Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 568

Staatkundig proces Nederlandse Antillen

Nr. 208

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 december 2018
Inleiding
Hierbij bied ik uw Kamer, mede namens de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), de beleidsreactie aan op de
rapportage van de Inspectie Justitie en Veiligheid (IJenV) over het
systeem van rampenbestrijding op de BES-eilanden. Op 27 juni jl. heb ik
uw Kamer het IJenV-rapport, mede namens de Staatssecretaris van BZK,
gestuurd met als titel «Onderzoek naar het systeem van de rampenbestrijding op de BES-eilanden» en met subtitel «Incidentonderzoek naar
aanleiding van de passage van de orkanen Irma, Jose en Maria».1 Hierbij
gaf ik aan na de zomer met een beleidsreactie te komen.
De gevolgen van de orkanen op de bovenwindse eilanden in 2017 waren
enorm en deden een groot beroep op het weerstandsvermogen van de
bevolking, maar ook van het bestuur ter plaatse. Van alle kanten in het
Koninkrijk kwam snel en veel hulp, soms geïmproviseerd, soms
voorbereid. Het rapport van de IJenV laat zien dat de crisisorganisaties
van Saba en Sint Eustatius ter plekke naar behoren functioneren, maar dat
in termen van coördinatie winst is te behalen. Zoals ik in mijn brief van
27 juni jl. heb aangegeven, is al het nodige in beweging gezet, bijvoorbeeld op het gebied van de communicatiemiddelen. Onderstaand ga ik
nader in op de wijze waarop de aanbevelingen van de IJenV zijn
opgepakt.
Met mijn brief van 12 november jl.2 heb ik uw Kamer de agenda risico- en
crisisbeheersing 2018–2021 gezonden. De doorontwikkeling van de
crisisbeheersing Caribisch Nederland maakt onderdeel uit van deze
agenda.
Samen met alle betrokkenen in zowel Caribisch- als Europees Nederland
zullen de lessen uit de evaluatie van de orkanen – inclusief de aanbeve1
2

kst-31568-208
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstuk 31 568, nr. 204.
Kamerstuk 30 821, nr. 50.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 568, nr. 208

1

lingen van het rapport van de IJenV – voor het systeem van crisisbeheersing in zowel Caribisch- als Europees Nederland, de komende jaren
verder worden opgepakt.
Boveneilandelijke operationele coördinatie
Op basis van artikel 37, eerste lid, onderdeel a, Veiligheidswet BES is het
bestuurscollege belast met de organisatie van de rampenbestrijding en de
crisisbeheersing. De operationele coördinatie vindt dus zijn basis bij de
openbare lichamen zelf. Op grond van artikel 59 kan de Rijksvertegenwoordiger, in geval van een ramp of een crisis van boveneilandelijke
betekenis of van ernstige vrees voor het ontstaan daarvan, de gezaghebber, zo mogelijk na overleg met hem, aanwijzingen geven over het
inzake de rampenbestrijding of de crisisbeheersing te voeren beleid.
Conform artikel 47 heeft de Rijksvertegenwoordiger in 2017 het Coördinatieplan boveneilandelijke rampen en crisisbeheersing Bonaire, Sint
Eustatius en Saba gepubliceerd. In dit coördinatieplan staat een schema
met betrekking tot de leiding over en de gecoördineerde inzet van
diensten en organisaties bij de bestrijding van een ramp of een crisis van
boveneilandelijke betekenis én de afstemming van de rampenbestrijding
en de crisisbeheersing met andere landen. Het afhandelen van bijstandsaanvragen, het verzorgen van politiek-bestuurlijke afstemming en
informatie-uitwisseling zijn thema’s die in het coördinatieplan aan bod
komen.
De eerste aanbeveling van de IJenV is «Regel de operationele coördinatie
bij (boven-)eilandelijke rampen». De drie openbare lichamen hebben in
een gezamenlijke brief van 11 september jl. aangegeven dat zij onderkennen dat de operationele coördinatie nog onvoldoende is belegd.
Operationele coördinatie omvat informatiecoördinatie, bijstandscoördinatie, coördinatie logistieke processen en daar waar nodig afstemming
van operationele maatregelen. In hun optiek zijn er twee oplossingen:
operationele coördinatie vanuit Europees Nederland of operationele
coördinatie vanuit het Caribisch gebied. De openbare lichamen pleiten er
voor een verkenning naar een systeem van boveneilandelijke operationele
coördinatie uit te voeren. De Rijksvertegenwoordiger is voornemens een
samenwerking aan te gaan met de veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond
om onder meer te onderzoeken hoe deze (praktische) leemte ingevuld kan
worden.
In augustus en november jl. zijn er regionale bijeenkomsten geweest op
respectievelijk Curaçao en Aruba tussen crisiscoördinatoren van de
CAS-BES waar de regionale samenwerkingsmogelijkheden zijn verkend.
Het Ministerie van Defensie en de Vertegenwoordiging van Nederland zijn
hierbij aangesloten.
Deze stappen, die worden gezet in de regio, vormen voor de Staatssecretaris van BZK en mij aanleiding om met de Caribische landen van het
Koninkrijk, de Rijksvertegenwoordiger en de gezaghebbers van Bonaire,
Saba en Sint Eustatius in gesprek te gaan over onder andere de
versterking van de boven(ei)landelijke operationele coördinatie. Hierbij
betrekken wij ook de Minister van Defensie met het oog op de rol die
Defensie in de regio speelt en de kennis die Defensie van het gebied heeft.
Van belang is dat boven(ei)landelijke operationele coördinatie aansluit bij
de lokale gezagen en structuren in het kader van de rampenbestrijding en
crisisbeheersing.
Afhankelijkheid vervoer Sint Maarten
Een andere aanbeveling van de IJenV is: «Maak vervoer minder afhankelijk van Sint Maarten». Als gevolg van de orkanen kon enige tijd geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 568, nr. 208

2

gebruik worden gemaakt van het vliegveld op Sint Maarten en juist dit
vliegveld fungeert als steunpunt naar de nabij liggende openbare
lichamen Sint Eustatius en Saba. Een andere vertragende factor voor de
hulpverlening van elders was dat er meerdere orkanen in een korte
tijdspanne door het Caribisch gebied raasden. Mede hierdoor was de
gehele regio op logistiek vlak ontregeld.
De krijgsmacht, de openbare lichamen en BZK hebben hier goed werk
verricht door binnen de mogelijkheden logistieke steun te bieden. Ook zijn
goede ervaringen opgedaan door gebruik te maken van de luchthaven
van Sint Kitts. Gelukkig verliep het spoed/noodherstel van het vliegveld
van Sint Maarten snel en waren er op relatief korte termijn weer vliegbewegingen mogelijk. Mogelijk kan de luchthaven van Sint Eustatius in de
toekomst een grotere rol spelen als regionaal steunpunt, rekening
houdend met de capaciteiten van de luchthaven.
Chaos en het uitvallen van voorzieningen zullen, hoe goed de voorbereidingen ook zijn, bij een orkaan met de omvang van Irma niet te
voorkomen zijn. Ook moet er rekening mee worden gehouden dat de
voorzieningen van andere landen in de nabijheid door de ramp of crisis
worden aangetast. Dat betekent dat de eilanden voorzieningen moeten
treffen om voor een kortere periode zelfvoorzienend te zijn. In het kader
van de voorbereidingen op de laatste dreigende stormen hebben Bonaire,
Sint Eustatius en Saba een aantal maatregelen genomen om de zelfredzaamheid c.q. zelfvoorzienendheid te vergroten. Zo hebben zij materiaal
(onder andere verbindingsmiddelen) aangeschaft, zijn waakvlamovereenkomsten gesloten met leveranciers van diensten en goederen en is
geïnventariseerd wat de noodopvangmogelijkheden zijn op Bonaire.
Zowel op Saba als op Sint Eustatius zijn grote stappen voorwaarts gezet
om de opslag en productie van drinkwater te vergroten.
Afhankelijkheid verbindingen Sint Maarten
De IJenV geeft ook de aanbeveling «Maak het verbindingsnetwerk minder
afhankelijk van Sint Maarten» en «zorg voor adequate verbindingsmogelijkheden voor de onderlinge contacten tussen de hulpverleningsdiensten». Hierover heb ik uw Kamer al eerder geïnformeerd met mijn
brief van 19 juni jl. (Kamerstuk 31 568, nr. 202). In aanvulling op deze brief
kan ik melden dat de lokale infrastructuurhouders met steun van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat satellietgrondstations
hebben aangeschaft die rechtstreeks kunnen worden aangesloten op
bestaande installaties. De satellietinstallaties voorzien in een acute
noodvoorziening voor essentiële communicatie, door bijvoorbeeld de
gezaghebber, vanaf het eiland met de buitenwereld. Deze oplossing richt
zich, gelet op de geografische ligging van de eilanden (in de zgn.
«hurricane belt»), op de bovenwindse eilanden. In aanvulling hierop
wordt gekeken naar (meer) structurele maatregelen voor alle eilanden. Op
Sint Eustatius wordt gewerkt aan voorzieningen om het verbindingsnetwerk minder afhankelijk te maken van Sint Maarten, waarbij wordt
gewerkt aan het versterken van het ondergronds netwerk.
Zorg spoedeisende patiënten
Volgens de IJenV dient «geïnventariseerd te worden welke opnamemogelijkheden voor spoedeisende patiënten beschikbaar zijn in de directe
omgeving van de eilanden». Na de orkaan Irma zijn de patiënten van Sint
Maarten, Saba en Sint Eustatius naar Bonaire, Aruba, Curaçao en een
enkeling naar Colombia gebracht voor ziekenhuiszorg. De patiëntenevacuatie na de orkaan Irma is tijdens een bestuurlijk overleg in juni jl. ter
sprake gekomen. Hieraan hebben de Ministers van Volksgezondheid van
Aruba, Curaçao en Sint Maarten en de Staatssecretaris van VWS

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 568, nr. 208

3

deelgenomen. Om de geneeskundige hulpverlening, waaronder een
patiëntenspreidingsplan en een gewondenspreidingsplan, beter te regelen
in de Caribische regio, is besloten een werkgroep geneeskundige
hulpverlening in te stellen. Sint Maarten zit deze werkgroep voor. In dit
verband is ook overeengekomen dat nadere afspraken met de betrokken
partijen worden gemaakt over preventieve medische evacuatie van
dialyse- en kritieke patiënten bij een naderende orkaan. Dit resulteert in
een draaiboek dat in het voorjaar van 2019 wordt opgeleverd. Op Saba en
Sint Eustatius bestaat inmiddels een procedure voor de preventieve
evacuatie van patiënten. Ook bestaan afspraken tussen Bonaire, Saba en
Sint Eustatius om een aflossing van artsen en verpleegkundigen mogelijk
te maken, als de noodzaak daartoe zich aandient.
Robuustheid crisisorganisaties
De IJenV beveelt aan: «Richt de crisisorganisatie op de eilanden meer
robuust in. Zorg bijvoorbeeld dat er reserveteams of mensen klaar staan
om te ondersteunen of te vervangen, of al op de eilanden zelf zijn». Door
de schaalgrootte zijn de crisisorganisaties op de eilanden gering in
omvang en blijkt het lastig achtervang te regelen voor sleutelfuncties.
Zeker in de eerste uren en misschien wel dagen na een ramp zijn de
crisisorganisaties op de BES-eilanden op zichzelf aangewezen.
De ervaring heeft geleerd dat er na maximaal 72 uur aflossing dient te
komen voor de sleutelfunctionarissen. Vanuit Europees Nederland is
bijvoorbeeld na Irma personele ondersteuning geboden. Saba heeft extra
informatiemanagers geworven. Ook op Saba en Sint Eustatius zijn door
politie en brandweer afspraken gemaakt over de aflossing van personeel.
In Caribisch Nederland wordt momenteel besproken hoe te komen tot een
regionale pool van functionarissen die over en weer ondersteuning
kunnen bieden.
Defensie heeft de afgelopen maanden middels militaire bijstand een
medewerker ter beschikking gesteld ter ondersteuning van de rampenstaf
op Sint Eustatius.
Opleiden, trainen en oefenen
Voor de langere termijn komt de IJenV met twee aanbevelingen. Als
eerste: «Zorg dat partijen elkaar en elkaars rollen beter leren kennen door
met elkaar te oefenen». Elkaar beter kennen, is een gevolg van gezamenlijke activiteiten op het gebied van opleiden, trainen en oefenen (OTO).
OTO is een verantwoordelijkheid van iedere organisatie betrokken bij de
rampenbestrijding. Op Bonaire, Sint Eustatius en Saba vinden jaarlijks een
groot aantal opleidingen, trainingen en oefeningen plaats in het kader van
de rampenbestrijding en crisisbeheersing.
Hierbij wordt de kennis en kunde van andere crisispartners in Caribisch en
Europees Nederland betrokken. Daarnaast oefenen eenheden van de
krijgsmacht jaarlijks met de betrokken autoriteiten op de eilanden ter
voorbereiding op (de gevolgen van) orkanen, de oefening HUREX
(HURricane EXercise). Op Bonaire bijvoorbeeld wordt door het openbaar
lichaam gemiddeld twee keer per jaar samen met Defensie geoefend. Sint
Eustatius is voornemens om zowel Saba als Bonaire te gaan betrekken in
hun oefeningen bijvoorbeeld als evaluator maar ook als actieve
deelnemer. Het feit dat de nieuwe beleids- en crisisplannen OTO van Saba
en Sint Eustatius nagenoeg gelijk zijn, vergemakkelijkt de samenwerking.
Het bestuurscollege Bonaire heeft voor het opleiden, trainen en oefenen
een meerjarig programma 2019–2022 laten opstellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 568, nr. 208

4

Sinds 2012 werken Bonaire, Saba en Sint Eustatius nauw samen met
Rijkswaterstaat (RWS) om de rampenbestrijding op zee te organiseren en
te faciliteren. In dat kader organiseert RWS jaarlijks een workshop op Sint
Maarten en een oefening op elk eiland voor het eilandelijk beleidsteam
(EBT). De workshop heeft als doel kennis en ervaring op het gebied van
rampenbestrijding en crisisbeheersing bij maritieme incidenten met elkaar
te delen en te borgen en de rampenbestrijding op zee voor Caribisch
Nederland verder te professionaliseren.
Op Sint Eustatius start in december de bouw van het Statia Emergency
Operations Centre dat zowel voor een crisis of ramp ter plaatse, maar ook
bij boveneilandelijke crises of rampen als coördinatiecentrum dienst kan
doen.
De opleidingen die voor de nationale crisisorganisatie worden georganiseerd, staan open voor verschillende partners. Onlangs hebben bijvoorbeeld medewerkers van de Rijksvertegenwoordiger deelgenomen aan de
interdepartementale basiscursus crisisbeheersing. Het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft dit voorjaar een training
weerimpactteam georganiseerd met deelname van Sint Eustatius. Ook is
er aandacht voor het betrekken van de openbare lichamen bij evaluaties
van de inzet van de nationale crisisstructuur wanneer zij een rol bij deze
inzet hebben gespeeld.
Vanuit de Rijksvertegenwoordiger zal meer aansluiting worden gezocht bij
de oefeningen die de openbare lichamen organiseren. De Rijksvertegenwoordiger zal onderzoeken op welke manier hij van meerwaarde kan zijn
in het OTO-domein.
Op grond van dat onderzoek zal de Rijksvertegenwoordiger een
OTO3-plan opstellen. De Rijksvertegenwoordiger is daarnaast
voornemens om met enige regelmaat met de openbare lichamen te
oefenen.
Onderzoek systeem
Medio 2019 start de evaluatie van de Wet veiligheidsregio’s. Hierover heb
ik uw Kamer met mijn brief van 15 oktober 20184 nader geïnformeerd. De
Veiligheidswet BES is voor de onderdelen brandweerzorg, rampenbestrijding en crisisbeheersing geënt op de Wet veiligheidsregio’s.
Nadat de uitkomsten van de evaluatie van de Wet veiligheidsregio’s
bekend en verwerkt zijn, zal ik de Veiligheidswet BES met betrekking tot
de brandweerzorg, rampenbestrijding en crisisbeheersing laten evalueren.
Deze evaluatie zal vermoedelijk eind 2020, begin 2021 van start kunnen
gaan. Hiermee geef ik antwoord op de laatste aanbeveling voor de
langere termijn van de IJenV, namelijk «onderzoek of het functioneren van
het gehele systeem van rampenbestrijding zoals nu vastgelegd is in wet
en planvorming, van COPI tot MCCb inclusief de rol van de Rijksvertegenwoordiger, voor de BES passend en sluitend is».
Ten slotte
Voor veel van de aanbevelingen geldt dat die tijd kosten om te implementeren. Maar met de in gang gezette processen is een goede stap
voorwaarts gezet om te komen tot een robuuste organisatie voor
rampenbestrijding en crisisbeheersing op de BES-eilanden. Zoals eerder
aangegeven zullen de aanbevelingen van de IJenV in het kader van de
3
4

Opleiden, trainen en oefenen.
Kamerstuk 29 517, nr. 144.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 568, nr. 208

5

agenda risico- en crisisbeheersing 2018–2021 samen met de betrokkenen
in zowel Caribisch- als Europees Nederland de komende jaren verder
worden opgepakt.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 568, nr. 208

6