Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

24 515

Preventie en bestrijding van stille armoede en
sociale uitsluiting

Nr. 430

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 april 2018
1. Inleiding
«Armoede onder kinderen heeft niet alleen een negatief effect op de
levensloop van kinderen maar ook op hun kansen. De ontwikkeling wordt
belemmerd, talenten niet optimaal benut. Daarmee draagt armoede onder
kinderen ook bij aan verscherping van een tweedeling in de
maatschappij», zo schrijft de Sociaal-economische Raad (SER) in haar
advies «Opgroeien zonder armoede», uitgebracht in maart 2017 in
samenwerking met het Sociaal en Cultureel Planbureau.
Aanleiding voor de adviesaanvraag vormde de (gewijzigde) motie Van
Apeldoorn c.s. die in de Eerste Kamer is aanvaard1.
Op verzoek van mijn voorganger heeft de Kinderombudsman op
5 december 2017 haar rapport «Alle kinderen kansrijk. Het verbeteren van
ontwikkelingskansen van kinderen in armoede» uitgebracht.
In deze brief reageert het kabinet op de bevindingen van de SER en de
Kinderombudsman. Daarmee wordt tevens voldaan aan het verzoek van
het lid De Lange tijdens de Regeling van Werkzaamheden op 5 december
20172 en het verzoek van de Vaste Commissie SZW van 14 december
2017. Naar aanleiding van verschillende overleggen in de Eerste en
Tweede Kamer zijn moties aangenomen over het onderwerp kinderen in
armoede die ik ook in deze brief zal behandelen3.
Het kabinet dankt de SER en de Kinderombudsman voor de heldere en
indringende boodschappen die zij hebben meegegeven in hun rapporten.

1

Kamerstuk 34.300, AB
Handelingen II 2017/18, nr. 30, item 16
3
Kamerstuk 24 515 nr. 391, Kamerstuk 24 515 nr. 405 en Kamerstuk 34 775, D
2

kst-24515-430
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

1

Armoede is schrijnend. In het bijzonder als het kinderen treft, omdat zij
geen invloed kunnen hebben op de oorzaken en de oplossingen van
armoede. Alle kinderen moeten zich in vrijheid kunnen ontwikkelen,
zonder belemmeringen met volop kansen, ongeacht de financiële
draagkracht van de ouders.
Het is een terechte zaak dat armoede ons bezighoudt. Zoals de SER ook
constateert, is het tegengaan van kinderarmoede in eerste instantie een
verantwoordelijkheid van de ouders. Zij hebben immers de primaire
verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling en opvoeding van hun
kinderen en moeten handelen in het belang van het kind (Verdrag inzake
de Rechten van het Kind). In aanvulling hierop ligt er een duidelijke
opgave aan ons allemaal, met een primaire verantwoordelijkheid voor het
Rijk en gemeenten, met oplossingen te komen die soelaas bieden aan
gezinnen en kinderen die in armoede leven en hen in staat stellen
gelijkwaardig te participeren. Hiermee geeft het kabinet mede-invulling
aan het Kinderrechtenverdrag, het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten en het Europees Sociaal Handvest.
Zoals ook de SER stelt in haar advies is de armoede onder kinderen
onlosmakelijk verbonden met de armoede van hun ouders. Om armoede
onder kinderen aan te pakken is het dan ook nodig aandacht te hebben
voor zowel de financiële als ook de sociale positie van de ouders. Immers
de oorzaken van armoede liggen in belangrijke mate in conjuncturele
ontwikkelingen en daarnaast ook in persoonlijke situaties zoals bijvoorbeeld het verliezen van een baan of een echtscheiding.
Ongeacht waar de oorzaak van de armoede ligt, wil het kabinet in de
eerste plaats dat een aanpak leidt tot structurele verbetering van de
leefsituatie van gezinnen.
Het kabinet heeft daarin een belangrijke verantwoordelijkheid door te
zorgen voor een werkend systeem waarin die structurele oplossingen
daadwerkelijk mogelijk zijn. Leidend in de visie van het kabinet is dat werk
(of meer uren werk) de beste weg is om structureel uit de armoede te
geraken.
Het kabinet neemt daartoe, op basis van het regeerakkoord, diverse
maatregelen om de structurele oorzaken van armoede aan te pakken. Zo
zal het kabinet bevorderen dat meer mensen aan het werk komen, dat
werken moet lonen en dat de inkomenspositie van gezinnen met kinderen
verbetert. En komen er extra middelen voor het voorkomen van schulden
en het bestrijden van armoede, in het bijzonder onder kinderen.
In de tweede plaats blijft het kabinet er stevig op inzetten dat ook kinderen
die opgroeien in een gezin met een laag inkomen mee kunnen doen. Het
meedoen van kinderen is essentieel voor hun ontwikkeling en toekomstige participatie in de samenleving, op school en later op de arbeidsmarkt.
Verderop in de brief leest u welke maatregelen het kabinet daartoe neemt.
De armoedeproblematiek die diep raakt in de persoonlijke levenssfeer van
mensen is niet op te lossen met een blauwdruk vanuit Den Haag.
Naast de systeemverantwoordelijkheid van het kabinet ligt op het lokale
niveau de primaire verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het
armoedebeleid bij gemeenten. Zij hebben de middelen, de know how, de
expertise en de beleidsvrijheid om met passende oplossingen te komen
die aansluiten bij de persoonlijke situaties van mensen. Zij kennen de
gezinnen en de kinderen en kunnen per gemeente een integrale aanpak
maken met aandacht voor de structurele oorzaken (bijvoorbeeld door
mensen te begeleiden naar werk in combinatie met het aanpakken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

2

schuldenproblematiek) en bevorderen dat de kinderen in het gezin mee
kunnen doen.
Het is aan gemeenten invulling te geven aan deze verantwoordelijkheid.
Het kabinet stelt enkele maatregelen voor die gemeenten kunnen
ondersteunen in de lokale verantwoordelijkheid. Samen met VNG en
Divosa gaat het kabinet na welke ondersteuningsbehoeften gemeenten
hebben om de structurele aanpak van armoede verder te verstevigen.
Uit verkennende gesprekken die zijn gevoerd met enkele gemeenten, in de
voorbereiding van deze kabinetsreactie, is gebleken dat de adviezen uit
het rapport van de SER goed zijn ontvangen door de gemeenten. Voor
enkele gemeenten vormde het aanleiding hun beleid tegen het licht te
houden en zelf tot verbetervoorstellen te komen en op te pakken. Hiervoor
heb ik uiteraard veel waardering en roep andere gemeenten dan ook op
kennis te nemen van de waardevolle inzichten die deze beide rapporten
bieden over de accenten die nog gelegd kunnen worden in de aanpak van
armoede onder kinderen.
2. Armoede onder kinderen: de cijfers
Recent zijn nieuwe armoedecijfers beschikbaar gekomen van het CBS4.
Het CBS omschrijft een risico op armoede als het leven onder de lage
inkomensgrens5. Uit die cijfers blijkt dat in 2016 negen procent van de
minderjarige kinderen in Nederland opgroeit in een gezin met een risico
op armoede. Dit zijn 292.000 kinderen. Dat is een daling van 11.000
kinderen ten opzichte van het jaar daarvoor. Vier op de tien kinderen met
een risico op armoede groeien op in een eenoudergezin. Het aantal
kinderen dat langdurig (vier jaar of langer) te maken heeft met een risico
op armoede is in 2016 3,7 procent van alle minderjarige kinderen, een
toename ten opzichte van de 3,3 procent in 2015. Het risico op armoede
van kinderen neemt steeds verder af als de kinderen ouder worden (vanaf
10 jaar). Dit komt doordat er bij oudere kinderen meer tijd vrijkomt voor
ouder(s) om te gaan werken. In het algemeen geldt dat door (meer uren)
werk het huishoudinkomen stijgt en de kans op armoede daalt.
In Europees perspectief scoort Nederland relatief gunstig in risico op
armoede of sociale uitsluiting. Voor wat betreft het armoederisico waren
alleen in Tsjechië en Zweden de percentages lager.6 Nederland hoort bij
een groep Europese landen waar armoede onder kinderen tussen 2005 en
2015 significant is gedaald7. Uit eerder onderzoek van het Sociaal en
Cultureel Planbureau komt naar voren dat 93 procent van de kinderen die
in armoede leeft als volwassene geen risico op armoede loopt. Voor
kinderen die niet in armoede opgroeien is die kans 96 procent.8
3. Kabinetsreactie
3.1. Voorkomen van armoede
De SER stelt dat het kabinet in het armoedebeleid een focus moet leggen
op de aanpak van de structurele oorzaken van armoede via werk, door de
preventie van schulden en armoede en het voorkomen van terugval. De
4

CBS (2018), Armoede en sociale uitsluiting 2018
De lage-inkomensgrens is afgeleid van het bijstandsniveau voor een alleenstaande in 1979,
toen dit in koopkracht het hoogst was. In 2016 lag de grens voor een alleenstaande op 1.030
euro per maand. Voor een paar zonder kinderen was het grensbedrag 1.410 euro, voor een
paar met twee minderjarige kinderen 1.940 euro en voor een éénoudergezin met twee
minderjarige kinderen 1.560 euro.
6
CBS (2018), Armoede en sociale uitsluiting 2018
7
Fundamental Rights Agency, Fundamental Rights Report 2017
8
SCP (2016) armoede in kaart
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

3

Kinderombudsman beveelt in lijn hiermee een samenhangende aanpak
aan die zich richt op de verbetering van de kwaliteit van de gehele
leefomgeving van kinderen, te beginnen bij het verbeteren van de
onzekere en instabiele leefsituatie. Ook adviseert de SER gemeenten om
ondersteunende regelingen op basis van inkomensgrenzen met een
glijdende schaal in te richten, zodat ook werkenden beter worden
ondersteund. De Kinderombudsman beveelt een inkomensgrens tot 120%
van het sociaal minimum aan voor de voorzieningen en een glijdende
schaal tot ten minste 140%.
Zoals gezegd is werk, in de visie van het kabinet, de beste weg om
structureel uit de armoede te geraken. Het hebben van werk en voldoende
inkomen biedt betere garanties tegen het ontstaan van een armoedeproblematiek. In deze paragraaf beschrijft het kabinet welke maatregelen het
neemt om te voorkomen dat mensen in de problemen geraken. Het accent
ligt op het aan het werk komen en dat als iemand werkt dat ook moet
lonen. Maar voor sommigen is het moeilijk een stabiel en hoger inkomen
te ontvangen uit werk. Ook voor die groep heeft het kabinet volop de
aandacht en zet maatregelen in die ook soelaas bieden aan deze mensen.
Het verbeteren van de inkomenspositie van mensen en de aanpak van
schulden zijn maatregelen die direct ook effect kunnen hebben op de
bestedingsruimte van gezinnen. Daarnaast wil het kabinet het aantal
mensen met problematische schulden terugdringen.
Meer mensen aan het werk
Het is de ambitie van dit kabinet dat meer mensen aan het werk gaan. De
arbeidsmarktregio is het niveau waarop werkzoekenden, met de juiste
ondersteuning, gematcht kunnen worden. Dat vergt dat gemeenten en
hun SW-bedrijven, UWV, het onderwijs, private intermediairs,
werknemers en werkgevers in de arbeidsmarktregio’s samenwerken.
Samenwerken in hun dienstverlening aan werkgevers. Werkgevers
dringen in toenemende mate aan op eenduidige en herkenbare dienstverlening in de arbeidsmarktregio’s. Zij willen bediend worden vanuit één
regionaal werkgeversloket. Ik zet me, met het Programma Matchen op
Werk9, in op het versterken van de samenwerking in en het verstevigen
van de infrastructuur van de arbeidsmarktregio’s, zodat werkgevers
terecht kunnen bij één regionaal werkgeversservicepunt en er meer
mensen aan het werk komen.
Veel ouders van kinderen met een risico op armoede zitten in de bijstand.
Het kabinet wil dat mensen in de bijstand meer perspectief krijgen om
(weer) aan het werk te komen, vooral ook omdat langdurige afhankelijkheid van de bijstand kan leiden tot sociaal isolement en de kans op
schuldenproblematiek en armoedeproblematiek vergroot. Natuurlijk geldt
in de eerste plaats een inspanningsverplichting van de bijstandsgerechtigde zelf om actief op zoek te gaan naar een baan en baankansen te
vergroten.
Het kabinet en gemeenten hebben in het Interbestuurlijk programma (IBP)
gezamenlijke afspraken gemaakt over de inzet op het aan het werk helpen
van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt onder andere door
intensievere begeleiding door klantmanagers, verlaging van de caseload
en waar nodig het bieden van een specialistische aanpak. Met een
gezamenlijke inspanning van gemeenten en Rijk, UWV, private bemiddelaars, onderwijs, activering en dienstverlening kunnen deze mensen beter

9

Het versterken van de werkgeversdienstverlening in de Arbeidsmarktregio’s, 5 december 2017,
Kamerstuk 29 544, nr. 807

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

4

worden geholpen en worden werkgevers in staat gesteld de juiste banen
te bieden.
Werk moet lonen
De visie dat werk de beste weg is uit armoede wordt ondersteund door de
cijfers. Ouders die werken hebben namelijk de minste kans op een risico
op armoede. Er is een groep die inkomen ontvangt uit werk, maar toch
onder de lage inkomensgrens van het CBS zit. Tijdens het dertig ledendebat over de besteding van armoedegelden door gemeenten op
8 februari jl. heb ik toegezegd om in deze kabinetsreactie in te gaan op het
thema werkende ouders met een laag inkomen (Handelingen II 2017/18,
nr. 50, item 7).
Dat er een groep is die inkomen ontvangt uit werk, maar toch onder de
lage inkomensgrens van het CBS zit, heeft te maken met kleine baantjes
waarin maar weinig uren per week gewerkt wordt of waarin slechts een
deel van het jaar gewerkt wordt. Ook kan deze groep bestaan uit zelfstandigen die weinig winst maken.
Speerpunt van het kabinet in het inkomensbeleid is dat werk moet lonen.
Het kabinet komt daarom met een forse verlaging van de lasten op arbeid.
Naast dat de stap naar werk moet lonen, moet ook méér werken lonen.
Het kabinet neemt maatregelen om de marginale druk vanaf het
minimumloon te verkleinen. Dit doet het kabinet door de belastingtarieven te verlagen en door de arbeidskorting te verhogen tussen
minimumloon en modaal. De lastenverlichting in de inkomstenbelasting is
van belang, maar het kabinet schrapt bijvoorbeeld ook de harde
inkomensgrens in de huurtoeslag. Huurders die iets meer gaan verdienen,
verliezen daardoor niet meer ineens hun hele huurtoeslag.
De lastenverlichting in de vorm van de verhoogde algemene heffingskorting komt per saldo ook terecht bij uitkeringsgerechtigden in de vorm
van een hogere uitkering door middel van de netto-netto koppeling.
Het kabinet gaat ZZP’ers, ook zij die veel uren maken en toch weinig
verdiensten er aan overhouden, betere bescherming bieden tegen
schijnconstructies. Uw Kamer is door de Minister van SZW per brief nader
geïnformeerd over de route naar inwerkingtreding van de wetgeving
betreffende de vervanging van de wet DBA (Kamerstuk 29 544, nr. 813).
Ook voor mensen die vanuit de bijstand aan het werk komen, is het van
belang dat ze er ook écht op vooruit gaan. Het kabinet maakt met
gemeenten afspraken over het lokaal beleid om de armoedeval te
verkleinen.
Naar de mening van het kabinet past in dit verband een categoriale
invulling van het armoedebeleid met vaste inkomensgrenzen niet bij het
wettelijk uitgangspunt van de aanvullende inkomensondersteuning dat
individueel maatwerk leidend is. De gemeente zou bijvoorbeeld – in lijn
met de aanbeveling van de SER op dit punt – bij de beoordeling van het
recht op aanvullende inkomensondersteuning, niet van vaste inkomensgrenzen kunnen uitgaan (het «alles of niets principe»), maar een glijdende
schaal op basis van individuele financiële draagkracht kunnen hanteren.
De Participatiewet biedt de gemeente de mogelijkheid om mensen met
een laag inkomen die moeilijk rond komen, op basis van individueel
maatwerk, ondersteuning te bieden. Voor werkenden die weinig uren
werken kunnen gemeenten het inkomen aanvullen tot bijstandsniveau. In
de eerste plaats dient de ondersteuning gericht te zijn op het vinden van
een baan met voldoende uren om uit de bijstand te komen. Mensen
kunnen dan zelf in hun bestaan voorzien en stijgt de kans om uit de
armoede te komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

5

Overigens lopen er op dit moment ook enkele onderzoeken naar
werkenden met een laag inkomen. Zo heeft de SER een verkenning naar
combinatiebanen opgeleverd10. Hierin worden ook «werkenden met een
laag inkomen» en eenverdieners betrokken. Ook het SCP doet, in
samenwerking met instituut GAK, onderzoek naar «werkenden met een
laag inkomen». De uitkomsten van dit onderzoek verwacht ik dit voorjaar.
Verbeteren inkomenspositie van gezinnen met kinderen
Het kabinet trekt, naast de brede lastenverlichting, ook specifiek voor
gezinnen met kinderen extra geld uit om hun koopkracht te versterken.
Gezinnen met lage inkomens hebben ook profijt van de verhoging van de
kinderopvangtoeslag en de verhoogde kinderbijslag.
Toeslagen
In lijn met de aanbeveling van SER om praktische aanpassingen in de
inkomensondersteuning (o.a. toeslagen) door te voeren, heeft het kabinet
in de kabinetsreactie op het rapport van de WRR «Weten is nog geen
doen: een realistisch perspectief op redzaamheid» (Kamerstuk 34 775 VI,
nr. 88) en in de reactie op het rapport «Eenvoud loont» van de Raad voor
Volksgezondheid en Samenleving aangegeven welke stappen op dit
terrein worden gezet11. Zo wordt er momenteel gewerkt aan een voorstel
voor een nieuwe financieringssystematiek voor de kinderopvang, waarbij
sprake is van een directe financieringsstroom van het Rijk naar kinderopvanginstellingen, in plaats van via ouders. Dit is een kansrijke richting om
verder uit te werken, die echter wel zorgvuldigheid vereist vanwege de
ingrijpendheid van de wijzigingen. Ik verwacht de Tweede Kamer hierover
in het voorjaar van 2018 nader te kunnen informeren (Kamerstuk 31 322,
nr. 344).
Ook zet het kabinet stappen om (onbewust) niet-gebruik van toeslagen zo
veel mogelijk te beperken door meer dan voorheen met behulp van
gegevensbestanden en data-analyse technieken zicht te krijgen op burgers
die mogelijk recht hebben op een bepaalde toeslag en daar geen gebruik
van maken. Een voorbeeld is een recent door de Belastingdienst
gemaakte schatting van de omvang van het niet-gebruik van het kindgebonden budget.
Voorkomen en bestrijden van problematische schulden
Zoals ook de SER en de Kinderombudsman constateren, bestaat er een
sterke wisselwerking tussen armoede en problematische schulden.
Het kabinet zet in het regeerakkoord stevig in op de aanpak van schulden
met het terugdringen van het aantal mensen met problematische
schulden en gaat onder andere afspraken maken met gemeenten over
effectievere hulpverlening aan schuldenaren, onder andere over de
toegang tot hulpverlening. Het kabinet stelt ook extra middelen
beschikbaar in 2018–2020 voor het voorkomen van schulden en het
bestrijden van armoede, in het bijzonder onder kinderen. Over de
invulling van deze middelen wordt de Tweede Kamer dit voorjaar
geïnformeerd. Het kabinet zal in het voorjaar de Tweede Kamer informeren over de brede schuldenaanpak en wat het kabinet samen met
andere partijen gaat doen om de schuldenproblematiek aan te pakken.12

10

https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010–2019/2018/banen-combineren.aspx
Kamerstuk 24 515, nr. 428
12
Kamerstuk 24 515, nr. 410
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

6

Gemeenten hebben de wettelijke taak om hun inwoners die in de
financiële problemen zitten schuldhulpverlening te bieden. Uit de
evaluatie van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening in 2016 bleek dat
gemeenten veel goed doen op dit gebied, maar dat verbetering mogelijk
en nodig is. Om die verbetering te stimuleren ondersteunt SZW het
meerjarenprogramma Schouders Eronder.
Schouders Eronder is door de VNG, Divosa, de NVVK, de Landelijke
Cliëntenraad en Sociaal Werk Nederland gezamenlijk opgezet met
subsidie van SZW. Doel is om de kwaliteit van de schuldhulpverlening te verbeteren door professionalisering, innovatie en
onderzoek, kennisdeling en scholing. Schouders Eronder wil
ondermeer kennis en vakmanschap verbeteren van iedereen die een
rol heeft in het signaleren, voorkomen en oplossen van schulden.
Binnen enkele jaren moet iedereen binnen de schuldhulpverlening
kunnen werken met de beste methoden, zodat zoveel mogelijk
mensen met schulden zo goed mogelijk geholpen worden.
Inmiddels is dankzij verschillende onderzoeken ook duidelijk dat het
«doenvermogen» van mensen onder stress en mentale belasting,
bijvoorbeeld door armoede of schulden, aanzienlijk afneemt13. Aandacht
voor de toepassing van gedragswetenschappelijke inzichten in beleid en
uitvoering neemt dan ook toe14.
SZW heeft subsidie verstrekt aan Platform 31 voor het project «Van
een dubbeltje naar een kwartje. Nieuwe aanpakken voor in armoede
opgroeiende kinderen» door vertaling van Mobility Mentoring en
andere inzichten uit de (neuro) psychologie over executieve functies
bij kinderen. Het project richt zich op het doorbreken van intergenerationele armoede. Platform 31 wil deze methodieken samen met
gemeenten en experts verkennen en vertalen naar de Nederlandse
situatie. Hiervoor organiseert het platform een vijftal co-creatie
sessies waarna de opbrengsten bij twee gemeenten worden
geïmplementeerd. Het project beschikt over ervaringen en kennis
van de gemeente Alphen a/d Rijn die als een van de eerste
gemeenten in Nederland gestart is met «Mobility Mentoring». Bij het
project is o.a. de gemeente Haarlem betrokken en de jeugd- en
opvoedhulporganisatie Altra in Amsterdam, alsook de Hogeschool
van Utrecht (lectoraat Schulden en Incasso).
3.2. Tegengaan van de gevolgen van opgroeien in een gezin met een laag
inkomen
De SER stelt dat gemeenten meer kunnen inzetten op het bereiken van de
doelgroep om niet gebruik van landelijke regelingen en bestaande minima
voorzieningen tegen te gaan, ondermeer via kennis van de doelgroep.
De Kinderombudsman doet in dit kader de aanbeveling aan Rijk en
gemeenten om afspraken te maken over een minimumaanbod aan
kindvoorzieningen dat in alle gemeenten wordt aangeboden. Verder stelt
de SER dat gemeenten de functie van een armoederegisseur kunnen
creëren die zorgt voor het beter bereiken van de doelgroep, het monitoren
van de effectiviteit en het stimuleren van vernieuwende aanpakken. Ook
de Kinderombudsman vraagt om regie van gemeenten op het aanbod van
kindvoorzieningen en over de aanvraagprocedure. En roept gemeenten op
met het gezin een perspectiefplan op te stellen en te kijken naar wat nodig
is thuis, in de buurt en voor onderwijs en werk.

13
14

Rapport «Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid», WRR 2017
Brief TK, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VI, nr. 88

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

7

Zoals in de inleiding aangegeven wil het kabinet er stevig op blijven
inzetten dat ook kinderen die opgroeien in een gezin met een laag
inkomen mee kunnen doen. Kinderen mogen niet de dupe worden van de
financiële situatie van de ouders. Zowel op landelijk als ook op het
gemeentelijk niveau ligt een belangrijke verantwoordelijkheid het
meedoen te bevorderen. En ook te zorgen voor heldere, begrijpelijke
communicatie zodat mensen, ongeacht de opleidingsachtergrond, weten
waar ze ondersteuning kunnen verkrijgen om te werken aan hun
problematiek. De primaire verantwoordelijkheid ligt bij gemeenten, die
hier niet alleen in staan maar kunnen putten uit samenwerkingsvormen
met verschillende matschappelijke organisaties die daartoe ook middelen
ontvangen. Het kabinet zal gemeenten ondersteunen in de invulling van
de lokale verantwoordelijkheid en doet enkele voorstellen daartoe die het
in samenspraak met en naar behoefte van de gemeente zal uitwerken.
Hier is ook aandacht voor de rol die scholen kunnen hebben in de aanpak
van armoede, zowel waar het gaat om de pedagogische opdracht als ook
de praktische bijdragen die scholen kunnen leveren in het signaleren van
armoede en het doorverwijzen van ouders en kinderen naar gemeenten
en organisaties die ondersteunende voorzieningen beschikbaar hebben.
Het kabinet zal ook scholen verdere ondersteuning bieden in het invullen
van deze rol.
Lokaal integraal maatwerk
Zoals ook de SER stelt in haar rapport ligt de eerste verantwoordelijkheid
om te voorkomen dat kinderen in armoede terecht komen bij de ouder(s).
Er kunnen echter veel oorzaken zijn, echtscheidingen, schulden, gezondheidsproblemen en het verlies van een baan, waardoor ouders in de
problemen komen en het daardoor zelf even niet meer alleen kunnen
oplossen. Dat daarbij de ontwikkelingskansen van kinderen de focus
vormen, is essentieel met het oog op hun toekomstig maatschappelijk
participeren.
Een ongunstige thuisomgeving kan een negatieve invloed hebben op de
wijze waarop een kind school doorloopt. De omgeving van een kind zou
echter nooit een belemmering mogen zijn voor de kans van kinderen om
zich vanaf jonge leeftijd goed te ontwikkelen. Daarom ontvangen scholen
en gemeenten geld om de onderwijskansen voor deze kinderen te
vergroten.
Het kabinet investeert structureel € 170 miljoen extra in een verruiming
van het aanbod van voorschoolse educatie. Daarmee kunnen gemeenten
peuters met een risico op een achterstand spelenderwijs meer taalvaardigheden mee laten geven. Daarnaast investeert het kabinet structureel
€ 15 miljoen extra in verdere versterking van de onderwijskansen. Deze
investeringen komen bovenop het al bestaande budget ter bestrijding van
onderwijsachterstanden. Dat betekent dat vanaf 2020 voor gemeenten in
totaal structureel € 486 miljoen beschikbaar is. Voor basisscholen is
structureel € 260 miljoen als onderdeel van de lumpsum beschikbaar15.
Het kabinet wil dat mensen die in de problemen raken en om hulp vragen
moeten kunnen aankloppen bij hun lokale overheid. Hiervoor heeft het
Rijk verantwoordelijkheden en middelen gedecentraliseerd naar
gemeenten die maatwerk kunnen bieden, omdat zij dichtbij de mensen
staan en tot op gezinsniveau een oplossing kunnen bieden. Gemeenten
zijn niet alleen verantwoordelijk voor het armoedebeleid, maar ook voor
de re-integratie van mensen in de bijstand naar werk, de schuldhulpver-

15

Hierin is de € 15 miljoen uit het regeerakkoord niet meegenomen, omdat deze middelen
binnen het primair en voortgezet onderwijs gericht zullen worden ingezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

8

lening, de jeugdhulp, welzijn en sport. Dit biedt een basis voor een zo
integraal mogelijke aanpak door gemeenten.
Ik ondersteun dan ook de aanbeveling van de Kinderombudsman aan
gemeenten om meer samenhang te brengen in de beschikbaarstelling van
voorzieningen voor ouders, kinderen en jongeren door bijvoorbeeld met
gezinnen te werken aan een integraal perspectiefplan. Ook het College
voor de Rechten van de Mens adviseerde een integrale aanpak in zijn
jaarrapportage Mensenrechten in Nederland16. Uit verkennende
gesprekken die zijn gevoerd met enkele gemeenten ter voorbereiding op
deze kabinetsreactie, zijn voorbeelden bekend van hoe gemeenten het
armoedebeleid parallel laten lopen met het re-integratiebeleid. Daarin
gaat ondersteuning naar werk samen met het wijzen op mogelijkheden
voor participatievoorzieningen.
Het interdepartementale en interbestuurlijke programma sociaal domein
wil deze integraliteit van lokaal beleid in het sociaal domein versterken en
richt zich daarbij op het opsporen en wegnemen van barrières die
concrete oplossingen in de weg staan bij complexe situaties van burgers.
Enkele voorbeelden ter illustratie.
Sinds juni 2017 zijn vijftien verbetertrajecten vanuit het programma
Sociaal Domein opgestart, elk met trekkersduo vanuit gemeente en
Rijk. Een traject richt zich bijvoorbeeld op de versterking van de
sociale basis (vrijwilligers, mantelzorgers en welzijnswerkers). De
sociale basis speelt een belangrijke rol bij het vroegtijdig signaleren
van zorg- en ondersteuningsvragen en waar mogelijk bij het
oplossen. Met een sterke sociale basis is er ook een goed opgroeien ontwikkelklimaat voor kinderen en is er bijvoorbeeld toegang tot
laagdrempelige opvoedondersteuning.
Voorafgaand aan het Programma Sociaal Domein zijn onder de vlag
van «City Deal Inclusieve Stad» (waarin vijf gemeenten en de
ministeries van VWS, SZW, BZK en J&V samenwerken) alternatieve
aanpakken ontwikkeld gericht op een betere en kosten effectievere
ondersteuning aan de meest kwetsbaren. Een voorbeeld is het
Wonen+ concept in Enschede. Hierbij maken gemeente en
Stadsbank afspraken met vaste lastenpartners. Dit betekent dat de
post van 30 huishoudens een jaar lang rechtstreeks naar de
Stadsbank gaat. Zij zorgen er voor dat elke maand op tijd de vaste
lasten afgeschreven worden.
In ruil voor de zekerheid dat organisaties elke maand hun geld
krijgen en geen incassokosten behoeven te maken, kunnen deze
organisaties de 30 huishoudens korting geven op de vaste lasten,
een deel van de incassokosten op de bestaande schuld kwijtschelden
en meebetalen aan de kosten van het concept. Enschede is
inmiddels met een beperkt aantal huishoudens gestart.
Terecht ook is er in de rapporten aandacht gevraagd voor goede en
begrijpelijke voorlichting over de ondersteuning die beschikbaar is. Ook
voor de burger die door laaggeletterdheid of een laag IQ mogelijk moeite
zal hebben met het begrijpen van de informatie. Ook voor hen is het
wenselijk dat zij hun weg vinden naar passende ondersteuning die zij
mogelijk nodig hebben van de gemeente.
Vanzelfsprekend is het ook van belang dat de rijksoverheid en organisaties
die daaraan gelieerd zijn zich inspannen om de communicatie met
burgers begrijpelijker te maken. Over de acties die op dat terrein lopen is
16

Kamerstuk 33 826, nr. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

9

de Tweede Kamer op 24 november 2017 geïnformeerd via een brief over
de voortgang van het Actieprogramma Tel mee met taal.
De SER doet ook de aanbeveling om lokaal een armoederegisseur aan te
stellen om zorg te dragen voor regie in het lokale beleid. Het kabinet is
positief over deze suggestie. Echter, gezien de verantwoordelijkheidsverdeling is het aan gemeenten deze lokale regiefunctie in te vullen. Die
invulling zal namelijk sterk afhankelijk zijn van de lokale situatie.
Het is daarbij goed om stil te staan bij de beelden die zijn opgehaald in
gesprekken die met enkele gemeenten zijn gevoerd ter voorbereiding op
deze kabinetsreactie. Daaruit kwam naar voren dat zij positief staan ten
opzichte van het voorstel om de regie op de uitvoering van het lokale
armoedebeleid te versterken. Zij geven daar op verschillende wijzen
invulling aan. De een denkt aan een regisseur die de lokale partijen kent
en verbindt met elkaar, de ander zet in op het verbeteren van de communicatie over het aanbod aan voorzieningen om zo ook het niet-gebruik van
voorzieningen zoveel mogelijk tegen te gaan, het versterken van lokale
wijkteams of de inzet van een zogenoemde vliegende brigade die wijken
en buurten ingaan om contact te krijgen met mensen die ondersteuning
nodig hebben maar die niet makkelijk in beeld komen van de gemeente.
Daarbij wordt ook gedacht aan mensen die de Nederlandse taal niet
machtig zijn of kampen met een laag IQ en geschreven voorlichting niet
goed begrijpen. Het directe contact met de mensen kan goede effecten
sorteren.
Het kabinet apprecieert deze lokale inkleuring en ziet hoe het kan
bijdragen aan het vergroten van het effect van het lokale armoedebeleid.
Vanuit de gedachte dat goed voorbeeld doet volgen wordt in samenwerking met de VNG en Divosa nader uitgewerkt hoe gemeenten het
beste ondersteund kunnen worden de lokale regiefunctie in te vullen. In
de ondersteuning zal leidend zijn de behoefte die leeft onder gemeenten
en vragen waarmee zij nog worstelen, bijvoorbeeld ook de vraag hoe
gemeenten kinderen, waarvan de ouders niet via de bijstand in beeld zijn,
kunnen bereiken.
In aanvulling op de ondersteuning van VNG en Divosa stimuleert het
kabinet dat gemeenten zich met andere gemeenten kunnen vergelijken
(via de benchmark armoede en schulden van Divosa waarvoor SZW
subsidie heeft verleend) en via het programma Vakkundig aan het werk,
waar armoede en schulden een van de thema’s is. Met dit programma
wordt bevorderd dat nieuwe wetenschappelijke kennis wordt ontwikkeld,
waar de gemeentelijke praktijk van kan profiteren voor uiteindelijk een
effectievere dienstverlening aan de burger.
Financiële ondersteuning gemeenten en samenwerking met maatschappelijke organisaties
Specifiek voor kinderen in armoede heeft het rijk sinds 2017 structureel 85
miljoen extra middelen aan gemeenten beschikbaar gesteld. Deze
middelen zijn bestemd voor het verstrekken van voorzieningen in natura
aan die kinderen die nu door armoede niet mee kunnen doen op school,
aan sport en cultuur en aan sociale activiteiten. Over de inzet van deze
middelen zijn bestuurlijke afspraken met gemeenten gemaakt.
Gemeenten staan in het brede sociale domein niet alleen in de aanpak van
armoede. Er zijn vele maatschappelijke organisaties, fondsen en private
partijen actief die hen hierin ondersteunen. In de bestuurlijke afspraken
met gemeenten is vastgelegd dat zij op lokaal niveau in elk geval
samenwerken met het onderwijs en maatschappelijke partners. Denk aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

10

de vier grote maatschappelijke organisaties (Stichting Leergeld, het
Jeugdsportfonds en Jeugdcultuurfonds, Nationaal Fonds Kinderhulp en
Stichting Jarige Job) die met subsidie van SZW (10 euro miljoen per jaar
voor de periode 2017–2020) op diverse wijzen de gevolgen van armoede
trachten op te vangen. Zij hebben vaak een lage drempel voor gezinnen,
komen via hun netwerk ook bij de gezinnen thuis en maken het voor
ouders eenvoudiger een aanvraag te doen via verbeterde aanvraagfaciliteiten. Ook hebben ze één aanspreekpunt per gemeente zodat communicatie en afstemming van voorzieningen makkelijker verloopt. Zij kunnen
zich ook beter richten op het bereiken van meer en andere groepen. Ook is
er in 2017 in het kader van de subsidieregeling Kansen voor alle kinderen
(5 euro miljoen per jaar voor de periode 2017–2021) subsidie verstrekt aan
maatschappelijke organisaties voor het verstrekken van voorzieningen in
natura aan kinderen in armoede.
De bestuurlijke afspraken met gemeenten worden geëvalueerd. De
resultaten van deze eerste evaluatie zijn gereed in het najaar van 2018 en
zal ik uw Kamer, voorzien van mijn inhoudelijke reactie, aanbieden. Ik
maak gebruik van deze gelegenheid u te informeren over de criteria die
zijn opgesteld om te bepalen of de doelen van de bestuurlijk afspraken
worden bereikt. Uw Kamer heeft daar via de motie De Lange c.s. om
verzocht17. Het doel is dat de evaluatie een representatief landelijk beeld
geeft van de wijze waarop de ambities uit de bestuurlijke afspraken zijn
gehaald. Dit betekent dat in beeld wordt gebracht: hoeveel kinderen zijn
bereikt met voorzieningen in natura of anderszins en wat voor beleid
hebben gemeenten met de 85 mln. aanvullend op het reeds lopende
beleid gerealiseerd. Tevens moet de evaluatie een rijkelijk beeld opleveren
van het gemeentelijk beleid, goede voorbeelden in beeld brengen en
zaken die als knelpunten worden ervaren ook boven water krijgen.
Op basis van deze eerste gegevens zal ik met de VNG in gesprek gaan en
zo nodig afspraken maken over eventuele bijstelling van de afspraken of
nadere ondersteuning van gemeenten (zoals kennisdeling). Ik zal dit
moment ook benutten om u te informeren over de stand van zaken van de
subsidieregeling Kansen voor alle kinderen en de subsidies die zijn
verstrekt aan Stichting Leergeld, Jeugdsportfonds/Jeugdcultuurfonds,
Nationaal Fonds Kinderhulp en Stichting Jarige Job voor het bereiken van
kinderen in armoede.
In 2021 zal een eindevaluatie plaatsvinden van de bestuurlijke afspraken
met de VNG.
Betrekken van kinderen bij de lokale aanpak
De Kinderombudsman beveelt aan om kinderen en jongeren in armoede
te vragen wat zij nodig hebben en hoe voorzieningen beter kunnen, zodat
hun stem structureel beter gehoord wordt. Dit is ook een aanbeveling van
het College van de Rechten van de Mens (2016). Zoals de Kinderombudsman en het College van de Rechten van de Mens terecht stellen, is er
nog veel winst te behalen als het gaat om het betrekken van kinderen bij
het armoedebeleid. Om dit te stimuleren is in de bestuurlijke afspraken
met gemeenten afgesproken dat gemeenten kinderen actief betrekken bij
de vormgeving van hun lokale aanpak. In dit kader ondersteunt het
ministerie enkele projecten. Zo ondersteun ik een project van de Missing
Chapter Foundation waarbij in vijf gemeenten een Raad van Kinderen
wordt ingesteld die advies uitbrengt hoe de extra middelen voor kinderen
in armoede ingezet kunnen worden18. Vanuit de subsidieregeling aanpak
armoede en schulden ontvangen verschillende organisaties subsidie voor
17
18

Kamerstuk 24 515, nr. 422
Vergaderjaar 2016–2017 Kamerstuk 31 839 nr. 578

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

11

hun projecten gericht op kinderen waarbij ze kinderen betrekken en
bevragen op wat kinderen nodig hebben en vinden om armoede tegen te
gaan. Voorbeelden van deze organisaties zijn; Save the Children met
Speaking minds en Kies&co voor de kinderwijkraden. Ook deze projecten
worden bij de evaluatie betrokken.
Onderwijs
Over de rol van scholen zegt de SER dat zij nog geen uitgekristalliseerd
beeld heeft gekregen van de rol die scholen kunnen hebben in de
bestrijding van armoede onder kinderen. De SER en ook de Kinderombudsman doen aanbevelingen die raken aan de rol van scholen in de
bestrijding van armoede onder kinderen. De signalerende rol, het warm
doorverwijzen van ouders met geldproblemen, het samenwerken met
gemeenten. En in het bijzonder ook het beheersbaar houden van de
schoolkosten en de kosten voor (digitaal) lesmateriaal. Volgens de
Kinderombudsman moeten Rijk, gemeenten en onderwijs samen beleid
ontwikkelen waarbij het onderwijs een grotere rol heeft bij armoedebestrijding.
Scholen staan midden in de samenleving en krijgen ook te maken met
verschillende maatschappelijke vraagstukken die soms meer vragen van
de school en het personeel dan de kerntaken voorschrijven. Scholen zijn
autonoom in hoe zij inspelen op die vraagstukken. Dat geldt ook voor
armoede.
Maar zo zegt een van schoolleiders waarmee gesproken is ter voorbereiding op deze brief, «we zien, ruiken en horen de armoede van de
kinderen» en kunnen daar niet bij wegkijken. Scholen kunnen signaleren
wanneer het niet goed gaat met een leerling. Scholen vormen een
belangrijke vindplaats van kinderen die leven in armoede. Vanuit dit
gegeven kunnen scholen een bijdrage leveren aan de armoedebestrijding
door gezinnen en kinderen door te verwijzen en zo het bereik van de
doelgroep verbeteren.
Het kabinet faciliteert lokale samenwerking. Onder meer via het
programma Gelijke Kansen, met daarbinnen de Gelijke Kansen Alliantie
waarin gemeenten, scholen, onderwijsinstellingen, maatschappelijke
initiatieven en het Ministerie van OCW samenwerken. Vanuit hun lokale
agenda bepalen deze partijen welke initiatieven zij gezamenlijk ondernemen om de gelijke kansen in het onderwijs te bevorderen. Het kan gaan
om extra taallessen aan de ouders en kinderen, coaching en begeleiding
van leerlingen of om activiteiten gericht op beroepseducatie en het
trainen van sociale vaardigheden. Het Ministerie van Onderwijs heeft
€ 2,5 miljoen beschikbaar gesteld voor cofinanciering van deze initiatieven.
In de gesprekken die met enkele scholen zijn gevoerd ter voorbereiding
van deze kabinetsreactie hebben schoolbestuurders aangegeven hoe de
doorverwijzende en signalerende functie van scholen verder verbeterd
kan worden. En ook hoe de samenwerking met gemeenten en maatschappelijke organisaties intensiever kan worden gemaakt.
Het is dan ook zeer nuttig indien scholen, ouders, gemeenten en
maatschappelijke organisaties samen op zoek gaan naar passende wijzen
van samenwerken die recht doen aan de rol en de expertise die deze
verschillende partijen kunnen hebben in de aanpak van de armoede. Met
daarbij oog voor de actieve rol die kinderen en jongeren kunnen
vervullen. Zonder dat daarbij, in het bijzonder voor de scholen, extra
belasting ontstaat.
Ik ga samen met de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en
Media verder verkennen hoe scholen, gemeenten en eventuele andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

12

partijen geholpen kunnen worden bij vraagstukken rondom armoede die
gesignaleerd worden op scholen. Deze verkenning moet uitmonden in
vormen van pragmatische ondersteuning aan de scholen waar ze baat bij
hebben in het omgaan met signalen over armoede. Dit is sterk afhankelijk
van wat de scholen zullen aangeven nog behoefte aan te hebben. Daarin
worden ook goede voorbeelden in beeld gebracht die worden verspreid
via onder meer de netwerken van de Gelijke Kansen Alliantie.
Standpunt van het kabinet is dat alle kinderen recht hebben op goed
onderwijs. Een laag inkomen mag daarbij geen enkele rol spelen. De
toegang tot onderwijs is voor alle leerplichtige kinderen kosteloos,
lesmateriaal wordt kosteloos verstrekt door de school (WVO, artikel 27, lid
2 en WPO, artikel 40, lid 1). Elke leerling krijgt goed onderwijs, ongeacht
de draagkracht van ouders. Scholen mogen aan ouders een ouderbijdrage
vragen. Deze bijdrage is te allen tijde vrijwillig.
Naar aanleiding van de motie Vermue/van Dijk (Kamerstuk 34 511, nr. 16)
heeft OCW onderzoek gedaan naar de regelgeving ten aanzien van de
ouderbijdrage. Op 7 maart 2018 zijn de uitkomsten hiervan aan de Tweede
Kamer aangeboden (Kamerstuk 34 511, nr. 20).
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media benadrukt
hierin dat leerlingen niet door scholen mogen worden buitengesloten als
hun ouders de vrijwillige ouderbijdrage niet betalen. De Minister heeft de
PO-Raad en de VO-Raad gevraagd om komend schooljaar duidelijke
afspraken dan wel een gedragscode te maken om incidenten te
voorkomen. Lukt het de scholen niet om tijdig goede afspraken te maken,
dan gaat de Minister de wet aanscherpen. Uit de laatste monitor blijkt dat
de totale schoolkosten in het voortgezet onderwijs op alle niveaus zijn
gedaald.
Ook in het regulier onderwijs leren jongeren omgaan met geld. In reactie
op het rapport «Investeren in de toekomst. De financiële geletterdheid van
15 jarigen in PISA-2015» van de OESO heeft de toenmalige Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap toegezegd samen met de
Minister van Financiën te onderzoeken hoe de resultaten van het
PISA-onderzoek gebruikt kunnen worden ter verbetering van de financiële
geletterdheid van groepen leerlingen met een lagere sociaal economische
status en leerlingen met een migratie-achtergrond die thuis een andere
taal dan Nederlands spreken (Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 51).
Het kabinet verstrekt subsidie aan projecten die zich inzetten voor het
bevorderen van financiële vaardigheden van kinderen en jongeren in het
onderwijs zoals het lesprogramma Moneyways van Diversion, de
projecten Smart met Geld van MEE Utrecht, Gooi en Vecht en «Bijna 18?
Check this» van het Nibud. Jaarlijks vindt de Week van het Geld plaats
waar ruim 5.000 gastlessen gegeven worden aan kinderen en jongeren op
scholen over omgaan met geld; sparen en geld uitgeven. De Week wordt
georganiseerd door Wijzer in geldzaken (Wig); het platform met partners
uit de financiële sector, de wetenschap, de overheid en onderwijs-,
voorlichtings- en consumentenorganisaties die hun krachten bundelen om
verantwoord financieel gedrag in Nederland te bevorderen.
Wijzer in geldzaken (Wig) zet zich ervoor in dat het leren omgaan met geld
door kinderen vanaf jonge leeftijd en het bijbrengen van financiële
vaardigheden structureel aandacht krijgen in het curriculum van scholen.
Wijzer in geldzaken is een initiatief van het Ministerie van Financiën,
waarin partners uit de financiële sector, de wetenschap, de overheid en
onderwijs-, voorlichtings- en consumentenorganisaties hun krachten
bundelen om verantwoord financieel gedrag in Nederland te bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

13

Met de invulling van het beleid rondom de schoolkosten, het toepassen
en betaalbaar houden van digitaal leermateriaal en het Gelijke Kansenbeleid geeft de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media
invulling aan de rol die het onderwijs kan vervullen bij de aanpak van
armoede. In het Regeerakkoord is aangegeven dat het bestrijden van
kansenongelijkheid één van de voornaamste ambities is van dit kabinet.
Voor de zomer zullen de bewindspersonen van OCW aangeven hoe zij hier
invulling aan zullen geven.
3.3. Een kwantitatieve reductiedoelstelling
De SER doet de aanbeveling voor een ambitieuze kwantitatieve reductiedoelstelling. Het aantal arme kinderen moet in de komende kabinetsperiode jaarlijks met een bepaald percentage, structureel omlaag worden
gebracht. De kwantitatieve doelstelling moet richting geven aan het beleid
en daaruit voortkomende effecten, los van de stand van de economie. De
kinderombudsman ondersteunt deze aanbeveling en stelt dat het aantal
kinderen dat in armoede leeft ieder jaar verder omlaag moet. Het Rijk
moet hieraan concrete doelstellingen verbinden op landelijk en gemeentelijk niveau.
In de Eerste en Tweede Kamer is ook een drietal moties aangenomen over
een reductiedoelstelling19. De motie van het lid Peters (CDA) c.s. verzoekt
de regering in gesprek te gaan met gemeenten om te komen tot een
reductiedoelstelling voor de vermindering van armoede onder kinderen.
De motie van het lid Gijs van Dijk (PvdA) verzoekt de regering te onderzoeken of een concrete doelstelling voor een daling van de kinderarmoede
– zoals de SER voorstelt – haalbaar is. Tijdens de Algemene Financiële
Beschouwingen in de Eerste Kamer is daarnaast een motie aangenomen
van het lid Kox (SP), waarin de regering verzocht wordt om in lijn met de
aanbeveling van de SER tot een voorstel voor een reductiedoelstelling te
komen van de armoede onder kinderen (Handelingen II 2017/18, nr. 11,
item 6).
Het kabinet onderschrijft, met deze partijen, het belang van het afnemen
van het aantal kinderen dat in armoede leeft. Elk kind dat in armoede
opgroeit is er één te veel. De inzet van het kabinet is dan ook dat de in
deze brief beschreven maatregelen bijdragen aan deze noodzakelijke
vermindering. Het voorstel van de SER om tot een reductiedoelstelling te
komen, kan daarnaast een interessante invalshoek bieden om te bekijken
of een reductiedoelstelling een positieve prikkel kan zijn voor alle
betrokken partijen om armoede onder kinderen terug te dringen.
Daarom heeft het kabinet in lijn met de aanvaarde moties de mogelijkheden voor een kwantitatieve reductiedoelstelling verkend. Daaruit is een
aantal aandachtspunten naar voren gekomen:
Ten eerste is het niet eenduidig waar we het over hebben als we over
armoede spreken. Er zijn verschillende definities in omloop. Zo meten de
verschillende definities andere zaken en geven daarmee gezamenlijk een
completer beeld van de situatie. Zo kan gerekend worden aan de hand
van een aantal uitgaven die een huishouden moet kunnen doen (budgetmethode), of kan er gekeken worden naar de hoogte van het inkomen ten
opzichte van een vastgestelde minimale grens (inkomensgrensmethode).
De Kinderombudsman definieert armoede in brede zin als:
• een gebrek aan inkomen en financiële middelen en daarmee een tekort
aan basisbehoeften en materiële voorzieningen;

19

Kamerstuk 24 515, nr. 391, Kamerstuk 24 515, nr. 405 en Kamerstuk 34775 D

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

14

•

•
•
•

•

een ontoereikende levensstandaard die een kind nodig heeft voor zijn
welzijn en om zich optimaal te kunnen ontwikkelen zowel fysiek,
geestelijk, mentaal, sociaal en emotioneel;
de ervaring van sociale uitsluiting;
ongelijkheid op het gebied van wonen, gezondheid, onderwijs,
publieke ruimte, sociale en economische participatie;
gebrek aan toegang tot voorzieningen (economische, sociale, culturele,
fysieke, politieke, onderwijs voorzieningen) waardoor een kind zijn
potentieel niet kan verwezenlijken;
gebrek aan mogelijkheden om van andere rechten gebruik te maken.

De Kinderombudsman geeft immers aan: «Opgroeien in armoede is
zoveel meer dan het niet hebben van spullen. Deze kinderen lopen op alle
vlakken in hun leven achterstand op en hebben minder kansen om zich
goed te ontwikkelen.» Kinderen en jongeren die opgroeien in armoede
hebben bijvoorbeeld: een grotere kans op lagere schoolprestaties dan
kinderen en jongeren die onder gunstiger condities opgroeien; vaker last
van ontwikkelingsproblemen, zowel fysiek, emotioneel, cognitief als
sociaal; en ze wonen vaker in buurten met maatschappelijke problemen
waardoor ze eveneens minder mogelijkheden hebben om sociale
contacten te leggen en deel te nemen aan stimulerende activiteiten
(Kinderombudsman, 2017).
Het feit dat armoede niet eenduidig te definiëren is, komt terug in de
huidige armoedestatistiek. De drie bestaande armoededefinities kunnen
daarmee verschillende doelen dienen. Zo heeft de lage-inkomensgrens
het voordeel dat deze, door de indexering met slechts de prijsinflatie (en
niet het welvaartsniveau), de structurele verbetering van de koopkracht
aan de onderkant laat zien. De budgetmethode van het SCP geeft
daarentegen weer meer zicht op de mogelijkheden die mensen hebben
om mee kunnen doen in de maatschappij. De Eurostat-grens meet juist
weer de relatieve inkomensongelijkheid door het aantal huishoudens met
relatief een laag inkomen in beeld te brengen (onder 60% van het
mediane inkomen), wat bruikbaar is voor een internationale definitie.
Ook moeten we er rekening mee houden dat de bestaande armoedecijfers
(CBS, SCP en Eurostat) géén inzicht geven in de ondersteuning van
gemeentelijk armoedebeleid, terwijl lokale voorzieningen als inkomensondersteuning in natura en kwijtschelding van lokale lasten in veel gevallen
van invloed zijn op de bestedingsruimte van huishoudens. Echter heeft
ook niet elke gemeentelijke regeling voor iedereen hetzelfde effect op het
besteedbaar inkomen, omdat het om puur individueel maatwerk gaat. Zo
kan het college iemand bijzondere bijstand verlenen voor specifieke
noodzakelijke kosten die uit bijzondere individuele omstandigheden
voortkomen, maar voor het besteedbaar inkomen dat uitgegeven wordt
aan boodschappen of kleding doet het niets.
Verder bieden de bestaande cijfers geen inzicht in het aanpakken van
«kans-armoede» met aandacht voor toegankelijkheid van onderwijs,
schoolprestaties en de opbouw van sociaal kapitaal. Ook nemen de
bestaande armoedecijfers niet de maatregelen mee die armoede moeten
compenseren bij kinderen, terwijl juist hier de laatste jaren op wordt
ingezet. Ook het niet-gebruik van inkomensondersteunende maatregelen
en kindregelingen en -pakketten is hier van groot belang.
Het is ook van belang om er rekening mee te houden dat het aantal
huishoudens met kinderen met een laag inkomen in belangrijke mate
afhankelijk is van conjuncturele ontwikkelingen zoals veranderingen in de
werkgelegenheid, lonen en inflatie. De SER geeft aan dat de kwantitatieve
reductiedoelstelling los moet staan van de stand van de economie.
Daarnaast zijn ook persoonlijke ontwikkelingen zoals scheidingen of het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

15

overlijden van een familielid van wezenlijke invloed op de inkomenspositie van huishoudens.
Als laatste is het een aandachtspunt dat rekening gehouden moet worden
met de verantwoordelijkheden van verschillende partijen bij de aanpak
van armoede onder kinderen. In de eerste plaats gaat het om de verantwoordelijkheid van de ouders voor de zorg voor hun kinderen. Ten tweede
spelen naast het rijk, gemeenten een belangrijke rol; gemeenten zijn
immers verantwoordelijk voor de uitvoering van het lokale armoede- en
schuldenbeleid. Zij kennen de gezinnen en kinderen en kunnen maatwerk
leveren, zowel om de positie van ouders (bijv. door re-integratie of door
aanpak van schuldenproblematiek) als van de kinderen te verbeteren.
Het kabinet is daarom voornemens om aan het SCP, CPB en CBS
gezamenlijk te vragen om te onderzoeken of het mogelijk is tot eenduidige
armoede indicatoren te komen die bruikbaar zijn voor een eventuele
reductiedoelstelling. Het is van belang dat deze indicatoren inzicht
verschaffen in 1) gemeentelijk en rijksbeleid gericht op het huishoudinkomen van gezinnen met kinderen én 2) het participeren van kinderen in
armoede op verschillende leefgebieden. Na ontvangst van de verkenning
zal het kabinet, ook in overleg met de VNG, bezien of het mogelijk is om
een reductiedoelstelling te formuleren en zo ja, welke reductiedoestelling.
Het kabinet gaat in gesprek met SCP, CPB en CBS over de uitwerking van
de onderzoeksvraag en termijn waarop het mogelijk is om een antwoord
op deze vragen te geven.
Het bovenstaande laat onverlet dat het kabinet het van belang vindt om
het rijks- en gemeentelijke beleid goed te monitoren. De evaluatie van de
Bestuurlijke Afspraken SZW VNG «kansrijk opgroeien voor alle kinderen in
Nederland» biedt informatie over het gemeentelijke armoedebeleid en het
aantal kinderen dat maatschappelijk mee kan doen. Op landelijk niveau
geven het SCP en CBS (twee)jaarlijks inzicht in het aantal huishoudens
met (een risico op) armoede. Op basis van deze gegevens wordt een
landelijk en gemeentelijk beeld van armoede onder kinderen gegeven. Op
basis van dat beeld zal het kabinet het gesprek voeren – ook met
gemeenten – over de vraag of en zo ja welke aanvullende maatregelen
noodzakelijk zijn.
3.4. Rol van werkgevers en werknemers
De SER stelt dat het aanbeveling verdient dat ook in bedrijven aandacht
bestaat voor de gevolgen van een tekortschietend huishoudinkomen of
voor schuldenproblematiek. Daarnaast helpt het om financiële problemen
op de werkvloer bespreekbaar te maken. En kunnen werkgevers helpen
het niet-gebruik van minimaregelingen te verminderen door hun
werknemers zo nodig door te verwijzen. Of zelf tijdelijke overbruggingsvoorzieningen te treffen met een werknemer.
Het kabinet waardeert de inzet van werkgevers en werknemers om met dit
grondige advies in beeld te brengen wat de effecten van het leven in
armoede kunnen zijn op de levensloop van en de kansen voor kinderen.
Door de aantrekkende economie, de groei van de arbeidsmarkt en het
toenemend aantal vacatures neemt de kans op een baan steeds meer toe.
Er dienen zich mogelijkheden aan om meer mensen naar werk en banen
met meer uren te begeleiden.
Het Kabinet steunt de aanbeveling van de SER dat werkgevers een
belangrijke rol kunnen spelen bij de preventie en aanpak van schulden.
Werkgevers staan in rechtstreeks contact met hun werknemers, zijn veelal
op de hoogte van grote veranderingen in diens leven en soms ook van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

16

financiële situatie, bijvoorbeeld bij loonbeslagen. Werkgevers kunnen
signalen van financiële problemen van hun werknemers oppakken,
mensen helpen door hen door te verwijzen voor begeleiding of zelf hulp
aan te bieden.
Om werkgevers hierbij te ondersteunen is door Wijzer in Geldzaken20
samen met SZW, Divosa, Nibud en de NVVK een project gestart om
werkgevers bewust te maken van de impact van financiële
problemen, hen te stimuleren hun werknemers te ondersteunen bij
verantwoord financieel gedrag en te handelen op signalen van
financiële problemen en schulden onder hun werknemers. In mei
2017 is de website www.financieelgezondewerknemers.nl gelanceerd met informatie over welke signalen relevant zijn en handvatten
voor werkgevers hoe het gesprek over financiële zaken met
werknemers aan te gaan bij signalen of zorgen over financiële
problemen. Via de site kunnen medewerkers ook doorverwezen
worden voor hulp, zoals gemeentelijke schuldhulpverlening en
vrijwilligersorganisaties. Deze website is ontwikkeld met hulp van
diverse werkgevers in verschillende branches en heeft maandelijks
ongeveer 5.000 bezoekers.
Door meer werkgevers bewust te maken van de signalen van financiële
problemen, informatie te verstrekken en werkgevers te wijzen op het
netwerk van beschikbare hulp van gemeenten, vrijwilligers e.a. werkt
Wijzer in geldzaken aan dit thema.
Wijzer in geldzaken heeft daarbij ook aandacht voor kleine werkgevers,
bijvoorbeeld via brancheorganisaties. De website www.financieelgezondewerknemers.nl is hier een belangrijk instrument voor, naast gesprekken
met verschillende bedrijven. De werkgevers kunnen aandacht voor
financiële problemen van werknemers ook oppakken in het kader van
goed werkgeverschap en duurzame inzetbaarheid.
4. Conclusie
De adviezen van de SER en de Kinderombudsman hebben betekenisvolle
inzichten gegeven die het belang van de aanpak van armoede onder
kinderen onderstrepen. In lijn met deze adviezen zal het kabinet niet alleen
inzetten op het compenseren van de gevolgen van armoede door
kinderen mee te laten doen op school, aan sport en cultuur en aan sociale
activiteiten, maar ook stevig investeren in het aanpakken van de structurele oorzaken van armoede. Om hierin stappen te zetten worden de
volgende maatregelen uitgevoerd:
Doel

Maatregelen

Voorkomen van
armoede

Meer mensen aan het werk
U In gesprek met gemeenten over perspectief voor mensen in de
bijstand
U Het versterken van de werkgeversdienstverlening in de arbeidsmarktregio’s
Werk moet lonen
U Verlaging van de lasten op arbeid
U Meer uren werken laten lonen: verkleinen marginale druk vanaf
het minimumloon

20

Wijzer in geldzaken is een initiatief van het Ministerie van Financiën, waarin partners uit de
financiële sector, de wetenschap, de overheid en onderwijs-, voorlichtings- en consumentenorganisaties hun krachten bundelen om verantwoord financieel gedrag in Nederland te
bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

17

Doel

Maatregelen
Verbeteren inkomenspositie van gezinnen met kinderen
U Verlaging van de lasten op arbeid
U Verhoging van de kinderopvangtoeslag
U Verhoging van de kinderbijslag
Voorkomen en bestrijden van problematische schulden
U Brede schuldenaanpak kabinet
Inzet extra middelen
U Extra middelen in 2018–2020 voor het voorkomen van schulden
en het bestrijden van armoede, in het bijzonder onder kinderen

Tegengaan van de
gevolgen van
opgroeien in een
gezin met een laag
inkomen

Lokaal integraal maatwerk
U Programma Sociaal Domein (versterken lokale slagkracht en
verbinding gemeenten)
U Ondersteunen gemeenten bij invulling lokale regiefunctie in
overleg met VNG en Divosa
Samenwerking met maatschappelijke organisaties
U Financiële ondersteuning van Stichting Leergeld,
Jeugdsportfonds/Jeugdcultuurfonds, Nationaal Fonds Kinderhulp en Stichting Jarige Job
U Subsidieregeling Kansen voor alle kinderen
Samenwerking met scholen
U Handreiking voor scholen en gemeenten
U Programma Gelijke Kansen Alliantie
Versterken van kennisopbouw en kennisdeling
U Vakkundig aan het werk
U Landelijk programma «Schouders eronder»
Financiële ondersteuning gemeenten
U Vanaf 2017 85 miljoen euro extra per jaar voor het verstrekken
van voorzieningen in natura voor kinderen in armoede

Monitoren van
rijksbeleid en
gemeentelijk beleid

U Verkenning door SCP, CPB en CBS
U Tweejaarlijks inzicht in huishoudens met risico op armoede via
rapportages CBS en SCP
U Monitoring van de bestuurlijke afspraken met de VNG
U Gesprekken met partijen op basis van deze inzichten

Inzet van werkgevers
en werknemers

U Wijzer in Geldzaken: ondersteuning van werkgevers bij hulp aan
werknemers met financiële problemen

De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 430

18