Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2009

Nr. 189

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juni 2009
In mijn brief van 16 december 2008 (kamerstuk 31 700 VIII, nr. 122) heb ik
u geïnformeerd over de evaluatie van het Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten (het Brim). In het Algemeen Overleg van 8 april
2009 hebben we de evaluatie besproken.
U vroeg mij twee zaken: op welke wijze wordt de administratieve lastendruk naar beneden bijgesteld en welke verdere voorstellen van vereenvoudiging en verbeteringen van de instandhoudingsregeling mogen
worden verwacht. Ik heb toegezegd u voor 1 juni een brief te sturen met
daarin de geplande maatregelen om de regeldruk te verlagen.
In de discussies met het veld en met uw kamer komt steeds naar voren
dat de instandhoudingsregeling een ingewikkeld subsidiesysteem is.
Voordat ik dieper de maatregelen toelicht, wil ik kort de systematiek
uitleggen.
De regeling
De instandhoudingsregeling voor rijksmonumenten is een in Europa uniek
systeem (door de combinatie van onderhoud en restauratie) om cultuurhistorisch erfgoed in goede staat te houden. De hoofdlijn van deze
subsidieregeling werd in 2005 door uw Kamer breed ondersteund.
Het doel van de regeling is duurzame instandhouding van de rijksmonumenten. Daartoe zijn de regelingen voor onderhoud en restauratie
geïntegreerd.
De regeling maakt een onderscheid in twee wijzen van financiële ondersteuning, een lening of een subsidie. Een laagrentende lening voor eigenaren van woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie, en
subsidie voor eigenaren van de overige categorieën.
De rijksmonumenten worden ingedeeld in categorieën, vanwege de
verschillen in instandhoudingsbehoefte per soort monument. De vijf categorieën zijn:
a. woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie;

KST131671
0809tkkst31700-VIII-189
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

1

b. kerkgebouwen;
c. kastelen, buitenplaatsen en landhuizen;
d. molens en gemalen;
e. overige beschermde monumenten.

Laagrentende lening
Eigenaren van woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie
(ofwel categorie a) en die als rijksmonument zijn aangewezen, komen in
aanmerking voor een laagrentende lening voor de restauratie van hun
rijksmonument. Het zijn veelal monumenten waarvan de economische
functie met relatief beperkte overheidssteun in stand kan worden
gehouden. Het overgrote deel van de eigenaren van deze categorie monumenten kan de kosten van (groot) onderhoud fiscaal aftrekken.
Een laagrentende lening bedraagt 70% van de door het Bureau Belastingen Monumentenpanden (BBM) vastgestelde fiscaal aftrekbare onderhoudskosten, met een maximum van € 300 000. Dit wordt de Restauratiefondshypotheek van het Nationaal Restauratiefonds (NRF) genoemd. Voor
eigenaren van deze categorie rijksmonumenten die géén recht hebben op
belastingaftrek bedraagt de lening 100% van de vast te stellen onderhoudskosten, welke worden bepaald op basis van dezelfde grondslagen
als die worden gebruikt voor vaststelling van de fiscaal aftrekbare kosten.
De Restauratiefondshypotheek wordt sinds september 2002 door het NRF
aangeboden aan alle eigenaren die in aanmerking komen voor fiscale
aftrek van onderhoudskosten. De evaluatie laat zien dat dit onderdeel van
de regeling een succes is. Jaarlijks worden ongeveer 300 woonhuizen via
een laagrentende lening gerestaureerd voor een totaalbedrag van ca € 30
miljoen. Ruim 7 000 eigenaren maken jaarlijks gebruik van de fiscale
aftrek van het onderhoud.
Subsidie
Eigenaren van andere monumenten dan woonhuizen en boerderijen
zonder agrarische functie, komen in aanmerking voor instandhoudingssubsidie. Bij deze categorie monumenten is de oorspronkelijke functie van
het object bepalend. Het gaat hier veelal om bouwwerken die doorgaans
minder rendabel zijn en relatief veel subsidie nodig hebben om te kunnen
voortbestaan. Zij worden vaak beheerd door publieken privaatrechtelijke
instanties zonder mogelijkheid tot belastingaftrek. Deze eigenaren kunnen
op basis van een goedgekeurd zesjarig instandhoudingsplan een subsidie
krijgen. Het subsidiepercentage van elke categorie is een gewogen gemiddelde van de percentages van de eerdere restauratie- en onderhoudsregelingen. De subsidieaanvraag wordt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed tussen 1 april en 1 september in het jaar voorafgaand aan het
eerste jaar van het zesjaren instandhoudingsplan ingediend. Jaarlijks
wordt een subsidieplafond (voor 2009 € 47 miljoen) vastgesteld om een
open-einderegeling te voorkomen. Voor de verschillende categorieën
monumenten worden maximum subsidiebedragen per categorie vastgesteld. Daarmee wil ik voorkomen dat een kleine groep monumenten met
een grote restauratiebehoefte een onevenredig beslag legt op het beschikbare budget. De aanvragen worden behandeld in volgorde van binnenkomst.
Instroommodel
Bij de start van de regeling in 2006 konden verplichtingen worden aangegaan voor de periode 2007–2012. Ik had nog niet de beschikking over het
totale programmabudget voor de monumentenzorg. De verplichtingen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

2

nog tot en met 2011 voortvloeien uit de eerdere subsidieregelingen en de
verplichtingen aan het NRF ten behoeve van de laagrentende leningen,
zorgen ervoor dat eerst vanaf 2012 het structurele monumentenbudget
beschikbaar is. Inmiddels zijn alle categorieën ingestroomd, behalve de
kerken. Deze categorie stroomt de komende drie jaar gefaseerd in,
volgens schema zoals bepaald in de regeling. Elke kerk die nog niet is
ingestroomd volgens de instandhoudingsregeling, kan in aanmerking
komen voor een subsidie op grond van de onderhoudsregeling, over
werkzaamheden die het jaar daarvoor zijn uitgevoerd.

Restauratieachterstand
De instandhoudingsregeling biedt naast de mogelijkheid van subsidiëring
van instandhoudingsplannen, ook de mogelijkheid voor subsidiëring van
omvangrijke restauratiewerkzaamheden. Dit kan via artikel 43 van de
regeling. Op dit artikel zijn de afgelopen drie jaar vier restauratieregelingen gebaseerd waarmee in totaal € 200 miljoen aan subsidie is
verdeeld. Het betreft incidenteel beschikbaar gestelde middelen ten
behoeve van het wegwerken van de restauratieachterstand bij rijksmonumenten.
Evaluatie
In 2008 is een eerste evaluatie van de instandhoudingsregeling uitgevoerd. Daaruit bleek dat veel goede resultaten zijn behaald. Ik noem de
drie belangrijkste. De regeling voldoet voor de meeste eigenaren van
woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie; de uitvoering levert
hier geen grote problemen op. Eigenaren kunnen gebruikmaken van de
laagrentende lening én van fiscale aftrek.
In de tweede plaats zijn de instandhoudingssubsidies over het algemeen
hoger dan in de oude, jaarlijkse onderhoudsregeling, het zogenaamde
Brom.
Voorts kijkend naar de participatiegraad van vooral molens en kastelen in
de groep van kwetsbare monumenten, dan ligt die aanzienlijk hoger dan
bij de onderhoudsregeling (82% respectievelijk 46%). Tot nu toe hebben
bijna 1 000 molens een instandhoudingssubsidie ontvangen voor in totaal
€ 25 miljoen over 6 jaar. Ten tijde van de onderhoudsregeling waren dat
er gemiddeld 650, met een subsidiebedrag van € 10 miljoen over 6 jaar.
Voor kastelen werden jaarlijks gemiddeld 220 aanvragen voor onderhoudssubsidie ingediend en werd over een periode van 6 jaar gemiddeld
voor circa €10 miljoen gesubsidieerd. Door de instandhoudingsregeling
ontvingen een kleine 600 eigenaren van kastelen ruim € 24 miljoen aan
subsidie.
Uit de tussentijdse evaluatie is ook kritiek op de regeling gekomen. Deze
kritiek spitst zich vooral toe op twee aspecten. Het eerste betreft de
administratieve lasten voor de aanvragers. Het tweede is de hoogte van
de maximale subsidiabele kosten. Over drie jaar zal ik de regeling
opnieuw laten evalueren.
Tenslotte wil ik graag het beeld nuanceren dat bestaat rond de beslistermijn van 13 weken. Deze aanvraagtermijn zou veelvuldig door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed worden overschreden. Gebleken is dat
een aanzienlijk deel van de aanvragen onvolledig is ingediend, waardoor
de periode van afhandeling toeneemt. Ik heb inmiddels maatregelen
genomen om binnen de gestelde termijn een beschikking af te kunnen
geven. Naast de aanpassing van het aanvraagformulier zijn dit maatregelen van organisatorische aard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

3

Maatregelen
De maatregelen die ik neem ter vereenvoudiging van de instandhoudingsregeling zijn in drie pakketten te verdelen: maatregelen die al zijn doorgevoerd, maatregelen naar aanleiding van het Uniform Subsidiekader, en
ten slotte maatregelen die op de middellange termijn effect sorteren.
Doorgevoerde maatregelen
Tijdens het bovengenoemde AO liet ik u weten dat ik eigenaren en beheerders van rijksmonumenten op de hoogte had gebracht van de brief die ik
op 16 december 2008 aan uw Kamer heb gestuurd, en waarin een aantal
doorgevoerde maatregelen ter verbetering van de regeling zijn vermeld.
Medio 2008 is door de Rijksdienst een vereenvoudigingstraject van het
subsidieproces gestart. Dit heeft geresulteerd in een zestal vereenvoudigingen in het aanvraag- en declaratieproces:
• het aanvraagformulier is op onderdelen ingekort en vereenvoudigd en
het digitaal aanvragen wordt bevorderd;
• aanvragers zijn niet meer verplicht om een financieel dekkingsplan in
te dienen;
• het aantal hoofdgroepen van instandhoudingswerkzaamheden is
teruggebracht van drie naar twee;
• het aantal verplichte bijlagen bij de subsidieaanvraag is beperkt tot een
planomschrijving, begroting, foto’s en een inspectierapport
• de papieren versie van het meerjarenplan en -begroting is vereenvoudigd en verduidelijkt;
• het declareren van gemaakte kosten is vereenvoudigd.
Met deze maatregelen zijn de toezeggingen voor de korte termijn uit mijn
brief van 16 december 2008 geheel nagekomen.
Uniform Subsidiekader
De tweede maatregel die wordt getroffen om de regeldruk te verminderen
is de invoering van het rijksbrede project Uniform Subsidiekader. Op
29 april 2009 bent u via een brief van de Minister van Financiën geïnformeerd over het Uniform Subsidiekader. De vereenvoudigingen als gevolg
van dit nieuwe subsidiekader zullen vooral gerealiseerd worden bij het
verantwoorden en vaststellen van subsidies. Op dit moment kunnen eigenaren, nadat ze een subsidieverlening hebben gekregen, hun uitgevoerde
werkzaamheden bij het NRF declareren. Het nieuwe subsidiekader gaat
echter uit van voorschotten. Dit betekent dat de aanvrager op het moment
van subsidieverlening volgens een bepaald ritme direct een voorschot op
zijn bankrekening krijgt gestort. Dit resulteert in een daling van zowel de
administratieve lasten voor de aanvrager, als een vermindering van de
uitvoeringskosten bij de Rijksdienst.
Voorgenomen maatregelen
In mijn brief van 16 december 2008 heb ik een viertal maatregelen voor de
middellange termijn genoemd. Deze maatregelen vereisen een aanpassing van de regeling en kunnen in 2010 worden ingevoerd. Het betreft de
volgende onderwerpen.

1. Vereenvoudiging categorieën monumenten
Ik ben van plan om categorie a (woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie) te beperken tot alleen woonhuizen.
Door deze maatregel komen alle boerderijen in aanmerking voor subsidie,
ongeacht hun huidige functie. Het vaststellen of een boerderij een agrarische functie heeft, blijkt in de praktijk niet eenvoudig en brengt daardoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

4

onevenredig veel administratieve lasten met zich mee. Ook zal de instandhouding van bijgebouwen van een boerderij waaraan geen rendabele
functie gegeven kan worden naar verwachting beter gewaarborgd kunnen
worden met subsidie dan met een lening.

2. Laagrentende lening
In de praktijk is gebleken dat sommige eigenaren die in de huidige systematiek in aanmerking komen voor subsidie, liever een laagrentende
lening van het NRF willen. De regeling zal zodanig worden aangepast dat
eigenaren die in aanmerking komen voor subsidie in plaats daarvan een
laagrentende lening kunnen krijgen.

3. Historische buitenplaatsen
Voor de subsidiëring van bepaalde objecten in de tuin- en parkaanleg van
een historische buitenplaats bestaat er een aparte regeling. Eigenaren van
deze objecten kunnen op dit moment voor subsidie uitsluitend een beroep
doen op het Besluit rijkssubsidiëring historische buitenplaatsen (Brhb)
terwijl ze voor andere objecten van de historische buitenplaats aanspraak
kunnen maken op instandhoudingssubsidie. Eigenaren van voornoemde
objecten wil ik echter een keuze geven op welke regeling zij een beroep
willen doen.
Ik zal de instandhoudingsregeling dan ook open stellen voor bovengenoemde objecten. Per 2011 zal het Brhb worden ingetrokken, zodat alleen
de instandhoudingsregeling overblijft.
Met deze drie maatregelen stel ik de eigenaar centraal in het proces. Maatregelen 1 en 2 stellen eigenaren in staat om zelf te beoordelen of een
laagrentende lening in plaats van subsidie de meest wenselijke vorm is
om het monument in stand te houden. Beide maatregelen zullen elkaar
naar verwachting financieel compenseren.
4. Ontkoppelen van het monumentenregister
Het monumentenregister is in 1961 ingesteld om de ligging van de
beschermde monumenten te bepalen en deze te kunnen onderscheiden
ten opzichte van omliggende objecten. In het register worden vooral identificerende gegevens opgenomen. Afgezet tegen die doelstelling van het
register verschaft deze wijze van registreren voldoende inzicht en voldoet
het aan de verwachtingen. Zoals de evaluatie aantoont is het register niet
geschikt om een subsidieregeling op te baseren. Zo staan er in het
register kerken met een pastorie onder één monumentnummer. Maar er
zijn ook voorbeelden waarbij kerk en pastorie beide een eigen monumentnummer hebben (en sprake is van een complex). In het eerste geval kan
voor kerk en pastorie maar één subsidieaanvraag worden ingediend, in
het andere geval zijn twee aanvragen mogelijk. Dat leidt, zeker door de
maximale subsidiabele kosten, in een aantal gevallen tot een ongewenst
effect. Om dit op te lossen zal ik de eis in de regeling van één aanvraag
per beschermd monument loslaten. De bedoeling is om, net als in voorgaande restauratieregelingen, de aanvrager zelf te laten bepalen voor
welke bouwkundige eenheid of eenheden, dit zijn zelfstandige onderdelen, hij subsidie wil aanvragen. Ook hier stel ik dus de eigenaar
centraal.
Door deze maatregel zullen er meer aanvragen voor kleinere eenheden
worden ingediend. De eventuele financiële consequenties kunnen worden
opgevangen binnen het huidige subsidieplafond van € 47 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

5

5. Aangewezen organisaties voor monumentenbehoud
Nederland telt enkele tientallen organisaties met een aanzienlijk aantal
rijksmonumenten in eigendom, die zij duurzaam beheren. Het betreft
onder andere maatschappijen voor stadsherstel en particuliere organisaties die zich toeleggen op restauratie en beheer van moeilijker te exploiteren monumenten. Indien een dergelijke organisatie tenminste 20 rijksmonumenten in eigendom heeft en voldoende professionele
deskundigheid aanwendt, kan zij desgevraagd worden aangewezen als
organisatie voor monumentenbehoud. Voor aangewezen organisaties
geldt een specifiek subsidieregime: voor al hun rijksmonumenten bestaat
aanspraak op subsidie en voor al deze monumenten kan in één keer
subsidie worden aangevraagd via een gecombineerd instandhoudingsplan.
In de huidige instandhoudingsregeling moeten organisaties voor
monumentenbehoud het instandhouden van hun beschermde monumenten als hoofddoelstelling hebben. Om bijvoorbeeld ook woningbouwcorporaties aan te kunnen wijzen, wordt die aanwijzing in die zin versoepeld, dat het ook een nevendoelstelling mag betreffen.
Verder zal ik op grond van de ervaringen die de afgelopen drie jaar zijn
opgedaan met de inmiddels achttien aangewezen organisaties een
verdere vereenvoudiging in de subsidierelatie met deze organisaties doorvoeren, zoals in de brief van 16 december is gemeld. Daarbij zal maatwerk
het uitgangspunt zijn. Concreet is de belangrijkste verbetering het laten
vallen van de verplichting om tenminste 50% van het maximum bedrag
aan subsidiabele kosten per rijksmonument te besteden. Dit geeft betreffende organisaties niet alleen meer vrijheid van handelen, maar betekent
tevens een verlaging van de administratieve lasten.
Tijdens periodiek overleg met de aangewezen organisaties zullen
afspraken worden gemaakt over de uitvoering van het instandhoudingsplan.
Met bovengenoemde vier punten wordt inhoud gegeven aan de maatregelen op middellange termijn uit mijn brief van 16 december 2008.
Verdere vereenvoudiging in het kader van de Modernisering
Monumentenzorg

Subsidiepercentage
Verschillende organisaties van monumentenbehoud hebben aangegeven,
ook in verschillende brieven aan uw Kamer, dat de vele verschillende
subsidiepercentages de regeling ondoorzichtig maken. Aanpassing van
percentages is pas mogelijk bij het begin van een de nieuwe planperiode
2013–2018. In het kader van de Modernisering Monumentenzorg, waarover ik op 8 oktober met uw Kamer zal debatteren, bekijk ik de verschillende opties om de budgetten in de monumentenzorg te herschikken. Het
aanpassen van subsidiepercentages is daarbij één van de onderwerpen,
naast het veelgevraagde structurele restauratiebudget. Ik heb uw kamer
bij het Algemeen Overleg van 8 april toegezegd om over drie jaar het Brim
opnieuw te evalueren. Dan ook zal duidelijk worden of voor de helderheid
van de regeling met ingang van de planperiode 2013–2018 één subsidiepercentage voor alle categorieën rijksmonumenten wordt ingevoerd.
Monitor
In het Algemeen Overleg is door uw kamer gevraagd op welke wijze ik
een beeld heb van de effecten van de subsidies in de monumentenzorg.
Uw zorg deel ik.
Om een beter beeld te krijgen van de staat van onderhoud van de rijks-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

6

monumenten, wordt nu door de Rijksdienst Cultureel Erfgoed gewerkt aan
een Monitor Gebouwd Erfgoed. Deze zal deel uitmaken van een bredere
Erfgoedmonitor, die het vervolg zal zijn van de onlangs verschenen
Erfgoedbalans 2009.
Mijn intentie is om eind 2009 een eerste overzicht van de staat van onderhoud van de rijksmonumenten te geven. Dit zal zich, in verband met de
beschikbare tijd en gegevens, beperken tot de rijksmonumenten die
worden geïnspecteerd door de Monumentenwacht. Op termijn zullen
lacunes in deze gegevens opgevuld worden, zodat een representatief
beeld van het gehele rijksmonumentenbestand wordt verkregen. Daarbij
wordt nog nader onderzocht of, en zo ja, hoe de informatie die beschikbaar is bij bijvoorbeeld gemeentes en monumentorganisaties hierbij
betrokken kan worden.
Ik ga ervan uit dat de maatregelen die ik hierboven heb geschetst daadwerkelijk de regeldruk zullen verminderen en de administratieve lasten
voor de aanvrager en de ontvanger zullen verkleinen.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R. H. A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 189

7