Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 358

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 januari 2018
Er is tot nu toe weinig onderzoek gedaan naar de aard en omvang van
schaduwonderwijs. Ook hebben we weinig zicht op de motieven van
ouders om voor deze vorm van ondersteuning te kiezen. In het rapport
«Licht op schaduwonderwijs» is dit nader onderzocht. Hiermee wordt
tevens voldaan aan een toezegging aan de Tweede Kamer om onderzoek
te doen naar schaduwonderwijs, waarbij ook de toegankelijkheid en de
gevolgen voor kansengelijkheid worden meegenomen (Aanhangsel
Handelingen II 2016/17, nr. 1083).
Onderzoeksrapport
In de bijlage vindt u het onderzoeksrapport over de deelname aan en de
uitgaven voor schaduwonderwijs1. Het onderzoek behandelt drie
hoofdvragen:
1. Wat is de omvang in deelname en in kosten van de vier typen
schaduwonderwijs2?
2. Voor welke leerlingen is schaduwonderwijs en extra aanbod op
scholen toegankelijk?
3. Wat zijn de motieven voor deelname aan schaduwonderwijs?
Aangezien de omvang en groei in het voortgezet onderwijs het grootste
is, lag de focus van het onderzoek op deze sector.
1
2

kst-31289-358
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
De vier typen die worden onderscheiden zijn:
• Bijles: betreft vakspecifieke ondersteuning. Dit is vaak tijdelijk van aard en individueel.
• Huiswerkbegeleiding: betreft ondersteuning bij het plannen en uitvoeren van het huiswerk.
Dit is vakoverstijgend. De begeleiding vindt plaats in kleine groepen.
• Examentraining: betreft een of meer dagen intensieve voorbereiding op het centraal
schriftelijk examen van een specifiek vak.
• Extra ondersteuning bij bepaalde onderwijsbehoeften: betreft extra begeleiding van
leerlingen met bijvoorbeeld dyslexie/dyscalculie, faalangst, adhd, autisme of hoogbegaafdheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 289, nr. 358

1

In het onderzoek is breed geïnventariseerd welke extra ondersteuning
leerlingen krijgen aangeboden, als aanvulling op het reguliere onderwijsaanbod. Dat betekent dat niet alleen de door ouders bekostigde ondersteuning (schaduwonderwijs) in kaart is gebracht, maar ook de omvang
van de onbetaalde extra begeleiding.
1. Deelname en kosten.
De bandbreedte van marktomvang zit volgens de onderzoekers tussen de
€ 74 mln. (schatting via de aanbodzijde) en de € 286 mln. (maximale
schatting via de vraagzijde). Als we de schattingen via de vraagzijde
vergelijken met eerder onderzoek van het CBS, lijkt het dat de omvang
van het schaduwonderwijs gegroeid is. Wel dient opgemerkt te worden
dat de omvang in vergelijking met de totale kosten van het reguliere
voortgezet onderwijs beperkt is (tussen de 1 en 3 procent van het totale
budget in de VO-sector).
In het schooljaar 2016–2017 kreeg 11,9 procent van de vo-leerlingen door
ouders bekostigde bijles. Voor huiswerkbegeleiding, examentraining en
extra ondersteuning bij specifieke leerbehoeften was dit respectievelijk
8,2 procent, 4,4 procent en 2,5 procent.
Wat opvalt, is dat er ook veel onbetaalde extra ondersteuning wordt
geboden. Als we die zouden meerekenen betekent dat, dat ongeveer
27 procent van de leerlingen extra ondersteuning krijgt buiten het regulier
onderwijs. Grofweg geldt voor bijles, huiswerkbegeleiding en examentraining dat ongeveer de helft betaalde ondersteuning is en de andere
helft onbetaalde ondersteuning (zie figuur 2.2 van het onderzoeksrapport).
De extra ondersteuning bij specifieke leerbehoeften wordt grotendeels
onbetaald aangeboden.
Betaalde bijles vindt vaker plaats bij leerlingen in latere leerjaren van het
voortgezet onderwijs. Dit geldt niet voor huiswerkbegeleiding. Dat vindt
meer verspreid plaats over de leerjaren.
2. Toegankelijkheid.
Betaalde bijles wordt betrekkelijk veel gevolgd door havisten en vwo’ers.
Ook betaalde examentraining komt vaker voor bij havisten en vwo’ers.
Betaalde huiswerkbegeleiding is het meest populair onder havisten (zie
figuur 3.3 van het onderzoeksrapport).
De deelname aan betaald ondersteunend onderwijs loopt op met het
opleidingsniveau van de ouders. Dit geldt voor alle vormen van schaduwonderwijs. Voor alle vormen van betaald ondersteunend onderwijs is de
deelname van leerlingen met wo-opgeleide ouders significant hoger dan
deelname van andere leerlingen (zie figuur 3.1 van het onderzoeksrapport).
VO-scholen bieden zelf in veel gevallen ook bijles, huiswerkbegeleiding of
examentraining aan. Indien een school zelf bijles of examentraining
aanbiedt, dan draagt deze in meer dan de helft van de gevallen de kosten
zelf. Voor de kosten van huiswerkbegeleiding wordt vaker een beroep
gedaan op de ouders (figuur 3.5 van het onderzoeksrapport).
Met name vmbo-leerlingen, leerlingen uit de onderbouw en leerlingen
met lager opgeleide ouders maken gebruik van ondersteuning die binnen
de school is georganiseerd. In veel gevallen is de ondersteuning voor
deze leerlingen gratis.
Als er wel kosten zijn verbonden aan de ondersteuning op school
(bijvoorbeeld omdat er een commerciële aanbieder bij betrokken is) geldt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 289, nr. 358

2

er volgens de aanbieders vaak een kortingsregeling. Commerciële
aanbieders hanteren, naast het aanbod op scholen, ook aangepaste
tarieven voor incidentele gevallen. Enkele gemeenten en fondsen bieden
vergoedingen voor onderwijsondersteuning aan ouders met een
minimuminkomen. Daarnaast zijn er stichtingen die onderwijsondersteuning aanbieden tegen lagere tarieven dan gebruikelijk in de branche,
omdat zij werken zonder winstoogmerk.
3. Motieven
De motieven van ouders om hun kinderen te laten deelnemen aan
schaduwonderwijs zijn divers. Voor alle vier de vormen van ondersteunend onderwijs geldt dat «een gebrek aan individuele aandacht» voor
ongeveer 60 procent van de ouders een motief is om hun kind te laten
deelnemen.
Ouders die betalen voor bijles, doen dat vaak omdat hun kind andere of
extra uitleg nodig heeft naast die van de vakdocent. Een aanzienlijk deel
van de ouders vindt dat de school hierin tekortschiet. Van de ouders die
betalen voor de bijles zijn voornamelijk hbo-opgeleide ouders kritisch
over de kwaliteit van het onderwijs. Zij vinden ook vaker dat hun kind
geen bijles nodig gehad zou hebben als de school meer aandacht zou
hebben gehad voor het kind.
Ouders die huiswerkbegeleiding inkopen, doen dat vaak omdat kinderen
een gebrek aan concentratie of discipline hebben om zelfstandig het
huiswerk te maken en omdat ouders zo niet toe hoeven te zien dat hun
kind huiswerk maakt, wat de sfeer thuis ten goede komt. Hier vindt de
helft van de ouders die betalen voor huiswerkbegeleiding dat dit niet
nodig was geweest als de school meer aandacht gaf.
Ouders die examentraining inkopen voor hun kind, doen dat omdat deze
standaard wordt aangeboden op school. Het gaat dan vooral om
examenstress te voorkomen door een goede voorbereiding. Eén op de
drie ouders vindt dat de examenvoorbereiding op school tekort schiet.
Een klein gedeelte (ongeveer 16 procent) neemt deel om, met het oog op
selectie in vervolgopleidingen, een zo hoog mogelijk examencijfer te
halen.
Conclusie
We hebben nu een beeld van de kosten en toegankelijkheid. Hieruit komt
naar voren dat de financiële omvang beperkt is en dat deze vorm van
onderwijsondersteuning voor ongeveer de helft kosteloos wordt
aangeboden.
Wat opvalt, is dat door ouders betaalde onderwijsondersteuning relatief
meer wordt gebruikt door leerlingen van hoogopgeleide ouders en
onbetaalde ondersteuning relatief meer wordt gebruikt door leerlingen
van laagopgeleide ouders. Daarbij dient opgemerkt te worden dat het niet
duidelijk is in hoeverre betaald en onbetaald qua vorm, intensiteit en
kwaliteit op elkaar lijken.
Een meerderheid van de ouders geeft aan dat ze gebruikmaken van extra
ondersteuning omdat ze het onderwijs onvoldoende vinden. Uit het
toezicht van de Inspectie van het Onderwijs blijkt dat voor een algeheel
kwaliteitsgebrek geen grond is. Een verklaring zou daarom kunnen zijn dat
ouders vragen om meer maatwerk voor hun kind, hoewel zeker ook
andere motieven een rol spelen, zoals toegenomen prestatiedruk of dat
ouders bijles en huiswerkbegeleiding zien als een nuttige vorm van
opvang. Scholen willen veelal ook graag meer maatwerk bieden, maar
zoeken naar een goede volgende stap. Dit kabinet zet in op versterking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 289, nr. 358

3

van de mogelijkheden voor maatwerk. De Pilot Recht op Maatwerk is een
gezamenlijk initiatief van OCW en de VO-raad, gestart in 2017, om te
onderzoeken hoe een «recht op maatwerk» van leerlingen in de praktijk
kan worden vormgegeven en hoe dit wettelijk zou kunnen worden
verankerd.
De toegankelijkheid van het onderwijs en gelijke kansen voor ieder kind
gaan mij aan het hart en de ontwikkelingen zal ik blijven volgen. Ik zal
nader onderzoek op dit gebied stimuleren, zoals het onderzoek «Gelijke
kansen voor een diverse jeugd» dat plaatsvindt binnen de Startimpuls van
de Nationale Wetenschapsagenda.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 289, nr. 358

4