De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in
instellingen voor langdurige zorg

T.L. Hingstman
M. Langelaan
C. Wagner

ISBN 978-94-6122-122-3
http://www.nivel.nl
nivel@nivel.nl
Telefoon 030 2 729 700
Fax 030 2 729 729
©2012 NIVEL, Postbus 1568, 3500 BN UTRECHT
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het NIVEL te Utrecht. Het
gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning in artikelen, boeken en scripties is toegestaan, mits de bron
duidelijk wordt vermeld.

Inhoud

Voorwoord

5

Deel 1: Samenvatting & leidraad

7

Managementsamenvatting
Leidraad: de minimale en optimale dagelijkse bezetting in de langdurige zorg

9
17

Deel 2: Rapport

23

1
1.1
1.2
1.3

Inleiding
Achtergrond
Doelstelling van het onderzoek
Indeling van het rapport

25
25
27
29

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8

Methode
Werving, selectie en representativiteit van de zorginstellingen
Beschrijving dataverzameling
Geobserveerde kwaliteit van zorg
Vragenlijst voor afdelingshoofden
Vragenlijst voor medewerkers
Interviews & inzage personeelsrooster
Expertmeetings
Data-analyse

31
31
33
34
35
35
37
38
39

3 Beschrijving van de afdelingen
3.1 Beschrijving van de deelnemende afdelingen per type afdeling
3.2 Respons en respondentkenmerken

41
41
44

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

51
51
52
55
57
59

Contextfactoren
De werktevredenheid van medewerkers
Vijf randvoorwaarden voor veilige en kwalitatief goede zorg
Ervaren werkdruk en ziekteverzuim
Drie belangrijkste randvoorwaarden voor goede kwaliteit van zorg
Drie belangrijkste taken in de zorgverlening

5 Kwaliteit van zorg
5.1 Ervaren kwaliteit van zorgverlening door zorgverleners en afdelingshoofden
5.2 Geobserveerde kwaliteit van zorgverlening

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

61
61
62

3

6
6.1
6.2
6.3

Dagelijkse bezetting
De kwantiteit en kwaliteit van medewerkers per type afdeling
Variatie in kwantiteit en kwaliteit van personeel binnen de type afdelingen
Overzicht van scores op kwaliteit van zorg, contextfactoren en dagelijkse bezetting

67
67
70
84

7 Relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg
7.1 Invloed van afdelingskenmerken en dagelijkse bezetting op de kwaliteit van zorg
7.2 Invloed van contextfactoren op de relatie tussen dagelijkse bezetting en
kwaliteit van zorg

87
87

8
8.1
8.2
8.3
8.4

Conclusie, representativiteit en aanbevelingen
Doelstelling en methode
Beantwoording onderzoeksvragen en algemene conclusie
Representativiteit
Aanbevelingen

97
97
97
102
103

Literatuurlijst

107

4

93

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Voorwoord

Voldoende en deskundig personeel op afdelingen in de langdurige zorg is van groot
belang voor veilige en kwalitatief goede zorg voor cliënten. Medewerkers zijn de handen
aan het bed en verwezenlijken de visie van een instelling op kwaliteit van zorg voor
cliënten. Zorg die niet voldoet aan de gestelde normen wordt daarom vaak in verband
gebracht met een onderbezetting van de afdeling of onvoldoende opgeleid personeel. In
de internationale literatuur is echter onduidelijk in welke mate en op welke wijze de
factoren van invloed zijn op kwaliteit van zorg en hoe een optimale dagelijkse bezetting
eruit ziet of tot stand komt. Onderhavig onderzoek kan beleidsbepalers, toezichthouders
en instellingen ondersteunen bij keuzes over een gericht en effectief personeels- en
toezichtbeleid en de onderbouwing van keuzes over de dagelijkse bezetting van een
afdeling.
Het rapport is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel bevat een
managementsamenvatting met beknopte resultaten, conclusies, aanbevelingen en een
leidraad die door verschillende partijen kan worden gebruikt bij de discussie over de
dagelijkse bezetting van een afdeling in de langdurige zorg. Het tweede deel bestaat uit
een verslag van het onderzoeksproces en bevat de uitgebreide resultaten.
Aan het rapport hebben velen direct of indirect een bijdrage geleverd. Hieronder vallen
alle medewerkers en afdelingshoofden van de 23 deelnemende afdelingen. Zij hebben ons
gastvrij ontvangen, stonden ons te woord in interviews of leverden een inhoudelijke
bijdrage tijdens de expertmeetings op het NIVEL. Onze dank gaat daarnaast uit naar
Derks & Derks B.V. voor hun ondersteuning en inzicht in relevante competenties voor
medewerkers in de langdurige zorg. Tenslotte danken wij de begeleidingscommissie
bestaande uit dhr. dr. G.H.P. Korthouwer (Ministerie van VWS), mw. drs. A.M.M.
Jonkers (IGZ) en dhr. drs. J.W. Baneke (Ministerie van VWS) voor hun betrokkenheid bij
het onderzoek en hun inhoudelijke feedback.
De resultaten bieden duidelijke handvatten voor beleid, brancheorganisaties en
instellingen om aan de slag te gaan met het stimuleren van een optimale dagelijkse
bezetting op afdelingen in de langdurige zorg. Vaak betekent dit het creëren van een
visie, cultuur en bijpassende structuur door alle lagen van de instelling. In deze visie en
structuur is het aantal medewerkers en hun deskundigheid aangepast op de zorgvraag van
cliënten en heeft men voldoende aandacht voor de werkomgeving waarbinnen
medewerkers de zorg leveren. Voldoende en goed opgeleide medewerkers blijven
belangrijk voor goede kwaliteit van zorg maar medewerkers dienen ook door de
omgeving geprikkeld, gestimuleerd en in staat gesteld te worden tot het leveren van
veilige en verantwoorde zorg.
Utrecht, februari 2012
Cordula Wagner

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

5

6

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Deel 1: Samenvatting & leidraad

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

7

8

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Managementsamenvatting

Achtergrond
Stel u bent een afdelingshoofd van een psychogeriatrische afdeling in een verpleeghuis. U
heeft 30 cliënten op de afdeling en u moet zorgen dat er voldoende geschoold personeel is
om de cliënten zo optimaal mogelijk te kunnen begeleiden of verzorgen. Hoeveel
verpleegkundigen, verzorgenden of helpenden heeft u dan nodig? Hoe lang en op welk
moment van de dag zet u deze medewerkers in? Hebben de medewerkers mogelijk
aanvullende competenties of vaardigheden nodig? En met welke factoren dient u rekening
te houden om medewerkers goed te laten functioneren op de afdeling?
Dit zijn vragen die van groot belang zijn om te kunnen bepalen of de kwantiteit en
kwaliteit van de dagelijkse bezetting afdoende is om de kwaliteit van leven van cliënten
in de langdurige zorg zo optimaal mogelijk te kunnen ondersteunen. Managers kunnen
om diverse redenen cliënten niet altijd een optimale bezetting bieden, terwijl de Inspectie
voor de Gezondheidszorg (IGZ) erop moet toezien dat de dagelijkse bezetting niet onder
een minimum zakt waardoor het risico op ongewenste uitkomsten en niet verantwoorde
zorg toeneemt.
Tot nu toe is niet bekend wat een minimale dan wel optimale dagelijkse bezetting is in de
verschillende situaties in de langdurige zorg. Internationale literatuur heeft laten zien dat
aantallen alleen niet alles zeggen. Naast het aantal handen aan het bed, is waarschijnlijk
ook het opleidingsniveau, de competenties, de attitude van een zorgverlener en de cultuur,
structuur en leiding van een afdeling van invloed.
Uit de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in de (langdurige) zorg blijkt dat in de
komende tientallen jaren een steeds groter tekort gaat ontstaan aan arbeidskrachten. Dit
tekort ontstaat door een combinatie van de toenemende vergrijzing en een toenemende
levensverwachting als gevolg van ziektes die beter te behandelen zijn. Gezien deze
ontwikkelingen is een actief meersporenbeleid van politiek en veldpartijen in de zorg
noodzakelijk. Een van de sporen is het zo optimaal mogelijk inzetten van personeel voor
cliënten die de begeleiding en zorg het meest nodig hebben. Een optimale inzet van
personeel kan ook bijdragen aan betere kwaliteit van zorg en kwaliteit van leven van
cliënten en betere arbeidsomstandigheden voor medewerkers in de zorg.
Het onderhavige onderzoek had tot doel meer inzicht te verkrijgen in de minimale en
optimale kwalitatieve en kwantitatieve bezetting van zorgverleners in instellingen voor
langdurige zorg. Het doel is tweeledig: 1) het achterhalen van patronen om zo veel
mogelijk “de juiste persoon op de juiste plaats” in te zetten zodat cliënten optimaal
worden verzorgd, en 2) een instrument dat de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ)
kan gebruiken in het gefaseerde toezicht en instellingen kunnen gebruiken bij het
onderbouwen van keuzes in de dagelijkse bezetting. Het is expliciet niet de bedoeling om
te komen tot een kwantitatieve norm voor bezetting.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

9

Methode
Voor het onderzoek zijn op 23 afdelingen van 12 instellingen in de langdurige zorg data
verzameld. De instellingen zijn geselecteerd op basis van een willekeurige steekproef uit
een bestand van alle verpleeg- en verzorgingshuizen in Nederland en die zorg bieden aan
cliënten met een zorgzwaartepakket Verpleging & Verzorging 3 t/m 6. Iedere afdeling is
voor de dataverzameling één dag bezocht. Op deze dag is de kwaliteit van zorg aan de
hand van een gevalideerde vragenlijst geobserveerd door twee onderzoekers op drie vaste
tijdstippen. De dagelijkse bezetting is in kaart gebracht middels inzage in het
personeelsrooster en middels interviews met het afdelingshoofd en medewerkers van de
afdeling. Met een vragenlijst voor alle medewerkers en een vragenlijst voor
afdelingshoofden zijn de geïndiceerde zorgvraag van cliënten en contextfactoren zoals
ziekteverzuim, werktevredenheid, werkdruk, cultuur en samenwerking gemeten.
Daarnaast is per afdeling in drie interviews met medewerkers en het afdelingshoofd
gesproken over keuzes en overwegingen in de personele bezetting van de afdeling,
mogelijke problemen in de bezetting en factoren die van invloed zijn op de bezetting.
Het NIVEL heeft drie expertmeetings georganiseerd voor de ontwikkeling van het
instrument voor het onderbouwen van een minimale en optimale dagelijkse bezetting. In
de bijeenkomsten is aan afdelingshoofden van deelnemende instellingen gevraagd om
input voor het instrument, is gediscussieerd over onderzoeksresultaten en is gesproken
over hun visie op de relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg. Vervolgens
is op basis van de onderzoeksresultaten en de bijeenkomsten het instrument ontwikkeld
en verder getoetst onder de afdelingshoofden.

Representativiteit onderzoek
In verhouding met het grote aantal instellingen in Nederland is dit onderzoek met
23 afdelingen relatief kleinschalig en zijn de resultaten niet zonder meer te generaliseren
naar alle afdelingen in de langdurige zorg in Nederland. Door de brede selectie van de
afdelingen geeft het onderzoek echter een breed beeld van afdelingen in de langdurige
zorg. Daarnaast biedt de gekozen onderzoeksopzet inzicht in het grotere geheel van
samenhangende factoren waarbij inzicht is verkregen in de overwegingen, keuzes en
problemen bij het optimaal plannen van de dagelijkse bezetting en is de opzet geschikt
voor de ontwikkeling van een leidraad. De resultaten zijn tevens getoetst tijdens de
expertmeetings en herkenbaar in de sector. Een kanttekening moet worden geplaatst bij
het meten van ‘kwaliteit van zorg’. In dit onderzoek is kwaliteit van zorg gedefinieerd als:
zorg van goed niveau die doeltreffend, doelmatig en cliëntgericht wordt verleend en die is
afgestemd op de reële behoefte van de cliënt. De kwaliteit van zorg is gemeten met een
gevalideerde observatielijst en meet vier van de vele indicatoren voor kwaliteit van zorg.
De meting is slechts een van de vele manieren om kwaliteit van zorg te meten maar is
geschikt doordat de observaties onafhankelijk zijn en vier belangrijke indicatoren voor de
‘zachte kant’ van kwaliteit van zorg meten. Op basis van de resultaten kunnen geen
uitspraken worden gedaan over de zorginhoudelijke kwaliteit van zorg. Hiervoor waren
geen afdelingsspecifieke gegevens beschikbaar.

10

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

De variatie in dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg
In totaal zijn 69 observaties uitgevoerd, 62 interviews afgenomen, 239 (40%)
medewerkersvragenlijsten en 22 (96%) vragenlijsten van afdelingshoofden ontvangen.
Tussen de afdelingen zijn verschillen zichtbaar in kwaliteit van zorg, de personele
bezetting en contextfactoren zoals ziekteverzuim, werktevredenheid, werkdruk en
onderlinge samenwerking. Tussen afdelingen met cliënten met een vergelijkbare
zorgzwaarte zijn grote verschillen in het totaal aantal uren personeel dat door de
afdelingen wordt ingezet, het opleidingsniveau van medewerkers en de flexibiliteit
waarmee personeel kan worden ingezet. Deze bezetting varieert tussen +/- 15% minder en
50% meer inzet volgens de beschikbare ZZP-uren. Het merendeel van de afdelingen
hanteert een gemiddelde bezetting volgens de beschikbare ZZP uren. Op veel afdelingen
blijkt de dagelijkse bezetting soms matig onderbouwd en niet altijd gebaseerd op de
zorgvraag en zorgbehoefte van cliënten. Afdelingen maken veelal een planning op basis
van het aanbod van personeel of vaste en historisch gegroeide verhoudingen. In deze
situatie beschikt men niet altijd over medewerkers met het gewenste opleidingsniveau en
kunnen medewerkers niet flexibel of op gewenste momenten worden ingezet. Andere
afdelingen beschikken over een personeelsbestand met een goede overeenstemming
tussen het aantal contracturen van medewerkers, hun opleidingsniveau en de flexibiliteit
waarmee de medewerkers kunnen worden ingezet. Op deze afdelingen is het
personeelbestand gebaseerd op de in kaart gebrachte zorgvraag van cliënten en is
flexibiliteit ingebouwd zodat kan worden ingespeeld op verschuivingen van de zorgpiek,
nieuwe cliënten met een andere zorgvraag of een hoog verzuim en verlof.

Samenhang tussen het aantal medewerkers en kwaliteit van zorg
Resultaten over de samenhang tussen de dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg maken
inzichtelijk dat meer personeel en goede kwaliteit van zorg niet één op één aan elkaar is
gerelateerd. Globaal zijn in de samenvattende tabel op pagina 85 van het rapport enkele
patronen zichtbaar.
1. Een bovengemiddelde bezetting volgens de beschikbare ZZP-uren en een
bovengemiddelde score op de contextfactoren (14% van de deelnemende afdelingen)
hangt samen met bovengemiddelde kwaliteit van zorg. Afdelingen met een
vergelijkbare bezetting maar een lagere score op de contextfactoren (9% van de
afdelingen) scoren gemiddeld op kwaliteit van zorg.
2. Een gemiddelde bezetting volgens de beschikbare ZZP-uren en een hoge score op
contextfactoren hangt samen met bovengemiddelde kwaliteit van zorg (27% van de
afdelingen). Afdelingen met een vergelijkbare bezetting maar een lagere score op de
contextfactoren (22% van de afdelingen) scoren gemiddeld of ondergemiddeld op
kwaliteit van zorg.
3. Afdelingen met een lage bezetting volgens de beschikbare ZZP-uren scoren
gemiddeld (14% van de afdelingen) of ondergemiddeld (14% van de afdelingen) op
de contextfactoren en scoren, op één na, in alle gevallen ondergemiddelde op
kwaliteit van zorg.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

11

De patronen vormen een aanwijzing voor een tendens waarin zowel afdelingen met een
relatief hoge als een gemiddelde bezetting, afhankelijk van de contextfactoren, goed
kunnen scoren op kwaliteit van zorg. Afdelingen dienen hiervoor in ieder geval een
gemiddelde bezetting volgens de beschikbare ZZP-uren in te zetten (tussen de 90% en
125% van de beschikbare ZZP-uren tussen 7:00 en 23:00). De mate waarin de afdeling
vervolgens goed scoort op de contextfactoren ervaren werkdruk, werktevredenheid,
ziekteverzuim, samenwerking, overdracht tussen medewerkers en naleving van
procedures bepaald of een afdeling ondergemiddeld, gemiddeld of bovengemiddeld
scoort op kwaliteit van zorg. Voldoende aantallen binnen een matig functionerende
werkomgeving leidt dus niet tot bovengemiddelde kwaliteit van zorg.

De rol van het opleidingsniveau in relatie tot kwaliteit van zorg
Meer inzet van zowel welzijnsmedewerkers in de huiskamers als meewerkende
verpleegkundigen (niveau 4) hangt significant samen met een hoger geobserveerde
kwaliteit van zorg op verpleegafdelingen.
De inzet van voldoende personeel op de huiskamers resulteert in meer aandacht voor de
cliënt. Op afdelingen die lager scoren op kwaliteit van zorg is minder aandacht voor het
welzijn van cliënten en wordt personeel voornamelijk ingezet gericht op het
zorginhoudelijke proces. Op afdelingen die hoger scoren op kwaliteit van zorg is een
evenwicht met zowel focus op de zorginhoudelijke taken als op welzijnstaken. Dergelijke
afdelingen maken ook effectiever gebruik van medewerkers in de huiskamers door ze te
betrekken bij het zorgproces door het geven van signalerende en duidelijke welzijnstaken
en het aanbieden van een opleiding of training zodat de medewerker het ziektebeeld van
de cliënt beter begrijpt.
De relatie tussen betere kwaliteit van zorg en niveau 4 personeel is zichtbaar op
afdelingen waarin de verpleegkundige meedraait in de zorg en coördineert. Uit interviews
blijkt vooral de veelal groepsgerichte houding in plaats van een taakgerichte houding van
de verpleegkundige bij te dragen aan betere kwaliteit van zorg. De verpleegkundige
overziet vaak beter het hele zorgproces, is goed in het coördineren en aansturen van de
zorg en kan andere medewerkers coachen. Verwacht wordt dat een verpleegkundige
daarnaast extra kan bijdragen door zijn/haar betere kennis van ziektebeelden en het vroeg
kunnen waarnemen van gezondheidsverslechteringen bij cliënten. Op afdelingen waar
geen verpleegkundige aanwezig is of waar de verpleegkundige niet meedraait in de zorg
worden deze taken overgelaten aan lager opgeleid personeel of is het afdelingshoofd
verantwoordelijk voor deze taken. Gezien de vele andere taken van afdelingshoofden en
de soms grote afstand van afdelingshoofden tot het werkproces blijkt het veelal niet
mogelijk om voldoende tijd aan deze taken te besteden.

12

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

De invloed van ziekteverzuim en werktevredenheid op kwaliteit van zorg en
personele bezetting
Ziekteverzuim en werktevredenheid van medewerkers zijn significant van invloed op de
gemeten kwaliteit van zorg. Een hogere werktevredenheid van medewerkers is
gerelateerd aan een betere kwaliteit van zorg maar is tegelijkertijd ook het resultaat van
een betere kwaliteit van zorg. Een cirkel die elkaar kan versterken dan wel tegenwerken.
Het merendeel van de afdelingen met een hoog ziekteverzuim scoren lager op kwaliteit
van zorg. De vermindering van kwaliteit van zorg wordt veroorzaakt door onvoldoende
mogelijkheden op de afdeling om weggevallen diensten in de personele bezetting op te
vangen. Afdelingen met een hoog ziekteverzuim die desondanks goed scoren op kwaliteit
van zorg beschikken over een personeelsbestand met vaste medewerkers met een flexibel
contract of een bestand met vaste oproepkrachten. Om de kwaliteit van zorg te
waarborgen in periodes met veel verlof of een hoog ziekteverzuim is het daarnaast van
belang om vervangend personeel in te zetten dat bekend is met de cliënten, het team van
collega’s en procedures op de afdeling. Dergelijke invalkrachten kunnen efficiënter
samenwerken met vaste medewerkers, zijn meer betrokken bij de zorg op de afdeling en
zijn meer betrokken bij de zorg voor de cliënt.

Conclusie
Het onderzoek laat zien dat veel variatie bestaat in de dagelijkse bezetting en kwaliteit
van zorg tussen afdelingen in de langdurige zorg. Verschillende invullingen van de
dagelijkse bezetting leiden echter tot goede kwaliteit van zorg. De resultaten tonen aan
dat er geen blauwdruk of vaste norm bestaat voor een optimale dagelijkse bezetting.
Naast voldoende (geschoold) personeel op de afdeling zijn ook goede contextfactoren van
belang. De factoren beschrijven de werkomgeving en randvoorwaarden op de afdelingen.
Ze zijn voor medewerkers van belang voor het leveren van kwalitatief goede en
verantwoorde zorg.
Vooralsnog focust de discussie over het verbeteren van kwaliteit van zorg zich
voornamelijk op het aantal medewerkers op de afdeling en hun opleidingsniveau. Gezien
de invloed van hoger opgeleid (verpleegkundig) personeel op de werkvloer is dit deels
terecht maar het belang van de randvoorwaarden en de werkomgeving mag hierbij niet uit
het oog worden verloren. Daarnaast bestaat er nog te weinig aandacht voor een goede
visie op kwaliteit van zorg. Afdelingen die op basis van hun visie zorg dragen voor een
op kwaliteit gerichte cultuur en structuur op de afdeling zetten bewuster medewerkers in
en creëren een stimulerende werkomgeving die bijdraagt aan excellente zorg.
Op basis van de interviews kan worden geconcludeerd dat de personele bezetting op dit
moment veelal gebaseerd is op het routinematig inzetten van het beschikbare personeel.
Er vindt in beperkte mate afstemming plaats met de veranderende zorgbehoeftes van
cliënten. Afdelingsmanagers blijken behoefte te hebben aan een leidraad die hen kan
ondersteunen om keuzes omtrent de kwantiteit en kwaliteit van de dagelijkse bezetting
beter te onderbouwen. Het instrument kan in de organisatie de discussie sturen over de
visie op kwaliteit van zorg en een daarbij behorende dagelijkse bezetting.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

13

De visie beschrijft idealiter de gewenste cultuur en inhoud van zorg. Deze wordt
vervolgens op de afdeling toegespitst op de groep cliënten en toegespitst op de
individuele cliënt. Aan de hand van gedegen inzicht in de reële zorgbehoefte van cliënten
op de afdeling kunnen taken worden gekoppeld aan de competenties van medewerkers.
Het aantal medewerkers, het gewenste opleidingsniveau en de duur en flexibiliteit
waarmee iedere medewerker kan worden ingezet kan dan worden afgestemd op de
zorgbehoefte.

Aanbevelingen
De resultaten en conclusies in dit rapport bieden aanknopingspunten voor aanbevelingen
gericht op het beleid, de IGZ, de praktijk en financiering.
Beleid
• Het stimuleren en creëren van de juiste randvoorwaarden voor voldoende opgeleid
personeel. Dit geldt voor alle niveaus in het opleidingscontinuüm.
• Het stimuleren van een goed arbeidsmarktbeleid waarbij instellingen hun
verantwoordelijkheid kunnen nemen voor een goede werkomgeving voor
medewerkers.
• Het schetsen van een realistisch en duidelijk beeld van de langdurige zorgsector voor
cliënten en hun naasten. Hierdoor wordt duidelijk wat cliënten en hun naasten wel en
niet kunnen verwachten en wat van hen wordt verwacht.
• Stimuleren van het gebruik van de ontwikkelde leidraad in instellingen ter
onderbouwing van keuzes in de dagelijkse bezetting.
IGZ
• In het kader van toezicht op de kwaliteit van zorg kan de ontwikkelde leidraad
worden gebruikt als instrument. Hierbij kunnen aan de hand van de leidraad de
onderbouwde keuzes van afdelingen worden getoetst.
• De IGZ kan komend jaar de leidraad in een van haar toezichtactiviteiten gebruiken.
Hiermee stimuleert de IGZ indirect het gebruik van de leidraad door instellingen.
• Aangezien de bruikbaarheid van de leidraad nog niet op grote schaal als
toezichtinstrument is getoetst, verdient het aanbeveling om de leidraad in eerste
instantie te gebruiken om met een afdeling/ instelling in gesprek te gaan over de
dagelijkse bezetting en de contextfactoren.
Praktijk
• Instellingen kunnen de leidraad gebruiken om weloverwogen om te gaan met de inzet
van personeel en om hun keuzes voor de kwaliteit en kwantiteit van de dagelijkse
bezetting te onderbouwen. Deze onderbouwing kan ondersteunen in discussies met
het algemene instellingsmanagement, de IGZ, medewerkers en cliënten en hun
naasten.
• De ontwikkelde leidraad biedt afdelingen handvatten om hun visie op kwaliteit van
zorg voor cliënten op termijn om te zetten in een personeelbestand dat aansluit op de
individuele zorgvraag en zorgbehoefte van cliënten. Hiertoe dient in eerste een op

14

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

•

•

•

kwaliteit en veiligheid gerichte visie te bestaan met voldoende aandacht voor de
werkomgeving van medewerkers.
Voor het succesvol toepassen van de ontwikkelde leidraad in de instelling dient
bekeken te worden welke medewerkers de visie en onderbouwde keuzes kunnen
ontwikkelen. De ervaring leert dat hoger opgeleid personeel soms te veel afstand
heeft van de werkvloer waardoor de binding met de afdeling ontbreekt. Hierdoor
kunnen visie en weloverwogen keuzes te ver van de werkvloer afstaan, niet actief in
het zorgproces worden geïntegreerd of niet gedragen worden door de werkvloer.
Gelijktijdig lijkt een dergelijke taak niet te passen bij medewerkers op de werkvloer
gezien de kennisoverstijgende elementen en specifieke competenties die noodzakelijk
lijken.
In de visie van instellingen op kwaliteit van zorg dient een goede balans te bestaan
met niet alleen aandacht voor het zorginhoudelijke proces maar ook voor het welzijn
van bewoners. Hierbij is het van belang dat huiskamers voldoende bezet zijn en
aandacht uitgaat naar de taken, het opleidingsniveau en competenties van
ondersteunende medewerkers.
De sterke relatie tussen kwaliteit van zorg en de aanwezigheid van meewerkend en
coördinerend niveau 4 personeel op de afdeling kan voor de praktijk een
aangrijpingspunt zijn de inzet van niveau 4 personeel te overwegen op afdelingen met
bewoners met een complexe zorgvraag. Niveau 4 personeel kan van toegevoegde
waarde zijn voor inzicht in de complexe zorgvraag, het coachen van andere
medewerkers en de aansturing van de zorg.

Financiering
• Er zijn diverse manieren van dagelijkse bezetting mogelijk die, vooral in combinatie
met positieve contextfactoren, kunnen leiden tot verantwoorde zorg. Hierbij is
bovengemiddelde kwaliteit van zorg in eerste instantie gerelateerd aan voldoende
aandacht voor de contextfactoren en een goede werkomgeving voor medewerkers. Een
blauwdruk met verplichte aantallen en opleidingsniveaus is op basis van de resultaten
in dit rapport niet wenselijk.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

15

16

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Leidraad: de minimale en optimale dagelijkse bezetting in
de langdurige zorg

Achtergrond
De voorliggende leidraad kan door verschillende partijen worden gebruikt bij de discussie
over de minimale- en optimale dagelijkse bezetting van een afdeling binnen een instelling
voor langdurige zorg. In eerste instantie beoogt de leidraad een kapstok te bieden aan
afdelingshoofden en managers in instellingen voor langdurige zorg. Zij krijgen op basis
van de huidige financieringsmethodiek een bedrag per cliënt afhankelijk van de
zorgzwaarte van de cliënt. De vraag is hoe instellingen deze middelen optimaal kunnen
benutten zodat een optimale personele bezetting leidt tot goede kwaliteit van zorg voor
cliënten. Verschillende afwegingen en keuzes kunnen bij de optimale dagelijkse bezetting
een rol spelen. Aan afdelingshoofden en managers is het de taak deze keuzes over de
personele bezetting te maken en ze te onderbouwen. Door middel van goed onderbouwde
keuzes is het voor hen mogelijk om in gesprek te gaan met het instellingsmanagement, de
cliëntenraad, cliënten & familie of de Inspectie voor de Gezondheidszorg.

Thema’s voor de onderbouwing van keuzes
De leidraad ter onderbouwing van keuzes in de dagelijkse bezetting is gebaseerd op een
aantal thema’s. Verondersteld wordt dat keuzes die zijn gebaseerd op deze thema’s leiden
tot een optimale dagelijkse bezetting met als resultaat verantwoorde en kwalitatief goede
zorg voor cliënten. Deze thema’s zijn:
• De individuele zorgbehoefte en zorgvraag van cliënten op de afdeling;
• De zorgafspraken in het zorg- en begeleidingsplan van cliënten;
• De visie van de instelling op zorg en welzijn voor cliënten;
• Het beheersen van risico’s op zorggerelateerde schade aan cliënten;
• De financiën en uren zorg per cliënt uit het zorgzwaartepakket;
• De visie van de instelling op de cultuur en structuur binnen de instelling;
• Relevante contextfactoren;

Stappenplan voor een optimale personele bezetting
In de leidraad worden drie stappen doorlopen bij het bepalen van de minimale en
optimale dagelijkse bezetting van de afdeling. Idealiter worden alle drie de stappen
achtereenvolgens doorlopen. Voor een snelle scan van de check- en actiepunten kan
direct doorgegaan worden naar stap drie. De drie doorlopen stappen zijn:

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

17

1) De inventarisatie van de zorgvraag, zorgbehoeftes en de risico’s op zorggerelateerde
schade bij bewoners op de afdeling.
2) De kwantiteit en kwaliteit van personeel behorend bij de visie op kwaliteit van zorg,
de zorgvraag, zorgbehoefte en risico’s op zorggerelateerde schade.
3) Een checklist van aandachtpunten voor het slim inzetten van personeel en
randvoorwaarden voor het optimaal functioneren van de dagelijkse bezetting.
De opzet van de leidraad is om bij ieder punt in de checklist een weloverwogen keuze te
maken gebaseerd op de visie op kwaliteit van zorg voor bewoners. Dit betekent dat na
afweging van de voor- en nadelen per punt een keuze wordt gemaakt en deze keuze kan
worden onderbouwd.

1) Inventarisatie van de zorgvraag, zorgbehoefte en risico’s op
zorggerelateerde schade bij bewoners
Voor een goed inzicht in de zorgbehoefte en de zorgvraag van een bewoner is een
individueel zorg- en begeleidingsplan opgesteld. Het plan wordt bij de opname van een
bewoner op de afdeling opgesteld met een multidisciplinair team in goed overleg met de
bewoner en diens familie. Het plan wordt minimaal 2x per jaar geëvalueerd en wanneer
nodig bijgesteld. In het plan zijn zaken opgenomen die gaan over die vier domeinen uit het
Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg: lichamelijk welbevinden, mentaal welbevinden,
woon- leefomstandigheden en participatie. Om de personele bezetting te baseren op de
zorgbehoefte en zorgvraag van de bewoner is in tabel 1 een lijst weergegeven van
relevante taken die voor de afdeling inzichtelijk moeten zijn. Per taak in de tabel dienen de
volgende zaken bekend te zijn bij het afdelingshoofd of de manager:
1) Welke zorgtaken zijn er?
2) Wat is de inhoud van de zorgtaak?
3) Op welk moment of binnen welk tijdsbestek dient de taak uitgevoerd te worden
volgens de afspraken met bewoners? (planbare zorg)
4) Welke medewerkers (opleidingsniveau/ vaardigheid/ competentie) mogen de taak
uitvoeren?
Tabel 1

Relevante zorgafspraken en taken om in kaart te brengen

Algemene dagelijkse levensverrichtingen
(ADL)

Medische verzorging

Welzijn

Niet zorggerelateerde taken

18

o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

Hulp bij het naar en van bed gaan
Wassen of douchen (incl. nagels knippen)
Aankleden (incl. haar kammen)
Toiletgang
Voeding en drinken
Lopen of verplaatsen
Wondverzorging
Infectiecontrole
Katheter/ sondevoeding
Verstrekken & toedienen van medicijnen
(incl. periodieke medicatieverificatie)
Dagbesteding activiteiten
Sociale activiteiten
Hobby’s
Overdracht
Rapporteren
Overleg
Toezicht op bewoners

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Naast de bovenstaande taken zijn er ook taken op de afdeling die verband houden met
risico’s op en de signalering van gezondheidsverslechtering van bewoners. Deze risico’s
zijn weergegeven in tabel 2. De punten zijn geen specifieke handelingen maar zaken die
worden afgedekt met toezicht en expertise van medewerkers. Per punt wordt het volgende
in kaart gebracht en bekend te zijn bij het afdelingshoofd of de manager:
1) In hoeverre is het punt een risico op de afdeling?
2) Welke kennis van medewerkers is noodzakelijk om het risico af te dekken?
3) Hoe wordt het risico’s per moment of per dag al dan niet afgedekt?
Tabel 2

Relevante risico’s op zorggerelateerde schade om in kaart te brengen

Risico’s & signalering

o
o
o
o
o
o
o
o
o

Probleemgedrag
Gezondheidverslechtering
Ondervoeding
Slikproblemen
Decubitus
Smetten
Delier
Vallen
Hygiëne & infectie

2) De kwantiteit en kwaliteit van personeel gekoppeld aan taken en risico’s
Aan de hand van het tijdschema met planbare taken en risico’s uit stap 1 kan het
personeelsrooster worden aangepast met per tijdsmoment het aantal medewerkers,
opleidingsniveau, vaardigheden en competenties zodat alle geplande taken kunnen
worden uitgevoerd en risico’s zijn afgedekt. Schrijf in stap 2 een dagelijkse bezetting uit
geredeneerd vanuit de afspraken zoals gemaakt met bewoners en de taken zoals
beschreven in stap 1. Beschrijf hierbij per tijdstip:
•
•
•
•

Het aantal medewerkers dat aanwezig dient te zijn
Het opleidingsniveau per medewerker
Aanvullende vaardigheden noodzakelijk per tijdstip
Aanvullende competenties noodzakelijk per tijdstip

Voor dit overzicht is het belangrijk dat de taken op de afdeling (zoals beschreven in
stap 1) kunnen worden uitgevoerd op het tijdstip zoals afgesproken met bewoners en de
duur van iedere taak gebaseerd is op een reële inschatting.
Invulschema voor de dagelijkse bezetting:
Tijdstip
…
…
…
…
…
…
…

Aantal medewerkers
…
…
…
…
…
…
…

Opleidingsniveau
…
…
…
…
…
…
…

Taken
…
…
…
…
…
…
…

Competenties & vaardigheden
…
…
…
…
…
…
…

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

19

3) Inventarisatie van huidig personeelsbestand en aandachtpunten voor een
slimme inzet van personeel
In stap drie het afdelingshoofd of de manager met een lijst van aandachtspunten
ondersteund bij het optimaal plannen van de dagelijkse bezetting. In deze stap wordt in
kaart gebracht of de optimale personele bezetting (beschreven in stap 2) overeenkomt met
de samenstelling en inzetbaarheid van het huidige personeelsbestand. In stap 3a is een
checklist weergegeven voor de inzet van vast personeel. In stap 3b is een checklist
weergegeven voor de inzet van invalmedewerkers.
3a) Checklist: de optimale dagelijkse bezetting en de slimme inzet van vast personeel
• Komt het aantal uur medewerkers per functieniveau overeen met het aantal uur
medewerkers per functieniveau dat nodig is wanneer u uitgaat van de minimale en
optimale personele bezetting zoals beschreven in stap2?
• Maakt u gebruik van bruto vs. netto berekening waarbij in de FTE berekening voor
vast personeel rekening wordt gehouden met ziekteverzuim, verlof, en training?
• Sluit deze FTE berekening aan bij het huidige ziekteverzuim en verlof?
• Is de duur van iedere dienst in de dagelijkse bezetting afgestemd op de taken en
risico’s op desbetreffend tijdstip?
• Is de inzet van een aantal korte diensten overwogen om in te spelen op pieken in de
zorg? (Mogelijk moet variatie in het aantal contracturen worden gecreëerd)
• Worden alle taken op het moment door de juiste medewerker uitgevoerd of is een
taakherschikking mogelijk?
• Kunnen taken of functies opgesplitst of juist gecombineerd worden? Hierbij is het
uitgangspunt dat kennis en dure krachten optimaal worden ingezet (bijv. ook
medewerkers op huiskamer die naast toezicht zorgt voor welzijnsactiviteiten)
• Wat is de overweging in de verdeling tussen het aantal uren dat ingezet wordt voor
zorgtaken versus welzijnstaken?
• Is een verschuiving van niet-tijdsgebonden taken naar een ander tijdstip mogelijk
wanneer de werkdruk niet opgevangen kan worden door te schuiven in de personele
bezetting?
• Is het gebruik van een omloop medewerker overwogen die kan bijvallen op het
moment dat niet-planbare zorg zich voordoet?
• Beschikt u over medewerkers op de werkvloer het zorgproces kunnen overzien,
aansturen en andere medewerkers coachen?
• Welke aanvullende vaardigheden van medewerkers zijn nu aanwezig en van belang
op de afdeling? (bijv. til/transfer specialist, incontinentiespecialist,
decubitusspecialist, werkbegeleider, ergocoach)
• En welke specifieke competenties van medewerkers zijn nu aanwezig en van belang
op de afdeling? (bv. organiseren van de zorg, aansturen & coachen van collega’s,
belevingsgerichte zorg, sturen op zelfredzaamheid van bewoners)
• Hoe zet u de specifieke competenties of vaardigheden weloverwogen in?
• Worden op de afdeling opleidingen en trainingen aangeboden zodat de kwaliteit van
de bezetting kan worden verhoogd? Zo ja, hoe sluiten deze aan bij de noodzaak van
bepaalde kennis, competenties en vaardigheden op de afdeling?
• Kent u de behoefte aan een opleiding of de ontwikkeling van competenties of
vaardigheden van medewerkers?

20

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

3b) Checklist: tijdelijk personeel bij het inspelen op ziekteverzuim en verlof
• Beschikt de afdeling over een oproeppool die groot genoeg is om bij (langdurige)
ziekte of verlof op de afdeling voldoende medewerkers op te roepen? (hierbij kan
gedacht worden aan medewerkers in een flexpool, met een min-max contract of met
een nul uren contract of uitzendkrachten)
• Welke afwegingen zijn gemaakt bij de specifieke keuze tussen medewerkers uit een
flexpool, met een min-max contract, met een nul uren contract of uitzendkrachten?
• Heeft de afdeling een beleid waarbij rekening gehouden wordt met de spreiding van
vakanties en verlof van medewerkers?
• Is in dit beleid vastgesteld wat het minimum aantal ervaren medewerkers op de
afdeling is om zorg te dragen voor de kwaliteit van zorg en veiligheid van bewoners
op de afdeling?
• Welke normen hanteert de afdeling bij de inzet van medewerkers van buiten de
afdeling wat betreft bekendheid met de bewoners en de bekendheid met procedures?
• Welke maatregelen treft u wanneer een medewerker op de afdeling aanwezig is die
niet voldoet aan deze normen?

4) Randvoorwaarden voor een goede werkomgeving, betrokkenheid bij de
zorg en het optimaal functioneren van de dagelijkse bezetting
De cultuur op een afdeling, de kennis van medewerkers over bewoners en procedures en
de visie van medewerkers op kwaliteit van zorg zijn van belang voor goede kwaliteit van
zorg. Daarnaast kan goede kwaliteit van zorg niet worden geleverd door een groep
solistisch werkende medewerkers. Onderstaande punten benoemen een aantal actiepunten
welke ondersteunen bij het creëren van deze noodzakelijke randvoorwaarden. Hierdoor
kan de afdeling als team werken aan kwalitatieve en veilige zorg.
4a) Randvoorwaarden voor kennisdeling en betrokkenheid van medewerkers bij de zorg
• Bestaat er een heldere verdeling van verantwoordelijkheden tussen medewerkers?
• Is de verdeling van taken en verantwoordelijkheden zoals bedacht in stap 1 t/m 3
bekend bij en besproken met medewerkers?
• Wordt de visie op de kwaliteit van zorg op de afdeling met regelmaat met alle
medewerkers besproken?
• Op welke wijze worden medewerkers betrokken bij de besluitvorming over de
kwaliteit van zorg, dagelijkse bezetting en gang van zaken op de afdeling?
• Op welke wijze is er ruimte voor creatieve ideeën van medewerkers?
• Zijn er voorbeelden te noemen aan de hand waarmee de betrokkenheid en
verantwoordelijkheid van medewerker wordt gestimuleerd?
• Is voor medewerkers bekend naar wie ze ieder tijdstip toekunnen met vragen over
zorginhoudelijke zaken, spoedgevallen of andere zaken?
• Worden medewerkers op de afdeling begeleid om zelfstandig prioriteiten te stellen in
de taken die ze uitvoeren?
• Voldoen de bestaande overlegstructuren of is een aanpassing noodzakelijk?
• Hebben medewerkers voldoende kennis over bewoners aan wie ze zorg verlenen?
• Wat zijn de afwegingen om medewerkers wel of niet te koppelen aan vaste
huiskamers of een vaste groep bewoners?

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

21

4b) Randvoorwaarden voor een goede cultuur en samenwerking op de afdeling
• Bestaat er op de afdeling een plan voor het ontwikkelen van een functionerend team?
• Welke initiatieven zijn er voor het vergroten van de samenwerking en de
kennisoverdracht tussen medewerkers?
• Op basis van welke overwegingen is de samenstelling van het team/ de samenstelling
van de verschillende teams op de afdeling tot stand gekomen of worden medewerkers
specifiek op deze afdeling ingezet?
• Is bij deze keuze meegenomen in welke mate de medewerkers elkaar persoonlijk
liggen, elkaar mogelijk op het gebied van kennis aanvullen of elkaar op het gebied
van persoonskenmerken aanvullen?
• In welke mate is er op de afdeling een cultuur waarin medewerkers elkaar feedback
(kunnen) geven en relevante zaken bespreekbaar gemaakt (kunnen) worden?
• In welke mate worden op de afdeling activiteiten georganiseerd ter bevordering van
de sfeer op de afdeling?

22

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Deel 2: Rapport

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

23

24

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

1 Inleiding

1.1

Achtergrond
In 2011 zijn er in Nederland meer dan 190.000 cliënten met een intramurale zorgindicatie
in de sector Verpleging en Verzorging (V&V). De zorgindicatie van cliënten wordt
uitgedrukt in zorgzwaartepakketten (ZZP’s) en beschrijft welke zorg en begeleiding een
cliënt nodig heeft. In de sector Verzorging & Verpleging kunnen cliënten een ZZP
krijgen van 1 t/m 10. Binnen deze zorgindicaties wordt onderscheid gemaakt tussen
indicaties met een grondslag voor somatische zorg, psychogeriatrische zorg of een
combinatie van beide. Cliënten met een V&V zorgindicatie verblijven in één van de ruim
1350 verzorgings- of 350 verplegingshuizen in Nederland die 24-uurs zorg aanbieden. De
kwaliteit van zorg voor cliënten in de sector is de laatste jaren volop in ontwikkeling.
Door het opstellen van normen voor verantwoorde zorg in het “Kwaliteitskader
Verantwoorde Zorg in Verpleging, Verzorging & Thuiszorg (VV&T)” is een impuls
gegeven aan het inzichtelijk en meetbaar maken van kwaliteit van zorg. Naast het
inzichtelijk maken van deze kwaliteit van zorg is de komende jaren een impuls in de
ouderenzorg te verwachten door het vrijmaken van extra budget door het kabinet. Dit
budget zal voornamelijk geïnvesteerd worden in het aannemen en opleiden van 12.000
extra medewerkers in de langdurige zorg (VWS, 2011).
Een investering in de ouderenzorg lijkt in eerste instantie noodzakelijk gezien de
problemen waar de sector in de toekomst mee te maken krijgt. Als gevolg van de
vergrijzing van de Nederlandse bevolking zal het aantal mensen dat gebruik maakt van
zorg in de verpleging en verzorging toenemen (Zorginnovatieplatform, 2009). De
verwachting is dat tot 2025 het aantal 65-plussers groeit van 2,5 naar 3,7 miljoen en het
aantal 80-plussers van 640.000 naar 910.000 (CBS Statline, 2011). In combinatie met het
feit dat ziektes steeds beter behandelbaar zijn en mensen langer blijven leven zal de
complexiteit van de zorg toenemen (RIVM, 2006). Als gevolg hiervan neemt niet alleen
het aantal zorgvragenden toe, maar ook de zorgzwaarte en de duur van de zorg. Daarnaast
is in de langdurige zorg al jaren een verschuiving zichtbaar waarbij cliënten met minder
complexe co-morbiditeit en minder zorgafhankelijkheid langer thuis verblijven
(SCP, 2011). Als gevolg hiervan is een trend waarneembaar van een toenemende
zorgzwaarte van cliënten in instellingen voor langdurige zorg. Deze geleidelijke
verandering van de cliëntpopulatie is niet altijd gepaard gegaan met een verandering van
de personele bezetting qua aantal, opleidingsniveau en competenties (Merten et al., 2007).
Om goede kwaliteit van zorg te kunnen leveren zijn instellingen grotendeels afhankelijk
van goed opgeleid personeel. De wens en de zorgbehoefte van bewoners is het
uitgangspunt van de zorg die wordt geleverd. Hierbij is het van belang dat instellingen de
personele bezetting weloverwogen en gerelateerd aan de individuele zorgbehoefte van
bewoners vaststellen en inzetten. Op die manier kunnen kennis en capaciteiten van

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

25

medewerkers maximaal benut worden voor een optimale kwaliteit van zorg voor de
bewoner. Uit eerder onderzoek blijkt echter dat veel instellingen de personele inzet
baseren op pragmatische overwegingen en historisch gegroeide verhoudingen. Hierbij is
de bezetting gebaseerd op het aantal bewoners per afdeling volgens een vaste ratio van
medewerkers/ bewoners (Merten et al., 2007).
Het belang van een adequate dagelijkse bezetting op de afdeling voor een goede kwaliteit
van zorg wordt beschreven in meerdere studies. Het verband tussen de dagelijkse
bezetting en de kwaliteit van zorg is echter niet eenduidig. In Europese studies is weinig
onderzoek gedaan naar de relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in de
langdurige zorg. Het merendeel van de bestaande studies is uitgevoerd in Amerikaanse
verpleeg- en verzorgingshuizen. Op basis van deze studies is het echter lastig om
conclusies te trekken omdat er een grote variatie tussen de studies bestaat in de definitie
van de personele bezetting en de uitkomstmaten voor kwaliteit van zorg (Spilsbury et al.,
2011). In totaal is de personele bezetting gerelateerd aan meer dan 42 indicatoren voor de
kwaliteit van zorg (Spilsbury et al., 2011). Het grootste deel van deze indicatoren zijn
klinische indicatoren. Een gering aantal studies onderzoekt de relatie tussen de personele
bezetting en de kwaliteit van zorg gemeten door middel van sociale indicatoren, de
kwaliteit van zorg vanuit cliëntperspectief of de kwaliteit van leven van bewoners. In de
studies wordt slechte kwaliteit van zorg voornamelijk geassocieerd met een slechte skillmix en een inadequate dagelijkse bezetting van verzorgend personeel (Harrington, 2001).
Het blijkt echter moeilijk om het optimaal aantal medewerkers in combinatie met
opleidingsniveau in kaart te brengen (Harrington, 2001). Op basis van hun review
concluderen Spilsbury et al. (2011) dat een hogere personele bezetting in de studies vaker
wel dan niet van invloed is op de grote variëteit aan indicatoren van kwaliteit van zorg.
Naast de vraag of de dagelijkse bezetting van invloed is op de kwaliteit van zorg moet
rekening worden gehouden met de wijze waarop de personele bezetting de kwaliteit van
zorg beïnvloedt. In de studie van Schnelle et al. (2004) wordt geredeneerd dat de invloed
van de personele bezetting op de kwaliteit van zorg een niet-lineaire relatie is. Dit
betekent dat op een minimaal bezette afdeling de inzet van meer personeel leidt tot
grotere stijging van de kwaliteit van zorg dan wanneer meer personeel wordt ingezet op
een overbezette afdeling. Meer kwaliteit van zorg als gevolg van een hogere bezetting zal
dus hoofdzakelijk zichtbaar zijn in instellingen met de laagste personele bezetting
(Zhang & Grabowski, 2004).
Uit andere studies blijkt dat de kwaliteit van zorg afhankelijk is van meer factoren dan
alleen het aantal medewerkers en hun opleidingsniveau (Castle & Engberg, 2007; Schirm
et al., 1999, Castle & Engberg, 2008). Aan de hand van studies naar de invloed van
contextfactoren op de kwaliteit van zorg blijkt het echter lastig om verklarende factoren
aan te wijzen doordat factoren elkaar veelal onderling beïnvloeden. Een van deze factoren
is het verloop van het aantal medewerkers waardoor kennis over bewoners en procedures
verloren gaan (Hickey et al., 2005; Castle & Engberg, 2008). Daarentegen kan het
verloop van personeel ook bijdragen aan een kwaliteitsimpuls op de afdeling wanneer
nieuwe medewerkers kennis en goede ervaringen uit andere instellingen meebrengen
(Castle & Engberg, 2007). De studie van Castle & Engberg (2008) beschrijft daarnaast de
invloed van een hogere werktevredenheid van medewerkers op een lager verloop van

26

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

personeel. Tegelijkertijd wordt de werktevredenheid van medewerkers beïnvloed door de
werkdruk op de afdeling en blijkt een hoge werkdruk op de afdeling ook samen te hangen
met een hoger ziekteverzuim op de afdeling (van Beek et al., 2004).
Naast de bovenstaande kenmerken van werk wordt de kwaliteit van zorg op de afdeling
ook bepaald door de cultuur op een afdeling. In de literatuur is dit verband minder
uitgebreid beschreven. Vooral de waarden en normen van verzorgend personeel en de
kennisoverdracht tussen medewerkers zijn van belang voor een goede kwaliteit van zorg
(Masterson, 2004; Merten et al., 2007). Daarnaast is van belang welke activiteiten
verzorgenden uitvoeren, het aantal uren dat aan deze activiteiten wordt besteed en de
kwaliteit waarmee de taak wordt uitgevoerd (Van Beek et al., 2004; Daly & Cornwell,
2003; Spilsbury & Meyer, 2001).
Als gevolg van deze complexe en tot nu toe weinig inzichtelijke relatie tussen dagelijkse
bezetting, kwaliteit van zorg en contextfactoren is het voor instellingen en beleidsbepalers
lastig om een gericht en effectief beleid op te stellen om de kwaliteit van zorg de
komende jaren verder te verbeteren. Daarnaast is meer inzicht in de relatie tussen
dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg van belang voor toezichthouders. Met meer
inzicht in de invloed van de dagelijkse bezetting op kwaliteit van zorg kunnen keuzes
gemaakt worden in de factoren die relevant zijn in het toezicht op instellingen.

1.2

Doelstelling van het onderzoek
Momenteel is er weinig inzicht in de minimale en optimale kwalitatieve en kwantitatieve
bezetting van zorgverleners in instellingen voor langdurige zorg. Instellingen in de
langdurige zorg zijn vrij om hun eigen personele bezetting vast te stellen en lijken deze
bezetting vaak op pragmatische overwegingen en historisch gegroeide verhoudingen in
plaats van weloverwogen keuzes. De indruk bestaat dat instellingen onderling sterk
variëren in de mate en wijze waarop zij hun personeel inzetten. Daarnaast is bekend dat
de kwaliteit van zorg tussen instellingen sterk verschilt. Onduidelijk is of er een relatie
bestaat tussen de wijze waarop instellingen hun personeel inzetten en de kwaliteit van
zorg die zij verlenen.
Dit onderzoek beoogt in eerste instantie meer inzicht te bieden in de relatie tussen
dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg. Aan de hand van dit inzicht is het mogelijk om
patronen te achterhalen om zoveel mogelijk de juiste persoon op de juiste plaats in te
zetten zodat cliënten optimaal worden verzorgd. In onderliggend rapport wordt in eerste
instantie inzicht gegeven in de mate en wijze waarop de instellingen verschillen op een
aantal contextfactoren, hun personele bezetting en de kwaliteit van zorg. Vervolgens
wordt in kaart gebracht in welke mate en op welke wijze de factoren elkaar beïnvloeden.
Naast het inzicht in de relatie tussen dagelijkse bezetting en de kwaliteit van zorg draagt
deze studie bij aan de ontwikkeling van een leidraad voor de minimale en optimale
dagelijkse bezetting van een afdeling. De leidraad wordt ontwikkeld aan de hand van de
resultaten van het onderzoek en moet bijdragen aan het weloverwogen inzetten van
medewerkers op een afdeling. Het instrument dient instellingen te ondersteunen in het

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

27

maken van weloverwogen keuzes en het vormen van een visie op de dagelijkse bezetting
van een afdeling. Door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) kan het instrument
worden gebruikt in het gefaseerde toezicht bij instellingen in de langdurige zorg. Het is
hierbij expliciet niet de bedoeling om te komen tot een kwantitatieve norm voor de
personele bezetting. Het instrument moet voor de IGZ en instellingen een instrument zijn
aan de hand waarvan weloverwogen keuzes kunnen worden getoetst. Met de leidraad
heeft de IGZ bij het toezicht handvatten om keuzes die zijn gemaakt over de dagelijkse
bezetting te bespreken.
Om de invloed van de dagelijkse bezetting en de contextfactoren op de kwaliteit van zorg
in kaart te brengen, zijn in dit onderzoek de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
1. In welke mate en op welke wijze varieert de geobserveerde kwaliteit van zorg tussen
de participerende afdelingen?
2. In welke mate en op welke wijze varieert de dagelijkse bezetting tussen de
participerende afdelingen?
3. In welke mate en op welke wijze is de dagelijkse bezetting afgestemd op de
geïndiceerde zorgzwaarte en de behoefte van cliënten?
4. In welke mate en op welke wijze beïnvloeden elementen van de dagelijkse bezetting
de kwaliteit van zorg?
5. In welke mate en op welke wijze beïnvloeden de contextfactoren de relatie tussen
dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg?
In figuur 1.1 is het onderzoeksmodel weergegeven waarin de onderzochte relaties
schematisch zijn weergegeven. De dagelijkse bezetting wordt in kaart gebracht aan de
hand van de volgende elementen: het aantal medewerkers per tijdstip op de afdeling,
opleidingsniveau, werkervaring en aanvullende competenties of vaardigheden. De
contextfactoren die in kaart worden gebracht zijn: type afdeling, ligging, werkdruk,
werktevredenheid, ziekteverzuim, teamwork, naleving van procedures, overdracht tussen
medewerkers, bijscholing van medewerkers en de geïndiceerde zorgzwaarte van
bewoners. In het onderzoek is de kwaliteit van zorg gedefinieerd volgens de
Kwaliteitswet Zorginstellingen van Borst-Eilers (1997): zorg van goed niveau die
doeltreffend, doelmatig en cliëntgericht wordt verleend en die is afgestemd op de reële
behoefte van de cliënt. De kwaliteit van zorg wordt gemeten middels observaties op de
afdeling. De observaties richten zich op verschillende aspecten van de woonomgeving
van cliënten en beschrijven voornamelijk de ‘zachte’ kant van zorg.
Oorspronkelijk is de kwaliteit van zorg ook in kaart gebracht met metingen volgens het
Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg. Deze resultaten zijn uiteindelijk niet beschreven in
het rapport vanwege een aantal redenen die het onmogelijk maakten de deelnemende
afdelingen onderling te vergelijken. Ten eerste was het niet mogelijk om de
cliëntgebonden indicatoren uit de CQ-index VV&T te gebruiken voor het onderling
vergelijken van de deelnemende afdelingen doordat de gegevens openbaar zijn op het
niveau van een organisatorische eenheid. Een organisatorische eenheid bestaat vaak uit
meerdere afdelingen die onderling verschillen in de kwaliteit van zorg en zorgzwaarte
van bewoners. De gegevens zijn daardoor niet representatief voor een individuele

28

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

afdeling en niet om te zetten naar prestaties van de bezochte afdeling. Ook bleek de
beschikbare dataset uit 2009 niet meer representatief voor de situatie in 2011 omdat in de
dataset nieuwe locaties nog niet zijn opgenomen, afdelingen in de tussentijd zijn verhuisd
naar andere reeds bestaande locaties of afdelingen in de tussentijd sterk zijn veranderd in
hun bewonersamenstelling.
Figuur 1.1

Overzicht van de relaties tussen de te onderzoeken concepten
Contextfactoren
Type afdeling, ligging,
verzuim, tevredenheid,
werkdruk, cultuur, etc.

Dagelijkse bezetting
Aantal, opleidingsniveau,
ervaring, competenties,
vaardigheden

1.3

Wat is minimaal en optimaal?

Kwaliteit van zorg
Afdekken van risico's,
voldoen aan de behoeftes
van bewoners

Indeling van het rapport
Het rapport is opgebouwd uit acht hoofdstukken. In hoofdstuk twee wordt een
beschrijving gegeven van de onderzoeksmethoden zoals de werving en selectie van
instellingen, de meetinstrumenten en de data analyse. In hoofdstuk drie zullen de
deelnemende afdelingen worden beschreven aan de hand van hun kenmerken en zal een
overzicht worden gegeven van de respons en respondentkenmerken. In hoofdstuk vier
wordt vervolgens per afdeling de data over de contextfactoren besproken. In hoofdstuk
vijf en zes worden de kwaliteit van zorg en de personele bezetting van de afdelingen
weergeven. Daarna beschrijft hoofdstuk zeven de analyses voor de relatie tussen de
personele bezetting, de kwaliteit van zorg en de contextfactoren. Ten slotte volgen in
hoofdstuk acht de beantwoording van de onderzoeksvragen, de conclusie, de
representativiteit van het onderzoek en de aanbevelingen.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

29

30

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

2 Methode

In dit hoofdstuk wordt de opzet van het onderzoek beschreven. Het hoofdstuk beschrijft
hoe de werving en selectie van de zorginstellingen is uitgevoerd en op welke wijze de
dataverzameling heeft plaatsgevonden. Daarnaast wordt in dit hoofdstuk de inhoud van
de verschillende meetinstrumenten besproken. Ten slotte worden de drie expertmeetings
die zijn georganiseerd op het NIVEL en de data-analyse beschreven.

2.1

Werving, selectie en representativiteit van de zorginstellingen
Het uitgangspunt van het onderzoek is het vergelijken van de kwaliteit en kwantiteit van
de dagelijkse bezetting, en de kwaliteit van zorg op 23 afdelingen verspreid over 12
instellingen voor langdurige zorg. De deelnemende zorginstellingen zijn geselecteerd
door middel van een aselecte steekproef uit een alfabetische lijst van 1695 verpleeg- en
verzorgingshuizen in Nederland. In de aselecte steekproef zijn 36 getallen getrokken met
software die een steekproef zonder teruglegging trekt. Deze 36 getallen zijn vervolgens
gekoppeld aan de positie van de instellingen op de alfabetische lijst.
Op de website www.kiesbeter.nl is daarna van alle 36 instellingen informatie verzameld
over het type instelling en de afdelingen die aanwezig zijn in de instelling. Daarnaast is
van iedere instelling de ligging in Nederland bepaald. Van de 36 instellingen zijn
vervolgens alleen die instellingen geselecteerd die zorg bieden aan bewoners met
zorgzwaartepakket (ZZP) Verpleging & Verzorging (V&V) 3 t/m 6. Een landelijke
spreiding van de instellingen is nagestreefd door alle overgebleven instellingen in te delen
in de regio’s noord, oost, zuid en west. Per regio zijn uiteindelijk 4 verpleeghuizen en 2
verzorgingshuizen met zowel een PG als een somatiek afdeling binnen de instelling
aangeschreven. Door middel van een brief met informatie over het onderzoek en een
deelname formulier zijn de 24 geselecteerde instellingen gevraagd deel te nemen aan het
onderzoek. Aan iedere instelling is gevraagd om met twee verschillende type afdelingen
deel te nemen. De instellingen zijn nagebeld op het moment dat er geen ingevuld
deelname formulier is ontvangen.
Van de 24 aangeschreven instellingen hebben 9 instellingen aangegeven deel te willen
nemen aan het onderzoek. Van de instellingen die niet wensten deel te nemen gaven 10
instellingen een reden voor de weigering voor deelname aan het onderzoek. De redenen
varieerden van: bezig met een verhuizing of verbouwing, andere prioriteiten, druk met
een fusie of te veel andere onderzoeksaanvragen. Van de overige vijf instellingen is de
reden om niet deel te nemen aan het onderzoek onbekend. Om de negen instellingen uit
de aselecte steekproef aan te vullen tot minimaal tien instellingen zijn drie andere
instellingen benaderd. Deze instellingen zijn geselecteerd op hun ligging in één van de
vier grote steden om een goede balans aan te brengen tussen landelijk en stedelijk

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

31

gevestigde instellingen. Twee van de drie instellingen waren bereid deel te nemen met
twee afdelingen, de laatste instelling slechts met één afdeling. Uiteindelijk hebben elf
instellingen met twee afdelingen en één instelling met één afdeling deelgenomen aan het
onderzoek. Zeven van de 12 twaalf instellingen zijn instellingen met alleen
verpleeghuiszorg, de andere vijf instellingen zijn instellingen met zowel verpleeghuiszorg
als verzorgingshuiszorg.
Met de instelling is vervolgens telefonisch afgesproken welke afdelingen binnen de
instelling bezocht konden worden. Bij het bezoeken van de afdelingen is geprobeerd een
spreiding aan te brengen in het type afdeling dat is bezocht in combinatie met de ligging
van de afdeling. Vaak was dit echter afhankelijk van de bereidheid van afdelingshoofden
om deel te nemen waardoor niet altijd mogelijk was twee verschillende afdelingen te
bezoeken. Uiteindelijk is een diverse groep afdelingen bezocht die representatief is voor
de populatie afdelingen in de langdurige zorg in Nederland. Deze groep bestaat uit 17
verpleegafdelingen en 6 verzorgingsafdelingen. 11 van deze afdelingen zijn van het type
psychogeriatrie (PG) en 12 afdelingen leveren somatische zorg.
De ligging van de 12 deelnemende instellingen is weergegeven in figuur 2.1. De 12
instellingen zijn gelegen in drie van de vier windstreken. In de noordelijke regio was geen
van de aangeschreven instellingen bereid om deel te nemen. In de tweede ronde, waarin
drie nieuwe instellingen zijn aangeschreven, bestond de mogelijkheid om drie instellingen
in het noorden aan te schrijven. Hier is prioriteit gegeven aan het aanschrijven van drie
instellingen in één van de vier grote steden om de verhouding tussen het aantal
instellingen in de Randstad en daarbuiten in evenwicht te brengen met de landelijke
spreiding van instellingen. In de figuur is zichtbaar dat deze verhouding in evenwicht is.
Alleen onder de verzorgingsafdelingen is de landelijke spreiding iets scheef te noemen.
Van deze groep afdelingen waren vijf van de zes afdelingen gelegen in de Randstad.
Figuur 2.1

32

Overzicht van de ligging van de deelnemende instellingen in Nederland

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Op basis van de beschikbare informatie over kwaliteit van zorg binnen de deelnemende
instellingen is het lastig om een uitspraak te doen over de mate waarin zowel instellingen
met bovengemiddelde als ondergemiddelde kwaliteit van zorg vertegenwoordigd zijn in
de steekproef. Gebaseerd op de gegevens volgens Kwaliteitskader Verantwoorde zorg
(met de kanttekeningen zoals beschreven in de paragraaf 2.1) nemen zowel instellingen
deel met goede, bovengemiddelde als ondergemiddelde kwaliteit van zorg. De groep van
de ongeveer 10% slechtst scorende instellingen zijn niet vertegenwoordigd in deze
populatie. Een aantal van deze instellingen is wel aangeschreven maar wensten niet deel
te nemen aan het onderzoek.

2.2

Beschrijving dataverzameling
De dataverzameling op de 23 afdelingen voor langdurige zorg is uitgevoerd in de periode
maart 2011 tot en met juni 2011. Voor de dataverzameling is iedere deelnemende
afdeling één dag bezocht door twee onderzoekers. De onderzoeksdagen waren zodanig
gepland dat vakantie, verlof of andere zaken niet van invloed waren op de dagelijkse
bezetting of kwaliteit van zorg op desbetreffende dag.
Op de bezoekdag is op de afdeling data verzameld over de kwaliteit en kwantiteit van de
dagelijkse bezetting, de kwaliteit van zorg en de contextfactoren die van invloed kunnen
zijn op de dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg. Deze gegevens zijn verzameld met
een vragenlijst voor medewerkers, een vragenlijst voor afdelingshoofden en door middel
van interviews en observaties. In tabel 2.1 is weergegeven welk meetinstrument gebruikt
is voor iedere van de gemeten factoren. De weergegeven meetinstrumenten worden in de
volgende paragrafen in willekeurige volgorde toegelicht.
Tabel 2.1

De gebruikte instrumenten voor de dataverzameling

Gemeten
Kwaliteit van zorg

Dagelijkse bezetting
Contextfactoren

Instrument
Observaties
Vragenlijst medewerkers
Vragenlijst afdelingshoofden
Interviews met afdelingshoofden & medewerkers
Inzage personeelsrooster
Interviews met afdelingshoofden & medewerkers
Vragenlijst medewerkers
Vragenlijst afdelingshoofden

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

33

2.3

Geobserveerde kwaliteit van zorg
De kwaliteit van zorgverlening is op de dag van bezoek in kaart gebracht met
systematische observaties door twee onderzoekers. Ten opzichte van het meten van de
ervaren kwaliteit van zorg van medewerkers zijn observaties objectiever omdat ze als
buitenstaander worden uitgevoerd en niet gekleurd zijn door ervaringen uit het verleden
van bijvoorbeeld medewerkers. In het onderzoek is gebruik gemaakt van de
observatielijst Woonomgeving (van Beek et al., 2004). De observatielijst is gekozen
omdat het een gevalideerd instrument is dat zich richt op verschillende aspecten van de
woonomgeving van bewoners en aansluit op aspecten van kwaliteit van zorg zoals
bepaald door Rantz et al. (1998). Deze aspecten gaan in op de bejegening van bewoners,
het aanbod van zinvolle bezigheden, de geboden autonomie, de geboden veiligheid van
de afdeling, de interactie tussen bewoners en medewerkers, de sfeer op de afdeling, de
individuele zorgverlening en kenmerken van de medewerkers.
De observatielijst bestaat uit vier schalen met 32 items. De items hebben vijf
antwoordmogelijkheden van één tot en met vijf waarbij vijf de meest positieve score is.
De observatielijst meet de sfeer op de afdeling, de geboden autonomie en tweemaal de
geboden veiligheid op de afdeling. De sfeer op de afdeling wordt gevormd door zeven
items en hebben betrekking op de omgang tussen het personeel en de bewoners en de
mate waarin de afdeling een levendige en huiselijke indruk maakt. De geboden autonomie
is gemeten met drie items. Deze gaan over de mogelijkheid voor bewoners om zich terug
te trekken, de grootte van de kamers en de mate waarin de kamers persoonlijk gemaakt
zijn. De veiligheid kan onderverdeeld worden in veiligheid van de omgeving en veiligheid
geboden door het personeel. De veiligheid van de omgeving wordt gemeten met 3 items
en gaan over de verlichting van de omgeving, het onderhoud van de omgeving en de mate
waarin de afdeling netjes en niet volgepropt is. De veiligheid geboden door het personeel
is ook gemeten met drie items. Deze items gaan in op de zichtbare aanwezigheid van
personeel, de bejegening en de mate waarin personeel actief met de bewoners bezig is.
De scorelijst is op de bezoekdag van iedere afdeling op drie verschillende momenten door
twee onderzoekers onafhankelijk van elkaar ingevuld. De observatiemomenten
representeerden drie belangrijke momenten in de zorgverlening: tijdens de ochtendzorg
(rond 9:00), tijdens de middagmaaltijd (rond 12:00) en in de namiddag (rond 15:30). Dit
laatste moment is vaak het moment waarop een overdracht plaats vindt tussen de
dagdienst en de avonddienst. De observaties zijn op iedere afdeling op dezelfde
momenten uitgevoerd gedurende 30 minuten. De twee onderzoekers observeerden telkens
dezelfde situatie op de afdeling. De scorelijst is na ieder observatiemoment afzonderlijk
door de twee onderzoekers ingevuld. Na invulling van de lijst werden de scores
bediscussieerd waarna een consensus over de score werd genoteerd op een derde
scorelijst. De derde scorelijst is gebruikt in de resultaten en analyses van dit onderzoek.

34

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

2.4

Vragenlijst voor afdelingshoofden
In de vragenlijst voor afdelingshoofden wordt de bewonersamenstelling van de afdeling,
de zorgzwaarte van bewoners, de zorgverlening aan bewoners en de werksituatie op de
afdeling in kaart gebracht. De vragenlijst is voorafgaand aan het bezoek aan de afdeling
per post verstuurd aan het afdelingshoofd of iemand met een vergelijkbare functie en
teruggevraagd op de dag van het bezoek aan de afdeling. In de vragenlijst wordt als eerst
gevraagd naar enkele sociaal demografische en werkgerelateerde kenmerken van het
afdelingshoofd. Afdelingshoofden zijn onder andere gevraagd naar leeftijd, geslacht en
het aantal jaren dat men werkzaam is op de afdeling.
In de sectie over de samenstelling van de afdeling wordt het aantal bewoners, hun
zorgzwaarte en het aantal huiskamers op de afdeling in kaart gebracht. In de vragenlijst
wordt door het afdelingshoofd de zorgzwaarte per bewoner beschreven aan de hand van
de ZZP van de bewoner. In de sectie over de personele bezetting wordt de samenstelling
van het personeelsbestand uitgevraagd, de manier van plannen, het verloop van personeel
en het ziekteverzuim. Daarnaast is het gebruik van uitzendkrachten, personeel uit een
flexpool of medewerkers met een nul-uren contract in kaart gebracht.
In de sectie over zorgverlening aan bewoners worden afdelingshoofden gevraagd naar
hun ervaring met de kwaliteit van zorg die wordt verleend aan bewoners. De kwaliteit van
zorg wordt gescoord op een vijfpuntsschaal van ‘zeer goed’ tot ‘slecht’. Aan
afdelingshoofden wordt ook gevraagd om een omschrijving te geven van hun definitie
van kwaliteit van zorg.
In de sectie over werksituatie wordt de ervaren werkdruk vastgesteld aan de hand van een
set van acht vragen van de Jonge et al. (1995). De vragen worden gescoord van 1 (nooit)
tot 5 (altijd) waarbij een hogere score wijst op een hogere werkdruk. Daarnaast wordt
vastgesteld of de werksituatie op de afdeling is veranderd in de laatste drie maanden of
sinds de invoering van ZZP’s in 2009. De verandering van de werksituatie wordt
gescoord op een schaal van 1 (zeer sterk verbeterd) tot 7 (zeer sterk verslechterd). Als de
werksituatie op de afdeling is veranderd, is gevraagd om te beschrijven wat er is
veranderd aan de werksituatie.

2.5

Vragenlijst voor medewerkers
Met de vragenlijst voor medewerkers is een diversiteit aan contextfactoren die de
dagelijkse bezetting of de zorgverlening op de afdeling theoretisch kunnen beïnvloeden in
kaart gebracht. Tijdens het bezoek aan de afdeling zijn evenveel vragenlijsten als het
aantal medewerkers op de afdeling overhandigd aan het afdelingshoofd. Deze
vragenlijsten zijn vervolgens verspreid door het afdelingshoofd onder al het personeel in
de zorg op de afdeling.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

35

Hieronder vallen medewerkers met de functies verpleegkundige, verzorgende, helpende,
zorghulp, leerling, stagiaire, activiteitenbegeleider, sociaal pedagogisch medewerker,
sociaal pedagogisch hulpverlener, voedingsassistent en gastvrouw. Na verspreiding van
de vragenlijst hadden medewerkers twee weken de tijd om de vragenlijst in te vullen en te
retourneren door middel van een antwoordenvelop.
In de vragenlijst is allereerst gevraagd naar enkele sociaal demografische kenmerken en
kenmerken gerelateerd aan het werk van de medewerkers. Dit zijn kenmerken zoals
leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, type afdeling, aantal jaren werkzaam in de instelling
en op de afdeling, het aantal uren werkzaam per week, type diensten, specifieke
competenties, aanvullende opleidingen of cursussen, en of de medewerker
contactverzorgende of eerste verantwoordelijk verzorger (EVV’er) is op de afdeling.
Vervolgens zijn de aspecten gevraagd die te maken hebben met de zorgverlening aan
bewoners, veilige en kwalitatief goede zorg, de werksituatie op de afdeling en de
werktevredenheid.
In het aspect over zorgverlening aan bewoners is de medewerker gevraagd naar zijn/ haar
ervaring met de kwaliteit van zorg die wordt verleend aan bewoners en geven
medewerkers een omschrijving van hun definitie van kwaliteit van zorg. Evenals bij
afdelinghoofden wordt in kaart gebracht wat belangrijke randvoorwaarden zijn voor
goede kwaliteit van zorg en wat in hun ogen de belangrijkste taken zijn in de
zorgverlening.
Een aantal dimensies voor veilige en kwalitatief goede zorg op de afdeling zijn in kaart
gebracht aan de hand van een verkorte versie van de Nursing Home Survey on Patient
Safety Culture van Sorra et al. (2008). De vragenlijst is geselecteerd omdat het een
gevalideerd instrument betreft dat veel ander onderzoek wordt gebruikt. Daarnaast meet
het instrument de dimensies die relevant lijken voor kwaliteit van zorg op de afdeling.
Om de vragenlijst voor medewerkers niet te lang te maken is gekozen voor een beperkt
aantal dimensies uit de bestaande vragenlijst. Van de bestaande vragenlijst zijn de 17
vragen geselecteerd die horen bij de vijf dimensies: teamwork op de afdeling (de mate
waarin medewerkers elkaar met respect behandelen, voelen dat ze deel uitmaken van een
team en elkaar helpen en ondersteunen), personele bezetting (de mate waarin voldoende
personeel aanwezig is om de werklast te dragen, de mate waarin voldoende personeel
aanwezig is om bewoners een veilige omgeving te bieden en de mate waarin bewoners
kunnen worden voorzien in hun behoeftes), naleving van procedures (de mate waarin
standaard procedures worden gevolgd en procedures worden genegeerd om het werken
sneller of makkelijker te maken), training van medewerkers (de mate waarin
medewerkers trainingen krijgen voor de specifiek geleverde zorg op de afdeling en
voldoende training krijgen om te kunnen omgaan met ‘lastige’ bewoners) en overdracht
tussen medewerkers (de mate waarin medewerkers op de hoogte worden gebracht van
wijzigingen in het zorgplan van een bewoner en medewerkers de bewoner kennen
wanneer ze zorg bieden). De vragen worden gescoord op een vijfpuntsschaal van 1 (zeer
mee oneens) tot en met 5 (zeer mee eens) en van 1 (nooit) tot en met 5 (altijd). Een
hogere score duidt op betere randvoorwaarden voor veilige en kwalitatief goede zorg.

36

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

De werktevredenheid van medewerkers is uitgevraagd aan de hand van de verkorte versie
MAS-GZ van Landeweerd et al. (1996). Uit de bestaande vragenlijst zijn 12 van de 21
vragen geselecteerd die gaan over de dimensies tevredenheid over de leiding, kwaliteit
van zorg, groeimogelijkheden en duidelijkheid over werkzaamheden. Er is gekozen voor
het meten van een beperkt aantal dimensies om de lengte van de vragenlijst te beperken.
Aan de hand van de score op de dimensies wordt in dit onderzoek ook een gemiddelde
van deze dimensies genomen als maat voor de algemene tevredenheid van medewerkers.
De vragen worden gescoord op een schaal van 1 (zeer ontevreden) tot en met 5 (zeer
tevreden).
De werksituatie van medewerkers wordt vastgesteld aan de hand van een set van vier
vragen uit het onderzoek van van Weert (2010). De vragen gaan in op hoe de medewerker
het werk ervaart, of ze wegens drukte koffie- en rustpauzes overslaan, hoe vaak ze door
personeelstekorten de werkdruk als hoger dan gewoonlijk ervaren en over hun algemene
indruk over de werksituatie vergeleken met drie maanden en twee jaar geleden.

2.6

Interviews & inzage personeelsrooster
In het onderzoek is kwalitatieve informatie over de kwantiteit en kwaliteit van de
dagelijkse bezetting verzameld door middel van interviews met het afdelingshoofd en het
zorgpersoneel van de afdeling. Tijdens de bezoekdag aan de afdeling zijn interviews
afgenomen met het afdelingshoofd en minimaal één ervaren verzorgende. Daarnaast is
wanneer mogelijk een interview gedaan met de planner van de afdeling of een tweede
verzorgende. Ook is er inzage gedaan in de personeelsrooster om de personele bezetting
van desbetreffende week in kaart te brengen.
In de interviews is in detail ingegaan op de dagelijkse bezetting van de afdeling, de
factoren die deze dagelijkse bezetting beïnvloeden en de zorgvraag en zorgbehoefte van
bewoners. Voor het overzicht van de dagelijkse bezetting is per moment op de dag het
aantal medewerkers, het opleidingsniveau van medewerkers en aanvullende competenties
of vaardigheden die aanwezig of noodzakelijk zijn in kaart gebracht. Daarnaast is in de
interviews gevraagd hoe en hoe vaak de personele bezetting afwijkt van de doorsnee
bezetting. Vervolgens is gevraagd op welke wijze er op de afdeling wordt omgegaan met
deze fluctuaties. In de interviews wordt uitgevraagd hoe en in welke mate de afdeling de
dagelijkse bezetting wat betreft het aantal medewerkers en opleidingsniveau afstemt op
de zorgvraag van bewoners. In de interviews met zorgpersoneel is daarnaast ingegaan op
de werkwijze, samenwerking en taakverdeling op de afdeling.
In de interviews met afdelingshoofden en de planner is gevraagd naar de overwegingen
op basis waarvan de personele bezetting tot stand komt en welke factoren van invloed
zijn op de dagelijkse bezetting. Daarnaast is gevraagd hoe de afdeling inspeelt op en
omgaat met de (veranderende) zorgbehoefte van bewoners, hoe de personele bezetting
per dag of week varieert en hoe er gebruik wordt gemaakt van uitzendkrachten,
flexmedewerkers en nul-uren of min-max contracten. Van alle interviews is een verslag
geschreven dat ter accordering is verstuurd aan de geïnterviewde.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

37

2.7

Expertmeetings
Na afloop van de dataverzameling in de instellingen zijn drie expertmeetings
georganiseerd op het NIVEL. In deze bijeenkomsten is met afdelingshoofden van de
deelnemende instellingen gebrainstormd en gediscussieerd over de inhoud van een
leidraad voor de personele bezetting van een afdeling. Het doel van de leidraad is om
managers te ondersteunen bij het inschatten van de benodigde dagelijkse bezetting en het
maken van weloverwogen keuzes over de inzet van personeel. Hierbij is uitgegaan van
een leidraad in de vorm van een checklist van ongeveer twee pagina’s waarbij
puntsgewijs de relevante zaken worden aangestipt die belangrijk zijn bij het bepalen van
een minimale en optimale dagelijkse bezetting. Naast het optimaal plannen van de
personele bezetting kunnen afdelingen aan de hand van deze leidraad in discussie gaan
met het management van de instelling, de bewoner en zijn familie of de IGZ over keuzes
die zijn gemaakt.
Voorafgaand aan iedere bijeenkomst zijn de 23 afdelingen middels een uitnodiging
gevraagd per bijeenkomst minimaal één afdelingshoofd af te vaardigen. De drie
bijeenkomsten zijn gebruikt om van een brainstorm tijdens de eerste bijeenkomst te
komen tot een eindproduct dat is getoetst onder de deelnemende afdelingshoofden in de
derde bijeenkomst. In de eerste bijeenkomst is gebrainstormd over de hoofdlijnen van de
leidraad. Op de bijeenkomst waren 10 afdelingshoofden of andere afgevaardigden
aanwezig. De brainstorm is gedaan aan de hand van vier hoofdpunten. Deze punten zijn
gekozen door de onderzoekers en geven de insteek en structuur van de leidraad weer.
Deze besproken hoofdpunten zijn:
• Op welke wijze kan de kwaliteit en kwantiteit van de personele bezetting worden
aangesloten op de zorgbehoefte van bewoners?
• Met welke kwantiteit en kwaliteit van medewerkers kunnen bepaalde risico’s op de
afdeling worden afgedekt?
• Op basis van welke elementen bepaal je uiteindelijk de optimale dagelijkse bezetting
voor een afdeling?
• Welke factoren zijn van invloed op het plannen van de dagelijkse bezetting en met
welke relevante contextfactoren moet rekening worden gehouden?
Aan de hand van de uitkomsten van de brainstorm in de eerste bijeenkomst is een
conceptversie van de leidraad geschreven. Hierbij zijn alle besproken punten volledig
uitgeschreven, vervolgens beknopt samengevat en uiteindelijke per hoofdpunt
samengevoegd. Vervolgens zijn alle instellingen uitgenodigd voor een tweede
expertmeeting. Voorafgaand aan de tweede bijeenkomst is de conceptversie van de
leidraad toegestuurd. In totaal acht afdelingshoofden of andere afgevaardigden uit zes
instellingen waren aanwezig bij de tweede bijeenkomst. In de bijeenkomst zijn de
voorlopige resultaten van het onderzoek gepresenteerd, is uitleg gegeven over de opzet
van de leidraad en is aan de deelnemers gevraagd of de inhoud van de leidraad aansluit
bij de vier beschreven hoofdpunten. Tijdens de bijeenkomst konden instellingen hun
feedback geven op de inhoud, relevantie en toepasbaarheid van de leidraad. Deze
feedback is na afloop verwerkt tot een tweede conceptversie. Vervolgens zijn alle
instellingen uitgenodigd voor de afsluitende bijeenkomst. Bij de afsluitende bijeenkomst

38

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

waren negen afdelingshoofden of andere afgevaardigden aanwezig. Tijdens deze
bijeenkomst zijn de eindresultaten van het onderzoek gepresenteerd en is feedback
gevraagd over de laatste versie van de leidraad. Deze feedback is vervolgens verwerkt tot
een definitieve versie van de leidraad die te lezen is in deel één van dit rapport.

2.8

Data-analyse

In dit rapport wordt de verzamelde data op verschillende manieren geanalyseerd. In de
resultaten wordt telkens een overzicht gegeven van verschillen tussen de type afdelingen
en verschillen binnen de type afdelingen.
In hoofdstuk drie zijn de afdelingen beschreven aan de hand van enkele
afdelingskenmerken en wordt de respons op de vragenlijst voor medewerkers en
afdelingshoofden beschreven. In hoofdstuk vier is met beschrijvende statistiek
weergegeven hoe de afdelingen scoren op de verschillende contextfactoren. Vervolgens is
in hoofdstuk vijf de data over de ervaren kwaliteit van zorg en de geobserveerde kwaliteit
van zorg per afdeling weergegeven. Door middel van een Kruskal Wallis test wordt
nagegaan of er significante verschillen in kwaliteit van zorg bestaan tussen en binnen de
type afdelingen. Ten slotte is in hoofdstuk zes met beschrijvende statistiek de dagelijkse
bezetting per afdeling weergegeven en per type afdeling beschreven.
Het verband tussen de dagelijkse bezetting en de kwaliteit van zorg wordt in hoofdstuk
zeven onderzocht met multi-level analyses. De analyses zijn uitgevoerd op twee niveaus:
een niveau voor de verschillen in kwaliteit van zorg tussen de afdelingen en een niveau
voor de verschillen in de kwaliteit van zorg tussen de drie observatiemomenten. In de
analyse zijn enkele afdelingskenmerken en enkele elementen van de dagelijkse bezetting
meegewogen om na te gaan of deze kenmerken van invloed zijn op de kwaliteit van zorg.
In de analyse worden in de eerste stap de afdelingskenmerken toegevoegd waarna in een
tweede stap de elementen van de dagelijkse bezetting worden toegevoegd.
Daarnaast is in hoofdstuk zeven met een tweede multi-level analyse nagegaan of de
relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg wordt beïnvloed door enkele
contextfactoren. In de tweede analyse wordt in de eerste stap de dagelijkse bezetting aan
het model toegevoegd waarna in de tweede stap enkele contextfactoren aan het model zijn
toegevoegd.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

39

40

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

3 Beschrijving van de afdelingen

In dit hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van de participerende afdelingen. De
beschrijving van de afdelingen dient als achtergrond voor de hoofdstukken die later in het
rapport volgen waarin de resultaten van kwaliteit van zorg en de personele bezetting
uiteen worden gezet. In dit hoofdstuk worden de participerende afdelingen onderverdeeld
in drie type afdelingen. Aan de hand van deze indeling wordt per type afdeling een
overzicht gegeven van de ligging van de afdeling in Nederland, het aantal bewoners op de
afdeling, het aantal huiskamers op de afdeling en de zorgzwaarte van de bewoners.
Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de respons op de vragenlijst voor
medewerkers en de vragenlijst voor afdelingshoofden die is uitgezet op de afdelingen.
Hierbij wordt een overzicht gegeven van de sociaal demografische kenmerken van de
respondenten.

3.1

Beschrijving van de deelnemende afdelingen per type afdeling
Zoals beschreven in paragraaf 2.1 van dit rapport hebben 23 afdelingen van 12
verschillende instellingen deelgenomen aan het onderzoek. Deze 23 afdelingen leveren
zorg aan bewoners met een ZZP V&V 3 t/m 6. Een aantal van de afdelingen levert
daarnaast ook zorg aan bewoners met een lichtere of een zwaardere zorgindicatie. Op
basis van de zorgindicatie van de bewoners zijn de afdelingen onderverdeeld in drie type
afdelingen, te weten 6 verzorgingsafdelingen, 6 verpleegafdelingen somatiek en
11 psychogeriatrische (PG) afdelingen. Met uitzondering van een aantal kleinschalige en
psychische afdelingen in de groep PG afdelingen bestaat de populatie van deelnemende
afdelingen uit standaard afdelingen. In de beschreven resultaten in dit rapport worden de
resultaten telkens weergegeven per type afdeling. In de nummering van de afdelingen
wordt het type afdeling aangeduid met VZ (verzorgingsafdeling), VP (verpleegafdeling
somatiek) of PG (psychogeriatrische afdeling). Vervolgens zijn de afdelingen genummerd
met een cijfer en is achter het cijfer met een letter de instelling aangegeven waarvan de
afdeling deelt uitmaakt. In de rest van het rapport is telkens dezelfde nummering
aangehouden.
Verzorgingsafdelingen
Op verzorgingsafdelingen wonen veelal de bewoners met de lichtste ZZP’s. Bij de
bovengenoemde indeling van afdelingen is een verzorgingsafdeling gedefinieerd als een
afdeling waar het merendeel van de bewoners een zorgzwaartepakket tussen de 1 en de 4
heeft. Naast bewoners met een ZZP 1 t/m 4 komen op de verzorgingsafdelingen vaak ook
enkele bewoners met een ZZP5 of een ZZP6 voor. Op de deelnemende
verzorgingsafdelingen hebben alle bewoners een eigen appartement met een eigen
keukenblok en badkamer. Personeel op de afdeling ondersteunt bewoners voornamelijk
bij taken als opstaan, wassen, aankleden, medicatieverstrekking maar houdt niet direct

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

41

toezicht op de appartementen zelf. Vaak werken verzorgingsafdelingen met een pieper
systeem waardoor het personeel kan worden opgeroepen wanneer de bewoner hulp nodig
heeft. De bewoners eten in het restaurant van de instelling of krijgen de maaltijd bezorgd
in hun appartement. In tabel 3.1 is per verzorgingsafdeling de regio, het aantal bewoners
op de afdeling, het aantal huiskamers en de zorgzwaarte van de bewoners weergegeven.
De grootte van de deelnemende verzorgingsafdelingen varieert tussen de 25 en de 83
bewoners. Op drie van de zes afdelingen is een huiskamer aanwezig. Op deze afdelingen
zijn vaak bewoners met een hogere zorgvraag aanwezig (bijvoorbeeld meerdere bewoners
met een ZZP5). De bewoners met deze zwaardere zorgindicatie worden op deze
afdelingen in de huiskamer ondersteund bij de maaltijden of hebben in de huiskamer
dagactiviteiten. De doorsnee bewoner op een verzorgingsafdeling heeft deze
beschermende vorm van wonen echter niet nodig. Niet alle verzorgingsafdelingen hebben
daarom een huiskamer. De zorgzwaarte op de verzorgingsafdelingen komen redelijk
overeen. Op afdeling VZ3(f) en afdeling VZ6(k) verblijven relatief veel bewoners met de
twee lichtste ZZP’s. Op afdeling VZ2(f) verblijven relatief veel bewoners met een ZZP
hoger dan ZZP4. Dit zijn voornamelijk bewoners met een ZZP5. Hierdoor is de
zorgzwaarte op deze afdeling relatief hoger dan op de andere verzorgingsafdelingen.
Tabel 3.1

Zorgzwaarte van de bewoners per verzorgingsafdeling

Afdeling Regio Aantal bewoners Aantal huiskamers
VZ 1 (e) Oost
25
1
VZ 2 (f) West
36
1
VZ 3 (f) West
49
0
VZ 4 (h) West
47
0
VZ 5 (j)
West
68
0
VZ 6 (k) West
83
1

ZZP 1 ZZP 2 ZZP 3
12%
20% 28%
0%
0%
8%
6%
41% 12%
2%
26% 28%
13%
25% 18%
17%
37% 19%

ZZP 4 Hogere ZZP
12%
28%
47%
44%
16%
24%
15%
30%
21%
24%
13%
13%

Verpleegafdelingen somatiek
Op de verpleegafdelingen somatiek verblijven voornamelijk bewoners met een
chronische lichamelijke ziekte. In de categorie verpleegafdeling somatiek zijn de
afdelingen ondergebracht waarvan het merendeel van de bewoners minimaal ZZP6 heeft.
Op afdelingen in deze categorie verblijven vaak ook een aantal bewoners met een ernstige
lichamelijke ziekte (ZZP8). Op vier van de zes afdelingen zijn ook enkele bewoners met
een ZZP7 (gedrags- of psychiatrische problemen) aanwezig. Als gevolg van de
chronische lichamelijke ziekte hebben bewoners op verpleegafdelingen somatiek een
hoge zorgvraag. Vrijwel alle bewoners op de verpleegafdeling somatiek zitten in een
rolstoel en hebben hulp nodig bij het opstaan en naar bed gaan, wassen, aankleden,
toiletgang en soms ook bij maaltijden of bij het voortbewegen. Doordat een groot deel
van de bewoners met een tillift moet worden geholpen is iedere handeling relatief tijd- en
arbeidsintensief. De bewoners op verpleegafdelingen somatiek hebben geen eigen
appartement. In veel gevallen hebben ze een eigen slaapkamer of delen ze een slaapkamer
met 1, 2 of 3 medebewoners. Wanneer bewoners niet op bed liggen verblijven de
bewoners vrijwel de hele dag in de huiskamer. In deze huiskamer is gedurende de dag
ondersteunend personeel zoals een gastvrouw, een medewerker welzijn of een
voedingsassistent aanwezig die toezicht houdt op de aanwezige bewoners. Daarnaast
krijgen bewoners op verpleegafdelingen somatiek hun maaltijden op de huiskamers en

42

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

worden op de huiskamer activiteiten georganiseerd. Vaak krijgen bewoners buiten de
afdeling ook afdelingsoverstijgende activiteiten aangeboden of brengen ze met regelmaat
een bezoek aan een fysio- of ergotherapeut.
In tabel 3.2 is de regio, het aantal bewoners, het aantal huiskamers en de zorgzwaarte van
bewoners per afdeling van het type verpleegafdeling somatiek weergegeven. Op alle
verpleegafdelingen somatiek in dit onderzoek zijn per 30 bewoners ongeveer twee
huiskamers aanwezig. Op afdeling VP4(g) en VP5(i) is het aantal bewoners met een ZZP
boven de ZZP6 hoger dan op de andere afdelingen. Op afdeling VP4(g) gaat het in een
groot deel van de gevallen ook om bewoners die kortdurend verblijven voor revalidatie
als gevolg van bijvoorbeeld een CVA of een heupoperatie (ZZP9). Gedurende een korte
periode hebben deze bewoners een hoge zorgvraag en kunnen na herstel weer thuis
wonen.
Tabel 3.2

Zorgzwaarte van de bewoners per verpleegafdeling somatiek
Afdeling Regio Aantal bewoners Aantal huiskamers Lagere ZZP ZZP 6

Hogere ZZP

VP 1 (a)

Zuid

30

2

3%

67%

30%

VP 2 (d)

Oost

24

2

8%

83%

8%

VP 3 (d)

Oost

14

1

0%

79%

21%

VP 4 (g)

West

31

2

10%

23%

68%

VP 5 (i)

West

30

2

3%

40%

57%

VP 6 (l)

West

31

2

3%

84%

13%

Psychogeriatrische (PG) afdelingen
Een psychogeriatrische afdeling is gedefinieerd als een afdeling waar het merendeel van
de bewoners een indicatie voor dementiezorg heeft: ZZP5 of ZZP7. Bewoner op PG
afdelingen lijden aan geestelijke (ouderdoms)ziekten, geheugenstoornissen of hebben last
van verwardheid en onrust. Van personeel vraagt dit om een goede kennis van het
ziektebeeld van de bewoner. Vaak hebben de bewoners ook hulp nodig bij fysieke
dagelijkse activiteiten zoals toiletgang, wassen, aankleden en opstaan. Daarnaast bestaat
de zorg voor PG bewoners voor een belangrijk deel uit het begeleiden van bewoners bij
hun geestelijke zorgvraag. Binnen de categorie PG afdelingen kan onderscheid gemaakt
worden tussen kleinschalige en grootschalige afdelingen. Een kleinschalige afdeling is
een woonvorm waarin doorgaans maximaal 8 ouderen wonen. De bewoners en
medewerkers vormen met elkaar een groep en draaien een gezamenlijk huishouden in een
eigen omgeving. Onder de participerende PG afdelingen zijn de afdelingen PG1(a),
PG4(c), en PG5(c) kleinschalig ingericht. De grootschalige PG afdelingen zijn afdelingen
waar doorgaans 30 of meer bewoners op een afdeling wonen. In de meeste gevallen
hebben de bewoners een eigen slaapkamer. In de overige gevallen delen ze een
slaapkamer met 1, 2 of 3 medebewoners. Wanneer bewoners niet op bed liggen zijn
bewoners vrijwel de hele dag in de huiskamer. Op de huiskamers is vaak ondersteunend
personeel aanwezig dat toezicht houdt, helpt bij de verstrekking van maaltijden en
bijdraagt aan een stukje welzijn van bewoners.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

43

In tabel 3.3 is de regio, het aantal bewoners, het aantal huiskamers en de zorgzwaarte van
bewoners per PG afdeling weergegeven. Op de grootschalige afdelingen varieert het
aantal bewoners tussen de 20 en de 45. Gemiddeld zijn op grootschalige afdeling 10 tot
15 bewoners per huiskamer ingedeeld. Dit aantal verschilt tussen de afdelingen. De
participerende PG afdelingen bestaan voornamelijk uit bewoners met een ZZP5. Op een
deel van de afdelingen zijn daarnaast bewoners met een zwaardere zorgvraag voor
dementie (ZZP7) aanwezig. In de kolom overige is het percentage bewoners met een nietPG indicatie vermeld. De bewoners op een PG afdeling zonder ZZP5 of ZZP7 zijn
vrijwel altijd bewoners met een lichtere indicatie, vaak ZZP4 of anders ZZP1 t/m3.
Afdelingen PG2(b) en PG3(b) zijn een uitzondering op deze PG afdelingen. Deze twee
afdelingen maken deel uit van een psychiatrisch verpleeghuis. Naast bewoners met een
lichamelijke of PG indicatie verblijven er op de afdelingen ook bewoners met een
psychiatrische indicatie. Dit zijn veelal bewoners met een zwaardere en complexere
zorgvraag als gevolg van de psychiatrische ziektebeelden.
Tabel 3.3

Zorgzwaarte van de bewoners per PG afdeling

Afdeling
PG 1 (a)*
PG 2 (b)
PG 3 (b)
PG 4 (c)*
PG 5 (c)*
PG 6 (e)
PG 7 (g)
PG 8 (h)
PG 9 (i)
PG 10 (j)
PG 11 (l)

Regio
Zuid
West
West
Zuid
Zuid
Oost
West
West
West
West
West

Aantal bewoners Aantal huiskamers
32
4
45
3
45
3
29
4
98
15
21
2
44
3
30
3
30
2
28
2
31
2

ZZP 5
100%
33%
36%
90%
87%
43%
84%
57%
93%
82%
84%

ZZP 7
0%
40%
36%
7%
11%
0%
14%
27%
7%
0%
16%

Overige ZZP’s
0%
27%
29%
3%
2%
57%
2%
17%
0%
18%
0%

* Kleinschalige woonafdeling

3.2

Respons en respondentkenmerken
Zoals beschreven in paragraaf 2.4 en 2.5 van dit rapport is aan zowel afdelingshoofden
als medewerkers van de afdelingen gevraagd om een vragenlijst in te vullen. In tabel 3.4
tot en met 3.6 is de respons van medewerkers van de verzorgingsafdelingen,
verpleegafdelingen somatiek en PG afdelingen weergegeven. In de tabel is het totaal
aantal geretourneerde vragenlijsten weergegeven en het percentage medewerkers op de
afdeling dat de vragenlijst heeft ingevuld. In dit percentage is het aantal geretourneerde
vragenlijsten gedeeld door het totaal aantal medewerkers op de afdeling.
Op de 23 deelnemende afdelingen werken in totaal 604 medewerkers variërend tussen de
16 en de 45 medewerkers per afdeling. In totaal zijn 239 medewerkersvragenlijsten
geretourneerd waarmeer de totale respons uitkomt op 40%. Dit percentage is goed gezien
de respons in studies met vragenlijsten aan een vergelijkbare doelgroep. De respons is
beter onder medewerkers die meer dan 16uur per week op de afdeling werken in
vergelijking tot de respons van medewerkers die wisselend of minder dan 16uur per week
op de afdeling werken. Tussen de afdelingen varieert de respons tussen de 6% en de 72%.

44

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Op afdeling PG8(h) was slechts één medewerker bereid de vragenlijst in te vullen. De
resultaten van deze afdeling zijn daarom niet beschreven in hoofdstuk vier over de
contextfactoren en hoofdstuk zeven met de multi-level analyses. Omdat de gemeten
dagelijkse bezetting en de geobserveerde kwaliteit van zorg niet zijn gemeten met de
medewerkersvragenlijst zijn deze resultaten wel beschreven in hoofdstuk vijf en zes. Vijf
andere afdelingen hebben een respons lager dan 30%. Van deze afdelingen is nagegaan in
welke mate de respondenten op basis van functie en het aantal uren in dienst
overeenkomen met de overige respondenten. Op basis van deze vergelijking kunnen alle
vijf de afdelingen worden meegenomen omdat het merendeel van deze medewerkers
niveau 2 of niveau 3 is en werkt tussen de 17 en 32 uur per week op de afdeling. In de
tabellen in de volgende hoofdstukken wordt telkens het valide percentage en het aantal
respondenten genoemd.
Tabel 3.4

Respons medewerkersvragenlijst verzorgingsafdelingen (N=6)

Afdeling

Geretourneerde vragenlijsten

Respons %

VZ 1 (e)
VZ 2 (f)
VZ 3 (f)
VZ 4 (h)
VZ 5 (j)
VZ 6 (k)
Totaal

10
10
13
9
25
7
74

48%
40%
45%
39%
56%
26%
44%

Tabel 3.5

Respons medewerkersvragenlijst verpleegafdelingen somatiek (N=6)

Afdeling
VP 1 (a)
VP 2 (d)
VP 3 (d)
VP 4 (g)
VP 5 (i)
VP 6 (l)
Totaal

Geretourneerde vragenlijsten
13
9
7
13
4
10
56

Tabel 3.6

Respons medewerkersvragenlijst PG afdelingen (N=11)

Afdeling
PG 1 (a)
PG 2 (b)
PG 3 (b)
PG 4 (c)
PG 5 (c)
PG 6 (e)
PG 7 (g)
PG 8 (h)
PG 9 (i)
PG 10 (j)
PG 11 (l)
Totaal

Geretourneerde vragenlijsten
24
10
7
6
17
7
11
1
10
7
9
109

Respons %
48%
39%
33%
72%
25%
40%
39%

Respons %
71%
30%
21%
21%
49%
32%
46%
6%
42%
24%
33%
36%

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

45

Van de 23 afdelingshoofden hebben 21 afdelingshoofden de vragenlijst voor
afdelingshoofden ingevuld en geretourneerd. Eén afdelingshoofd heeft de vragenlijst voor
twee afdelingen ingevuld en één afdelingshoofd heeft niet gereageerd. Van de 21
afdelingshoofden zijn 6 afdelingshoofden man en 15 vrouw. De gemiddelde leeftijd van
de afdelingshoofden is 46 jaar met een standaarddeviatie van 9,8 jaar. Gemiddeld werken
de afdelingshoofden 34 uur per week variërend tussen de 25 uur en de 36 uur per week.
Van de 21 afdelinghoofden draaien 3 afdelingshoofden structureel mee in de zorg, 7
draaien incidenteel mee, en 11 nooit.
In tabel 3.7 zijn per type afdeling enkele sociaal demografische en werkgerelateerde
kenmerken weergegeven van de 239 medewerkers die een vragenlijst hebben ingevuld.
De groep respondenten bestaat voor 93% uit vrouwen. De gemiddelde leeftijd van de
medewerker is 42 jaar (SD= 12,4). Beide cijfers zijn in overeenstemming met cijfers uit
eerder onderzoek (Merten et al., 2007). De leeftijd van de respondenten is weergegeven
in leeftijdscategorieën. Op de verzorgingsafdelingen is het percentage medewerkers in de
leeftijdscategorieën 46-55 jaar en 56-65 jaar het hoogst. Op de PG afdelingen werken
relatief veel medewerkers in de leeftijdscategorie 16-25 jaar. In hoeverre deze cijfers
representatief zijn ten opzichte van een grotere populatie instellingen is niet te zeggen.
In de tabel is zichtbaar dat de vragenlijst op alle drie de type afdelingen voornamelijk is
ingevuld door verzorgenden niveau 3 (gemiddeld 49%). Daarnaast hebben vooral
helpenden niveau 2 (16%) en leerlingen (17%) de vragenlijst ingevuld. Op
verpleegafdelingen somatiek en PG afdelingen is een deel van de respons afkomstig van
verpleegkundigen niveau 4 en een enkele verpleegkundige niveau 5. De vragenlijst is
minder vaak ingevuld door stagiaires, gastvrouwen en welzijnsmedewerkers. Ten
opzichte van het aantal medewerkers per opleidingsniveau dat in dienst is op de afdeling
is deze respons representatief.
Het gemiddeld aantal uur dat alle respondenten werken is 26,1 uur per week variërend
tussen de 7 en de 36 uur per week. Op PG afdelingen en verzorgingsafdelingen werkt het
grootste deel van de respondenten tussen de 17 en de 32 uur per week (74% en 74%). Op
verpleegafdelingen somatiek is dit iets meer gespreid tussen de 8 en de 36 uur en werkt
het merendeel van de medewerkers tussen de 25 en 36 uur (63%). De respons onder
medewerkers die meer dan 16 uur op de afdeling in dienst zijn, is hoger dan onder
medewerkers die minder dan 16 uur per week werken.
Tussen de afdelingen bestaat een grote variatie in het aantal jaren werkervaring van
medewerkers op de afdeling. In een range van 1,8 tot 8,6 jaar is de gemiddelde
werkervaring van medewerkers op de afdeling 5,6 jaar. Omdat de werkervaring van
medewerkers op de huidige afdeling sterk afhankelijk is van hoe lang een afdeling in de
huidige vorm bestaat, is ook gevraagd naar de werkervaring van de medewerker binnen
de instelling. Gemiddeld werken medewerkers 9,9 jaar binnen de instelling met een
gemiddelde per afdeling variërend tussen de 4,7 en de 18,6 jaar. Dit geeft aan dat veel
medewerkers al werkzaam waren op een andere afdeling binnen de instelling voordat ze
werkzaam werden op de huidige afdeling.

46

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Tabel 3.7

Sociaal demografische en werkgerelateerde factoren van de medewerkers per type
afdeling (N=239)
N (%)
Verzorgingsafdelingen
(N=74)

N (%)
Verpleegafdelingen
somatiek (N=56)

N (%)
PG afdelingen
(N=109)

Geslacht
Man

3 (4%)

4 (7%)

10 (9%)

Vrouw
Onbekend

70 (95%)
1 (1%)

52 (93%)
0 (0%)

98 (90%)
1 (1%)

Leeftijd
16-25 jaar
26-35 jaar
36-45 jaar
46-55 jaar
56-65jaar
Onbekend

5 (7%)
11 (15%)
15 (20%)
31 (42%)
11 (15%)
1 (1%)

15 (27%)
10 (18%)
13 (23%)
11 (20%)
7 (13%)
0 (0%)

14 (13%)
20 (18%)
25 (23%)
36 (33%)
13 (12%)
1 (1%)

Functie
Verpleegkundige niveau 5
Verpleegkundige niveau 4
Verzorgende niveau 3 IG
Verzorgende niveau 3
Helpende niveau 2
Zorghulp niveau 1
Leerling
Stagiaire
Activiteitenbegeleider
Welzijnsmedewerker
Voedingsassistent
Gastvrouw
Anders, namelijk:

0 (0%)
1 (1%)
1 (1%)
34 (46%)
19 (26%)
1 (1%)
6 (8%)
0 (0%)
1 (1%)
1 (1%)
0 (0%)
0 (0%)
10 (14%)

0 (0%)
5 (9%)
0 (0%)
31 (55%)
6 (11%)
0 (0%)
3 (5%)
2 (4%)
2 (4%)
0 (0%)
3 (5%)
2 (4%)
2 (4%)

2 (2%)
8 (7%)
6 (6%)
51 (47%)
14 (13%)
1 (1%)
7 (6%)
3 (3%)
4 (4%)
6 (6%)
3 (3%)
3 (3%)
3 (3%)

Uren werkzaam per week
8-16 uur
17-24 uur
25-32 uur
33-36 uur

13 (18%)
29 (39%)
26 (35%)
3 (4%)

7 (13%)
11 (20%)
17 (30%)
18 (32%)

9 (8%)
40 (37%)
41 (38%)
12 (11%)

Onbekend

3 (4%)

3 (5%)

7 (6%)

60 (55%)
13 (12%)
17 (15%)
15 (14%)
4 (4%)

22 (43%)
9 (18%)
12 (23%)
7 (14%)
1 (2%)

21 (29%)
19 (26%)
21 (29%)
7 (10%)
4 (6%)

Werkervaring huidige afdeling
< 2,5 jaar
2,5 - 5,0 jaar
5,0 - 10,0 jaar
10 - 20 jaar
> 20 jaar

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

47

Om toegerust te zijn op het leveren van veelzijdige en complexe zorg aan bewoners met
een complexe zorgvraag moet het personeel op een afdeling beschikken over specifieke
competenties of vaardigheden en regelmatig worden bijgeschoold. In tabel 3.8 is het
aantal medewerkers per type instelling weergegeven dat beschikt over minimaal één
specifieke competentie of vaardigheid.
Tabel 3.8

Ja
Nee

Het aantal medewerkers met een competentie of vaardigheid uitgezet per type
afdeling (N=231)
PG afdeling
(N=105)
44 (42%)
61 (58%)

Verpleegafdeling somatiek
(N=54)
18 (33%)
36 (67%)

Verzorgingsafdeling
(N=72)
15 (21%)
57 (79%)

Totaal
(N=231)
77 (33%)
154 (67%)

Iets meer dan een derde van alle medewerkers geeft aan te beschikken over één en of
meerdere specifieke competenties of vaardigheden. Het aantal medewerkers dat per
afdeling beschikt over specifieke competenties of vaardigheden varieert tussen de 10% en
de 67%. Op PG afdelingen beschikken gemiddeld gezien de meeste medewerkers (42%)
over aanvullende competenties. Op verpleegafdelingen somatiek is dit een derde van de
medewerkers en op verzorgingsafdelingen is dit gemiddeld iets meer dan een vijfde van
de medewerkers. In tabel 3.9 is een overzicht weergegeven de vijf meest genoemde
competenties.
Tabel 3.9

Het aantal medewerkers met een specifieke competentie of vaardigheid (N=231)

Competentie/ vaardigheid:
Til/ transfer specialist
Incontinentiespecialist
Werkbegeleider
Decubitusspecialist
Ergocoach

Aantal medewerkers
21
17
13
9
7

Valide %
9%
7%
6%
4%
3%

Het grootste deel van de medewerkers met aanvullende competenties en vaardigheden
bezit de vaardigheid til/transfer specialist. Daarnaast bezitten medewerkers voornamelijk
de vaardigheid incontinentiespecialist en werkbegeleider. Overige genoemde
vaardigheden en competenties zijn activiteiten organiseren, snoezelen, roosteren van de
dagelijkse bezetting en belevingsgerichte zorg.
Naast de aanwezigheid van aanvullende competenties krijgen medewerkers op afdelingen
doorgaans de mogelijkheid om zich na of bij te scholen. Deze na- of bijscholing wordt
aangeboden om op de hoogte te blijven van de laatste ontwikkelingen in het vakgebied of
ter opfrissing van de kennis. In tabel 3.10 is het aantal respondenten weergegeven dat het
afgelopen jaar een aanvullende scholing heeft gevolgd.

48

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Tabel 3.10 Het aantal medewerkers met een na- of bijscholing uitgezet naar het soort scholing en
per type afdeling (N=237). Meerdere antwoorden mogelijk.

Een opleiding
Een cursus of training
Een korte bijscholing
Een conferentie of symposium
Geen scholingactiviteiten

PG afdeling
(N=108)

Verpleegafdeling
somatiek (N=55)

Verzorgingsafdeling (N=74)

Totaal
(N=237)

30 (28%)
61 (57%)
35 (32%)
9 (8%)
9 (8%)

10 (18%)
29 (53%)
23 (42%)
5 (9%)
8 (15%)

20 (27%)
41 (55 %)
29 (39%)
2 (3%)
9 (12%)

60 (25%)
131 (56%)
87 (37%)
16 (7%)
26 (11%)

Van alle medewerkers geeft 89% aan het afgelopen jaar bij- of nascholing te hebben
gevolgd. Sommige medewerkers hebben meerdere scholingsactiviteiten gevolgd. Per
afdeling varieert het percentage medewerkers dat bij- of nascholing heeft gevolgd tussen
de 67% en de 100%. Op afdelingen van het type PG hebben gemiddeld de meeste
medewerkers bij- of nascholing gevolgd. Op afdelingen van het type verpleegafdeling
somatiek hebben gemiddeld de minste medewerkers een scholingsactiviteit gevolgd.
Daarnaast worden op de verpleegafdelingen somatiek relatief minder opleidingen en meer
korte bijscholingen gevolgd.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

49

50

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

4 Contextfactoren

In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven van de gegevens die zijn verzameld met
de vragenlijst voor medewerkers en de vragenlijst voor afdelingshoofden. De resultaten
beschrijven de zogenoemde contextfactoren die inzicht geven in de mate waarin
afdelingen beschikken over een goede werkomgeving en voldoen aan randvoorwaarden
voor veilige en kwalitatief goede zorg. In de analyses in hoofdstuk zeven wordt per
contextfactor bepaald of de factor van invloed is op de relatie tussen de dagelijkse
bezetting en kwaliteit van zorg. In de volgende paragrafen wordt de score van afdelingen
op werktevredenheid van medewerkers, de ervaren werkdruk, het ziekteverzuim en vijf
factoren die van belang lijken voor veilige en kwalitatief goede zorg weergegeven.
Daarnaast wordt in dit hoofdstuk beschreven wat medewerkers ervaren als de drie
belangrijkste randvoorwaarden voor goede kwaliteit van zorg en wat medewerkers
ervaren als de drie belangrijkste taken in de zorgverlening.

4.1

De werktevredenheid van medewerkers
In de vragenlijst voor medewerkers is de werktevredenheid gemeten met de MAS-GZ
vragenlijst (Landeweerd et al., 1996). De vragenlijst scoort de tevredenheid per aspect
van het werk met een aantal vragen op een schaal van 1 tot en met 5 (1= zeer ontevreden,
2= ontevreden, 3= neutraal, 4= tevreden en 5= zeer tevreden). In de vragenlijst zijn de
vier aspecten tevredenheid met de leiding, tevredenheid met groeimogelijkheden,
tevredenheid met kwaliteit van zorgverlening en tevredenheid over duidelijkheid over
werkprocessen uitgevraagd. De algemene tevredenheid is vervolgens bepaald door een
gemiddelde te nemen van de vier aspecten. In tabel 4.1 wordt een overzicht gegeven van
de score op tevredenheid van medewerkers per type afdeling.
Tabel 4.1

De gemiddelde werktevredenheid van medewerkers per type afdeling (N=239)

Score 1,00-1,99
Score 2,00-2,99
Score 3,00-3,99
Score 4,00-5,00
Onbekend
Totaal

PG afdeling
N (%)
0 (0%)
13 (12%)
83 (76%)
11 (10%)
2 (2%)
109 (100%)

Verpleegafdeling somatiek
N (%)
0 (0%)
8 (14%)
43 (77%)
5 (9%)
0 (0%)
56 (100%)

Verzorgingsafdeling
N (%)
1 (1%)
14 (19%)
52 (70%)
4 (5%)
3 (4%)
74 (100%)

Totaal
N (%)
1 (0%)
35 (15%)
178 (75%)
20 (8%)
5 (2%)
239 (100%)

Op alle drie de type afdelingen bestaat een hoge werktevredenheid onder medewerkers.
80% of meer van de medewerkers scoort gemiddeld 3,0 of hoger. Van medewerkers op
verzorgingsafdelingen scoren relatief meer medewerkers lager dan een score van 3,0
(20%). Op verpleegafdelingen somatiek is dit 14% en op PG afdelingen is dit 12%.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

51

Tussen de type afdelingen bestaan geen significante verschillen in het aantal
medewerkers dat tevreden of zeer tevreden is met het werk. In figuur 4.1 is de
werktevredenheid per afdeling weergegeven. In de figuur geeft de stippellijn de
gemiddelde score van alle afdelingen aan.
Figuur 4.1

De werktevredenheid per afdeling gegroepeerd per type afdeling
Algemene werktevredenheid

Tevredenheid met werk

5,0
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
VZ 6(k)

VZ 5(j)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VZ 1(e)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 10(j)

PG 9(i)

PG 7(g)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 5(c)

PG 3(b)

PG 2(b)

PG 1(a)

1,0

Afdeling

In figuur 4.1 is zichtbaar dat alle 23 afdelingen hoger dan de neutrale score van 3,0
scoren. Van alle afdelingen scoort alleen PG afdeling 4(c) hoger dan 4,0 (tevreden). Op
PG afdelingen en verpleegafdelingen somatiek scoren de medewerkers gemiddeld een
3,6. Op verzorgingsafdelingen is de gemiddelde score lager met gemiddeld een 3,4.
Tussen de PG afdelingen varieert de score voor tevredenheid met werk het meest. Zowel
afdelingen met de laagste als ook afdelingen met de hoogste scores bevinden zich in deze
groep. Het verschil tussen de hoogste scorende en de laagst scorende afdeling is 1,0 bij de
PG afdelingen en 0,6 bij de verzorgingsafdelingen en verpleegafdelingen somatiek.

4.2

Vijf randvoorwaarden voor veilige en kwalitatief goede zorg
Vijf dimensies voor veilige en kwalitatief goede zorg zijn gemeten middels de Nursing
Home Survey on Patient Safety Culture van Sorra et al. (2008). Met de vragenlijst
worden percepties van medewerkers weergegeven. In dit onderzoek zijn de dimensies
personele bezetting van de afdeling, teamwork, het naleven van procedures, training van
medewerkers en de overdracht tussen medewerkers gemeten. De vijf dimensies zijn
gemeten aan de hand van 17 vragen met een vijfpunts schaal. Aan de hand van de score
per dimensie kunnen volgens Sorra et al. (2008) de sterke punten en de verbeterpunten
van een afdeling worden benoemd. Een dimensie is een sterk punt van een afdeling als
meer dan 75% van de medewerkers positief scoort op de dimensie (4; mee eens of
5; zeer mee eens). Een dimensie is een verbeterpunt als meer dan 50% van de
respondenten negatief scoort (1; zeer mee oneens of 2; mee oneens).

52

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

In figuur 4.2 zijn de resultaten van de afdelingen voor de dimensie personele bezetting
weergegeven. De dimensie personele bezetting is gedefinieerd als de mate waarin
voldoende personeel aanwezig is om de werklast te dragen, de mate waarin voldoende
personeel aanwezig is om bewoners een veilige omgeving te bieden en de mate waarin
bewoners kunnen worden voorzien in hun behoeftes. Per afdeling is zowel het percentage
positieve als negatieve antwoorden weergegeven. Op geen van de afdelingen is de
personele bezetting een sterk punt van de afdeling (respons =meer dan 75% positief). Op
vijf PG afdelingen, twee verpleegafdelingen en twee verzorgingsafdelingen wordt de
personele bezetting gescoord als een verbeterpunt voor de afdeling (respons = meer dan
50% negatief).
Figuur 4.2

Het percentage medewerkers met positieve en negatieve respons voor personele
bezetting uitgezet per afdeling gegroepeerd per type afdeling
Personele bezetting

75%
50%

VZ 5(j)

VZ 6(k)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VZ 1(e)

-50%

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 10(j)

PG 9(i)

PG 7(g)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 5(c)

-25%

PG 3(b)

0%

PG 2(b)

25%
PG 1(a)

Percentage positieve versus
negatieve respons

100%

-75%
-100%

Afdeling

In figuur 4.3 is per PG afdeling de respons op de dimensies teamwork, training van
medewerkers, overdracht tussen medewerkers en naleving van procedures weergegeven.
Omdat de scores op deze dimensies alleen sterke punten en geen verbeterpunten
uitwijzen, is alleen het percentage medewerkers dat positief scoort weergegeven
(4; mee eens of 5; zeer mee eens). Teamwork is gedefinieerd als de mate waarin
medewerkers elkaar met respect behandelen, voelen dat ze deel uitmaken van een team en
elkaar helpen en ondersteunen. Overdracht tussen medewerkers beschrijft de mate waarin
medewerkers op de hoogte worden gebracht van wijzigingen in het zorgplan van een
bewoner en medewerkers de bewoner kennen wanneer ze zorg bieden. Naleving van
procedures beschrijft de mate waarin standaard procedures worden gevolgd en procedures
worden genegeerd om het werken sneller of makkelijker te maken. De dimensie training
van medewerkers beschrijft ten slotte de mate waarin medewerkers trainingen krijgen
voor de specifiek geleverde zorg op de afdeling en voldoende training hebben gehad om
te kunnen omgaan met ‘lastige’ bewoners.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

53

Figuur 4.3

Het percentage medewerkers met positieve respons per dimensie en per PG afdeling
Teamwork, training, naleving procedures & overdracht
PG afdeling
PG 1(a)
100%

PG 11(l)

PG 2(b)

75%
50%

PG 10(j)

PG 3(b)

25%
0%

PG 9(i)

PG 4(c)

PG 7(g)

PG 5(c)
PG 6(e)

Teamwork

Training medewerkers

Overdracht medewerkers

Naleving procedures

De dimensie teamwork is op 9 van de 10 PG afdelingen een sterk punt. Op de overige
dimensies zijn de verschillen tussen de PG afdelingen groter. Twee PG afdelingen scoren
sterk op de training van medewerkers, vier afdelingen scoren sterk op de overdracht
tussen medewerkers en drie afdelingen scoren sterk op de naleving van procedures.
Afdeling PG1(a), 4(c) en 5(c) scoren hoog op alle vier de dimensies. Afdeling PG9(i)
scoort hoog op twee dimensies en afdeling PG10(j) scoort geen van de dimensies als een
sterk punt van de afdeling. De overige afdelingen scoren alleen hoog op de dimensie
teamwork.
De scores van de verzorgingsafdelingen en verpleegafdelingen somatiek op de genoemde
dimensies zijn weergegeven in figuur 4.4. Op drie van de zes verzorgingsafdelingen geeft
meer dan 75% van de medewerkers aan dat de samenwerking tussen collega’s een sterk
punt van de afdeling is. Van de overige drie dimensies scoort alleen verzorgingsafdeling
6(k) hoog op de dimensie naleving van procedures. Drie van de zes
verzorgingsafdelingen scoort op geen van de dimensies hoog.
Onder de verpleegafdelingen somatiek scoren vijf van de zes afdelingen hoog op de
dimensie teamwork. Op VP1(a) scoren medewerkers alle vier de dimensies als een sterk
punt van de afdeling. Van de overige vijf afdelingen scoort slechts één verpleegafdeling
hoog op de dimensie naleving van procedures. Eén verpleegafdeling scoort op geen van
de dimensies hoog.

54

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Figuur 4.4

Het percentage medewerkers met positieve respons per dimensie en per
verzorgingsafdeling of verpleegafdeling somatiek
Teamwork, training, naleving procedures & overdracht
Verzorgingsafdeling & verpleegafdeling somatiek
VP 1(a)
VZ 6(k)

100%

VP 2(d)

75%

VZ 5(j)

VP 3(d)

50%
25%

VZ 4(h)

VP 4(g)

0%

VZ 3(f)

VP 5(i)

VZ 2(f)

VP 6(l)
VZ 1(e)

Teamwork

4.3

Training medewerkers

Overdracht medewerkers

Naleving procedures

Ervaren werkdruk en ziekteverzuim
De ervaren werkdruk is in de medewerkersvragenlijst gescoord op een schaal van 1 tot en
met 5 (1= te rustig, 2=rustig, 3= neutraal, 4= druk en 5= te druk). Een hogere score duidt
op een hogere werkdruk. In tabel 4.2 is de respons per medewerker per type afdeling
weergegeven. Op alle drie de type afdelingen ervaart meer dan 50% van de medewerkers
hun werk als druk. Circa één op de vijf medewerkers op verpleegafdelingen somatiek
ervaart het werk als te druk. Op PG afdelingen en verzorgingsafdelingen is het percentage
medewerkers dat het werk als te druk ervaart lager: respectievelijk 9% en 12%. Op de
drie type afdelingen ervaart minder dan 2% van de medewerkers hun werk als rustig of te
rustig. De gemiddelde werkdruk van de drie type afdelingen is 2,8 (N=229). Het verschil
tussen de drie type afdelingen is klein.
Tabel 4.2

De respons voor de ervaren werkdruk per medewerker per type afdeling (N=239)

Te druk
Druk
Neutraal
Rustig
Te rustig
Totaal

PG afdeling
N (%)
10 (9%)
57 (52%)
36 (33%)
1 (1%)
1 (1%)
4 (4%)
109 (100%)

Verpleegafdeling somatiek
N (%)
10 (18%)
32 (57%)
14 (25%)
0 (0%)
0 (0%)
0 (0%)
56 (100%)

Verzorgingsafdeling
N (%)
8 (11%)
40 (54%)
19 (26%)
1 (1%)
0 (0%)
6 (8%)
74 (100%)

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Totaal
N (%)
28 (12%)
129 (54%)
69 (29%)
2 (1%)
1 (0%)
10 (4%)
239 (100%)

55

In figuur 4.5 is de ervaren werkdruk per afdeling weergegeven. In de figuur zijn de scores
op de ervaren werkdruk gegroepeerd per type afdeling waarbij een score van 1 een lage
werkdruk is en een score van 5 een hoge werkdruk. De stippellijn geeft de gemiddeld
ervaren werkdruk van alle afdelingen weer.
Figuur 4.5

De ervaren werkdruk per afdeling gegroepeerd per type afdeling
Ervaren werkdruk

5,0

Ervaren werkdruk

4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
VZ 6(k)

VZ 5(j)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VZ 1(e)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 9(i)

PG 10(j)

PG 7(g)

PG 5(c)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 3(b)

PG 2(b)

PG 1(a)

1,0

Afdeling

Onder de 23 afdelingen varieert de werkdruk tussen de 2,2 en de 3,5. In figuur 4.5 is
zichtbaar dat de ervaren werkdruk het meest varieert tussen de PG afdelingen. Zowel drie
van de vier afdelingen met de relatief laagste werkdruk (lager dan 2,5) en vier van de vijf
afdelingen met een relatief hoge werkdruk (hoger dan 3) vallen in deze categorie. Omdat
op het eerste oog het patroon van scores van afdelingen op ervaren werkdruk
overeenkomt met het patroon van de score op de dimensie personele bezetting (in figuur
4.2) is een correlatietest tussen de scores van afdelingen op deze twee factoren
uitgevoerd. Deze correlatietest toont aan dat er een hoge correlatie (0,80) bestaat tussen
de score van afdelingen op ervaren werkdruk en de score op de dimensie personele
bezetting. Een correlatietest tussen de scores van afdelingen op ervaren werkdruk en de
algemene werktevredenheid van medewerkers geeft een correlatie van (0,70). Dit geeft
aan dat medewerkers op afdelingen met een lage werkdruk over het algemeen meer
tevreden zijn met hun werk.
Het verzuimpercentage van de afdelingen is gevraagd in de vragenlijst voor
afdelingshoofden. In de vragenlijst is gevraagd naar het verzuimpercentage exclusief
zwangerschapsverlof op de afdeling van het afgelopen jaar. In figuur 4.6 is het
verzuimpercentage per afdeling weergegeven. Met een stippellijn is het gemiddelde
ziekteverzuim van alle afdelingen weergegeven. Tussen de afdelingen varieert het
verzuimpercentage tussen de 2,5% en de 11,0 %. Gemiddeld is het verzuimpercentage op
alle afdelingen 5,40%. Dit is vergelijkbaar met het landelijke verzuimpercentage
(exclusief zwangerschap) van 5,35% in de V&V sector in 2010 (Vernet, 2011). Hoge en
lage verzuimpercentages komen niet specifiek voor op één type afdeling of binnen
dezelfde instellingen. Door middel van een correlatietest is geen samenhang gevonden
tussen de score van afdelingen op ziekteverzuim en de score van afdelingen op werkdruk.

56

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Figuur 4.6

Het ziekteverzuim (exclusief zwangerschap) per afdeling gegroepeerd per type
afdeling

VZ 5(j)

VZ 6(k)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VZ 1(e)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 10(j)

PG 9(i)

PG 8(h)

PG 7(g)

PG 5(c)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 3(b)

PG 2(b)

PG 1(a)

% Ziekteverzuim

Ziekteverzuim
12%
11%
10%
9%
8%
7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%

Afdeling

4.4

Drie belangrijkste randvoorwaarden voor goede kwaliteit van zorg
Om een beeld te krijgen van factoren die medewerkers als belangrijk ervaren voor goede
kwaliteit van zorg is in de medewerkersvragenlijst gevraagd wat de medewerker
beschouwt als de drie meest belangrijke factoren voor goede kwaliteit van zorg aan
bewoners. Hierbij is kwaliteit van zorg volgens de kwaliteitswet gedefinieerd als zorg van
goed niveau die doeltreffend, doelmatig en cliëntgericht wordt verleend en die is
afgestemd op de reële behoefte van de bewoner. Medewerkers zijn gevraagd om drie
randvoorwaarden te kiezen. Op basis van de drie gekozen randvoorwaarden kan
onderscheid worden gemaakt tussen wat medewerkers wel en niet belangrijk vinden
zonder ze te dwingen de keuze te maken voor één randvoorwaarde. In de vragenlijst
konden medewerkers kiezen uit een lijst met randvoorwaarden en een 1, 2 of 3 noteren in
de volgorde van de voor hun belangrijkste randvoorwaarden. De vraag bleek voor veel
medewerkers lastig om in te vullen waardoor niet alle 239 medewerkers de vraag goed
hebben ingevuld. In de tabel 4.3 is daarom alleen de respons opgenomen van de 177
respondenten die de vraag correct hebben ingevuld. In de tabel is per factor en per type
afdeling het percentage medewerkers weergegeven dat deze factor ervaart als één van de
drie belangrijke factoren voor goede kwaliteit van zorg is. Hierbij is de totale respons
omgerekend naar een totaal van 100%. Daarnaast is achter het percentage per type
afdeling een ranking aangebracht waarin de hoogst scorende randvoorwaarde de hoogste
ranking krijgt.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

57

Tabel 4.3

De ranking van de drie meest belangrijke randvoorwaarden voor goede kwaliteit
van zorg (N=177)
PG afdeling
% (ranking)

Verpleegafdeling
somatiek
% (ranking)

Verzorgingsafdeling
% (ranking)

Totaal
% (ranking)

Het aantal verzorgenden op de
afdeling

17 (2e)

24 (1e)

24 (1e)

21 (1e)

De samenwerking op de afdeling

17 (2e)

21 (2e)

21 (3e)

19 (2e)

Het kwalificatieniveau van de
medewerkers

17 (2e)

18 (4e)

22 (2e)

19 (3e)

De manier waarop verzorgenden
tegen bewoners aankijken

18 (1e)

11 (5e)

16 (4e)

16 (4e)

De sfeer op de afdeling

14 (5e)

19 (3e)

9 (5e)

14 (5e)

Specifieke competenties en
vaardigheden van medewerkers

10 (6e)

6 (6e)

6 (6e)

8 (6e)

Het activiteitenaanbod

4 (7e)

1 (7e)

2 (7e)

2 (7e)

Anders, namelijk …

2 (8e)

1 (7e)

0 (8e)

1 (8e)

100 (N=81)

100 (N=43)

100 (N=53)

100 (N=177)

Totaal

Geen van de randvoorwaarden wordt op één van de drie type afdelingen door de
meerderheid van de medewerkers ervaren als meest belangrijk voor goede kwaliteit van
zorg. Drie randvoorwaarden worden op alle drie de type afdelingen door meer dan 15%
van de medewerkers genoemd als één van de drie belangrijkste randvoorwaarden voor
goede kwaliteit van zorg. Dit zijn; het aantal verzorgenden op de afdeling, de
samenwerking op de afdeling, en het kwalificatieniveau van de medewerkers. Op
verpleegafdelingen somatiek wordt daarnaast de sfeer op de afdeling gezien als belangrijk
terwijl op PG afdelingen en verzorgingsafdelingen ook de manier waarop verzorgenden
tegen bewoners aankijken als belangrijk ervaren wordt. Op PG afdelingen is de manier
waarop verzorgenden tegen bewoners aankijken tevens de meest genoemde
randvoorwaarde. Specifieke vaardigheden en het activiteitenaanbod worden op alle drie
de type afdeling als minder belangrijk ervaren.
Wanneer uit de data per medewerker alleen de nummer één randvoorwaarde wordt
geselecteerd, blijkt dat op alle drie de type afdelingen het aantal verzorgenden op de
afdeling en het kwalificatieniveau van de medewerkers als meest belangrijk wordt
ervaren (niet weergegeven in een tabel). De twee randvoorwaarden worden op de drie
type afdelingen door 20% tot 30% van de medewerkers genoemd als meest belangrijke
randvoorwaarde. De samenwerking op de afdeling wordt op verpleegafdelingen en PG
afdelingen door 15% en 16% van de medewerkers genoemd. Respectievelijk 16% en 20%
van de medewerkers op PG afdelingen en verzorgingsafdelingen vindt de manier waarop
verzorgenden tegen bewoners aankijken de meest belangrijke randvoorwaarde. De
overige randvoorwaarden zijn minder vaak als nummer één genoemd door medewerkers.
De randvoorwaarde sfeer op de afdeling die bij verpleegafdelingen in tabel 4.3 hoog staat
in de top drie van randvoorwaarden scoort als nummer één randvoorwaarde 7%.

58

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

4.5

Drie belangrijkste taken in de zorgverlening
Naast de drie belangrijkste randvoorwaarden voor goede kwaliteit van zorg is in de
medewerkersvragenlijst ook gevraagd wat in hun ogen de drie belangrijkste taken in de
zorgverlening zijn. Medewerkers konden in een lijst van taken een 1, 2 of 3 noteren bij de
eerste, tweede en derde belangrijkste taak in de zorgverlening. Net als de vraag over de
belangrijkste randvoorwaarden voor kwaliteit van zorg was deze vraag voor medewerkers
lastig te beantwoorden. Slechts 176 van de 239 respondenten vulde de vraag correct in. In
tabel 4.4 zijn de resultaten voor deze vraag weergegeven. In de tabel is per taak het
percentage medewerkers dat de taak als één van de drie belangrijkste taken ervaart
weergegeven. Achter het percentage is per type afdeling een ranking aangebracht op basis
van de hoogst scorende taken.
Tabel 4.4

De ranking van de drie belangrijkste taken in de zorgverlening per type afdeling
(N=176)
PG afdeling
% (ranking)

Verpleegafdeling
somatiek
% (ranking)

Verzorgingsafdeling
% (ranking)

Totaal
% (ranking)

Leveren van persoonlijke
verzorging aan bewoners

24 (1e)

26 (1e)

27 (1e)

25 (1e)

Observeren van veranderingen in
de situatie van bewoners

19 (2e)

19 (2e)

20 (2e)

19 (2e)

Emotionele ondersteuning van
bewoners

12 (3e)

12 (3e)

17 (3e)

13 (3e)

Creëren van een veilige en schone
woonomgeving

12 (3e)

12 (3e)

12 (4e)

12 (4e)

Creëren van een sfeervolle en
gezellige woonomgeving

12 (3e)

12 (3e)

4 (7e)

10 (5e)

Bijhouden van het zorgdossier van
bewoners

5 (6e)

4 (7e)

8 (5e)

6 (6e)

Uitvoeren van verpleegtechnische
handelingen

5 (6e)

6 (6e)

6 (6e)

5 (7e)

Stimuleren van de sociale
betrokkenheid van bewoners

3 (8e)

3 (8e)

1 (9e)

2 (8e)

Adviseren/voorlichten van
familieleden over het ziekteproces
en de omgang met hun naaste

3 (8e)

3 (8e)

1 (9e)

2 (8e)

Het uitvoeren van activiteiten met
bewoners

3 (8e)

2 (10e)

1 (9e)

2 (8e)

Betrekken van familieleden bij de
dagelijkse gang van zaken op de
afdeling

2 (11e)

1 (11e)

3 (8e)

2 (8e)

Emotionele ondersteuning van
familieleden

0 (12e)

1 (11e)

0 (12e)

0 (12e)

100 (N=80)

100 (N=43)

100 (N=53)

100 (N=177)

Totaal

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

59

Op alle drie de type afdelingen worden twee taken het meest genoemd als één van de drie
belangrijkste taken in de zorgverlening: het leveren van persoonlijke verzorging aan
bewoners en het observeren van veranderingen in de situatie van bewoners. Daarnaast
wordt op alle drie de type afdelingen het creëren van een veilige en schone
woonomgeving als belangrijk ervaren. Meer dan op de andere type afdelingen wordt op
verzorgingsafdelingen de emotionele ondersteuning aan bewoners als een belangrijke
taak ervaren. In tegenstelling tot verzorgingsafdelingen noemen verpleegafdelingen
somatiek en PG afdelingen het creëren van een sfeervolle en gezellige woonomgeving
vaak als één van de belangrijkste taken. Taken die betrekking hebben op het contact met
de familie scoren op alle drie de type afdelingen het laagst. Ten slotte is in tabel 4.4 bij de
ranking van de taken zichtbaar dat er grote overeenstemming op de type afdelingen
bestaat in de volgorde waarin de taken als belangrijk ervaren worden. De taken top drie
komt tussen de drie afdelingen overeen.

60

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

5 Kwaliteit van zorg

In dit hoofdstuk worden de resultaten weergegeven voor de kwaliteit van zorg op de
afdelingen. Aan de hand van de resultaten in dit hoofdstuk kunnen conclusies worden
getrokken over de mate en wijze waarop de kwaliteit van zorg varieert tussen de
participerende afdelingen. Eerst worden de resultaten beschreven voor de ervaren
kwaliteit van zorg door medewerkers en afdelingshoofden. Vervolgens wordt de
geobserveerde kwaliteit van zorg per type afdeling en per observatiemoment
weergegeven. Ten slotte wordt de geobserveerde kwaliteit van zorg per afdeling
weergeven.

5.1

Ervaren kwaliteit van zorgverlening door zorgverleners en afdelingshoofden
In de vragenlijst voor medewerkers en de vragenlijst voor afdelingshoofden zijn de
zorgverleners gevraagd naar hun oordeel over de kwaliteit van zorg. Hierbij is de
kwaliteit van zorg voor medewerkers en afdelingshoofden gedefinieerd als de mate
waarin de afdeling zorg levert van goed niveau die doeltreffend, doelmatig en
cliëntgericht wordt verleend en die is afgestemd op de reële behoefte van de bewoner.
Van 239 medewerkers en 21 afdelingshoofden is een respons ontvangen over de ervaren
kwaliteit van zorg op de afdeling. Van alle afdelingshoofden vindt 95% de kwaliteit van
de zorgverlening voldoende tot goed. Slechts één afdelinghoofd geeft aan dat de kwaliteit
van zorg op de afdeling matig is. Van de medewerkers vindt 83% de kwaliteit voldoende
tot goed, 15% de kwaliteit van zorg matig en in 2% van de gevallen zelfs slecht.
In figuur 5.1 is de gemiddelde ervaren kwaliteit van zorg van medewerkers per afdeling
weergegeven. In de tabel zijn de afdelingen gegroepeerd per type afdeling. De ervaren
kwaliteit van zorg varieert het sterkst tussen de PG afdelingen. In het bijzonder PG
afdelingen 1(a), 4(c) en 5(c) scoren hoog op de ervaren kwaliteit van zorg. Vier
afdelingen scoren lager dan een voldoende. Onder de verpleegafdelingen somatiek scoort
afdeling 1(a) relatief hoog en afdeling 3(d) laag. Onder de verzorgingsafdelingen zijn drie
afdelingen met een score lager dan een voldoende, terwijl geen van de afdelingen hoog
scoort. Met een Kruskal Wallis test is getoetst of de ervaren kwaliteit van zorg significant
verschilt tussen de afdelingen en tussen de type afdelingen. Tussen de afdelingen is de
ervaren kwaliteit significant verschillend (p<0.001). Ook tussen de drie type afdelingen is
de score op de ervaren kwaliteit van zorg significant verschillend (p<0.05).

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

61

Figuur 5.1

De ervaren kwaliteit van zorg uitgezet per afdeling gegroepeerd per type afdeling
Ervaren kwaliteit van zorg

5,0
4,5
4,0

Score

3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
VZ 6(k)

VZ 5(j)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VZ 1(e)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 9(i)

PG 10(j)

PG 7(g)

PG 5(c)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 3(b)

PG 2(b)

PG 1(a)

1,0

Afdeling

Aan medewerkers en afdelingshoofden is naast de door hun ervaren kwaliteit van zorg
ook gevraagd hoe vaak het op de afdeling voorkomt dat de kwaliteit van zorg niet goed is.
65% procent van de afdelingshoofden (N=21) geeft aan dat de kwaliteit van de zorg soms
tot regelmatig niet goed is. Medewerkers (N=239) ervaren vaker dat de kwaliteit van zorg
op de afdeling niet goed is. Van de medewerkers vindt 53% de kwaliteit van de zorg soms
niet goed en 27% van de medewerkers geeft aan dat de kwaliteit van zorg op de afdeling
regelmatig of vaak niet goed is.

5.2

Geobserveerde kwaliteit van zorgverlening
De kwaliteit van de zorgverlening is in kaart gebracht met de “Observatielijst
Woonomgeving” (van Beek et al., 2004). Aan de hand van de observatielijst is op iedere
afdeling op drie momenten van de dag door twee onderzoekers geobserveerd. In totaal
zijn op 23 afdelingen 69 observaties uitgevoerd. Op een schaal van 1 tot 5 is de sfeer,
toezicht geboden door het personeel, geboden autonomie, en de veiligheid van de
omgeving beoordeeld.
In tabel 5.1 is van de drie type afdelingen per dimensie de gemiddelde score met
standaarddeviatie over de drie observatiemomenten weergegeven. In tabel 5.1 is zichtbaar
dat PG afdelingen gemiddeld over de drie observatiemomenten hoger scoren dan
verpleegafdelingen somatiek en verzorgingsafdelingen op de aspecten sfeer, veiligheid
van omgeving en toezicht door personeel. Op het aspect geboden autonomie scoren
verzorgingsafdelingen het hoogst. De hoogte van de standaarddeviatie in de tabel geeft
aan dat er grote verschillen zijn in de score van afdelingen binnen hetzelfde type. Door
middel van een Kruskal Wallis test is nagegaan of de score binnen en tussen de drie type
afdelingen significant verschillend is. Binnen de drie type afdelingen verschillen de
scores van de afdelingen niet significant (p<0.05). Tussen de drie type afdelingen bestaan
significante verschillen op de dimensies sfeer, geboden autonomie en veiligheid geboden
door personeel met significantieniveau p<0.05. Op de dimensie veiligheid van omgeving
bestaat een significant verschil op significantieniveau p<0.1.

62

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Tabel 5.1

Het gemiddelde met SD per type afdeling voor de vier dimensies van geobserveerde
kwaliteit van zorg

Dimensie

PG afdeling
Gem. (SD)
3,9 (0,3)
3,6 (0,7)
4,1 (0,5)
4,2 (0,4)

Sfeer
Geboden autonomie
Veiligheid van omgeving
Toezicht door personeel

Verpleegafdeling somatiek
Gem. (SD)
3,5 (0,3)
3,1 (0,4)
3,4 (0,4)
3,7 (0,4)

Verzorgingsafdeling
Gem. (SD)
3,5 (0,2)
4,7 (0,2)
3,8 (0,6)
3,7 (0,3)

In figuur 5.2 en 5.3 zijn vervolgens per observatiemoment de gemiddelde scores met
standaarddeviatie per type afdeling weergegeven. De figuren geven inzicht in de mate
waarin de scores van de type afdelingen verschillen tussen de drie observatiemomenten.
In 5.2 zijn de scores op de dimensies sfeer en het toezicht door personeel weergegeven. In
figuur 5.3 zijn de scores op de dimensies geboden autonomie en veiligheid van omgeving
weergegeven.
Figuur 5.2

Het gemiddelde met SD per observatiemoment en per type afdeling voor de
dimensies sfeer en toezicht door personeel
Kwaliteit van zorg per observatiemoment
Sfeer & toezicht door personeel

5,0
4,5

Score

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
Sfeer T1

Sfeer T2

Sfeer T3

Toezicht
personeel T1

Toezicht
personeel T2

Toezicht
personeel T3

Tijdstip
PG afdelingen

Verpleegafdelingen somatiek

Verzorgingsafdelingen

Tussen de drie observatiemomenten zijn per type afdeling verschillen in score zichtbaar
op zowel sfeer als toezicht door personeel. PG afdelingen scoren op alle drie de
observatiemomenten relatief hoog op sfeer. Verpleegafdelingen somatiek en
verzorgingsafdelingen scoren per observatiemoment vergelijkbaar maar lager dan de PG
afdelingen. De lage standaarddeviatie op verzorgingsafdelingen in de ochtend en tijdens
de middagmaaltijd geeft aan dat alle verzorgingsafdelingen vergelijkbaar scoren op deze
observatiemomenten. In de namiddag is de variatie tussen verzorgingsafdelingen groot.
Een deel van de afdelingen scoort in de namiddag vergelijkbaar met de eerste twee
observatiemomenten terwijl op andere verzorgingsafdelingen de sfeer in de namiddag
daalt. Bij zowel PG afdelingen als de verpleegafdelingen somatiek duiden de
standaarddeviaties op alle drie de tijdstippen op verschillen tussen de afdelingen.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

63

Het toezicht geboden door personeel vertoont een vergelijkbaar patroon met de dimensie
sfeer. PG afdelingen scoren op alle drie de tijdstippen hoger dan de verzorgingsafdelingen
en verpleegafdelingen somatiek. Het toezicht door personeel is voor de drie type
afdelingen het hoogst tijdens de middagmaaltijd. De hoge standaarddeviaties tijdens de
middagmaaltijd en de namiddag wijzen op grote verschillen tussen afdelingen bij alle drie
de type afdelingen. Tijdens de ochtendzorg zijn alleen de verschillen tussen de PG
afdelingen groot.
Figuur 5.3

Het gemiddelde met SD per observatiemoment en per type afdeling voor de
dimensies sfeer en toezicht door personeel
Kwaliteit van zorg per observatiemoment
Geboden autonomie & veiligheid van omgeving

5,0
4,5

Score

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
Geboden
Geboden
Geboden
autonomie T1 autonomie T2 autonomie T3

Veiligheid van Veiligheid van Veiligheid van
omgeving T1 omgeving T2 omgeving T3

Tijdstip
PG afdelingen

Verpleegafdelingen somatiek

Verzorgingsafdelingen

In figuur 5.3 is zichtbaar dat de score van de verpleegafdelingen somatiek, de
verzorgingsafdelingen en de PG afdelingen op de dimensies autonomie en veiligheid van
de omgeving per type afdeling vergelijkbaar is tussen de tijdstippen. De autonomie en
veiligheid van omgeving is daarmee vrij constant over de drie observatiemomenten.
Gezien de grote standaarddeviaties in de figuur bestaan er binnen de drie type afdelingen
grote verschillen tussen de afdelingen. Alleen de scores van verzorgingsafdelingen op
autonomie tijdens de ochtend en tijdens de middagmaaltijd zijn hierop een uitzondering.
Tussen de PG afdelingen en tussen de verpleegafdelingen somatiek bestaan op alle drie
de tijdstippen grote verschillen tussen de afdelingen in hun score op autonomie. De
standaarddeviaties van de scores op laten een vergelijkbaar patroon zien. Opvallend in de
scores op veiligheid van omgeving is de hoge standaarddeviatie van verpleegafdelingen
somatiek tijdens de middagmaaltijd.
In figuur 5.4 en 5.5 wordt meer inzicht gegeven in de verschillen tussen de individuele
afdelingen doordat de scores op de vier dimensies worden weergegeven per afdeling.
Figuur 5.4 geeft per afdeling de gemiddelde score van drie observatiemomenten voor de
dimensies sfeer en toezicht geboden door personeel weer. De resultaten in de figuren zijn
gegroepeerd per type afdeling.

64

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Figuur 5.4

De gemiddelde geobserveerde kwaliteit van zorg per afdeling voor de
dimensie sfeer en toezicht door personeel
Kwaliteit van zorg per afdeling
Sfeer & toezicht door personeel

5,0
4,5

Score

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5

Sfeer

VZ 6(k)

VZ 5(j)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VZ 1(e)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 9(i)

PG 10(j)

PG 8(h)

PG 7(g)

PG 5(c)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 3(b)

PG 2(b)

PG 1(a)

1,0

Dimensie
Toezicht door personeel

Acht van de elf PG afdelingen scoort hoger dan de gemiddelde score van 4 op sfeer. De
variatie in sfeer tussen PG afdelingen en tussen verpleegafdelingen somatiek is groter
maar niet significant groter dan de verschillen tussen verzorgingsafdelingen. Ten opzichte
van de scores op sfeer variëren de scores op toezicht door personeel sterker tussen de
afdelingen. Voornamelijk op de PG afdelingen en verpleegafdelingen somatiek is deze
variatie groot. Afdelingen die bovengemiddeld scoren op de dimensie sfeer scoren in de
meeste gevallen ook bovengemiddeld toezicht door personeel. Een correlatietest tussen
de score of sfeer en toezicht door personeel geeft weer dat er een hoge correlatie (0,81)
bestaat tussen de scores van een afdeling op sfeer en toezicht door personeel.
Figuur 5.5

De gemiddelde geobserveerde kwaliteit van zorg per afdeling voor de dimensie
geboden autonomie en veiligheid van de omgeving
Kwaliteit van zorg per afdeling
Geboden autonomie & veiligheid van omgeving

5,0
4,5

Score

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
VZ 6(k)

VZ 5(j)

VZ 4(h)

VZ 3(f)

VZ 2(f)

VZ 1(e)

VP 6(l)

VP 5(i)

VP 4(g)

VP 3(d)

VP 2(d)

VP 1(a)

PG 11(l)

PG 9(i)

PG 10(j)

PG 8(h)

PG 7(g)

PG 5(c)

PG 6(e)

PG 4(c)

PG 3(b)

PG 2(b)

PG 1(a)

1,0

Dimensie

Geboden autonomie

Veiligheid van omgeving

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

65

Eerder is beschreven dat de scores op geboden autonomie en veiligheid van omgeving
minimaal variëren tussen de observatiemomenten. De hoge standaarddeviaties gaven
echter aan dat er wel grote verschillen bestaan tussen de afdelingen. In figuur 5.5 zijn
deze verschillen zichtbaar. Op de dimensie geboden autonomie zijn de verschillen
voornamelijk groot tussen PG afdelingen. PG afdelingen scoren op geboden autonomie
tussen de 2 en de 4,5. Verpleegafdelingen somatiek scoren vrij stabiel tussen de 2,5 en
de 4. Op verzorgingsafdelingen is de geboden autonomie gemiddeld het hoogst met alleen
scores tussen de 4 en de 5.
De scores op veiligheid van de omgeving geven de sterke variatie tussen de afdelingen
binnen de type afdelingen weer. Voornamelijk de verzorgingsafdelingen en PG
afdelingen variëren onderling sterk in score. Binnen beide type afdelingen variëren de
scores tussen de 3 en de 5. Verpleegafdelingen somatiek scoren gemiddeld lager met een
variatie in score tussen de 2,5 en 4.

66

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

6 Dagelijkse bezetting

In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven die gerelateerd zijn aan de
onderzoeksvraag over de mate waarin en de wijze waarop de personele bezetting varieert
tussen de deelnemende afdelingen. In het hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van het
aantal uur personeel per opleidingsniveau dat gemiddeld op de drie type afdelingen wordt
ingezet. Vervolgens worden deze resultaten per afdeling uitgewerkt en wordt inzicht
gegeven in welke mate de dagelijkse bezetting varieert per tijdstip van de dag. Ter
illustratie wordt de dagelijkse bezetting van twee afdelingen uitgeschreven. Het hoofdstuk
sluit af met een totaaloverzicht van alle resultaten op kwaliteit van zorg, dagelijkse
bezetting en contextfactoren per afdeling.

6.1

De kwantiteit en kwaliteit van medewerkers per type afdeling
De personele bezetting van iedere afdeling is uitgevraagd in de interviews met het
afdelingshoofd en medewerkers van de afdeling. Daarnaast is de personele bezetting
getoetst via inzage in het personeelsrooster. Per afdeling is in kaart gebracht hoeveel uur
zorg- en ondersteunend personeel gedurende de dag op de afdeling aanwezig is. Hierbij is
de duur van iedere dienst, het kwalificatieniveau van de dienst, en de variatie in duur en
kwalificatie van de dienst in kaart gebracht.
De personele bezetting is beschreven voor een doordeweekse dag tussen 7:00 en 23:00.
Uit de interviews en inzage in personeelsroosters blijkt dat de bezetting op afdelingen op
een doordeweekse dag structureel hoger is dan in het weekend. Hierdoor is de beschreven
bezetting niet representatief voor de bezetting in het weekend. Daarnaast is in de
resultaten bewust gekozen om de nachtdienst te niet beschreven omdat deze dienst op
veel afdelingen bestaat uit een dienst voor meerdere afdelingen of het hele huis en
daardoor moeilijk is te koppelen aan de geobserveerde afdeling. Ook is de nachtdienst
minder relevant omdat in dit onderzoek de relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit
van zorg inzichtelijker is wanneer de kwaliteit van zorg uit de observaties alleen
vergeleken wordt met de bezetting van dat moment. Gezien de kwaliteit van zorg niet is
geobserveerd in de nacht is ook de bezetting tijdens de nacht niet beschreven. De
resultaten in de komende paragrafen hebben dus alleen betrekking op de bezetting van
afdelingen op een doordeweekse dag tussen 7:00 in de ochtend en 23:00 ’s avonds.
In dit hoofdstuk zijn de resultaten weergegeven voor de zes verpleegafdelingen somatiek,
de zes verzorgingsafdelingen en voor 9 van de 11 PG afdelingen. Van twee van de 11 PG
afdelingen is vanuit de interviews en de inzage in het personeelsrooster te weinig
informatie over de precieze bezetting van de afdeling beschikbaar. Deze twee PG
afdelingen zijn daarom niet meegenomen in de resultaten. Het betreft de afdelingen
PG2(b) en PG3(b). Van deze afdelingen is uit de observaties en de interviews wel bekend
dat de bezetting op het moment van bezoek lager is dan de beschikbare ZZP-uren.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

67

Om de afdelingen onderling te kunnen vergelijken is de personele bezetting omgerekend
naar een personele bezetting per 30 bewoners. In veel verpleeghuizen is dit een doorsnee
grootte van één grootschalige afdeling. Daarnaast komt 30 bewoners, afhankelijk van het
aantal bewoners per woning, overeen met 4 of 5 kleinschalige woningen. In de resultaten
is de inzet van niveau 1 t/m 4 personeel en ondersteunend personeel beschreven. De inzet
van overig personeel zoals behandelaars, facilitaire diensten of schoonmaakpersoneel is
niet meegenomen. In de bepaling van het opleidingsniveau van medewerkers is uitgegaan
van het niveau waarvoor de medewerker bevoegd is. In de categorie ondersteuning vallen
medewerkers met taken in de huiskamer zoals huiskamer assistenten, gastvrouwen,
voedingsassistenten of medewerkers welzijn. Omdat leerlingen in de meeste instellingen
worden ingepland in het dagelijkse rooster zijn leerlingen meegerekend in de categorie
waarvoor ze gekwalificeerd zijn. Stagiaires zijn niet meegenomen in de dagelijkse
bezetting omdat stagiaires vaak als boventallig gepland staan.
Het aantal medewerkers en opleidingsniveau per type afdeling
Deze subparagraaf beschrijft in welke mate en op welke wijze de drie type afdelingen van
elkaar verschillen in het opleidingsniveau van medewerkers en het totaal aantal uur
personeel dat wordt ingezet. In figuur 6.1 is per type afdeling het totaal aantal uren
personeel weergegeven dat per dag wordt ingezet. In figuur 6.1 is daarnaast ook de
variatie in inzet van niveau 1 t/m 4 personeel tussen afdelingen weergegeven met een
standaarddeviatie. In de tabel is de gemiddelde inzet berekend door een gemiddelde te
nemen van de personele inzet van alle afdelingen binnen het type afdeling.
Figuur 6.1

Gemiddelde personele inzet per 30 bewoners uitgezet naar opleidingsniveau en per
type afdeling
Gemiddelde personele inzet per type afdeling

Uren inzet per 30 bewoners
tussen 7:00 en 23:00 uur

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
PG afdeling

Verpleegafdeling somatiek

Verzorgingsafdeling

Type afdeling
Niveau 4

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 1

Ondersteuning zorg

In figuur 6.1 is zichtbaar dat verzorgingsafdelingen significant minder personeel inzetten
dan PG afdelingen en verpleegafdelingen somatiek. Tussen PG afdelingen en
verpleegafdelingen somatiek is een klein verschil in het totaal aantal uren personeel dat
per dag wordt ingezet. In totaal zetten PG afdelingen gemiddeld 81 uur personeel per 30
bewoners in, verpleegafdelingen somatiek 80 uur en verzorgingsafdelingen 39 uur. De

68

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

standaarddeviatie binnen PG afdelingen en binnen verpleegafdelingen somatiek is bijna
gelijk: 11 uur en 12 uur voor een afdeling van 30 bewoners. Op verzorgingsafdelingen is
de standaarddeviatie kleiner met 7 uur per dag per 30 bewoners. Afgezet tegen het totaal
aantal uren inzet is de standaarddeviatie van de verzorgingsafdelingen echter groter dan
de standaarddeviatie van de PG afdelingen of de verpleegafdelingen somatiek.
In figuur 6.1 is een verschil zichtbaar in de mate waarin drie type afdelingen de
verschillende functieniveaus inzetten. Verzorgingsafdelingen zetten geen niveau 4
personeel in. Op verpleegafdelingen somatiek wordt gemiddeld 9 uur niveau-4 personeel
per dag ingezet. Op PG afdelingen is de inzet van niveau 4 personeel 5 uur. Op de
afdelingen waar niveau 4 personeel wordt ingezet fungeert de niveau 4 medewerker vaak
als een coördinerende verpleegkundige. In de functie van coördinerende verpleegkundige
neemt de verpleegkundige een deel van de taken van het afdelingshoofd over. De
verpleegkundige ontfermt zich over taken die gerelateerd zijn aan het zorgproces rond de
cliënt en stuurt het werkproces op de afdeling aan door het coachen van andere
medewerkers. In de rol van coördinerend verpleegkundige draait de verpleegkundige
deels mee in de zorg en draagt de verpleegkundige kennis over op andere medewerkers.
Daarnaast draagt de verpleegkundige bij aan meer inzicht in de zorg voor en het
ziektebeeld van de bewoner op de afdeling.
Op de drie type afdelingen bestaat het grootste deel van het personeel uit niveau 3
personeel. Op verzorgingafdelingen is dit 59% (23 uur) van de totale inzet per dag. Op
verpleegafdelingen somatiek en PG afdeling is de inzet van niveau 3 personeel vrijwel
gelijk (gemiddeld 38 (48%) en 39 (49%) uur inzet per dag per 30 bewoners). In
interviews over de wijze waarop de dagelijkse bezetting wordt gepland, noemen
afdelingshoofden het belang van het aantal medewerkers en de aanwezigheid van
voldoende medewerkers met de bevoegdheid voor het delen van medicatie en het
uitvoeren van technische handelingen. Voor taken die zijn gericht op de ondersteuning
van bewoners bij Algemene Dagelijkse Levensverrichtingen (ADL) worden zowel niveau
3 als niveau 2 medewerkers ingezet. Onder ADL taken vallen taken zoals het aan- en
uitkleden, wassen, een toiletbezoek en het van en naar bed helpen van bewoners. In
vergelijking met de PG afdelingen en de verpleegafdelingen somatiek wordt op
verzorgingsafdelingen verhoudingsgewijs meer niveau 2 en niveau 1 personeel en minder
niveau 3 personeel ingezet.
Niveau 1 personeel wordt op verpleegafdelingen somatiek en PG afdelingen weinig
ingezet. Gemiddeld is de inzet van niveau 1 personeel op PG en verpleegafdelingen
somatiek nog geen 2 uur per dag. Het niveau 1 personeel op deze afdelingen wordt
ingezet ter ondersteuning van de medewerkers met een hoger opleidingsniveau. Ze
ondersteunen hoger opgeleid personeel bij bewoners die met twee medewerkers geholpen
worden. Op verzorgingsafdelingen wordt relatief veel niveau 1 personeel ingezet.
Niveau 1 personeel op deze afdelingen verrichten kleine zelfstandige taken zoals de
ondersteuning van bewoners bij maaltijden of het uitvoeren van kleine huishoudelijke
taken. De gemiddelde inzet van niveau 1 personeel op verzorgingsafdelingen is 4 uur per
dag en staat gelijk aan 11% van de totale personele bezetting.
Ondersteunende medewerkers zijn in dit onderzoek gedefinieerd als medewerkers die
ondersteunen bij taken op de huiskamers van de afdeling. Op de afdelingen worden deze

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

69

medewerkers zowel huiskamerassistenten, gastvrouwen, voedingsassistenten of
medewerkers welzijn genoemd. Op PG afdelingen is het aantal uur dat ondersteunend
personeel wordt ingezet het hoogst. Gemiddeld 25% (20 uur per dag per 30 bewoners)
van de dagelijkse bezetting van een PG afdeling bestaat uit ondersteunend personeel. Op
een gemiddelde verpleegafdeling somatiek is dit 19% per dag (15 uur per 30 bewoners).
Op de verzorgingsafdelingen in dit onderzoek wordt geen ondersteunend personeel
ingezet. Dit is in overeenstemming met het feit dat op de meeste verzorgingsafdelingen
geen huiskamer aanwezig is. Op de afdelingen met huiskamer is vaak geen personeel
aanwezig en fungeert de huiskamer als ontmoetingsplek voor bewoners. Op één afdeling
was echter wel een huiskamer die bezet werd door een medewerker. Deze medewerker is
echter meegerekend onder het niveau 2 personeel van de afdeling omdat de medewerker
ook deels in de zorg meedraait.

6.2

Variatie in kwantiteit en kwaliteit van personeel binnen de type afdelingen
In deze paragraaf wordt inzicht gegeven in de dagelijkse bezetting per afdeling. De
dagelijkse bezetting wordt beschreven met het totaal aantal uren inzet en het
opleidingsniveau van de medewerkers. Daarnaast wordt weergegeven hoe de bezetting
per afdeling tussen 7:00 en 23:00 zich verhoudt tot de uren die theoretisch voor 24-uurs
zorg beschikbaar zijn vanuit de zorgzwaartepakketten (ZZP’s) van de bewoners. In deze
ZZP is het aantal uren zorg dat een bewoner nodig heeft vastgesteld. Op basis van de
geïndiceerde zorgvraag krijgt de instelling een financiering om de zorg te leveren.
Instellingen met een hogere zorgzwaarte kunnen daardoor meer zorg bieden dan
instellingen met bewoners met een lagere zorgzwaarte. Voor de berekening zijn alle ZZPuren van de bewoners op de afdeling opgeteld en afgezet tegen de gemeten inzet. Ten
slotte is per type afdeling beschreven in welke mate de dagelijkse bezetting varieert
gedurende de dag. Voor deze beschrijving is per type afdeling een gemiddelde met
minimale en maximale inzet van medewerkers per opleidingsniveau per tijdstip
weergegeven.
De variatie in dagelijkse bezetting tussen PG afdelingen
In tabel 6.1 is per PG afdeling het totaal aantal uur personeel dat per 30 bewoners wordt
ingezet weergegeven. Hieronder vallen alle medewerkers niveau 1 t/m 4 en medewerkers
ondersteuning. In tabel 6.1 is de inzet van de verschillende opleidingsniveaus
weergegeven met percentages. Dit percentage geeft aan welk deel van de totale bezetting
bestaat uit medewerkers van desbetreffend niveau. Het onderscheid tussen kleinschalige
en grootschalige afdelingen is onder de tabel weergegeven. Om een indicatie te geven of
deze personele bezetting hoog is in vergelijking met de zorgzwaarte van de bewoners op
de afdeling is de personele inzet van de afdeling tussen 7:00 en 23:00 afgezet tegen het
aantal uren beschikbaar uit de zorgindicaties van bewoners. Een voorbeeld voor afdeling
PG1(a) beschrijft hoe deze berekening is gedaan: op de afdeling verblijven 32 bewoners
met ZZP5. ZZP5 is een pakket met totaal 16,65 uur per week aan zorg. De afdeling heeft
theoretisch per week voor de hele afdeling dus 32*16,65 uur= 533 uren zorg. Dat is per
dag: 533/ 7= 76,1 uur per dag voor 32 bewoners. Per 30 bewoners is dit: 76,1/ 32* 30=
71,4 uur per dag per 30 bewoners. De afdeling zet tijdens het gemiddeld tussen 7:00 en

70

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

23:00 uur 68,9 uur aan ondersteunend en niveau 1 t/m 4 personeel in. Afdeling PG1(a) zet
dus 68,9/ 71,4 = 97% van de beschikbare ZZP-uren tussen 7:00 en 23:00 in.
Bij de interpretatie van de cijfers over de personele inzet ten opzichte van de beschikbare
ZZP-uren moet rekening worden gehouden met dat de gemeten bezetting een bezetting is
tussen 7:00 en 23:00 uur. Deze bezetting wordt vervolgens afgezet tegen het totaal aantal
beschikbare uren uit ZZP’s. Omdat een ZZP het aantal zorguren voor 24-uurs zorg
beschrijft, zal het percentage in de tabel hoger uitvallen wanneer ook de nachtdienst
wordt meegerekend. Uit de cijfers van afdelingen waarvan de personele inzet in de nacht
bekend is, blijkt dat afdelingen doorgaans tussen de 7% en 13% van de beschikbare ZZPuren inzetten in de nacht. Deze cijfers zijn niet meegenomen in de tabellen in deze
paragraaf maar zouden wel meeregerend moeten worden wanneer men een uitspraak wil
doen over de 24-uurs inzet ten opzichte van de beschikbare ZZP uren. In dit onderzoek is
dat niet het doel en is de huidige berekening uitgevoerd om afdelingen onderling te
kunnen vergelijken op hun personele bezetting overdag. Het cijfer in de tabel geeft dus
alleen een indicatie of de afdeling op het moment van bezoek relatief veel of weinig
personeel tussen 7:00 en 23:00 inzet ten opzichte van de zorgzwaarte van de bewoners.
Tabel 6.1

Afdeling

Het aantal uren inzet per dag, de inzet ten opzichte van beschikbare ZZP-uren en het
opleidingsniveau van medewerkers uitgezet per PG afdeling
Inzet excl.

Inzet excl.

nachtdienst

nachtdienst

in uren**

t.o.v. ZZP’s

%

%

%

%

% Onder-

Niveau 4

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 1

steuning

PG 1(a)*

68,9

97%

0%

61%

26%

0%

14%

PG 4(c)*

96,7

135%

12%

58%

12%

0%

17%

PG 5(c)*

101,4

140%

5%

54%

23%

0%

18%

PG 6(e)

79,3

128%

0%

46%

15%

0%

39%

PG 7(g)

72,6

99%

7%

42%

27%

0%

24%

PG 8(h)

75,3

106%

9%

29%

38%

0%

24%

PG 9(i)

82,5

114%

2%

52%

17%

0%

29%

PG 10(j)

70,5

110%

0%

35%

11%

19%

34%

PG 11(l)

76,9

104%

18%

44%

10%

4%

23%

Gemiddeld

80,5

115%

6%

47%

20%

2%

25%

* kleinschalige woonafdeling; ** inzet berekend per 30 bewoners

Tussen de PG afdelingen varieert de totale inzet van medewerkers tussen 7:00 en 23:00
uur sterk. In totaal zetten de negen afdelingen tussen de 69 en 101 uur personeel per dag
per 30 bewoners in. Drie van de negen afdelingen zitten ruim boven de gemiddelde totale
inzet van 81 uur. De overige zes afdelingen zetten iets minder dan het gemiddelde aan
personeel in. Ten opzichte van de zorgzwaarte van hun bewoners zetten ook dezelfde drie
afdelingen meer personeel in. Tussen de afdelingen is daarnaast een sterke variatie
zichtbaar in opleidingsniveau dat op de afdeling wordt ingezet. Om meer inzicht te geven
in de personele bezetting van de negen PG afdelingen is in figuur 6.1 de personele
bezetting schematisch weergegeven. Ten opzichte van tabel 6.1 met percentages per
opleidingsniveau is in figuur 6.1 het aantal uur personeel per opleidingsniveau
weergegeven. Wederom is dit de bezetting van de afdeling tussen 7:00 en 23:00 uur en
per 30 bewoners.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

71

Figuur 6.2

De personele bezetting in uren per dag uitgezet naar opleidingsniveau per
afdeling

Uren inzet per 30 bewoners

PG afdeling
Uren inzet per opleidingsniveau
110
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
PG 1(a)

PG 4(c)

PG 5(c)

PG 6(e)

PG 7(g)

PG 8(h)

PG 9(i)

PG 10(j)

PG 11(l)

Afdeling
Niveau4

Niveau3

Niveau 2

Niveau 1

Ondersteuning zorg

Bijna alle afdelingen zetten tussen de 40 en 60 uur aan niveau 1 t/m 4 personeel in. Twee
afdelingen zetten meer niveau 1 t/m 4 personeel in. Het niveau van deze medewerkers
varieert sterk tussen de afdelingen. Zes van de negen afdelingen zetten niveau 4 personeel
in op de afdeling. Afdelingen die niveau 4 personeel inzetten doen dit tussen de 2 en de
14 uur per dag. Op alle afdelingen is 50% of meer van het niveau 1 t/m 4 personeel dat
wordt ingezet een niveau 3 of 4 medewerker. Dit geeft aan dat op iedere afdeling 50% of
meer van de medewerkers een bevoegdheid heeft om medicatie te delen. De verhouding
tussen niveau 3 en 4 personeel en lager opgeleid personeel varieert echter sterk met
percentages tussen de 50% en de 85%. Niveau 2 personeel wordt op de PG afdelingen
relatief weinig ingezet. Alleen afdeling PG8(h) zet 50% van de uren niveau 1 t/m 4
personeel in met niveau 2 personeel. Niveau 1 personeel wordt op twee van de PG
afdelingen ingezet. In verhouding met de andere PG afdeling is de inzet van niveau 1
personeel op afdeling PG10(j) hoog. In figuur 6.4 is daarnaast zichtbaar dat de inzet van
ondersteunend personeel op de huiskamers sterk varieert tussen de afdelingen. Een
uitzondering moet hierbij gemaakt worden voor de kleinschalige afdelingen. Op deze
afdelingen is het niveau 1 t/m 3 personeel aanwezig op de huiskamers waardoor weinig of
geen ondersteunend personeel met een toezichtfunctie wordt ingezet. Op de grootschalige
afdelingen varieert de inzet van ondersteunend personeel tussen de 17 uur en de 38 uur.
In figuur 6.3 is het gemiddeld aantal medewerkers niveau 1 t/m 4 per tijdstip
weergegeven. Hiervoor is per tijdstip het gemiddeld aantal medewerkers op afdeling
berekend van alle PG afdelingen. In figuur 6.3 is een onderscheid gemaakt tussen de vier
opleidingsniveaus. Met foutbalken zijn in de figuur het minimum en het maximum totaal
aantal medewerkers niveau 1 t/m 4 op de afdelingen weergeven. De foutbalken geven de
spreiding aan in het aantal medewerkers dat op het desbetreffende tijdstip op de
afdelingen aanwezig is. Per tijdstip kan het minimum of het maximum horen bij een
andere afdeling.

72

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Figuur 6.3

Het aantal medewerkers per tijdstip op een PG afdeling uitgezet naar
opleidingsniveau
PG afdeling
Bezetting per opleidingsniveau & tijdstip

9

Aantal medewerkers per 30
bewoners

8
7
6
5
4
3
2
1
7:00

8:00

9:00

10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00

Tijdstip
Niveau 4

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 1

In figuur 6.3 is een trend zichtbaar waarbij de PG afdelingen opstarten met relatief veel
medewerkers niveau 1 t/m 4 voor 15:00 uur en na 16:00 uur een bezetting hanteren met
minder medewerkers. Figuur 6.3 geeft een kleine piek weer met iets minder dan
5 medewerkers tussen 8:00 en 11:00 uur. Na 11:00 uur daalt het aantal medewerkers met
gemiddeld 0,5 medewerker. De korte piek tussen 8:00 en 11:00 uur geeft aan dat een deel
van de afdelingen werkt met korte diensten tijdens de ochtendzorg. Omdat niet alle
afdelingen dit doen is de piek in de gemiddelde bezetting vrij klein. Tussen de afdelingen
varieert het aantal medewerkers tussen 8:00 en 11:00 uur tussen de vier en zes
medewerkers per 30 bewoners. Tussen 11:00 en 15:00 uur is deze variatie tussen de drie
en de vijf medewerkers. De hoge piek tussen 15:00 en 15:30 uur wordt veroorzaakt door
de overlap van de dagdienst met de avonddienst. Hier vindt een overdracht plaats van de
dagdienst op de avonddienst. Na de overdracht daalt het aantal medewerkers niveau 1 t/m
4 tot gemiddeld 3 a 3,5 medewerker. De verschillen tussen de afdelingen zijn in de
namiddag groter dan in de ochtend. In de namiddag is het verschil tussen de minimale en
de maximale bezetting bijna drie medewerkers. Deze variatie wordt voornamelijk
veroorzaakt door het verschil tussen grootschalige en kleinschalige afdelingen. In de
namiddag daalt namelijk het aantal medewerkers op de grootschalige afdelingen terwijl
de bezetting op de kleinschalige afdelingen stabiel blijft.
In figuur 6.4 is de bezetting van de huiskamers met medewerkers ondersteuning per
tijdstip weergegeven. Door middel van de foutbalken is de minimale en maximale
bezetting van ondersteunend personeel weergegeven. Omdat kleinschalige afdelingen
geen huiskamers hebben die bezet worden door ondersteunend personeel is de bezetting
van kleinschalige afdelingen niet meegenomen in figuur 6.4.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

73

Figuur 6.4

Het aantal medewerkers ondersteuning per tijdstip op een PG afdeling
PG afdeling
Medewerkers ondersteuning per tijdstip

3,5

Aantal medewerkers
per 30 bewoners

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
7:00 8:00 9:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00
0,5Tijdstip

Vrijwel alle PG afdelingen hebben tot 20:00 uur ondersteunend personeel in de
huiskamers. Het aantal medewerkers ondersteuning is op een PG afdeling tussen 9:00 en
13:00 uur het hoogst met gemiddeld twee medewerkers per 30 bewoners. Voor een
doorsnee grootschalige PG afdeling met 2 huiskamers per 30 bewoners betekent dit dat
beide huiskamers afgedekt zijn met een medewerker ondersteuning. In het onderzoek zijn
echter ook twee afdelingen met 10 bewoners per huiskamer. Op deze afdelingen zijn drie
medewerkers per 30 bewoners nodig om beide huiskamers te bezetten.
In de namiddag is het gemiddeld aantal ondersteunende medewerkers op een PG afdeling
1,5. Dit komt doordat niet alle huiskamers van de afdelingen in de namiddag bezet zijn
met ondersteunend personeel. In deze gevallen nemen niveau 1 t/m 4 personeel de
welzijn- en toezichttaken van de ondersteunende medewerkers over of zijn bewoners
alleen op de huiskamer. Eén afdeling roostert vrijwel de hele dag drie ondersteunende
medewerkers per 30 bewoners in. Dit is afdeling PG 6(e) met twee huiskamers voor 20
bewoners. Door de omrekening naar een bezetting is hun bezetting bijna de hele dag drie
medewerkers ondersteuning per 30 bewoners.
In box 6.1 is de dagelijkse bezetting van afdeling PG9(i) beschreven. Deze dagelijkse
bezetting is uitgeschreven ter illustratie voor een werkwijze op een doorsnee
grootschalige PG afdeling. De beschrijving weerspiegelt de keuzes die een afdeling
maakt over de dagelijkse bezetting en beschrijft in grote lijnen welke taken medewerkers
uitvoeren, hoe ze taken verdelen en hoe ze samenwerken. Zoals de eerdere resultaten
beschrijven maakt iedere afdeling zijn eigen afwegingen en keuzes aangaande de
dagelijkse bezetting waardoor de beschrijving een illustratie is en niet representatief is
voor iedere PG afdeling.

74

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Box 6.1
De beschrijving van de dagelijkse bezetting op afdeling PG9(i)
Afdelingskenmerken
Op de afdeling wonen 30 bewoners waarvan vrijwel alle bewoners ZZP5 en een kleine aantal
bewoners ZZP7 heeft. De afdeling heeft een vierkante vorm met een binnentuin die vrij
toegankelijk is voor de bewoners. Bewoners kunnen vrij voortbewegen over de afdeling. De
bewoners op de afdeling hebben een middelgrote eigen kamer die is ingericht met persoonlijke
spullen, een bed, en een kast. De gangen en de huiskamers zijn kleurvol en goed onderhouden. De
bewoners zijn verdeeld over twee huiskamers en verblijven het grootste deel van de dag op de
huiskamers. De huiskamers zijn ietwat krap voor 15 bewoners. Op de afdeling zijn geen ruimtes
waar bewoners zich terug kunnen trekken. Op het moment heeft de afdeling te maken met een
verschuiving van de doelgroep. Door verslechtering van een aantal bewoners neemt de
complexiteit van de zorgvraag toe. Het gaat hierbij om bewoners met gedragsproblemen of
psychische problemen maar ook om bewoners met een andere culturele achtergrond die de
Nederlandse taal niet beheersen. Als gevolg van de complexe zorgvraag varieert de zorgvraag van
bewoners per dag.
Ochtendzorg
In de ochtend wordt de zorg opgestart met 4 tot 5 medewerkers voor de hele afdeling. Dit zijn vaak
vier volle diensten van 7:15 tot 15:45 uur en één halve dienst van 7:15 tot 11:15 uur. Omdat niet
alle medewerkers op de afdeling hele diensten werken komt het regelmatig voor dat de
ochtendzorg met vier of vijf hele diensten wordt opgestart. Aan beide kanten op de afdeling start er
minimaal 1 Eerst Verantwoordelijke Verzorgende (EVV’er) op. Deze EVV’er is verzorgende IG
opgeleid en stuurt de zorg op de afdeling aan. Het opleidingsniveau van de overige medewerkers
varieert per dag. Dit zijn voornamelijk niveau 3 medewerkers maar kunnen ook niveau 2
medewerkers zijn. Studenten worden zoveel mogelijk boventallig gepland maar dat lukt niet altijd.
De medewerkers in de zorg starten ’s ochtends met een gezamenlijke overdracht waarbij de
bijzonderheden uit de nacht worden overgedragen. Aan de hand van de agenda van bewoners
worden vervolgens onderling de bewoners en taken verdeeld en wordt geroosterd wie wanneer
pauze neemt. In de verdeling wordt gelet op bewoners die een bepaalde benadering nodig hebben
en of er bewoners met bijvoorbeeld wonden zijn. Bij moeilijk benaderbare bewoners wordt nooit
alleen een student gestuurd en bij bewoners met een wond wordt de EVV’er gestuurd.
Tot ongeveer 11:00 uur zijn medewerkers bezig met het uit bed halen, wassen en aankleden van
bewoners. Met 4 tot 5 medewerkers komt dat neer op 6 a 7 bewoners per medewerker. Op de
afdeling zijn 8 bewoners die, meestal vanwege het gebruik van een tillift, worden geholpen met
2 medewerkers. De twee huiskamers worden overdag tussen 8:00 en 21:00 uur bezet door een
huiskamerdienst. De medewerkers in de huiskamers zijn ongeschoold en zijn continu aanwezig in
de huiskamers. De medewerkers in de huiskamers ondersteunen bewoners bij het eten en dienen de
maaltijden op en ruimen de tafels af. Daarnaast houden ze toezicht op de bewoners. Op het
moment van bezoek worden de huiskamerdiensten ondersteund door boventallig geplande niveau
1 en 2 studenten.
Middagmaaltijd, namiddag en avond
Op afdeling PG9(i) eten alle bewoners tussen 12:00 en 12:30 uur in de huiskamer een warme
maaltijd. De maaltijd wordt elders bereid en in meerdere schalen opgediend op de tafels. Vanuit
schalen wordt de bewoners vervolgens opgeschept. Aangezien veel bewoners niet zelfstandig
kunnen eten of bij het eten aangemoedigd moeten worden, zijn vrijwel alle medewerkers aanwezig
in de huiskamer. De goede sfeer op de huiskamer is zichtbaar in de wijze waarop de maaltijd aan
bewoners wordt gepresenteerd en de wijze waarop medewerkers omgaan met de bewoners.
Vrijwel alle medewerkers komen warm en oprecht over door regelmatig een arm om bewoners te
slaan of een praatje met de bewoner te maken. Aan de bewoners is te zien dat dit gewaardeerd
wordt. Na de middagmaaltijd gaat een groot deel van de bewoners naar bed. Andere bewoners
blijven achter op de huiskamer. In de vroege middag is het beduidend rustiger op de afdeling.
Enkele bewoners worden naar het toilet of naar bed geholpen en medewerkers hebben tijd om te
rapporteren. Vanaf 14:45 uur is de avonddienst aanwezig voor de overdracht van diensten.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

75

Vervolg Box 6.1
In de avonddienst staan op de hele afdeling twee gediplomeerden ingedeeld van 14:45 tot 23:15
uur. Bij hoge krapte komt het ook voor dat één gediplomeerde aangevuld wordt met een
verzorgende of helpende. Vanaf 20:30 uur wordt de zorgdienst dan ondersteund door de
huiskamerdienst om bewoners alle naar bed te brengen. Zeker bij bewoners die met twee
medewerkers naar bed gebracht moeten worden is de huiskamerdienst nodig. Doordat 30 bewoners
met twee medewerkers naar bed worden gebracht, wordt de avondbezetting als zeer krap ervaren.
In de avond komt het daarnaast regelmatig voor dat één van de huiskamers niet bezet is waardoor
de gediplomeerde ook de broodmaaltijd in de avond verzorgd en toezicht houdt op een huiskamer.
Door deze drukte beginnen medewerkers om 15:15 uur al met het klaarleggen van pyjama’s. Met
deze bezetting redden medewerkers het net, maar is er geen ruimte om in te spelen op calamiteiten
of probleemgedrag bij bewoners. Omdat het probleemgedrag op de afdeling voornamelijk
plaatsvindt tussen 16:00 en 18:00 uur worden ervaren medewerkers op deze momenten als
belangrijk ervaren. Zij kennen de bewoners en weten hoe ze op bewoners moeten inspelen.
Bewoners naar bed brengen op het moment dat zij dit willen, lukt met deze bezetting niet.

De variatie in dagelijkse bezetting tussen verpleegafdelingen somatiek
Voor de zes participerende verpleegafdelingen somatiek is in tabel 6.2 per afdeling de
personele bezetting per 30 bewoners per dag weergegeven. In de tabel is weergegeven
hoeveel uur personeel de afdeling per 30 bewoners per dag inzet en hoe deze bezetting
zich verhoudt ten opzichte van de woonzorg uren uit de ZZP’s van bewoners. In de tabel
is daarnaast weergegeven welk percentage van de totale bezetting wordt ingezet met de
verschillende opleidingsniveaus.
Tabel 6.2

Het aantal uren inzet per dag, de inzet ten opzichte van beschikbare ZZP-uren en het
opleidingsniveau van medewerkers uitgezet per verpleegafdeling somatiek

Afdeling

Inzet excl.
nachtdienst
in uren*

Inzet excl.
nachtdienst
t.o.v. ZZP’s

VP 1(a)

89,3

112%

9%

54%

18%

0%

19%

VP 2(d)

62,2

89%

0%

65%

21%

0%

14%

VP 3(d)

102,3

134%

0%

36%

43%

0%

21%

VP 4(g)

69,6

101%

9%

54%

9%

0%

28%

VP 5(i)

80,8

89%

26%

43%

15%

0%

16%

VP 6(l)

74,0

102%

22%

44%

15%

7%

13%

Gemiddeld

79,7

104%

11%

48%

22%

1%

19%

%
%
Niveau 4 Niveau 3

%
Niveau 2

%
Niveau 1

% Ondersteuning

* inzet berekend per 30 bewoners

De totale inzet van verpleegafdelingen somatiek tussen 7:00 en 23:00 uur varieert tussen
de 62 uur en de 102 uur. Ook de personele inzet ten opzichte van de woonzorg uren uit
ZZP’s varieert sterk. Eén afdeling zet aanmerkelijk meer personeel in dan het aantal
woonzorguren uit de ZZP’s van de bewoners. De twee afdelingen met de laagste
personele inzet zetten exclusief nachtdienst 89% van de beschikbare uren uit ZZP’s in
tussen 7:00 en 23:00. In tabel 6.2 is ook een variatie zichtbaar in het opleidingsniveau van
medewerkers dat op de afdelingen wordt ingezet. Voor een weergave van deze
verschillen is in figuur 6.4 een overzicht gegeven van het aantal uur dat per
opleidingsniveau wordt ingezet.

76

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Figuur 6.5

De personele bezetting in uren per dag uitgezet naar opleidingsniveau per afdeling

Uren inzet per 30 bewoners

Verpleegafdeling somatiek
Uren inzet per opleidingsniveau
110
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
VP 1(a)

VP 2(d)

VP 3(d)

VP 4(g)

VP 5(i)

VP 6(l)

Afdeling
Niveau4

Niveau3

Niveau 2

Niveau 1

Ondersteuning zorg

In figuur 6.5 is zichtbaar dat vier van de zes verpleegafdelingen somatiek niveau 4
personeel inzet. Op afdeling VP3(d) na roosteren alle afdelingen voor het merendeel
niveau 3 of 4 medewerkers in. Niveau 2 en niveau 1 personeel wordt nauwelijks op de
verpleegafdelingen somatiek ingezet. Op afdeling VP3(d) is de inzet van niveau 2
personeel hoog doordat per dag meer dan 12 uur van de bezetting uit leerlingen bestaat
die zijn meegerekend in de personele bezetting. Ten opzichte van de overige afdeling is
het gemiddelde opleidingsniveau op deze afdeling laag. Daarnaast hebben de leerlingen
veel sturing nodig waardoor ervaren medewerkers extra belast worden. Eén afdeling
maakt gebruik van niveau 1 personeel. Gemiddeld wordt deze niveau 1 medewerker 5 uur
per dag ingezet. De inzet van ondersteunend personeel varieert per afdeling tussen de
9 uur en 21 uur. Een doorsnee verpleegafdeling somatiek met twee huiskamers per 30
bewoners kan met 9 uur beide huiskamers niet de hele dag bezetten. Huiskamers op deze
afdelingen zijn daarom niet bezet of de welzijn- en toezichttaken worden overgenomen
door niveau 1 t/m 4 personeel.
In figuur 6.6 is het gemiddeld aan medewerkers niveau 1 t/m 4 per tijdstip weergegeven.
De weergave is per tijdstip een gemiddelde van alle verpleegafdelingen somatiek. In de
figuur 6.4 zijn daarnaast het minimum en het maximum aantal medewerkers niveau 1
t/m 4 van de zes afdelingen weergeven met foutbalken. De foutbalken in de figuur zijn
een maat voor de spreiding in het aantal medewerkers tussen de afdelingen.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

77

Figuur 6.6

Het aantal medewerkers per tijdstip op een verpleegafdeling somatiek uitgezet
naar opleidingsniveau
Verpleegafdeling somatiek
Bezetting per opleidingsniveau & tijdstip

9

Aantal medewerkers per 30
bewoners

8
7
6
5
4
3
2
1
7:00

8:00

9:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00

Tijdstip
Niveau 4

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 1

In figuur 6.6 is zichtbaar dat het verloop van het aantal medewerkers op de
verpleegafdelingen somatiek vergelijkbaar is met het verloop van personeel op de
PG afdelingen. In de ochtendzorg en tijdens de overdracht zijn op beide type afdelingen
meer medewerkers aanwezig in vergelijking met de namiddag. Ten opzichte van de PG
afdelingen is het verschil tussen het aantal medewerkers voor versus na 15:00 uur groter
op verpleegafdelingen somatiek. Verpleegafdelingen somatiek zijn daardoor meer bezet
in de ochtendzorg en minder in de namiddag. Gemiddeld is de bezetting van een
verpleegafdeling somatiek tussen 7:30 en 11:00 uur vijf medewerkers voor 30 bewoners.
In deze periode varieert het aantal medewerkers tussen afdelingen tussen de vier en zes
medewerkers. Na 11:00 uur neemt de gemiddelde bezetting af tot 4,5 medewerkers en
stijgt het verschil tussen de minimale en maximale bezetting tot een variatie van drie
medewerkers. Gezien de grote variatie tussen afdelingen tussen 11:00 en 15:00 uur zijn
de verschillen in bezetting in deze tijdsperiode het grootst.
Tijdens de piek in het aantal medewerkers rond 15:00 uur draagt de dagdienst over aan de
avonddienst. In de namiddag varieert het aantal medewerkers op de afdeling tussen
ongeveer twee en vier medewerkers per 30 bewoners. Na de overdracht zijn gemiddeld
drie medewerkers aanwezig op de afdeling. Vanaf 20:30 uur daalt het aantal medewerkers
op de afdeling totdat rond 23:00 uur de avonddienst de zorg overdraagt aan de
nachtdienst.
In figuur 6.7 is net als eerder voor de PG afdeling het gemiddeld aantal ondersteunende
medewerkers in de huiskamers weergegeven. De gemiddelde inzet wordt weergegeven
met het gekleurde vlak, de foutbalken geven de minimale en maximale bezetting van de
huiskamers weer.

78

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Figuur 6.7

Het aantal medewerkers ondersteuning per tijdstip op een verpleegafdeling somatiek
Verpleegafdeling somatiek
Medewerkers ondersteuning per tijdstip

Aantal medewerkers
per 30 bewoners

2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
7:00
0,5-

8:00

9:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00

Tijdstip

Gemiddeld hebben de verpleegafdelingen somatiek twee huiskamers per 30 bewoners. In
de figuur is zichtbaar dat op verpleegafdelingen somatiek gedurende de hele dag minder
ondersteunend personeel wordt inzet dan op PG afdelingen. De gemiddelde bezetting
geeft aan dat niet alle afdelingen hun huiskamers bezetten met ondersteunend personeel.
Gemiddeld is de bezetting van de huiskamers in de ochtend het hoogst. Naarmate de
middag vordert daalt het gemiddeld aantal ondersteunende medewerkers op de
huiskamers. Na 20:30 uur is geen van de huiskamers bezet. Over het algemeen zijn
bewoners op dit tijdstip naar bed of worden ze naar bed gebracht. De foutbalken in de
figuur geven de minimaal en de maximale bezetting door ondersteunend personeel aan. In
figuur 6.8 horen de balken voor de minimale en maximale bezetting bij dezelfde twee
afdelingen. Met deze informatie is zichtbaar in de figuur dat op minimaal één afdeling de
huiskamers bijna de hele dag onbezet zijn. Vaak houdt het niveau 1 t/m 4 personeel dan
een oogje in het zeil terwijl dezelfde medewerkers voornamelijk andere taken op de
afdeling uitvoeren. Aan de hand van de foutbalken is ook zichtbaar dat er minimaal één
afdeling is die de hele dag beide huiskamers bezet. Verwacht wordt dat op onbezette
huiskamers de persoonlijke aandacht voor bewoners minder is en bewoners minder om
handen hebben.
De variatie in dagelijkse bezetting tussen verzorgingsafdelingen
In deze paragraaf is ten slotte de personele bezetting van de zes verzorgingsafdelingen
weergegeven. Net als in de vorige paragrafen geeft tabel 6.3 een weergave van het totaal
aantal uur personeel dat per afdeling per 30 bewoners tussen 7:00 en 23:00 uur wordt
ingezet. Daarnaast geeft de tabel weer hoe de bezetting van de afdeling zich verhoudt tot
het aantal woonzorguren uit de ZZP’s van de bewoners. In de tabel is met percentages
weergegeven welk deel van de totale bezetting ingezet wordt met de verschillende
opleidingsniveaus. De totale bezetting van verzorgingafdelingen tussen 7:00 en 23:00 uur
varieert tussen de 30 en de 49 uur per 30 bewoners. In tabel 6.3 is zichtbaar dat afdeling
VZ5(j) niet alleen in het absoluut aantal uren meer personeel inzet maar ook ten opzichte
van de woonzorguren uit ZZP’s. In tabel 6.3 valt ook op dat de afdelingen sterk variëren
in het opleidingsniveau van personeel dat wordt ingezet. In figuur 6.8 is dit duidelijker
weergegeven. De tabel weerspiegelt het aantal uur personeel per opleidingsniveau die de
verzorgingafdelingen inzetten.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

79

Tabel 6.3

Het aantal uren inzet per dag, de inzet ten opzichte van beschikbare ZZP-uren en het
opleidingsniveau van medewerkers uitgezet per verzorgingsafdeling
Inzet excl.
nachtdienst
t.o.v. ZZP’s

Afdeling

Inzet excl.
nachtdienst
in uren*

VZ 1(e)

38,7

91%

0%

100%

0%

0%

0%

VZ 2(f)

42,5

75%

0%

47%

35%

18%

0%

VZ 3(f)

30,3

81%

0%

45%

38%

16%

0%

VZ 4(h)

37,7

84%

0%

61%

31%

8%

0%

VZ 5(j)

49,3

120%

0%

50%

33%

17%

0%

VZ 6(k)

32,9

95%

0%

46%

49%

5%

0%

Gemiddeld

38,6

91%

0%

59%

30%

11%

0%

%
Niveau 4

%
%
Niveau 3 Niveau 2

%
Niveau 1

% Ondersteuning

* inzet berekend per 30 bewoners

Figuur 6.8

De personele bezetting in uren uitgezet naar opleidingsniveau per afdeling

Uren inzet per 30 bewoners

Verzorgingsafdeling
Uren inzet per opleidingsniveau
55
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
VZ 1(e)

VZ 2(f)

VZ 3(f)

VZ 4(h)

VZ 5(j)

VZ 6(k)

Afdeling
Niveau3

Niveau 2

Niveau 1

In figuur 6.8 valt met name de bezetting van afdeling VZ1(e) op. De afdeling zet meer
dan het gemiddeld aantal uren in en alleen medewerkers met opleidingsniveau 3. Andere
afdelingen zetten een combinatie van de opleidingsniveaus in. Geen van de afdelingen zet
niveau 4 personeel in op de afdeling. Deze keuze hangt samen met de relatief lage en
minder complexe zorgvraag van bewoners op de verzorgingsafdelingen. Vijf van de zes
afdelingen zetten niveau 1 personeel in. Ten opzichte van de totale bezetting wordt op
verzorgingsafdelingen het meest niveau 3 personeel ingezet. Exclusief afdeling VZ1(e)
varieert dit percentage tussen de 45% en 61%. Het merendeel van de overige bezetting
bestaat uit niveau 2 personeel.
De keuze voor het aantal niveau 3 medewerkers op specifieke tijdstippen blijkt vooral
samen te hangen met het aantal medewerkers dat medicatie deelt en technische
handelingen mag uitvoeren. De interviews wijzen uit dat medewerkers niveau 2 op veel
verzorgingsafdelingen door middel van een aanvullende cursus ook bevoegd zijn voor het
delen van medicatie. In figuur 6.9 is voor de verzorgingsafdelingen het gemiddeld aantal

80

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

medewerkers per opleidingsniveau en per tijdstip weergegeven. Door middel van de
foutbalken is het maximum en minimum aantal ingezette medewerkers op
verzorgingsafdelingen per tijdstip weergegeven.
Figuur 6.9

Het aantal medewerkers per tijdstip op een verzorgingsafdeling uitgezet naar
opleidingsniveau
Verzorgingsafdeling
Bezetting per opleidingsniveau & tijdstip

Aantal medewerkers per 30
bewoners

5

4

3

2

1

7:00

8:00

9:00

10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00

Tijdstip
Niveau 3

Niveau 2

Niveau 1

Ten opzichte van de PG en verpleegafdelingen somatiek is de personele bezetting op
verzorgingsafdelingen relatief hoger in de ochtendzorg en lager in de namiddag en avond.
Daarnaast is tijdens de ochtendzorg de variatie in het aantal medewerkers dat wordt
ingezet groot. In de personele bezetting van verzorgingsafdelingen valt vooral de variatie
in de aanvangstijd en de lengte van diensten op. Op verpleegafdelingen somatiek en PG
afdelingen is variëren in de lengte van diensten minder gebruikelijk en worden diensten
veelal als diensten van 8 uur ingepland. Op verzorgingsafdelingen worden ook veel
diensten van 4, 5 en 6 uur ingepland.
In de dagelijkse bezetting neemt het gemiddeld aantal medewerkers tussen 8:00 en 10:00
uur toe van drie naar vier medewerkers. Gemiddeld gaat dit om bijna 2 medewerkers
niveau 3, 0,5 medewerker niveau 1 en 1,5 medewerker niveau 2. Om 8:00 varieert het
aantal medewerkers per 30 bewoners tussen de zes verzorgingsafdelingen tussen de twee
en vier medewerkers. Vanaf 9:00 is deze variatie tussen de drie en vijf medewerkers. Na
11:00 uur daalt het aantal medewerkers op de afdeling. Gezien de lage variatie op dit
tijdstip zijn er minimale verschillen tussen de afdelingen. Zichtbaar is dat niveau 1
personeel voornamelijk in de ochtend wordt ingezet. Dit is ter ondersteuning van de
hogere niveaus. Na 13:00 uur komt niveau 1 personeel nauwelijks meer voor op de
afdelingen. Rond 15:00 uur is een kleine piek zichtbaar voor de overdracht tussen de dag
en de avonddienst. Omdat niet alle medewerkers deelnemen aan dit overleg is de piek
klein. Na de overdracht valt op dat het aantal medewerkers stabiel is tot in de avond. Op
alle afdelingen zijn dan tussen de één en twee medewerkers per 30 bewoners aanwezig.
Gemiddeld is dit 1 medewerker niveau 3 met 0,5 medewerker niveau 2.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

81

In box 6.2 is de dagelijkse bezetting van verzorgingsafdeling VZ4(h) beschreven. De
beschreven dagelijkse bezetting is net als de eerdere beschrijving van de PG afdeling ter
illustratie voor de werkwijze op een doorsnee van dit type. Net als de eerdere beschrijving
is deze beschrijving niet representatief voor de keuzes over de dagelijkse bezetting die
worden gemaakt op alle verzorgingsafdelingen.

Box 6.2
De beschrijving van de dagelijkse bezetting op afdeling VZ4(h)
Afdelingskenmerken
Op de afdeling wonen 47 bewoners. Het merendeel van de bewoners heeft een zorgindicatie tussen
V&V 2 t/m 4. 14 bewoners verblijven op de afdeling met een zwaardere zorgvraag (ZZP6). De
afdeling bestaat uit drie gangen verspreid over drie verdiepingen. Iedere gang heeft een eigen
appartement dat ruim is opgezet met een slaapkamer, woonkamer, keukenblokje en een eigen
douchecel met douche en toilet. Ieder appartement is sfeervol ingericht met meubels van de
bewoner. De opzet van het gebouw maakt dat medewerkers redelijk van hot naar her moeten
lopen. Dit wordt versterkt door de aanwezigheid van twee tilliften op drie verdiepingen. Op de
afdeling zijn geen huiskamers en bewoners eten in de ochtend en avond in hun eigen appartement
en tussen de middag warm in het restaurant. Het ontbijt en avondeten wordt door de bewoner zelf
verzorgd of wordt hierbij ondersteund door een medewerker.
Ochtendzorg
De ochtendzorg wordt om 7:15 opgestart met zes medewerkers. In de instelling is een start
gemaakt met het flexibel roosteren van medewerkers. In het flexibel roosteren wordt bij de kleine
contracten gewerkt met korte diensten. Medewerkers met een 16uur contract werken hierdoor in
plaats van 2x8uur, 4x4uur. Door het flexibel roosteren moeten medewerkers inzetbaar zijn op alle
afdelingen van het huis. In de praktijk komt dit schuiven erop neer dat er per dag 1 medewerker op
een andere afdeling staat.
Daarnaast worden medewerkers zoveel mogelijk naar een vaste gang gestuurd omdat dit zowel fijn
is voor de cliënt als voor de werknemer. Van de diensten die om 7:15 opstarten is één dienst tot
15:45, één tot 13:45, één tot 12:15 en drie tot 11:15. Van deze medewerkers zijn er drie
medewerkers gediplomeerd met een bevoegdheid tot het delen van medicatie. De andere
medewerkers zijn voornamelijk niveau 2 medewerkers. In de ochtendzorg bestaat het grootste deel
van de taken uit het delen van medicatie, het ondersteunen van bewoners bij opstaan en aankleden
en het wassen van bewoners. De taken in de zorg zijn vastgelegd in looplijsten. Voor iedere gang
ligt er op een vaste plek één looplijst waarop vermeld staat welke ondersteuning een bewoner
nodig heeft, wat de bewoner ontbijt, bijzonderheden bij de bewoner etc. In de volgorde van de
looplijst wordt vooral rekening gehouden met de tijdstippen waarop een bewoner de zorg wenst
maar wordt ook rekening gehouden met de indeling van het gebouw. Wijzigingen of nieuwe
wensen schrijven medewerkers op de lijst. Vervolgens verwerkt een vast aangewezen medewerker
dit tot een nieuwe versie.
Naast de zes diensten die om 7:15 opstarten, valt tussen 8:00 tot 13:00 een zorgassistent bij in de
zorg. Deze zorgassistent houdt zich voornamelijk bezig met afwasjes, het smeren van een broodje,
bedden opmaken en het opruimen van de spullen van de verzorgende. Door deze taakverdeling kan
een verzorgende zich alleen richten op de verpleeg technische handelingen en het wassen van
bewoners. Voorheen maakte de afdeling veel meer gebruik van zorgassistenten maar door klachten
dat bewoners te veel verschillende mensen zagen doet de afdeling dit nu veel minder. Om 11:30
start de eerste avonddienst op. Deze dienst is een gediplomeerde en loopt tot 18:00. Om 11:15
stromen vervolgens drie medewerkers uit de ochtendzorg uit. Bijna alle bewoners zijn dan van bed
en zijn gewassen of gedoucht.

82

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Vervolg Box 6.2
Middagmaaltijd, namiddag en avond
Tussen 12:00 en 12:30 gaan de meeste bewoners naar het restaurant voor een warme maaltijd.
Omdat veel bewoners zich goed kunnen voortbewegen is ondersteuning door medewerkers bij een
deel van de bewoners noodzakelijk. In het sfeervol ingerichte restaurant kunnen bewoners van een
menukaart een warme maaltijd kiezen. In het restaurant zijn medewerkers aanwezig voor wanneer
een bewoner teruggebracht wil worden naar het appartement.
In de namiddag is het rustig op de afdeling. Één medewerker uit de ochtendzorg en de vroege
avonddienst zijn aanwezig op de afdeling. Om 14:15 start een tweede gediplomeerde avonddienst
op met een dienst tot 22:45. Daarnaast is in de avond tussen 17:00 en 22:00 nog een niet
gediplomeerde dienst aanwezig. In de namiddag is de afdeling vrijwel verlaten. Bewoners
verblijven op hun appartement en een gediplomeerden loopt rond voor het delen van medicatie.
Bewoners kunnen medewerkers oppiepen wanneer ze hulp nodig hebben. Om 18:00 stroomt één
gediplomeerde uit de zorg en twee medewerkers zijn vanaf dan verantwoordelijk voor alle
bewoners op de afdeling. In de avond is de zorgdruk relatief hoog door zorgvraag bij de
voorbereiding en het eten van de maaltijd en alle bewoners die naar bed geholpen moeten worden.

De zorg ondersteund door vrijwilligers, mantelzorgers en stagiaires
In veel instelling voor langdurige zorg wordt de zorg voor bewoners ondersteund door
onbetaalde krachten zoals vrijwilligers, mantelzorgers en stagiaires. In de vragenlijst voor
afdelinghoofden geven alle afdelingen, op één na, aan gebruik te maken van vrijwilligers
op de afdeling. Gemiddeld zijn er 1,8 vrijwilligers per dag aanwezig op de afdeling in een
range van nul tot en met zes vrijwilligers. Mantelzorgers worden op de afdelingen minder
vaak ingezet. Van de 20 afdelingshoofden geven 13 afdelingshoofden aan geen actieve
mantelzorgers op de afdeling te hebben. Op de overige afdelingen zijn tussen de één en
de vier mantelzorgers per dag aanwezig. In de vragenlijst hebben de afdelinghoofden
hebben ook aangegeven welke taken vrijwilligers en mantelzorgers op de afdeling
vervullen. In tabel 6.8 zijn de resultaten op deze vraag weergegeven. Vrijwilligers en
mantelzorgers worden het meest ingezet als ondersteuning bij het wandelen, winkelen of
uitstapjes van bewoners. Vrijwilligers worden door geen van de afdelingen ingezet als
ondersteuning voor een zorgtaak zoals het wassen van bewoners. In de categorie ‘anders,
namelijk’; geven drie afdelingen aan vrijwilligers in te zetten bij een ziekenhuisbezoek.
Overig genoemde taken in de categorie ‘anders, namelijk’; is de aanwezigheid in de
huiskamer, chauffeur bij uitjes en gastvrouw op de afdeling.
Tabel 6.8

Het aantal afdelingen dat een specifieke taak op de afdeling door vrijwilligers laat
uitvoeren (N=20)
Aantal afdelingen
16

Valide %
80%

Ondersteuning bij kleine groepsactiviteiten zoals muziek, zang of kaarten

13

65%

Koffie/ thee rondbrengen

13

65%

Individuele bezoeken aan bewoners

12

60%

Assistentie bij maaltijdverstrekking

11

55%

Ondersteuning op feestdagen

8

40%

Ondersteuning bij het voeden van bewoners

4

20%

Ondersteuning bij het wassen van bewoners

0

0%

Anders, namelijk…

7

35%

Ondersteuning bij wandelen, winkelen of uitstapjes van bewoners

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

83

In de dagelijkse bezetting van afdelingen zijn stagiaires vaak niet meegerekend. Omdat
stagiaires wel een bijdrage leveren in het ondersteunen van het vaste zorgpersoneel is het
aantal stagiaires uitgevraagd in het interview met het afdelingshoofd van de afdeling. Het
gaat hierbij vaak om stagiaires die parttime op de afdeling werkzaam zijn. Op de
deelnemende afdelingen zijn gemiddeld 2,1 stagiaires aanwezig. Tussen de afdelingen
varieert het aantal stagiaires tussen de nul en de zes. Op de verpleegafdelingen somatiek
zijn gemiddeld vier stagiaires aanwezig, op PG afdelingen en verzorgingsafdelingen
varieert het aantal stagiaires tussen de één en twee stagiaires.

6.3

Overzicht van scores op kwaliteit van zorg, contextfactoren en dagelijkse
bezetting
In de hoofdstukken 3, 4 en 5 zijn de resultaten per afdeling weergegeven voor de
geobserveerde kwaliteit van zorg, contextfactoren en dagelijkse bezetting. Deze paragraaf
beoogd met tabel 6.9 per afdeling een overzicht te geven van alle scores op de gemeten
uitkomstmaten. De tabel geeft inzicht in afdelingen die goed, gemiddeld of laag scoren op
kwaliteit van zorg en hoe dit samenhangt met de scores op de contextfactoren en de inzet
van personeel. In de tabel worden de scores van de afdelingen per uitkomstmaat omgezet
in bovengemiddeld ‘+’, gemiddeld ‘o’ en ondergemiddeld ‘-’. Hiervoor wordt de score
van de afdeling vergeleken met de gemiddelde score van het type afdeling. Of een
afdeling een ‘+’, ‘o’ of een ‘-’ ontvangt is berekend door per uitkomstmaat de variantie
(een maat voor spreiding in score tussen de afdelingen) te berekenen. Afdelingen in de
range van het gemiddelde plus of min de variantie scoren gemiddeld (o). Afdelingen die
hoger scoren dan deze range krijgen een ‘+’, en afdelingen die onder deze range scoren
ontvangen een ‘-’. Weergegeven verschillen zijn dus niet gebaseerd op significante
verschillen maar geven inzicht in hoe afdelingen ten opzichte van elkaar scoren.
In de tabel is voor dagelijkse bezetting alleen een beoordeling gegeven voor het aantal
uren personeel dat de afdeling exclusief nachtdienst inzet ten opzichte van de beschikbare
ZZP-uren. Afdelingen die op basis van de tabel in voorgaande paragrafen minder dan
90% personeel inzetten volgens de ZZP beschikbare uren scoren ondergemiddeld,
afdelingen die tussen de 90% en 125% van de beschikbare uren inzetten scoren
gemiddeld en afdelingen die hier boven inzetten scoren bovengemiddeld. De afdelingen
zijn niet beoordeeld op basis van het opleidingsniveau van personeel dat wordt ingezet.
Voor een dergelijke vergelijking is geen objectief vergelijkingsinstrument voor handen en
bestaan geen richtlijnen om dit objectief te kunnen beoordelen.
In de tabel is vervolgens per afdeling een totaalscore voor kwaliteit van zorg, context en
dagelijkse bezetting berekend. Deze maat kan gebruikt worden om afdelingen onderling
te vergelijken en kan inzicht te bieden in mogelijke patronen tussen kwaliteit, bezetting
en context. De totale score komt tot stand door drie punten te rekenen per ‘+’, één punt
per ‘o’ en geen punten voor iedere ‘-’. Opgeteld geeft dit een totaalscore.
Bovengemiddelde kwaliteit van zorg is gedefinieerd als een totaalscore hoger dan zes
punten (minimaal twee factoren met een ‘+’ of minimaal één factor ‘+’ en overige
factoren een ‘o’). Een gemiddelde kwaliteit van zorg is een score van vier of vijf punten.
Een bovengemiddelde context is een score van 10 of meer punten (minimaal twee
factoren met een ‘+’ en maximaal één factor ‘-’). Een gemiddelde score op context is een
score tussen de zes en negen punten.

84

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Autonomie

+
o
o
o
o
o
o
o
o
-

o
+
o
o
o
o

o
o
o
o
o
o

Afdeling:

PG 1(a)
PG 4(c)
PG 5(c)
PG 9(i)
PG 6(e)
PG 11(l)
PG 3(b)
PG 2(b)
PG 10(j)
PG 7(g)

VP 1(a)
VP 6(l)
VP 4(g)
VP 3(d)
VP 5(i)
VP 2(d)

VZ 1(e)
VZ 5(j)
VZ 6(k)
VZ 3(f)
VZ 4(h)
VZ 2(f)

Sfeer

+
o
o
o

+
o
o
o
-

o
+
+
+
o
o
o
-

Veiligheidomgeving

o
+
+
o
-

o
o
o
o
+
-

+
+
o
+
o
o
-

Toezicht personeel
+
+
o
-

+
+
o
o
o

+
+
+
o
+
o
o
-

Totaal score
8
7
6
2
2
2

8
8
4
4
4
2

10
10
8
8
5
4
4
1
1
0

Overdracht
o
o
o
o
o
o

+
o
o
o
o

+
+
+
+
o
o
o
o

Tevredenheid
o
o
o
o
o
-

+
o
o
o
o
o

+
+
+
o
o
o
o

Ervaren werkdruk
+
o
o
o
o
o

o
o
o
o
o

+
+
+
o
o
o
-

Samenwerking
+
+
+
o
-

o
+
o
o
-

+
+
o
+
+
+
o
o
o

Training
+
o
o
+
o

+
+
o
-

+
+
+
o
o
o
o

Naleving procedures
o
o
+
o
-

+
+
o

+
+
+
o
o
+
o

Ziekteverzuim
o
+
o
o
o

+
o
o
o
o
-

+
o
o
o
+
+
+
o
-

Totaalscore
13
11
11
8
4
4

17
10
9
2
5
4

21
19
16
11
6
9
8
8
1
5

o
+
o
-

o
o
o
+
-

o
+
+
o
+
o
o
o

Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee

Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Nee

Nee
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja

Niveau 4

Dagelijkse bezetting

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Niveau 3

Contextfactoren

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Niveau 2

Kwaliteit van zorg
Bezetting tov ZZP's

Tabel 6.9: De uitkomsten op de kwaliteit van zorg, contextfactoren en dagelijkse bezetting gescoord en weergegeven per afdeling (N=22)

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Nee
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee

Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Ja
Nee
Nee
Ja
Nee

Niveau 1

In tabel 6.9 is zichtbaar dat ondergemiddelde scores op dimensies van kwaliteit van zorg
vaak behoren tot dezelfde afdelingen. Overige afdelingen scoren veelal een gemiddelde
of bovengemiddelde score. De scores op de contextfactoren geven een meer divers beeld
weer. Ondergemiddelde scores zijn in tegenstelling tot kwaliteit van zorg zichtbaar onder
een grotere groep afdelingen. Slechts enkele afdelingen scoren structureel hoog (of
structureel laag) op de contextfactoren.
Om een mogelijke relatie tussen kwaliteit van zorg, dagelijkse bezetting en context
inzichtelijk te maken, is in tabel 6.10 per afdeling het totaaloordeel op de drie variabelen
weergegeven. De totaaloordelen zijn afgeleid uit tabel 6.9 en onderscheiden de afdelingen
met bovengemiddelde, gemiddelde en ondergemiddelde scores. In de tabel zijn de
afdelingen gerangschikt op de beoordeling voor dagelijkse bezetting. Afdelingen zijn
vervolgens geordend op kwaliteit van zorg ten slotte op de contextfactoren. Afdelingen
met een gelijke score zijn willekeurig geordend.

VZ 6(k)

VP 4(g)

PG 11(l)

PG 7(g)

PG 10(j)

VP 2(d)

PG 3(b)

VZ 3(f)

PG 2(b)

VP 5(i)

VZ 2(f)

VZ 4(h)

o

o

o

-

-

-

-

-

-

Kwaliteit van zorg

+ + +

o

o

+ + + + + +

o

o

-

-

-

o

-

-

-

-

-

Contextfactoren

+ + +

o

-

+ + + + + +

o

o

-

-

-

o

o

o

-

-

-

VP 6(l)

o

VZ 1(e)

o

PG 9(i)

o

VP 1(a)

o

PG 6(e)

Dagelijkse bezetting + + + + +

Afdeling

PG 4(c)
VZ 5(j)
PG 5(c)

PG 1(a)

de relatie tussen de totaalscore op dagelijkse bezetting, kwaliteit van zorg en
contextfactoren weergegeven per afdeling (N=22)
VP 3(d)

Tabel 6.10

o

o

o

o

In de tabellen is in grote lijnen een patronen zichtbaar welke een tendens beschrijft voor
de relatie tussen dagelijkse bezetting, kwaliteit van zorg en context. In het eerste cluster
van vijf afdelingen is zichtbaar dat afdelingen met een bovengemiddelde bezetting ten
opzichte van de beschikbare ZZP-uren alleen hoog scoren op kwaliteit van zorg wanneer
de totaal score op contextfactoren bovengemiddeld is. Een hoge bezetting en een
gemiddelde of lage score op de context leidt tot gemiddelde kwaliteit van zorg.
In het tweede cluster staan de afdelingen met een personele inzet volgens de beschikbare
ZZP-uren. Net als in de groep met een bovengemiddelde dagelijkse bezetting scoren de
afdelingen met een hoge score op de contextfactoren ook bovengemiddelde op kwaliteit
van zorg. Een gemiddelde bezetting in combinatie met een lage score op de context gaat
samen met ondergemiddelde kwaliteit van zorg en een gemiddelde kwaliteit van zorg
gaat samen met een gemiddelde score op de context.
In het derde cluster zijn de afdelingen weergegeven met een bezetting lager dan 90% van
de beschikbare ZZP-uren. In combinatie met een ondergemiddelde score op de
contextfactoren scoren deze afdelingen ondergemiddeld op kwaliteit van zorg. Slechts
één afdeling scoort in combinatie met een gemiddelde score op de context gemiddeld op
kwaliteit van zorg. In het algemeen lijkt de mate waarin afdelingen de contextfactoren op
orde hebben de verschillen te verklaren tussen afdelingen met een verschil in kwaliteit
van zorg maar een overeenkomstige dagelijkse bezetting.

86

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

7 Relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg

In dit hoofdstuk wordt de data uit voorgaande hoofdstukken geanalyseerd op mogelijke
relaties tussen afdelingskenmerken, de dagelijkse bezetting en de geobserveerde kwaliteit
van zorg. Daarnaast wordt in dit hoofdstuk de invloed onderzocht van enkele
contextfactoren op de relatie tussen de dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg. Aan de
hand van multi-level analyses wordt nagegaan in hoeverre de score op de vier dimensies
van geobserveerde kwaliteit van zorg verklaard wordt door de variatie in de dagelijkse
bezetting, afdelingskenmerken of contextfactoren.

7.1

Invloed van afdelingskenmerken en dagelijkse bezetting op de kwaliteit van
zorg
In hoofdstuk vijf zijn de resultaten voor de kwaliteit van zorg op de vier dimensies sfeer
op de afdeling, geboden autonomie, veiligheid van omgeving en toezicht door personeel
beschreven. In hoofdstuk zes is vervolgens inzicht gegeven in de dagelijkse bezetting van
de afdelingen. Per tijdstip is het aantal niveau 1 t/m 4 medewerkers en ondersteunend
personeel uitgewerkt. Met multi-level analyses wordt in dit hoofdstuk de relatie tussen
dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg onderzocht. Hierbij is de uitkomstmaat van de
analyse (de afhankelijke variabele) telkens één van de vier dimensies van kwaliteit van
zorg is. De multi-level analyse wordt uitgevoerd op twee levels: het level voor verschillen
tussen afdelingen en het level voor verschillen tussen observatiemomenten. Van 23
afdelingen is de geobserveerde kwaliteit van zorg op drie momenten toegevoegd. De
resultaten van de multi-level analyse geven weer in welke mate de variabelen verschillen
in kwaliteit van zorg tussen afdelingen (level 1) en verschillen in kwaliteit van zorg
tussen de drie observatiemomenten (level 2) verklaren.
In de analyse worden eerst vier afdelingskenmerken als variabele aan het model
toegevoegd. Deze afdelingskenmerken zijn: PG versus somatiek afdeling, verpleegversus verzorgingshuis, grootschalige versus kleinschalige afdeling en ligging in de
Randstad versus ligging buiten de Randstad. De vier afdelingskenmerken zijn in het
model opgenomen als dummy variabelen en variëren niet over de tijd. De keuze voor de
variabelen is gemaakt op basis van de onderzoeksvragen in dit rapport. Daarnaast is per
variabele gekeken naar de mate waarin de variabele variantie in de kwaliteit van zorg
verklaard. Wanneer een variabele geen variantie in kwaliteit van zorg verklaard, is de
variabele niet opgenomen in het model.
Vervolgens worden in een tweede stap vier elementen van de dagelijkse bezetting aan het
model toegevoegd. Dit is gedaan om de invloed van de afdelingskenmerken los van de
invloed van de dagelijkse bezetting te meten. De toegevoegde elementen van de
dagelijkse bezetting zijn: het aantal medewerkers niveau 2, niveau 3, niveau 4 en
ondersteunend personeel dat op het tijdstip van de observatie aanwezig is op de afdeling.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

87

Omdat de kwaliteit van zorg op drie momenten is gemeten, zijn de variabelen voor de
dagelijkse bezetting ook per observatiemoment in de analyse opgenomen.
In de tabellen in dit hoofdstuk is telkens per variabele de coëfficiënt met een standard
error weergegeven. De coëfficiënt van de variabele beschrijft op welke wijze en in welke
mate de variabele de score op kwaliteit van zorg beïnvloed. In de tabel zijn onderin de
variantiecomponenten weergegeven. De verschillende variantiecomponenten geven weer
in welke mate de variantie in geobserveerde kwaliteit van zorg verklaard wordt door
verschillen tussen observatiemomenten of verschillen tussen afdelingen of geven weer
wat de totale variantie is. Daarnaast is in de tabel de Intra Class Correlatie (ICC)
weergegeven. Deze ICC geeft weer welk percentage van de totale variantie toebehoord
aan variantie tussen afdelingen of aan variantie tussen observatiemomenten is.
In tabel 7.1 is de relatie weergegeven tussen de dimensie sfeer, de afdelingskenmerken en
elementen van de dagelijkse bezetting. De dimensie sfeer beschrijft de omgang tussen het
personeel en de bewoners en de mate waarin de afdeling een levendige en huiselijke
indruk maakt. In het basismodel in de tabel is zichtbaar dat 56% van de variantie op sfeer
komt door verschillen tussen afdelingen en dat 36% van de variantie in sfeer komt door
verschillen tussen observatiemomenten.
Wanneer in stap 1 de afdelingskenmerken worden toegevoegd aan het model neemt de
variantie tussen afdelingen af en blijft de variantie tussen observatiemomenten gelijk. Dit
geeft aan dat de vier toegevoegde afdelingskenmerken een groot deel van de variatie in
sfeer tussen afdelingen verklaard. Door toevoeging van de afdelingskenmerken daalt de
variantie tussen afdelingen van 0,09 naar 0,02 met 77%. In de tabel geeft de coëfficiënt
van elk afdelingskenmerk aan op welke wijze en in welke mate het kenmerk de score op
sfeer beïnvloed. Tabel 7.1 geeft weer dat op PG afdelingen de score op sfeer 0,38 hoger is
dan op somatiek afdelingen. Daarnaast daalt de score op sfeer als de afdeling in de
Randstad gelegen is. In de tabel is zichtbaar dat de kenmerken PG afdeling versus
somatiek afdeling en de ligging van de afdeling significant van invloed zijn op de
geobserveerde sfeer (p<0.05).
In stap twee worden vier elementen van de dagelijkse bezetting toegevoegd. De
elementen gaan over het aantal medewerkers per opleidingsniveau dat per
observatiemoment aanwezig is. Na toevoeging van de elementen van de dagelijkse
bezetting is van stap één naar stap twee zichtbaar dat de variantie in sfeer tussen de
afdelingen gelijk blijft en dat de variantie tussen observatiemomenten met 21% afneemt.
Dit betekent dat de elementen van de dagelijkse bezetting alleen verschillen in sfeer
tussen de observatiemomenten van dezelfde afdeling verklaard.

88

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

De coëfficiënten van de dagelijkse bezetting geven weer dat het aantal medewerkers
niveau 4 en het aantal medewerkers ondersteuning, de sfeer op de afdeling positief en
significant beïnvloed. Het aantal medewerkers niveau 3 en niveau 2 zijn niet significant
van invloed op de sfeer op de afdeling. In stap twee zijn ook de afdelingskenmerken PG
versus somatiek afdeling en de ligging van de instelling significant van invloed op de
geobserveerde sfeer. Opvallend is dat in stap twee ook het afdelingskenmerk
verzorgingshuis versus verpleeghuis significant van invloed wordt op de sfeer. Een
verklaring hiervoor ligt in het feit dat geen van de verzorgingsafdelingen niveau 4
personeel op de afdeling of ondersteunend personeel op de huiskamers inzet. De
hoeveelheid niveau 4 personeel en ondersteunend personeel dat wordt ingezet is daardoor
alleen van invloed op de sfeer op verpleegafdelingen (PG dan wel somatiek).

Tabel 7.1

Multi-level analyses: de mate waarin de dagelijkse bezetting en afdelingskenmerken samenhangen met de sfeer op een afdeling (N=69)
Basismodel

Sfeer
Intercept

B
3,70

Stap 1:
Afdelingskenmerken
toegevoegd
(SE)
B
(SE)
0,070
3,97
0,167
0,38*
-0,11
-0,23
-0,27*

PG afdeling=1
Verpleegafdeling=1
Grootschalige afdeling=1
Ligging in Randstad=1

0,122
0,128
0,176
0,118

Bezetting niveau 4 (uren)
Bezetting niveau 3 (uren)
Bezetting niveau 2 (uren)
Bezetting ondersteuning (uren)
Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdeling
ICC observatiemomenten

0,09
0,06
0,16
56%
36%

0,034
4,593

0,02
0,06
0,09
23%
68%

0,014
6,929

Stap 2:
Dagelijkse bezetting
toegevoegd
B
(SE)
3,91
0,217
0,43*
-0,40*
-0,10
-0,39*

0,135
0,152
0,179
0,136

0,29*
-0,01
0,05
0,07*

0,132
0,051
0,056
0,038

0,02
0,05
0,08
27%
63%

0,013
4,402

* p<0.05

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

89

In tabel 7.2 zijn de resultaten weergegeven voor de relatie tussen de geboden autonomie,
de afdelingskenmerken en de dagelijkse bezetting. De dimensie geboden autonomie
beschrijft de verschillen in de persoonlijke inrichting en de grootte van kamers en of
bewoners voldoende ruimte hebben om zich terug te kunnen trekken. In het basismodel
van de analyse valt op dat de variantiecomponent afdelingen gelijk is aan de totale
variantie van de geobserveerde autonomie. Dit betekent dat de geboden autonomie voor
100% verklaard wordt door verschillen tussen afdelingen en niet door verschillen tussen
observatiemomenten. Zoals eerder beschreven in het hoofdstuk komt dit overeen met het
feit dat de geboden autonomie op een afdeling minimaal varieert tussen de
observatiemomenten.
Na toevoeging van de afdelingskenmerken in stap één neemt de variantie tussen
afdelingen met 57% af. Deze grote afname in variantie geeft aan dat de toegevoegde
afdelingskenmerken een groot deel van, maar niet alle, verschillen in score op de geboden
autonomie verklaren. De score voor geboden autonomie op een afdeling is significant
hoger wanneer de afdeling een PG afdeling is en significant lager wanneer de afdeling
een verpleegafdeling is.
Na toevoeging van de dagelijkse bezetting in stap twee daalt de totale variantie niet. Dit
geeft aan dat variatie in de dagelijkse bezetting tussen afdelingen of tussen
observatiemomenten geen verklaring is voor verschillen in de geboden autonomie.
Daarnaast zijn de coëfficiënten van de dagelijkse bezetting in de tabel zeer klein wat
betekent dat de dagelijkse bezetting niet samenhangt met de score op geboden autonomie.
Verschillen in de geboden autonomie hangen dus voornamelijk samen met een verschil in
afdelingskenmerken en nauwelijks met verschillen in de dagelijkse bezetting.

Tabel 7.2

Multi-level analyses: de mate waarin de dagelijkse bezetting en afdelingskenmerken samenhangen met de geboden autonomie op een afdeling (N=69)
Basismodel

Geboden autonomie
B
3,80

Intercept

(SE)
0,168

Stap 1:
Stap 2:
Afdelingskenmerken Dagelijkse bezetting
toegevoegd
toegevoegd
B
(SE)
B
(SE)
5,03
0,418
5,05
0,451
0,70*
-1,72*
-0,03
-0,39

PG afdeling=1
Verpleegafdeling=1
Grootschalige afdeling=1
Ligging in Randstad=1

0,306
0,321
0,441
0,295

Bezetting niveau 4 (uren)
Bezetting niveau 3 (uren)
Bezetting niveau 2 (uren)
Bezetting ondersteuning (uren)
0,65
Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten 0,00
0,65
Variantiecomponent totaal
100%
ICC afdeling
0%
ICC observatiemomenten

0,192
0,252

0,28
0,00
0,28
99%
0%

0,082
0,247

0,67*
-1,73*
-0,05
-0,41

0,335
0,336
0,468
0,311

0,00
-0,01
0,02
0,00

0,038
0,011
0,015
0,007

0,30
0,00
0,31
99%
0%

0,094
0,263

* p<0.05

90

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

In tabel 7.3 zijn de resultaten weergegeven van de multi-level analyse waarin de invloed
van afdelingskenmerken en de dagelijkse bezetting op de veiligheid van de omgeving is
gemeten. De dimensie veiligheid van omgeving beschrijft de toegankelijkheid van
openbare ruimtes, de verlichting van deze ruimtes en of het gebouw goed onderhouden is.
In de tabel is bij de variantiecomponenten zichtbaar dat de variantie in de veiligheid van
omgeving voor het grootste deel kan worden verklaard door verschillen tussen afdelingen.
Slechts een klein deel van de totale variantie wordt veroorzaakt door variantie tussen de
observatiemomenten.
Door toevoeging van de afdelingskenmerken in stap één daalt de totale variantie en de
variantie tussen afdelingen met 34%. In het model is zichtbaar dat alleen het verschil
tussen grootschalige en kleinschalige afdelingen significant van invloed is op de score
voor veiligheid van woonomgeving.
In stap twee zijn de elementen van de dagelijkse bezetting toegevoegd aan het model.
Door toevoeging van de dagelijkse bezetting daalt de totale variantie en de variantie
tussen afdelingen en tussen observatiemomenten niet. Dit betekent dat de variabelen niet
toegevoegd zouden moeten worden aan het model en dat de elementen van de dagelijkse
bezetting niet van invloed zijn op de score op veiligheid van woonomgeving. Het
significante effect van niveau 2 personeel in de tabel kan dan ook verwaarloosd worden
omdat het geen variantie verklaard.

Tabel 7.3

Multi-level analyses: de mate waarin de dagelijkse bezetting en afdelingskenmerken samenhangen met de veiligheid van omgeving op een afdeling (N=69)
Basismodel

Veiligheid van omgeving
Intercept

B
3,85

(SE)
0,116

Stap 1:
Stap 2:
Afdelingskenmerken Dagelijkse bezetting
toegevoegd
toegevoegd
B
(SE)
B
(SE)
4,43
0,355
4,50
0,390
0,39
-0,29
-0,80*
0,23

PG afdeling=1
Verpleegafdeling=1
Grootschalige afdeling=1
Ligging in Randstad=1

0,260
0,273
0,375
0,251

Bezetting niveau 4 (uren)
Bezetting niveau 3 (uren)
Bezetting niveau 2 (uren)
Bezetting ondersteuning (uren)
Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdeling
ICC observatiemomenten

0,31
0,01
0,32
96%
3%

0,092
0,860

0,20
0,01
0,21
94%
4%

0,060
1,329

0,41
-0,32
-0,78*
0,21

0,288
0,292
0,400
0,269

0,06
-0,02
-0,07*
0,02

0,098
0,028
0,040
0,020

0,22
0,01
0,23
95%
4%

0,068
2,122

* p<0.05

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

91

In tabel 7.4 zijn de resultaten voor de invloed van de afdelingskenmerken en de dagelijkse
bezetting op de veiligheid geboden door personeel weergegeven. De veiligheid geboden
door personeel beschrijft de bejegening, de mate waarin personeel zichtbaar aanwezig is
en de mate waarin personeel actief bezig is met de bewoners. In de variantiecomponenten
van het basismodel is zichtbaar dat verschillen in de score op veiligheid geboden door
personeel zowel afhankelijk zijn van verschillen tussen afdelingen als verschillen tussen
de verschillende tijdstippen. 41% van de totale variantie wordt verklaard door de
verschillen tussen afdelingen en 50% door verschillen tussen de tijdstippen.
Wanneer in stap één de afdelingskenmerken worden toegevoegd daalt de variantie tussen
afdelingen met 94% en daalt de variantie tussen de tijdstippen niet. De grote daling van
de variantie tussen afdelingen geeft aan dat de vier afdelingskenmerken verklarend zijn
voor bijna alle verschillen tussen afdelingen. Van de vier afdelingskenmerken zijn de
kenmerken PG versus somatiek afdeling en de ligging van de afdeling significant van
invloed op geobserveerde veiligheid geboden door personeel.
In stap twee zijn de elementen van de dagelijkse bezetting toegevoegd aan het model.
Door de toevoeging van de dagelijkse bezetting daalt de totale variantie en de variantie
tussen de tijdstippen. Omdat de variantie tussen afdelingen niet daalt, verklaren de
elementen van de dagelijkse bezetting alleen verschillen tussen de tijdstippen maar geen
verschillen tussen de afdelingen. In stap twee is zichtbaar dat het aantal medewerkers
niveau 4 significant van invloed is op de veiligheid geboden door personeel. Dit betekent
dat meer niveau 4 personeel op de afdeling samenhangt met meer toezicht door personeel
op de afdeling. Geen van de andere drie elementen van de dagelijkse bezetting hangt
significant samen met het toezicht door personeel.
Opvallend is dat in stap twee ook het afdelingskenmerk verzorgingshuis versus
verpleeghuis significant van invloed wordt op toezicht door personeel. Deze verandering
is ook zichtbaar bij de analyse van de dimensie sfeer in tabel 7.1. De verklaring voor het
optreden van deze verandering ligt in het feit dat de verzorgingsafdelingen geen niveau 4
personeel op de afdeling inzet. De hoeveelheid niveau 4 personeel dat wordt ingezet op
een afdeling is daardoor alleen van significant van invloed op het toezicht door personeel
op verpleegafdelingen (PG dan wel somatiek).

92

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Tabel 7.4

Multi-level analyses: de mate waarin de dagelijkse bezetting en afdelingskenmerken
samenhangen met de veiligheid geboden door personeel op een afdeling (N=69)
Basismodel

Veiligheid geboden door personeel
Intercept

B
3,93

(SE)
0,094

Stap 1:
Stap 2:
Afdelingskenmerken Dagelijkse bezetting
toegevoegd
toegevoegd
B
(SE)
B
(SE)
4,32
0,216
4,11
0,313
0,44*
-0,09
-0,29
-0,43*

PG afdeling=1
Verpleegafdeling=1
Grootschalige afdeling=1
Ligging in Randstad=1

0,158
0,166
0,228
0,152

Bezetting niveau 4 (uren)
Bezetting niveau 3 (uren)
Bezetting niveau 2 (uren)
Bezetting ondersteuning (uren)
Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdeling
ICC observatiemomenten

0,14
0,17
0,33
41%
50%

0,061
11,651

0,01
0,19
0,21
4%
91%

0,026
8,483

0,58*
-0,45*
-0,06
-0,54*

0,188
0,213
0,248
0,191

0,36*
0,05
-0,01
0,06

0,188
0,076
0,080
0,057

0,03
0,12
0,16
19%
72%

0,027
6,312

* p<0.05

7.2

Invloed van contextfactoren op de relatie tussen dagelijkse bezetting en
kwaliteit van zorg
In de vorige paragraaf is de relatie tussen de dagelijkse bezetting en de geobserveerde
kwaliteit van zorg in kaart gebracht. In deze paragraaf wordt de invloed van enkele
contextfactoren op de relatie tussen de dagelijkse bezetting en de kwaliteit van zorg
getoetst door middel van multi-level analyses. Per dimensie van de kwaliteit van zorg is
in het basismodel één variabele voor de dagelijkse bezetting ingevoegd. Deze variabele
bevat het totaal aantal medewerkers ondersteuning en niveau 1 t/m 4 dat per 30 bewoners
op het tijdstip van de observatie op de afdeling aanwezig is. De variabele is per tijdstip
opgenomen in het model en is een waarde voor alle opleidingsniveaus samen.
In stap één zijn vervolgens de contextfactoren aan het model toegevoegd. Voor de
contextfactoren medewerkertevredenheid, ervaren werkdruk, ziekteverzuim, het aantal
vrijwilligers op de afdeling en de vijf dimensies voor veilige en kwalitatief goede zorg is
getoetst of ze een deel van de totale variantie verklaren. Wanneer de contextfactor de
totale variantie verlaagd is de variabele toegevoegd aan het model. Uiteindelijk zijn de
contextfactoren de medewerkertevredenheid, de ervaren werkdruk, het ziekteverzuim op
de afdeling en de dimensie samenwerking tussen medewerkers in het model opgenomen.
De variabelen zijn toegevoegd per afdeling en variëren niet per tijdstip.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

93

Omdat slechts een maximum aantal variabelen op afdelingsniveau kan worden
toegevoegd aan het model zijn de afdelingskenmerken uit paragraaf 7.1 niet aan het
model toegevoegd. Uit de tabellen in deze paragraaf is op te maken op welke wijze en in
welke mate de contextfactoren van invloed zijn op de relatie tussen de dagelijkse
bezetting en kwaliteit van zorg.
Tabel 7.5 geeft de resultaten weer voor de invloed van de contextfactoren op de relatie
tussen dagelijkse bezetting en sfeer op de afdeling. In het basismodel is zichtbaar dat het
totaal aantal medewerkers op de afdeling significant van invloed is op de sfeer op de
afdeling. Wanneer in stap één de contextfactoren worden toegevoegd aan het model daalt
de variantie in sfeer tussen afdelingen en de variantie tussen tijdstippen niet. Dit geeft aan
dat verschillen in sfeer tussen afdelingen wel verklaard kunnen worden door de
contextfactoren in het model maar de verschillen gedurende de dag niet.
In de figuur is zichtbaar dat een hoger ziekteverzuim significant van invloed is op een
lagere sfeer op de afdeling. De medewerkertevredenheid, de samenwerking op de
afdeling of de werkdruk op de afdeling is niet significant van invloed op de gemeten
sfeer.
De significate relatie tussen sfeer en het ziekteverzuim kan verklaard worden door het feit
dat instellingen met een hoog ziekteverzuim meer invallers inzetten op de afdeling. In de
interviews met medewerkers wordt regelmatig genoemd dat invallers op de afdeling vaak
onbekend zijn met de vaste medewerkers, de bewoners en dat invallers op de afdeling
vaak solistisch werken. De verwachting is dat een slechtere band met bewoners en vaste
collega’s afstraalt op de sfeer op de afdeling.

Tabel 7.5

Multi-level analyses: de mate waarin de contextfactoren samenhangen met de relatie
tussen de dagelijkse bezetting en de sfeer op een afdeling (N=69)
Basismodel

Sfeer

Kenmerken van
medewerkers toegevoegd
B
(SE)

B

(SE)

Intercept
Aantal uur personeel per dag
Tevredenheid medewerkers
Ervaren werkdruk
Ziekteverzuim
Samenwerking op de afdeling

3,37
0,06*

0,116
0,019

1,54
0,07*
0,51
0,00
-0,06*
0,08

0,814
0,019
0,282
0,217
0,026
0,177

Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdeling

0,06
0,05
0,13
50%

0,028
1,757

0,03
0,06
0,09
32%

0,018
0,014

* p<0.05

94

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Tabel 7.6 en 7.7 geven de resultaten weer voor de twee dimensies geboden autonomie en
de veiligheid van de omgeving. In de beide basismodellen is zichtbaar dat de personele
bezetting niet van invloed is op deze twee dimensies. Daarnaast is in de tabellen onder de
variantiecomponenten zichtbaar dat de verschillen in score voornamelijk afhankelijk zijn
van verschillen tussen afdelingen en niet van verschillen tussen de tijdstippen.
Beredeneerd vanuit de factoren die deze dimensies omvatten is het ook aannemelijk dat
de scores niet variëren per tijdstip. Na toevoeging van de contextfactoren in stap één
verlaagt bij beide dimensies de variantie tussen afdelingen. Bij de dimensie geboden
autonomie neemt de variantie tussen afdelingen met 14% af. Bij de dimensie veiligheid
van omgeving is de daling van de variantie tussen afdelingen 32%. De toevoeging van de
contextfactoren verklaren dus slechts een deel van de variantie in de score van de
afdelingen. Geen van de toegevoegde contextfactoren zijn significant van invloed op de
geboden autonomie of de veiligheid van woonomgeving.
Tabel 7.6

Multi-level analyses: de mate waarin de contextfactoren samenhangen met de relatie
tussen de dagelijkse bezetting en de geboden autonomie op een afdeling (N=69)

Geboden autonomie

Basismodel

Kenmerken van
medewerkers toegevoegd
B
(SE)

B

(SE)

Intercept
Aantal uur personeel per dag
Tevredenheid medewerkers
Ervaren werkdruk
Ziekteverzuim
Samenwerking op de afdeling

3,81
0,00

0,185
0,004

6,50
0,00
-0,75
0,82
-0,10
-0,27

2,737
0,004
0,943
0,731
0,088
0,602

Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdeling

0,71
0,00
0,71
100%

0,220
0,252

0,61
0,00
0,61
100%

0,187
.

* p<0.05

Tabel 7.7

Multi-level analyses: de mate waarin de contextfactoren samenhangen met de relatie
tussen de dagelijkse bezetting en veiligheid van omgeving op een afdeling (N=69)

Veiligheid van omgeving

Basismodel

Kenmerken van
medewerkers toegevoegd
B
(SE)

B

(SE)

Intercept
Aantal uur personeel per dag
Tevredenheid medewerkers
Ervaren werkdruk
Ziekteverzuim
Samenwerking op de afdeling

3,89
-0,01

0,139
0,011

-1,00
-0,01
0,72
0,14
-0,02
0,46

1,719
0,011
0,593
0,459
0,055
0,378

Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdeling

0,34
0,01
0,35
96%

0,107
0,388

0,23
0,01
0,25
94%

0,074
1,898

* p<0.05

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

95

Ten slotte geeft tabel 7.8 de resultaten weer van de analyse voor de dimensie veiligheid
geboden door personeel. In het basismodel wordt de veiligheid geboden door personeel
significant beïnvloed door het aantal medewerkers op de afdeling. Dit komt overeen met
de resultaten uit hoofdstuk zes waarin het aantal medewerkers op de afdelingen per
tijdstip en tussen de afdelingen sterk varieert. Daarnaast sluit dit resultaat aan bij de
resultaten uit de vorige paragraaf waarin enkele elementen van de dagelijkse bezetting
significant van invloed zijn op de veiligheid geboden door personeel. In het basismodel is
onder de variantiecomponenten zichtbaar dat de variantie in toezicht door personeel
zowel verklaard wordt door verschillen tussen de afdelingen als verschillen tussen
tijdstippen.
Na toevoeging van de contextfactoren neemt de variantie tussen afdelingen af met 38%
en de totale variantie met 17%. Een hogere werkdruk en meer samenwerking op de
afdeling beïnvloedt het toezicht door personeel niet. Het ziekteverzuim en de
werktevredenheid op de afdeling is significant van invloed op het toezicht door personeel.
Een hoger ziekteverzuim leidt tot minder toezicht door personeel. Een hogere
medewerkertevredenheid leidt tot meer toezicht door personeel.
Tabel 7.8

Multi-level analyses: de mate waarin de contextfactoren samenhangen met de relatie
tussen de dagelijkse bezetting en de veiligheid geboden door personeel op een
afdeling (N=69)

Veiligheid geboden door personeel

Basismodel

Kenmerken van
medewerkers toegevoegd
B
(SE)

B

(SE)

Intercept
Aantal uur personeel per dag
Tevredenheid medewerkers
Ervaren werkdruk
Ziekteverzuim
Samenwerking op de afdeling

3,45
0,10*

0,166
0,028

1,79
0,09*
0,36**
0,05
-0,06**
0,16

0,975
0,029
0,489
0,319
0,038
0,241

Variantiecomponent afdelingen
Variantiecomponent observatiemomenten
Variantiecomponent totaal
ICC afdelingen

0,11
0,12
0,26
43%

0,051
2,540

0,07
0,13
0,21
32%

0,038
7,717

* p<0.05
** p<0.1

96

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

8 Conclusie, representativiteit en aanbevelingen

In dit afsluitende hoofdstuk wordt aan de hand van de resultaten uit de voorgaande
hoofdstukken antwoord gegeven op de onderzoeksvragen zoals gesteld in de inleiding
van het rapport. Vervolgens wordt de representativiteit van het onderzoek beschreven en
worden aanbevelingen gedaan voor beleid, praktijk en toekomstig onderzoek.

8.1

Doelstelling en methode
Het doel van onderhavig onderzoek was inzicht bieden in de variatie tussen afdelingen in
dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg en inzicht bieden in de samenhang tussen
bezetting, kwaliteit van zorg en contextfactoren. Aansluitend op de resultaten van dit
onderzoek en met inspraak van deelnemende instellingen tijdens expertmeetings is een
instrument ontwikkeld dat instellingen ondersteund bewuster om te gaan met de inzet van
personeel en deze keuzes meer te onderbouwen. Tegelijkertijd kan het instrument door de
IGZ worden gebruikt in het gefaseerde toezicht bij instellingen.
Aan het onderzoek hebben 23 afdelingen van 12 instellingen deelgenomen die zorg
bieden aan bewoners met voornamelijk een zorgzwaartepakket V&V 3 t/m 6. De
instellingen zijn divers geselecteerd zodat de groep instellingen een goed beeld geeft van
de populatie langdurige zorginstellingen in Nederland. Deelnemende afdelingen zijn
onderverdeeld in de types: psychogeriatrische afdelingen, verpleegafdelingen somatiek en
verzorgingsafdelingen. De personele bezetting van de afdelingen is in kaart gebracht
middels een inzage in personeelsroosters en interviews met het afdelingshoofd en
medewerkers van de afdeling. De kwaliteit van zorg is vastgesteld met observaties aan de
hand van de gevalideerde observatielijst “Woonomgeving” (van Beek et al. 2004). De
observatielijst geeft met name inzicht in de ‘zachte’ kant van de zorg zoals bejegening,
huiselijkheid, autonomie, de veiligheid van omgeving en iets om handen hebben. Een
reeks contextfactoren zijn in kaart gebracht met interviews met medewerkers en een
vragenlijst voor zowel medewerkers als afdelingshoofden.

8.2

Beantwoording onderzoeksvragen en algemene conclusie
In deze paragraaf worden de onderzoeksvragen beantwoord en wordt een algemene
conclusie beschreven. Tevens wordt in deze paragraaf beschreven wat de relevantie de
resultaten is en welke zaken in eerste instantie de aandacht verdienen wanneer wordt
gesproken over de driehoeksrelatie tussen kwaliteit van zorg, contextfactoren en de
bezetting van een afdeling.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

97

In welke mate en op welke wijze varieert de geobserveerde kwaliteit van zorg tussen de
participerende afdelingen?
De kwaliteit van zorg op de afdelingen is in kaart gebracht aan de hand van de
observatielijst “Woonomgeving” (van Beek et al. 2004). In deze lijst wordt de kwaliteit
van zorg gemeten voor vier dimensies: sfeer, geboden autonomie, veiligheid omgeving en
toezicht door personeel. De scores op deze dimensies tonen zowel verschillen tussen
afdelingen als ook verschillen tussen tijdstippen op een afdeling.
De variatie tussen de afdelingen is het grootst op de dimensies geboden autonomie en de
veiligheid van woonomgeving. De variatie tussen tijdstippen op een afdeling is op deze
twee dimensies minimaal. Op geboden autonomie scoren vooral verzorgingsafdelingen
hoog doordat bewoners op verzorgingsafdelingen meer ruimte hebben om hun eigen
leven te leiden door de beschikking over een eigen appartement ingericht met
persoonlijke spullen. Verschillen tussen PG afdelingen en tussen verpleegafdelingen
somatiek op geboden autonomie zijn groot. Afdelingen die laag scoren hebben
onpersoonlijke ruimtes, een gebrek aan eenpersoonskamers, krappe huiskamers en geen
ruimte heeft waar de bewoner zich kan terugtrekken. Veilige woonomgevingen komen
voor op alle type afdelingen. Afdelingen die laag scoren op veiligheid van woonomgeving
zijn vaak gehuisvest in gebouwen niet berekend op het gebruik van grote rolstoelen of
tilliften. De afdelingen hebben vaak krappe huiskamers of gangen en rondzwervende
tilliften en rolstoelen waardoor gevaarlijke situaties ontstaan.
De grootste variatie op afdelingen tussen tijdstippen is gemeten op de dimensies sfeer en
toezicht door personeel. Variaties op sfeer ontstaan door de mate waarin tijdens de zorg
tijd wordt genomen voor de bewoner, medewerkers een respectvolle houding hebben ten
opzichte van de bewoner en de mate waarin personeel en bewoners zich op hun gemak
voelen bij elkaar. In toezicht door personeel is de mate waarin personeel de bewoners
kent, zichtbaar aanwezig is op de afdeling en actief zorgt voor de bewoner belangrijk.
Verschillen per tijdstip op een afdeling op sfeer lijken zowel samen te hangen met de
hoeveelheid personeel dat aanwezig is op de afdeling maar ook met de mate waarin het
aanwezige personeel aandacht en tijd besteed aan de bewoner. Veel personeel op de
afdeling is dus geen garantie voor kwaliteit van zorg zolang medewerkers hun tijd niet
besteden aan de gewenste activiteiten en niet gericht zijn op de bewoner. Hetzelfde geldt
voor verschillen die zijn gemeten tussen afdelingen op toezicht door personeel.
In welke mate en op welke wijze varieert de dagelijkse bezetting tussen de participerende
afdelingen?
Tussen en binnen de type afdelingen bestaat een sterke variatie in het totaal aantal uur
medewerkers dat op een doordeweekse dag tussen 7:00 en 23:00 op een afdeling wordt
ingezet. Afgezet tegen de beschikbare ZZP-uren van afdelingen varieert de bezetting
tussen de 25% minder uren inzet en 40% meer uren inzet. Wanneer ook de nachtdienst
wordt meegerekend zal de inzet per afdeling iets hoger liggen. Ten opzichte van de
dagelijkse bezetting in het weekend is de beschreven doordeweekse bezetting hoger.
Op de drie type afdelingen wordt voornamelijk niveau 2 en 3 personeel ingezet. Niveau 1
personeel wordt vrijwel alleen ingezet op verzorgingsafdelingen. Niveau 4 personeel
wordt enkel ingezet op een deel van de PG afdelingen en verpleegafdelingen somatiek.
Op afdelingen met niveau 4 personeel fungeert de verpleegkundige als een coördinator in
de zorg die bijdraagt aan meer kennis, coachen van medewerkers en aansturing van de

98

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

zorg. Op andere afdelingen wordt aangegeven dat ervaren medewerkers niveau 3 hiervoor
ook volstaan. Medewerkers ondersteuning zijn op verpleegafdelingen bijna altijd in de
ochtend en in de middag wisselend per afdeling in de huiskamers aanwezig. Tussen de
afdelingen bestaan grote verschillen in opleidingsniveau, verantwoordelijkheden en
betrokkenheid bij de zorg van medewerkers in de huiskamers.
De onderbouwing van afdelingen voor het opleidingsniveau van medewerkers op de
afdeling is in eerste instantie gerelateerd aan het verschil tussen de drie type afdelingen.
Tussen afdelingen met een vergelijkbare zorgvraag hangen verschillen in het
opleidingsniveau van medewerkers samen met een verschil in inzicht over de
noodzakelijkheid van hoger opgeleid personeel, het functioneren van laag opgeleid
personeel op de afdeling en de vraag of de prioriteit ligt bij het welzijn of bij de zorg voor
bewoners. We spreken hierbij van een verschil in visie op kwaliteit van zorg en hoe deze
visie wordt omgezet in een bijpassend personeelsbestand en dagelijkse bezetting. Naast
verschillen die ontstaan door bewuste keuzes geeft een deel van de afdelingen aan dat
problemen bij het vinden van voldoende opgeleid personeel meespelen bij de inzet van
lager opgeleid personeel.
Grote verschillen tussen afdelingen zijn aanwezig in het aantal medewerkers per tijdstip,
de lengte van diensten en de flexibiliteit waarmee medewerkers kunnen worden ingezet.
Keuzes over het moment en lengte van inzet worden gemaakt op afdelingsniveau en zijn
vooral gericht op het dekken van de primaire zorgtaken overdag en minder op het creëren
van welzijn voor bewoners of het afdekken van risico’s tijdens de nacht. Beslissingen
over de hoeveelheid personeel dat wordt ingezet zijn gelimiteerd door de financiële
kaders die zijn opgesteld door het hoger management.
Gezien de soms weinig onderbouwde bezetting en de lage flexibiliteit waarmee
medewerkers worden ingezet, is er voor afdelingen nog veel winst te behalen door het
huidige middelen optimaler en meer weloverwogen in te zetten. Hiervoor dient de
afdeling een structuur te creëren waarin de bezetting wordt afgestemd op de taken,
medewerkers voldoende flexibel kunnen worden ingezet en waarbij verzuim en verlof
kan worden opgevangen met medewerkers die bekend zijn op de afdeling. De
ontwikkelde leidraad sluit aan op deze punten en ondersteund afdelingen bij het bewust
inzetten van personeel en de relevante randzaken.
In welke mate en op welke wijze is de dagelijkse bezetting afgestemd op de geïndiceerde
zorgzwaarte en de behoefte van cliënten?
Op de deelnemende afdelingen is de dagelijkse bezetting wat betreft het opleidingsniveau
van medewerkers in zekere mate afgestemd op de zorgzwaarte van bewoners. Instellingen
met een relatief lage zorgzwaarte zetten meer lager opgeleid personeel in en afdelingen
met een relatief hoge zorgzwaarte zetten meer hoger opgeleid personeel in. Op afdelingen
met een sterke toename in omvang van zorgvraag en complexiteit van zorg loopt de
aanpassing van het personeelsbestand vaak achter op de actuele zorgvraag van bewoners.
Vaak kan hoger opgeleid personeel niet direct gevonden worden of wordt dit bewust niet
aangenomen zolang lager opgeleid personeel nog in dienst is op de afdeling.
In interviews geven afdelingen aan minimaal in te spelen op een tijdelijk hoge zorgvraag
van bewoners op de afdeling. Enkel in extreme gevallen, zoals bij veel zieke en
bedlegerige bewoners, wordt tijdelijk meer personeel ingezet. In vrijwel alle gevallen zijn
financiële beperkingen hiervoor de reden en is toestemming van hoger management nodig

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

99

om buiten de financiële kaders of personele normen te treden. De flexibiliteit waarmee
afdelingen binnen hun huidige personele bezetting schuiven is klein wanneer gekeken
wordt naar het schuiven met het aantal diensten, de aanvangstijden van diensten en de
lengte van diensten zodat kan worden voorzien in de wisselende behoeftes van bewoners.
Vanuit het perspectief van cliëntgerichte zorg gezien zou een herverdeling van taken of
een aanpassing van de dagelijkse bezetting noodzakelijk zijn wanneer de zorgvraag of
behoeftes van bewoners veranderen. Op enkele afdelingen ontbreekt een cliëntgerichte
visie van medewerkers om de cliëntgerichte zorg te leveren. Daarnaast worden afdelingen
soms tegengewerkt door eerder afgesloten contracten met medewerkers en de wensen van
medewerkers om bepaalde diensten of op bepaalde tijdstippen te werken. Op veel
afdelingen is de aanpassing van de bezetting hierdoor een langdurig en complex proces.
Opvallend is in enkele gevallen de geringe mate waarin medewerkers worden betrokken
bij het tot stand laten komen van de bezetting. Op afdelingen waarop dit wel gebeurd
nemen medewerkers meer verantwoordelijkheid voor de bezetting en wordt de bezetting
meer geaccepteerd.
In welke mate en op welke wijze beïnvloeden elementen van de dagelijkse bezetting de
kwaliteit van zorg?
Door middel van multi-level analyses, expertmeetings en interviews met
afdelingshoofden en medewerkers is nagegaan in hoeverre er een verband bestaat tussen
het aantal medewerkers per opleidingsniveau per tijdstip en de sfeer, geboden autonomie,
veiligheid van woonomgeving en toezicht door personeel op de afdeling.
Op de dimensies sfeer en toezicht geboden door personeel blijkt de dagelijkse bezetting
van invloed. Afdelingen met een hoger totaal aantal uren personeel dat wordt ingezet,
bieden meer toezicht door medewerkers en een meer sfeervolle omgeving. De inzet van
meer niveau 4 personeel en meer ondersteunend personeel op verpleegafdelingen
somatiek en PG afdelingen is positief van invloed op de sfeer op de afdeling. Op
afdelingen met meer niveau 4 personeel wordt daarnaast ook meer toezicht geboden door
personeel. In de analyses verklaren deze elementen van de dagelijkse bezetting vooral
verschillen in kwaliteit van zorg tussen de tijdstippen van dezelfde afdeling en in kleine
mate het verschil in kwaliteit van zorg tussen afdelingen. De geboden autonomie en
veiligheid van woonomgeving wordt niet beïnvloed door de dagelijkse bezetting. In de
analyses voor deze dimensies zijn de elementen van de dagelijkse bezetting geen
verklaring voor zowel de verschillen in kwaliteit van zorg tussen afdelingen als voor
verschillen in kwaliteit van zorg tussen de tijdstippen.
In welke mate en op welke wijze beïnvloeden de contextfactoren de relatie tussen
dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg?
De resultaten van dit onderzoek tonen aan dat afdelingen onderling sterk variëren in de
kwantitatieve en kwalitatieve bezetting van hun afdeling en significant verschillen in de
geobserveerde kwaliteit van zorg. Door middel van multilevel analyses is de invloed
onderzocht van een aantal afdelingskenmerken en contextfactoren op de kwaliteit van
zorg in combinatie met de dagelijkse bezetting. Nagegaan is of op basis van de
kwantitatieve data een significante invloed bestaat van type afdeling, ligging,
ziekteverzuim, werktevredenheid, werkdruk, naleving procedures, samenwerking en
overdracht tussen medewerkers op bezetting en kwaliteit van zorg.

100

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

De analyses beschrijven een significante samenhang tussen een hogere score op de
dimensies sfeer en toezicht geboden door personeel en afdelingen van het type PG of
afdelingen die zijn gelegen buiten de Randstad. Een hoge score op de dimensie geboden
autonomie hangt daarnaast significant samen met afdelingen van het type
verzorgingsafdelingen en afdelingen van het type PG. Op de veiligheid van
woonomgeving hangt een hoger score significant samen met een kleinschalige opzet van
de afdeling.
Van de mogelijke beïnvloedende contextfactoren bestaat een significant samenhang
tussen en hoog ziekteverzuim en een lage score op de dimensies sfeer en toezicht door
personeel. Een hoge medewerkertevredenheid is significant van invloed op een hogere
score op de dimensie toezicht door personeel. Overige contextfactoren zoals
samenwerking, overdracht tussen medewerkers, naleving van procedures en werkdruk
zijn niet significant van invloed op de geobserveerde kwaliteit van zorg.
Aansluitend op de samenhang tussen kwaliteit van zorg en ziekteverzuim geven de
interviews met medewerkers en afdelingshoofden het belang aan van de wijze waarop en
de mate waarin afdelingen vervangend personeel bij ziekte of verlof kunnen inzetten.
Afdelingen die onverwacht verzuim niet kunnen opvangen of onvoldoende
mogelijkheden hebben om flexibel personeel in te zetten, hebben regelmatig een
minimale dagelijkse bezetting. Deze minimale bezetting gaat volgens medewerkers ten
koste van de zorg voor, en het welzijn van, bewoners. Naast voldoende mogelijkheden
om flexibel personeel te kunnen inzetten is ook de kwaliteit van de invalkrachten van
belang. Invalkrachten die bekend zijn met de afdeling, collega’s en bewoners van de
afdeling zijn beter in staat een bijdrage te leveren aan de zorg voor de bewoner en een
goede afstemming en samenwerking tussen medewerkers.
Algemene conclusie
Onderhavig onderzoek maakt inzichtelijk dat er veel variatie bestaat in de dagelijkse
bezetting en kwaliteit van zorg op afdelingen in de langdurige zorg. Verschillende
invullingen van de dagelijkse bezetting leiden echter tot goede kwaliteit van zorg. De
resultaten tonen aan dat er geen blauwdruk of vaste norm bestaat voor een optimale
dagelijkse bezetting. In de relatie tussen dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg blijken
naast voldoende (geschoold) personeel diverse contextfactoren van belang. Deze
contextfactoren beschrijven de werkomgeving en randvoorwaarden op de afdeling die
van belang zijn om medewerkers in staat te stellen verantwoorde zorg te leveren.
Aansluitend bij de resultaten uit overzichtstabel 6.9 lijkt kwaliteit van zorg meer samen te
hangen met de score van afdelingen op de contextfactoren en in mindere mate met de
hoeveelheid personeel dat wordt ingezet. Echter lijkt een inzet van personeel volgens de
beschikbare ZZP-uren de ondergrens om gemiddeld te scoren op kwaliteit van zorg.
Op het moment lijkt de discussie over verbetering van kwaliteit van zorg zich vooral te
focussen op het aantal medewerkers op de afdeling en hun opleidingsniveau. Gezien de
invloed van hoger opgeleid (verpleegkundig) personeel op de werkvloer en medewerkers
met welzijnstaken is dit deels terecht. Het belang van aandacht voor de werkomgeving en
randvoorwaarden op de afdeling mag echter niet uit het oog worden verloren. Daarnaast
is de visie van instellingen en medewerkers op kwaliteit van zorg het fundament en
vertrekpunt voor goede kwaliteit van zorg. Organisaties die op basis van hun visie zorg

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

101

dragen voor een op kwaliteit gerichte cultuur en structuur op de afdeling zetten bewuster
medewerkers in en creëren een stimulerende werkomgeving die bijdraagt aan betere zorg.
Een goede werkomgeving en de score op kwaliteit van zorg is daarmee afhankelijk van
de visie op kwaliteit van zorg en de hierop afgestemde structuur en cultuur door alle lagen
van de organisatie heen.
Op basis van de interviews kan worden geconcludeerd dat de personele bezetting op dit
moment veelal gebaseerd is op het routinematig inzetten van het beschikbare personeel.
Er vindt in beperkte mate afstemming plaats met veranderende zorgbehoeftes van
bewoners. Afdelingsmanagers blijken behoefte te hebben aan een instrument dat hen kan
ondersteunen om keuzes omtrent de kwaliteit en kwantiteit van de dagelijkse bezetting
beter te onderbouwen. Het instrument kan in de organisatie de discussie sturen over de
visie op kwaliteit van zorg en de daarbij behorende kwaliteit en kwantiteit van de
dagelijkse bezetting. Het instrument kan daarnaast gebruikt worden om in gesprek te
treden met de IGZ of cliënten en familie over onderbouwde keuzes voor de inzet van
medewerkers.

8.3

Representativiteit
In het onderzoek zijn gegevens verzameld op 23 afdelingen van 12 instellingen in de
langdurige zorg in Nederland. Ondanks de aselecte steekproef, de spreiding van
instellingen en de gevarieerde populatie instellingen kan er niet zonder meer vanuit
worden gegaan dat de gegevens in dit onderzoek representatief zijn voor alle verpleeg- en
verzorgingshuizen in Nederland. Het feit dat in dit onderzoek slechts 12 van de bijna
1700 verzorgings- en verpleeghuizen in Nederland zijn bezocht, geeft aan dat het
mogelijk is dat kwaliteit van zorg en de wijze waarop instellingen hun dagelijkse
bezetting inrichten sterker kan variëren dan nu is weergegeven. Doordat de afdelingen in
het onderzoek aselect en zo divers mogelijk zijn geselecteerd, komt de groep
deelnemende afdelingen in ieder geval overeen met de variatie in type afdelingen die
bestaat in de langdurige zorgsector. In de ideale situatie zou aan deze groep afdelingen
minimaal één afdeling uit de regio noord en één afdeling onder verscherpt toezicht bij de
IGZ worden toegevoegd.
De resultaten in de analyses kunnen beïnvloedt zijn door de relatief kleine groep
instellingen die aan het onderzoek hebben deelgenomen. Dit is voornamelijk het geval bij
de analyses waarin de vier afdelingskenmerken zijn meegenomen. In dit onderzoek
komen de afdelingen met een betere kwaliteit van zorg overeen op twee of drie van de
vier afdelingskenmerken. Doordat de populatie deelnemende instellingen klein is, kan
niet worden gezegd of dit patroon ook zichtbaar zal zijn onder een grotere groep
instellingen. Onderzoek onder meer instellingen moet dit uitwijzen. In een dergelijk
onderzoek kunnen daarnaast meer variabelen worden meegewogen in de multilevel
analyses. Hierdoor wordt het mogelijk om het effect van meer afdelingskenmerken of
contextfactoren in één analyse te meten.

102

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Bij de interpretatie van de resultaten is het belangrijk om rekening te houden met het feit
dat de data op iedere afdeling is verzameld op één dag. Hierdoor is de meting
vergelijkbaar aan bijvoorbeeld een jaarlijkse puntprevalentie waarbij tijdens het
eenmalige bezoek een schatting wordt gemaakt van de zorgproblemen. Zover te overzien
zijn de afdelingen in het onderzoek bezocht op een reguliere dag waarop de afdelingen
een gemiddelde bezetting hadden. Tijdens geen van de bezoekdagen is een afdeling
geobserveerd waar één of meerdere medewerkers afwezig waren of onbekende
uitzendkrachten op de afdeling meewerkten. De invloed van een vakantieperiode, een
hoog verzuim of andere factoren zijn hierdoor zoveel mogelijk uitgesloten.
Het sterke punt van dit onderzoek is dat duidelijk in kaart is gebracht hoe de kwaliteit van
zorg en de dagelijkse bezetting per afdeling en per tijdstip varieert op een reguliere dag.
Het nadeel van de meting op slechts één dag is dat de resultaten geen inzicht bieden in
hoe de kwaliteit van zorg op een afdeling verandert op dagen wanneer de afdeling anders
bezet is. Gezien de relatief kleine populatie afdelingen waren de soms significante
resultaten in de relatie tussen dagelijkse bezetting, kwaliteit van zorg en contextfactoren
op voorhand niet te verwachten. Dat de relatie tussen deze drie factoren ondanks de
kleine onderzoekspopulatie in dit onderzoek wel zichtbaar is, kan wijzen op een patroon
dat ook zichtbaar zal zijn in een onderzoek met een grotere onderzoekspopulatie.
Een laatste kanttekening bij het onderzoek moet geplaatst worden bij de wijze waarop de
kwaliteit van zorg in kaart is gebracht. Kwaliteit van zorg is een breed begrip dat vanuit
meerdere perspectieven, definities en meningen gemeten kan worden. In het onderzoek
was het wenselijk geweest de kwaliteit van zorg ook vanuit het cliëntperspectief in kaart
te brengen. Vanwege eerder benoemde redenen was het echter niet mogelijk de
uitkomstmaten van het Kwaliteitskader Verantwoorde Zorg te gebruiken. De kwaliteit
van zorg is daardoor alleen bepaald aan de hand van de observatielijst “Woonomgeving”
(van Beek et al. 2004). Gezien de validiteit van dit instrument en het belang van ook de
relatief ‘zachte’ kanten van zorg is dit geen probleem. Belangrijk is echter om mee te
wegen dat het gaat om slechts vier dimensies van de vele indicatoren voor kwaliteit van
zorg waarbij niet ingegaan worden op de klinische indicatoren of het cliëntperspectief op
kwaliteit van zorg. Hierdoor hebben conclusies over de invloed van dagelijkse bezetting
op kwaliteit van zorg in dit rapport voornamelijk betrekking op de gemeten aspecten van
kwaliteit van zorg. Aannemelijk is echter dat het ontbreken van een visie op kwaliteit van
zorg, het niet overwogen inzetten van personeel en het ontbreken van een cultuur en
structuur door alle lagen van de organisatie ook op andere gebieden zal leiden tot
verminderde kwaliteit van zorg.

8.4

Aanbevelingen
De resultaten en conclusies in dit rapport bieden aanknopingspunten voor een aantal
aanbevelingen gericht op beleid, de praktijk, de IGZ en mogelijk vervolgonderzoek. De
aanbevelingen grijpen terug op de hoofdlijnen van het onderzoek die zijn beschreven in
de algemene conclusie en managementsamenvatting. Aan de hand van de aanbevelingen
kunnen door verschillende partijen stappen worden bepaald om de kwaliteit van de
langdurige zorg te waarborgen en waar mogelijk in de toekomst te verbeteren.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

103

Aanbevelingen voor praktijk
De resultaten uit de studie laten zien dat verschillende invullingen van dagelijkse
bezetting kunnen leiden tot goede kwaliteit van zorg. Hierdoor bestaat er geen vaste
blauwdruk of norm voor een minimale of optimale dagelijkse bezetting. Een dergelijke
norm of blauwdruk is daarnaast niet realistisch en wenselijk gezien de sterke variatie in
de individuele zorgvraag en behoeftes van bewoners op de afdelingen. Gelet op de
patronen in de relatie tussen bezetting, kwaliteit van zorg en contextfactoren is wel een
tendens zichtbaar die inzicht biedt in voorwaarden die noodzakelijk zijn voor afdelingen
om bovengemiddeld te scoren op kwaliteit van zorg. Bovengemiddelde kwaliteit van zorg
is in eerste instantie gerelateerd aan voldoende aandacht voor de contextfactoren en een
goede werkomgeving voor medewerkers. Daarnaast dienen afdelingen minimaal het
aantal uren dat beschikbaar is vanuit de ZZP-indicaties in te zetten. Om de kwaliteit van
zorg binnen instellingen te waarborgen betekend dit zowel een focus op het volledig
inzetten van de beschikbare uren uit ZZP-indicaties als ook voldoende aandacht voor
contextfactoren die de medewerkers in staat stellen om goede kwaliteit van zorg te
leveren.
Uit de expertmeetings en interviews op de afdelingen blijkt daarnaast het belang van een
duidelijke visie op kwaliteit van zorg die vervolgens wordt omgezet in een duidelijke en
functionerende structuur en cultuur op de afdeling. Binnen organisaties die werken
volgens een weloverwogen structuur voeren medewerkers taken uit geredeneerd vanuit de
visie op kwaliteit van zorg voor bewoners. Organisaties dienen de verantwoordelijkheid
te nemen voor een dergelijke op kwaliteit gerichte visie, structuur en cultuur. Hiertoe
behoort de visie, structuur en cultuur geïmplementeerd en uitgedragen te worden door alle
lagen van de organisatie. Instellingen kunnen de ontwikkelde leidraad in dit rapport
gebruiken om deze visie te ontwikkelen, om bewuster om te gaan met de inzet van
personeel en deze keuzes te onderbouwen. Daarnaast biedt de leidraad instellingen
handvaten om het personeelbestand op termijn om te zetten in een flexibel en
uitgebalanceerd personeelsbestand dat aansluit op de individuele zorgvraag en behoeftes
van cliënten.
Om als instelling aan een dergelijke aanbeveling te kunnen voldoen, is het belangrijk om
na te gaan welke medewerker in de organisatie/ op de afdeling aan de hand van de
leidraad een op kwaliteit gerichte visie, cultuur en structuur kan uitwerken en vervolgens
kan bevorderen. De praktijk leert dat veel hoger opgeleid personeel te veel afstand heeft
van de werkvloer waardoor een binding met de afdeling ontbreekt. Hierdoor kunnen visie
en weloverwogen keuzes te ver van de werkvloer af komen te staan, niet actief in het
zorgproces worden geïntegreerd of niet gedragen worden door de werkvloer. Gelijktijdig
lijkt een dergelijke taak niet te passen bij medewerkers op de werkvloer gezien de
kennisoverstijgende elementen en specifieke competenties die noodzakelijk lijken.
Voortkomend uit de resultaten is het voor afdelingen aan te raden meer aandacht te
besteden aan het welzijn van bewoners en de bezetting van huiskamers. Naast dat
huiskamers langer bezet kunnen worden, is ook aandacht voor de taken, het
opleidingsniveau en competenties van ondersteunende medewerkers van belang. De
sterke relatie tussen kwaliteit van zorg en de aanwezigheid van meewerkend en

104

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

coördinerend niveau 4 personeel op de afdelingen kan voor de praktijk een
aangrijpingspunt zijn de inzet van niveau 4 personeel te overwegen op afdelingen met
bewoners met een complexe zorgvraag. Voornamelijk het inzicht in de complexe
zorgvraag, het coachen van andere medewerkers in de zorg en de aansturing van de zorg
zijn eigenschappen waarbij niveau 4 personeel van toegevoegde waarde kan zijn.
Aanbevelingen voor IGZ
De resultaten en conclusies in dit rapport biedt de IGZ inzichten op basis waarvan het
toezicht op instellingen wetenschappelijk kan worden onderbouwd. Aan de hand van de
resultaten en conclusies kunnen aanknopingspunten worden gevonden voor toezicht op
basis van weloverwogen keuzes omtrent de dagelijkse bezetting, het creëren van juiste
randvoorwaarden en het creëren van een goede werkomgeving. Dit in tegenstelling tot het
toetsen van de personele bezetting op basis van normen of blauwdrukken.
De ontwikkelde leidraad kan door de IGZ gebruikt worden voor toetsing van
onderbouwde keuzes van instellingen. De IGZ zou komend jaar in één van hun
toezichtactiviteiten de leidraad kunnen gebruiken. Bij gebruik van de leidraad stimuleert
de IGZ indirect het weloverwogen inzetten van personeel en het gebruik van de leidraad
door instellingen.
Omdat de leidraad op basis van deze studie is onderbouwt maar niet op grote schaal is
getoetst, dient de leidraad in eerste instantie getest te worden als toezichtinstrument. De
leidraad zal daarom in eerste instantie vooral te gebruiken zijn om in gesprek te treden
met instellingen over hun visie op kwaliteit van zorg, dagelijkse bezetting,
contextfactoren en werkomgeving.
Aanbevelingen voor beleid
Vanuit de praktijk blijkt het niet altijd mogelijk om de personele bezetting aan te laten
sluiten op de zorgvraag en behoeftes van cliënten als gevolg van het soms krappe aanbod
van opgeleid personeel. Om de kwaliteit van zorg te waarborgen ligt er voor veldpartijen
de aanbeveling om de juiste randvoorwaarden voor voldoende opgeleid personeel te
creëren en te stimuleren. Dit geldt voor alle niveaus in het opleidingscontinuüm.
Gezien de grote invloed van contextfactoren zoals werkomgeving op kwaliteit van zorg is
het stimuleren van een goed arbeidsmarktbeleid aanbevolen. Dergelijk beleid stimuleert
en creëert instellingen die hun verantwoordelijkheid nemen voor een goede
werkomgeving voor medewerkers. Hiertoe behoort een cultuur en structuur door alle lage
van de organisatie die voortkomt uit een op kwaliteit en veiligheid ontwikkelde visie van
de organisatie.
In de sector blijkt daarnaast regelmatig een mismatch te bestaan tussen de zorg die
cliënten en naasten verwachten en de zorg die door de instelling wordt aangeboden. Om
instellingen in staat te stellen in gesprek te treden over hun visie op kwaliteit van zorg en
daaraan gerelateerde keuzes voor de inzet van personeel dient een duidelijk beeld te
bestaan over wat verwacht mag worden van de langdurige zorgsector. Hiertoe dient een

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

105

realistisch en duidelijk beeld geschetst te worden voor cliënten en hun naasten over wat
ze mogen verwachten en wat van hen wordt verwacht.
Aanbevelingen voor onderzoek
Onderzoek naar de individuele competenties van medewerkers, de samenstelling van
zorgteams en de cultuur op de afdeling kan nog veel toevoegen aan de kennis over goed
en minder goed functionerende afdelingen. In dergelijk onderzoek zouden factoren die
gaan over teamdynamica, communicatie, coaching en teamgrootte gerelateerd kunnen
worden aan de kwaliteit van zorg voor bewoners. Met deze informatie kunnen
afdelingshoofden gerichter aan de slag met de structuur op de afdeling en kunnen
medewerkers gerichter worden ingezet of geselecteerd.
Voortbordurend op de resultaten van dit onderzoek is meer inzicht in de relatie tussen
personele bezetting en kwaliteit van zorg gedurende een langere periode gewenst. De
resultaten van dit onderzoek geven alleen inzicht in de variatie in dagelijkse bezetting en
kwaliteit van zorg op één reguliere dag. Inzicht in hoe variatie in de dagelijkse bezetting
per dag of per week van invloed is op kwaliteit van zorg op de lange termijn of per dag
maakt inzichtelijk in welke mate de veiligheid en kwaliteit van zorg afneemt op dagen dat
de afdeling minimaal bezet is.
Ten slotte blijken vrijwilligers, mantelzorgers en familie nog minimaal betrokken te
worden bij de zorg voor bewoners. Meer focus op het betrekken van deze mensen bij de
zorg is belangrijk gezien het groeiend aantal zorgbehoevenden in de toekomst, de krappe
arbeidsmarkt en de mogelijkheden die hier nog liggen. Meer inzicht is wenselijk in de
mate waarin en de wijze waarop vrijwilligers, mantelzorgers of familie kunnen bijdragen
aan meer en kwalitatief goede zorg voor bewoners.

106

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

Literatuurlijst

Beek. van A.P.A., Wagner, C., Frijters, D.H.M., Spreeuwenberg, P.P.M., Groenewegen, P.P., Ribbe, M.W.
(2004) Kwaliteit van zorg voor ouderen met psychogeriatrische problemen in verpleeg- en
verzorgingshuizen, Utrecht: NIVEL.
Borst-Eilers, E. (1997). De Kwaliteitswet zorginstellingen. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.
Castle, N.G., Engberg, J. (2007). The influence of staffing characteristics on quality of care in nursing homes.
Health Services Research, 42(5), 1822-1847.
Castle, N.G., Engberg, J. (2008). Further examination of the influence of caregiver staffing levels on nursing
home quality”, The Gerontologist, 48(4) 464-476.
CBS Statline (2011). http://statline.cbs.nl/statweb/
Daly, W.M., Carnwell, R. (2003). Nursing roles and levels of practice: a framework for differentiating
between elementary, specialist and advancing nursing practice. Journal of Clinical Nursing, 12 (2), 158167.
Harrington, C. (2001). Residential nursing facilities in the United States. British Medical Journal, 323, 507510.
Hickey, E.C., Young, G.J., Parker, V.A., Czarnowski, E.J., Saliba, D., Berlowitz, D.R. (2005). The effects of
changes in nursing home staffing on pressure ulcer rates. Journal of the American Medical Directors
Association 6(1) 50-53.
Jonge J de. Job Autonomy, well-being, and Health: a study among Dutch health care workers. Maastricht:
Rijksuniversiteit Limburg, 1995.
Landeweerd, J.A., Boumans, N.P.G., Nissen, J.M.F. (1996). Arbeidsvoldoening bij verplegenden en
verzorgenden. De Maastrichtse arbeidssatisfactieschaal voor de gezondheidszorg. Handboek
Verpleegkundige Innovatie. Houten: Bohn Stafleu.
Masterson, A. (2004). Towards an ideal skill mix in nursing homes. Nursing older people, 16(4), 14-16.
Merten, H., van Beek, A.P.A., Gerritsen, D.L., Poortvliet, M.P., de Leeuw, J.R.J., Wagner, C., (2007).
Dagelijkse bezetting van personeel en de kwaliteit van leven van bewoners met psychogeriatrische
problemen, Utrecht: NIVEL.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (2011), Programmabrief “Langdurige zorg”, kenmerk
DLZ/KZ-U-3067294. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Rantz, M.J., Mehr, D.R., Popejoy, L., Zwygart-Stauffacher, M., Hicks, L.L., Grando, V. et al. (1998).
Nursing Home Care Quality: a multidimensional theoretical model. Journal of Nursing Care Quality,
12(3), 30-46.

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012

107

RIVM (2006). Zorg voor gezondheid: Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2006. Bilthoven: Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu.
Schirm, V., Albanese, T., Garland, T.N. (1999) Understanding Nursing Home Quality of Care: Incorporating
caregivers' perceptions through structure, process, and outcome. Quality management in health care, 8(1)
55-63.
Schnelle, J.F., Simmons, S.F., Harrington, C., Cadogan, M., Garcia, E., Bates-Jensen, B.M. (2004).
Relationship of nursing home staffing to quality of care. Health Services Research, 29(2), 225-250.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2011). Zorg in de laatste jaren. Gezondheid en hulpgebruik in verzorgingsen verpleeghuizen 2000-2008. Den Haag
Sorra, J., Franklin, M., Streagle, S. (2008). Nursing Home Survey on Patient Safety Culture. Rockville, MD:
Agency for Healthcare Research and Quality.
Spilsbury K., Hewitt C., Stirk L., Bowman C. (2011). The relationship between nurse staffing and quality of
care in nursing homes: a systematic review. International Journal of Nursing Studies, 48(6), 732-750.
Spilsbury, K., Meyer, J., (2001). Defining the nursing contribution to patient outcome: lessons from a review
of the literature examining nursing outcomes, skill mix and changing roles. Journal of Clinical Nursing,
10(1) 3-14.
Vernet (2011) VerzuimMonitor, Sector Zorg, Jaar 2010. Amsterdam
Zhang, X., Grabowski, D.C. (2004). Nursing home staffing and quality under the nursing home reform act.
The Gerontologist, 44(1), 13-23.
Zorginnovatieplatform (2009). Zorgen voor mensen, mensen voor zorg: Arbeidsmarktbeleid voor de
zorgsector richting 2025. Den Haag.

108

De dagelijkse bezetting en kwaliteit van zorg in instellingen voor langdurige zorg, NIVEL 2012