Rapport

Oorzaken van
vuurwerkongevallen met legaal
consumentenvuurwerk

Disclaimer
Bij de samenstelling van deze publicatie is de grootst mogelijke
zorgvuldigheid in acht genomen. VeiligheidNL aanvaardt echter geen
verantwoordelijkheid voor eventuele, in deze uitgave voorkomende,
onjuistheden of onvolkomenheden.
Overname van tekst of gedeelten van tekst is toegestaan, mits met de juiste
bronvermelding. Indien tekst gebruikt wordt voor commerciële
doelstellingen dient altijd vooraf schriftelijke toestemming verkregen te zijn.
Privacy en gegevensbescherming
VeiligheidNL gaat zorgvuldig om met persoonsgegevens en behandelt
deze vertrouwelijk. Zo worden persoonsgegevens alleen verwerkt door
personen met een geheimhoudingsplicht en voor het doel waarvoor deze
gegevens zijn verzameld. Daarbij zorgt VeiligheidNL voor passende
beveiliging van persoonsgegevens.
VeiligheidNL behandelt uw persoonlijke gegevens conform de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG) zoals deze sinds 25 mei 2018
geldt. Lees meer over onze privacy verklaring op www.veiligheid.nl/privacy.

Oorzaken van
vuurwerkongevallen met
legaal consumentenvuurwerk

Rapport 871
Projectnummer 20.0353

Huib Valkenberg
Susanne Nijman

Uitgegeven door
VeiligheidNL
Postbus 75169
1070 AD Amsterdam
www.veiligheid.nl

november 2020

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
4

Inhoudsopgave

Hoofdstuk

Pagina

1

Inleiding

5

2

Methode

7

3

Oorzaken van vuurwerkongevallen

11

3.1

Algemene oorzaken van vuurwerkongevallen

11

Gedrag, productfalen en specifieke oorzaken

11

Oorzaken in relatie tot leeftijd

12

Oorzaken in relatie tot type letsel

12

Oorzaken van vuurwerkongevallen per type vuurwerk

13

Gedrag en productfalen

13

Specifieke oorzaken van vuurwerkongevallen

13

Conclusie

18

3.2

4
Bijlage 1

Rapport 871

20

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
5

1

Inleiding
Het aantal letsels door afsteken van consumentenvuurwerk rond de jaarwisseling 1 is de
laatste jaren niet afgenomen, ondanks voorlichting, handhaving en een verbod op
bepaalde typen vuurwerk. Jaarlijks bezoeken in slechts enkele dagen tijd veel
slachtoffers van een vuurwerkongeval SEH-afdelingen en huisartsenposten, tijdens de
laatste jaarwisseling in totaal rond de 1.300.
Veilig afsteken van vuurwerk rondom de jaarwisseling vereist gerichte preventie en
effectief beleid. Specifieke informatie over de toedracht en oorzaak van
vuurwerkongevallen die tot letsel leiden is hierbij cruciaal: wat gebeurde er, waar ging
het fout en wie of wat was daarvoor (mede) verantwoordelijk? Voor het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat zijn in dit onderzoek zijn de belangrijkste oorzaken van
ongevallen met legaal consumentenvuurwerk geïnventariseerd en is geanalyseerd hoe
deze tot letsel hebben geleid. De belangrijkste oorzaken kunnen voor beleidsmakers
leidend zijn in het bepalen van doelgroepen, producten en omstandigheden waarop
beleid kan ingrijpen.
Uiteraard is elk vuurwerkletsel er een te veel. Maar afhankelijk van wat beschouwd wordt
als het minst wenselijk - te denken valt bijvoorbeeld aan letsel bij omstanders, bij
kinderen/jeugdigen, of (permanent) oogletsel - kunnen verschillende vormen van
preventie worden ingezet om de meest voorkomende oorzaken tegen te gaan. Keuze
voor gedragsverandering door voorlichting, of juist uit de handel nemen van bepaalde
vuurwerkproducten, of andere aanpassing van omstandigheden kan gebaseerd worden
op de conclusies van specifiek onderzoek naar het ontstaan van vuurwerkletsel.
VeiligheidNL registreert al sinds lange tijd in het Letsel Informatie Systeem (LIS) – een
representatieve steekproef van Nederlandse SEH-afdelingen - hoeveel
vuurwerkgewonden op Spoedeisende Hulpafdelingen (SEH) van ziekenhuizen worden
behandeld2. Sinds enkele jaren registreren alle SEH-afdelingen van ziekenhuizen in
Nederland de aantallen vuurwerkgewonden rond de jaarwisseling. Tijdens de
jaarwisseling 2019-2020 registreerde voor het derde jaar ook een flink deel van de
huisartsenposten in Nederland de vuurwerkgewonden die op een huisartsenpost
werden behandeld. In de rapportage van deze registratie is jaarlijks een analyse naar de
mogelijke oorzaken van de ongevallen opgenomen. Om uitspraken te kunnen doen over
de belangrijkste oorzaken, onder andere uitgesplitst naar type vuurwerk, leeftijd en type
letsel, is het aantal beschikbare toedrachtsbeschrijvingen van vuurwerkongevallen
tijdens de afzonderlijke jaarwisselingen niet altijd toereikend: te kleine n-getallen per
subgroep laten niet altijd een valide conclusie toe. Om die reden wordt in dit onderzoek
een analyse gedaan naar oorzaken van vuurwerkongevallen die in de vijf meest recente
jaarwisselingen zijn geregistreerd. Zo ontstaat een meer algemeen overzicht van
oorzaken van vuurwerkongevallen

1

Valkenberg, H. & Nijman, S. (2020). Ongevallen met vuurwerk, jaarwisseling 2019-2020. Amsterdam,
VeiligheidNL
2

Valkenberg, H. & Nijman, S (2020). Type vuurwerk en letsel: vuurwerkongevallen 2019-2020. Amsterdam,
VeiligheidNL

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
6

Voor deze rapportage werden alle data over de toedrachten van vuurwerkongevallen die
over de jaarwisselingen 2015/2016 tot en met 2019/2020 verzameld zijn op SEHafdelingen en huisartsenposten geanalyseerd. Door het samenvoegen van data over vijf
jaarwisselingen zijn de beschikbare aantallen vuurwerkongevallen per specifiek type
vuurwerk groot genoeg om betrouwbare algemene uitspraken te kunnen doen over de
meest voorkomende oorzaken van vuurwerkongevallen. Ook wordt hierbij gekeken naar
specifieke oorzaken van de ongevallen per leeftijdsgroep en type letsel.
De volgende vragen worden hiermee beantwoord:
•
Welk aandeel van de vuurwerkongevallen wordt veroorzaakt door gedrag en welk
aandeel door productfalen?
•
Welke specifieke oorzaken (binnen gedrag en productfalen) van
vuurwerkongevallen zijn er te benoemen en hoe vaak komen die voor?
•
Zijn er verschillen in oorzaken van vuurwerkongevallen aan te wijzen voor
afzonderlijke leeftijdsgroepen of typen letsel?
•
Welke rol spelen gedrag en productfalen bij het ontstaan van vuurwerkongevallen
voor de verschillende typen vuurwerk?
•
Welke rol spelen specifieke oorzaken bij het ontstaan van vuurwerkongevallen voor
de verschillende typen vuurwerk?
In de methode in hoofdstuk 2 wordt uitgelegd op welke wijze deze oorzaken vanuit de
toedrachtsbeschrijvingen gecodeerd zijn en welke keuzes daarbij gemaakt zijn.
Hoofdstuk 3 beschrijft de resultaten: de belangrijkste oorzaken, gespecificeerd naar type
vuurwerk, leeftijd en letsel. Hoofdstuk 4 bevat de belangrijkste conclusies van dit
onderzoek.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
7

2

Methode

De gegevens voor deze studie zijn tijdens de laatste vijf jaarwisselingen op SEHafdelingen van Nederlandse ziekenhuizen en huisartsenposten in Nederland verzameld.
Veel SEH’s en huisartsenposten hebben daarbij op basis van informatie van de patiënt
uitgebreide toedrachtsbeschrijvingen aan VeiligheidNL ter analyse aangeleverd.
In dit onderzoek zijn alleen vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
geïncludeerd. Ongevallen met illegaal vuurwerk (inclusief de inmiddels verboden
babypijltjes en Romeinse kaarsen) en carbid zijn niet in de analyse meegenomen,
evenals de ongevallen waarbij het type vuurwerk niet exact bekend was.
Voor het beantwoorden van de vraag wat de oorzaken van vuurwerkongevallen zijn
(gedrag/productfalen en specifieke oorzaken binnen die categorieën), is een aparte
variabele handmatig gecodeerd, waarbij per vuurwerkongeval op basis van de
toedrachtsbeschrijving door twee onderzoekers onafhankelijk van elkaar beoordeeld is
wat de oorzaak was van het ontstaan van de vuurwerkongevallen. De niet
overeenkomstige uitkomsten zijn vervolgens in gezamenlijkheid vastgesteld. In eerdere
onderzoeken zijn de gecodeerde categorieën van oorzaken, door ervaring met
vuurwerkdata en voortschrijdend inzicht, herhaaldelijk aangepast en uitgebreid. Om
deze consistent te maken zijn voor de nieuwe analyse van oorzaken in dit onderzoek
uiteindelijk de volgende categorieën vastgesteld voor codering.
Gedragsfactoren
•
Stunten (bijv. gooien met vuurwerk, vuurwerk op de kop zetten, vuurwerk uit
elkaar halen)
•
Vuurwerk op iemand richten
•
Vuurwerk dat in kleding wordt gegooid
•
Uit de hand afsteken
•
Onvoldoende afstand houden
•
Ander onvoorzichtig gedrag (bijv. gevonden vuurwerk of vuurwerk dat niet is
afgegaan aansteken, afgegaan vuurwerk in vuur gooien, verkeerd aansteken)
•
Twee of drie lonten (gelijktijdig) aansteken
Productfalen
•
(te) vroeg afgegaan vuurwerk
•
Vuurwerk doet niet wat ervan verwacht wordt (meestal: niet omhoog maar
zijwaarts afgaan)
•
Cakebox/compound omgevallen
•
Steekvlam
•
Ondeugdelijk vuurwerk, overig

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
8

Onduidelijke oorzaak (gedrag of product), maar wel bekend dat er sprake was van
deze oorzaken
•
Omgevallen vuurwerk
•
Vuurwerk in kleding
•
Omstander geraakt door vuurwerk (vaak onbekend waardoor precies veroorzaakt:
omvallen, gooien, richten, ……)
•
Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes (die te ver weg schieten of uit de
lucht komen vallen, door bijv. productfalen of door onvoldoende afstand )
•
Overige oorzaken (bijv. rookinhalatie, branden aan aansteeklont)
Onbekende oorzaak
Vuurwerkongevallen in de data waarvan ook bij nadere analyse van de toedracht geen
voldoende specifieke oorzaak kon worden vastgesteld zijn in deze rapportage verder
buiten beschouwing gelaten, uiteindelijk twaalf procent van de beschikbare
cases/ongevallen met legaal consumentenvuurwerk in de database. Dit betrof
bijvoorbeeld cases zonder toedrachtsbeschrijving, of met slechts beperkte informatie
zoals ‘letsel door rotje”.
Bij de codering van oorzaken voor deze studie is een aantal keuzes gemaakt die
hieronder worden toegelicht.
•
Het is lang niet altijd exact uit de omschrijving van een vuurwerkongeval vast te
stellen of een stuk vuurwerk te vroeg afging of te lang werd vastgehouden. Omdat
in het algemeen vuurwerk niet bedoeld is om vanuit de hand af te steken, zijn de
ongevallen waarbij in de toedrachtsbeschrijving vermeld werd dat het vuurwerk
(te vroeg) in de hand is afgegaan, dan wel te lang werd vastgehouden, gecodeerd
als ‘uit de hand afgestoken’. Bij vuurwerk dat niet in de hand werd afgestoken (bijv.
een cakebox) wordt de oorzaak wel gecodeerd als ‘te vroeg afgegaan’, wanneer dit
in de toedracht vermeld werd.
•

Van een deel van de ongevallen is de oorzaak gecodeerd als ‘omstander geraakt
door vuurwerk’. Dit zijn ongevallen waarbij het letsel ontstond doordat iemand
werd geraakt door vuurwerk, zonder specifiekere bekende oorzaak. Doordat het
slachtoffer niet zelf het vuurwerk afstak is vaak weinig bekend over precieze
oorzaak. Deze ongevallen zijn als zodanig gecodeerd omdat dit toch meer
informatie biedt over het ontstaan van het ongeval dan de codering ‘onbekend’ of ‘
overig’. Dit betekent niet dat alle omstanders die vuurwerkletsel opliepen in deze
categorie vallen. Bij andere ongevallen waarbij omstanders gewond raakten was
wel specifieker vast te stellen waardoor het ongeval veroorzaakt werd. De andere
genoemde oorzaken in deze rapportage kunnen dus zowel bij afstekers als
omstanders letsel hebben veroorzaakt.

•

Wanneer het vuurwerk is omgevallen is vaak niet met zekerheid vast te stellen of
dit veroorzaakt werd door een tekortkoming van het product, door gedrag of door
een andere oorzaak. Een cakebox of compound is relatief stabiel; wanneer deze
omvalt wordt dit vaak veroorzaakt door een product- of opslagfout, waardoor de
cakebox/compound te weinig stabiel is geworden en tijdens het vuren omvalt. Om
deze reden is een omgevallen cakebox of compound gecodeerd onder
‘productfalen’. Van de overige omgevallen typen vuurwerk is zelden met enige
zekerheid te zeggen wat de reden van omvallen was. Voor deze andere typen is
‘omvallen’ als oorzaak in dit onderzoek dan ook noch als gedragsfactor, noch als

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
9

productfalen gecodeerd, maar onder ‘overige oorzaak’ waarbij niet is te zeggen of
dit aan gedrag of product te wijten was.
•

In veel vuurwerkongevallen, met name met vuurpijlen en cakeboxen, ging de pijl
volgens het slachtoffer niet recht omhoog. In een aantal gevallen werd dit
veroorzaakt doordat het vuurwerk omviel vlak voor het afgaan. In deze gevallen is
de oorzaak van het ongeval gecodeerd als ‘omgevallen’. Dit is echter niet altijd vast
te stellen op basis van de toedrachtsbeschrijving, zeker niet wanneer het
slachtoffer een omstander was die niet bij het afsteken was betrokken. Het komt
ook voor dat vuurpijlen bewust ergens op gericht worden (dan zijn deze
ongevallen gecodeerd als ‘vuurwerk gericht’), of door productfalen niet recht de
lucht in gaan (in dat geval gecodeerd als ‘vuurwerk deed niet wat verwacht werd’).
Wanneer niet bekend is waarom de pijl niet omhoog ging en een omstander werd
getroffen, is de oorzaak van het ongeval gecodeerd als ‘omstander geraakt door
vuurwerk’.

•

Van vuurwerkongevallen die gecodeerd zijn als ‘vuurwerk in kleding’ is meestal
niet meer bekend dan dat, waarbij de daadwerkelijke reden waarom het vuurwerk
in de kleding kwam dus niet achterhaald kon worden. Wanneer bekend was dat
het vuurwerk in de kleding terecht kwam door stunten/gooien wordt dit als
zodanig gecodeerd.

•

Van een deel van de ongevallen is de oorzaak gecodeerd als ‘geraakt door
(brandende) roet-/vuurwerkdeeltjes’. Te denken valt hierbij aan rondvliegende
stukjes van het vuurwerk (plastic, karton, roet), of nog brandende delen vuurwerk
die uit de lucht komen vallen, wat in principe niet mag als het product in orde is,
maar ook kan gebeuren doordat het slachtoffer niet voldoende afstand hield.
Hiervan is vaak lastig vast te stellen in welke mate dit aan een productfout te
wijten is. Om die reden is deze oorzaak geschaard onder de categorie ‘overig’.

•

Een ongeval wordt uiteraard niet altijd door (gedrag van) het slachtoffer zelf
veroorzaakt. Stunten betekent niet per definitie stunten door het slachtoffer.
Wanneer bijv. letsel wordt opgelopen door stunten of gooien met vuurwerk door
iemand anders, wordt de oorzaak van het ongeval ook gecodeerd als ‘stunten’.

•

Als vuurwerkletsel ontstond doordat het slachtoffer (of iemand anders) twee of drie
lonten (tegelijk) aanstak of wilde steken, is dit gecodeerd als onvoorzichtig gedrag.
Bepaalde typen vuurwerk bevatten een of twee reservelonten, zonder dat dit een
fout in het vuurwerkproduct betreft. In principe moet dit vermeld worden in de
gebruiksaanwijzing, en dus bekend zijn bij de afsteker van het vuurwerk dat men
niet meerdere lonten aan moet steken.

•

Zoals eerder vermeld was bij een deel van de ongevallen de oorzaak niet of
nauwelijks bekend, en kan van veel ongevallen waarbij het vuurwerk omviel (m.u.v.
cakeboxen en compounds) of niet recht de lucht in ging (m.u.v. de gevallen waarin
de toedrachtsbeschrijving duidelijk was) niet met enige waarschijnlijkheid worden
vastgesteld of dit aan gedrag of aan het product te wijten was. In deze gevallen is
de oorzaak van het ongeval gecodeerd als ‘overige oorzaak’.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
10

Dubbele codering
In de rapportage van oorzaken is uitgegaan van de mogelijkheid dat een
vuurwerkongeval soms door meer dan een oorzaak ontstaat. Zo komt het geregeld voor
dat vuurwerk niet afgaat, of pas heel laat, en de afsteker gaat kijken of opnieuw probeert
het vuurwerk aan te steken, waarna het alsnog afgaat en tot letsel leidt. In dat geval
kunnen we spreken van productfalen, maar net zo goed van onvoorzichtig gedrag vuurwerk dat niet is afgegaan opnieuw proberen aan te steken wordt uiteraard ten
zeerste afgeraden. In de analyse is ervoor gekozen voor dergelijke vuurwerkongevallen
beide oorzaken te coderen. Daarbij zal de uiteindelijke lijst van gerapporteerde oorzaken
optellen tot een groter aantal dan het totaal van geanalyseerde ongevallen en het totaal
percentage meer dan 100 bedragen. Hiertoe is besloten om een goed inzicht te hebben
in het totaal aandeel van alle mogelijke oorzaken.
Analyse
Uiteindelijk zijn, na exclusie van de ongevallen waarbij geen oorzaak kon worden
gecodeerd (n=161), in totaal 1.147 vuurwerkongevallen in de analyse meegenomen. Van
76 van deze ongevallen is geconstateerd dat er twee oorzaken konden worden
aangewezen. De cases in de analyse waren in alle gevallen vuurwerkongevallen die tot
letsel leidden waarvoor het slachtoffer behandeld is op een SEH-afdeling of
huisartsenpost.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
11

3
3.1

Oorzaken van vuurwerkongevallen

Algemene oorzaken van vuurwerkongevallen
Gedrag, productfalen en specifieke oorzaken
Vuurwerkongevallen werden in 38 procent van de gevallen door gedrag veroorzaakt, in
27 procent doordat het product het ongeval veroorzaakte en in 41 procent van de
ongevallen door overige omstandigheden (tabel 3.1). De belangrijkste specifieke
oorzaken van het ongeval of letsel waren het te vroeg of direct afgaan van vuurwerk
(17%), het afsteken van vuurwerk vanuit de hand (15%), en omstanders die werden
geraakt door vuurwerk (18%). Ook ander onvoorzichtig gedrag, onder andere opnieuw
afsteken van vuurwerk dat niet afging (10%), en geraakt worden door (brandende)
deeltjes van vuurwerk (9%) kwam veel voor. Stunten, inclusief vuurwerk in kleding
gooien en vuurwerk richten, was in 1 op de 10 gevallen de oorzaak van het ongeval.
Tabel 3.1

Oorzaken van vuurwerkongevallen, jaarwisseling 2015/2016 tot en met
2019/2020 (n=1.147)
%

Product - ondeugdelijk vuurwerk

17%

Ondeugdelijk vuurwerk, overig

5%

Omgevallen cakebox/compound

4%

Steekvlam

1%

Vuurwerk deed niet wat verwacht werd

<1%

Gedrag – gevaarlijk afsteken

38%

Uit de hand afgestoken

15%

Onvoorzichtig

10%

Stunten, overig

8%

Onvoldoende afstand

2%

Twee/drie lonten

1%

Vuurwerk in kleding gegooid

1%

Vuurwerk gericht

1%

Overig – productfalen of gedrag niet vast te stellen

Rapport 871

27%

(Te) vroeg afgegaan

41%

Omstander geraakt door vuurwerk

18%

Geraakt door (brandende) roet-/vuurwerkdeeltjes

9%

Omgevallen vuurwerk (excl. cakebox/compound)

6%

Vuurwerk in kleding, overig

5%

Overig

3%

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
12

Oorzaken in relatie tot leeftijd
Oorzaken van vuurwerkongevallen verschilden duidelijk tussen de verschillende
leeftijdscategorieën van de slachtoffers (tabel 1/tabel 2, bijlage). Onder de 12 jaar werd
het ongeval vaak veroorzaakt door onvoorzichtigheid, vuurwerk uit de hand afsteken of
als omstander geraakt worden door vuurwerk. In de leeftijdscategorie 12-17 jaar was in 1
op de 4 gevallen vuurwerk vanuit de hand afsteken de oorzaak, en bij 1 op de 7 stunten,
gooien of richten van vuurwerk. Geraakt worden door vuurwerk of vuurwerkdeeltjes
neemt toe met de leeftijd, evenals (in iets mindere mate) geraakt worden door vuurwerk
dat te vroeg afging. Omstanders werden op alle leeftijden ongeveer even vaak geraakt
door vuurwerk. In het algemeen neemt de invloed van gedrag af met de vorderende
leeftijd en neemt de invloed van product(falen) toe, zoals in figuur 3.1 goed te zien is. Bij
slachtoffers onder de 18 jaar was ongeveer de helft van de ongevallen te wijten aan
(onvoorzichtig) gedrag.
60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%
0-11 jaar (n=273)

12-17 jaar (n=287)

product

Figuur 3.1

18-34 jaar (n=321)

gedrag

35-54 jaar (n=210)

55 jaar of ouder (n=50)

overig

Oorzaken van vuurwerkongevallen, naar leeftijd

Oorzaken in relatie tot type letsel
Brandwonden en oppervlakkig letsel (bijv. een kneuzing) werden iets vaker door gedrag
veroorzaakt dan door het product (figuur 3.2). Amputaties ontstonden vrijwel allemaal
(mede) door gedrag, meestal vanuit de hand afsteken van vuurwerk. Bij fracturen en
open wonden waren gedrag en product ongeveer even vaak de oorzaak. Oogletsel
kwam vaker voor door een falend product dan door onvoorzichtig gedrag. Maar bij
oogletsel was vaak een overige oorzaak van invloed, doordat niet meer bekend was dan
dat een omstander werd geraakt door vuurwerk.
De specifieke oorzaken die de afzonderlijke letsel typen veroorzaakten zijn weergegeven
in tabel 3 in de bijlage.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
13
120%

100%

80%

60%

40%

20%

0%
Brandwond
(n=523)

Amputatie (n=14)

Fractuur (n=20)

Open wond (n=117)

Product

Figuur 3.2

3.2

Gedrag

Oppervlakkig
letsel (n=89)

Oogletsel (n=257) Overig/onbekend
(n=127)

Overig

Oorzaken van vuurwerkongevallen, naar type letsel

Oorzaken van vuurwerkongevallen per type vuurwerk
Gedrag en productfalen
In algemene zin kan worden gesteld dat ongevallen door Singel Shots,
rotjes/ratelbanden en grondbloemen vaker door gedrag werden veroorzaakt. Aan
ongevallen met cakeboxen, compounds en (in mindere mate) fonteinen lag relatief
vaker ondeugdelijk vuurwerk ten grondslag (figuur 3.3).

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Single shot
(n=145)

Rotje
(n=158)

Ratelband
(n=15)

Vuurpijl
(n=240)

Product

Figuur 3.3

Cakebox
(n=196)

Gedrag

Compound
(n=32)

Fontein
(n=169)

Grondbloem Sterretjes
(n=130)
(n=62)

Overig

Oorzaak van vuurwerkongevallen, naar type vuurwerk

Specifieke oorzaken van vuurwerkongevallen
Onderstaand worden de verschillende specifieke oorzaken van vuurwerkongevallen per
afzonderlijk type vuurwerk beschreven (zie ook tabel 4 in de bijlage, waar dezelfde
gegevens in een overzichtelijke tabel zijn weergegeven). Daarbij is er voor gekozen om

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
14

per type vuurwerk in de tabellen in paragraaf 3.2.2 slechts de oorzaken te rapporteren
die 5 of meer keer voorkwamen. Waar mogelijk worden per type vuurwerk de
belangrijkste oorzaken gerelateerd aan leeftijd van de slachtoffers en het type letsel.
Single Shot (n=145)
Letsel door Single Shots werd voor een groot deel veroorzaakt doordat ze uit de hand
werden afgestoken, te vroeg afgingen, een omstander raakten, of door stunten of op
iemand te richten (zie onderstaande tabel, gebundeld naar ‘product’, ‘gedrag’ en
‘overig’). In de helft van de gevallen (49%) was het ongeval te wijten aan gedrag, bijna
een kwart (23%) van de ongevallen ontstond door foutief vuurwerk (figuur 3.3). Single
shots leidden vooral bij jongeren van 12-17 jaar tot letsel door vanuit de hand afsteken of
te vroeg afgaan. Ze veroorzaakten vaak brandwonden door uit de hand afsteken,
stunten, omvallen of te vroeg afgaan, en oogletsel door voortijdig afgaan.
Oorzaken van ongevallen met Single Shots

%

(Te) vroeg afgegaan
Ondeugdelijk vuurwerk, overig

17%
4%

Uit de hand afgestoken
Stunten
Onvoorzichtig

21%
16%
10%

Omstander geraakt door vuurwerk
Omgevallen vuurwerk (excl. cakebox/compound)
Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes
Vuurwerk in kleding, overig

16%
12%
6%
4%

Rotje/kanonslag/astronaut (n=158)
Ruim een derde van de letsels door rotjes werd veroorzaakt door vanuit de hand
afsteken, en bijna 1 op de 5 door stunten met rotjes. Ook in bijna 1 op de 5 gevallen werd
een omstander geraakt door een (deel van een) rotje. Twee derde deel (64%) van de
ongevallen met rotjes werd door gedrag veroorzaakt, en 1 op de 10 door het product.
Rotjes leidden vaak tot letsel bij jongeren onder de 18 jaar door uit de hand afsteken of
stunten, maar ook volwassenen raakten gewond door rotjes in de hand te houden.
Vasthouden van en stunten met rotjes leidde veelal tot brandwonden. Omstanders die
geraakt werden door rotjes liepen relatief vaak oogletsel op.
Oorzaken van ongevallen met Rotjes/kanonslagen/astronauten

%

(Te) vroeg afgegaan

7%

Uit de hand afgestoken
Stunten
Onvoorzichtig

35%
18%
8%

Omstander geraakt door vuurwerk
Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes
Vuurwerk in kleding, overig

18%
7%
6%

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
15

Ratelband/Chinese rol (n=15)
Ratelbanden/Chinese rollen zorgden in grote mate voor letsel bij omstanders, en
doordat slachtoffers , zowel omstanders als afstekers, werden geraakt door deeltjes van
vuurwerk. Eén op de vijf letsels ontstond door gedrag (uit de hand afsteken, meerdere
lonten aansteken), maar de meeste door overige oorzaken.
Oorzaken van ongevallen met ratelbanden/Chinese rollen

%

Uit de hand afgestoken

13%

Omstander geraakt door vuurwerk
Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes

33%
33%

Vuurpijl (n=240)
In vier op de tien gevallen van letsels door vuurpijlen is over de oorzaak van het ongeval
niet meer bekend dan dat het slachtoffer als omstander geraakt werd door een vuurpijl.
In mindere mate gingen ze te vroeg af of werd het slachtoffer geraakt door (brandende)
deeltjes. In 20 procent was gedrag de oorzaak, bij 17 procent was het product
ondeugdelijk, maar in meerderheid hadden ongevallen met vuurpijlen een overige
oorzaak of was niet bekend waarom een vuurpijl bijvoorbeeld een omstander raakte. De
omstanders die door vuurpijlen geraakt werden zijn van alle leeftijden en dit leidde
relatief vaak tot brandwonden en oogletsel.
Oorzaken van ongevallen met vuurpijlen

%

(Te) vroeg afgegaan
Ondeugdelijk vuurwerk, overig

12%
4%

Uit de hand afgestoken
Stunten
Onvoldoende afstand
Onvoorzichtig

6%
4%
4%
4%

Omstander geraakt door vuurwerk
Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes
Vuurwerk in kleding, overig
Omgevallen vuurwerk (excl. cakebox/compound)

39%
11%
8%
5%

Cakebox (n=196)
Cakeboxen veroorzaakten veel ongevallen door te vroeg af te gaan of om te vallen, zoals
eerder gezegd bij cakeboxen vaak een teken van een productie- of opslagfout. Bijna
twee derde deel (64%) van de ongevallen met cakeboxen ontstond door productfalen,
ruim 1 op de 5 door gedrag. Cakeboxen leidden vaak tot letsel bij slachtoffers van 18-34
jaar door vroege ontploffing, omvallen of op een andere wijze iemand te raken. Te vroeg
afgaan veroorzaakte vaak brandwonden, open wonden en oogletsel. Omvallen leidde tot
veel brandwonden en oppervlakkig letsel, (brandende) deeltjes van vuurwerk leverden
relatief vaak oogletsel op.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
16
Oorzaken van ongevallen met cakeboxen

%

(Te) vroeg afgegaan
Omgevallen cakebox/compound
Ondeugdelijk vuurwerk, overig

32%
20%
9%

Onvoorzichtig
Twee/drie lonten
Stunten
Onvoldoende afstand

9%
5%
5%
3%

Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes
Omstander geraakt door vuurwerk

9%
8%

Compound/samengesteld vuurwerk (n=32)
Evenals bij cakeboxen werden bij compounds ongevallen vooral veroorzaakt door te
vroeg afgaan of omvallen. Ruim drie kwart van de ongevallen (78%) ontstond dan ook
door een ondeugdelijk vuurwerkproduct. In 1 op de 5 (22%) van de gevallen was gedrag
de oorzaak, bijvoorbeeld meerdere lonten willen aansteken. Compounds veroorzaakten
relatief vaak brandwonden en oogletsel door te vroeg af te gaan, en brandwonden door
omvallen.
Oorzaken van ongevallen met compounds

%

(Te) vroeg afgegaan
Omgevallen cakebox/compound
Ondeugdelijk vuurwerk, overig

44%
25%
9%

Onvoorzichtig

16%

Fontein (n=169)
Fonteinen veroorzaakten vaak letsel doordat ze omvielen of te vroeg afgingen. Bijna een
derde van de ongevallen (31%) ontstond door productfalen, 18 procent door gedrag. Bij
de meeste ongevallen met fonteinen (54%) is echter noch gedrag, noch het product als
oorzaak aan te wijzen, mede doordat veel letsels werden veroorzaakt door omvallende
fonteinen, waarvan we niet weten of dit door het product of door gedrag kwam.
Fonteinen zorgden veelal door te vroeg afgaan en door omvallen voor veel letsel bij 18-54
jarige slachtoffers, wat vooral in brandwonden en oogletsel resulteerde.
Oorzaken van ongevallen met fonteinen

%

Te) vroeg afgegaan
Ondeugdelijk vuurwerk, overig

23%
7%

Onvoorzichtig
Stunten
Onvoldoende afstand
Uit de hand afgestoken

5%
4%
4%
3%

Omgevallen vuurwerk (excl. cakebox/compound)
Omstander geraakt door vuurwerk
Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes

26%
14%
12%

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
17

Grondbloem (n=130)
Veel ongevallen met grondbloemen (of vuurtollen) ontstonden doordat (meestal) het
slachtoffer het vuurwerk vanuit de hand afstak. Ook kwamen ze relatief vaak in kleding
terecht, of werd ermee gestunt, gegooid of anderszins onvoorzichtig mee omgegaan. In
bijna drie kwart van de gevallen (73%) ging het dan ook mis vanwege gedrag.
Grondbloemen veroorzaakten vooral brandwonden, meest bij 0-11 jarigen door vanuit de
hand afsteken en ander onvoorzichtig gedrag, en doordat de grondbloem in de kleding
terecht kwam. Ook 12-17 jarigen liepen veel letsel op door grondbloemen vanuit de hand
af te steken.
Oorzaken van ongevallen met grondbloemen

%

(Te) vroeg afgegaan

9%

Uit de hand afgestoken
Stunten
Onvoorzichtig
Vuurwerk in kleding gegooid

43%
11%
11%
8%

Omstander geraakt door vuurwerk
Vuurwerk in kleding, overig

7%
16%

Sterretjes (n=62)
Ongevallen met sterretjes ontstonden veelal door onvoorzichtigheid, bijvoorbeeld door
een brandend sterretje vast te grijpen. In 7 van de tien ongevallen was gedrag dan ook
de belangrijkste factor. Sterretjes leidden door die onvoorzichtigheid (meestal van de
ouders of andere volwassenen) dan ook vooral tot brandwonden bij jonge kinderen.
Sterretjes mogen pas vanaf 12 jaar worden verkocht afgestoken of ter hand gesteld.
Oorzaken van ongevallen met sterretjes

%

Ondeugdelijk vuurwerk, overig

8%

Onvoorzichtig

63%

Geraakt door (brandende) roet/vuurwerkdeeltjes

19%

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
18

4

Conclusie

Ter samenvatting worden hieronder de belangrijkste onderzoeksvragen in deze studie
beantwoord.
•

Welk aandeel van de vuurwerkongevallen wordt veroorzaakt door gedrag en welk
aandeel door productfalen?
In het algemeen kan geconcludeerd worden dat in 38 procent van de
vuurwerkongevallen (onvoorzichtig) gedrag mede een rol speelde in het
veroorzaken van het ongeval (uit de hand afsteken, stunten), en dat in ruim een
kwart (27%) van de gevallen een ondeugdelijk product (mede) oorzaak was, dat
vooral vaak te vroeg of te laat afging. Bij vier op de tien vuurwerkongevallen was
niet vast te stellen of voornamelijk gedrag of productfalen een rol speelde, waarbij
van een groot deel niet voldoende specifieke informatie over de oorzaak bekend is
om meer te zeggen dan dat een persoon/omstander geraakt werd door vuurwerk
of (brandende) vuurwerkdeeltjes.

•

Welke specifieke oorzaken (binnen gedrag en productfalen) van
vuurwerkongevallen zijn er te benoemen en hoe vaak komen die voor?
De belangrijkste specifieke oorzaken waren vuurwerk dat te vroeg afging (17%), en
het afsteken van vuurwerk vanuit de hand (15%) of ander onvoorzichtig gedrag
(10%), zoals vuurwerk dat niet afging opnieuw afsteken. Daarnaast werden veel
omstanders geraakt door vuurwerk (18%) of (brandende) deeltjes van vuurwerk
(9%) , zonder dat bekend is of dit specifiek aan gedrag of het product vuurwerk kan
worden toegeschreven.

•

Zijn er verschillen in oorzaken van vuurwerkongevallen aan te wijzen voor
afzonderlijke leeftijdsgroepen of typen letsel?
Bij de jongere leeftijdsgroepen lag relatief vaker gedrag ten oorsprong aan het
ongeval, bij de oudere slachtoffers - relatief ten opzichte van de jongeren - vaak het
vuurwerkproduct. Oogletsel werd vaker door een falend product veroorzaakt dan
door gedrag, brandwonden ontstonden vaker door gedrag.

•

Welke rol spelen gedrag en productfalen bij het ontstaan van vuurwerkongevallen
voor de verschillende typen vuurwerk?
Specifiek voor de afzonderlijke typen vuurwerk kan in het algemeen
geconcludeerd worden dat ongevallen met Single Shots, rotjes en Ratelbanden,
grondbloemen en sterretjes vaker onvoorzichtig of onverantwoordelijk gedrag als
oorzaak hadden. Bij ongevallen met cakeboxen, compounds en fonteinen was het
product vaker de oorzaak dan gedrag. In vier op de tien gevallen van letsels door
vuurpijlen is over de oorzaak van het ongeval niet meer bekend dan dat het
slachtoffer als omstander geraakt werd door een vuurpijl.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
19
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Single shot
(n=145)

Rotje
(n=158)

Ratelband
(n=15)

Vuurpijl
(n=240)

Product

•

Cakebox
(n=196)

Gedrag

Compound
(n=32)

Fontein
(n=169)

Grondbloem Sterretjes
(n=130)
(n=62)

Overig

Welke rol spelen specifieke oorzaken bij het ontstaan van vuurwerkongevallen voor
de verschillende typen vuurwerk?
Single Shots zorgden vaak voor letsel door vanuit de hand afgestoken te worden,
maar ook door te vroeg af te gaan of een omstander te raken. De belangrijkste
oorzaak van ongevallen met rotjes was het uit de hand afsteken, in een derde van
de gevallen zorgde dit voor het letsel. Vuurpijlen raakten in vier op de tien gevallen
waarin het mis ging een omstander. Cakeboxen, compounds en fonteinen
veroorzaakten veel letsel door te vroeg af te gaan of door om te vallen, wat in geval
van de cakeboxen en compounds waarschijnlijk een productie- op opslagfout is.
Grondbloemen werden te vaak uit de hand afgestoken of kwamen in kleding
terecht, en sterretjes leidden tot letsel door onvoorzichtig gedrag.

Door samenvoeging van de beschikbare gegevens over vijf jaarwisselingen konden in dit
onderzoek betrouwbaardere en specifiekere uitspraken worden gedaan over de
verschillende oorzaken van vuurwerkongevallen door afzonderlijke typen vuurwerk, en
binnen leeftijdsgroepen en verschillende typen letsel, dan in afzonderlijke
jaarrapportages. Uiteraard zeggen deze conclusies niets over veranderingen in die
oorzaken over de afgelopen jaren, onder invloed van onder andere preventie en beleid,
zoals voorlichting, het verbod op verkoop van Romeinse kaarsen en babypijltjes, of het
instellen van vuurwerkvrije zones. De invloed van nieuwe richtlijnen die tijdens de
jaarwisseling van 2020/2021 van kracht zijn zal op dat moment opnieuw goed
gemonitord moeten worden.

Rapport 871

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk

20

Bijlage 1
Tabel 1

Oorzaken vuurwerkongevallen, naar leeftijd (kolom %, belangrijkste oorzaken per leeftijdsgroep)
0-11 jaar

12-17 jaar

18-34 jaar

35-54 jaar

55+ jaar

onbekend

totaal

(Te) vroeg afgegaan

5%

16%

21%

27%

20%

33%

17%

Ondeugdelijk vuurwerk, overig

3%

5%

6%

7%

6%

5%

Omgevallen cakebox/compound

4%

3%

4%

5%

10%

4%

3%

1%

0%

2%

1%

Product - ondeugdelijk vuurwerk

Steekvlam
Vuurwerk deed niet wat verwacht werd

0%

Gedrag
Uit de hand afgestoken

18%

25%

10%

8%

2%

Onvoorzichtig

21%

6%

7%

9%

6%

Stunten

9%

11%

7%

4%

6%

8%

Onvoldoende afstand

1%

2%

3%

2%

2%

2%

4%

2%

1%

Twee/drie lonten
Vuurwerk in kleding gegooid

1%
3%

Vuurwerk gericht

15%
17%

10%

2%

0%

1%

1%

2%

1%

0%

1%

Overig
Omstander geraakt door vuurwerk

16%

12%

22%

19%

26%

18%

Geraakt door (brandende) roet-/vuurwerkdeeltjes

7%

7%

11%

10%

10%

17%

9%

Omgevallen vuurwerk (excl. cakebox/compound)

7%

6%

6%

7%

6%

17%

6%

Vuurwerk in kleding, overig

12%

5%

2%

3%

17%

5%

Overig

2%

2%

2%

3%

6%

3%

n-getal

273

287

321

210

50

6

1.147

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
Tabel 2

21

Oorzaken vuurwerkongevallen, naar leeftijd (rij %, leeftijdsverdeling per oorzaak vuurwerkongeval)
n-getal

0-11 jaar

12-17 jaar

192

7%

23%

Ondeugdelijk vuurwerk, overig

58

12%

Omgevallen cakebox/compound

48

21%

Steekvlam

13

Vuurwerk deed niet wat verwacht werd

3

33%

Uit de hand afgestoken

168

29%

Onvoorzichtig

120

Stunten
Onvoldoende afstand
Twee/drie lonten

18-34 jaar 35-54 jaar

55+ jaar onbekend

totaal

Product - ondeugdelijk vuurwerk
(Te) vroeg afgegaan

34%

29%

5%

1%

100%

24%

33%

26%

5%

100%

19%

29%

21%

10%

100%

62%

31%

8%

100%

33%

33%

100%

42%

19%

10%

1%

100%

47%

15%

19%

16%

3%

100%

91

27%

35%

25%

9%

3%

100%

24

17%

25%

38%

17%

4%

100%

14

7%

29%

57%

7%

100%

Vuurwerk in kleding gegooid

14

50%

36%

14%

100%

Vuurwerk gericht

10

100%

Gedrag

50%

40%

10%

17%

35%

20%

Overig
Omstander geraakt door vuurwerk

203

22%

6%

Geraakt door (brandende) roet-/vuurwerkdeeltjes

102

19%

21%

35%

20%

5%

Omgevallen vuurwerk (excl. cakebox/compound)

74

26%

23%

27%

19%

4%

Vuurwerk in kleding, overig

60

57%

23%

8%

10%

Overig

29

17%

24%

24%

24%

10%

Totaal

1.147

24%

25%

28%

18%

4%

100%
100%
1%

100%

2%

100%
100%

1%

100%

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
Tabel 3

22

Oorzaken vuurwerkongevallen, naar type letsel (kolom % [%> = 10], oorzaken per type letsel)
Open
Brandwond Amputatie
Fractuur
wond Opp. letsel

Product - ondeugdelijk vuurwerk

25%

(Te) vroeg afgegaan

14%

7%

Oogletsel

Overig

Totaal

35%

37%

21%

31%

26%

27%

25%

26%

10%

21%

17%

17%

Ondeugdelijk vuurwerk, overig

5%

Omgevallen cakebox/compound

4%

Steekvlam

1%

Vuurwerk deed niet wat verwacht werd

0%

Gedrag

44%

107%

45%

40%

42%

Uit de hand afgestoken

18%

86%

15%

22%

20%

Onvoorzichtig

11%

14%

11%

15%

Stunten
Onvoldoende afstand

22%

37%

38%

13%

10%

11%

8%
2%

15%

25%

Twee/drie lonten

1%

Vuurwerk in kleding gegooid

1%

Vuurwerk gericht

1%

Overig

37%

Omstander geraakt door vuurwerk
Geraakt door (brandende)
roet/vuurwerkdeeltjes
Omgevallen vuurwerk (excl.
cakebox/compound)

14%

Vuurwerk in kleding, overig

10%

7%

20%

33%

40%

54%

43%

41%

10%

19%

26%

24%

17%

18%

25%

9%
6%
5%

Overig
Totaal

3%
100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Oorzaken van vuurwerkongevallen met legaal consumentenvuurwerk
Tabel 4

23

Oorzaken vuurwerkongevallen, naar type vuurwerk (kolom % [n> = 5], oorzaken per type vuurwerk)
Single
shot
Rotje
Ratelband
Vuurpijl
Cakebox Compound

Product - ondeugdelijk vuurwerk

23%

10%

(Te) vroeg afgegaan

17%

7%

Ondeugdelijk vuurwerk, overig

4%

7%

Fontein

Grondbloem

Sterretjes

17%

63%

78%

31%

13%

8%

12%

32%

44%

23%

9%

4%

Omgevallen cakebox/compound

9%

7%

8%

20%

25%

22%

22%

18%

72%

3%

43%

16%

5%

11%
11%

Steekvlam
Vuurwerk deed niet wat verwacht
werd
Gedrag

49%

64%

20%

Uit de hand afgestoken

21%

35%

6%

Onvoorzichtig

10%

8%

4%

9%

Stunten

13%

18%

4%

5%

4%

4%

3%

4%

Onvoldoende afstand

20%

Twee/drie lonten

63%

5%

Vuurwerk in kleding gegooid

8%

Vuurwerk gericht

3%

Overig

39%

35%

73%

65%

21%

54%

28%

Omstander geraakt door vuurwerk

16%

18%

33%

39%

8%

14%

7%

Geraakt door (brandende)
roet/vuurwerkdeeltjes
Omgevallen vuurwerk (excl.
cakebox/compound)
Vuurwerk in kleding, overig

6%

7%

33%

11%

9%

12%

12%
4%

Overig
Totaal

69%

5%
6%

100%

100%

19%

16%
3%

100%

23%

26%

8%

4%
100%

16%

100%

5%
100%

100%

100%

100%

Over VeiligheidNL
VeiligheidNL is hét kenniscentrum voor letselpreventie. Wij zetten ons
in om het leven van mensen veilig(er) te maken door veilig gedrag in
een veilige omgeving te stimuleren.
Veiligheid is niet vanzelfsprekend. Het is het resultaat van onderzoek,
van wetenschap, van interventies, van gedrag. Wij richten ons op de
meest voorkomende en meest ernstige letsels, waar preventie
belangrijk én mogelijk is. Dit doen we vanuit de thema’s
Kinderveiligheid, Valpreventie, Gezond gehoor, Sportblessurepreventie
en Verkeersveiligheid.
We werken in een doelgerichte cyclus aan onderzoek, strategie- en
interventieontwikkeling, implementatie en evaluatie. Relevante kennis
en inzichten zetten wij om in hoogwaardige gedragsinterventies en
slimme veiligheidsoplossingen en we verbinden wetenschappelijke
inzichten met de dagelijkse praktijk. En, dat doen we niet alleen. We
werken samen met partners en professionals en samen strijden we voor
maximale impact.
Voor de monitoring van letsels werken we met ons eigen Letsel
Informatie Systeem (LIS). Een uniek systeem dat letsels registreert bij
een representatieve steekproef van Spoedeisende Hulpafdelingen van
ziekenhuizen in Nederland.
Veiligheid is niet per ongeluk.