Groen onderwijs in beweging
Aandachtspunten bij een overheveling van groen onderwijs van EZ naar OCW

Ministerie van Economische Zaken
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
13-9-2016

1. Aanleiding en onderzoeksopzet
1.1 Achtergrond
Het groen onderwijs is altijd nauw verbonden geweest met het landbouw-, natuur- en voedselbeleid.
De minister van Economische Zaken (EZ) is niet alleen als vakminister betrokken, maar heeft ook een
verantwoordelijkheid voor het groen onderwijsstelsel. De minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) is verantwoordelijk voor het gehele Nederlandse onderwijsbeleid, maar voor het
groene onderwijs samen met de minister van EZ. In de praktijk ligt de primaire verantwoordelijkheid
voor het groen onderwijs bij het ministerie van EZ, dat ook vorm geeft aan het landbouw- en natuuren voedselbeleid. Het groen onderwijs is het enige deel van het publiek bekostigd initieel onderwijs
waarbij de minister van OCW de verantwoordelijkheid deelt met een vakminister.
In de afgelopen twee decennia heeft met enige regelmaat de vraag over de positie van het groen
onderwijs op de politieke agenda gestaan. Op 17 november 2015 heeft de Tweede Kamer een motie1
aangenomen waarin wordt uitgesproken dat het groen onderwijs overgeheveld moet worden naar het
ministerie van OCW. De Kamer geeft in de motie aan dat de verworvenheden van het groen onderwijs
(doorlopende leerlijnen en een sterke binding met het bedrijfsleven) bij een overheveling behouden
moeten blijven en als inspiratie kunnen dienen voor het hele onderwijs. De Kamer verzoekt de
regering voorbereidingen te treffen voor de overheveling van het groen onderwijs naar het ministerie
van OCW. De motie noemt als voordelen van de financiering van al het onderwijs via de begroting van
één ministerie dat stijgende en dalende leerlingenaantallen niet tot overhevelingen tussen begrotingen
hoeven te leiden, de bekostiging per leerling tussen het groen en reguliere onderwijs gelijkgetrokken
kan worden en het makkelijker wordt om cross-sectorale opleidingen tussen het groen en reguliere
onderwijs aan te bieden.
In reactie op deze motie2 hebben de minister van OCW en de staatssecretaris van EZ benadrukt dat
ook het kabinet hecht aan de verworvenheden en kwaliteiten van het groene onderwijs, zoals
opgebouwd binnen de zogeheten gouden driehoek: de samenwerking tussen overheid, onderwijs en
bedrijfsleven. Tevens wijzen zij erop dat er kansen liggen in cross-sectorale samenwerking met andere
sectoren. De bewindspersonen geven in hun reactie aan te zullen onderzoeken aan welke
voorwaarden voldaan moet worden om de verworvenheden en kwaliteiten van het groen onderwijs bij
een overheveling naar OCW te behouden, en om kansen te verzilveren. Het kabinet geeft aan de
Kamer na de zomer van 2016 over de uitkomsten van dit onderzoek te informeren, zodat deze kunnen
worden betrokken bij de formatie van een nieuw kabinet.
De staatsecretaris van EZ heeft verder aangekondigd om samen met de groene sector aan een
strategische ontwikkelagenda voor het groen onderwijs voor de komende tien jaar te werken. Deze
agenda zal ook na de zomer aan de Kamer worden aangeboden.

1.2 Opdracht en onderzoeksvragen
De Secretarissen-Generaal van EZ en OCW hebben een interdepartementale projectgroep met
ambtenaren van EZ, OCW en Financiën de opdracht gegeven dit onderzoek uit te voeren. Het
onderzoek moet uitmonden in een feitelijke inventarisatie en analyse, als voorbereiding op
besluitvorming van een volgend kabinet. Dit onderzoek heeft daarmee niet als doel om een advies
en/of implementatieplan voor overheveling van het groen onderwijs op te stellen.
1

Gewijzigde motie van het lid Van Meenen c.s. ter vervanging van die gedrukt onder nr. 52 (17 november 2015), vaststelling van de
begrotingsstaten van het ministerie van OCW (VIII) voor het jaar 2016, TK 34 300 VIII, nr. 91 (vergaderjaar 2015-2016) .
2
Brief van de staatssecretaris van EZ en de minister van OCW aan de voorzitter van de Tweede Kamer (18 december 2015) , Groen onderwijs,
TK 34 284, nr. 6 (vergaderjaar 2015-2016).

1

De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:
-

Wat zijn verworvenheden van het groen onderwijs?
Welke verworvenheden worden geraakt door een overheveling van groen onderwijs naar OCW?
Welke kansen kunnen worden benut bij de overheveling van groen onderwijs naar OCW?
Aan welke randvoorwaarden moet voldaan worden om de verworvenheden van het groen
onderwijs bij een overheveling naar OCW te behouden?
Welke verantwoordelijkheden en budgetten op de EZ-begroting hangen samen met het groen
onderwijs en welke daarvan komen voor overheveling in aanmerking?
Wat zijn de gevolgen en aandachtspunten bij een overheveling van het groen onderwijs op het
gebied van financiën, uitvoering, personeel en organisatie en wet- en regelgeving?

De gevolgen van een overheveling voor financiën, uitvoering, personeel- en organisatie en wet- en
regelgeving zijn uitgewerkt aan de hand van de volgende vragen:
Financiën
Welke meerjarige budgetten op de EZ-begroting (artikel 7 Groen Onderwijs) komen in
aanmerking voor overheveling?
Op welke wijze kan de huidige bekostiging van het groen onderwijs na overheveling zoveel
mogelijk worden geharmoniseerd binnen de OCW begroting?
Welke andere financiële onderwerpen moeten worden geregeld bij een overheveling van EZ naar
OCW?
Uitvoeringstaken
Welke taken op het gebied van uitvoering, ondersteuning en toezicht worden door of namens EZ
uitgeoefend binnen het stelsel van het groen onderwijs?
Op welke wijze kunnen deze taken worden geborgd bij een overheveling naar OCW?
Personeel en organisatie
Wat is de formatie binnen EZ voor stelselactiviteiten voor groen onderwijs in fulltime-equivalent
(fte), zowel direct als indirect, en het apparaatsbudget dat in aanmerking komt voor
overheveling?
Wet- en regelgeving
Wat is de relevante wet- en regelgeving met betrekking tot het groen onderwijs?
Zijn er juridische redenen om wet- en regelgeving aan te passen bij een overheveling van groen
onderwijs naar OCW?
Wat is nodig om een overheveling juridisch vorm te geven?
Uitgangspunt voor de analyse is dat het groene onderwijsdomein bij een overheveling in beginsel in
stand blijft conform de huidige situatie en dat alleen die wijzigingen worden onderzocht die:
1.
2.

noodzakelijk zijn bij de overheveling naar OCW (zoals de wijziging van de verantwoordelijke
minister in wet- en regelgeving en aanpassingen bij uitvoeringsorganisaties);
nodig zijn voor harmonisatie van de onderwijsbekostiging.

1.3 Afbakening
Het groen onderwijs strekt zich uit van voorbereidend beroepsonderwijs tot en met wetenschappelijk
onderwijs binnen het domein van landbouw, voedsel en natuurlijke leefomgeving. Groene opleidingen
worden verzorgd aan:
2

•
•
•
•

32 groene afdelingen voor voorbereidend (middelbaar) beroepsonderwijs (vmbo)3, ondergebracht
bij scholengemeenschappen;
12 agrarische opleidingscentra (aoc) en 1 regionaal opleidingscentrum (roc);
4 hogescholen;
1 universiteit.

De mbo-opleidingen die onder het groen onderwijs vallen staan beschreven in het Centraal Register
Beroepsopleidingen (CREBO) en de groene ho-opleidingen in het Centraal Register Opleidingen Hoger
Onderwijs (CROHO).

1.4 Onderzoeksopzet
De projectgroep heeft de stakeholders in het groen onderwijs betrokken bij de inventarisatie van
verworvenheden van het groen onderwijs en de randvoorwaarden, kansen en aandachtspunten bij een
overheveling. Deze betrokkenheid was ook een wens van het groen onderwijs, het bedrijfsleven en de
opdrachtgevers. Er is een groot aantal interviews gehouden met vertegenwoordigers van het
onderwijs, bedrijfsleven, natuurorganisaties, regionale overheden en koepelorganisaties. Ook zijn twee
consultatiebijeenkomsten gehouden met stakeholders. De eerste consultatiebijeenkomst had als doel
in gesprek te gaan over de verworvenheden, kansen en risico’s. In de tweede bijeenkomst is
gesproken over de voorlopige bevindingen. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van alle
deelnemers van de bijeenkomsten, geïnterviewde personen en de leden de projectgroep en de
stuurgroep van het onderzoek.
Verder heeft de projectgroep voor het verzamelen van informatie zoveel mogelijk gebruik gemaakt
van bestaande rapporten die in de afgelopen jaren zijn verschenen, waaronder het rapport
‘Verkenning Sectoronderwijs’ van ABD Topconsult over de kenmerken van het groen onderwijsmodel
en de rapporten van Panteia over de onderwijsbekostiging OCW en EZ.4 De projectgroep heeft ook
input gekregen door middel van diverse inhoudelijke schriftelijke bijdragen van onder andere de
Wageningen University en Research Centre (WUR), de AOC Raad en de Groene Tafel
(samenwerkingsverband van het groen onderwijs).

1.5 Ontwikkelingen groen onderwijs
Het groen onderwijs is volop in beweging. Het groen onderwijs heeft te maken gehad met een
taakstelling op groene onderwijsvernieuwingssubsidies vanuit het regeerakkoord van het kabinet Rutte
II, die de sector – met name de aoc’s - voor een flinke uitdaging heeft gesteld. Deze bezuinigingen
zijn per 1 januari 2016 in werking getreden. De instellingen zijn bezig deze op te vangen. Mede naar
aanleiding daarvan hebben de instellingen de afgelopen jaren gewerkt aan de uitvoering en borging
van de resultaten uit de Meerjaren Investeringsprogramma’s (MIP) 2013-2015. Deze MIP’s zijn onder
meer gericht op het vernieuwen van het curriculum, ontwikkelen van cross-overs, versterken van
3

In de wet is bepaald dat het onderwijsaanbod op een school of scholengemeenschap voor vbo en/of mavo in het maatschappelijk verkeer ook
mag worden aangeduid als vmbo (= voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs). Vmbo is een term die in de praktijk heel vaak wordt
gebruikt. Toch is het geen schoolsoort in het voortgezet onderwijs, maar zoals gezegd een overkoepelend begrip voor een school met
voorbereidend beroepsonderwijs (vbo) en middelbaar algemeen vormend onderwijs (mavo).
4
Brief van de minister van OCW en staatssecretaris van EZ aan de voorzitter van de Tweede Kamer (15 september 2015), Groen onderwijs TK
34 284, nr. 4 (vergaderjaar 2015-2016), met als bijlagen:
Verkenning Sectoronderwijs, ABD Topconsult, mei 2015.
Onderwijsbekostiging OCW en EZ, vergelijking uitgaven en systematiek 2004-2014, Panteia 27 maart 2015.
Brief van de minister van OCW en staatssecretaris van EZ aan de voorzitter van de Tweede Kamer (26 oktober 2015) , Groen onderwijs TK 34
284, nr. 6 (vergaderjaar 2015-2016), met als bijlage:
Van toen naar straks, Berekeningswijzen uitgaven per student in het mbo vergeleken, Panteia 16 oktober 2015.

3

internationalisering en vergroten van authentiek leren. Focus ligt daarbij op samenwerking in de regio
en aansluiting van het onderwijs op de regionale arbeidsmarkt. De MIP’s hebben ook tot doel gehad
om te komen tot een verdere versterking van de kennisbasisinfrastructuur voor kennis en innovatie.
Ook werkt het groen onderwijs momenteel met het bedrijfsleven en de overheid aan een meerjarige
strategische ontwikkelagenda voor de komende tien jaar. Hiermee wordt richting gegeven aan de
toekomstige ontwikkeling van het kennis- en onderwijssysteem voor de groene sector. Binnen
bovenstaande context heeft het onderzoek plaatsgevonden.

1.6 Opbouw rapport
Hoofdstuk twee gaat in op het belang van de groene sector in Nederland en beschrijft de belangrijkste
verworvenheden van het groen onderwijs. In de hoofdstukken drie, vier en vijf wordt een overzicht
gegeven van de consequenties van een overheveling van groen onderwijs voor respectievelijk
financiën, wet- en regelgeving en voor uitvoeringsinstanties. Hoofdstuk zes beschrijft vervolgens de
belangrijkste punten die aandacht vragen om kansen te benutten en verworvenheden van groen
onderwijs te behouden. Het rapport sluit af met een samenvatting van de belangrijkste bevindingen in
hoofdstuk zeven.

4

2. Verworvenheden van het groen onderwijs
2.1 Belang groene sector in Nederland
De groene sector in Nederland - ook wel het agrofoodcomplex genoemd - heeft een grote
economische waarde voor Nederland en de rest van de wereld. De topsectoren Agrifood en Tuinbouw
& Uitgangsmaterialen behoren tot de wereldtop en vormen een belangrijk onderdeel van de
Nederlandse concurrentie en innovatiepositie op de wereldmarkt. Nederland is de op één na grootste
exporteur van agrarische producten ter wereld.
Ook maatschappelijk is het belang van de groene sector groot. De groene sector werkt aan het
waarborgen van voldoende, veilig en gezond voedsel, geproduceerd op een duurzame wijze in een
leefbare omgeving en vitale natuur. De sector draagt nationaal en mondiaal bij aan oplossingen voor
voedselzekerheid en -veiligheid, de gezondheid van mensen, dieren en milieu, een biobased economy,
biodiversiteit en grootstedelijke ontwikkeling.
De politieke betrokkenheid van alle politieke lagen - van gemeenten tot Europa – is groot, met name
de primaire sector. Dit hangt samen met het ruimtelijke beslag van de sector, de maatschappelijke,
milieu- en natuuraspecten en vraagstukken over voedselveiligheid en –zekerheid.
Het groene kennis- en onderwijssysteem levert een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling en
innovatie van de groene sector. Onderwijs dat goed aansluit op de ontwikkelingen in kennis,
onderzoek, beleid en maatschappij en leerlingen en dat studenten optimaal voorbereidt op de
arbeidsmarkt is essentieel voor de economische en maatschappelijke bijdrage van de groene sector.
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de verworvenheden van het groen onderwijs die
hierbij van belang zijn.

2.2 Verworvenheden van het groen onderwijs
2.2.1 Inleiding
De inventarisatie en analyse van de verworvenheden van het groen onderwijs levert een aantal
specifieke kenmerken op die vaak zijn ontstaan vanuit een historische (beleids)context. Het groen
onderwijs is van oudsher institutioneel anders georganiseerd dan onderwijs voor andere sectoren. Dit
heeft nog steeds impact op de wijze waarop verschillende partijen (onderwijs, kennisinstellingen,
overheid, bedrijfsleven) nu betrokken zijn bij het groen onderwijs.
Deze paragraaf bevat een analyse van verworvenheden die bijdragen aan de waarde van het groen
onderwijs. Het gaat hierbij overigens niet om kenmerken die uniek zijn voor het groene onderwijs. De
verworvenheden die worden genoemd kunnen ook zichtbaar zijn bij onderwijs voor niet-groene
sectoren. De vragen welke van die kenmerken onder druk kunnen komen te staan als het groen
onderwijs wordt overgeheveld naar OCW en wat dan geborgd worden, komen in hoofdstuk 6 aan de
orde.
2.2.2 Inhoudelijke verworvenheden
a. Intensieve samenwerkingsverbanden
De groene onderwijsinstellingen richten zich in hun strategie op de ontwikkelingen in de groene sector
waarvoor zij opleiden en vertalen die ontwikkelingen in hun opleidingsaanbod. Dit is het gevolg van
een hechte samenwerking tussen onderwijs- en onderzoeksinstellingen, bedrijfsleven en overheid, ook
wel aangeduid als de gouden driehoek. De hechte samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en

5

kennisinstellingen binnen het groene domein, de relatief geringe omvang van de primaire sector en de
sterke verbondenheid in de verticale kolom maakt dat er vaak gesproken wordt over de aanwezigheid
van groen DNA bij studenten, onderwijzend personeel, werknemers en ondernemers in de groene
sector. De groene kennisbasis die ten grondslag ligt aan dit groene DNA vindt haar oorsprong in de
primaire sectoren (landbouw, tuinbouw) en levende organismen en ecosystemen.
Goede samenwerking met het bedrijfsleven
De groene sector is sterk innovatiegericht. Onderwijs- en kennisinstellingen werken hierbij nauw
samen met het bedrijfsleven. Deze samenwerking vindt op verschillende niveaus plaats: in de regio,
maar ook landelijk in het kader van de topsectoren Agrifood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen en
met de bracheorganisaties uit de groene sector, zoals LTO, VHG, DIBEVO, VBNE en NAJK. Door de
kleinschaligheid van de primaire sectoren is er veel contact met het midden- en kleinbedrijf (mkb).
De grote regionale spreiding van aoc’s, de kleinschaligheid van het onderwijs en korte afstanden naar
het bedrijfsleven dragen er aan bij dat docenten, leerlingen en mkb makkelijk bij elkaar over de vloer
komen, dat praktijkfaciliteiten worden gedeeld en dat stages en onderzoeksvragen gezamenlijk
worden vormgegeven. Dit zorgt er tevens voor dat de arbeidsmarktbehoeften, actuele kennisvragen
en praktijkgerichte beroepsvaardigheden snel een plek vinden in het curriculum van het groen
onderwijs. Het bedrijfsleven is bovendien actief in verschillende regionale samenwerkingsverbanden
met het groen onderwijs. Groene lectoraten bieden een schakel tussen onderwijs, onderzoek en
bedrijfsleven. Deze lectoren voeren praktijkgericht onderzoek uit, ontwikkelen nieuwe kennis op het
gebied van landbouw en natuurlijke omgeving en delen deze kennis met bedrijven en
maatschappelijke organisaties. Er zijn momenteel ongeveer veertig lectoraten actief.
Daarnaast zijn er drie Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV) in het mbo5 en zes Centres of
Expertise (CoE) in het hbo6. Binnen deze CIV’s en CoE’s wordt onder andere gewerkt aan het
vernieuwen van het curriculum, het versterken van de internationalisering, het vergroten van
praktijkleren, het uitvoeren van toegepast onderzoek naar actuele kennisvragen en het stimuleren van
kenniscirculatie. Hierbij werken ondernemers, wetenschappers, docenten en leerlingen intensief
samen, en wordt verbinding gelegd met de topsectoren. Bijzonder voor de groene sector is dat alle
groene hogescholen aangesloten zijn bij de CoE’s en zo gezamenlijk werken aan innovaties in de
markt en vernieuwing van het onderwijs.
Veel van de samenwerkingsverbanden zijn de afgelopen jaren versneld tot stand gekomen door
impulsen vanuit de overheid op het gebied van de CIV’s en CoE’s, het topsectorenbeleid, de Meerjaren
Investeringsprogramma’s 2013-2015, het Regionaal investeringsfonds mbo en de lectoraten.
Goede verbinding tussen onderzoek en onderwijs
Groen onderwijs is nauw verbonden met onderzoek. Kennis uit onderzoek vindt via verschillende
instrumenten haar weg naar het curriculum en competenties van toekomstige beroepsbeoefenaren.
De WUR heeft hierin een centrale rol. De WUR, bestaande uit de Wageningen University (WU) en de
onderzoeksinstituten van de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO), is internationaal vermaard om
haar kennispositie. Het groen onderwijs profiteert hiervan doordat deze Wageningse kennis ook
doorstroomt naar het hbo en mbo.
Binnen het groen onderwijs is ook veel aandacht voor toegepast en praktijkgericht onderzoek en
kennisverspreiding. Dit uit zich bijvoorbeeld in het relatief groot aandeel van verschillende lectoraten
en CiV’s en CoE’s binnen het agro- en natuurdomein. Dit is vooral mogelijk gemaakt doordat vanuit EZ
extra geld beschikbaar was vanuit groen onderwijsbeleid. OCW en EZ stimuleren de vorming van
(nieuwe) netwerken en verbindingen tussen wetenschap en groen onderwijs om het curriculum
voortdurend te vernieuwen met de meest innovatieve en actuele inzichten uit de wetenschap en de
5
6

Het CIV agri-food, het CIV Tuinbouw & Uitgangsmaterialen en het gecombineerde CIV-CoE Natuur en leefomgeving.
De CoE’s Food, Agro-dier, Greenport, Open teelten, Biobased economy en het gecombineerde CIV-CoE Natuur en leefomgeving.

6

praktijk. Voor de groene sector wordt zo actuele kennis uit toepassingsgericht DLO-onderzoek
verwerkt tot onderwijsmateriaal en beschikbaar gesteld binnen het groen onderwijs, bijvoorbeeld via
Groen Kennisnet. Praktijkgericht onderzoek (vooral binnen het hbo) zorgt ervoor dat studenten
kennismaken met een actuele bedrijfssituatie door een kennisvraag vanuit het bedrijfsleven op te
lossen. Wageningse kennis wordt verwerkt in onderwijsprogramma’s en beschikbaar gesteld om te
gebruiken binnen lectoraten, CiV’s en CoE’s. Ook het kennisniveau van docenten wordt hiermee
verbeterd.
Sterke verbinding binnen de onderwijskolom
Binnen de groene onderwijskolom (vmbo – mbo – hbo – wo) is sprake van verregaande bestuurlijke
en praktische samenwerking. De onderwijsinstellingen werken samen in een bestuurlijk platform (de
Groene Tafel) en voeren gezamenlijk een werkprogramma uit om de positionering van het groen
onderwijs en de kennisdoorstroom te versterken. Ook worden door de groene onderwijsgeledingen
sectorplannen opgesteld, die vorm en richting geven aan de gezamenlijke ambities. Naast de
collectieve samenwerking zijn er ook veel verschillende verbanden tussen instellingen onderling. De
groene onderwijsprogramma’s sluiten goed op elkaar aan. Daarmee is er een doorlopende leerlijn
ontwikkeld van mbo niveau 3/4 – hbo - wo.
Binnen de groene onderwijskolom is verder sprake van een vorm van verticale samenwerking binnen
de aoc’s die elders binnen het onderwijs niet voorkomt. Aoc’s verzorgen groen onderwijs op v(m)boen mbo-niveau binnen één instelling, wat bijdraagt aan doorlopende leerlijnen en kennisdoorstroming
tussen v(m)bo en mbo.
Verbinding met de overheid
Het groen onderwijsbeleid is van oudsher nauw verbonden geweest met het overheidsbeleid. Door de
stelselverantwoordelijkheid voor het groen onderwijs en vakdepartementale sturing op de groene
sector was de inhoudelijke betrokkenheid van het ministerie van LNV en later EZ groot. Het
vakdepartement is een belangrijke aanjager en verbinder voor samenwerking, innovatie en
concurrentiekracht binnen de gouden driehoek van onderwijs/onderzoek, bedrijfsleven en overheid.
Groen onderwijs wordt bovendien ingezet als beleidsinstrument voor de bijdrage aan maatschappelijke
opgaven en het versterken van de innovatie- en concurrentiekracht van de groene topsectoren. Hierbij
is ook veel aandacht voor de koppeling van onderwijs met onderzoek. Algemeen wordt wel
geconstateerd dat de betrokkenheid van EZ bij het groen onderwijs in de laatste jaren is afgenomen.
Momenteel werken EZ, het groen onderwijs en het bedrijfsleven aan een meerjarige strategische
ontwikkelagenda voor de komende tien jaar. Deze heeft tot doel richting te geven aan de toekomstige
ontwikkeling van het kennis- en onderwijssysteem voor de groene sector en het groen onderwijs als
beleidsinstrument te versterken.
b. Internationale oriëntatie
Het internationale perspectief is binnen het groen onderwijs gemeengoed. Bij de WUR en ook bij de
groene hogeschool Van Hall Larenstein gaat deze oriëntatie terug tot aan de oprichting, aanvankelijk
gericht op de koloniën en later op de (sub)tropen. De WUR is nu internationaal toonaangevend op het
terrein van onderwijs en onderzoek binnen het landbouw, natuur- en voedseldomein. Dit uit zich in
een scala van samenwerkingsprojecten over de hele wereld, zowel met andere onderwijs- en
onderzoeksinstellingen als met buitenlandse overheden, waarbij ook sprake is van valorisatie van
kennis uit onderzoek. 43% van de studenten van de WUR komt uit het buitenland.7 De 6.500
medewerkers en bijna 10.000 studenten zijn afkomstig uit ruim honderd landen.8 De WUR heeft vijf
permanente vestigingen buiten Nederland: in Brazilië, Chili, China, Ethiopië en Zambia.9

7
8
9

Studiejaar 2013-2014, Jaarverslag WUR 2014.
www.wur.nl
Corporate brochure Wageningen UR

7

Dit vertaalt zich ook naar hbo- en mbo-niveau. Zo loopt 6% van de studenten aan groene mboinstellingen internationaal stage tegenover 1% in andere mbo-opleidingen.10 In 2015 ontvingen 24
mbo-instellingen een kwaliteitskeurmerk voor internationalisering binnen de onderwijsinstelling,
waarvan tien groene mbo-instellingen.11
Het samenwerkingsverband Borderless Network heeft als doel te komen tot meer samenwerking,
coördinatie en professionalisering van internationale activiteiten van groen onderwijsinstellingen voor
relevante beleidsthema’s binnen de beleidsagenda’s van het ministerie van EZ en Buitenlandse zaken
(BZ) en de topsectoren AgriFood en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen. Het groen onderwijs doet actief
mee aan handelsmissies vanuit het kabinet om in het buitenland Nederlandse oplossingen te promoten
als antwoord op de maatschappelijke opgaven, onder meer binnen de context van
ontwikkelingssamenwerking.
c. Maatschappelijke waarde groen onderwijs
De v(m)bo-opleidingen binnen de aoc’s hebben een hoog percentage leerlingen met
leerwegondersteuning (38,3%). Binnen de aoc’s is er een focus op beroepsgerichte en
kaderberoepsgerichte leerwegen, die altijd veel leerlingen met leerwegondersteuning hebben. Dit
percentage is vergelijkbaar met de sectoren zorg en welzijn (39,9%) en techniek (37,5%).12 De
beleving binnen de groene sector is dat een kwetsbare groep leerlingen goed gedijt binnen de aoc’s.
Het groen onderwijs vervult daarmee, net als overige beroepsgerichte sectoren, een belangrijke
maatschappelijke functie.
2.2.3 Institutionele verworvenheden
Een aantal organisatorische en bestuurlijke aspecten is kenmerkend voor het groen onderwijs ten
opzichte van het door OCW bekostigd onderwijs en wordt beschouwd als een belangrijke
verworvenheid.
Agrarische opleidingscentra
Aoc’s verzorgen voorbereidend en middelbaar beroepsonderwijs gericht op de groene sector, en
hebben een aparte status in de wet- en regelgeving. De combinatie van v(m)bo en mbo onderwijs
binnen één instelling draagt bij aan een goede aansluiting tussen voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs. De groene sector kent daarnaast veel specialistische en economisch relevante,
maar qua arbeidsbehoefte relatief kleine sectoren. Deze bevinden zich met name in de primaire
sectoren zoals dierhouderij en tuinbouw. Voor het bedrijfsleven is het behoud van deze mboopleidingen essentieel om te kunnen voldoen aan de toekomstige arbeidsbehoefte. De combinatie van
voortgezet onderwijs (vo) en mbo binnen de aoc’s biedt voldoende schaalgrootte om ook kleine,
unieke mbo-opleidingen aan te kunnen bieden en zo een landelijk dekkend opleidingsaanbod te
realiseren.
Wageningen University & Research Centre
De groene sector heeft met de Wageningen University (WU) haar ‘eigen’ universiteit. Wageningen
University vormt samen met de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO) de WUR. Onder Stichting
DLO ressorteren negen toepassingsgerichte onderzoeksinstituten. Onderwijs, fundamenteel en
toegepast onderzoek zijn binnen de WUR op een unieke wijze verbonden, onder meer doordat
onderwijs- en onderzoeksgroepen gebruik maken van een gezamenlijke kennisbasis en faciliteiten en
samenwerken in science groups.

10
11

http://www.aocraad.nl/actueel/europese-erkenning-voor-internationaliseringsbeleid-groen-onderwijs
http://www.erasmusplus.nl/vet-mobility-charters-2015

12

Deze percentages betreffen het percentage leerlingen met lwoo indicatie in de basisberoepsgerichte, kaderberoepsgerichte en gemengde
leerwegen van het vmbo. Bron: DUO

8

WU en DLO zijn via een personele unie bestuurlijk verbonden en hebben een geïntegreerd strategisch
plan en een geïntegreerde bedrijfsvoering. De samenhang tussen de universiteit en de
toepassingsgerichte onderzoeksinstituten heeft gezorgd voor een hoge kwaliteit van het onderzoek en
onderwijs van de WUR (zie verder paragraaf 4.3).
Mede door deze structuur weet de WUR goed aan te sluiten op relevante maatschappelijke en
wetenschappelijke vraagstukken en is de WUR uitgegroeid tot een internationaal toonaangevend
complex. De universiteit heeft meerdere hoge posities in diverse internationale ranglijsten.13 Volgens
de National Taiwan University Ranking 2015 is WU bijvoorbeeld op het terrein van landbouw voor het
derde jaar op rij de beste universiteit ter wereld. De spin-off van deze internationaal leidende positie is
van grote waarde voor het groene kennissysteem.
Eigen beroepsgerichte groene lerarenopleiding
De groene sector heeft een eigen beroepsgerichte lerarenopleiding (STOAS Wageningen, Vilentum
Hogeschool). Deze lerarenopleiding leidt op tot tweedegraads bevoegde docenten binnen het groen
v(m)bo en mbo. Deze groene lerarenopleiding is nauw verbonden met het regulier groen
beroepsonderwijs, lectoraten en de CIV’s en CoE’s. Hierdoor wordt gestimuleerd dat vakkennis en
competenties bij (toekomstige) docenten aangesloten blijven op de meest actuele behoeften en
ontwikkelingen vanuit het onderwijsveld en het bedrijfsleven.

13

Hoogste Nederlandse universiteit (47) in de Times Higher Education World University Rankings 2015-2016; (29) in Academic Ranking of
World Universities in Life and Agricultural Sciences -2015; (3) in QS ranking subject Agriculture and Forestry.

9

3. Financiële gevolgen
3.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de financiële aspecten die een rol spelen bij een overheveling van
het groen onderwijs naar OCW. Het gaat hierbij om:
het in beeld brengen van de meerjarige budgetten op de EZ-begroting (artikel 7 Groen Onderwijs)
die in aanmerking komen voor overheveling;
het inzichtelijk maken op welke wijze de huidige bekostiging van het groen onderwijs na
overheveling zoveel mogelijk kan worden geharmoniseerd met de OCW-bekostigingssystematiek;
het inventariseren welke andere onderwerpen rond financiën moeten worden geregeld voor een
overheveling;
welk deel van de EZ-formatie en apparaatsbudget in aanmerking komt voor overheveling.

3.2 Gevolgen voor de begroting van EZ en OCW
De verdeling van de middelen op de EZ-begroting
Op begrotingsartikel 7 van de EZ-begroting staan de stelselbudgetten voor het groen onderwijs en de
budgetten voor groen (sectoraal) onderwijsbeleid. Daarnaast staan op artikel 40 onder andere de
budgetten voor personele en materiële kosten van EZ die verbonden zijn aan werkzaamheden ten
behoeve van het stelselbeleid en het groen onderwijsbeleid.
Binnen begrotingsartikel 7 wordt de volgende verdeling gemaakt:
•
De bekostiging (inclusief wachtgeld en SBB), uitvoeringskosten DUO en aanvullende
onderwijssubsidies die samenhangen met OCW-regelingen gericht op het stelselbeleid. Deze komen in
aanmerking voor overheveling naar OCW. Deze zijn namelijk direct verbonden aan de
stelseltaken.
•
De middelen voor groen (sectoraal) onderwijsbeleid. Deze blijven bij EZ op de begroting staan.
Deze middelen zijn niet verbonden aan stelseltaken, maar zijn specifiek verbonden aan sectoraal
groen onderwijsbeleid en daarmee onderdeel van het vakdepartementaal EZ-beleid. Het gaat om
middelen voor met name kennisverspreiding en kennisbenutting.
In tabel 3.1 staat de verdeling van middelen die ontstaat naar aanleiding van bovenstaande indeling.
Tabel 3.1 Artikel 7 EZ-begroting Groen onderwijs (x 1 miljoen euro)

2017
776
20

2018
759
19

2019
748
19

2020
738
19

2021
733
19

Uitvoeringskosten DUO

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

Totaal middelen dat in aanmerking komt voor
overheveling

797

779

767

757

752

8

6

5

5

5

805

784

772

762

757

Bekostiging groen onderwijs
Onderwijssubsidies die samenhangen met OCW-regelingen

Specifieke middelen groen (sectoraal) beleid, middelen EZ

Totaal artikel 7*

* Vanwege afronding kan verschil in optelling zijn ontstaan

10

Op artikel 7 is ook een aantal ontvangsten opgenomen. Deze hebben betrekking op teruggevorderde
voorschotten waarvoor overheveling niet aan de orde is.
Schatkistbankieren
Op de EZ-begroting staat een aantal ‘garantstellingen schatkistbankieren’ voor groene
onderwijsinstellingen. Deze zijn verbonden aan het stelselbeleid, en komen daarom ook in aanmerking
voor overheveling. Deze garantstellingen zijn door EZ verstrekt, conform de geldende voorwaarden
van OCW. In de EZ-begroting 2016 staat een interne begrotingsreserve Schatkistbankieren Groen
onderwijs van € 0,1 miljoen. Deze reserve is verbonden aan de garantstelling en komt bij een
overheveling van groen onderwijs over naar OCW. De totale omvang van de garantstellingen in het
kader van het schatkistbankieren bedraagt € 86,3 miljoen (tweede kwartaal 2016).
Invoeging budgetten groen onderwijs in OCW-begroting
Binnen de OCW begroting is de basissystematiek dat de middelen per onderwijssector op één
begrotingsartikel staan. Bijvoorbeeld: de middelen voor mbo staan op begrotingsartikel 4. Na
overheveling moet worden besloten of het groen onderwijs (al dan niet tijdelijk) als apart artikel op de
OCW-begroting wordt opgenomen, of dat de posten van artikel 7 van de EZ-begroting worden
verdeeld over de relevante begrotingsartikelen op de OCW-begroting voor vo, mbo en hbo en wo.
Indien de begrotingsartikelen worden samengevoegd, maar het (politiek) nog wel wenselijk wordt
geacht om groen onderwijs apart zichtbaar te houden in de begroting van OCW, dan kan worden
overwogen om extra informatie te leveren over het groene onderwijs (bijvoorbeeld budgettaire
informatie, kengetallen en indicatoren of toelichting in tekst).
OCW en EZ maken voor hun ramingsproces gebruik van dezelfde gegevens voor de ontwikkeling van
de aantallen leerlingen en studenten, te weten de extern gevalideerde referentieraming die OCW
jaarlijks actualiseert. Voor wat betreft het prijsniveau volgt EZ voor de bekostiging in beginsel de
prijs-beïnvloedende maatregelen van OCW, voor zover dit mogelijk is binnen de hiervoor beschikbare
middelen voor het groen onderwijs. Ook zaken als loon- en prijsbijstelling hebben effect op dit niveau.
Onderstaande tabel 3.2 geeft weer bij welke OCW-begrotingsartikelen de overeenkomstige
begrotingsramingen groen onderwijs toegevoegd zullen worden, in geval van overheveling. Deze tabel
geeft een beeld van de omvang van de onderwijs-posten op de EZ begroting vergeleken met de
relevante posten op de OCW-begroting.14 De bedragen en aantallen leerlingen/studenten in tabel 3.3
zijn gebaseerd op de ramingen uit de Miljoenennota 2017 en de referentieraming 2016.
Tabel 3.2 Onderwijsbekostiging per sector OCW en EZ (x 1 miljoen euro)

VO
MBO
HBO
WO
Totaal*

OCW
EZ
OCW
EZ
OCW
EZ
OCW
EZ
OCW
EZ

2017

2018

2019

2020

2021

6.693
337
3.191
170
2.748
84
3.626
186
16.257
776

6.692
317
3.214
167
2.822
86
3.668
189
16.397
759

6.632
306
3.209
160
2.805
89
3.673
193
16.318
748

6.548
297
3.216
159
2.828
84
3.711
197
16.303
738

6.475
291
3.193
158
2.924
81
3.797
202
16.389
733

* Vanwege afronding kan verschil in optelling zijn ontstaan
14

Om een zuivere vergelijking te maken is alleen de hoofdbekostiging voor de onderwijsinstellingen (inclusief wachtgelden) en bijdrage SBB
meegenomen. Dit betekent bijvoorbeeld dat de middelen voor aanvullende bekostiging voor onderwijsinstellingen niet zijn meegenomen. Ook
de aanvullende onderwijssubsidies en apparaatsuitgaven DUO van EZ zijn niet goed te vergelijken met OCW en daarom niet opgenomen.

11

Tabel 3.3 Aantallen leerlingen en studenten (referentieraming 2016)

VO

OCW
EZ

MBO

OCW
- bol*
- bbl**
EZ
- bol
- bbl

2017

2018

2019

2020

2021

959.500
35.300

947.100
34.200

931.300
33.100

918.900
32.200

910.400
31.600

354.600
93.700

357.700
92.600

359.500
92.200

358.700
91.100

354.300
90.400

20.100
5.400

19.900
5.400

19.300
5.300

19.200
5.300

19.100
5.300

HBO

OCW
EZ

426.100
10.900

424.700
11.300

422.700
11.800

421.500
12.100

419.900
12.400

WO

OCW
EZ

243.500
9.700

244.300
10.200

246.200
10.700

249.100
11.200

252.600
11.800

* beroepsopleidende leerweg
**beroepsbegeleidende leerweg

3.3 Specifieke aandachtspunten per sector
Voorgezet onderwijs
Voor het groen v(m)bo zijn twee bekostigingsgrondslagen van toepassing: de bekostiging op basis van
de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) voor het groen v(m)bo vallend onder een aoc (inclusief
mbo) en de bekostiging op basis van de Wet voortgezet onderwijs (WVO) voor het groen v(m)bo
vallend onder een door OCW bekostigde instelling (bijvoorbeeld een scholengemeenschap). Dit heeft
geen gevolgen voor de oploop en hoogte van de uitgaven per leerling. Uit onderzoek door Panteia15 is
gebleken dat na weging voor het relatieve aandeel leerwegondersteunend onderwijs en
praktijkonderwijsleerlingen een uitgavenbeeld per leerling ontstaat dat gelijk oploopt qua hoogte en
ontwikkeling tussen 2004 en 2014.
De voornaamste verschillen tussen de huidige bekostiging van het voortgezet onderwijs en de
bekostiging van het v(m)bo-groen onderwijs aan een aoc zijn:
•

•

•

In het vo-onderwijs wordt gewerkt met een groot aantal bekostigingsparameters voor de
personele en materiële bekostiging, het v(m)bo-groen aan een aoc werkt met bedragen per
leerling.
De verantwoordelijkheden voor bepaalde onderdelen van de bekostiging zijn anders belegd. Aoc’s
(inclusief v(m)bo) zijn volledig verantwoordelijk voor de huisvesting (nieuwbouw, renovatie,
onderhoud), voor het door OCW-bekostigd vo ligt de verantwoordelijkheid voor nieuwbouw bij de
gemeenten;
De aoc’s (inclusief v(m)bo) zijn voor wat betreft de wachtgeldkosten 100% risicodrager, voor voscholen is dit niet het geval (75% verevening (solidariteitsprincipe) en het restant 25% ten laste
van de risicodrager).

Omdat het aoc-model ook na overheveling blijft bestaan, blijven deze ook deze verschillen in stand.
De ondersteuningsbekostiging leerwegondersteunend onderwijs (lwoo) en praktijkonderwijs (pro) zijn
per 1 januari 2016 in het kader van integratie lwoo/pro in passend onderwijs geharmoniseerd.
15

Brief van de minister van OCW en staatssecretaris EZ aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (15 september 2015)
Aanbieding twee rapporten groen onderwijs, TK 34 284-, nr.1 (vergaderjaar 2015-2016).

12

Middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
In 2014 heeft de Commissie Prijsfactoren MBO advies uitgebracht over een herziening van de
prijsfactoren in het mbo. In het rapport Prijsfactoren onder de loep16 constateert de Commissie dat
kostprijsberekeningen voor mbo-opleidingen momenteel ontbreken zodat niet kan worden vastgesteld
in hoeverre de prijsfactoren met de werkelijke kosten corresponderen. Wel adviseerde de Commissie
een algemene opwaardering van de prijsfactoren van de techniekopleidingen en andere dure
opleidingen door te voeren. Verder adviseerde de Commissie om voor aoc’s dezelfde spreiding van
prijsfactoren (1,0 – 1,8) te gaan hanteren als voor het door OCW-bekostigd onderwijs en een
herwaardering van praktijk- en technische opleidingen voor aoc’s door te voeren. Hiertoe zijn alle
groene mbo-opleidingen door de Commissie beoordeeld en ingeschaald op basis van gelijksoortige
OCW-bekostigde opleidingen. Binnen het totale prijsfactorenmodel zijn alleen de techniekopleidingen
en andere dure opleidingen generiek opgewaardeerd. Tot slot adviseerde de Commissie een onderzoek
te laten uitvoeren naar de relatie tussen de werkelijke kosten van alle mbo-opleidingen en de
koppeling met prijsfactoren in het licht van de nieuwe kwalificatiestructuur, de definitie en afbakening
van dure opleidingen en een periodieke herijking.
Het opwaarderen van de prijsfactoren van de techniekopleidingen en andere dure opleidingen en de
herwaardering en harmonisering van de prijsfactoren van de groene EZ-bekostigde mbo-opleidingen
zijn per 2015 doorgevoerd. In de kabinetsreactie naar aanleiding van het rapport achtte het kabinet
gezien de recente invoering van een nieuwe mbo-bekostiging een volledige herijking van de
prijsfactoren van alle mbo-opleidingen op korte termijn niet opportuun.
Indien het groen onderwijs wordt overgeheveld naar OCW zijn drie opties denkbaar:
1.

Na overheveling wordt het groen mbo met een gescheiden macrobudget op de OCW-begroting
geplaatst. In deze optie verandert er niets aan de bekostiging van het groen mbo en blijft er een
verschil in bekostiging van het groen mbo ten opzichte van het door OCW bekostigde mbo. Deze
optie kan ook als eerste tijdelijke stap worden gezien, voordat een definitieve keuze wordt
gemaakt voor optie twee en / of drie.

2.

De twee macrobudgetten worden direct na overheveling samengevoegd op basis van de huidige
vergelijkbare prijsfactoren. De effectuering is afhankelijk van het moment waarop het eventuele
besluit van een nieuw kabinet tot overheveling zijn beslag krijgt, naar verwachting per 2018. Het
herverdeeleffect van deze budgetsamenvoeging c.q. het tekort op de samengevoegde begroting is
door DUO doorgerekend op basis van de jaren 2015 en 2016 en bedraagt circa € 25 miljoen per
jaar. Dit bedrag kan fluctueren door de jaarlijkse actualisatie van de referentieraming (aantal
leerlingen, verdeling van de leerlingen over de opleidingen) en doordat de macrokaders van OCW
en EZ zich niet op dezelfde wijze ontwikkelen.
Het herverdeeleffect c.q. het tekort ontstaat door een verschil in bekostiging dat met name is
veroorzaakt door de taakstelling voor het groen onderwijs uit het regeerakkoord Rutte II. Hierdoor
zijn de groene onderwijsvernieuwingssubsidies vanaf 2016 vervallen (€ 55 miljoen). Een deel
hiervan (circa € 28 miljoen) is te beschouwen als een onderdeel van de basisbekostiging voor de
aoc’s.
In de kabinetsreactie naar aanleiding van het rapport van Berenschot ’Scenario’s bekostiging
AOC’s’17 werd geconcludeerd dat de gemiddelde uitgaven per student bij het door OCW bekostigd
mbo en het groen mbo vrijwel gelijk zijn. Verder werd aangeven dat er wel een verschil in

16

Brief van de minister OCW (7 juli 2014) , Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie, TK 31 524, nr. 209 (vergaderjaar 2013-2014).

17

Brief van de minister van OCW en staatssecretaris van EZ (26 oktober 2015) , Groen onderwijs TK 34 284, nr. 4 (vergaderjaar 2015-2016), met
als bijlage: Van toen naar straks, Berekeningswijzen uitgaven per student in het MBO vergeleken, Panteia 16 oktober 2015.

13

bekostiging is als wordt gecorrigeerd voor de bekostigingsparameters die in het mbo worden
gebruikt bij de verdeling van de middelen: de verblijfsduur van studenten in het mbo (cascade),
het aantal diploma’s dat wordt verstrekt en de kostenverschillen tussen opleidingen
(prijsfactoren). Dit verklaart het eerdergenoemde herverdeeleffect.
Als voor deze optie wordt gekozen, is er geen verschil meer tussen de bekostiging van groen mbo
en de bekostiging van mbo dat onder OCW valt. Keuze voor deze optie betekent ook dat het
grootste deel van de taakstelling op het groen onderwijs uit het regeerakkoord Rutte II niet geheel
door het groen onderwijs wordt gerealiseerd en dat deze taakstelling – tenzij er wordt
gecompenseerd - grotendeels ten laste van het door OCW-bekostigd mbo wordt gebracht.
3.

Eerst herijking van alle prijsfactoren van alle mbo-opleidingen conform het advies van de
commissie Prijsfactoren voordat de macrobudgetten worden samengevoegd. Invoering hiervan is
afhankelijk van de start, omvang, ambitie en duur van het onderzoek naar de herijking van de
prijsfactoren. Keuze voor deze optie betekent dat een volledige herijking plaatsvindt van de
prijsfactoren van alle mbo-opleidingen op basis van de meest recente inzichten. Tot die tijd blijven
het groen mbo-onderwijs en het OCW-mbo-onderwijs uit gescheiden macrobudgetten bekostigd
worden en blijft er een verschil in bekostiging van het groen mbo-onderwijs ten opzichte van het
door OCW bekostigde mbo-onderwijs.

Opties 2 en 3 leiden niet eerder dan in 2018 tot wijzigingen in de bekostiging van het (groen) mbo en
hebben geen invloed op de bekostigingswijze van groen onderwijs in 2017.
Hoger beroepsonderwijs (hbo)
De bekostiging van het groen hbo is al praktisch volledig geharmoniseerd met de OCW-systematiek.
Een overheveling van groen hbo naar OCW en bekostiging van alle hbo-opleidingen inclusief de groene
opleidingen via de OCW-begroting vergt een beperkte aanpassing van het bekostigingsmodel en de
Regeling financiën hoger onderwijs. Dit heeft geen consequenties voor de instellingen.
Voor de instellingen die nu door EZ bekostigd worden heeft overheveling geen gevolgen omdat EZ
altijd de prijzen per inschrijving en graad van OCW heeft overgenomen. De vaste bedragen die deze
instellingen ontvangen kunnen direct worden overgeheveld.
Wetenschappelijk onderwijs en onderzoek, Wageningen University
De bekostiging van de WU bestaat uit een deel voor onderwijs en een deel voor fundamenteel
onderzoek, en is bijna volledig geharmoniseerd met de OCW-systematiek. De variabele bekostiging
van WU is namelijk gerelateerd aan het bekostigingsmodel van OCW. EZ neemt de uitkomsten van het
bekostigingsmodel van OCW als uitgangspunt. De vaste bedragen die de WU ontvangt kunnen direct
worden overgeheveld. De WU heeft een vergelijkbaar bekostigingsprofiel (hoog bekostigde
opleidingen) als de door OCW bekostigde technische universiteiten.
Op één punt geldt een afwijkende regeling voor de WU. Het bekostigingsmodel van WU is in 2001 naar
analogie van het OCW-verdeelmodel vastgesteld op advies van een door EZ en de WU ingestelde
commissie. Het model is vastgelegd in een brief aan de Tweede Kamer18. Hierin is onder andere de
2%-afspraak vastgelegd. De 2%-afspraak houdt in dat de totale bekostiging van WU ieder jaar
maximaal 2% daalt of stijgt, ook als de studentenaantallen meer dalen of stijgen. De regel is bedoeld
om al te sterke fluctuaties in de begrotingen van de instelling en EZ te voorkomen. De regel is niet
van toepassing op reguliere loon- en prijsbijstellingen. OCW kent geen 2%-afbufferingsregeling. Het
beschikbare macrobudget en het aantal leerlingen per instelling bepalen de verdeling van het
macrobudget over de instellingen.

18

Brief van de minister van LNV aan de Tweede Kamer van 28 juni 2001, TK 27400 XIV, nr. 108 (vergaderjaar 2000-2001).

14

Na overheveling moet wordt besloten of de WU (al dan niet tijdelijk) apart of de OCW-begroting wordt
ondergebracht, of dat de bekostiging van de WU direct wordt geharmoniseerd met de OCWsystematiek door de afbufferingsregeling af te schaffen. Dit heeft financiële consequenties. Zoals is
aangegeven in de paragraaf Invoeging budgetten groen onderwijs in OCW begroting zullen deze
financiële consequenties lopende een periode wijzigen, bijvoorbeeld door maatregelen die de prijs per
leerling beïnvloeden of de jaarlijkse actualisatie van de referentieraming. Het is op dit moment daarom
niet mogelijk om aan te geven welke budgettaire gevolgen het afschaffen van de 2% regeling bij een
toekomstige overheveling heeft. Na de afschaffing van de 2%-regeling loopt de bekostiging van de
WU mee in de bekostigingsmethodiek die voor alle door OCW bekostigde universiteiten geldt.
Dienst Landbouwkundig Onderzoek
De WUR is een samenwerkingsverband tussen Wageningen University en Stichting DLO. DLO is een
privaat onderzoeksinstituut en wordt mede vanuit de EZ-begroting gefinancierd op basis van een
subsidieregeling. DLO is onderdeel van de groene kennisbasisinfrastructuur en valt onder
verantwoordelijkheid van EZ. Een overheveling van de bekostiging WU naar OCW heeft geen impact
op de gescheiden financieringsrelatie tussen EZ en DLO. De middelen voor DLO (onderzoeksmiddelen)
blijven hiermee op de EZ begroting staan en vallen buiten de overheveling.

3.3 Personele en materiële budgetten
Bij het bepalen van de omvang van de personele en materiële apparaatsbudgetten voor het groen
onderwijs is uitgegaan van de Handleiding Overheidstarieven Rijk 2016 (DAR) van het ministerie van
Financiën en de handreiking interdepartementale spelregels bij overheveling van het SGO. Als
peildatum voor de berekening van de formatie is juni 2016 genomen. De stelseltaken en hieraan
gekoppelde directe fte’s, indirecte fte’s en personele budgetten komen voor overheveling in
aanmerking. Dit betreft een bedrag van circa € 0,5 miljoen.

3.4 Conclusie
Overheveling van het groen onderwijs van EZ naar OCW leidt in financiële zin tot de volgende
consequenties:
Algemeen
•
De middelen voor bekostiging van het groen onderwijs en de aanvullende onderwijssubsidies
gericht op het stelselbeleid worden overgeheveld van de EZ-begroting naar de OCW-begroting.
•
Na overheveling lijkt harmonisatie van de bekostiging en daarmee verdeling van het budget voor
groen onderwijs over de relevante begrotingsartikelen op de OCW-begroting voor vo, mbo en hbo
en wo voor de hand te liggen. Anders blijven er ook na overheveling verschillen bestaan tussen de
bekostiging van het groen en van het OCW onderwijs. Het is ook mogelijk om het groen onderwijs
(al dan niet tijdelijk) als apart artikel op de OCW-begroting op te nemen.
•
Of en in welke mate de middelen voor groen onderwijs op de EZ-meerjarenbegroting volledig
aansluiten op het bekostigingsniveau van OCW is vooralsnog onzeker. Dit is afhankelijk van de
geldende referentieraming op het moment van overhevelen en de OCW en EZ-maatregelen die het
bekostigingsniveau beïnvloeden. Op het moment dat groen onderwijs daadwerkelijk wordt
overgeheveld naar OCW kunnen de financiële consequenties in beeld worden gebracht. Indicatief
gaat het om een overheveling van circa € 750-800 miljoen.
•
De stelseltaken en hieraan gekoppelde directe fte’s, indirecte fte’s en personele budgetten komen
voor overheveling in aanmerking. Dit gaat om een bedrag van circa € 0,5 miljoen.
•
De overheveling heeft géén financiële consequenties voor het overnemen van de verplichtingen in
het kader van schatkistbankieren.

15

Per onderwijssector
•
Mbo: Samenvoeging van de twee macrobudgetten kan plaatsvinden voor of na een integrale
herijking van alle prijsfactoren. Onmiddellijke samenvoeging van de macrobudgetten leidt tot een
tekort c.q. herverdeeleffect in het nadeel van het door OCW-bekostigde onderwijs. De hoogte
daarvan is door DUO berekend voor 2015 en 2016. Dit gaat om een bedrag van circa € 25 miljoen
per jaar in 2015 en 2016. De financiële consequenties van het samenvoegen na een integrale
herijking van de prijsfactoren zijn niet bekend. Uitstel van samenvoeging tot de herijking heeft
plaatsgevonden, betekent dat tot die tijd groen mbo en OCW-mbo op dezelfde wijze als nu uit
gescheiden macrobudgetten worden bekostigd.
•
Wo: Het afschaffen van de afbufferingsregeling voor de WU heeft financiële consequenties. De
omvang van deze financiële consequenties is afhankelijk van de geldende referentieraming op het
moment van overhevelen en de maatregelen die het bekostigingsniveau beïnvloeden.
•
Als de onderwijs-macrobudgetten van OCW en EZ na overheveling worden samengevoegd, dan
heeft dit géén financiële consequenties voor:
o het v(m)bo binnen de aoc’s. Dit heeft een andere bekostiging dan het door OCW
bekostigde v(m)bo onderwijs. Bij een instandhouding van het aoc-construct heeft
overheveling voor v(m)bo binnen de aoc’s geen financiële consequenties;
o de bekostiging van het hbo.

16

4. Juridische gevolgen van een overheveling van groen onderwijs

4.1 Inleiding
Dit hoofdstuk gaat in op de wet- en regelgeving op het gebied van het groen onderwijs. De volgende
vragen komen daarbij aan de orde:
Wat is de relevante wet- en regelgeving met betrekking tot het groen onderwijs?
Zijn er juridische redenen zijn om wet- en regelgeving aan te passen bij een overheveling van
groen onderwijs naar OCW?
Wat is nodig om een overheveling juridisch vorm te geven?

4.2 Juridische basis en verantwoordelijkheid voor groen onderwijs
Groen onderwijs is een begrip dat onder verschillende benamingen terugkomt in de Wet op het
voortgezet onderwijs (WVO), de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en de Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW). Samengevat gaat het groen onderwijs over
onderwijs op het gebied van landbouw, natuurlijke omgeving en voedsel en strekt zich uit van
voortgezet onderwijs tot en met wetenschappelijk onderwijs.
De verantwoordelijkheid voor het groen onderwijs is in deze wetten vastgelegd. In de begripsbepaling
is opgenomen dat met het begrip ‘Onze Minister’ bedoeld wordt de minister van OCW en, als het gaat
om het groen onderwijs de minister van EZ. De verantwoordelijkheid voor groen onderwijs is verder
vastgelegd in de EZ-begroting. De minister van EZ is verantwoordelijk voor het realiseren van
voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte. Om
deze verantwoordelijkheid in te vullen bevat de EZ-begroting een artikel 7 Groen onderwijs van hoge
kwaliteit.19 Groene mbo en ho-opleidingen worden geregistreerd in het CREBO en het CROHO. Deze
registratie is bepalend voor de bekostiging van deze opleidingen door hetzij EZ (de groene
opleidingen), hetzij OCW (de overige opleidingen).

4.3 Specifieke bepalingen voor groen onderwijs
In de periode 2002-2008 hebben de ministers van LNV en OCW gewerkt aan de harmonisatie van het
groen en het overig beroepsonderwijs om de niet-noodzakelijke verschillen weg te nemen in de
regelgeving en bekostigingssystemen. Het stelselbeleid van het groen en niet-groen onderwijs is dus
in belangrijke mate geharmoniseerd. Het groen onderwijs kent nog een aantal afwijkende regels ten
opzichte van het onderwijs dat onder de verantwoordelijkheid van OCW valt. De belangrijkste zijn
hieronder opgenomen. De verschillen in bekostiging worden hier niet besproken, deze zijn beschreven
in hoofdstuk 3.
Voortgezet onderwijs
Groen voortgezet onderwijs wordt verzorgd aan reguliere scholen voor voortgezet onderwijs en aan
aoc’s. Voor de afdelingen Groen v(m)bo van vo-scholen/scholengemeenschappen is de WVO van
toepassing20. De wetgeving wijkt dus niet af van die voor het niet-groene onderwijs. De afdelingen
Groen worden bekostigd door OCW. OCW wordt hiervoor gecompenseerd door EZ.
Groen v(m)bo wordt ook verzorgd aan aoc’s. Het v(m)bo-groen in een aoc is een onverbrekelijk
onderdeel van een instelling die onder de WEB valt. De bepalingen van de WVO zijn daarom niet
19
20

De middelen voor het bijbehorende ambtelijk apparaat zijn vermeld onder artikel 40.
Met ingang van 1 augustus 2016 zal er geen sprake meer zijn van afdelingen, maar van profielen.

17

zonder meer van toepassing op dat v(m)bo-groen. Op grond daarvan is het Besluit vbo-groen in een
AOC 2016 vastgesteld. Zaken die anders zijn geregeld betreffen onder andere samenvoegingen,
huisvesting en de bekostiging.
De examenprogramma’s voor het groene en niet-groene v(m)bo worden vastgesteld door de minister
van OCW, in overeenstemming met de minister van EZ. Een vmbo-profiel groen kan slechts worden
toegevoegd aan een vo-school of -scholengemeenschap indien:
het bevoegd gezag van een agrarisch opleidingscentrum deelneemt aan de desbetreffende
regionale samenwerking (via een regionaal plan onderwijsvoorzieningen);
het bevoegd gezag van het agrarisch opleidingscentrum waarvan een vestiging het dichtst gelegen
is bij de vestiging waar het onderwijs in het profiel groen zal worden verzorgd, heeft verklaard
daarmee in te stemmen (artikel 28 van het Inrichtingsbesluit WVO).
Het aanbod van groene v(m)bo-opleidingen door aoc’s wordt hierdoor dus in bepaalde mate
beschermd.21
Omdat na overheveling van het groen onderwijs naar OCW het aoc-model in stand blijft, zullen aoc’s
ook in de nieuwe situatie groene v(m)bo-opleidingen aanbieden.
Middelbaar beroepsonderwijs
Groen mbo wordt verzorgd door aoc’s. In de WEB zijn aoc’s erkend als een zelfstandige categorie
instellingen, naast roc’s en vakinstellingen. Aoc’s mogen alleen opleidingen aanbieden uit het groene
opleidingsdomein. Bijzonder is dat aan aoc’s per definitie mbo-groen èn v(m)bo-groen wordt verzorgd
(zie artikel 1.3.3, eerste lid, WEB). Materieel is een aoc hiermee een verticale scholengemeenschap,
formeel echter niet. Kwalificatie(dossier)s voor de groene sector worden als onderdeel van het
opleidingsdomein Voedsel, natuur en leefomgeving (EZ) geregistreerd in het CREBO. Aoc’s kunnen
vervolgens opleidingen ontwikkelen en aanbieden die zijn gebaseerd op de in dit opleidingsdomein
opgenomen kwalificaties.
Hoger onderwijs
De wettelijke systematiek voor hogescholen die groen onderwijs verzorgen en de WU is gelijk aan de
instellingen voor hoger onderwijs die onder OCW vallen. De minister van OCW biedt het hoger
onderwijs- en onderzoeksplan aan beide Kamers der Staten-Generaal aan. De vaststelling ervan
geschiedt voor wat betreft het deel dat betrekking heeft op landbouw en natuurlijke omgeving in
overeenstemming met de minister van EZ. Naast de definitie is dit in de wet zelf het enige verschil. De
WHW bevat een bijlage met daarin de instellingen die in aanmerking komen voor bekostiging voor
onderwijs en onderzoek. Daarbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen groen en ander onderwijs.
Instellingen zijn dus vrij in het aanbieden van alle soorten opleidingen, mits de macrodoelmatigheid
dit niet in de weg staat. In het CROHO is geregistreerd welke opleiding wordt aangemerkt als opleiding
op het terrein van landbouw en natuurlijke omgeving.
WUR
De WU maakt samen met de stichting DLO deel uit van het samenwerkingsverband WUR. DLO is een
privaatrechtelijke organisatie (stichting) met negen toepassingsgerichte onderzoeksinstituten, WU een
publiekrechtelijk orgaan dat onder de WHW valt. De samenwerking tussen academisch onderwijs en
onderzoek (WU) en toepassingsgericht en toegepast onderzoek (DLO) is vormgegeven in vijf science
groups.

21

Per 1 augustus 2016 geldt dit ook omgekeerd voor vo-scholen en -scholengemeenschappen in de situatie dat het bevoegd gezag van een aoc

op het v(m)bo-groen het profiel dienstverlening en producten wil aanbieden (artikel 28a van het Inrichtingsbesluit WVO).

18

Het samenwerkingsverband houdt onder meer het volgende in:
•

•

•

Een geïntegreerd strategisch plan WU en DLO
De WUR stelt voor het gehele complex eens in de vier jaar een integraal strategisch plan op. De
minister van EZ keurt statutair het strategisch plan van DLO goed. Er is geen feitelijk geen rol
voor de minister van EZ of OCW ten aanzien van het instellingsplan van de WU. In de praktijk
wordt het strategisch plan van WUR dus voor het DLO-gedeelte ter goedkeuring aan de minister
van EZ gezonden. EZ bewaakt dat de samenhang van het complex gewaarborgd blijft. Dit vormt
de belangrijkste basis van de samenwerking tussen de WU en DLO.
Een geïntegreerde bedrijfsvoering WU en DLO en één jaarverslag waarin de financiële jaarrekening
van DLO en die van WU gescheiden zijn opgenomen
De kosten van de geïntegreerde bedrijfsvoering worden toegerekend aan de afzonderlijke
entiteiten WU en DLO. Verder rapporteren DLO en WU ieder separaat over de bekostiging en de
verantwoording aan EZ. DLO doet dit via de geldende afspraken in de statuten van stichting DLO
en Subsidieregeling DLO en de WU via het jaarverslag, gebaseerd op richtlijnen jaarverslaglegging
onderwijs, vastgesteld door OCW en EZ.
Een personele unie in de raad van toezicht en het college van bestuur van WU en DLO
De minister van EZ benoemt conform de WHW de leden van de raad van toezicht van de WU. Voor
DLO is de benoeming van de leden van de raad van toezicht door de minister van EZ geregeld in
de statuten van DLO. Het college van bestuur voor beide organisaties wordt benoemd door de
raad van toezicht. In de statuten van DLO is vastgelegd dat de stichting een personele unie voert
met Wageningen University. Als gevolg daarvan zijn de leden van het college van bestuur en de
leden van de raad van toezicht van DLO ook lid van het college van bestuur respectievelijk lid van
de raad van toezicht van Wageningen University. De colleges van bestuur van de WU en van DLO
opereren gezamenlijk onder de naam raad van bestuur. De financiering van de leden is 50 % WU
en 50% DLO. Ook de directeuren van de science groups worden benoemd door en namens beide
organisaties. Verder bestaat er een mondelinge bestuurlijke afspraak uit 2001 tussen de Minister
van EZ (destijds LNV) en de voorzitter van de raad van toezicht van WUR, waarin is afgesproken
dat de minister van EZ (destijds LNV) gevraagd wordt om in te stemmen met de benoeming van
de voorzitter van de raad van bestuur van WUR door de raad van toezicht. De benoeming van de
overige leden van de raad van bestuur wordt gemeld bij het departement.

4.4 Wat is nodig om een overheveling juridisch vorm te geven?
Het formeel overhevelen van groen onderwijs naar OCW is vanuit juridisch perspectief eenvoudig. Bij
Koninklijk Besluit kan binnen korte tijd worden geregeld dat de minister van OCW voortaan
aanspreekpunt is voor aangelegenheden die het groen onderwijs betreffen.22 Daarmee is de
overheveling van de verantwoordelijkheid een feit en is er dus geen formele rol meer voor de minister
van EZ. Op termijn kan dan bij (reguliere) herzieningen van de betreffende wet- en regelgeving de
juiste verantwoordelijkheid in de desbetreffende wet- en regelgeving worden vermeld. Dit besluit
wijzigt de bijzondere wettelijke positie van het groene onderwijs niet, de wettelijke regels blijven
onveranderd.

4.5 Aandachtspunten bij overheveling van groen onderwijs naar OCW
Geconcludeerd kan worden dat voor het groen onderwijs al in hoge mate dezelfde wet- en regelgeving
geldt als voor het onderwijs dat onder de verantwoordelijkheid van OCW valt. Het aantal wettelijke
bepalingen dat afwijkend is voor het groen onderwijs is relatief beperkt. Ook kan worden
geconstateerd dat er in principe geen juridische redenen zijn om wet- en regelgeving aan te passen bij
22

Zie Staatscourant 2015, 11080 voor een recent voorbeeld van een dergelijk besluit.

19

een overheveling van groen onderwijs naar OCW. Alleen dient in de betreffende wet- en regelgeving
de wijziging van verantwoordelijke minister te worden verwerkt.
Een overheveling van groen onderwijs naar OCW heeft op zich dus geen consequenties voor de
(afwijkende) juridische bepalingen die nu voor het groen onderwijs gelden. Dezelfde wet- en
regelgeving blijft van kracht. Of het wenselijk is om bepaalde juridische aspecten aan te passen en/of
te harmoniseren is daarmee een beleidsmatige vraag. In hoofdstuk 6 wordt een afweging gemaakt
rond de vraag of er door een overheveling van groen onderwijs andere redenen ontstaan om wet- en
regelgeving aan te passen om verworvenheden te borgen. Deze vraag speelt met name rond de
positie van de aoc’s voor zover het gaat om het mbo en rond de governance van de WUR.

20

5. Gevolgen voor uitvoeringsorganisaties
5.1 Inleiding
Een aantal ondersteunende, uitvoerende of toezichthoudende taken binnen het onderwijsstelsel is
belegd bij diverse uitvoeringsorganisaties. Met deze organisaties hebben OCW en EZ een
opdrachtgevers- of sturingsrelatie, die veelal is vastgelegd in de wet en/of een
aansturingsarrangement.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de mogelijke gevolgen van een overheveling van groen onderwijs
voor deze uitvoeringsorganisaties. Daarbij worden de volgende vragen beantwoord:
Welke taken op het gebied van uitvoering, ondersteuning en toezicht worden door of namens EZ
uitgeoefend binnen het stelsel van het groen onderwijs?
Op welke wijze kunnen deze taken worden geborgd bij een overheveling naar OCW?

5.2 Uitvoeringsorganisaties met taken rond het groen onderwijs
Tabel 5.1 Overzicht uitvoeringsorganisaties met taken rond het groen onderwijs
Naam organisatie
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)

Functie binnen stelselbeleid
DUO is de uitvoeringsorganisatie van de Rijksoverheid
voor het onderwijs. DUO financiert en informeert
onderwijsdeelnemers en onderwijsinstellingen en
organiseert examens. DUO verzamelt en beheert
onderwijsgegevens in diverse registraties.

Inspectie van het Onderwijs (IvhO)

De IvhO houdt toezicht op instellingen en scholen en
het onderwijsstelsel als geheel. Daarnaast voert de
IvhO thematische onderzoeken uit.

Stichting Centraal Instituut voor Toets
Ontwikkeling (CITO)

Stichting CITO ontwikkelt examens en toetsen en
neemt deze af. Deze taken worden uitgevoerd in het
kader van de Wet subsidiëring landelijke
onderwijsondersteunende activiteiten (Wet SLOA).

College van Toetsen en Examens (CvTE)

Het College voor Toetsen en Examens waarborgt
namens de overheid de kwaliteit en het niveau van
toetsen en examens en stelt scholen en instellingen in
staat de afname van toetsen en examens goed te laten
verlopen.

Samenwerkingsorganisatie
beroepsonderwijs bedrijfsleven (SBB)

SBB is verantwoordelijk voor het erkennen en
begeleiden van leerbedrijven, het onderhouden van de
kwalificatiestructuur mbo en het verzorgen van
arbeidsmarkt-, beroepspraktijkvormings- en
doelmatigheidsinformatie. Ook maken onderwijs en
bedrijfsleven binnen SBB afspraken over thema's op
het snijvlak van beroepsonderwijs en bedrijfsleven,
zoals kwalificeren en examineren,
beroepspraktijkvorming en doelmatigheid.

Dienst Uitvoering Subsidies aan
Instellingen (DUS-I)

DUS-I voert de subsidies uit van de ministeries van
OCW, Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

21

Nederlands-Vlaamse Accreditatie
Organisatie (NVAO)

De NVAO beoordeelt en borgt het niveau en de
kwaliteit van het hoger onderwijs. Ook is het NVAO
belast met het actualiseren van het online Hoger
Onderwijsregister dat de bachelor- en
masteropleidingen bevat.

Commissie Doelmatigheid Hoger
Onderwijs (CDHO)

De CDHO adviseert gevraagd en ongevraagd over de
doelmatigheid van het bekostigde hoger
onderwijsaanbod. De commissie beoordeelt aanvragen
voor nieuwe opleidingen, verplaatsingen,
nevenvestigingen en fusies.

Reviewcommissie Hoger Onderwijs en
Onderzoek

De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek is
ingesteld door de Staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap, mede namens de minister van
Economische Zaken. De Reviewcommissie adviseert de
Staatssecretaris over prestatieafspraken die het
Kabinet met elke individuele bekostigde hogeschool en
universiteit heeft gemaakt.

Commissie Macrodoelmatigheid MBO
(CMMBO)

De CMMBO onderzoekt en adviseert over de uitvoering
van de zorgplichten arbeidsmarktperspectief en
doelmatigheid van mbo-instellingen. De zorgplichten
zijn geregeld in de wet Macrodoelmatigheid in het
beroepsonderwijs. Het doel van deze wet is het
bevorderen van een doelmatiger aanbod van
opleidingen in het middelbaar beroepsonderwijs dat
aansluit op de vraag van de arbeidsmarkt en het
vervolgonderwijs.

5.3 Bevindingen
Grote verschillen in werkwijzen bij uitvoerings-, ondersteunings- en toezichtstaken zijn nergens
gevonden. Daardoor kunnen de benodigde aanpassingen bij een overheveling van het groen onderwijs
van EZ naar OCW door de betrokken organisaties goed en relatief snel uitgevoerd worden. Een
overheveling kan vooral doelmatigheidswinst opleveren doordat coördinatielasten tussen de
uitvoeringsorganisatie en de departementen verminderen.
Voor de organisaties CITO, CvTE, SBB, NVAO, Reviewcommissie, CMMBO en de CDHO geldt dat de
procesinrichting en informatievoorziening al geharmoniseerd zijn en dat er geen effecten worden
voorzien bij een overheveling. Alleen de bestuurlijke relatie en oriëntatie veranderen. Binnen de SBB
maakt het groen onderwijs deel uit van de sectorkamer Voedsel, groen en gastvrijheid. Voor de
samenhang en herkenbaarheid van het groen onderwijs is het wenselijk dat de groene opleidingen
zoals nu het geval is ondergebracht blijven bij één sectorkamer.
Voor de organisaties DUO en de IvhO geldt dat er beperkte effecten worden voorzien in de aanpassing
van de procesinrichting en informatievoorziening. Dit naast de verandering in de bestuurlijke relatie en
oriëntatie. Voor DUO geldt aanvullend dat ze de bekostiging van de WU zullen gaan uitvoeren; dit doet
EZ nu zelf. De Dienstverleningsovereenkomst tussen DUO en EZ zal moeten worden ingepast bij OCW.
Met DUO moeten afspraken worden gemaakt over een aantal specifieke werkzaamheden voor het
groen onderwijs die moeten worden voortgezet op titel van sectoraal groen onderwijsbeleid23. Exacte
23

Dit betreft o.a. beschikbaar stellen cijferbestanden vo, mbo, ho en onderwijsmatrix, registratie wettelijke beroepsvereisten in certificeerbare
eenheden en opname in diplomaregister, herkenbaarheid groene kolom in publicaties.

22

inschattingen van de benodigde capaciteit voor aanpassingen aan systemen zijn in deze fase nog niet
te maken. Dit hangt samen met de keuzes die gemaakt worden bij een overheveling. Met de IvhO
moeten afspraken gemaakt worden over behoud van toezichtsinformatie en presentatie van het groen
onderwijs in het jaarlijks Onderwijsverslag.
DUS-I heeft alleen met OCW een sturingsrelatie en niet met EZ. De OCW-subsidieregelingen worden
door DUS-I uitgevoerd. Dit is een samenwerkingsverband met de ministeries van SZW en VWS. Er zijn
geen subsidieregelingen bij EZ die voor uitvoering door DUS-I in aanmerking zouden komen in het
geval van een overheveling.

23

6. Aandachtspunten en kansen bij een overheveling
6.1 Inleiding
In de vorige hoofdstukken is geïnventariseerd wat de verworvenheden zijn van het groen onderwijs en
wat eventuele gevolgen zijn van een overheveling op financieel gebied, voor de wet- en regelgeving
en voor de uitvoering.
Gebleken is dat in de huidige situatie, waarbij EZ mede stelselverantwoordelijkheid draagt, het groen
en door OCW-bekostigd onderwijs al grotendeels is geharmoniseerd. Bij de afronding van de
harmonisatieafspraken in 2008 zijn praktisch alle niet noodzakelijke verschillen op het gebied van weten regelgeving tussen groen en het OCW bekostigd onderwijs opgeheven en sindsdien is geen sprake
meer van nieuwe afwijkende afspraken voor het groen onderwijs. Deze harmonisatie betreft met
name de wet- en regelgeving gericht op de inrichting en kwaliteit van het onderwijs en de uitvoering.
Ook de onderwijsbekostiging is grotendeels geharmoniseerd, maar bevat nog wel een aantal
bijzondere bepalingen zoals in hoofdstuk 3 is beschreven.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de volgende vragen:
Welke verworvenheden worden geraakt door een overheveling van groen onderwijs naar OCW?
Welke kansen kunnen worden benut bij de overheveling van groen onderwijs naar OCW?
Zoals in hoofdstuk 1 al is aangegeven, is het uitgangspunt voor de analyse dat het groene
onderwijsdomein bij een overheveling in beginsel in stand blijft conform de huidige situatie. Daarbij is
ervan uitgegaan dat alleen die wijzigingen worden doorgevoerd die noodzakelijk zijn bij een
overheveling naar een ander ministerie (zoals de wijziging van de verantwoordelijke minister in weten regelgeving en enkele aanpassingen bij uitvoeringsorganisaties), of die nodig zijn voor
harmonisatie van de bekostiging.

6.2 Verworvenheden in gevaar?
De verworvenheden van het groen onderwijs zoals die zijn benoemd in hoofdstuk 2 zijn de volgende:
•
samenwerking met het bedrijfsleven;
•
goede verbinding tussen onderwijs en onderzoek;
•
sterke verbinding binnen de onderwijskolom;
•
goede inhoudelijke verbinding met de overheid;
•
internationale oriëntatie;
•
maatschappelijke waarde;
•
aoc-structuur;
•
governance WUR;
•
eigen beroepsgerichte lerarenopleiding.
Uit een analyse van deze verworvenheden blijkt dat de meeste verworvenheden niet of nauwelijks
worden geraakt door een overheveling van het groen onderwijs naar OCW. Voor drie verworvenheden
is dat minder vanzelfsprekend en zijn mogelijk aanvullende maatregelen nodig om deze te behouden.
Dit betreft de goede inhoudelijke verbinding met het vakdepartement, de aoc-structuur en in het
bijzonder het behoud van kleine unieke opleidingen daarbinnen en de governance van de WUR.
Goede inhoudelijke verbinding met de overheid
Een overheveling van groen onderwijs naar OCW heeft veel invloed op de verbinding met het
vakdepartement. EZ heeft vanaf dat moment geen verantwoordelijkheid meer voor het stelselbeleid
en voor de inrichting, kwaliteit en bekostiging van het groen onderwijs. Door alle stakeholders wordt

24

benadrukt dat het van groot belang is dat EZ wel als vakdepartement intensief betrokken blijft bij het
groen onderwijs. Groen onderwijs wordt zowel door EZ als door de stakeholders rondom het groen
onderwijs gezien als een belangrijk beleidsinstrument om maatschappelijke opgaven te realiseren.
Een intensieve betrokkenheid van EZ als vakdepartement is ook voor de andere assen van de gouden
driehoek van belang. Op zich heeft een overheveling van het groen onderwijs geen invloed op de
mogelijkheden die het onderwijs heeft om de samenwerking met het bedrijfsleven en het
maatschappelijk veld vorm te geven. Ook verandert er in principe niets voor de verbinding met het
onderzoek. Alle betrokken partijen kunnen na een overheveling die verbindingen op dezelfde manier
vormgeven als nu het geval is. Gezamenlijke ambities kunnen onderwijsinstellingen blijven vastleggen
in sectorplannen. Maar een minder intensieve betrokkenheid van EZ als vakdepartement heeft ook als
risico dat de gouden driehoek als geheel minder functioneert. Want EZ en LNV hebben in het verleden
een belangrijke rol vervuld om het groen onderwijs als schakelpunt voor kennis en innovatie te laten
fungeren en instellingen gestimuleerd om ook binnen de onderwijskolom de verbinding met elkaar aan
te gaan.
Omdat er niet of nauwelijks meer sprake zal zijn van een financiële relatie tussen EZ en het groen
onderwijs, is herbezinning nodig op de vragen hoe EZ deze rol als vakdepartement het beste in kan
vullen en hoe de relatie met het groen onderwijs vormgegeven moet worden. Behoud van kennis,
capaciteit en instrumenten om de inhoudelijke beleidswensen te ondersteunen is daarom van belang
om de goede samenwerking binnen de gouden driehoek in het algemeen en tussen het groen
onderwijs en het vakdepartement in het bijzonder in stand te houden. Mogelijkheden om deze rol en
relatie in de toekomst vorm te geven zijn:
•
organiseren van permanente dialoog tussen de beleidsdirecties van EZ en andere betrokken
departementen en het groen onderwijs om de maatschappelijke thema’s en beleidsopgaven
vanuit het EZ-beleid te agenderen binnen het onderwijs. Doel is om hiermee bij te dragen aan
een goed en up-to-date curriculum en opleidingsaanbod en om kennisbenutting- en verspreiding
te stimuleren;
•
samen met het groen onderwijs een jaarlijkse kansenkaart ontwikkelen met mogelijkheden om
binnen de nationale en internationale context actief deel te nemen aan onderwijs-, kennis- en
innovatieprogramma’s;
•
bevorderen van de internationale samenwerking rond het groen onderwijs, gebruik laten maken
van het internationale agro-netwerk van EZ om als strategisch partner van de overheid bij te
dragen aan handelsmissies en ontwikkelingssamenwerking;
•
samen met OCW werken aan het beter benutten van bestaande mogelijkheden binnen het stelsel
om het groene sectoronderwijs vorm te geven. Met name de cross-overs tussen opleidingen (ICT,
techniek en zorg) en de samenwerking met overige onderwijsinstellingen zijn hierbij van belang;
•
versterken samenwerking met de relevante topsectoren ten aanzien van de verdere ontwikkeling
van de human capital agenda’s om zo de behoefte van de sector aan goed geschoolde
arbeidskrachten van voldoende niveau zo goed mogelijk te dekken;
•
versterken van de rol van groen onderwijs in de verdere invulling en uitwerking van het
Techniekpact;
•
versterken van de samenwerking van de 4 technische universiteiten (inclusief WU), met name op
het terrein van valorisatie.
In dit kader heeft EZ als vakdepartement het initiatief genomen om met het groen onderwijs en
bedrijfsleven een meerjarige strategische ontwikkelagenda op te stellen om het onderwijs als
beleidsinstrument verder invulling te geven en te versterken. Op korte termijn zal hierover een
overeenkomst worden getekend en zal worden uitgewerkt hoe deze inhoudelijke rol van EZ geborgd
kan worden. De uitvoering hiervan is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle partijen.

25

Een ander aandachtspunt is de verhouding tussen OCW en EZ na overheveling. Belangrijk
uitgangspunt is dat na overheveling de vakdepartementele verantwoordelijkheid van EZ en de
stelselverantwoordelijkheid van OCW elkaar aanvullen en versterken. Zo kan ook worden voorkomen
dat het groen onderwijs vanuit de twee departementen verschillende sturingssignalen krijgt.
Behoud aoc-model en kleine unieke mbo-opleidingen
Bij een overheveling van het groen onderwijs blijft het aoc-model gewoon in stand. Als na een
overheveling ook de bekostiging van het groene mbo via OCW verloopt, kan dit echter wel gevolgen
hebben voor de positie van de aoc’s. In de interviews met vertegenwoordigers van de aoc’s werd vaak
gewezen op het risico dat de overheveling van groen onderwijs zou kunnen leiden tot toename van
ongewenste concurrentie tussen aoc’s en roc’s als roc’s ook (populaire) groene opleidingen aan gaan
bieden.
Op dit moment is het wettelijk zo geregeld dat aoc’s alleen opleidingen mogen aanbieden uit het
groene opleidingsdomein. Roc’s mogen in beginsel alle soorten beroepsopleidingen aanbieden, dus in
theorie ook opleidingen uit het groene opleidingsdomein. In de praktijk doen roc’s dat nu niet (enige
uitzondering hierop is ROC Landstede). Als ook de bekostiging van het groene onderwijs via OCW
verloopt, zullen wellicht meer roc’s besluiten om ook groene opleidingen te starten. Dat zou kunnen
leiden tot teruglopende leerlingenaantallen bij aoc’s. De mogelijkheden voor aoc’s om kleine,
specialistische opleidingen in stand te houden kunnen dan onder druk komen te staan.
Recent heeft OCW in het kader van macrodoelmatigheid maatregelen genomen om ongewenste
concurrentie tussen instellingen te voorkomen. De minister van OCW kan beslissen een opleiding niet
te bekostigen als er sprake is van een ondoelmatige situatie en er onvoldoende kans op het vinden
van passend werk is voor de studenten van die opleiding. Dit macrodoelmatigheidsbeleid vormt ook
een bescherming voor de aoc’s tegen ondoelmatige concurrentie van roc’s op het groene domein.
Daarnaast werkt OCW op dit moment aan een wetsvoorstel om kleine unieke opleidingen met
voldoende arbeidsmarktperspectief te behouden. Ook voor het aanbod van kleine opleidingen aan
aoc’s kan dit mogelijkheden bieden.
De positie van de aoc’s is in dit opzicht vergelijkbaar met die van een vakinstelling. Een vakinstelling
moet zich net als een aoc beperken tot het aanbieden van beroepsopleidingen voor een specifieke
bedrijfstak, terwijl roc’s in beginsel juridisch wel de ruimte hebben om op het terrein van de
vakinstelling actief te worden. Dit leidt op dit moment niet tot ongewenste concurrentie tussen
vakinstellingen en roc’s. In gevallen waarin onderwijsinstellingen van mening zijn dat zich toch
ongewenste concurrentie dreigt voor te doen, kan dit wordt aangekaart bij de commissie
macrodoelmatigheid mbo.
Gezien het aangescherpte macrodoelmatigheidsbeleid en de ervaringen rond de vakinstellingen is het
niet de verwachting dat de positie van de aoc’s wordt verzwakt na overheveling naar OCW. Maar
omdat er sprake is van een nieuwe situatie, kan ook niet geheel worden gegarandeerd dat de positie
van aoc’s en de toekomst van kleine specialistische opleidingen voldoende is gewaarborgd. Daarom is
het van belang na overheveling nauw te monitoren hoe de samenwerking en concurrentie tussen aoc’s
en roc’s zich ontwikkelt. Monitoring door de Commissie Macrodoelmatigheid MBO (CMMBO)24 en
afspraken over goede onderlinge samenwerking kunnen eventueel in een bestuurlijke afspraak met de
AOC-raad en de MBO-raad worden vastgelegd.

24

De CMMBO onderzoekt en adviseert over de uitvoering van de zorgplichten arbeidsmarktperspectief en doelmatigheid van mbo-instellingen.
Als er naar mening van kunnen mbo-instellingen, bedrijfsleven, gemeenten of andere belanghebbenden sprake is van een ondoelmatig en/of
niet arbeidsmarktrelevant aanbod aan mbo-opleidingen en de betrokken partijen komen niet tot een oplossing, dan kan een verzoek tot een
onderzoek worden ingediend. Na start van dit onderzoek komt de commissie binnen 13 weken met een advies.

26

Governance WUR
Bij overgang van de verantwoordelijkheid voor WU naar OCW, zal de WUR niet meer door één minister
(EZ) maar door twee ministers (EZ en OCW) worden aangestuurd. De minister van EZ blijft
verantwoordelijk voor DLO, OCW wordt verantwoordelijk voor de WU. De benoeming van leden van de
raad van toezicht van WU en DLO zal na overheveling niet meer in één hand zijn. Verder zal de WUR
in formele zin moeten rapporteren aan twee ministers. Dit kan een risico vormen voor de eenheid van
aansturing en behoud van de samenhang van de WU en DLO. Om de WUR succesvol te kunnen
voortzetten is het van belang dat de personele unie in de raad van toezicht en raad van bestuur van
de WU en DLO behouden blijft. Ook het geïntegreerd strategisch plan, geïntegreerde bedrijfsvoering
en het geïntegreerd jaarverslag zijn voorwaarden om de huidige samenwerking te kunnen
continueren. Deze vormen het fundament van het WUR-complex.
Het is daarom van belang dat OCW, EZ en WUR na overheveling aanvullende bestuurlijke afspraken
maken in een aansturingsarrangement over onder meer de aansturing van de WUR in het algemeen,
de benoeming van de leden van de raad van toezicht, het behoud van de personele unie en de
geïntegreerde verantwoording van DLO en WU aan beide departementen. Ook de vraag op welke wijze
de afstemming over de benoeming van de voorzitter van de raad van bestuur van de WUR wordt
vormgegeven dient hierin te worden meegenomen. Het is van belang dat de bewindspersonen van EZ
en OCW bij de benoemingen beiden betrokken zijn. Bij de afspraken moet rekening gehouden worden
met zowel de wettelijke vereisten uit de WHW als de statuten van DLO. Het uitwerken van een
dergelijk aansturingsarrangement zou zo spoedig mogelijk na besluitvorming moeten aanvangen.

6.3 Kansen
Een overheveling van groen onderwijs naar OCW heeft ook voordelen. Er liggen kansen op zowel het
terrein van het groen onderwijs als in de samenwerking tussen OCW en EZ.
6.3.1 Kansen voor het groen onderwijs
Een eenduidige en gelijke financiering van het groen onderwijs
De grootste kans voor het (groen) onderwijs is zonder meer een eenduidige en geharmoniseerde
financiering. Het samenvoegen van de huidige twee bekostigingsstelsels en harmonisering zorgt
ervoor dat al het onderwijs op dezelfde manier wordt bekostigd en geeft zekerheid en duidelijkheid
voor het groen onderwijs.
Samenwerking en cross-overs kunnen eenvoudiger en meer organisch tot stand komen
Een veelgenoemde kans bij overheveling is de mogelijkheid tot eenvoudiger samenwerking tussen
groene en OCW-bekostigde instellingen. Deze samenwerking kan gericht zijn op delen van
bedrijfsvoerings- en huisvestigingsfaciliteiten, maar ook op het gezamenlijk aanbieden van
opleidingen. Deze cross-overs (mix van verschillende disciplines zoals groen, ICT, techniek en zorg)
worden steeds meer gevraagd vanuit de samenleving en het bedrijfsleven. Groen onderwijs is steeds
meer afhankelijk geworden van aanpalende kennis zoals ICT, techniek en gezondheidszorg om de
arbeidsmarkt en de maatschappelijke opgaven goed te bedienen. Andersom geldt ook dat andere
sectoren steeds meer binnen een groene, duurzame context opleiden. Hiervoor is groene kennis
belangrijk.
In de praktijk komen dergelijke samenwerkingsverbanden in regionaal verband al steeds meer voor,
zowel tussen groene onderwijsinstellingen als tussen groen en OCW-bekostigd onderwijs. Met name
binnen de Randstad, waar het groen onderwijs traditie getrouw minder sterk aanwezig is, liggen
kansen om samenwerkingsverbanden op het niveau van opleidingen en het delen huisvestingslocaties
aan te gaan met het OCW bekostigd onderwijs. In de huidige situatie zijn er geen concrete juridische
belemmeringen. Niettemin is de verwachting dat een overheveling van het groen onderwijs naar OCW

27

kan leiden tot een andere oriëntatie op samenwerking wat kan bijdragen aan verdere ontkokering van
de groene onderwijskolom.
Ook het experiment cross-over kwalificaties kan hieraan bijdragen. Van 1 augustus tot 15 september
2016 is het eerst aanvraagtijdvak voor experimentele opleidingen die starten in 2017. Het experiment
biedt ruimte aan mbo-instellingen en het (regionale) bedrijfsleven om kwalificaties samen te stellen op
het grensvlak van meerdere domeinen en op basis daarvan experimentele opleidingen te verzorgen.
Daarbij is het voor aoc’s ook mogelijk om bij het samenstellen van een cross-over kwalificatie delen
van kwalificaties te benutten uit domeinen buiten het groen, zoals ICT, techniek en zorg.
6.3.2 Kansen voor OCW en EZ
Doelmatigheid in werkwijze binnen stelsel
De belangrijkste winst voor beide departementen zit in het ontdubbelen van stelseltaken, het hanteren
van één bekostigingsstelsel en het verminderen van de coördinatielast. Het geeft helderheid over wie
primair de stelseltaken uitvoert en op welke wijze dit gebeurt. In het verlengde hiervan heeft dit ook
voordelen voor de uitvoerings- en toezichthoudende organisaties. Voor de meeste organisaties geldt
dat de taken die zij uitvoeren voor het groen onderwijs ook na een overheveling in stand zullen
blijven. Een aantal organisaties heeft afwijkende werkprocessen en ondersteuning ingericht om de
twee kanalen (OCW en EZ) te bedienen.25 De opdrachtverlening, toezichtsrelatie en interne coördinatie
tussen EZ en OCW wordt eenvoudiger bij een overheveling.
Ook de begrotingsverantwoordelijkheid voor het bekostigen van het groen onderwijs wordt
overgeheveld naar OCW. Het opheffen van twee gescheiden begrotingsstelsels maakt het mogelijk dat
het groen onderwijs onderdeel wordt van de OCW bekostigingssystematiek en het OCW-macrokader.
Er is geen sprake meer van het “op afstand” OCW-conform volgen en bekostigen van het groen
onderwijs vanuit de EZ-begroting. Dit maakt het begrotingsbeheer eenvoudiger, de bekostiging
eenduidiger en transparanter en maakt een einde de onrust in de groene sector over twee
verschillende bekostigingssystematieken.
Vakinhoudelijke inspiratie: van stelsel naar vakinhoud
Door te “ontdubbelen” in de stelseltaken ligt er een kans en opdracht voor EZ om zich te focussen op
de vakinhoud van het groen onderwijs. Dit is ook waar het groen onderwijs om vraagt en het is
passend binnen de strategie van EZ om dit te versterken.26 De vakinhoudelijke inspiratie vanuit het
EZ-beleid heeft tot doel om het groen onderwijs binnen de gouden driehoek te positioneren als kennisen scholingsaanbieder om een bijdrage te leveren aan de oplossing van maatschappelijke
vraagstukken27 binnen het agro- en natuurdomein.
Het vakdepartementaal onderwijsbeleid en het stelselbeleid kunnen elkaar versterken, waarbij OCW
en de overige vakdepartementen een eigen rol hebben. OCW kan daarbij verkennen hoe het stelsel
meer ondersteunend kan zijn aan sectorale en regionale behoeften.

25
26

In het bijzonder heeft dit (geringe) impact bij de Inspectie van het Onderwijs en bij de Dienst Onderwijs Uitvoering.
Brief van de minister van OCW en staatssecretaris van EZ aan de voorzitter van de Tweede Kamer (15 september 2015), TK 34 284, nr. 4

27

Bijvoorbeeld kennis - en scholingsvraagstukken rondom voedselzekerheid, voedselveiligheid, duurzaam produceren, water, energie, klimaat,
natuurlijk kapitaal en circulaire economie.

28

7. Bevindingen
De groene sector is innovatief, internationaal toonaangevend en economisch en maatschappelijk van
grote waarde. Het groen onderwijs is een belangrijke pijler onder deze sector. Van groot belang is dat
het groen onderwijs de sector ook na een overheveling naar OCW kan ondersteunen en stimuleren
door onderwijs dat goed aansluit op de ontwikkelingen in onderzoek, beleid en maatschappij en
leerlingen en studenten optimaal voorbereidt op de arbeidsmarkt.
Op basis van het onderzoek is de conclusie dat de verworvenheden van groen onderwijs bij
overheveling naar OCW gewaarborgd zijn, mits aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan. Veel
zaken op het gebied van groen onderwijs zijn nu al (grotendeels) geharmoniseerd met het door OCW
bekostigd onderwijs. Dit geldt bijvoorbeeld voor wet- en regelgeving, uitvoering en toezicht en ook
voor een groot deel van de bekostiging. Sowieso worden veel verworvenheden van het groen
onderwijs niet of nauwelijks geraakt door een overheveling. Juridisch is een overheveling eenvoudig te
regelen via een Koninklijk Besluit.
Aan de volgende vier randvoorwaarden moet worden voldaan om de positie van het groen onderwijs
na een overheveling naar OCW te waarborgen.
a. Samenwerking groen onderwijs – EZ
De voortzetting en versterking van de inhoudelijke relatie tussen het groen onderwijs en het
vakdepartement EZ is van groot belang voor de succesvolle samenwerking binnen de gouden
driehoek. Omdat er niet of nauwelijks meer sprake zal zijn van een financiële relatie tussen EZ en het
groen onderwijs moeten andere wegen verder worden benut om de aansluiting van het onderwijs op
het beleid en inzet van onderwijs als beleidsinstrument vorm te geven. Hierbij hebben alle partijen uit
de gouden driehoek een eigen verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld door uitvoering te geven aan de
strategische meerjarige ontwikkelagenda groen onderwijs.
b. Monitoren van ontwikkeling aanbod groene mbo-opleidingen
De aoc’s houden ook na overheveling een eigen wettelijke status, maar de kans bestaat dat meer
roc’s groene opleidingen gaan aanbieden. De huidige waarborgen lijken voldoende om de positie van
de aoc’s en daarmee het aanbod van kleine unieke groene mbo-opleidingen te beschermen, maar
geven geen garanties. Het is belangrijk om de ontwikkelingen van het groene onderwijsaanbod na de
overheveling zorgvuldig te monitoren zodat bijgestuurd kan worden indien dit noodzakelijk is. De
CMMBO kan hier een rol in spelen.
c. Aansturing WUR
De overheveling betekent dat de WUR door twee ministers wordt aangestuurd. Dit kan een risico
vormen voor de eenheid van aansturing en behoud van de samenhang van de WU en DLO. Om de
WUR succesvol te kunnen voortzetten, is het van belang dat OCW, EZ en WUR na overheveling
aanvullende bestuurlijke afspraken maken in een aansturingsarrangement. Het gaat daarbij onder
meer om de aansturing van de WUR in het algemeen, de benoeming van de leden van de raad van
toezicht, het behoud van de personele unie binnen de raad van toezicht en het college van bestuur,
de geïntegreerde rapportage en verantwoording van DLO en WU aan beide departementen.
d. Harmonisatie bekostiging
De bekostiging van de WU en van het groen mbo wijken af van het OCW-bekostigd onderwijs en
moeten bij een overheveling worden geharmoniseerd. Er moet worden bepaald hoe wordt omgegaan
met de te verwachten financiële consequenties voor onderwijsinstellingen die optreden bij
samenvoeging van de macrobudgetten. Daarbij is het van belang om een zorgvuldige afweging te
maken over de wijze waarop en het tempo waarin de harmonisatie plaatsvindt.

29

De overheveling van het groen onderwijs biedt ook kansen. De belangrijkste is de mogelijkheid om de
twee onderwijsbudgetten samen te voegen. Dit zorgt voor gelijke bekostiging van groen en niet-groen
onderwijs en biedt zekerheid en duidelijkheid voor alle partijen. Verder is de verwachting dat een
overheveling van groen onderwijs positief effect kan hebben op de samenwerking tussen groen en
door OCW bekostigd onderwijs, bijvoorbeeld door het aangaan van samenwerkingsverbanden, het
delen van faciliteiten en het uitwisselen van kennis. Tot slot wordt de doelmatigheid in de werkwijze
tussen OCW en EZ bevorderd.
Tot slot verdient het aanbeveling om samen met de stakeholders uit onderwijs, onderzoek en
bedrijfsleven de ontwikkelingen in het groen onderwijs nauwlettend te monitoren.

30

Bijlage 1 Overzicht van gesprekspartners
Nicoline Adèr
John van Adrichem
Frank Bakema
Michel Berkelmans
Klaas Boer
Francine Boerstoel
Murk Boerstra
Jan Willem Breukink
Scilla van Cuijlenborg
Thijs Cuijpers
Rick van Dam
Annika van Dijk
Jaap van Duijn
Theo Duijvestijn
Peet Ferwerda
Louise Fresco
Jeroen Gebben
Saskia Goetgeluk
Tjeerd de Groot
Raymond Hedges
Nico van Hemert
Frida Hengeveld
Loek Hermans
Henk van Houwelingen
Jan-Pieter Janssen
Bert de Jong
Klaas de Jong
Ger Kant
Gijs Kok
Gerry Kouwenhoven
Elies Lemkes-Straver
Hans Ligtenberg
Hans Meinders
Arthur Mol
Marit Monsanto
Nikki Nijhuis
Paul Oomens
Hélène van Oostrom
Bastiaan Pellikaan
Barto Piersma
Dick Pouwels
Annelijn Rüsing
Jules Sanders
Ton Stierhout
Ad Tabak
Sjaak van der Tak
Rien van Tilburg
Evelien Verbij
Luc Verburgh
Ronald Verkooijen

MBO Raad
Programmabureau Greenport Horti Campus
Wageningen University and Research centre
Ministerie van Economische Zaken
De Groene Tafel
Lentiz onderwijsgroep
Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI)
Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen
AOC Raad
LTO Nederland
Lentiz onderwijsgroep
Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE)
Greenport Food & Flower Xperience
Gemeente Westland
MBO Life Sciences
Wageningen University and Research centre
AOC Edudelta
Topteam Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Human Capital Agenda
Nederlandse Zuivel Organisatie
Lentiz onderwijsgroep, MBO Greenport
Programmabureau Greenport Horti Campus
AOC de Groene Welle
Topteam Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Greenport
Dibevo, branche-organisatie gezelschapsdierensector
AOC Raad
Federatie MBO Westland
Natuurmonumenten
Lentiz Onderwijsgroep en Federatie MBO Westland
FloraHolland
Hogeschool Inholland
ZLTO
Hogeschool Inholland
Vereniging Buitengewoon Groen (VBG), Twents Carmel College
Wageningen University and Research centre
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB)
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB)
MBO Raad
VO-Raad
Aeres groep, AOC Raad
Ministerie van Economische Zaken
HAS Hogeschool
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB)
LTO Nederland
AOC Nordwin
Ministerie van Economische Zaken
Gemeente Westland, Greenport Holland Overheden
MBO Raad
Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE)
ROC Zadkine
Provincie Gelderland

31

Marc Vermeulen
Rieke de Vlieger
Inge Vossenaar
Anita Wouters
Lex Wubben
Jeroen Zijlmans
Mark Zwinkels

TIAS School for Business and Society en Wellantcollege
Sectoradviescommissie hoger agrarisch onderwijs (Sac hao)
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
ABD Topconsult
Demokwekerij Westland
VHG, branchevereniging voor ondernemers in het groen
Greenport Food & Flower Xperience

Leden van de Stuurgroep
Hans Hoogeveen
Hans Schutte
Michel Berkelmans
Inge Vossenaar
Eric Verweij

Directeur-Generaal Agro- en Natuur, ministerie van EZ
Directeur-Generaal Hoger onderwijs, Beroepsonderwijs, Wetenschap
en Emancipatie (DGHBWE), ministerie van OCW
Directeur Agro- en Natuurkennis, ministerie van EZ
Directeur MBO, ministerie van OCW
Inspectie der Rijksfinanciën, ministerie van Financiën

Leden van de projectgroep
Florette Tiemersma
Richard Hondebrink
Jan Klink
Wim Stegehuis
Arjan Uwland
Monique de Koning
Astrid van Rhijn-Boelhouwer
Chloë van Vliet
Marthe Harkema

Projectleider
Ministerie van EZ
Ministerie van EZ
Ministerie van EZ
Ministerie van OCW
Ministerie van OCW
Ministerie van OCW
Ministerie van Financiën (agendalid)
Ministerie van Financiën (agendalid)

32

Bijlage 2 Kengetallen groen onderwijs
Tabel B2.1 Omvang naar opleidingsniveau (aantal hoofdinschrijvingen)
2013
2014
2015
Vmbo
33.034
34.312
34.399
Mbo
27.960
25.873
25.421
Hao
9.914
10.368
10.859
WUR
8.050
8.880
9.574
Totaal
78.958
79.433
80.253
Bron: Groene Thermometer Vmbo, Mbo, Hbo en Wo (2016).

Tabel B2.2 Omvang naar instelling (deelnemers)
VMBO
MBO
AOC Oost
3391
1792
AOC Terra
4127
2185
Citaverde College
1812
1377
Clusius College
4235
1640
De Groene Welle
470
1275
Edudelta
751
743
Aeres
3546
3294
Helicon
1766
5281
Landstede
261
Lentiz
2206
1308
Nordwin College
1834
1632
Prinsentuin
1223
1098
Wellantcollege
9038
3535
Van Hall Larenstein
HAS Hogeschool
Hogeschool INHolland
Wageningen University
Totaal
34399
25421

HO/WO

2886

4221
3005
747
9574
20433

Totaal
5183
6312
3189
5875
1745
1494
9726
7047
261
3514
3466
2321
12573
4221
3005
747
9574
80253

Bron: Groene Thermometer Vmbo, Mbo, Hbo en Wo (2016). Aantal hoofdinschrijvingen.

Tabel B2.3 Doorstroom binnen de groende onderwijskolom
2013
2014
Groene Vmbo naar Mbo
91.8% (7.206)
96.2% (7.229)
Totale doorstroom naar Mbo
29.1% (2.099)
29.2% (2.111)
Waarvan naar groen Mbo

96.4% (7.601)
28.1% (2.133)

Groene Mbo naar Hbo
Totale doorstroom naar Hbo
Waarvan naar groen Hbo

28.4% (837)
54.2% (454)

31.9% (859)
55.1% (473)

33.6% (916)
49.0% (449)

2015

Bron: Groene Thermometer 2016. Dit betreft de gediplomeerde doorstroom (Mbo-4) en de rechtstreekse (aansluitende)
doorstroom vanuit het groene Vmbo.

33

Figuur B2.1 Ontwikkeling instroom en deelnemers groen onderwijs

Bron: Groene Thermometer (2016) en DUO (2016).

34

Figuur B2.2 Marktaandeel van groene mbo-opleidingen

Bron: AOC-Raad. Aandeel groene mbo-opleidingen (bol), als % van het totale aantal mbo-studenten in een gemeente

Figuur B2.2 Huidige spreiding opleidingslocaties groen mbo naar sector

Agri

Food

Tuinbouw
Groene Ruimte
& Uitgangsmaterialen

Bron: AOC-Raad. Spreiding van mbo-opleidingsclusters naar arbeidssectoren in Nederland.

35