslissen namelijk veelal intuïtief, gebruiken
4

vuistregels en baseren hun keuzes vaak op een geringe hoeveelheid informatie. Daarnaast
beïnvloedt een gevoel van schaarste, bijvoorbeeld aan geld of goederen, het denkvermogen van
mensen negatief. Om consumenten in staat te stellen beslissingen te nemen die bij hen passen,
moet de beslisomgeving waarbinnen zij keuzes maken hier optimaal op ingericht zijn.
Bijvoorbeeld door het gebruik van standaardopties of ankers die in het belang van de klant zijn.

De invloed van een kredietwaarschuwing op consumentengedrag in de praktijk
Of het de kredietwaarschuwing in de praktijk lukt om consumenten rationelere beslissingen te
laten nemen, onderzochten we in de online verkoopomgeving van een Nederlandse bancaire
consumptiefkredietaanbieder de invloed van een kredietwaarschuwing op:


het klikgedrag van consumenten op banners;



de manier waarop de consument zich oriënteert;



de keuzes die de consument maakt.

De figuur hieronder toont de onderzochte varianten van de kredietwaarschuwing die zijn
onderzocht. Uit het onderzoek blijkt dat een
kredietwaarschuwing geen invloed heeft op
de frequentie waarop consumenten op
banners klikken, de wijze waarop zij zich
oriënteren op de website en de keuzes die zij
maken bij het aanvragen van de offerte. Op
basis hiervan concluderen wij dat een
kredietwaarschuwing in de praktijk geen
kortetermijneffect heeft op het gedrag van
consumenten; door een kredietwaarschuwing
maken consumenten op de korte termijn geen meer weloverwogen keuze. Het onderzoek kan
geen uitspraak doen over de effecten van een waarschuwing op de lange termijn.

De invloed van een kredietwaarschuwing op wat consumenten van lenen vinden en hoe zij
een kredietreclame ervaren
Naast de invloed op het gedrag van consumenten hebben wij onderzocht of een
kredietwaarschuwing leidt tot een andere attitude ten aanzien van lenen, of een waarschuwing
van invloed is op de aanpak die consumenten zeggen te hanteren bij het afsluiten van de lening
en of kredietreclames met of zonder kredietwaarschuwing verschillend ervaren worden. Hieruit
blijkt dat:


de kredietwaarschuwing nauwelijks tot geen invloed heeft op hoe consumenten een
leenreclame ervaren;



consumenten niet anders over lenen denken en dat hun voorgenomen handelswijze bij
het afsluiten van een consumptief krediet evenmin verandert;



zij reclames mét een kredietwaarschuwing als iets duidelijker ervaren dan reclames
zonder kredietwaarschuwing.
5

Hoe denken betrokken partijen over het nut van de kredietwaarschuwing?
Verschillende betrokkenen zijn gevraagd naar hun mening over de kredietwaarschuwing. De visies
verschillen:


Consumenten zijn positief over het bestaan van de kredietwaarschuwing en hebben
vertrouwen in de effectiviteit ervan.



Communicatie- en gedragsdeskundigen zijn kritisch over het mogelijke effect van de
kredietwaarschuwing. Het is mogelijk dat de kredietwaarschuwing op de lange termijn de
sociale norm over geld lenen beïnvloed heeft, of dat nog steeds doet.



Ook schulddeskundigen vermoeden dat de kredietwaarschuwing niet werkt voor
kwetsbare groepen, maar misschien wel een verduidelijkende functie heeft wanneer niet
uit de productnaam blijkt dat het om een lening gaat.



Brancheorganisaties van kredietaanbieders, adviseurs en bemiddelaars twijfelen over het
effect van de kredietwaarschuwing op de keuzes van consumenten en de wijze waarop ze
die maken.

Conclusie en aanbevelingen
Op basis van inzichten uit de gedragswetenschappen en op basis van ons praktijkonderzoek
stelden we vast dat de kredietwaarschuwing, zowel de huidige als een alternatieve variant, geen
kortetermijneffect heeft op het gedrag van consumenten. Ook heeft de waarschuwing nauwelijks
tot geen kortetermijninvloed op de attitude van consumenten ten aanzien van lenen, de
voorgenomen handelswijze en de wijze waarop consumenten kredietreclames ervaren. Het
onderzoek kan geen uitspraak doen over de effecten van een waarschuwing op de lange termijn.
Omdat we concluderen dat de kredietwaarschuwing niet voldoende is om het gedrag van
consumenten op korte termijn te beïnvloeden, doen we twee aanbevelingen:
1.

Inzichten uit de gedragswetenschappen leren ons dat het zeer moeilijk is om

consumenten rationeler te maken en dat bewustwording lang niet altijd een effectief of
voldoende middel is om andere, betere keuzes te realiseren. De AFM adviseert de minister van
Financiën om te bepalen of hij naast bewustwording andere, concrete gedragsdoelen nastreeft
met betrekking tot de leenbeslissingen van consumenten. De AFM draagt hier graag aan bij.
2.

Onderzoek samen met de AFM hoe de aangepaste of alternatief vastgestelde

doelstellingen bereikt kunnen worden. Als de minister van Financiën de huidige doelstellingen
concretiseert of alternatieve doelstellingen vaststelt, moet onderzocht worden in hoeverre de
kredietwaarschuwing bijdraagt aan deze doelstellingen, en of er alternatieve maatregelen nodig
zijn.
De AFM vindt het belangrijk om bij het ontwikkelen van nieuwe doelstellingen en interventies
sterk rekening te houden met de in dit rapport gepresenteerde gedragswetenschappelijke
inzichten en, naast een waarschuwing, ook aandacht te hebben voor de invloed van de
beslisomgeving op het beslisgedrag van consumenten. Daar dragen we graag aan bij.
6

Inleiding
Sinds 2009 zijn aanbieders, adviseurs en bemiddelaars in consumptief krediet verplicht om in hun
kredietreclames de waarschuwing ‘Let op! Geld lenen kost geld’ op te nemen. In de jaren ervoor
was het aantal mensen met problematische schulden toegenomen. De Tweede Kamer had
daarom gevraagd om een verbod op kredietreclames op televisie.1 Om daar een weloverwogen
beslissing over te kunnen nemen, vroeg de toenmalige minister van Financiën om een onderzoek
naar de effectiviteit van kredietregels (EIM, 2007). Het onderzoek kon echter niet aantonen dat
kredietreclames een noemenswaardige factor waren in de overkrediteringsproblematiek. Het
verbod kwam er niet. Om toch tegenwicht te bieden aan het in veel reclames neergezette beeld
dat lenen iets vanzelfsprekends zou zijn, werd een andere maatregel2 ingevoerd: de
kredietwaarschuwing. Men verwachtte dat hier een drempelwerking van uit zou gaan, waardoor
consumenten hun kredietbeslissing beter zouden gaan overwegen.3 Marktpartijen moesten erg
wennen aan de verplichting, maar namen redelijk snel de kredietwaarschuwing in al hun reclames
op. Het publiek raakte daardoor snel bekend met de zin (Gfk, 2009 en 2011).
Er is sinds de invoering geen onderzoek verricht naar de mate waarin het gedrag van
consumenten daadwerkelijk is veranderd door deze maatregel. Uit diverse onderzoeken van de
AFM naar consumentengedrag in verschillende contexten blijkt dat dit gedrag door vele aspecten,
naast bijvoorbeeld een waarschuwing, beïnvloed kan worden. Zo is de wijze waarop keuzes en
informatie worden gepresenteerd sterk bepalend voor de uiteindelijke beslissingen die door
consumenten worden genomen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het aantal alternatieven dat wordt
geboden en eventuele standaardopties of voorkeursinstellingen. De gedragswetenschappelijke
inzichten doen vermoeden dat er sterk getwijfeld kan worden aan de effectiviteit van de
kredietwaarschuwing.
De AFM heeft daarom in overleg met het ministerie van Financiën besloten om onderzoek te
doen naar de effectiviteit van de kredietwaarschuwing. Dit rapport beschrijft de uitkomsten van
dit breed opgezette onderzoek. Zo is naast het effect van een kredietwaarschuwing op de
leenbeslissingen die mensen nemen, ook onderzocht hoe wetenschappers, deskundigen,
kredietaanbieders en consumenten denken over de kredietwaarschuwing.
In hoofdstuk 1 gaan we dieper in op het ontstaan van de kredietwaarschuwing, waarna we in
hoofdstuk 2 het precieze doel van de waarschuwing beschrijven. In hoofdstuk 3 beschrijven we
een aantal relevante inzichten uit de gedragswetenschappen die helpen bij het inschatten van de
effectiviteit van de waarschuwing. Na deze theoretische invalshoek, behandelen we in hoofdstuk
4 het praktijkonderzoek naar het gemeten kortetermijneffect van de kredietwaarschuwing op het
daadwerkelijke gedrag van consumenten. Voor dit onderzoek hebben wij gebruikgemaakt van de
1 Kamerstukken II, 2006/07, 29942, 28, Motie van het lid Vietsch
2 Kamerstukken II, 2007/08, 24515, 119, Brief van de staatssecretaris van sociale zaken en werkgelegenheid en de

minister van Financiën
3 Besluit van 9 december 2008, houdende wijziging van het Besluit gedragstoezicht financiële ondernemingen Wft

7

digitale verkoopomgeving (banners4 en de website) van een grote Nederlandse
consumptiefkredietaanbieder. Hoofdstuk 5 beschrijft de resultaten van een onderzoek naar de
kortetermijninvloed van de kredietwaarschuwing op de attitude van consumenten ten aanzien
van lenen.
Daarnaast hebben wij de mensen die in de praktijk te maken hebben met de
kredietwaarschuwingszin (consumenten, marktpartijen, deskundigen en instanties die zich
bezighouden met schuldenproblematiek of de financiën van huishoudens) gevraagd hoe zij over
het nut van de kredietwaarschuwing denken. Dit is beschreven in hoofdstuk 6. In hoofdstuk 7
geven wij onze conclusie en doen we op basis hiervan aanbevelingen aan de minister van
Financiën voor vervolgstappen.
In het onderzoeksrapport ‘De kredietwaarschuwing – Invloed en draagvlak’ van
onderzoeksbureau Veldkamp zijn de onderzoeksresultaten en verantwoording van het
praktijkonderzoek, het onderzoek naar de attitude van consumenten ten aanzien van lenen en
het onderzoek naar wat consumenten denken over het nut van de kredietwaarschuwing in zijn
geheel te lezen (Veldkamp, 2015).

4 Een banner is grafische reclame op het internet. Door op een banner te klikken wordt een pagina geopend waar meer

informatie over het geadverteerde te vinden is.

8

1.

Hoe is de kredietwaarschuwing ontstaan?

De kredietwaarschuwing is ingevoerd naar aanleiding van een opdringerige
klantbenadering door marktpartijen en een toename van consumptieve schuld.
De geschiedenis van de kredietwaarschuwing gaat terug tot ongeveer 2006. In deze periode stond
de schulden- en overkrediteringsproblematiek hoog op de politieke agenda. Dit kwam doordat er
rond de eeuwwisseling sprake was van een oplopende consumptieve schuld (zie figuur 1) en een
groeiend aantal consumenten met problematische schulden. Het grote aantal opdringerige
kredietreclames op televisie verhoogde het gevoel van urgentie.

Toename van consumptieve schuld, de schuldenproblematiek en opdringerige
klantbenadering
Een sterke toename van de consumptieve schuld in Nederland is te zien in de jaren 1992 tot 2004
(CBS, 2007). In de eerste jaren na 2000 leek daar een aanzienlijke toename van problematische
schulden bij te komen (EIM, 2006). Het Bureau Krediet Registratie (BKR) registreerde in 2005 zo’n
500.000 mensen die moeite hadden om betalingsverplichtingen na te komen (EIM, 2007). Een
ander cijfer dat de toename van deze problematiek aantoont is de verdubbeling van het aantal
aanmeldingen voor schuldhulpverlening van 78.000 in 2001 tot bijna 152.000 in 2004 (EIM, 2007).

Figuur 1 - Ontwikkeling consumptieve schuld (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2007)

In de periode rond 2006 hanteerde een aantal consumptiefkredietaanbieders een zeer
opdringerige klantbenadering met verleidende marketing, veel televisiereclames, actieve
callcenters en bemiddelaars die consumenten thuis bezochten. Er viel op korte termijn veel geld
te verdienen aan de verkoop van aan krediet gelieerde betalingsbeschermende verzekeringen5.
5 Arbeidsongeschiktheid-, overlijdensrisico- en werkloosheidsverzekeringen

9

Hierdoor ontstond een ‘provisiejacht’. Consumptief krediet werd in deze tijd op grote schaal aan
consumenten verkocht. De kosten van de bijverzekeringen werden daarbij doorgaans
meegefinancierd met het consumptief krediet, waardoor de schuldenlast van consumenten extra
toenam. Daarbij constateerde de AFM dat een groot aantal kredietaanbieders onverantwoord
krediet verleende (AFM, 2007). Kort gezegd was consumptief krediet een relatief eenvoudig
verkoopbaar product dat zeer interessante verdiensten opleverde.

Maatregelen
De schuldenproblematiek en het gedrag van de spelers op de consumptiefkredietmarkt trok veel
politieke aandacht. In deze periode werden, onder andere door de invoering van de Wet
financiële dienstverlening (Wfd en daarna Wet op het financieel toezicht (Wft))6, verschillende
maatregelen ingevoerd om schulden te voorkomen. Zo werden kredietverstrekkers verplicht om
de adviesregels te volgen bij de bemiddeling van verzekeringen en werd de
kredietwaardigheidstoets strenger gemaakt. Ook werd het leenbedrag waarbij een verplichte
BKR-toetsing nodig is verlaagd en zijn er maatregelen genomen die de producten meer in
overeenstemming brachten met de behoefte, financiële mogelijkheden en kennis en ervaring van
de consument. Denk hierbij aan de maximale rente die in rekening gebracht mag worden en een
verruiming van wettelijke definitie van krediet. 7

‘Let op! Geld lenen kost geld’
Een deel van de Tweede Kamer wilde ook de reclameregels aanscherpen door met een verbod
een eind te maken aan de, volgens hen, ‘agressieve en misleidende’8 kredietreclames op televisie.
Om deze zwaarwegende maatregel door te voeren zou wel het verband tussen kredietreclame en
de overkrediteringsproblematiek moeten worden aangetoond. Het ministerie van Financiën heeft
daar in 2007 onderzoek naar laten doen, maar de resultaten lieten zogezegd ‘geen hard causaal
verband’ zien dat een verbod op kredietreclames zou rechtvaardigen.9
De wetgever heeft wel besloten een kredietwaarschuwing in het leven te roepen als alternatief
voor het voorgestelde verbod. Na het besluit om deze waarschuwing in reclames verplicht te
stellen is de AFM gevraagd om deze te ontwerpen. Daarvoor zijn aan een grote groep
consumenten verschillende waarschuwingszinnen en symbolen voorgelegd. De huidige zin en het
symbool werden verkozen tot het meest aansprekend. Ook verwachtte de consument het meeste
waarschuwende effect van deze zin (AFM, 2008). Er is vooraf niet onderzocht welk effect of doel
de huidige kredietwaarschuwing in de praktijk zou bereiken.

6 De Wfd (ingevoerd per 1 januari 2006) ging in 2007 over in de Wft.
7 Zie Bijlage 1 voor recente ontwikkelingen op de consumptiefkredietmarkt.
8 Kamerstukken II, 2006/07, 29942, 28, Motie van het lid Vietsch
9 Kamerstukken II, 2007/08, 24515, 119, Brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de

minister van Financiën

10

Sinds 1 april 2009 zijn marktpartijen verplicht om in al hun reclames voor consumptief krediet de
kredietwaarschuwing te tonen of te laten horen: ‘Let op! Geld lenen kost geld.’ Dit betekent dat
de kredietwaarschuwing te zien of te horen is in alle kredietreclames op televisie, radio, internet
en in gedrukte media.10

Figuur 2 - De kredietwaarschuwing

10

Vanaf 1 juli 2016 zijn de eisen met betrekking tot de kredietwaarschuwing in de Nadere regeling gedragstoezicht
financiële ondernemingen (Nrgfo) aangepast. Indien het technisch niet mogelijk is een afbeelding van de waarschuwing
in de reclame-uiting op te nemen, dan dient er een (verkorte) tekst te worden opgenomen.

11

2.

Wat is de doelstelling van de kredietwaarschuwing?

De doelstelling van de kredietwaarschuwing is het stimuleren van de consument tot het
beter overwegen van zijn keuze om consumptief krediet af te nemen.
In de Nota van toelichting (de toelichting) op het Besluit Gedragstoezicht financiële
ondernemingen (Bgfo) staat het ‘hoe en waarom’ van de kredietwaarschuwing11 beschreven.12
Hieronder zijn de relevante zinsneden uit de toelichting opgenomen, waaruit het doel van de
kredietwaarschuwing kan worden afgeleid. Enkele kernwoorden zijn door ons uitgelicht.

(….) Met deze maatregel wordt tegemoet gekomen aan de zorgen die er in de
samenleving bestaan over kredietreclames. Deze zorgen gaan verder dan alleen
de overkrediteringsproblematiek. Consumenten worden door kredietreclames
veelal geprikkeld om op korte termijn te consumeren, terwijl daarvoor op
langere termijn de kosten moeten worden gedragen en de bestedingsruimte in
die periode dus wordt ingeperkt met alle ongemakken die daaraan verbonden
kunnen zijn. Dit kan weloverwogen geschieden, maar ook in een opwelling met
als resultaat dat de consument de gemaakte keuze achteraf betreurt. Door
consumenten in de kredietreclame ook op de keerzijde van het lenen van geld te
wijzen en de vanzelfsprekendheid daarvan weg te nemen, kan worden
gestimuleerd dat consumenten hun keuze beter overdenken, voordat zij naar
de kredietverstrekker toestappen.
(…)
Doel van de waarschuwing zou moeten zijn dat bij de consumenten (…) een
bewustwording wordt gecreëerd. Uiteraard past daarbij niet dat een onjuist
beeld van kredietverlening wordt geschapen.
(…)
De eerste maatregel behelst een verplichte waarschuwing aan consumenten
met betrekking tot de gevolgen die verbonden zijn aan het krediet. Hierdoor
worden consumenten naast het positieve beeld van lenen dat in reclame wordt
neergezet ook geattendeerd op de kosten van het krediet en de problemen die
kunnen ontstaan als teveel wordt geleend.
(…)
Met dergelijke zinnen wordt tegenwicht geboden aan het in sommige reclames
neergezette beeld dat lenen voor consumptieve uitgaven iets vanzelfsprekends
is, zonder dat sprake is van risico’s en kosten.

11 Volgend uit art. 53, zevende lid, BGfo
12 Besluit van 9 december 2008, houdende wijziging van het Besluit gedragstoezicht financiële ondernemingen Wft

12

Uit de toelichting blijkt dat de kredietwaarschuwing het risico moest verkleinen dat consumenten
te impulsief een consumptief krediet afsluiten en de consequenties van deze keuze later zouden
betreuren. Hierbij worden verschillende doelstellingen met verschillende ambitieniveaus
genoemd, maar een eenduidige en exacte (gedrags)doelstelling van de kredietwaarschuwing is
niet vastgesteld.
Uit de toelichting leiden wij de volgende doelen af:
1.

de consument stimuleren zijn keuze beter te overdenken;

2.

bewustwording bij de consument creëren door te attenderen op de gevolgen die
verbonden zijn aan het krediet; en

3.

tegenwicht bieden aan het neergezette beeld in sommige kredietreclames dat
lenen voor consumptieve uitgaven iets vanzelfsprekends is.

De gebruikte termen in de verschillende doelstellingen zijn zeer abstract. Er zijn geen concrete
consumentengedragsdoelstellingen gedefinieerd waaruit duidelijk valt op te maken welk (ander)
gedrag bij consumenten precies beoogd wordt.
Dit betekent dat het lastig te concluderen is wanneer de werking van de kredietwaarschuwing
succesvol is. Op basis van bovenstaande doelen is het aannemelijk dat de kredietwaarschuwing
tot doel heeft dat de consument een meer weloverwogen en rationele keuze maakt. Bijvoorbeeld
doordat hij kennis heeft over de consequenties van consumptief krediet en deze kennis
daadwerkelijk gebruikt in zijn beslissing. Een ‘rationele keuze’ is echter ook een abstract begrip
dat in de praktijk lastig te definiëren of observeren is. Inzichten uit de gedragswetenschappen
kunnen ons helpen bij het vaststellen van de verwachtingen die we van de werking van de
kredietwaarschuwing mogen hebben.

13

3.

Wat vertellen relevante inzichten uit de
gedragswetenschappen ons?

Het is bijna onmogelijk om consumenten rationeler te maken, de doelstelling van de
kredietwaarschuwing is daarom te ambitieus. Bovendien leidt een bewust keuzeproces
lang niet altijd tot betere of andere keuzes.
In het voorgaande hoofdstuk is beschreven dat uit de toelichting is te herleiden dat de
kredietwaarschuwing als doel heeft consumenten een meer weloverwogen keuze te laten maken.
Huidige inzichten uit de gedragswetenschappen laten ons echter zien dat de consument minder
rationeel handelt dan het ministerie van Financiën en de AFM eerder hadden verondersteld.

3.1 De consument is beperkt rationeel
In januari 2015 heeft de AFM een gedragswetenschappelijke analyse gepubliceerd over
standaardproducten in het licht van het financieel beslisgedrag van consumenten (AFM, 2015b).
Daarnaast hebben we in december 2015 een gedragswetenschappelijke analyse van het gedrag
van zelfstandige beleggers gepubliceerd (AFM, 2015c). In oktober 2016 verscheen de AFMverkenning AFM & Consumentengedrag. In alle drie de rapporten wordt ingegaan op het feit dat
de consument zich beperkt rationeel gedraagt, veelvuldig gebruikmaakt van vuistregels en dat
keuzes beïnvloed worden door allerlei cognitieve biases. Een belangrijk statement uit het rapport
over standaardproducten is: consumentengedrag is beperkt rationeel en consumenten nemen
vaak beslissingen die niet (enkel) gebaseerd zijn op (volledige) informatie. Veel beslissingen
worden intuïtief genomen en zelfs als alle informatie (verplicht) aan de klant moet worden
aangeboden heeft dat vaak meer effect op het gedrag van de aanbieder dan op het gedrag van de
klant (Loewenstein, Sunstein en Golman, 2014).
Zelfs als de consument wel rationeel beslist dan hoeft dit niet per definitie te leiden tot een
verstandige of goede keuze. In beide AFM-rapporten worden twee belangrijke inzichten
beschreven. Ten eerste: voorkeuren van mensen zijn niet stabiel. Keuzes zijn namelijk afhankelijk
van de context waarin deze worden gemaakt of de wijze waarop opties worden gepresenteerd.
Ten tweede: mensen hebben beperkte motivatie om tijd en moeite te stoppen in het verzamelen
en bestuderen van informatie over de diverse opties.
Deze inzichten komen voort uit decennia van gedragswetenschappelijk onderzoek. In Thinking
Fast and Slow van Kahneman (2011) wordt een groot deel van dit gedragswetenschappelijke
onderzoek naar hoe mensen keuzes maken samengevat. Kahneman maakt hierbij het
onderscheid tussen Systeem 1-denken en Systeem 2-denken.
Systeem 1-denken gaat automatisch, intuïtief, snel en kost geen moeite. Dit type denken maakt
volop gebruik van heuristieken. Heuristieken zijn vuistregels die het maken van een beslissing
14

voor mensen vergemakkelijkt en versnelt. Hierdoor wordt slechts een beperkt deel van alle
relevante informatie verzameld of gebruikt. Een voorbeeld hiervan is het kiezen van een
financieel product op aanraden van een vriend, zonder zelf nog onderzoek te doen. Wanneer
heuristieken systematisch leiden tot incorrecte of niet-rationele beslissingen, spreken we van een
cognitieve bias (Tversky & Kahneman, 1974). In veel gevallen leidt dit alsnog tot prima keuzes,
maar het kan ook tot gevolg hebben dat de consument na het afsluiten van een product verrast
wordt door de consequenties van zijn beslissing. Bij consumptief krediet kan het zijn dat de
kosten, de impact op de bestedingsruimte of het aantal termijnen van de aflossing tegenvallen.
Een voorbeeld van een dergelijke bias is het fenomeen dat in de gedragswetenschappen
bekendstaat als ‘anchoring’. Consumenten gebruiken elementen uit de context als referentiepunt
bij een beslissing terwijl die niet altijd relevant zijn en suboptimale keuzes kunnen veroorzaken.
Door marktpartijen wordt geregeld gebruik gemaakt van vooraf ingevulde bedragen, bijvoorbeeld
in een tool op de website in de vorm van een schaal met een schuifje. Dergelijke informatie kan
als referentiepunt (een anker) dienen. Bijvoorbeeld in tools waarmee de consument een
leenbedrag of termijnbedrag kan instellen. Een anker kan bijvoorbeeld bestaan uit een vooraf
ingevuld getal of de manier waarop een ‘schuifje’ standaard staat ingesteld op de schaal. Uit
wetenschappelijk onderzoek en eigen onderzoek van de AFM blijkt bijvoorbeeld dat consumenten
geneigd zijn om meer geld te lenen als er een hoog anker wordt gepresenteerd. Ook de lengte van
de gehanteerde schaal en de ‘stapjes’ die genomen kunnen worden op die schaal, kunnen van
invloed zijn op de keuze die consumenten maken.
De andere manier van denken (Systeem 2) gebeurt juist langzamer, gecontroleerd en kost moeite.
Deze vorm van denken komt dichter in de buurt bij het veronderstelde rationele keuzeproces dat
consumenten zouden kunnen doorlopen, maar ondanks dat het tegenwicht biedt aan het snellere
Systeem 1 worden ook in dit systeem beslissingen beïnvloed door heuristieken en biases. Het is
dus zeker niet zo dat Systeem 2-denken altijd tot betere keuzes leidt. Bovendien beschrijft
Kahneman dat mensen van nature snel en intuïtief (Systeem 1-) beslissingen nemen en dat het
lastig is mensen aan te zetten om weloverwogen, meer beredeneerde (Systeem 2-) beslissingen te
nemen die meer moeite kosten. Hiervan uitgaande is het behoorlijk ambitieus om te verwachten
dat de kredietwaarschuwing ertoe leidt dat consumenten hun kredietkeuze beter overwegen.

3.2 Schaarste beïnvloedt denkvermogen
Waar het rapport over standaardproducten (AFM, 2015b) specifiek ingaat op het financiële
beslisproces, geven Mullainathan en Shafir (2013) met hun theorie over schaarste een
interessante kijk op situaties waarin de kans nog groter is dat consumenten geen weloverwogen
keuze maken. Zij leggen uit dat de capaciteit om uitgebreide overwegingen te maken sterk
vermindert wanneer mensen schaarste ervaren. Schaarste leidt tot een tunnelvisie met een focus
op kortetermijndoelen en -belangen. In zulke situaties is er geen tijd en mentale capaciteit voor
langetermijndoelen en uitgebreide overwegingen. Daarnaast wordt het lastiger informatie te
verwerken die niet direct met het doel te maken heeft en is het moeilijker om een keuze goed
(voor de lange termijn) te overdenken.
15

Verschillende onderzoeken laten zien dat schaarste een negatieve invloed heeft op het vermogen
om goed na te kunnen denken. Als je schaarste ervaart, moet of wil je dat oplossen. De energie
die dat kost en het denkvermogen dat je daarvoor inzet, gaan ten koste van de energie en het
denkvermogen dat je voor andere problemen of de consequenties van je beslissing in kunt zetten.
Daarnaast kan schaarste de focus op een bepaald doel vergroten. De schaarste kan op allerlei
verschillende gebieden liggen, zoals: voedsel, tijd, slaap en geld. Op basis van deze inzichten zou
je kunnen voorspellen dat het voor mensen die vanwege schaarste aan geld of goederen een
lening afsluiten extra moeilijk is om hun besluit uitgebreid te overwegen.
Consumenten die schaarste in de vorm van geldgebrek ervaren kunnen een vergrote focus
ervaren op de uitgave waarvoor zij willen lenen. Bijvoorbeeld, het aan elkaar knopen van de
eindjes aan het einde van de maand of het voorzien in een noodzakelijke reparatie van een auto.
Het voordeel van focus is dat je alles op alles zet om dit doel te behalen. Het nadeel is dat de
vergrote focus tot tunnelvisie kan leiden. Het zorgt ervoor dat je essentiële zaken over het hoofd
gaat zien, waardoor je niet meer weloverwegen een beslissing neemt. De schaarste zorgt ervoor
dat je zodanig in beslag wordt genomen door het oplossen van het schaarsteprobleem (het doel
van je consumptiefkredietbesteding), dat er simpelweg geen capaciteit meer is om de
langetermijngevolgen van bepaalde keuzes te overdenken. Zo kan een consumptief krediet een
goede kortetermijnoplossing lijken om de schaarste op te lossen, terwijl de kosten en wijze van
terugbetalen nauwelijks overdacht worden en in grote mate als ondergeschikt ervaren worden
aan het behalen van het doel.
Zoals eerder beschreven zou de kredietwaarschuwing in staat moeten zijn om mensen ertoe aan
te zetten langer stil te staan bij hun keuze voor een lening en om meer opties te overwegen.
Wanneer schaarste ervaren wordt en impulsen minder goed kunnen worden onderdrukt, is het
onwaarschijnlijk dat dit effect daadwerkelijk wordt bereikt.

3.3 Het effect van bewustwording
Eén van de doelen van de kredietwaarschuwing is het creëren van bewustzijn bij consumenten
over bijvoorbeeld de kosten en gevolgen van een krediet. Het is echter de vraag of bewuste
keuzes betere keuzes zijn. Ook rationele keuzeprocessen kunnen namelijk wel degelijk tot
verkeerde keuzes leiden.
Het stimuleren van bewustwording gebeurt door informatie beschikbaar te stellen, door
consumenten op risico’s te wijzen en door uitleg te geven. Zo wijst de kredietwaarschuwing
consumenten op het feit dat zij rente moeten betalen door te benoemen dat geld lenen geld kost.
De gedragswetenschappen bieden drie relevante inzichten die vraagtekens zetten bij de effecten
van bewustwording.
Ten eerste blijken traditionele vormen van financiële educatie nauwelijks effect te hebben op
financieel keuzegedrag (Fernandes, Lynch en Netemeyer, 2014). Hoewel er in de wetenschap en
daarbuiten een stevige discussie gevoerd wordt over de effectiviteit en het nut van financiële
educatie (zie bijvoorbeeld Lusardi en Mitchell, 2014) is er op dit moment nauwelijks bewijs dat de
16

overdracht van kennis over financiële concepten (zoals het rente-op-rente-effect), risico’s en de
werking van financiële instrumenten leidt tot andere of betere keuzes door consumenten. Als
bewustwording gestimuleerd wordt door financiële educatie of door een waarschuwing is de kans
dus klein dat het gedrag van consumenten daadwerkelijk verandert. Zo heeft onderzoek naar de
verplichte waarschuwing van de Amerikaanse toezichthouder SEC ‘past performance does not
guarantee future results’ (resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst)
aangetoond dat deze bij beleggers niet leidde tot een lagere koopintentie (Mercer, Palmiter &
Taha, 2010). Zoals de AFM beschreef in het rapport over zelfstandige beleggers (2015c) is een
aanpassing van de beslisomgeving of de keuzearchitectuur waarschijnlijk effectiever om het
gedrag van consumenten te beïnvloeden.
Ten tweede blijkt dat het consumenten zelfs in situaties waar alle informatie beschikbaar én
compact samengevat is, niet altijd lukt om optimale beslissingen te nemen. In een onderzoek
waar deelnemers (veel) geld konden verdienen met hun beleggingskeuzes bleek dat het niet zo
veel uitmaakte op wat voor manier zij de informatie over de kosten van verschillende fondsen
ontvingen (Choi, Laibson en Madrian, 2010). Zelfs wanneer de deelnemers een korte en heldere
samenvatting van de kostenstructuur ontvingen en alle tijd hadden om deze te bestuderen,
maakten zij niet de keuzes die hen het hoogste verwachte rendement op zou leveren. In dit
onderzoek werd er dus alles aan gedaan om consumenten in staat te stellen een bewuste keuze
te maken, maar leidde dat niet tot veel betere of andere keuzes.
Tot slot gaan we terug naar het onderscheid tussen Systeem 1- en Systeem 2-denken. Bewuste
keuzes vergen een actieve inspanning van Systeem 2. De gedragswetenschappen leren ons dat
het erg lastig is om mensen aan te zetten op deze manier hun keuzes te maken: veel financiële
beslissingen worden grotendeels genomen door middel van Systeem 1, zelfs als mensen wel de
intentie hebben om het besluit door Systeem 2 te nemen. Daarom is het belangrijk dat de
toezichtmaatregelen die de beslisomgeving beogen veiliger te maken niet alleen gericht zijn op
Systeem 2, maar juist ook op Systeem 1.

3.4 Invloed van de beslisomgeving
De inzichten uit de gedragswetenschappen leren ons dat informatieverstrekking op zichzelf weinig
invloed zal hebben op het gedrag van consumenten. Daarom stimuleert de AFM, naast
informatieverstrekking, ook aanvullende maatregelen die betrekking hebben op veranderingen in
de beslisomgeving. De beslisomgeving bestaat uit de wijze waarop keuzes en informatie worden
gepresenteerd in samenhang met het aangeboden product en het gehanteerde distributiekanaal.
Denk bijvoorbeeld aan het aantal alternatieven dat wordt geboden, de standaardopties (een
standaardoptie is een keuze die op jou van toepassing is tenzij je actief kiest voor een alternatief),
voorkeursinstellingen, taalgebruik, de vormgeving van een website, tools en de
productkenmerken die wel of niet worden vermeld. Een voorbeeld van een standaardoptie bij
kredietverlening is het type krediet of de hoogte van het termijnbedrag dat standaard staat
ingevuld. Consumenten zijn gevoelig voor deze gepresenteerde standaardopties en wijken hier
slechts beperkt van af (Kahneman, 2003). Dit komt onder andere door inertie of omdat ze de
17

standaardoptie percipiëren als een impliciete aanbeveling (Soll et al., 2014; Smith et al., 2009). Als
standaardopties worden gebruikt dan moeten die dus in het belang van de klant zijn.
Binnen de drie verschillende pijlers die gezamenlijk
de beslisomgeving definiëren hebben verschillende
maatregelen reeds tot aanpassingen geleid. Binnen

Informatie

de pijler ‘Informatie’ bijvoorbeeld door
aangescherpte vereisten voor precontractuele
informatie en informatieverstrekking in
kredietreclames. Binnen de pijler ‘Distributie’ zijn
kredietverstrekkers verplicht om de adviesregels te

Product

Distributie

volgen bij de bemiddeling van verzekeringen en is
de kredietwaardigheidstoets strenger gemaakt.
Ook is het leenbedrag waarbij een verplichte BKRtoetsing nodig is verlaagd. In de pijler ‘Product’ zijn

Figuur 3: Beslisomgeving van consumenten

maatregelen genomen die moeten voorkomen dat

de verkochte producten onvoldoende aansluiten bij de behoefte, financiële mogelijkheden en/of
de kennis en ervaring van de consument. Denk bijvoorbeeld aan de verlaging van de maximale
rente of aan de verruimde wettelijke definitie van krediet.
Een goed ingerichte beslisomgeving stelt consumenten in staat om beslissingen te nemen die bij
hen passen en die verantwoord lenen bevordert. De AFM constateert echter dat er op de
consumptiefkredietmarkt nog steeds partijen en verdienmodellen actief zijn die het belang van de
klant onvoldoende centraal stellen. De AFM heeft recent in het rapport Consumentengedrag op
de markt voor consumptief krediet (2016) verschillende elementen in de beslisomgeving
beschreven die van invloed kunnen zijn op het gedrag van consumenten.

Informatieverstrekking en waarschuwingen
Ondanks dat informatie op zichzelf niet voldoende is om consumenten betere beslissingen te
laten nemen, is juiste en duidelijke informatie wel een noodzakelijke voorwaarde voor goed
functionerende, eerlijke en transparante financiële markten. Informatie stelt de consument in
staat om kennis te nemen van de belangrijke kenmerken van producten en diensten en om zelf
verantwoordelijkheid te nemen in de keuze voor een bepaald product of dienst. Aandachtspunt
hierbij is wel dat de informatie vindbaar, begrijpelijk en evenwichtig is, dat dit zo goed mogelijk
aansluit bij de wijze waarop consumenten informatie verwerken en dat het hen ondersteunt in
het beslisproces. Daarnaast zorgt informatie ervoor dat aanbieders op de financiële markt hun
gedrag ten positieve aanpassen. Bijvoorbeeld omdat concurrenten of journalisten toegang
hebben tot de informatie. De AFM ziet het dan ook nog steeds als een belangrijke taak om er op
toe te zien dat de relevante informatie over producten en diensten beschikbaar is en dat deze
informatie correct, duidelijk en niet misleidend is.
Ondanks dat het op basis van voorgaande paragrafen niet realistisch is dat een
kredietwaarschuwing consumenten stimuleert om hun beslissing beter te overwegen of dat
18

bewustwording bijdraagt aan het maken van betere keuzes, is het denkbaar dat ook een
waarschuwing niet volledig ineffectief is. Communicatiewetenschappers benadrukken dat met
een waarschuwing bijvoorbeeld de kennis of houding van mensen beïnvloed wordt. Dit kan
vervolgens leiden tot ander gedrag bij consumenten. Ook is het bijvoorbeeld mogelijk om met
behulp van communicatie heuristieken en vuistregels te beïnvloeden. De effecten hiervan op
daadwerkelijk gedrag zijn nog niet uitgebreid onderzocht. Waarschuwingen op het gebied van
gezondheid (bijvoorbeeld op sigarettenpakjes) zijn wel uitgebreid onderzocht op hun effect op
gedrag. Uit dit onderzoek blijkt dat het aanspreken van angst (fear appeal) nauwelijks effectief is
en dat er gezocht moet worden naar andere manieren om gedrag te beïnvloeden (Ruiter et al.,
2014).
Op basis van het experimentele onderzoek (hoofdstuk 4), de gemeten perceptie van
consumenten (hoofdstuk 5) en een uitvraag onder marktpartijen, deskundigen en instanties
(hoofdstuk 6) proberen we hierna het effect van de kredietwaarschuwing en realistische
verwachtingen te beschrijven.

19

4.

Wat is de invloed van een kredietwaarschuwing op het
gedrag van consumenten?

Het onderzoek laat in de praktijk nauwelijks tot geen (positief of negatief)
kortetermijneffect zien van een kredietwaarschuwing op het gedrag van consumenten.
Op basis van inzichten uit de gedragswetenschappen moeten we vraagtekens zetten bij de mate
waarin een kredietwaarschuwing consumenten kan stimuleren hun keuze beter te overwegen
voordat zij een consumptief krediet aanschaffen. De daadwerkelijke effecten van de
kredietwaarschuwing zijn niet eerder getoetst.
Om in de praktijk onderzoek te kunnen doen naar het effect van de kredietwaarschuwing zijn de
in hoofdstuk 2 beschreven doelstellingen meetbaar gemaakt. We onderzoeken het effect van de
kredietwaarschuwing op de volgende manieren:
 Om te meten of de consument op een andere manier een keuze maakt wanneer hij een
alternatieve kredietwaarschuwing ziet, ten opzichte van wanneer hij de oorspronkelijke of
geen kredietwaarschuwing ziet, onderzoeken we leenbeslissingen in de praktijk (hoofdstuk
4).
 Door te toetsen of de aanwezigheid van een (alternatieve) kredietwaarschuwing van invloed
is op wat consumenten van lenen vinden en hoe zij kredietreclames ervaren, proberen we
invulling te geven aan het mogelijke ‘tegenwicht’ dat de kredietwaarschuwing zou moeten
bieden (hoofdstuk 5).
Voor een volledige beschrijving van de methodologie en de onderzoeksresultaten verwijzen we
naar het onderzoeksrapport ‘De kredietwaarschuwing – Invloed en draagvlak’ van
onderzoeksbureau Veldkamp (2015).

Onderzoeksopzet
Wij hebben de invloed van een
kredietwaarschuwing in de praktijk
onderzocht met een experiment in de
online verkoopomgeving van een
Nederlandse bancaire consumptiefkredietaanbieder. Als een
kredietwaarschuwing de consument
stimuleert om een weloverwogen
beslissing te nemen, is het aannemelijk
dat een effect hiervan terug te zien is in:

Figuur 4 - De geteste alternatieve versies van de kredietwaarschuwing

20

 het klikgedrag van de consument op banners;
 de wijze waarop de consument zich oriënteert;
 de keuzes die de consument maakt.
Om deze effecten te kunnen observeren zijn er gedurende twee maanden verschillende versies van
de kredietwaarschuwing getoond in de online verkoopomgeving van de kredietaanbieder.13 Figuur
4 toont de geteste alternatieve waarschuwingen. Tijdens het experiment zijn consumenten random
ingedeeld in groepen die óf de huidige kredietwaarschuwing, óf een alternatieve
kredietwaarschuwing14, of geen kredietwaarschuwing15 te zien kregen.
Dit onderzoek geeft alleen inzicht in het kortetermijneffect van de kredietwaarschuwing. We
kunnen op basis van dit onderzoek niets zeggen over de effecten op de lange termijn. Het is
mogelijk dat de kredietwaarschuwing sinds de invoering in 2009 invloed heeft gehad op de sociale
norm over geld lenen. Met de sociale norm bedoelen wij de algemeen geldende opvatting of de
‘ongeschreven regels’ over hoe men zich wel of niet dient te gedragen. Vanwege het ontbreken van
eerder onderzoek, kunnen wij niet achterhalen wat de langetermijninvloed van de
kredietwaarschuwing is.
Voor- en nadelen van experimenten
Experimenten zijn de enige manier om causale verbanden aan te tonen. Gelukkig
is het steeds beter mogelijk om (online) experimenten uit te voeren. Door
aannames te toetsen en door experimenten uit te voeren krijgen we een steeds
duidelijker en realistischer beeld van hoe consumenten keuzes maken, en hoe
verschillende beleidsinstrumenten hierop aansluiten. Het risico bij experimenten
waarin veel variabelen gemeten worden is echter dat je zogenaamde false
positives rapporteert: effecten die in het onderzoek statistisch significant zijn,
maar die in de werkelijkheid niet bestaan. Door de hoeveelheid analyses die we
voor dit rapport hebben uitgevoerd is de kans groot dat we aantal false positives
vinden. We hebben er daarom voor gekozen om de significante effecten wél te
rapporteren, maar daar niet altijd te veel waarde aan te hechten. We benoemen
dat in de tekst bijvoorbeeld als ‘verwaarloosbare effecten’. Voor het hele rapport
hebben we de vuistregel gehanteerd dat we alle data zorgvuldig analyseren, dat
we significante effecten serieus bekijken, maar dat we er alleen dieper op ingaan
wanneer zij onderdeel uitmaken van een samenhangend geheel van effecten.

13 Zie Bijlage 2 en 3 voor de verantwoording van het experiment en aanvullende onderzoeksbeperkingen.
14 Het doel van dit onderzoek was om inzicht te krijgen in de effectiviteit van een kredietwaarschuwing in een

kredietreclame. Doordat de huidige kredietwaarschuwing al sinds 2009 bestaat, is het mogelijk dat deze geen effect
meer heeft doordat consumenten eraan gewend zijn. Daarom hebben we ook alternatieve kredietwaarschuwingen
onderzocht.
15 In de onderzoeksvariant ‘geen kredietwaarschuwing’ werd de wettelijk verplichte kredietwaarschuwing niet getoond.
Daarom hebben consumenten in deze variant, na het aanvragen van een offerte, een extra brief ontvangen van de
kredietaanbieder. In deze brief is de huidige kredietwaarschuwing opgenomen en zijn de consumenten gewezen op de
mogelijkheid om de overeenkomst te ontbinden na het retoursturen van de getekende offerte. Hierdoor hebben we
voorkomen dat deze groep consumenten een krediet hebben afgesloten zonder tijdens het afsluitproces de wettelijk
verplichte kredietwaarschuwing te hebben gezien.

21

Onderzoeksresultaten
Kort gezegd toont ons onderzoek geen invloed aan van een kredietwaarschuwing op hoe vaak
consumenten op banners klikken, de wijze waarop zij zich oriënteren op de website en de keuzes
die zij maken bij het aanvragen van de offerte. Op basis hiervan concluderen wij dat een
kredietwaarschuwing in de praktijk geen invloed heeft op het gedrag van consumenten. We
kunnen op basis van dit onderzoek dus niet stellen dat een kredietwaarschuwing ertoe leidt dat
consumenten een meer weloverwogen keuze maken. Dit is in overeenstemming met de beperkte
verwachting van de effectiviteit van de kredietwaarschuwing op basis van
gedragswetenschappelijke inzichten.
In de volgende paragrafen gaan wij verder in op de deelonderzoeken die we hebben uitgevoerd.

4.1 De invloed op het klikgedrag
Het onderzoek toont geen kortetermijneffect aan van een kredietwaarschuwing op het
klikgedrag van consumenten op banners
Banners kunnen voor aanbieders een manier zijn om meer bezoekers hun website te laten
bezoeken. Over het algemeen kwalificeren banners over consumptief krediet wettelijk gezien als
kredietreclames en moeten daarom de kredietwaarschuwing bevatten. Als de
kredietwaarschuwing van invloed is op het oriëntatiegedrag van consumenten zouden we dat
terug kunnen zien in hoe vaak consumenten op de banners klikken. In ons onderzoek zien we
echter geen verschil in klikgedrag tussen de verschillende onderzoeksvarianten (huidige
kredietwaarschuwing, alternatieve kredietwaarschuwing, geen kredietwaarschuwing).

4.2 De invloed op het oriëntatiegedrag op de website
Het onderzoek toont een verwaarloosbaar kortetermijneffect van een kredietwaarschuwing op
het oriëntatiegedrag van consumenten op de website
Grote delen van de websites van consumptiefkredietaanbieders worden gezien als reclame en
moeten daarom de kredietwaarschuwing bevatten. Omdat de wet voorschrijft dat de
kredietwaarschuwing op een internetpagina bovenaan moet staan, kun je stellen dat de
consument er niet omheen kan. Door verschillende kredietwaarschuwingen te tonen hebben wij
de mogelijke invloed van een kredietwaarschuwing op het oriëntatiegedrag van de consument op
de website van de kredietaanbieder onderzocht. We hebben hierbij onderzocht of de
kredietwaarschuwing van invloed is op:
1. hoeveel pagina’s consumenten bekijken;
2. hoeveel tijd consumenten doorbrengen op de website; en/of
3. hoe vaak bepaalde online formulieren en berekeningstools worden gestart en afgerond.
In totaal hebben we het gedrag van de consument op dertien meetindicatoren vergeleken.
Bij twaalf van de dertien meetindicatoren hebben we geen effecten van de verschillende
kredietwaarschuwingen geobserveerd. We hebben slechts een enkel significant verschil
22

geconstateerd bij het starten van een wijzigingsformulier voor een bestaande lening. In de variant
zonder kredietwaarschuwing startten iets meer consumenten dit formulier dan in de variant met
huidige kredietwaarschuwing. De kredietwaarschuwing had geen effect op het gebruik van alle
andere formulieren en tools. Bovendien hebben we geen effect op het aantal bekeken pagina’s
geobserveerd. De tijd die consumenten doorbrachten op de website verschilde ook niet tussen de
verschillende kredietwaarschuwingen. Dit wijst erop dat een kredietwaarschuwing een
verwaarloosbare kortetermijninvloed heeft op het (oriëntatie)gedrag van de consument.

4.3 De invloed op keuzes bij offerteaanvraag
Een kredietwaarschuwing heeft geen kortetermijneffect op de keuzes die consumenten maken
in hun offerteaanvraag
Hiervoor hebben we vastgesteld dat een kredietwaarschuwing nauwelijks tot geen invloed heeft
op het oriëntatiegedrag van de consument. Het is echter mogelijk dat je de invloed van een
kredietwaarschuwing niet direct terugziet in het oriëntatiegedrag dat wij hebben gemeten, maar
wel in de daadwerkelijke keuzes die consumenten maken. Daarom hebben we de mogelijke
effecten onderzocht van een kredietwaarschuwing op het gemiddelde aangevraagde
kredietbedrag, het gemiddelde termijnbedrag en het percentage geaccepteerde klanten.
Uiteindelijk hebben wij tussen geen van de onderzoeksvarianten significante verschillen
gevonden.
Samengevat toont het onderzoek niet aan dat een kredietwaarschuwing invloed heeft op hoe
vaak consumenten op banners klikken, het oriëntatieproces, of de keuzes die zij maken bij het
aanvragen van de offerte. Op basis hiervan concluderen wij dat een kredietwaarschuwing in de
praktijk waarschijnlijk geen invloed heeft op het gedrag van consumenten.

23

5.

Heeft een kredietwaarschuwing invloed op wat
consumenten van lenen vinden of hoe zij een
kredietreclame ervaren?

Het onderzoek laat zien dat een kredietwaarschuwing nauwelijks directe invloed heeft op
wat consumenten vinden van geld lenen en hoe zij kredietreclames ervaren.
Uit ons praktijkonderzoek blijkt dat de kredietwaarschuwing nauwelijks directe invloed heeft op
het gedrag van consumenten in de online verkoopomgeving van een grote bancaire
kredietaanbieder. Dit wijst erop dat de kredietwaarschuwing niet bijdraagt aan de doelstelling om
de consument meer weloverwogen een beslissing te laten nemen. Dit is in overeenstemming met
onze inschatting op basis van inzichten uit de gedragswetenschappen.
Naast de invloed op het gedrag hebben we ook de invloed
van een kredietwaarschuwing op de perceptie van lenen en
leningen onderzocht. Zoals beschreven wilde de wetgever
met de kredietwaarschuwing ook tegenwicht bieden aan het
positieve beeld dat kredietreclames over leningen neerzetten,
namelijk dat een lening afsluiten om te consumeren iets
vanzelfsprekends is. Wij hebben onderzocht of een
kredietwaarschuwing direct na het zien van de reclame leidt
tot een andere attitude ten aanzien van lenen en of een
kredietwaarschuwing van invloed is op de aanpak die
consumenten zeggen te hanteren bij het afsluiten van de
lening. Daarnaast hebben wij bekeken of consumenten de
kredietreclame verschillend ervaren wanneer er wel of geen
kredietwaarschuwing wordt getoond.

Figuur 5 - De geteste fictieve reclame

Onderzoeksopzet
In dit onderzoek hebben wij consumenten een fictieve kredietreclame (zie figuur 5) getoond en
hen daarna gevraagd wat zij vonden van de betreffende reclame en van geld lenen in het
algemeen.16 Ook bij dit onderzoek kregen de consumenten willekeurig een reclame te zien met de
huidige kredietwaarschuwing, zonder kredietwaarschuwing of met een van de alternatieve
kredietwaarschuwingen.

16 Dit onderzoek staat beschreven in paragraaf 3.1 en 4.1 van het rapport van Veldkamp ‘De kredietwaarschuwing –

Invloed en draagvlak’ (Veldkamp, 2015).

24

Onderzoeksresultaten
Kort gezegd zien we in dit onderzoek dat een kredietwaarschuwing nauwelijks invloed heeft op
hoe consumenten de reclame ervaren en op hun algemene perceptie van geld lenen. We zien ook
geen invloed op hoe consumenten zeggen te werk te zullen gaan wanneer zij een lening zouden
afsluiten. Hieronder werken we deze bevindingen gedetailleerder uit. Net als het experiment in
hoofdstuk 4 geeft dit onderzoek alleen inzicht in het kortetermijneffect van waarschuwen in
kredietreclames en kunnen we niets zeggen over de effecten op lange termijn.

5.1 De invloed op wat consumenten vinden van geld lenen
Een kredietwaarschuwing heeft een zeer klein effect op de attitude en voorgenomen
handelswijze van de consument
In ons onderzoek leidt het tonen van een fictieve reclame met daarin de huidige of een
alternatieve kredietwaarschuwing nauwelijks tot een andere attitude ten aanzien van geld lenen,
dan wanneer zij een reclame zonder kredietwaarschuwing hebben gezien.
De consumenten antwoorden niet anders op de vraag hoe positief of negatief zij tegenover geld
lenen staan. Ook reageren zij nauwelijks anders op stellingen over geld lenen. Slechts bij één van
de tien stellingen (zie figuur 6) zien wij een significant verschil bij personen met een lening. Dit
betreft de stelling: “Ik wil een grote aankoop kunnen doen, zonder te hoeven nadenken hoeveel ik
straks moet gaan terugbetalen.” In de onderzoeksvariant met de huidige kredietwaarschuwing is
men het significant minder vaak met deze stelling eens dan in alle andere condities.

Figuur 6 - Attitude ten aanzien van geld lenen na het zien van de reclame

25

Ook als we kijken naar de wijze waarop consumenten het afsluiten van een lening denken aan te
pakken, zien wij nauwelijks verschillen: slechts bij één van de zes stellingen is er een verschil (zie
figuur 7). Dit betreft de stelling: “Ik vraag anderen om advies”. Consumenten die een alternatieve
kredietwaarschuwing hebben gezien, geven aan minder vaak anderen om advies te vragen.

Figuur 7 - Voorgenomen werkwijze bij het afsluiten van een lening

Als we dan nog wat verder inzoomen op de onderzoeksresultaten, zien we enkele significante
effecten optreden die erop lijken te wijzen dat de kredietwaarschuwing een averechts effect
heeft. Zo zien we dat consumenten zonder lening iets positiever tegenover geld lenen staan
wanneer zij de huidige kredietwaarschuwing te zien krijgen, dan wanneer geen
kredietwaarschuwing werd getoond (3,12 versus 2,78 op een schaal van 7). Daarnaast zien we dat
consumenten met een lening die geen kredietwaarschuwing te zien krijgen, lenen vaker zonde
van het geld vinden dan consumenten die de huidige kredietwaarschuwing te zien krijgen (61%
versus 43%). Ook hebben consumenten met een lening die geen kredietwaarschuwing te zien
krijgen vaker het voornemen de voorwaarden te lezen dan consumenten die de huidige
kredietwaarschuwing te zien krijgen (92% versus 80%).
Al de hiervoor genoemde verschillen laten echter geen eenduidige trend zien. Het aantal
significante verschillen dat optreedt, is zeer beperkt als we dit afzetten tegen het aantal analyses
dat we gedaan hebben waarbij we geen effect hebben gevonden. Dit levert daarom dan ook geen
eenduidig bewijs voor een eventueel effect van een kredietwaarschuwing. De verschillen doen
ons wel beseffen dat een kredietwaarschuwing ook ongewenste effecten zou kunnen hebben.

26

Let op: Intentie is niet hetzelfde als gedrag
Uit de afbeelding hierboven kan je aflezen hoe de consument zegt het afsluiten
van een lening aan te pakken. Dit betekent echter niet dat de consument deze
acties ook daadwerkelijk zal uitvoeren als hij een lening afsluit. Uit onderzoek
blijkt dat het gedrag dat consumenten denken te vertonen en het gedrag dat zij
in de praktijk vertonen vaak niet overeenkomt (voor een voorbeeld bij
pensioenen, zie Choi, Laibson, Madrian en Metrick, 2002). We kunnen daarom
uit dit onderzoek bijvoorbeeld niet concluderen dat 85% van de consumenten
de voorwaarden leest als hij een krediet afsluit. Dit onderzoek heeft alleen tot
doel gehad inzicht te krijgen of een kredietwaarschuwing in een reclame
invloed heeft op de consument. Wij hebben niet onderzocht hoe een
consument het daadwerkelijk aanpakt als hij een lening gaat afsluiten.

5.2 De invloed op hoe consumenten een kredietreclame ervaren
Een kredietwaarschuwing heeft een klein effect op hoe consumenten een kredietreclame
ervaren
Uit dit onderzoek blijkt dat een kredietwaarschuwing een zeer klein effect heeft op hoe
consumenten de kredietreclame ervaren. Wij zien slechts bij één van de zeven stellingen een
significant verschil: niet-leners vinden de reclame met de huidige of een alternatieve
kredietwaarschuwing duidelijker overkomen dan de reclame zonder kredietwaarschuwing (zie
figuur 8).

Figuur 8 - Attitude van niet-leners ten aanzien van de advertentie

27

Als we vervolgens inzoomen op de onderzoeksresultaten, vinden we nog enkele andere kleine
significante verschillen. Personen met een lening vinden de reclame met de huidige of een
alternatieve kredietwaarschuwing nuttigere informatie geven dan een reclame zonder
kredietwaarschuwing (alternatief: 19%, huidig: 16%, zonder: 6%). Ook geven zij aan dat de
reclame met huidige of alternatieve kredietwaarschuwing hen er vaker toe zou kunnen brengen
om geld te lenen dan de reclame zonder kredietwaarschuwing (alternatief: 12%, huidig: 9%,
zonder: 2%). Net als in de paragraaf hiervoor laten deze resultaten geen eenduidige trend zien.
Dit levert in onze ogen dan ook geen evident bewijs dat een kredietwaarschuwing van invloed is
op hoe de consument de reclame ervaart.

Toelichting op het onderzoek


Wij benadrukken dat in dit deelonderzoek de onderzochte reclame van
grote invloed kan zijn op de uitkomsten. Een andere reclame zou
tenslotte anders ervaren kunnen worden dan de onderzochte versie,
waardoor mogelijk ook de invloed van een kredietwaarschuwing kan
wijzigen.



Als consumenten aangeven dat iets duidelijker overkomt, betekent dat
niet automatisch dat zij het ook daadwerkelijk beter begrijpen. Wij
hebben geen onderzoek gedaan naar de daadwerkelijke
begrijpelijkheid.

Samengevat zien we in de in dit hoofdstuk beschreven onderzoeksresultaten dat een
kredietwaarschuwing nauwelijks invloed heeft op hoe consumenten de reclame ervaren en wat zij
in het algemeen van geld lenen vinden. We zien ook geen invloed van de kredietwaarschuwing op
hoe consumenten zeggen te werk te zullen gaan wanneer zij een lening zouden afsluiten.

28

6.

Hoe denken betrokken partijen over het nut van de
kredietwaarschuwing?

Consumenten hebben positieve verwachtingen van de effectiviteit van de
kredietwaarschuwing, maar deskundigen denken dat deze nauwelijks effect heeft op het
gedrag van consumenten die lenen. Mogelijk beïnvloedt de kredietwaarschuwing op
lange termijn wel de sociale norm.
In hoofdstuk 3 hebben we relevante inzichten uit de gedragswetenschappen beschreven. In
hoofdstuk 4 en 5 hebben we het effect van de kredietwaarschuwing getoetst. In dit hoofdstuk
onderzoeken we hoe stakeholders, die in de praktijk te maken hebben met de waarschuwingszin
(consumenten, marktpartijen, deskundigen en instanties die zich bezighouden met de financiën
van huishoudens of de schuldenproblematiek), denken over de effectiviteit van de
kredietwaarschuwing. Consumenten vulden een vragenlijst in over waarschuwen in
kredietreclames. In tegenstelling tot het hiervoor beschreven consumentenonderzoek, kregen
consumenten hierbij geen (varianten van de) kredietwaarschuwing te zien, maar werd hen een
aantal algemene vragen over de kredietwaarschuwing voorgelegd. Bij de andere betrokkenen zijn
interviews afgenomen.

6.1 De mening van consumenten
Omdat de kredietwaarschuwing is ontworpen om consumenten te waarschuwen, zijn we
benieuwd in hoeverre zij denken dat de kredietwaarschuwing hun gedrag beïnvloedt. Omdat er
vaak een groot verschil is tussen intentie en daadwerkelijk gedrag van de consument hechten wij
voor de conclusies over de effectiviteit van de kredietwaarschuwing in ons rapport alleen waarde
aan de resultaten die blijken uit het eerder beschreven praktijkonderzoek (hoofdstuk 4). Wij
vinden het echter wel van belang om inzicht te hebben in de mate van vertrouwen en de omvang
van het draagvlak onder consumenten, zodat hiermee rekening gehouden kan worden bij
eventuele beslissingen over de toekomst van de kredietwaarschuwing.
Consumenten hebben vertrouwen in de effectiviteit van een kredietwaarschuwing
Uit het onderzoek blijkt dat consumenten hoge verwachtingen hebben van de effectiviteit van de
kredietwaarschuwing. Een grote meerderheid van de ondervraagden (zie figuur 9) denkt
bijvoorbeeld dat een waarschuwing (helemaal of gedeeltelijk) aanzet tot voorzichtigheid (81%) en
tot het nadenken over de gevolgen van lenen (87%).17

17 In hoofdstuk 2 van het rapport van Veldkamp ‘De kredietwaarschuwing – Invloed en draagvlak’ (Veldkamp, 2015) is

een uitgebreidere beschrijving opgenomen van de verwachtingen van de consument ten aanzien van de effectiviteit
van de kredietwaarschuwing.

29

Figuur 9 - Stellingen ten aanzien van het waarschuwen in reclames over geld lenen

Het draagvlak onder consumenten voor de kredietwaarschuwing is groot
Gezien de grote verwachtingen over de effectiviteit van de kredietwaarschuwing, is het niet
verrassend dat 80% van de consumenten het positief vindt dat de overheid kredietverstrekkers
verplicht om een kredietwaarschuwing op te nemen. Het overgrote gedeelte van de consumenten
(zie figuur 10) vindt waarschuwen in kredietreclames belangrijk (76%), noodzakelijk (74%), nuttig
(74%) en informatief (67%). Slechts een kleine groep kijkt minder positief aan tegen het
waarschuwen: ongeveer een op de tien consumenten (11%) vindt waarschuwen in reclames
onbelangrijk.

Figuur 10 - Attitude ten aanzien van waarschuwen

Het grote draagvlak voor de kredietwaarschuwing sluit aan bij wat consumenten vinden van geld
lenen en kredietreclames. Een meerderheid van het Nederlandse publiek (samengenomen 64%)
staat namelijk negatief tegenover geld lenen. Slechts 15% staat hier positief tegenover en iets
30

minder dan een kwart (23%) neemt een tussenpositie in. Hieruit blijkt dat de sociale norm (de
algemene opvatting over hoe men zich wel of niet moet gedragen) ten aanzien van lenen negatief
is. Ook staan consumenten negatief tegenover kredietreclames. Uit de afbeelding op de volgende
pagina blijkt dat de uitkomsten vergelijkbaar zijn met wat consumenten vinden van lenen.

Figuur 11 - Attitude ten aanzien van geld lenen en kredietreclames

6.2 De mening van communicatie- en gedragsdeskundigen
De kredietwaarschuwing heeft waarschijnlijk nauwelijks effect op leengedrag, maar beïnvloedt
mogelijk de sociale norm
In hoofdstuk 3 hebben we de inzichten uit de gedragswetenschappen vertaald naar de mogelijke
effecten van de kredietwaarschuwing. We willen echter ook graag weten hoe onderzoekers op
het gebied van communicatie en gedrag denken over de effectiviteit van de kredietwaarschuwing.
We hebben daarom gesproken met drie deskundigen: Prof. dr. R.A.C. Ruiter van Universiteit
Maastricht (bijzonder hoogleraar Toegepaste Psychologie, gespecialiseerd in de effectiviteit van
persuasieve boodschappen), Prof. H.H.J. Das van Radboud Universiteit Nijmegen (gespecialiseerd
in persuasieve en gezondheidscommunicatie) en Dr. R.J. Renes van Hogeschool Utrecht
(gespecialiseerd in onderzoek naar (gezondheids)communicatie en gedragsverandering).
In overeenstemming met inzichten uit de gedragswetenschappen die we eerder beschreven,
verwachten deze deskundigen dat de huidige kredietwaarschuwing nauwelijks effect heeft op
consumenten die (gaan) lenen. De redenen die zij hiervoor noemen zijn:
 leners zijn met informatie waarschijnlijk moeilijk tot actie te bewegen;
 de kredietwaarschuwing biedt geen handelingsperspectief; en
31

 consumenten beschouwen de kredietwaarschuwing mogelijk als een gegeven en lezen of
horen deze niet meer in reclames.
In de gesprekken gaven de communicatie- en gedragsdeskundigen ook aan dat een enkele
waarschuwing niet voldoende is om het gedrag van consumenten te veranderen. De verwachting
van hen is dat de kredietwaarschuwing vooral de afkeurende gedachten bevestigt van
consumenten die al negatief tegenover lenen staan. Mogelijk beïnvloedt de kredietwaarschuwing
op de lange termijn wél de sociale norm over geld lenen. Het zou zelfs zo kunnen zijn dat de
kredietwaarschuwing de norm al veranderd heeft.
Om het gedrag van consumenten effectief te beïnvloeden is volgens de deskundigen een aantal
aspecten van belang:
 Bij het ontwerpen van de communicatie is duidelijk:
o wie de doelgroep is;
o welke gedragsverandering gewenst is;
o welke persoonlijke factoren die verandering bewerkstelligen;
o of de methodiek van waarschuwen bijdraagt aan de gedragsverandering; en
o op welk moment in het proces de gedragsverandering het meest effectief kan worden
beïnvloed.
 Op basis van de waarschuwing is het voor de consument duidelijk welk gedrag van hem
wordt verwacht, hoe hij dit kan bereiken en of hij zichzelf in staat acht het gedrag uit te
voeren (self-efficacy). Als consumenten niet weten hoe zij hun gedrag moeten aanpassen,
dan ontkennen zij namelijk vaak de consequenties van hun huidige gedrag.
 Een kredietwaarschuwing maakt onderdeel uit van een geheel van maatregelen. Het effect
van een waarschuwing is te verwaarlozen als deze op zichzelf staat.
 De boodschap moet passen bij de sociale norm en de dagelijkse realiteit.
 De boodschap wordt door verschillende afzenders verteld.
 Het onderwerp wordt tweezijdig belicht, door bijvoorbeeld niet alleen de negatieve kant
aandacht te geven.
 Aan symbolen moet apart bekendheid en betekenis gegeven worden.
Als we de huidige kredietwaarschuwing vergelijken met deze voorwaarden voor het effectief
beïnvloeden van consumenten, dan constateren wij dat de kredietwaarschuwing aan
verschillende van deze voorwaarden niet voldoet. Voor de consument is bijvoorbeeld niet
duidelijk wel gedrag van hem wordt verwacht, daarnaast wordt de boodschap alleen door de
aanbieder gecommuniceerd (en bijvoorbeeld niet door de overheid). De kredietwaarschuwing is
hierdoor een opzichzelfstaande waarschuwing en maakt ogenschijnlijk geen onderdeel uit van
een uitgebreider pakket aan maatregelen.

32

6.3 De mening van schulddeskundigen
De kredietwaarschuwing werkt vermoedelijk niet voor kwetsbare groepen, maar dient mogelijk
wel als alarmbelletje
Als laatste hebben we gesproken met het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud), de
Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK)18 en het Lectoraat Schulden en Incasso van
Hogeschool Utrecht (het Lectoraat). Van deze deskundigen wilden wij graag weten hoe zij denken
over de effectiviteit van de kredietwaarschuwing omdat zij praktijkervaring hebben met
kwetsbare groepen consumenten die in de problemen komen door geldgebrek. De NVVK en het
Lectoraat betwijfelen of de huidige kredietwaarschuwing nut heeft voor consumenten met
geldproblemen. Zij geven hiervoor de volgende drie redenen:
 Consumenten zijn moeilijk te beïnvloeden als zij problematische schulden hebben of als zij op
korte termijn geld nodig hebben en niet over een buffer beschikken. Zij leven met de dag en
nemen beslissingen gericht op de korte termijn. De kredietwaarschuwing verandert hier
volgens de NVVK en het Lectoraat nauwelijks iets aan.
 De cognitieve capaciteit van consumenten met schulden daalt aanzienlijk door de mentale
druk die dit geeft (zie ook hoofdstuk 3). Daardoor nemen zij vaak niet de juiste beslissing. De
kredietwaarschuwing verandert hier volgens de NVVK niets aan. Het Lectoraat ziet dit als een
belangrijke belemmering voor de werking van de kredietwaarschuwing
 De kredietwaarschuwing is gericht op mensen die uitgebreide overwegingen maken voordat
zij een lening aangaan. De NVVK en het Lectoraat vermoeden dat de kredietwaarschuwing
alleen effect heeft op consumenten die ‘rationeel’ beslissen. Zoals beschreven in hoofdstuk 3
is het niet realistisch om dit beeld van de consument te hanteren.
Deze deskundigen vermoeden dat de kredietwaarschuwing eerder die consument beïnvloedt die
dit het minst nodig heeft. De drie redenen die deze deskundigen benoemen om te twijfelen aan
de effectiviteit van de kredietwaarschuwing sluit aan bij de theorie zoals in eerdere hoofdstukken
beschreven.
Volgens het Nibud heeft een kredietwaarschuwing een belangrijke generieke functie: tegenwicht
bieden aan reclames. De kredietwaarschuwing werkt volgens hen als een alarmbelletje, omdat
het consumenten duidelijk zou kunnen maken dat sprake is van een reclame voor een lening
wanneer dit niet direct blijkt uit de productnaam of beschrijving. Het Nibud stelt namelijk dat
marketeers de natuurlijke neiging hebben om woorden als ‘lenen’ en ‘krediet’ te vermijden om de
emotie van de consument positief te beïnvloeden. Zonder de kredietwaarschuwing zouden zij in
hun reclames de vrije hand krijgen.
Deze zienswijze van het Nibud wordt ondersteund door het onderzoek naar de invloed van de
kredietwaarschuwing op hoe consumenten een reclame ervaren en door de visie van
brancheorganisaties. Uit het consumentenonderzoek blijkt namelijk dat een kredietwaarschuwing

18 De NVVK is de brancheorganisatie voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren.

33

ervoor zorgt dat een reclame duidelijker overkomt. Een brancheorganisatie benoemt als nadeel
van de kredietwaarschuwing dat het de aanbieders, adviseurs en bemiddelaars in hun
communicatie beperkt bij het bepalen van de sfeer die ze willen uitstralen en het gevoel dat zij
willen oproepen in de reclame.

6.4 De mening van aanbieders, adviseurs en bemiddelaars
Brancheorganisaties twijfelen aan de effectiviteit en noodzaak van de kredietwaarschuwing
Kredietaanbieders én adviseurs en bemiddelaars in consumptief krediet moeten de
kredietwaarschuwing opnemen in hun reclames. Om hun mening te peilen hebben we gesproken
met de volgende vier brancheorganisaties: de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), de
Vereniging van Financieringsondernemingen in Nederland (VFN), de Nederlandse Vereniging van
Financiersadviseurs- en bemiddelaars (NVF) en de Nederlandse Thuiswinkel Organisatie (NTO).
Uit de interviews blijkt dat de brancheorganisaties twijfelen aan de effectiviteit en het nut van de
kredietwaarschuwing, maar dat zij achter de doelstelling staan om consumenten te wijzen op de
consequenties van lenen. Zij hebben de volgende bedenkingen:
 Wordt met de kredietwaarschuwing in een reclame de gehele doelgroep bereikt? De
kredietwaarschuwing staat alleen in reclames en niet in de informatie die alle consumenten
verplicht ontvangen voor het afsluiten van een lening. Het is daarom niet gegarandeerd dat
alle consumenten de kredietwaarschuwing zien;
 Zij vragen zich af of meer informatie leidt tot een betere keuze van de consument;
 Ze denken niet dat een waarschuwing nog invloed heeft als de consument deze al vaak heeft
gehoord;
 Zij betwijfelen of een algemene waarschuwing zin heeft als de consument al heeft besloten
dat hij gaat lenen;
 Ze denken niet dat de reclame het beste moment in het afsluitproces is om de consument te
beïnvloeden met een kredietwaarschuwing;
 Ze zijn bang dat een kredietwaarschuwing door consumenten gezien wordt als een keurmerk
en daardoor averechts werkt; en
 Ze betwijfelen of met een kredietwaarschuwing de (potentiële) lener wordt bereikt.
De brancheorganisaties kunnen deze twijfels niet onderbouwen met cijfers en onderzoeken. Een
aantal van deze twijfels sluit echter wel aan bij de kanttekeningen die de theorie plaatst bij de
werking van een kredietwaarschuwing.
De brancheorganisaties twijfelen niet alleen over de effectiviteit van de kredietwaarschuwing, zij
vragen zich ook af of de kredietwaarschuwing op dit moment nog nodig is. Sinds de invoering zijn
de eisen aan de precontractuele informatie immers uitgebreid en is de kwaliteit van aanbieders
en bemiddelaars verbeterd, zo stellen zij.
Naast hun twijfel over de effectiviteit, benoemen de brancheorganisaties onderstaande nadelen
van de kredietwaarschuwing:
34

 Het beeldmerk, dat lijkt op een geketende gevangene, leidt tot een negatieve beeldvorming
over de branche en schrikt klanten af;
 De zin is voor consumenten verwarrend bij 0%-leningen, omdat hierbij geen rente wordt
betaald;
 De kredietwaarschuwing gaat over de kosten, terwijl iedereen tegenwoordig weet dat geld
lenen geld kost;
 De kredietwaarschuwing leidt tot hogere lasten, maar het is moeilijk inzichtelijk te maken
hoeveel hoger de lasten precies zijn; en
 De kredietwaarschuwing beperkt de aanbieders, adviseurs en bemiddelaars in de sfeer die ze
willen uitstralen, het gevoel dat ze willen oproepen, in hun communicatie naar consumenten.

35

7.

Conclusies en aanbevelingen

De AFM heeft in overleg met het ministerie van Financiën onderzoek gedaan naar de effectiviteit
van de kredietwaarschuwing. Deze waarschuwing is in 2009 geïntroduceerd om tegenwicht te
bieden aan kredietreclames en om het bewustzijn van consumenten te vergroten zodat deze een
meer weloverwogen en rationele keuze maken. Op basis van inzichten uit de
gedragswetenschappen en op basis van ons praktijkonderzoek stelden we vast of de
kredietwaarschuwing daadwerkelijk een (kortetermijn)effect heeft op het gedrag van
consumenten. Dit kortetermijneffect lijkt er op basis van ons onderzoek niet te zijn. Een
langetermijneffect op de sociale norm is moeilijk aan te tonen. Daarnaast is er een groot
draagvlak onder consumenten voor de kredietwaarschuwing. De consument vindt het belangrijk
dat er wordt gewaarschuwd en verwacht dat daar een positieve werking van uitgaat. Daarom
doen we niet de aanbeveling om de kredietwaarschuwing af te schaffen, maar om de
doelstellingen van de kredietwaarschuwing te concretiseren en om zo nodig alternatieve
doelstellingen te bepalen. Vervolgens kan onderzocht worden welke interventies – naast de
kredietwaarschuwing – kunnen bijdragen aan de nieuw vastgestelde doelstellingen.

7.1 Conclusies
In de periode van 2006-2009 was er aanleiding om in te grijpen op de kredietmarkt. Er was sprake
van een sterke toename van de consumptieve schuld en groeiend aantal mensen had problemen
met het voldoen van hun betalingsverplichtingen. Omdat er geen oorzakelijk verband werd
aangetoond tussen ‘agressieve en misleidende’ kredietreclame en de
overkrediteringsproblematiek, volgde geen algemeen reclameverbod. In plaats daarvan werd de
kredietwaarschuwing geïntroduceerd, waarmee de volgende doelen werden nagestreefd:
 de consument stimuleren zijn keuze beter te overdenken;
 bewustwording bij de consument creëren door te attenderen op de gevolgen die verbonden
zijn aan het krediet; en
 tegenwicht bieden aan het neergezette beeld in sommige kredietreclames dat lenen voor
consumptieve uitgaven iets vanzelfsprekends is.
Uit deze doelstellingen leiden we af dat de kredietwaarschuwing tot doel heeft consumenten een
meer weloverwogen en rationele keuze te laten maken. Om te meten of de kredietwaarschuwing
deze doelstelling behaalt, onderzochten we het kortetermijneffect van de kredietwaarschuwing
op het gedrag en de perceptie van de consument.
Hieronder volgen de belangrijkste conclusies uit ons onderzoek:
 De AFM heeft op basis van gedragswetenschappelijke inzichten geen redenen om aan te
nemen dat de kredietwaarschuwing invloed heeft op de wijze waarop de consument zijn
keuze maakt. Zo blijkt uit onderzoek naar het beslisgedrag van consumenten dat een groter
bewustzijn van mogelijke risico’s vaak niet resulteert in andere of betere keuzes.

36

 Ons praktijkonderzoek binnen de digitale verkoopomgeving van een
consumptiefkredietaanbieder bevestigt dit. Een waarschuwing, zowel de huidige als een
alternatieve variant, leidt niet tot een directe verandering van het gedrag van consumenten.
 Ons onderzoek toonde nauwelijks tot geen kortetermijninvloed aan van de
kredietwaarschuwing op de attitude van consumenten ten aanzien van geld lenen, de
voorgenomen handelswijze en de wijze waarop consumenten kredietreclames ervaren. Dit
zijn aanwijzingen om te betwijfelen dat de kredietwaarschuwing voldoende in staat is om
tegenwicht te bieden in kredietreclames.

7.2 Aanbevelingen
Hoewel goede informatieverstrekking een zeer belangrijke basisvoorwaarde is voor een eerlijke
en transparante financiële markt, concludeert de AFM op basis van het onderzoek en
gedragswetenschappelijke inzichten dat informatie – zoals in de vorm van de
kredietwaarschuwing – op zichzelf onvoldoende invloed heeft op het gedrag van consumenten.
Omdat we concluderen dat de kredietwaarschuwing niet voldoende is om het gedrag van
consumenten op korte termijn te beïnvloeden, doen we twee aanbevelingen:
1.

Inzichten uit de gedragswetenschappen leren ons dat het zeer moeilijk is om

consumenten rationeler te maken en dat bewustwording lang niet altijd een effectief of
voldoende middel is om andere, betere keuzes te realiseren. De AFM adviseert de minister van
Financiën om te bepalen of hij naast bewustwording andere, concrete gedragsdoelen nastreeft
met betrekking tot de leenbeslissingen van consumenten. De AFM draagt hier graag aan bij.
2.

Onderzoek samen met de AFM hoe de aangepaste of alternatief vastgestelde

doelstellingen bereikt kunnen worden. Als de minister van Financiën de huidige doelstellingen
concretiseert of alternatieve doelstellingen vaststelt, moet onderzocht worden in hoeverre de
kredietwaarschuwing bijdraagt aan deze doelstellingen, en of er alternatieve maatregelen nodig
zijn.
De AFM vindt het belangrijk om bij het ontwikkelen van nieuwe doelstellingen en interventies
sterk rekening te houden met de in dit rapport gepresenteerde gedragswetenschappelijke
inzichten en, naast een waarschuwing, ook aandacht te hebben voor de invloed van de
beslisomgeving op het beslisgedrag van consumenten. Daar dragen we graag aan bij.
Bij onze aanbevelingen geven we een aantal belangrijke punten mee ter overweging:
 Ons praktijkonderzoek had betrekking op een specifieke context, namelijk de online
verkoopomgeving van een Nederlandse bancaire consumptiefkredietaanbieder. Inzichten uit
de gedragswetenschappen maken het aannemelijk dat de kredietwaarschuwing ook in
andere contexten de doelen niet zal bereiken. Dit hebben we echter niet onderzocht.
 De kredietwaarschuwing kan mogelijk een aantal onvoorziene bijeffecten hebben:

37

o

De kredietwaarschuwing beïnvloedt mogelijk op lange termijn de sociale norm,
waardoor consumenten minder of lagere leningen afsluiten. Dit effect is bij
inwerkingtreding niet als doelstelling gedefinieerd en daarom niet als
onderzoeksvraag meegenomen. Daarnaast is dit mogelijke effect zeer moeilijk aan te
tonen omdat de sociale norm niet is onderzocht vóór inwerkingtreding van de
kredietwaarschuwing en daarom niet vergeleken kan worden met de huidige sociale
norm onder consumenten.

o

Een kleine groep consumenten geeft in het vragenlijstonderzoek aan dat een reclame
met de huidige of een alternatieve kredietwaarschuwing hen er vaker toe zou kunnen
brengen om geld te lenen dan een reclame zonder kredietwaarschuwing. Het
experimentele praktijkonderzoek constateerde echter geen verandering van gedrag.

o

De kredietwaarschuwing maakt mogelijk duidelijk dat er sprake is van een aanbieding
van een krediet, bijvoorbeeld bij kredietproducten en -reclames waarin de termen
‘lening’ en ‘krediet’ niet expliciet gebruikt worden.

 Hoewel er geen oorzakelijke verband is aangetoond tussen consumptief krediet en
problematische schulden (Panteia, 2015), is de schuldenproblematiek (die oorspronkelijk als
aanleiding genoemd werd om de kredietwaarschuwing te introduceren) de afgelopen jaren
niet afgenomen (zie Bijlage 1). Desondanks kan dit product een grote impact hebben op de
financiële huishouding van consumenten en heeft de AFM veel aandacht voor het
onderwerp.

38

Bronnenlijst

Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2007). Verantwoorde kredietverstrekking 2006.
https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/nieuws/rapporten/2007/verantwoordekredietverstrekking
Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2008). Evaluatie AFM – Bewustwordingszinnen – Studie naar
de beste wijze om te waarschuwen voor de nadelige gevolgen van lenen. (niet gepubliceerd)
Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2015a). Dashboard Module Consumptief Krediet (2014-2015).
https://www.afm.nl/nl-nl/over-afm/toezicht-thema/kbc/dashboard/consumptief-krediet
Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2015b). Standaardproducten en financieel beslisgedrag van
consumenten - Een gedragswetenschappelijke analyse. https://www.afm.nl/nlnl/professionals/nieuws/2015/mrt/rapport-standaardproducten
Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2015c). Belangrijke inzichten over zelfstandige beleggers.
https://www.afm.nl/~/profmedia/files/rapporten/2015/inzichten-zelfstandige-beleggers.ashx
Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2016a). AFM & Consumentengedrag: Een verkenning.
https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/nieuws/2016/okt/consumentengedrag
Autoriteit Financiële Markten (AFM, 2016b). Consumentengedrag op de markt voor consumptief
krediet – Impact van de keuzeomgeving op het beslisgedrag van consumenten.
https://www.afm.nl/nl-nl/nieuws/2016/okt/kbc-keuzeomgeving-consumptief-krediet
Bureau Krediet Registratie (BKR, 2015). Ruim 777.000 mensen met betalingsachterstand op lening.
https://www.bkr.nl/nieuws-en-berichten/bkr-kredietbarometer-juli-2015/
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, 2007). Totale consumptieve schuld stijgt licht door meer
roodstand en creditcardkrediet. http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/B3C3C708-2864-4ADA-B4469F794E7FE500/0/2007totaleconsumptieveschuldstijgtlichtdoorroodstandencreditcardkredietart.p
df
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, 2014). Consumptief krediet 1998-2013.
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=70699ned&D1=a&D2=0&D3=168192&HDR=T&STB=G1%2cG2&VW=T. Cijfers verwerkt door AFM.
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, 2016). Roodstand op betaalrekeningen.
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82219NED&D1=0&D2=6,18,30,42,54,6
6-67&HDR=T&STB=G1&VW=T
Choi, J.J., Laibson, D. & Madrian, B.C. (2010), Why Does the Law of One Price Fail? An
Experiment on Index Mutual Funds. Review of Financial Studies, volume 23, pp. 1405-1432

39

Choi, J.J., Laibson, D., Madrian, B.C., & Metrick, A. (2002). Defined contribution pensions: Plan
rules, participant choices, and the path of least resistance. Tax Policy and the Economy, volume
16, pp. 67-114. MIT Press.
Economisch Instituut voor het Midden –en Kleinbedrijf (EIM, 2006). Krachtenveld minnelijke
schuldhulpverlening. Uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24515-97-b1.pdf
Economisch Instituut voor het Midden –en Kleinbedrijf (EIM, 2007). Overkreditering aan banden Onderzoek naar de effectiviteit van beleid om overkreditering tegen te gaan. Uitgevoerd in
opdracht van het ministerie van Financiën.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2007/09/01/evaluatierapportoverkreditering-aan-banden
Fernandes, D., Lynch, J.G., & Netemeyer, R.G. (2014). Financial literacy, financial education, and
downstream financial behaviors. Management Science, volume 60, pp. 1861-1883.
GfK Nederland (GfK, 2009). AFM Consumentenmonitor Q3 2009 - Kredietwaarschuwing.
Uitgevoerd in opdracht van de Autoriteit Financiële Markten.
https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/nieuws/2009/dec/kredietwaarschuwingszin-succes
GfK Nederland (GfK, 2011). AFM Consumentenmonitor najaar 2010 Consumptieve kredieten.
Uitgevoerd in opdracht van de Autoriteit Financiële Markten.
https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/nieuws/2011/april/consumentenmonitor-kredieten-q32010
Kahneman, D. (2003). A perspective on judgment and choice: Mapping bounded rationality.
American Psychologist, 58: 9, pp. 697-720.
Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. New York, NY: Farrar, Straus and Giroux.
Loewenstein, G., Sunstein, C. R., en Golman, R., (2014). Disclosure: Psychology changes
everything. Annual Review of Economics, 6, pp. 391-419.
Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). The economic importance of financial literacy: Theory and
evidence. Journal of Economic Literature, 52, pp. 5-44.
Mercer, M., Palmiter, A.R., & Taha, A.E. (2010). Worthless warnings? Testing the effectiveness of
disclaimers in mutual fund advertisements. Journal of Empirical Legal Studies, 7(3), 429-459.
Mullainathan, S. & Shafir, E. (2013). Schaarste: Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen.
Nederland: Maven Publishing.
Panteia (2015). Huishoudens in de rode cijfers 2015 - Over schulden van Nederlandse huishoudens
en preventiemogelijkheden. Uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.

40

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/11/27/bijlage-2-huishoudens-in-derode-cijfers-2015
Ruiter, R.A.C., Kessels, L.T.E., Peters, G.J.Y. & Kok, G. (2014). Sixty years of fear appeal research:
Current state of the evidence. International Journal of Psychology, volume 49, issue 2, pp. 63-70.
Smith, N.C., Goldstein, D.G. & Johnson, E.J. (2013). Choice without awareness: ethical and policy
implications of defaults. Journal of Public Policy and Marketing, 32, pp. 159-172.
Soll, J.B., Milkman, K.L. & Payne, J.W. (2014). A user’s guide to debiasing. To appear in Keren, G. &
Wu, G. (Eds). Handbook of Judgment and Decision Making. Boston: Wiley-Blackwell.
Tiemeijer, W. (2016). Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid: Eigen schuld? Een
gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden. Amsterdam University Press.
http://www.wrr.nl/publicaties/publicatie/article/eigen-schuld-een-gedragswetenschappelijkperspectief-op-problematische-schulden-33/
Tversky, A. & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: heuristics and biases. Science,
volume 185, pp. 1124-1131.
Veldkamp (2015). De kredietwaarschuwing – Invloed en draagvlak. Uitgevoerd in opdracht van de
Autoriteit Financiële Markten.
Vereniging van financieringsondernemingen Nederland (VFN, z.j.). Marktcijfers 2006 - 2013.
http://www.vfn.nl/marktcijfers-2
Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK, z.j.). Jaarverslag 2014.
http://www.nvvk.eu/jaarverslag2014/cijfers/

41

Bijlage 1 Trends consumptiefkredietmarkt
Omvang consumptief krediet
Uit de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat in december 2013 totaal
€15 miljard uitstaat aan consumptief krediet (zie figuur 12). Dit betreft alleen doorlopende
kredieten en persoonlijke leningen. Dit saldo is geleidelijk gedaald sinds 2009, toen stond de teller
nog ongeveer op €16,4 miljard (CBS, 2014).
18000
16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0

doorlopend

aflopend

totaal

Figuur 12 - Uitstaand doorlopend en aflopend consumptief krediet x € 1 miljoen (CBS, 2014), samengesteld door AFM

Vanaf 2014 registreert het CBS deze cijfers echter niet meer. Het Bureau Krediet Registratie (BKR)
houdt ook consumptief kredietcijfers bij. Ondanks dat deze cijfers niet direct vergelijkbaar zijn
met die van het CBS, zien we dat de dalende trend zich na 2013 heeft doorgezet. Over de periode
eind 2011 tot en met eind 2015 neemt het aflopende krediet en het doorlopend krediet met
respectievelijk €3,62 miljard toe en €4,36 miljard af. Dit is een afname van ongeveer €700
miljoen.19 Bij roodstanden op betaalrekeningen is de laatste jaren ook een afnemende trend
zichtbaar. Eind 2010 staat deze teller op €14,23 miljard en eind 2015 is dit gedaald tot €11,18
miljard (CBS, 2016). Uit cijfers die we hebben ontvangen van De Nederlandsche Bank blijkt dat de
creditcardschulden ook afnemen. Eind 2010 bedroeg de schuld €2,0 miljard, tegen €1,5 miljard
eind 2015.

19

Cijfers zijn direct opgevraagd bij het BKR.

42

De schuldenproblematiek
Ondanks de voorzichtige afname van het saldo aan uitstaand consumptief krediet, is de
schuldenproblematiek nog steeds aanwezig. Uit een onderzoek van Panteia (2015) blijkt
bijvoorbeeld dat in 2014 tussen de 17,4% en 18,8% van de huishoudens in Nederland te maken
heeft met schulden. In 2012 lag dat percentage nog tussen de 16,1% en 18,4%. Uit dit onderzoek
blijkt ook dat de aard van de schulden is veranderd in 2015 ten opzichte van 2012 en 2009. Er zijn
meer huishoudens met achterstallige rekeningen en minder huishoudens die regelmatig rood
staan of een creditcardschuld hebben. Deze uitkomsten suggereren dat huishoudens met
financiële problemen minder gebruik hebben gemaakt van kredietfaciliteiten en eerder zijn gaan
stoppen met het betalen van rekeningen (Panteia, 2015).
Daarnaast blijkt uit de BKR Kredietbarometer dat er op 1 juli 2015 777.767 mensen zijn met
betalingsachterstanden op leningen (BKR, 2015), waar dit er in 1 juli 2010 ongeveer 630.000
waren (BKR, 2015) en in 2005 zo’n 500.000 (EIM, 2007). De cijfers over de aanmeldingen voor de
schuldhulpverlening van de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) laten de afgelopen
jaren ook een stijging zien van 76.000 aanmeldingen in 2011 tot 92.000 in 2014 (NVVK, z.j.). In
2015 daalde het aantal geregistreerde aanvragen naar 90.400. De gemiddelde schuld van de
mensen die zich aanmelden bedraagt €42.900,- (Tiemeijer, 2016).
Hoewel er geen causaal verband is aangetoond tussen consumptief krediet en problematische
schulden en er meerdere oorzaken zijn voor financiële problemen bij consumenten, is de
bestaande schuldenproblematiek voor de AFM wel een reden om alert te blijven op het verlenen
van consumptief krediet.

43

Bijlage 2 Verantwoording van het experiment
Experimenten, ook wel randomized controlled trials, A/B testen of split runs genoemd, zijn de
gouden standaard voor onderzoek naar de effectiviteit van beleid. Het uitvoeren van een
experiment is namelijk de enige manier om met zekerheid vast te stellen welk effect bepaald
beleid heeft. In de praktijk blijkt er echter vaak (te) weinig tijd, geld, of behoefte te zijn aan zulk
grondige toetsen van beleid. Bij de evaluatie van de effectiviteit van de kredietwaarschuwing
heeft de AFM juist wel voor deze grondige methode gekozen. We zijn trots op deze stap naar
meer evidence-based werken en deze aanpak past goed bij onze ambitie om data-gedreven
toezicht te houden.
Een goed experiment moet aan een aantal harde voorwaarden voldoen en in de praktijk is dat
vaak lastiger dan het lijkt. Hieronder beschrijven we wat de voorwaarden voor dit experiment
waren, hoe we ervoor gezorgd hebben dat we daar aan voldoen, welke praktische problemen dit
opleverde, en welke oplossingen we daarvoor gevonden hebben.
Voorwaarde 1: Random toewijzing aan verschillende varianten van de waarschuwing.
Waarom? Random toewijzing is een belangrijke voorwaarde voor een geslaagd experiment. De
reden hiervoor is het best toe te lichten door aan te geven wat er gebeurt als hier niet aan
voldaan wordt. Stel dat de toewijzing aan verschillende varianten van de waarschuwing had
plaatsgevonden op basis van kenmerken van de bezoeker, bijvoorbeeld dat leners variant A zien
en dat niet-leners variant B zien. Stel dat er dan verschil zit in het gedrag van bezoekers die
variant A en variant B hebben gezien, komt dat dan doordat variant A en B van elkaar verschillen
of doordat leners van niet-leners verschillen? Die vraag is niet met zekerheid te beantwoorden.
Met random toewijzing van grote groepen observaties (in totaal meer dan 60.000) krijgen we wel
die zekerheid. Verschillen tussen condities kunnen dan toegewezen worden aan het verschil
tussen de waarschuwingen.
Hoe? De consumptiefkredietaanbieder met wie we hebben samengewerkt doet vaker A/B testen
op haar website. De testapplicatie die deze testen draait biedt de mogelijkheid om bezoekers
random toe te wijzen aan verschillende condities.
Voorwaarde 2: Voldoende observaties voor elke variant van de waarschuwing.
Waarom? Om er zeker van te zijn dat we de mogelijke effecten van de waarschuwing kunnen
detecteren moeten we per variant van de waarschuwing het gedrag van grote aantallen
bezoekers observeren. In de statistiek wordt de term ‘statistische power’ gebruikt om aan te
geven hoe groot de kans is dat een effect van bepaalde grootte gedetecteerd kan worden met
een bepaalde analyse.20
Hoe? De pagina’s met informatie over lenen worden relatief weinig bezocht. Om voldoende
power te hebben moesten we het experiment opknippen in vier testperiodes, die elk twee weken
duurde. In elke testperiode hebben we het gedrag van bezoekers vergeleken tussen één of twee

20

In het Onderzoeksrapport Veldkamp wordt op p.48 beschreven hoeveel power dit onderzoek heeft.

44

varianten van de waarschuwing en de originele kredietwaarschuwing. Het combineren van de
testperiodes en de lange looptijd leverde enkele problemen op die we uitwerken onder
voorwaarde 4.
Voorwaarde 3: Het getoetste beleid heeft een duidelijk (gedrags)doel.
Waarom? In een experiment wordt in elke conditie hetzelfde gedrag gemeten en vervolgens
vergeleken tussen condities. Daarom moet een duidelijk gedrag geformuleerd worden dat van elk
van de bezoekers gemeten kan worden.
Hoe? In hoofdstuk 2 is het (gedrags)doel van de kredietwaarschuwing gereconstrueerd op basis
van verschillende beleidstukken. De uiteindelijke doelen, waaronder het maken van meer
weloverwogen keuzes, hebben wij vertaald naar frequenter, langer, en uitgebreider bezoek van
de lenen-pagina’s. We toetsen dus of de kredietwaarschuwing van invloed is op het aantal keer
dat bezoekers de pagina’s bezoeken, hoeveel pagina’s ze bezoeken, hoeveel tools ze doorlopen,
en hoe lang ze daar mee bezig zijn.
Voorwaarde 4: Elke bezoeker ziet maar 1 variant van de waarschuwing.
Waarom? Net als bij random toewijzing geldt hier dat de reden voor deze voorwaarde het best
toe te lichten is door aan te geven wat er gebeurt als er niet aan voldaan wordt. Stel dat
bezoekers meerdere varianten van de waarschuwing zien, wordt hun gedrag dan beïnvloed door
de eerste, de tweede, of de derde waarschuwing? En hoe trekken we al die effecten dan uit
elkaar? Door er voor te zorgen dat elke bezoeker slechts één variant van de waarschuwing ziet
kunnen we relatief gemakkelijk toetsen welk effect elke variant van de waarschuwing op het
gedrag van bezoekers heeft.
Hoe? In theorie zorgt de testapplicatie van de consumptiefkredietaanbieder ervoor dat elke
bezoeker maar aan 1 variant van de waarschuwing wordt toegewezen. Door cookies te plaatsen
houdt de testapplicatie bij welke bezoeker aan welke variant is toegekend. Bij herhaalbezoek
wordt de bezoeker toegewezen aan de variant die hem/haar al eerder getoond is. Als
consumenten in de eerste én de tweede testperiode de website bezoeken, worden zij de tweede
keer buiten de test gehouden, omdat de variant die zij eerder hebben gezien niet meer ‘live’ is.
Helaas lukte het niet altijd om één persoon aan slechts één conditie toe te wijzen. Dat had twee
redenen:
1.

De testapplicatie werkte niet altijd optimaal, waardoor sommige bezoekers aan meer
dan 1 conditie werden toegewezen. Bij herhaalbezoek van de website zagen zij dus
een andere variant van de waarschuwing dan zij in eerste instantie zagen.

2.

Als consumenten vanaf meerdere devices de website bezoeken, bijvoorbeeld vanaf
de telefoon, laptop, én ipad, lijken zij in eerste instantie 3 unieke bezoekers. Door
gebruik te maken van het relatienummer van de consumptiefkredietaanbieders
kunnen we voor sommige unieke bezoeken zien dat deze in werkelijkheid aan één
persoon toebehoren.

45

De data van deze niet-unieke bezoeken is niet opgenomen in de analyses in het rapport dat
Veldkamp heeft geschreven. De AFM heeft later zelf, maar in samenwerking met Veldkamp,
aanvullende analyses gedaan om te achterhalen of de (verschillende varianten van de)
kredietwaarschuwing in dat deel van de data effect bleek te hebben op het zoekgedrag van
consumenten. Het korte antwoord is dat het effect van de waarschuwing in dit deel van de data
hetzelfde is als Veldkamp beschrijft in haar rapport. Voor een uitgebreide toelichting en
uitwerking van deze analyses verwijzen wij naar de onderzoeksrapportage van Veldkamp (2015).

46

Bijlage 3 Aanvullende onderzoeksbeperkingen praktijkonderzoek
Aanvullend op de beschrijving van de onderzoeksbeperkingen in de onderzoeksrapportage ‘De
kredietwaarschuwing - Invloed en draagvlak’ van onderzoeksbureau Veldkamp (Veldkamp, 2015),
kent het praktijkonderzoek naar het effect van de kredietwaarschuwing nog een aantal
belangrijke beperkingen. Deze worden hieronder beschreven:
 Het onderzoek heeft plaatsgevonden op de digitale verkoopomgeving van een
kredietaanbieder. Het effect van de kredietwaarschuwing in andere media, zoals radio,
televisie en dagbladen is niet onderzocht;
 Het onderzoek heeft plaatsgevonden op de website van één specifieke kredietaanbieder.
Hierdoor is alleen het gedrag van (potentiële) klanten van deze aanbieder gevolgd. Op basis
van de kenmerken van de consumenten in zijn panels, heeft onderzoeksbureau Veldkamp
vastgesteld dat de kenmerken van de klanten van de aanbieder nauwelijks afwijken van de
gemiddelde Nederlander;
 In het onderzoek is het gedrag van consumenten op de digitale verkoopomgeving van de
aanbieder gevolgd en niet het gedrag van de consumenten buiten deze verkoopomgeving.
We hebben daarom geen zicht op het effect van de kredietwaarschuwing op het gedrag dat
de consument vertoont op andere websites of naast het internet;
 Naast de redenen die zijn genoemd in het rapport van Veldkamp, kan de onderzoeksdata
vervuild zijn door bezoekers die geïnteresseerd waren in het onderzoek. Om deze vervuiling
te beperken is er weinig ruchtbaarheid gegeven aan het onderzoek en zijn bezoeken van de
AFM aan de website van de aanbieder verwijderd uit het databestand. Doordat weinig
mensen kennis hadden van het onderzoek, verwachten wij dat de kans op vervuiling van de
onderzoeksresultaten klein is.

47

Autoriteit Financiële Markten
T 020 797 2000 | F 020 797 3800
Postbus 112723 | 1001 GS Amsterdam
www.afm.nl

De tekst is met zorg samengesteld en is informatief van aard. U kunt er geen rechten aan
ontlenen. Door besluiten op nationaal en internationaal niveau is het mogelijk dat de tekst niet
langer actueel is wanneer u deze leest. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) is niet
aansprakelijk voor de eventuele gevolgen – zoals bijvoorbeeld geleden verlies of gederfde winst –
ontstaan door acties ondernomen naar aanleiding van deze tekst.

48