Naar een
nieuwe visie op
contant geld
in Nederland

Eindrapportage van de MOB Task Force
Herziening standpunt contant geld
Mei 2020

Inhoud
Inleiding en samenvatting

3

Box 1

Overzicht van voorgestelde afspraken

9

1.

Standpunt MOB en opdracht voor de Task Force

11

1.1
1.2
1.3

Opdracht voor de Task Force
MOB-standpunt 2015
Aanvullende vragen voor de Task Force

11
11
12

2.

Het goede functioneren van contant geld

13

2.1
2.2
Box 2
2.3
Tabel 1
Box 3
2.4
2.5

Inleiding
Maatschappelijke functies van contant geld
Contant geld als terugvaloptie
Toekomstverwachting
Gebruik van contant geld en pinpas in diverse landen, 2018
Contant geld en de coronacrisis
Het goede functioneren van contant geld
Samenvatting

13
13
16
17
18
19
21
25

3.

Chartale ontwikkelingen sinds 2015

26

3.1
3.2
Figuur 1
3.3
3.4
Tabel 2
Tabel 3
Box 4
Tabel 4
Tabel 5
3.5
3.6
3.7

Inleiding
Gebruik - feitelijke ontwikkelingen
Minder contante, meer pinbetalingen aan de kassa
Acceptatie - feitelijke ontwikkelingen
Opnemen - feitelijke ontwikkelingen
Aantallen geldautomaten
End state Cash 2020-project
Plofkraken
Aantal plofkraken per jaar
Banktarieven voor storten bij sealbagautomaten
Waardevervoer - feitelijke ontwikkelingen
Munten - feitelijke ontwikkelingen
Samenvatting en conclusies

26
26
27
28
30
31
32
34
34
35
36
38
38

4.

Kostenontwikkelingen

40

4.1
4.2
Tabel 6
Box 5
4.3
Box 6
Tabel 7
Box 7

Inleiding
Recente kostenontwikkelingen en -schattingen
Kosten van contant betalen en pinnen voor toonbankinstellingen
Samenvatting onderzoek McKinsey, juli 2006
Kosten chartale infrastructuur bij dalend gebruik
Kostenvoordeel en opportunitykosten voor winkeliers
Kostenvoordeel en opportunitykosten
Contant geld een publiek goed, ja of nee?

40
41
41
43
45
47
47
48

5.

Bijsturen en meer onderzoek

50

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
Box 8

Inleiding
Wenselijkheid van bijsturing
Afspraken in MOB-verband
Onderzoek naar infrastructuur
Follow-up
Aanbevelingen Task Force

50
50
52
58
59
60

Chartale infrastructuur in Nederland
MOB Task Force Herziening standpunt contant geld – mandaat
Samenstelling van de Task Force – lijst van deelnemers

61
62
63

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

Inleiding en samenvatting
Dit is de Eindrapportage van de MOB Task Force voor de herziening van
het MOB standpunt over contant geld uit 2015. De opdracht van het MOB
(mei 2019) voor de Task Force was:


de recente ontwikkelingen rond contant geld in beeld te brengen; en



te bezien of, en zo ja in welke zin bijstelling van het MOB standpunt over
contant geld uit 2015 wenselijk is.

De Task Force had haar analyse en voorstellen (zie paragraaf 5.3) medio maart
2020 vrijwel afgerond, toen de coronacrisis in Nederland uitbrak. De gevolgen
daarvan voor de acceptatie en het gebruik van contant geld, in combinatie met
andere recente ontwikkelingen, zijn wat de Task Force betreft aanleiding voor
een voorstel aan DNB tot verdergaand onderzoek. Dit komt in paragraaf 5.4 van
deze Eindrapportage aan de orde. De uitkomsten van dit verdere onderzoek en
de voorstellen in deze Eindrapportage voor de tussenliggende tijd zijn de opmaat
naar een nieuwe visie op contant geld in Nederland.
Het standpunt van het MOB in 2015 luidde ‘dat ook in een omgeving
waarin geleidelijk steeds meer gepind wordt, het voor de maatschappij
belangrijk is dat contant geld goed blijft functioneren als
toonbankbetaalmiddel’ (zie paragraaf 1.2). Het MOB heeft dit standpunt al in
november 2019 op basis van de Tussenrapportage van de Task Force
herbevestigd. De reden hiervoor is, zoals paragraaf 2.2 beschrijft, dat contant
geld maatschappelijke functies heeft die verder reiken dan de efficiency van het
toonbankbetalingsverkeer (inclusiviteit, vorm van publiek geld,
onafhankelijkheid van banken, oppotmiddel, anonimiteit en terugvaloptie bij
digitale ontwrichting). Tegelijkertijd verwacht de Task Force (zie paragraaf 2.3)
dat het gebruik van contant geld aan de toonbank door de voortgaande
digitalisering zal dalen. De coronacrisis zal aan deze neerwaartse trend mogelijk
een extra impuls geven (zie paragraaf 2.3, box 3). Niet duidelijk is hoe snel het
gebruik van contant geld zal dalen en tot welk niveau. Een cashloze samenleving
is echter nog een brug te ver. Daarom is het zaak het goede functioneren van

4

contant geld voor de komende jaren te borgen en tegelijkertijd de
maatschappelijk efficiënte chartale infrastructuur op middellange termijn, bij
een structureel lager gebruik van contant geld, te onderzoeken. Deze
Eindrapportage bevat voorstellen daartoe (zie paragrafen 5.3 en 5.4).
Goed functioneren van contant geld houdt in dat consumenten gemakkelijk
contant geld kunnen opnemen, dat winkels dit blijven accepteren en hun
contante ontvangsten gemakkelijk en tegen redelijke kosten kunnen
(laten) bijschrijven (zie paragraaf 2.4). De Task Force onderschrijft dit
standpunt van het MOB, dat keuzevrijheid voor de consument behelst. Dit wil
zeggen dat de consument in beginsel steeds de gelegenheid heeft te kiezen hoe
hij of zij wil betalen, met contant geld of elektronisch, tenzij de ontvangende
partij aantoonbaar specifieke redenen (zoals veiligheid) heeft om geen contante
betaling te accepteren. Een element dat de Task Force wil benadrukken, is dat
een goed functioneren van het contante betalingsverkeer een adequate chartale
infrastructuur vergt.
De chartale infrastructuur is het geheel van voorzieningen die mogelijk
maken dat contant geld wordt gebruikt. Deze worden aangeboden door
banken, Geldmaat, onafhankelijke aanbieders van automaten en
waardevervoerders. Ook winkels spelen hierin een rol. Winkels maken
weliswaar gebruik van de chartale voorzieningen van de banken en
waardevervoerders, maar zij bieden ook zelf faciliteiten (kassasystemen,
administratieve en logistieke procedures daaromheen) aan waardoor hun
klanten contant kunnen betalen.
Een adequate chartale infrastructuur omvat, ten eerste, een goede
bereikbaar- en toegankelijkheid, een ruime acceptatie van contant geld en
redelijke kosten voor de verwerking van contante ontvangsten. Een
adequate chartale infrastructuur kan, in de tweede plaats, als terugvaloptie
fungeren bij een (langdurige) verstoring van het elektronische
toonbankbetalingsverkeer (pinnen). Dit is te meer van belang zolang andere,
even gangbare en betrouwbare (digitale) alternatieven in dat opzicht nog

5

ontbreken. Een derde invalshoek is een dynamische benadering. In de loop der
tijd kan een adequate chartale infrastructuur veranderen. Bij een dalend gebruik
van contant geld passen particuliere bedrijven, zoals banken en winkeliers hun
chartale voorzieningen aan. Het is echter niet wenselijk dat de inkrimping van de
infrastructuur vóórloopt op de daling van het gebruik, waardoor de krimp de
daling in de hand zou werken, of dat zij de terugvaloptie zou schaden. Verder
dient te worden voldaan aan de bereikbaarheidsnormen zoals die in het kader
van het MOB zijn geformuleerd. Hierna gaat de Rapportage in op de recente
ontwikkelingen rond contant geld.
Een duidelijk zichtbare ontwikkeling in het toonbankbetalingsverkeer
sinds 2015 is dat het gebruik van contant geld aanmerkelijk is gedaald (zie
paragraaf 3.2). In 2019 rekenden consumenten 32% van hun aankopen – bijna
2,3 miljard transacties – aan de kassa contant af, 68% elektronisch. In 2015
waren de relatieve aandelen nog even groot (contant en elektronisch 50%). De
acceptatie en de bereikbaarheid van contant geld (via de geldautomaten) bleven
hoog, maar de acceptatie in specifieke sectoren is niet langer vanzelfsprekend
(zie paragraaf 3.3). In een belangrijk deel van het openbaar vervoer wordt
contant geld om veiligheidsredenen niet meer geaccepteerd, wat volgens de Task
Force te billijken valt, al waren wellicht ook andere opties (automaten) denkbaar
geweest. Het veiligheidsargument mag echter niet oneigenlijk worden gebruikt
om – feitelijk uit efficiencyoverwegingen – contant geld uit winkels of aan balies
te weren. In de coronacrisis, vanaf medio maart 2020, zijn de acceptatie en het
gebruik van contant geld plotseling sterk gedaald.
Opvallend is ook het Geldmaat-initiatief, het besluit van de drie grootste
banken in 2017 om hun geldautomaten gezamenlijk te gaan beheren en in
aantal te reduceren (zie paragraaf 3.4). Dit initiatief is in meerdere opzichten
positief, zoals het MOB eerder oordeelde, zolang Geldmaat de aan het MOB
gepresenteerde en - ook met DNB - overeengekomen aantallen automaten
realiseert. Daarbij blijft de bereikbaarheid van de geldautomaten, ook in
landelijke gebieden, in stand, althans de gangbare 5-kilometernorm wordt nog
steeds gehonoreerd.

6

Minder zichtbaar is dat met de vermindering van het aantal geldautomaten
de overcapaciteit daarin, die in dit decennium geleidelijk is ontstaan en die
feitelijk als reservecapaciteit fungeerde (redundantie), verdwijnt. Dit
beperkt de rol van contant geld als terugvaloptie in geval van storingen in het
elektronische betalingsverkeer. Met het oog daarop dient de neerwaartse
flexibiliteit in het geldautomatenpark te worden beheerst.
Een punt van zorg zijn de plofkraken op geld- en recentelijk ook
sealbagautomaten (zie paragraaf 3.4, box 4). Criminelen zetten steeds
zwaardere explosieven in om automaten te beroven en brengen daarmee de
veiligheid van omwonenden, ondernemers en omstanders in gevaar. Daarom
zagen banken en Geldmaat zich eind 2019 en in april 2020 gedwongen tot tijdelijke – noodmaatregelen. Deze beperken de beschikbaarheid van de
automaten en zetten de robuustheid van de chartale keten onder druk.
Tegelijkertijd treffen deze partijen maatregelen tegen plofkraken; zo dient in de
tweede helft van 2020 een systeem om buitgemaakt geld effectief onbruikbaar te
maken, te worden ingevoerd. De Task Force onderstreept het belang van
structurele maatregelen tegen plofkraken om de veiligheid en acceptatie van
automaten te bevorderen, alsmede om de beschikbaarheid en continuïteit van de
dienstverlening te borgen.
De robuustheid van de chartale keten is structureel afgenomen (zie
paragraaf 3.5). Dit komt niet alleen doordat de banken met Geldmaat hun
chartale dienstverlening op afstand hebben gezet, zodat hun kantoren deze
diensten nog maar in beperkte mate leveren. Ook leunt de keten inmiddels sterk
op één grote waardevervoerder, Brink’s (voorheen G4S); bij uitval daarvan
zouden snel veiligheidsrisico’s voor winkeliers ontstaan.
Door de diverse chartale ontwikkelingen sinds 2015 is de efficiency in het
toonbankbetalingsverkeer vooruitgegaan (zie paragraaf 3.7). Dit is niet
verwonderlijk. Particuliere aanbieders, zoals banken en winkeliers, streven
immers naar een efficiënter betalingsverkeer. De meeste gebruikers profiteren

7

van de grotere efficiency, mits de bereikbaar- en toegankelijkheid van contant
geld in stand blijven.
Als het gebruik van contant geld daalt, ontstaat op enig moment spanning
tussen het maatschappelijke belang (beheerste flexibiliteit van de chartale
infrastructuur) en die van de private aanbieders (banken, winkeliers), die
kosten willen besparen. Daarom gaat hoofdstuk 4 verder in op de kosten van
de chartale infrastructuur, de opportunitykosten van instandhouding daarvan en
de vraag wie deze kosten in de toekomst zou moeten dragen.
Contante betalingen worden voor winkeliers geleidelijk duurder ten
opzichte van pintransacties (zie paragraaf 4.2). De gemiddelde kostprijs van
een betaalmethode wordt sterk bepaald door het aantal transacties en daarmee
het gebruik. Zo wordt het kostennadeel van contant geld versterkt doordat
retailers het - relatief goedkopere - pinnen bevorderen en het aantal contante
transacties hierdoor afneemt. De vaste, of opportunitykosten van contant geld
voor retailers, dat wil zeggen de extra kosten om hun chartale voorzieningen in
stand te houden, terwijl daarvan bij veronderstelling geen of slechts beperkt
gebruik zou worden gemaakt, bedragen circa EUR 230 miljoen per jaar.
De kosten van het chartale bedrijf voor de banken zijn niet bekend. Zij zijn
netto waarschijnlijk aanzienlijk lager dan McKinsey in 2006 berekende door de
verschuiving van contant betalen naar pinnen en efficiency-bevorderende
maatregelen (minder kantoren, personeel en automaten; schaalvoordelen door
samenwerking via Geldmaat) die banken extra inkomsten en kostenbesparingen
heeft opgeleverd. Door deze en andere fundamentele veranderingen in de
chartale infrastructuur sinds 2006 ontbreekt actueel inzicht in de
opportunitykosten daarvan voor de banken.
De vraag is of de maatschappij de kosten van de chartale infrastructuur
geheel of gedeeltelijk voor haar rekening zou moeten nemen (zie paragraaf
4.3). Een argument zou kunnen zijn dat contant geld een publiek goed is, maar
dat is niet helemaal juist. De kenmerken van een publiek goed (zoals recht,

8

veiligheid of waterstaat) gelden niet voor bankbiljetten en munten; daarbij is er
een alternatief, elektronisch betalen, dat de banken aanbieden. Contant geld kan
wel als een merit good worden beschouwd, dat wil zeggen een goed dat de
autoriteiten zo waardevol vinden, dat zij het gebruik ervan willen bevorderen of
de beschikbaarheid zeker willen stellen. Als marktpartijen zo’n goed niet zelf in
voldoende mate aanbieden of gebruiken, kunnen de autoriteiten dit alsnog
stimuleren (via subsidiëring) of afdwingen (via regelgeving). Subsidiëring of
regelgeving vergen de bereidheid daartoe van de autoriteiten. Het is niet aan de
Task Force om hierover te beslissen.
Toen de coronacrisis uitbrak, was de Task Force dichtbij overeenstemming
over afspraken in MOB-verband voor de komende vijf jaar om de chartale
ontwikkelingen bij te sturen en zo het goede functioneren van het contante
betalingsverkeer te borgen. Deze zijn grotendeels gebaseerd op de eerdere
afspraken uit 2015. Box 1 vat de inhoud van de voorgestelde afspraken samen.
Paragraaf 5.3 bevat een uitgebreide toelichting.
De Task Force ziet in de meest recente ontwikkelingen sinds eind 2019
aanleiding voor een aangepast voorstel. Zo zijn door de coronacrisis de
acceptatie en het gebruik van contant geld plotseling sterk teruggelopen en door
de plofkraken de bereikbaar- en beschikbaarheid van de opname- en
afstortautomaten verminderd. Ook de – al langer bestaande – kwetsbaarheid in
het waardevervoer die de Task Force signaleert, speelt in deze een rol.
De Task Force stelt voor dat DNB een onderzoek laat verrichten naar de
maatschappelijk efficiënte chartale infrastructuur op middellange termijn
bij een structureel lager gebruik van contant geld. Dit voorstel komt in
paragraaf 5.4 van deze Eindrapportage aan de orde. Het onderzoek kan het
komend najaar starten en in de loop van 2021 worden afgerond. De uitkomsten
kunnen aanleiding zijn om de in box 1 beschreven afspraken in de loop van 2021
te herzien. DNB is bereid dit onderzoek te laten uitvoeren op voorwaarde
dat, totdat deze herziening is afgerond, de in box 1 beschreven afspraken
gelden en worden nagekomen

9

Box 1

Overzicht van voorgestelde afspraken

1. Bereik- en beschikbaarheid
Algemeen
Handhaving van twee MOB-afspraken uit 2015:
 de gangbare 5-kilometernorm voor de bereikbaarheid;
 ‘redelijke tarieven’ voor contante transacties (opnemen en storten) door
zakelijke rekeninghouders.
Met (vertegenwoordigers van) banken
 behoud van minimumaantallen van (opname-, afstort-, biljetten- en
munten-)automaten op het niveau van omstreeks eind 2020
(‘end state’ van het Cash 2020-project van Geldmaat);
 naleving van – nader te bepalen – beschikbaarheidsnormen voor de
automaten;
 periodieke rapportage van aantallen en beschikbaarheid aan DNB ten
behoeve van het MOB.
2. Acceptatie
Algemeen
Handhaving van drie van de MOB-afspraken uit 2015:
 keuzevrijheid consument, tenzij er specifieke redenen zijn (zoals
veiligheid) om geen contante betaling te accepteren;
 weigering in lokale monopolies wordt onredelijk bezwarend geacht;
 uitgangspunt dat toonbankinstellingen vrijheid hebben om te bepalen
welke betaalwijzen zij accepteren.
Nadrukkelijke verwachting jegens overheids- en culturele instellingen, en
instellingen en bedrijven in en om de gezondheidszorg, dat zij contant geld
blijven accepteren als zij directe betaling verlangen, tenzij wettelijk anders is
bepaald.
Met (vertegenwoordigers van) toonbankinstellingen
 adviseren van hun leden om niet over te gaan tot een pin-only beleid
tenzij daarvoor aantoonbaar specifieke redenen (zoals veiligheid) zijn;
 adviseren van hun leden om hun chartale voorzieningen te handhaven;
 niet tariferen van contante betalingen.
3. Waardevervoer
DNB
 in gesprek gaan met de grootste waardevervoerder (Brink’s) over
afspraken om de continuïteit van de dienstverlening zeker te stellen;
 een gesprek aangaan met de waardevervoerders en de detailhandel om te
komen tot afspraken over de kwaliteit van de dienstverlening.

10

Eén lid van de Task Force, Detailhandel Nederland, maakt een voorbehoud
bij de in box 1 vermelde afspraken. De achterban van Detailhandel Nederland
is bereid zich hieraan te committeren, indien de chartale infrastructuur op orde
zou zijn. Detailhandel Nederland signaleert dat dit naar haar mening nu niet het
geval is. Winkeliers ervaren problemen met onder meer het waardevervoer en
het afstorten van contant geld, mede als gevolg van de tijdelijke sluiting van het
merendeel van de sealbagautomaten in verband met plofkraken (zie box 4).
Detailhandel Nederland benadrukt dat beide issues dringend aandacht
verdienen en aan de orde dienen te komen in het onderzoek naar de (gewenste)
chartale infrastructuur. Zij wil graag daaraan meewerken. Ook is de organisatie
bereid de afspraken tot de hiervoor genoemde herziening ervan na te komen.
Naast de voorstellen voor MOB-afspraken en onderzoek doet de Task Force
aan diverse partijen een aantal aanbevelingen, die op verschillende plaatsen
in dit rapport zijn vermeld. Box 8 aan het einde van deze Rapportage biedt van
deze aanbevelingen een overzicht.
Het MOB heeft deze rapportage vastgesteld en goedgekeurd in zijn
vergadering van 26 mei 2020. De in het rapport vermelde ontwikkelingen en
data zijn bijgewerkt tot en met medio mei 2020.

11

1.

Standpunt MOB en opdracht voor de Task Force

1.1

Opdracht voor de Task Force

In mei 2019 besloot het MOB een Task Force in te stellen om:


de recente ontwikkelingen rond contant geld in beeld te brengen; en



te bezien of, en zo ja in welke zin bijstelling van het MOB standpunt
over contant geld uit 2015 wenselijk is. 1, 2

1.2

MOB-standpunt 2015

Dit standpunt luidde ‘dat ook in een omgeving waarin geleidelijk steeds
meer gepind wordt, het voor de maatschappij belangrijk is dat contant geld
goed blijft functioneren als toonbankbetaalmiddel, in de zin dat:


toonbankinstellingen contante betalingen blijven accepteren,



consumenten makkelijk contant geld van de eigen bankrekening kunnen
blijven opnemen, en



toonbankinstellingen het door hen ontvangen contante geld makkelijk en
tegen redelijke kosten op de eigen rekening kunnen (laten) bijschrijven.’

Daarbij stelde het MOB in 2015 een aantal afspraken vast voor de
acceptatie door toonbankinstellingen, waarbij de MOB-partijen zich
committeerden deze in eigen kring uit te dragen:


Het MOB acht het wenselijk dat mensen kunnen kiezen om contant te
betalen of te pinnen, tenzij er specifieke redenen zijn (zoals veiligheid) om
geen contante betaling te accepteren.



Met inachtneming hiervan steunt het MOB de gezamenlijke initiatieven van
banken en toonbankinstellingen om zonder dwang uit te oefenen pinnen te
bevorderen.



Het weigeren van contante betalingen in situaties waarin men voor een
soortgelijk(e) product/dienst praktisch gesproken niet bij een andere
aanbieder terecht kan (lokale monopolies), acht het MOB in principe
onredelijk bezwarend voor het publiek.

1 Voor een volledige weergave van dit standpunt zie

https://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/nieuws-2015/dnb333953.jsp
2
Bijlage 2 beschrijft het mandaat, bijlage 3 de samenstelling van de Task Force.

12



Verder gaat het MOB ervan uit dat toonbankinstellingen in juridische zin vrij
zijn zelf te bepalen welke betalingswijzen zij accepteren.

1.3

Aanvullende vragen voor de Task Force

Het MOB heeft zijn standpunt uit 2015 herbevestigd in november 2019.
Dit geschiedde op basis van de Tussenrapportage van de Task Force, die de
ontwikkelingen rond contant geld sinds 2015 beschreef.
Daarbij rezen aanvullende vragen, die de Task Force sindsdien heeft
onderzocht:


wat kan onder het goede functioneren van contant geld worden verstaan?



welke criteria kunnen worden gehanteerd bij een beoordeling van de
recente en toekomstige marktontwikkelingen?



indien bijsturing van de ontwikkelingen opportuun zou zijn, welke vormen
daarvan zijn wenselijk en mogelijk?

Daarnaast heeft de Task Force, conform haar mandaat en op verzoek van het
MOB aandacht besteed aan de kostenontwikkelingen. Dit betreft in het bijzonder
de vraag:


wie moet de opportunitykosten van de chartale infrastructuur dragen, als
het gebruik van contant geld terugloopt, maar de maatschappij verlangt dat
banken en winkeliers contant geld blijven faciliteren?

Al deze vragen komen in deze Eindrapportage aan de orde.
De indeling van dit rapport is als volgt. Hoofdstuk 2 gaat in op wat onder
goed functioneren van het contante geld en betalingsverkeer wordt verstaan.
Hoofdstuk 3 beschrijft niet alleen de chartale ontwikkelingen sinds 2015, zoals
de Tussenrapportage, maar beoordeelt deze ook. Bijzondere aandacht wordt
besteed in hoofdstuk 4 aan de kosten van contant geld en de ontwikkeling
daarvan. Hoofdstuk 5 zet uiteen dat het volgens de Task Force nodig is de
chartale ontwikkelingen bij te sturen, presenteert een voorstel daartoe via
afspraken in MOB-verband en voor een onderzoek naar de chartale
infrastructuur op middellange termijn.

13

Met dit eindrapport wil de Task Force ook verslag doen van haar
werkzaamheden. De voorzitter en de secretaris (DNB) van de Task Force
hebben bilaterale gesprekken gevoerd met de overige Task Force-leden. Er zijn
negen vergaderingen van de voltallige Task Force geweest, twee teleconferenties
sinds de coronacrisis en gesprekken met diverse markt- en externe partijen
(Geldmaat, YourCash, een andere aanbieder van geldautomaten,
waardevervoerder G4S, een vertegenwoordiger van het programma OV Betalen
en Stichting Privacy First). 3 Daarnaast is desk research verricht, onder meer
naar de recente ontwikkelingen in enkele andere landen.

2.

Het goede functioneren van contant geld

2.1

Inleiding

Het MOB streeft naar een maatschappelijk efficiënte inrichting van het
Nederlandse retailbetalingsverkeer. 4 Daarvan is het contante
betalingsverkeer van oudsher een integraal onderdeel. Dit hoofdstuk
beschrijft de maatschappelijke functies van contant geld. Het schetst een
toekomstverwachting en bespreekt wat onder het goede functioneren van
contant geld kan worden verstaan.
2.2

Maatschappelijke functies van contant geld

Contant geld heeft een aantal maatschappelijke functies:


Contant geld is voor een substantieel aantal mensen in de samenleving een
voorwaarde om zelfstandig de eigen financiën te kunnen regelen
(inclusiviteit). De betrokken leden van de Task Force schatten dit aantal op
circa 2 à 2,5 miljoen mensen (bijna 15% van de bevolking). Het gaat hierbij
om mensen met een beperking, mensen die geen of onvoldoende digitale

Begin maart 2020 werd bekend dat het internationale moederbedrijf van G4S, de cash
activiteiten in 14 landen, waaronder Nederland, verkoopt aan The Brink’s Company. Op 7 april
2020 is G4S Nederland onderdeel van Brink’s geworden.
4 Brief van de minister van Financiën inzake de taakopdracht aan DNB voor het instellen van
een Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer, 4 september 2002, Kamerstuk 27863, nr 8.
3

14

vaardigheden (meer) hebben, laaggeletterden en mensen die vanwege
financiële problemen hun budget actief moeten beheren. 5, 6


Contant geld is publiek geld. Het is een vordering op de centrale bank en
daarmee een betrouwbaar alternatief voor giraal (digitaal) geld, dat een
vordering op een particuliere bank behelst. Hiermee kunnen mensen
desgewenst een deel van hun financiële middelen buiten het bankwezen
aanhouden. Dit blijkt met name gewenst in periodes van grote onzekerheid.
Zo nam in de eerste weken van de coronacrisis de vraag naar contant geld in
het eurogebied sterk toe. 7



Contant geld biedt de burger - zowel de particulier als de ondernemer/
winkelier - de zelfstandige beschikkingsmacht over zijn (of haar) geld,
onafhankelijk van de beslissingen van zijn bank (kredietbeleid, tarieven) en
haar systemen (bankbiljetten en munten dragen zelf waarde).



Contant geld kan dienen als middel om waarde aan te houden
(oppotmiddel). Deze functie neemt volgens de Bank voor Internationale
Betalingen (BIB, of: BIS) wereldwijd in belang toe. 8 Oppotten is, met de
huidige lage spaarrentes, een van de verklaringen voor het feit dat de
hoeveelheid eurobiljetten in omloop toeneemt, terwijl het gebruik van
contant geld aan de toonbank afneemt.



Contant geld biedt de burger een alternatief voor digitaal betalen en
daarmee de vrijheid om te betalen zoals hij of zij wil. Dit kan nodig zijn als de

Het Nederlands Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) adviseert aan mensen met een
krap budget dit met contant geld te beheren, omdat giraal geld hiervoor onvoldoende tast- en
zichtbaar is. Zie Nibud blog, ‘Help, ik mis contant betalen’, 10 april 2020,
https://www.nibud.nl/beroepsmatig/help-ik-mis-contant-betalen/
6
Uit onderzoek van het Nibud blijkt ook dat 15% van de bevolking vaker contant betaalt dan
pint. Voor mensen met lagere inkomens is dit 24%, voor lager opgeleiden 20%. Zie Nibud,
Geldzaken in de praktijk 2018, 2019 https://www.dnb.nl/betalingsverkeer/overigetaken/maatschappelijk-overleg-betalingsverkeer/index.jsp
7
Zie ECB Blog, Beyond monetary policy, protecting the continuity and safety of payments
during the coronavirus crisis, 28 April 2020,
https://www.ecb.europa.eu/press/blog/date/2020/html/ecb.blog200428~328d7ca065.en.
html
8 Zie BIS, Shaping the future of payments, 2020
https://www.bis.org/statistics/payment_stats/commentary1911.htm. In het eurogebied nam
de hoeveelheid contant geld in omloop sinds 2014 met 4,5% per jaar toe (zie ECB Payment
Statistics, https://sdw.ecb.europa.eu/reports.do?node=1000004051).
5

15

burger aankopen wil doen zonder digitale sporen achter te laten en zo zijn
anonimiteit wil behouden. 9


Contant geld kan dienen als terugvaloptie voor het geval het digitale
betalingsverkeer als geheel meerdere dagen niet functioneert. Zowel de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) als de Nationaal
Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) waarschuwden
vorig jaar dat naarmate de digitalisering voortschrijdt, de kwetsbaarheid –
met name voor cyberaanvallen – van het betalingsverkeer en de
maatschappij toeneemt. 10, 11 Box 2 beschrijft de rol van contant geld als
terugvaloptie bij een uitval van het pinverkeer. Hieruit blijkt dat in zo’n
noodsituatie Nederlanders ruim de helft van hun betalingen met contant
geld kunnen doen, voldoende voor de eerste levensbehoeften. 12 Behalve op
nationaal niveau kan contant geld ook voor de individuele winkelier dienen
als terugvaloptie bij pinstoringen. 13

De Task Force meent dat het belang van deze maatschappelijke functies niet of
nauwelijks, anders dan op basis van vele veronderstellingen in geld is uit te
drukken. Daarom heeft zij van kwantificering afgezien.

9 De keerzijde van het feit dat contant betalen geen digitale sporen nalaat is dat dit contant

geld geschikt maakt voor gebruik voor criminele doeleinden, witwassen en
belastingontduiking. Bovendien gaat contant geld met (fysieke) veiligheidsrisico’s en kans op
letsel (plofkraken, diefstal) gepaard, die beveiligingsmaatregelen vergen en extra kosten met
zich brengen. Het elektronisch betalingsverkeer is evenmin vrij van veiligheidsrisico’s
(betaalfraude, witwassen, terrorisme-financiering); ook daarvoor zijn intensieve controles (bij
banken) met aanzienlijke kosten nodig. Deze worden vermoedelijk tenminste deels aan het
betalingsverkeer toegerekend.
10 Zie WRR, Voorbereiden op digitale ontwrichting, 2019 en NCTV, Cybersecuritybeeld
Nederland, 2019.
11
Het contante en elektronische toonbankbetalingsverkeer is één van de vitale processen voor
de financiële kerninfrastructuur in Nederland. Dit is een van de redenen waarom wettelijke
eisen (op grond van artikel 3:17 van de Wet op het financieel toezicht) worden gesteld aan de
beschikbaarheid (minimaal 99,88%) van de girale betaalsystemen in Nederland (Regeling
oversight goede werking betalingsverkeer). Mede daardoor beschouwt het MOB het girale
betalingsverkeer als robuust, maar 100% beschikbaarheid daarvan is niet haalbaar. Zie MOB,
Rapportage 2018, juni 2019.
12 De NCTV adviseert burgers om contant geld aan te houden als onderdeel van een
noodpakket. Zie www.crisis.nl
13
Alternatieve betaalvormen bij pinstoringen zijn éénmalige (papieren) machtigingen aan de
kassa, zogenoemde Merchant Approved Transactions (‘offline pinnen’), elektronische
betaalverzoeken (zoals Tikkie), betalen met QR-codes en prepaidoplossingen. Deze
alternatieven ontberen een generieke infrastructuur, zijn niet algemeen aanvaard en daarom
niet algemeen bruikbaar, zeker niet in acute omstandigheden, als fall-back.

16

Box 2

Contant geld als terugvaloptie

Een robuust toonbankbetalingsverkeer vereist ten minste twee betaalmethoden die
onderling onafhankelijk en algemeen aanvaard zijn, met beide een toereikende capaciteit.
In Nederland zijn dit vooralsnog contant betalen en pinnen met de (contactloze) betaalpas
en in toenemende mate de smartphone. Om vast te stellen of contant geld als een
terugvaloptie kan dienen, ook als het geldautomatennetwerk van de grootbanken straks is
ingekrompen, heeft DNB een scenario-analyse verricht.
Uitgangspunten voor de scenario-analyse zijn:

Contant geld dient alleen als terugvaloptie voor het (elektronische)
toonbankbetalingsverkeer.

Er is een verstoring van ten minste meerdere dagen waarin winkels op grote schaal
open blijven, maar géén elektronische betalingen kunnen plaatsvinden als gevolg van
digitale ontwrichting, bijvoorbeeld door een grootschalige storing of cyberaanval.

Een scenario van landelijke stroomuitval blijft buiten beschouwing omdat winkels dan
niet open blijven (elektrische deuren en apparatuur functioneren niet). Door de
structuur van het elektriciteitsnetwerk lijkt een dergelijk scenario op voorhand
minder realistisch.
De capaciteit van de huidige chartale infrastructuur is voldoende om elke Nederlandse
ingezetene in staat te stellen de eerste levensbehoeften te kopen. 1 De uitdaging is om
enerzijds overmatige piekbelasting (wachtrijen) bij de automaten en anderzijds tekorten door deze tijdig bij te vullen - zoveel mogelijk te voorkomen. Om deze laatste reden is een
opnamelimiet nodig (zie hierna). De aannames in het rekenmodel zijn als volgt:

Aantal geldautomaten gelijk aan die van de zogenoemde end state van het Cash 2020project van Geldmaat

Perfecte spreiding van inwoners over geldautomaten

Totale capaciteit per automaat: pro memorie

Vulgraad bij aanvang crisis is 60%

Openingsuren gemiddeld per automaat 18 uur

Transactietijd per geldopname is 60 seconden

Geen uitval voor onderhoud

Bijvullen per automaat kost een half uur

Contant geld saldo bij aanvang per ingezetene EUR 0

Maximumlimiet EUR 50 per opname.
Onder deze veronderstellingen kan contant geld bij een digitale ontwrichting
vooralsnog als terugvaloptie fungeren. Per dag kunnen circa 4 miljoen opnames à EUR
50 worden gedaan. Anders gezegd, elk Nederlands huishouden kan elke twee dagen
contant geld opnemen om de eerste levensbehoeften te kopen. De waarde die wordt
uitgegeven bedraagt circa 55% van het gemiddelde totale dagelijkse contante en digitale
toonbankbetalingsverkeer (circa EUR 380 miljoen per dag). DNB onderzoekt de exacte
logistieke en technische vereisten om op contant geld te kunnen terugvallen.
--1 Dit is gebaseerd op een vergelijking van:

het totaal van de contante geldopnames per maand, in 2019: EUR 3,2 miljard, met

de kosten van de eerste levensbehoeften per maand (volgens het Nibud EUR 5,64 per
dag per persoon) voor de Nederlandse bevolking van 17,3 miljoen mensen: EUR 2,9
miljard. Zie: https://www.nibud.nl/consumenten/wat-geeft-u-uit-aan-voeding/

17

2.3

Toekomstverwachting

De Task Force verwacht dat het gebruik van contant geld in Nederland de
komende jaren verder zal afnemen, nog afgezien van het effect van de
coronacrisis. Zo gaat de digitalisering van het toonbank- en onderlinge
betalingsverkeer voort, mede onder invloed van de toegenomen concurrentie
tussen aanbieders van betaaldiensten. Daardoor worden voortdurend nieuwe
digitale betaalvormen aangeboden. Inmiddels is al meer dan de helft (2019:
64%) van alle pintransacties contactloos. Betalen aan de kassa en onderlinge
betaalverzoeken tussen consumenten per smartphone komen op. 14
Winkelketens experimenteren met cashloze winkels en geautomatiseerde
kassasystemen, waarbij afrekening achteraf elektronisch plaatsvindt. Het doel
van retailorganisaties en banken is de relatieve verhouding contant/pinnen
verder terug te brengen tot 25%/75% in 2025 (2019: 32%/68%). 15
Onderzoeken door Motivaction onder consumenten naar het verwachte gebruik,
respectievelijk door Panteia onder winkeliers naar de acceptatie van contant
geld in de toekomst, wijzen in dezelfde richting. 16, 17 Van de ondervraagde
consumenten verwachtte 48% over vijf jaar minder dan nu en 21% helemaal
geen contant geld meer te zullen gebruiken.
Ook internationale ontwikkelingen duiden erop dat het gebruik van
contant geld in Nederland verder zal dalen. De Scandinavische landen en het
Verenigd Koninkrijk lopen in dit opzicht in Europa voorop, gevolgd door
Nederland (zie tabel 1). Elders wordt contant geld nog relatief veel gebruikt, in
het bijzonder in Duitsland. 18

14 Zie DNB Bulletin, Nederlanders gebruiken steeds vaker smartphone voor onderlinge

betalingen, mei 2018.
15 Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen (SBEB), 13 jaar werken aan efficiënter
betalingsverkeer, 2018, pagina 13.
16 Klöne, E-J, Vrakking, T, and Zondervan, I, A biennial study about knowledge and
appreciation of euro-banknotes among the Dutch, 2019. Dit onderzoek is uitgevoerd door
Motivaction in opdracht van DNB. De resultaten zijn gepubliceerd als bijlage bij DNB Bulletin,
Nederlanders hebben vertrouwen in contant geld, 13 mei 2019.
17 Het onderzoek door Panteia is eveneens verricht in opdracht van DNB onder 1.054
bemande toonbankinstellingen (retailers, horeca, amusement en pompstations) in Nederland.
De resultaten ervan zijn gepubliceerd in DNB Bulletin, In winkels houdt contant betalen nog
stand, maart 2020.
18 Zie ECB, The use of cash by households in the euro area, Occasional paper, No 201,
November 2017,

18

Tabel 1 Gebruik van contant geld en pinpas in diverse landen, 2018

Denemarken
Finland (2)
Verenigd
Koninkrijk (3)
Zweden
Nederland
België
Duitsland
Frankrijk
EU

Aantal opnames
contant geld
per hoofd
9,1
22,3
39,3

Aantal pinbetalingen
per hoofd
364,1
331,5
314,9

8,6
15,1
23,4
25,0
21,9
17,7

348,7
274,6
183,7
63,9
197,5
106,8

Contante opnames/
pinbetalingen,
in % (1)
16
24
21
15
35
48
186
39
64

(1) Totale waarde contante opnames/totale waarde pinbetalingen x 100%; data over het
aantal contante betalingen en het relatieve aandeel van contant geld in toonbanktransacties ontbreken. (2) 2016, (3) 2017.
Bron: ECB Payment Statistics, July 2019

Niet duidelijk is echter hoe snel en tot welk niveau de daling in Nederland
zal verlopen. De coronacrisis die voorjaar 2020 in Nederland uitbrak zal aan
deze daling mogelijk een extra impuls geven (zie box 3), hoewel de
effecten daarvan op langere termijn nog niet te voorspellen zijn. Omgekeerd
zouden specifieke gebeurtenissen in het digitale domein (zoals cyberaanvallen,
digitale verstoringen, privacy-incidenten) de neerwaartse beweging kunnen
onderbreken, maar dat zal naar verwachting van de Task Force slechts tijdelijk
zijn. Uiteindelijk zal in deze optiek onder invloed van de digitalisering de
trendmatige daling zich hervatten, wellicht tenderend naar een minimumniveau.
De Task Force onderkent dat met de voortgaande digitalisering sommige
functies van contant geld op termijn door andere betaalmiddelen kunnen
worden overgenomen, maar vooralsnog is dit niet het geval. Zo zijn er apps
op een smartphone die kunnen helpen bij budgetbeheer, zij het dat niet alle

https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/scpops/ecb.op201.en.pdf?f3670de4c470a5361c8b3e25
0d656699

19

Box 3

Contant geld en de coronacrisis

Medio maart 2020, na het uitbreken van de coronacrisis, besloten veel
winkel(keten)s hun klanten te verzoeken om contactloos te betalen. 1 De ratio hiervan
is dat zodoende handcontact van de klant met de kassamedewerker en daarmee eventuele
overdracht van het coronavirus zoveel mogelijk kan worden voorkomen. Daarop besloten
de banken om contactloze transacties te vereenvoudigen door de transactie- en
cumulatieve limieten voor betalen zonder de pincode in te toetsen, te verhogen van EUR 25
naar EUR 50, respectievelijk EUR 50 naar EUR 100.
Contant geld is veilig, zoals blijkt uit diverse onderzoeken. Het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) geeft namens de overheid aan dat het veilig is om te
betalen met contant geld. De kans is zeer klein dat het virus zich verspreidt via
oppervlakten, zoals geld. Ook de ECB en de BIS constateren dat de kans op overdracht van
het virus via bankbiljetten laag is vergeleken met harde oppervlaktes van staal of plastic,
respectievelijk andere vaak aangeraakte objecten, zoals betaalkaartterminals. 2
Toch komt contant betalen – al dan niet tijdelijk - onder druk door een verschuiving
naar online betalen en de oproep om contactloos te betalen. Online winkelen en
betalen neemt waarschijnlijk toe (iDEAL-betalingen zijn sinds het uitbreken van de crisis
met circa 35% toegenomen ten opzichte van de vergelijkbare periode in 2019).
Daarentegen nemen de aantallen transacties in het toonbankbetalingsverkeer tijdelijk af als
gevolg van de verlangde sociale onthouding en de sluiting van horecagelegenheden en
diverse typen retailbedrijven. 3, 4 Binnen dit laatste segment van het betalingsverkeer
neemt het belang van (contactloos) pinnen toe ten koste van contant betalen. De vraag is in
hoeverre deze laatste, extra impuls permanent zal blijken. De Task Force beveelt (de
Betaalvereniging en DNB) aan om het betaalgedrag in winkels tijdens en straks na deze
crisis frequent te monitoren om de effecten daarvan goed te kunnen duiden.
De effecten op het (relatieve) gebruik van contant geld op langere termijn, als de
coronacrisis voorbij is, zijn nog niet te voorzien. De BIS meent dat de crisis de trend
naar digitaal betalen kan versterken. Dit zou echter de tweedeling in de samenleving
kunnen vergroten ten nadele van ouderen en mensen zonder toegang tot bancaire
diensten. De pandemie zou de roep om de rol van contant geld te verdedigen, maar ook die
om de introductie van digitaal centrale-bankgeld kunnen versterken. 5
1 Medio maart 2020 verzocht het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, de

belangenorganisatie van supermarkten en foodservicebedrijven, het kabinet om een
wettelijke mogelijkheid om waar nodig contant betalingen niet langer te accepteren in
verband met het coronavirus. Zie http://www.cbl.nl/pinnen-als-voorzorgsmaatregelentegen-coronavirus/
De minister heeft dit verzoek niet ingewilligd omdat contant geld voor sommige
bevolkingsgroepen belangrijk is en er voor een verbod geen medische redenen zijn.
2 Zie https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid-19/veelgesteldevragen-per-onderwerp/maatregelen-en-handhaving; BIS, BIS_Bulletin, Covid-19, cash and
the future of payments, No 3, March 2020 en ECB Blog, Beyond monetary policy, protecting
the continuity and safety of payments during the coronavirus crisis, 28 April 2020,
https://www.ecb.europa.eu/press/blog/date/2020/html/ecb.blog200428~328d7ca065.
en.html.
3 https://www.ing.nl/zakelijk/kennis-over-de-economie/onze-economie/de-nederlandseeconomie/publicaties/coronavirus-en-effecten-op-pintransacties.html
4 Zie https://www.nu.nl/economie/6040328/onderzoeksbureau-15000-tot-20000winkels-hebben-deuren-gesloten.html
5 Zie de hiervoor genoemde publicatie van de BIS.

20

digitale innovaties aan mensen in een kwetsbare positie zijn besteed. 19 Het in
box 3 genoemde digitaal centrale-bankgeld (of: central bank digital currency) is
een vordering op een centrale bank, daarmee een andere vorm van publiek geld
en in dit opzicht een digitaal alternatief voor contant geld. De (inter)nationale
discussie over digitaal centrale-bankgeld is recentelijk in een stroomversnelling
geraakt. Zo gaf de WRR begin 2019 in overweging een dergelijke valuta in te
voeren; een besluit daarover is waarschijnlijk aan het Europees Stelsel van
Centrale Banken.20 Vooralsnog is er geen betaalmiddel dat alle functies van
contant geld kan vervangen. Zowel cash als non-cash betaalinstrumenten
voldoen aan specifieke behoeften; zolang die niet veranderen zijn beide nodig
om aan het spectrum van gebruikersbehoeften te voldoen. 21
Evenzo acht de Task Force een cashloze samenleving vooralsnog niet
wenselijk. De ontwikkelingen in Zweden zijn illustratief. Het Zweedse
parlement en de centrale bank, Sveriges Riksbank, zijn bezorgd over een
scenario waarin contant geld feitelijk zou verdwijnen. Dit zou leiden tot een
sterke concentratie en mogelijk grote inefficiënties in het digitale
betalingsverkeer, kwetsbaarheid voor digitale ontwrichting, uitsluiting van delen
van de bevolking, verminderd vertrouwen in de munt omdat banksaldi niet meer
kunnen worden omgezet in centrale-bankgeld en een dominantie van winstboven maatschappelijke motieven in de verdere ontwikkeling van het
betalingsverkeer. 22 Daarom is in Zweden op 1 januari 2020 een wet van kracht
geworden die – naar Noors voorbeeld - een verplichting bevat voor (grote)
banken om chartale diensten aan te bieden. 23

Vooralsnog is contant geld voor mensen in een kwetsbare positie beter in hun budgetbeheer
dan de betaalpas. Zie DNB Bulletin, Budgetbeheer beïnvloedt het gebruik van de pinpas, juli
2014.
20 Zie DNB, Digitaal centrale bankgeld. Doelstellingen, randvoorwaarden en ontwerpkeuzes,
2020 (april 2020) en WRR, Geld en schuld, de publieke rol van banken, 2019.
21 Zie G4S, World Cash Report 2018, 2019.
22 Zie IMF, Art IV Consultation Sweden, March 2019, Appendix VII,
https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2019/03/26/Sweden-2019-Article-IVConsultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-46709
23 Zie ECB, Opinion on the requirement for certain credit institutions and branches to provide
cash services (CON/2019/41), Sweden, 26 November 2019.
19

21

Al met al acht de Task Force het voor de Nederlandse maatschappij
belangrijk dat contant geld goed blijft functioneren en adviseert zij het
MOB dit voor de komende jaren te borgen.
2.4

Het goede functioneren van contant geld

Wat onder het goede functioneren van contant geld of betalingsverkeer,
kan worden verstaan, heeft het MOB in 2015 al deels gespecificeerd.
Opmerkelijk is dat de drie aspecten die het MOB destijds onderscheidde (zie
paragraaf 1.2) ingaan op de mogelijkheid om contant geld te gebruiken, maar
niet iets zeggen over het feitelijk gebruik ervan. Bovendien betreft de driedeling
zowel het keuzegedrag van consumenten en winkeliers, als de infrastructuur
voor contant geld (in de zin dat zij gaat over de mogelijkheden om contant geld
op te nemen, te betalen/accepteren en weer te laten bijschrijven). Beide
aspecten, de keuzevrijheid en de chartale infrastructuur, verdienen nadere
beschouwing.
Een goed functioneren van het betalingsverkeer betekent dat de
consument keuzevrijheid heeft hoe hij of zij wil betalen. Deze
keuzemogelijkheid is van particulier èn maatschappelijk belang. Sommige
groepen mensen prefereren of hebben contant geld echt nodig om de redenen
die in paragraaf 2.2 zijn genoemd. Tegelijkertijd zijn er – steeds meer – mensen
die doorgaans digitaal betalen en contant geld vrijwel niet meer gebruiken. Voor
de eerste groep dienen, zeker zolang digitale alternatieven voor hen niet
toereikend zijn, de mogelijkheden om contant af te rekenen in stand te blijven.
Het complement van de keuzevrijheid voor consumenten is dat winkeliers
contante betalingen blijven accepteren. Alleen dan blijft contant geld algemeen
bruikbaar. De keuzevrijheid, inclusief acceptatie, is extra van belang in lokale
monopolies en bij essentiële goederen en diensten (bijvoorbeeld apotheken,
gezondheidszorg of speciaal vervoer). Tegelijkertijd is zij niet absoluut. Het MOB
ging in 2015 ervan uit dat toonbankinstellingen in juridische zin vrij zijn te
bepalen welke betalingswijzen zij accepteren, mits zij dit vooraf duidelijk bekend
maken. Dit kan echter op gespannen voet komen te staan met de status van
contant geld als wettig betaalmiddel, zeker indien dit in veel gevallen niet wordt

22

geaccepteerd. 24 Verder gaf het MOB destijds al aan dat er specifieke redenen
kunnen zijn (zoals veiligheid) om geen contante betalingen te accepteren. Het
veiligheidsargument mag echter niet oneigenlijk worden gebruikt om – feitelijk
uit efficiency-overwegingen – contant geld uit winkels of aan balies te weren.25
Keuzevrijheid veronderstelt een goed functioneren van het contante
betalingsverkeer, waaronder een adequate chartale infrastructuur. Zonder
een goede, of tenminste adequate, infrastructuur zullen consumenten en
winkeliers minder vaak voor contant kiezen. In zijn najaarsvergadering van
2018, bij de presentatie van het Geldmaatinitiatief (zie paragraaf 3.4), heeft het
MOB nog eens bevestigd dat het wil dat er in Nederland een adequate
infrastructuur voor contante betalingen blijft. 26
De chartale infrastructuur is het geheel van voorzieningen die mogelijk
maken dat contant geld wordt gebruikt. Deze worden aangeboden door
banken, Geldmaat, onafhankelijke aanbieders van automaten en
waardevervoerders. Bijlage 1 bevat kerngegevens over de chartale
infrastructuur in Nederland.
Ook de toonbankinstellingen spelen een rol in de chartale infrastructuur.
Enerzijds maken zij gebruik van de chartale voorzieningen van de banken en
waardevervoerders. Anderzijds bieden zij ook zelf faciliteiten (kassasystemen,
administratieve en logistieke procedures daaromheen) aan waardoor hun
klanten contant kunnen betalen. In dat licht zijn dergelijke voorzieningen bij de
toonbankinstellingen integraal onderdeel van de chartale infrastructuur. Opdat
contant betalen mogelijk blijft, dienen winkels – winkelketens in elke vestiging contant geld te blijven accepteren, bij een voldoende aantal kassa’s, tenzij er
specifieke redenen zijn om dat niet te doen. Handhaven van hun chartale

24 Rechtspraak hierover is schaars; uiteindelijk is het Europese Hof van Justitie bevoegd uit te

leggen wat de status van contant geld als ‘wettig betaalmiddel’ inhoudt. Het MOB-standpunt
uit 2015 is een oproep aan toonbankinstellingen om contante betalingen niet uit te sluiten.
25 Het MOB heeft dit in zijn Visie in 2015 (pagina 17) toegelicht.
26
Zie MOB, Resultaten MOB-vergadering 15 november 2018,
https://www.dnb.nl/betalingsverkeer/overige-taken/maatschappelijk-overlegbetalingsverkeer/actuele-onderwerpen/index.jsp

23

voorzieningen is ook in hun eigen belang, omdat deze kunnen dienen als
terugvaloptie bij korte of langer durende pinstoringen (zie paragraaf 2.2).
Een adequate chartale infrastructuur heeft verschillende dimensies. In de
eerste plaats houdt een adequate chartale infrastructuur volgens het MOB (zie
paragraaf 1.2) in dat consumenten gemakkelijk contant geld kunnen opnemen en
er vrijwel overal mee kunnen betalen, respectievelijk dat winkeliers hun
ontvangsten gemakkelijk en tegen redelijke kosten kunnen laten bijschrijven.
Een en ander betekent een goede bereikbaar- en toegankelijkheid, ruime
acceptatie en redelijke kosten (tarieven).
Een tweede perspectief is dat door een adequate chartale infrastructuur
contant geld als terugvaloptie kan fungeren bij een verstoring van het
digitale toonbankbetalingsverkeer. Het is wenselijk dat mensen gemakkelijk
contant geld kunnen opnemen en gebruiken, juist ook als dit noodzakelijk is en
het pinverkeer niet functioneert (zie box 2), De verlangde beschikbaarheid van
noodvoorzieningen – in dit geval chartale faciliteiten van banken en winkeliers –
verhoudt zich slecht tot het voortdurende streven naar efficiency. 27 Een goed
functionerend contant betalingsverkeer draagt bij aan de weerbaarheid van het
integrale betalingsverkeer tegen digitale storingen en ontwrichting. Om
vergelijkbare redenen is het verstandig dat mensen een zekere hoeveelheid
contanten aanhouden, zoals de NCTV adviseert. 28 De Task Force beveelt aan dat
ook DNB een dergelijk advies publiceert.
De derde invalshoek is een dynamische benadering en ziet op een
adequate chartale infrastructuur bij een dalend gebruik van contant geld.
Zoals eerder beschreven zal het gebruik van contant geld ten opzichte van
pinnen naar verwachting verder afnemen. Daarmee zal, gegeven een relatief
Dit is een van de lessen uit de financiële crisis; een tweede les is dat grote crises
moeilijk voor te stellen zijn en meer capaciteit uit voorzorg vergen dan men wenselijk acht.
‘Deze [corona]crisis laat zien dat het belangrijk is juist te spreken over geld dat nodig is om
iets beschikbaar te houden, ook als we dat mogelijk nooit zullen gebruiken. ‘ Zie De Vries, F.
Parallellen tussen coronacrisis en laatste crisis zijn groter dan we denken, Financieel Dagblad
29 april 2020.
27

28 Zie www.crisis.nl

24

vaste chartale infrastructuur bij de aanbieders op enig moment overcapaciteit
ontstaan, meer dan nodig om normale schommelingen in het gebruik op te
vangen. Daarmee rijst de vraag of, en zo ja in hoeverre, de chartale infrastructuur
bij banken, waardevervoerders en winkeliers kan meebewegen met het dalende
gebruik van contant geld.
De daling van het gebruik van contant geld maakt dat een adequate
chartale infrastructuur niet onveranderlijk is. Omdat de banken en
waardevervoerders private instellingen zijn, worden zij primair gedreven door
commerciële belangen en zij passen de omvang van de chartale infrastructuur
(bankkantoren, geldautomaten, afstortfaciliteiten, telcentrales, wagenpark) op
het dalende gebruik aan. Hieraan kunnen echter, vanuit een maatschappelijk
perspectief, beperkingen worden gesteld. Zo is het, ten eerste, niet wenselijk dat
de inkrimping van de chartale infrastructuur vóórloopt op de daling van het
gebruik, waardoor de inkrimping de daling in de hand werkt. In de tweede plaats
dient bij de inkrimping van de chartale infrastructuur te worden voldaan aan de
bereikbaarheidsnorm (5-kilometernorm) zoals die in 2007 in het kader van het
MOB is geformuleerd. 29 Een derde voorwaarde is dat de chartale infrastructuur
als terugvaloptie kan blijven fungeren voor het digitale toonbankverkeer, zeker
zolang andere alternatieven (dan contant geld) voor pinnen nog ontbreken of
onvoldoende robuust zijn.
Dit geldt ook voor de winkeliers die hun deel van de chartale
infrastructuur aanbieden. Als winkels of winkelketens contant geld niet meer
accepteren komt de algemene bruikbaarheid van contant geld en de goede
werking van het contante betalingsverkeer in het geding. Daarom is een pin
only-beleid van toonbankinstellingen met actieve uitsluiting van contante

29 Zie MOB, Geen generiek bereikbaarheidsprobleem betaaldiensten geconstateerd,

Nieuwsbericht 31 mei 2007. Deze afspraak was een van de uitkomsten van een gezamenlijk
onderzoek door het MOB, de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Landelijke
Vereniging van Kleine Kernen. Dit onderzoek vond plaats op verzoek van de minister van
Financiën, nadat de Tweede Kamer daarom had gevraagd in het kader van de behandeling van
het wetsvoorstel Crone. Zie daarvoor Tweede Kamer, Voorstel van wet van het lid Crone
houdende regels inzake de toegankelijkheid, veiligheid, bereikbaarheid en redelijke
prijsstelling van basisbetaaldiensten (Wet toegankelijkheid en bereikbaarheid
basisbetaaldiensten), 29688, nr 2, 19 juli 2004.

25

betalingen maatschappelijk gezien niet wenselijk. Dit geldt in nog sterkere mate
bij essentiële goederen en diensten of in lokale monopolies. Anderzijds kunnen
in sommige gevallen veiligheidsredenen ertoe nopen om – al dan niet tijdelijk contante betalingen niet meer te accepteren.
2.5

Samenvatting

Ook al daalt het gebruik van contant geld, toch is het voor de maatschappij
van belang dat dit goed blijft functioneren. Dit betekent (i) dat consumenten
gemakkelijk contant geld van de eigen bankrekening kunnen blijven opnemen,
respectievelijk (ii) dat toonbankinstellingen contante betalingen blijven
accepteren, ook al zijn zij juridisch vrij te bepalen welke betaalwijzen zij
accepteren en (iii) het door hen ontvangen contante geld makkelijk en tegen
redelijke kosten op de eigen rekening kunnen (laten) bijschrijven. Het betekent
ook (iv) dat een ieder in beginsel steeds in de gelegenheid is te kiezen om
contant te betalen, dan wel digitaal te betalen (keuzevrijheid). Een goed
functioneren van het contante betalingsverkeer vergt tevens (v) een adequate
chartale infrastructuur die door banken, waardevervoerders en voldoende
winkeliers wordt aangeboden. Een adequate chartale infrastructuur kan
meebewegen met een dalend gebruik van contant geld, maar behoort dat niet in
de hand te werken, blijft beschikbaar als terugvaloptie, waarbij contant geld
voldoende bereikbaar en bruikbaar in winkels dient te blijven.

26

3.

Chartale ontwikkelingen sinds 2015

3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft en beoordeelt de chartale ontwikkelingen in de
afgelopen vijf jaar. De beschrijving is veelal een geactualiseerde versie van de
tekst in de Tussenrapportage en wordt steeds gevolgd door een korte
beoordeling ervan. De Task Force heeft op verzoek van het MOB bezien welke
criteria zij het beste daarbij zou kunnen gebruiken. De criteria zouden kunnen
worden afgeleid uit wat onder het goede functioneren van contant geld wordt
verstaan. Een tweede optie was de MOB-doelstellingen (veilig-, betrouwbaar-,
bereikbaar- en toegankelijkheid en efficiency) als criteria te gebruiken. Dit
laatste bleek een aantal praktische voordelen te hebben: deze doelstellingen zijn
onderling onafhankelijk, vrij concreet en algemeen aanvaard door MOB-leden.
Daarom besloot de Task Force de marktontwikkelingen te beoordelen aan de
hand van de doelstellingen van het MOB.
3.2

Gebruik - feitelijke ontwikkelingen

Het gebruik van contant geld in het toonbankbetalingsverkeer is sinds
2015 verder gedaald, zowel in absolute als relatieve zin. In 2019 betaalden
consumenten in Nederland 32% van hun aankopen in winkels, horeca en
dergelijke met contant geld en 68% met hun pinpas (zie figuur 1). In 2015 waren
beide relatieve aandelen nog even hoog (contant en elektronisch 50%). Hoewel
retailorganisaties en banken contant betalen willen terugdringen, werden in
2019 nog bijna 2,3 miljard contante betalingen aan de kassa verricht. In de
coronacrisis, vanaf maart 2020, is het gebruik van contant geld aan de kassa
sterk gedaald, zowel absoluut als relatief ten opzichte van (contactloos) pinnen
(zie box 3). Mogelijk is dit tijdelijk; de effecten op het gebruik op langere termijn
zijn niet duidelijk.
Ook bij onderlinge betalingen van consumenten neemt het gebruik van
contant geld af. Nederlanders deden in 2019 bijna 570 miljoen onderlinge
betalingen (EUR 23 miljard), waarvan 54% contant en 45% elektronisch. In
2017 verrichtten consumenten 557 miljoen onderlinge transacties, waarvan

27

67% contant. 30 Over het gebruik van contanten in het zakelijke verkeer zijn geen
gegevens beschikbaar. Verder hebben de ministers van Financiën en van Justitie
en Veiligheid in december 2019 een voorstel voor een Wet plan van aanpak
witwassen ter consultatie hebben gepubliceerd, dat onder meer een verbod
bevat op contante transacties vanaf EUR 3000. 31
Gebruik - beoordeling
Het dalende gebruik van cash vloeit voort uit de keuzevrijheid van
consumenten. Als zij in toenemende mate elektronisch betalen, terwijl contant
geld in het algemeen wel wordt geaccepteerd (zie paragraaf 3.3), is dat kennelijk
wat zij verkiezen. Deze voorkeur komt echter niet geheel onafhankelijk tot stand
doordat banken en toonbankinstellingen het pinnen bevorderen. Ook andere,
voor het contante betalingsverkeer exogene factoren, zoals de voortgaande
digitalisering, spelen een rol. Het dalende gebruik is niet direct van invloed op
het goede functioneren van het contante betalingsverkeer. Indirect heeft het wel
effect, voor zover het dalende gebruik de inkrimping van de chartale
infrastructuur stimuleert (zie paragraaf 3.3) en zo de bereikbaarheid en
Figuur 1 Minder contante, meer pinbetalingen aan de kassa
In miljarden, respectievelijk in EUR miljarden

30 Zie DNB Bulletin, Verschuiving van contant betalen naar pinnen zet door, april 2020.
31 Zie www.internetconsultatie.nl/wetplanvanaanpakwitwassen. De Task Force acht het

belang van witwasbestrijding evident. Dit verbod kan echter negatieve effecten hebben op
legitieme contante transacties boven EUR 3000 en de vrijheid voor retailers die te accepteren.

28

Bron: DNB. Factsheet Betalen aan de kassa 2019, april 2020.

toegankelijkheid van contant geld voor potentiële gebruikers beperkt. Evenzo
kan het dalend gebruik van contant geld de (fysieke) veiligheid van het
betalingsverkeer vergroten.
3.3

Acceptatie - feitelijke ontwikkelingen

Contant geld wordt in het toonbankbetalingsverkeer algemeen
geaccepteerd, althans tot de coronacrisis. Blijkens een recent onderzoek
accepteert circa 97% van de ondervraagde bedrijven contant geld. 32 Bij 87%
kan met de pinpas worden betaald en bij 43% met de creditcard. 14% van de
deelnemende bedrijven, in het bijzonder in de horeca en in de
amusementssector, schat de kans dat zij over vijf jaar geen contant geld meer
accepteren op 50% of meer; bijna twee derde van de instellingen acht die kans
echter nihil.

32 Het onderzoek is ook toegespitst op toonbankinstellingen in Amsterdam, ervan uitgaande

dat het betaalgedrag dáár aanwijzingen biedt voor toekomstige ontwikkelingen in Nederland.
De acceptatie van cash blijkt er iets lager (93%) dan het landelijk gemiddelde. Vooral in de
horeca (89%) en amusement (90%) is contant betalen niet meer vanzelfsprekend. Zie DNB
Bulletin, In winkels houdt contant betalen nog stand, maart 2020

29

In specifieke sectoren staat de acceptatie van contant geld onder druk:


Twee ketens van apotheken wilden in 2018 niet langer contant geld
accepteren; een van hen heeft onder druk van de Consumentenbond - lid van
het MOB - dit voornemen losgelaten. 33



Ook diverse gemeentes gingen ertoe over om contant geld bij hun
publieksbalies niet meer aan te nemen. Daarop verzochten het MOB en de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) hen in 2018 om hun
ingezetenen in staat te stellen om contant te betalen. 34 Desondanks kon in
2019 in 26 van de 330 gemeenten aan hun balies blijkens informatie op hun
websites alleen worden gepind .



Sinds 2016 is de acceptatie van contant geld in het openbaar vervoer (OV)
om veiligheidsredenen sterk verminderd. Zo wordt contant geld in bussen en
trams niet meer geaccepteerd. Bij OV-automaten en -loketten en één
winkelketen kan nog contant een kaartje worden gekocht. Op een aantal
stations kan de OV-chipkaart met contant geld worden opgeladen.

Met het uitbreken van de coronacrisis is de acceptatie van contant geld –
tenminste tijdelijk, maar mogelijk structureel – sterk teruggelopen. Medio
maart 2020 besloten veel winkel(keten)s hun klanten te verzoeken om
contactloos te betalen, om overdracht van het virus zoveel mogelijk te
voorkomen (zie box 3). Contant geld wordt nog wel geaccepteerd, mits
handcontact bij de betaling wordt vermeden, maar in veel winkels die hun
klanten nu pin-only voorschrijven feitelijk niet meer.

https://www.consumentenbond.nl/nieuws/2019/consumentenbond-in-gesprek-metapothekers-over-contant-betalen. De Tweede Kamer heeft verzocht dat apothekers verplicht
worden om contante betaling mogelijk te maken. Zie voor de desbetreffende motie
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29477-551.html en
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/stemmingsuitslagen/detail?id=2019P03254
34 Een motie van dezelfde strekking is door de Tweede Kamer aangenomen. Zie
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27863-76.html en
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/stemmingsuitslagen/detail?id=2019P00565.
Zie ook de daaropvolgende brief van de minister van Binnenlandse zaken en
Koninkrijksrelaties
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2019Z05955&did=
2019D12449
33

30

Acceptatie - beoordeling
De acceptatie van contant geld was medio 2019 nog hoog, maar specifieke
ontwikkelingen vergen aandacht. Weigering van contant geld in lokale
monopolies, zoals apotheken en gemeentes, achtte het MOB in 2015 onredelijk
bezwarend. De Task Force adviseert het MOB om na de coronacrisis te bezien of
het de apotheken en gemeentes die contant geld niet accepteren daarop opnieuw
zal aanspreken. Dat de acceptatie van contant geld in het openbaar vervoer is
teruggelopen kan het MOB volgens de Task Force billijken daar dit volgens de
vertegenwoordiger van OV Betalen om veiligheidsredenen is geschied, al waren
wellicht ook andere opties (automaten) denkbaar geweest. 35, 36 De –
ongefundeerde – perceptie dat contant geld medisch onveilig is die tijdens de
coronacrisis is ontstaan (zie box 3) doet afbreuk aan de acceptatie en daarmee
aan het gebruik ervan. Het valt te bezien in hoeverre een en ander zich zal
herstellen bij het uitdoven van de coronacrisis.
3.4

Opnemen - feitelijke ontwikkelingen

Het gebruik van geldautomaten om bankbiljetten op te nemen neemt
gestaag af. In 2019 werd 248 miljoen keer geld opgenomen voor een totale
waarde van EUR 38,2 miljard. Ter vergelijking: in 2014 werden 379 miljoen
opnames verricht voor in totaal EUR 46,3 miljard.
Parallel hieraan neemt ook het aantal geldautomaten af (zie tabel 2), maar
de bereikbaarheid blijft in normale omstandigheden hoog. Blijkens de meest
recente rapportage woonde medio 2019 99,50% van de bevolking (voorjaar
2015: 99,78%) op minder dan vijf kilometer van een geldautomaat. 37 Eind 2019
werd een groot aantal geldopnameautomaten tijdelijk buiten werking gesteld in
verband met plofkraken (zie box 4).

35 Voor mensen in een kwetsbare positie is van belang dat zij in elk geval een vervoersbewijs

met contant geld kunnen kopen of opwaarderen, bijvoorbeeld bij een servicepunt.
36
Stichting Privacy First meent dat generieke afschaffing van contant geld in het openbaar
vervoer om privacy-redenen niet te billijken is. Een OV-reiziger die bezwaar maakte tegen
onder meer weigering van contante betaling wegens structurele inbreuken op de privacy is
echter door de rechter in het ongelijk gesteld. Zie
https://www.privacyfirst.nl/aandachtsvelden/mobiliteit/item/1164-nieuwe-rechtszakenmichiel-jonker-tegen-privacyschendingen-in-het-openbaar-vervoer.html
37
MOB, Tussenrapportage bereikbaarheid geldautomaten en afstortfaciliteiten 2019.

31

Tabel 2 Aantallen geldautomaten
Ultimo
2010
8.356

2015
8.319

2016
8.066

2017
7.847

2018
7.113

2019
5.990

Toelichting: De cijfers betreffen geldautomaten van banken, niet-bancaire geldautomaten en
overige geldpunten. Deze staan meestal in een winkel. Een deel daarvan wordt door de
retailers (bij)gevuld met biljetten uit hun kassa-opbrengsten; de andere worden gevuld door
een waardevervoerder.
Bron: DNB

In 2017 besloten de drie grootste banken hun contant-gelddienstverlening
op afstand te plaatsen en samen te voegen in de joint venture Geldmaat.
Doel hiervan is contant geld op de lange termijn beschikbaar, bereikbaar,
betaalbaar en veilig te houden. 38 Daarmee ontstaat één gezamenlijk netwerk van
geldautomaten voor alle rekeninghouders in plaats van drie voor de eigen
rekeninghouders (wel met gastgebruik) (het zogenoemde Cash 2020-project).
Daarmee verdwijnt tevens de contant-gelddienstverlening uit de bankkantoren.
39 Achtergrond van het initiatief is dat een gezamenlijk netwerk tot lagere

exploitatiekosten zal leiden door het weghalen van de automaten die naast of
dichtbij elkaar staan (‘ontdubbelen’). Door daarnaast enige automaten te
plaatsen op nieuwe plekken en te investeren in de veiligheid kunnen de banken
een goed bereikbaar en veilig netwerk aanbieden. De planning is om de migratie
naar een gezamenlijk netwerk omstreeks eind 2020 af te ronden; tabel 3
beschrijft het resulterende netwerk in de zogenoemde end state van het Cash
2020-project. In de MOB-vergadering van november 2018 heeft Geldmaat de
geplande aantallen automaten aan het MOB gepresenteerd en namens haar
aandeelhouders toegezegd de dekkingsgraad te handhaven op het niveau van
2016 (99,67%). Bij die gelegenheid heeft het MOB de wens uitgesproken dat er
een adequate infrastructuur voor contant geld blijft.

38 Zie Geldmaat, Persbericht 5 november 2018,

https://www.geldmaat.nl/berichten/persbericht/
39 Één commentator meent dat het verdwijnen uit de bankkantoren van de chartale
dienstverlening de logische consequentie is van de uitbesteding ervan aan Geldmaat. In diens
zienswijze zijn bankkantoren geen onderdeel meer van de chartale infrastructuur.

32

Tabel 3 End state Cash 2020-project
Aantallen automaten
Bankbiljetten
Opname
Opname en afstort
Sealbag (verpakt storten)
Munten (1)
Opname
Afstort

2.700
1.150
620
170
608

(1) Deze getallen zijn nog niet definitief. Geldmaat zoekt een alternatieve oplossing voor

partijen die grote hoeveelheden munten storten, zoals collecterende instellingen.
Toelichting: de cijfers betreffen de aantallen automaten van de drie grootste banken, die
aandeelhouders zijn van Geldmaat, zoals voorzien bij de afronding van de migratie naar een
gezamenlijk automatennetwerk omstreeks eind 2020 (Cash 2020-project).
Bron: Geldmaat.

Opnemen - beoordeling
De daling van het aantal geldopnameautomaten sinds 2015 heeft gunstige
effecten:


De efficiency in de contante keten is verhoogd, waardoor de banken kosten
konden besparen (schaal- en synergievoordelen). Een aandachtspunt is dat
met de totstandkoming van Geldmaat de chartale activiteiten van de
grootbanken in deze gespecialiseerde onderneming zijn geconcentreerd.
Daardoor ligt de druk om zich aan te passen aan een dalend gebruik
(opnames, stortingen) van automaten en daardoor oplopende kosten per
transactie bij Geldmaat.



De bereikbaarheid van de geldautomaten - een maatschappelijk belangrijke
randvoorwaarde – is daarbij in stand gebleven, afgezien van het effect van de
tijdelijke sluiting in verband met de plofkraken. De toegankelijkheid van de
automaten van Geldmaat verbetert, mede op aandringen van de
vertegenwoordigers van specifieke groepen gebruikers.

De beoordeling van de inkrimping en modernisering van het
automatennetwerk vanuit een oogpunt van veiligheid is meer
genuanceerd. De veiligheid kan toenemen als het aantal potentiële locaties voor
plofkraken daalt. Bovendien wilde Geldmaat de best practices qua beveiliging
van de banken toepassen. Deze bleken echter niet toereikend. De genoemde

33

partijen zagen zich genoodzaakt in verband met de plofkraken en de politieke
druk die deze hebben gegenereerd om aanvullende maatregelen te treffen (zie
box 4).
Qua betrouwbaarheid van het contante betalingsverkeer zijn er negatieve
effecten:


met de daling van het aantal automaten verdwijnt een deel van de capaciteit
in het automatenpark. Dit kan nadelig zijn bij langdurige pinstoringen voor
de functie van contant geld als terugvaloptie. Daarom heeft DNB Geldmaat
verzocht het aantal automaten niet verder terug te brengen dan in de end
state van het Cash 2020-project is voorzien (zie tabel 3, zie ook paragraaf
5.4). Eén netwerk is bovendien kwetsbaarder bij digitale ontwrichting dan
drie verschillende netwerken.



met het verdwijnen van de chartale dienstverlening uit hun kantoren
accepteren de drie grootbanken geen bulkstortingen van contanten meer, en
twee van hen binnenkort evenmin bestellingen van bankbiljetten. Daardoor
worden winkels voor het giraliseren van hun ontvangsten afhankelijk van
afstortautomaten, dan wel het waardevervoer (zie paragraaf 3.5).

Afstorten - feitelijke ontwikkelingen
Het Geldmaatinitiatief betreft ook de faciliteiten voor het afstorten van
contant geld. Tot nog toe kon dit bij elk van de drie grootste banken op 500 à
700 locaties; rekeninghouders van andere banken zijn aangewezen op
alternatieven, zoals de vestigingen van GWK Travelex of de dienstverlening van
een van de waardevervoerders. Geldmaat streeft ernaar dat de meeste
winkeliers hun ontvangsten kunnen afstorten bij een automaat op minder dan 5
kilometer afstand, respectievelijk dat vrijwel alle toonbankinstellingen binnen
20 autorijminuten toegang hebben tot een sealbagautomaat. Begin april 2020
echter zagen de banken en Geldmaat zich in verband met plofkraken genoopt om
de beschikbaarheid (aantallen en openingstijden) van de sealbagautomaten tijdelijk - te beperken (zie box 4).

34

Box 4

Plofkraken

In de loop van 2019 nam de maatschappelijke onrust over plofkraken sterk toe.
Daarop traden de ministers van Justitie en Veiligheid en van Financiën met de sector in
overleg over een effectieve aanpak daarvan. 1 Aanleiding is dat criminelen zware
explosieven inzetten om geldautomaten te beroven en daarmee de veiligheid van
omwonenden, ondernemers en omstanders in gevaar brengen. Een dilemma voor de
banken is dat de tot nu gehanteerde beveiligingsmaatregelen steeds meer en toenemend
geweld uitlokken (geweldsspiraal).
De plofkraken en de maatschappelijke onrust die daarvan het gevolg is ondermijnen
de acceptatie van de automateninfrastructuur. Zo besloot eerst de gemeente
Amsterdam om geldautomaten zoveel mogelijk uit woonomgevingen te weren. Begin
december zag ABN AMRO zich gedwongen ruim 470 automaten tijdelijk te sluiten. Medio
december 2019 stelden de banken en Geldmaat hun geldautomaten ’s nachts buiten
werking tot naar verwachting het eerste kwartaal van 2021. Inmiddels is het
sluitingsvenster van automaten met een relatief hoog aantal transacties ’s nachts verkort.
Begin april 2020 besloten de banken en Geldmaat de beschikbaarheid van de
sealbagautomaten tijdelijk te beperken. Circa 800 van deze automaten werden uitgezet; de
ruim 400 automaten die in gebruik blijven, worden ’s nachts gesloten.

Tabel 4 Aantal plofkraken per jaar
2013
129

2014
44

2105
56

2016
79

2017
65

2018
42

2019
71

Bron: Nederlandse Vereniging van Banken (NVB).
Ondertussen werken banken, Geldmaat, politie en DNB samen aan nieuwe
maatregelen tegen plofkraken. Deze zijn erop gericht de potentiële buit te verlagen en de
pakkans voor de daders te vergroten. Dit betreft:

ontwikkeling en implementatie van een systeem om het geld effectief onbruikbaar te
maken

verplaatsing vanaf april 2020 van automaten met een verhoogd risico voor
omwonenden naar veiliger locaties

voortzetting opsporing en intensivering van publiek-private samenwerking.
De Task Force juicht dit toe. Ook voor sealbagautomaten is een betere beveiliging nodig,
opdat het beschikbare aantal daarvan tenminste terug wordt gebracht naar het aantal dat is
voorzien in de end state van het Cash 2020-project (zie tabel 3). Daarbij is het voor het
MOB van belang dat de bereikbaarheid en beschikbaarheid van contant geld in stand
blijven.
--1 Zie https://www.nvb.nl/nieuws/banken-geldmaat-overheden-en-politie-strijden-samen-

tegen-plofkraakcriminelen/en
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2019Z25359&d
id=2019D52192

35

De tarieven van banken voor het storten van contant geld door zakelijke
klanten zijn sinds 2015 gestegen, zij het dat elke bank een andere
tariferingsmethodiek hanteert. Tussen 2015 en 2019 stegen de tarieven met
10% tot 35% voor kleine stortingen (zie tabel 5). Voor individuele banken kan
dit bij variërende combinaties van coupures in een storting anders liggen. In
2017 bedroegen de totale kosten van toonbankinstellingen – die zij aan banken
betaalden - voor het storten van contant geld EUR 86 miljoen. Dat is 10% meer
dan in 2014 ondanks afnemende volumes. 40 In reële termen is dit 7,5%, jaarlijks
2,5% meer dan de inflatie. Gezien de mogelijke effecten van deze tarieven op de
kosten en acceptatie van contant geld door toonbankinstellingen beveelt de Task
Force aan DNB aan om de banktarieven voor storten en opnemen van contant
geld jaarlijks te monitoren.
Tabel 5 Banktarieven voor storten bij sealbagautomaten
In EUR, respectievelijk gemiddelde mutaties per jaar in %
Storting
1.000
5.000
10.000
p.m. CPI

2010
3,50
7,50
12,50

2015
3,66
7,75
12,75

2019
4,93
9,00
14,00

%-mutatie
2015/2010
per jaar
0,9
0,7
0,4
2,0

%-mutatie
2019/2015
per jaar
7,7
3,8
2,4
1,4

Toelichting: de tarieven zijn gemeten aan de hand van een drietal gestandaardiseerde hoeveelheden
biljetten (1000: 14x50, 10X10, 10x20; 5.000: 50, 50 en 70; 10.000: 100, 100 en 140). Per pakket wordt het
tarief van de dáárvoor goedkoopste bank vermeld. CPI = consumentenprijsindexcijfer.
Bronnen: berekeningen DNB, websites banken met eigen netwerk van sealbagautomaten.

Afstorten - beoordeling
Evenals bij de geldopnameautomaten behelst de daling van het aantal
afstortautomaten een efficiencyslag, waardoor banken kosten besparen.
Terwijl de betrouwbaarheid van het betalingsverkeer daardoor niet verandert,
lijkt de veiligheid voor de winkeliers die de automaten gebruiken, af te nemen.
Hoewel de aantallen automaten teruglopen, neemt de bereikbaarheid ervan
volgens Geldmaat toe, doordat winkeliers voortaan elke automaat, niet alleen die
van hun eigen bank, kunnen gebruiken. De tijdelijke sluiting van de

40 Panteia, Kosten van het toonbankbetalingsverkeer in 2017, 2018 en Panteia, Kosten van het

toonbankbetalingsverkeer in 2014, 2015.

36

sealbagautomaten vanaf april 2020 in verband met plofkraken beperkt die
bereikbaarheid.
Tegelijk met de efficiencyslag nemen de tarieven voor stortingen toe. Voor
zover dit winkeliers ontmoedigt om hun ontvangsten af te storten, kan dit de
bereikbaarheid belemmeren. In 2015 refereerde het MOB eraan dat
toonbankinstellingen hun contante ontvangsten tegen redelijke kosten moeten
kunnen blijven afstorten. Of de vermelde tarieven redelijk zijn kan de Task Force
niet beoordelen. Grote tariefstijgingen voor het afstorten in de toekomst zouden
in het licht van de toenemende efficiency niet a priori te verklaren zijn, tenzij de
volumes zo sterk afnemen dat kosten anders niet zouden worden gedekt.
3.5

Waardevervoer - feitelijke ontwikkelingen

Het waardevervoer in Nederland wordt grotendeels door één partij
verzorgd. Brink’s (voorheen G4S) is sinds het faillissement van SecurCash
Nederland (januari 2019) de enige vervoerder die de bancaire automaten vult en
leegt; zij domineert de markt voor stortingen door retailers. Naast Brink’s zijn
RCCS en enkele kleine aanbieders actief aan de retailkant. 50 tot 60% van alle
stortingen door retailers (naar waarde, schatting DNB) bij banken verloopt via
waardevervoerders. Vooral het grootwinkelbedrijf en tankstations, in aantallen
minder dan een kwart van de toonbankinstellingen, maken van deze methode
gebruik om hun contante ontvangsten te giraliseren. In totaal maakten
toonbankinstellingen in 2017 EUR 43 miljoen aan kosten voor waardevervoer,
ruim 6% (reëel 11%) minder dan in 2014. 41 Dit houdt verband met een daling
van de vervoerde volumina en een afnemend aantal ritten.
Vanaf april 2020 accepteert een clearingbank niet langer stortingen door
waardevervoerders die afkomstig zijn van retailklanten van andere
banken (zogenoemde directe geldverwerking). 42 De reden hiervoor is dat deze

41 Panteia, Kosten van het toonbankbetalingsverkeer in 2017, 2018 en Panteia, Kosten van het

toonbankbetalingsverkeer in 2014, 2015.
42 Directe geldverwerking houdt in dat een waardevervoerder contant geld ophaalt bij zijn
klant (winkelier), dit verwerkt en - door tussenkomst van een clearingbank - ervoor zorgt dat
de tegenwaarde van de contante gelden wordt bijgeschreven op de rekening van de klant bij

37

clearingbank onvoldoende zicht heeft op de identiteit van de
toonbankinstelling(en) van andere banken en de herkomst van het contante
geld. Dit knelt met de eisen met betrekking tot klantenkennis en
transactiemonitoring. De betrokken waardevervoerder, Brink’s, kan om
operationele redenen acht banken vertegenwoordigen en alleen de
toonbankinstellingen bedienen met een betaalrekening bij deze banken.
Weliswaar kan hiermee het overgrote deel van de contante ontvangsten van de
klanten van deze vervoerder worden gegiraliseerd. Een aantal
toonbankinstellingen kan echter niet langer via deze vervoerder contanten
afstorten bij een kleinere Nederlandse of buitenlandse bank, anders dan via GWK
Travelex. Deze winkels zullen andere manieren, eventueel een andere
vervoerder moeten vinden om hun contante ontvangsten te giraliseren.
Waardevervoer - beoordeling
De ontwikkelingen in het waardevervoer sinds 2015, met het inkrimpen
van de infrastructuur, bedreigen het goede functioneren van het contante
betalingsverkeer. Door de concentratie is de efficiency in het waardevervoer
weliswaar toegenomen, maar de keerzijde hiervan is dat de betrouwbaarheid, in
de zin van robuustheid, van de keten lager is geworden. Bij uitval van Brink’s zijn
op korte termijn geen alternatieven voorhanden en kunnen snel
veiligheidsrisico’s ontstaan voor de winkeliers. De aanpassingen in het beleid ten
aanzien van directe geldverwerking leiden ertoe dat minder banken chartale
afstortingen van winkeliers verwerken. Hierdoor dient een beperkte groep
retailers (2% van het totaal, qua aantal transacties) over te stappen naar een van
de andere banken die nog wel afstortingen van eigen klanten verwerken, of naar
een vervoerder met een ander clearingarrangement. De daartoe benodigde
inspanning zou deze winkeliers ertoe kunnen bewegen om geen contant geld
meer te accepteren, wat het functioneren van de chartale keten schaadt.

diens bank. De clearingbank dient de door de waardevervoerder afgestorte gelden in haar
transactiemonitoring te betrekken. Zie
https://www.dnb.nl/nieuws/dnb-nieuwsbrieven/nieuwsbriefbanken/Nieuwsbriefbankenjanuari2019/dnb381801.jsp

38

3.6

Munten - feitelijke ontwikkelingen

Toonbankinstellingen dienen over voldoende wisselgeld te kunnen
beschikken. Een kleine 30% van hen neemt rechtstreeks bij de bank of via een
waardevervoerder muntgeld op van de eigen rekening. De anderen ontvangen
genoeg munten of kunnen die langs informele weg verkrijgen (lokale
recirculatie). In totaal waren de kosten voor het verkrijgen van wisselgeld in
2017 EUR 72 miljoen, 19% minder dan in 2014 (reëel 13%). 43
Munten - beoordeling
De muntbehoefte in Nederland neemt geleidelijk af, vermoedelijk door de
opkomst van contactloos betalen bij laagwaardige transacties. Munten zijn bij
menige transactie nodig als wisselgeld, maar de waarde die ermee is gemoeid is
relatief gering. Voor zover bekend zijn de veiligheid, betrouwbaarheid en
efficiency van de muntketen niet in het geding. Dat geldt niet voor de
bereikbaarheid. Weliswaar streeft Geldmaat er naar de aantallen
muntautomaten en dekkingsgraad ervan in stand te houden. Maar de plaatsing
van nieuwe muntautomaten op aparte locaties, anders dan die van de automaten
voor biljetten, kan door gebruikers (zakelijke partijen, collecterende
instellingen) als onpraktisch worden ervaren. Ook zijn er klachten over de lange
doorlooptijd van muntbestellingen bij één grootbank. Ondanks de dalende
muntbehoefte blijft het functioneren van de muntendistributie van belang, als
complement van die voor de bankbiljetten.
3.7

Samenvatting en conclusies

Al deze chartale ontwikkelingen overziende zijn de conclusies als volgt:


Het gebruik van contant geld in het toonbankbetalingsverkeer is gedaald,
hoewel de acceptatie en de bereikbaarheid ervan hoog zijn gebleven. In dat
opzicht heeft het contante betalingsverkeer goed gefunctioneerd. Wel vergen
ontwikkelingen in specifieke retailsectoren, maar ook bij apotheken,
gemeentes en in het openbaar vervoer aandacht, omdat contant betalen er
niet meer vanzelfsprekend is.

43 Panteia, Kosten van het toonbankbetalingsverkeer in 2017, 2018.

39



De meeste ontwikkelingen sinds 2015 zijn geleidelijk en de effecten ervan op
het functioneren van het contante betalingsverkeer zijn gematigd. Naast de
coronacrisis (box 3) springen drie ontwikkelingen eruit:
- in belangrijke delen van het openbaar vervoer wordt contant geld niet
langer geaccepteerd om veiligheidsredenen. Het MOB kan dit volgens de
Task Force, gehoord de toelichting door OV Betalen, billijken, al waren
wellicht ook andere opties denkbaar geweest, zoals de plaatsing van
automaten in tram of bus.
- het Geldmaatinitiatief. Dit is positief, zoals het MOB eerder oordeelde, mits
de bereikbaarheid van contant geld in stand blijft. De keerzijde van de
grotere efficiency is dat de reservecapaciteit in het aantal geldautomaten
verdwijnt, ten koste van de robuustheid van de chartale keten.
- het waardevervoer is, doordat maar één grote aanbieder is overgebleven,
kwetsbaar geworden. Bij uitval van deze aanbieder zouden snel
veiligheidsrisico’s bij winkeliers ontstaan. Ook de problematiek rond directe
geldverwerking stemt tot zorg, indien die retailers ertoe brengt geen contant
geld meer te accepteren.



Een punt van zorg zijn de plofkraken op geld- en recentelijk ook
sealbagautomaten (box 4). De – tijdelijke – noodmaatregelen van banken en
Geldmaat zijn noodzakelijk, maar beperken de beschikbaarheid van de
automaten en zetten de robuustheid van de chartale keten onder druk. In de
tweede helft van 2020 dient een systeem dat het geld effectief onbruikbaar
maakt in de geldautomaten te zijn geïnstalleerd.



Bij veel ontwikkelingen is de efficiency van het (integrale) toonbankbetalingsverkeer vooruit gegaan. Dit is niet verwonderlijk. Particuliere
aanbieders, zoals banken en winkeliers, streven immers naar een efficiënter
betalingsverkeer. De meeste gebruikers profiteren daarvan, mits de
bereikbaar- en toegankelijkheid in stand blijven. Grote tariefstijgingen (voor
afstorten) zouden in dit licht echter niet a priori te verklaren zijn, tenzij de
volumes zo sterk afnemen dat de kosten anders niet zouden worden gedekt.



De bereikbaarheid van de geldautomaten is, ook in landelijke gebieden, tot
nu toe in stand gebleven, althans de gangbare 5-kilometernorm wordt nog
steeds gehonoreerd.

40



Minder zichtbaar is dat met de vermindering van het aantal geldautomaten,
nog versterkt door het Geldmaatinitiatief, de overcapaciteit die geleidelijk
was ontstaan en fungeerde als reservecapaciteit, verdwijnt. Dit ondermijnt
de robuustheid van de chartale keten, zoals blijkt bij de sluiting van de
geldopname- en sealbagautomaten vanwege plofkraken. Met het oog op deze
robuustheid en op de rol van contant geld als terugvaloptie dient de
neerwaartse flexibiliteit in het geldautomatenpark te worden beheerst.
Daarom heeft DNB Geldmaat verzocht om het aantal automaten niet verder
terug te brengen dan in de end state van het Cash 2020-project is voorzien,
opdat contant geld kan blijven fungeren als terugvaloptie in geval van
storingen in het pinverkeer. Dit is een voorwaarde voor DNB voor het
voorgestelde onderzoek (zie paragraaf 5.4); de uitkomsten daarvan kunnen
aanleiding zijn de desbetreffende afspraak te herzien.

4.

Kostenontwikkelingen

4.1

Inleiding

De Task Force heeft bijzondere aandacht besteed aan de kosten van
contant geld. Zo gaat paragraaf 4.2 in op de (private) kosten van contant geld
voor winkeliers en banken en de recente ontwikkelingen daarin. Daarbij blijven
de maatschappelijke kosten van contant geld buiten beschouwing. 44 Paragraaf
4.3 onderzoekt de (opportunity)kosten van de chartale infrastructuur, als de
aanbieders deze om maatschappelijke redenen in stand houden, terwijl het
gebruik ervan daalt. 45 Paragraaf 4.4 bespreekt de argumenten om deze kosten
eventueel anders te verdelen.

44 Maatschappelijke kosten zijn de kosten van de middelen (resources) voor productie en

uitvoering van betaaldiensten. Private kosten zijn de kosten die elke partij in de betaalketen
maakt voor de productie, levering of gebruik van zo’n betaaldienst, inclusief eventuele
overdrachten aan een andere partij. Wanneer alle private kosten worden gesaldeerd en de
onderlinge overdrachten hiervan worden afgetrokken, resteren de maatschappelijke kosten.
45 De opportunitykosten van contant geld zijn de kosten voor deze partijen in de vorm van
niet-gerealiseerde besparingen als zij hun chartale voorzieningen niet afbouwen, wat vanuit
kostenperspectief optimaal zou zijn, maar om maatschappelijke redenen in stand houden. Zie
verder paragraaf 4.3.

41

4.2

Recente kostenontwikkelingen en -schattingen

De daling in het relatieve gebruik van contant geld aan de kassa
manifesteert zich ook in de ontwikkeling van de kosten van betalen.
Herhaalde kostenstudies sinds 2009 door Panteia wijzen het volgende uit (zie
tabel 6): 46


het aantal transacties en daarmee de totale kosten van contant betalen zijn
gedaald 47



het aantal pintransacties en de kosten daarvan zijn juist gestegen



de gemiddelde kosten van een contante transactie voor toonbankinstellingen
zijn geleidelijk toe- en die van een pintransactie juist afgenomen. 48

Tabel 6 Kosten van contant betalen en pinnen voor toonbankinstellingen

Kosten per
transactie, in
EUR
Contant
Betaalpas
Totaal, contant en
betaalpas
Totale kosten,
in mln EUR
Contant
Betaalpas
Totaal

2009

2012

2014

2017

%-mutatie
t.o.v. 2009

idem
reëel

0,22
0,21
0,21

0,24
0,21
0,22

0,25
0,19
0,22

0,29
0,17
0,22

31,8
-19,0
4,8

17,5
-27,8
-6,6

823
324
1.147

780
428
1.208

711
472
1.183

697
561
1.258

-15,3
73,1
9.7

-24,7
54,3
-2,5

46 Zie Panteia, Kosten van het toonbankbetalingsverkeer in 2017, 2018.
47 Panteia telt zowel de interne kosten (zoals de arbeidstijd gemoeid met de betaling aan de

kassa), als de externe kosten (zoals de tarieven van banken voor het storten van contant geld).
Hierin zijn wel de kosten van beveiligingsmaatregelen (kluis/brandkast, waardetransport,
verzekeringen), maar niet de (in)directe kosten van criminaliteit opgenomen.
48 Dit verschil in kosten per transactie tussen contant en pinnen wordt mogelijk overschat.
Het wordt voor bijna negentig procent bepaald door de backoffice kosten. Dit zijn de kosten
voor de administratieve handelingen voor en na winkelsluiting ter verwerking van de
(chartale) ontvangsten. Deze zijn gebaseerd op schattingen van winkeliers in een telefonische
enquête, die alleen werd gehouden in het midden- en kleinbedrijf. Daarmee zijn
schaalvoordelen in de backoffice van het grootwinkelbedrijf, die bijvoorbeeld met smartsafes
of telmachines kunnen worden gerealiseerd, buiten beschouwing gebleven. De Task Force
beveelt Panteia aan om bij de volgende kostenstudie (2020) nauwkeuriger de backoffice
kosten van contant geld in beeld te brengen.

42

Aantal
transacties,
in miljarden
Contant
Betaalpas
Totaal

2009

2012

2014

2017

%-mutatie
t.o.v. 2009

3.881
1.564
5.445

3.311
2.112
5.423

2.907
2.558
5.465

2.426
3.214
5.640

-37,5
107,2
3,6

idem
reëel

Toelichting: in deze tabel wordt onder betaalpas alleen de debet kaart (pinpas) verstaan;
betalingen met een creditcard en of tankpas blijven buiten beschouwing. De aantallen
contante en pinpastransacties verschillen van die in figuur 1 zijn vermeld doordat het
onderzoek van Panteia een kleinere groep van toonbankinstellingen betreft.
Bron: Panteia, Kosten van het toonbankbetalingsverkeer in 2017, 2018.

Het relatieve kostennadeel van contant betalen is mede het gevolg van de
bevordering van het pinnen en de daarmee gepaard gaande daling van het
aantal contante transacties. De gemiddelde kostprijs wordt sterk bepaald door
het aantal betaaltransacties. Panteia constateert dat ‘De stijging van de kosten
voor contant betalen vooral [is] toe te wijzen aan de daling van het aantal
contante betalingen, waardoor de vaste kosten sterker drukken op het
resterende aantal betalingen. De kosten van pinbetalingen daartegen dalen
omdat de vaste lasten nu drukken op een groter aantal betalingen.’ 49 Per saldo
heeft de verschuiving van contant betalen naar pinnen de betrokken
toonbankinstellingen tussen 2009 en 2017 besparingen opgeleverd tot een
bedrag van meer dan EUR 300 miljoen. 50 Als men het retailbetalingsverkeer
breder beziet, kan men zeggen dat door het pinnen te bevorderen en contante
betalingen terug te dringen, de totale kosten van betalen aan de kassa in die
periode in reële termen zijn gedaald (-2,5%). 51

49 Zie Panteia, Kosten van het toonbankbetalingsverkeer in 2017, 2018, pagina 45.
50 De daling van de totale kosten van contant geld sinds 2009 van EUR 126 miljoen kan bij

benadering (in verband met afrondingen) ontleed worden in een volume-effect van EUR -320
miljoen (besparingen), een prijseffect van EUR +272 miljoen (kostenstijging) en een product
van prijs- en volumemutaties van EUR -98 miljoen.
51
Overigens zijn in het voorgaande betalingen met een creditcard of tankpas buiten
beschouwing gebleven. Contant betalen is, ondanks de kostenstijging ervan, goedkoper dan
een creditcardtransactie (EUR 1,15/transactie). Een kleine verschuiving van contant of per
debet kaart betalen naar creditcardbetalingen zou een substantieel kosteneffect hebben.

43

Voor banken is het contante betalingsverkeer zowel een kostenpost als een
bron van inkomsten. Over de kosten van hun chartale activiteiten zijn geen
recente gegevens beschikbaar. De meest uitgewerkte analyse was een onderzoek
door McKinsey in 2006, in opdracht van de NVB en DNB, naar de opbrengsten en
kosten voor de banken van al hun betaaldiensten (zie box 5). McKinsey
verwachtte toen dat de substitutie van contant geld door elektronische
betalingen tot kostenbesparingen zou leiden voor de banken.

Box 5

Samenvatting onderzoek McKinsey, juli 2006

Betaaldiensten waren voor banken in 2005 verlieslatend. Dat jaar leden zij bruto een
verlies van EUR 2.661 miljoen op het uitvoeren van betalingstransacties en het aanbieden
van betaalrekeningen. Vooral betaalrekeningen (EUR 1,2 miljard) en contant geld (EUR 779
miljoen) leidden tot het negatieve resultaat. Daartegenover stonden opbrengsten op de
tegoeden die particulieren en bedrijven op rekening courant laten staan van EUR 2.641
miljoen. Inclusief de kosten van kapitaal dat de banken moeten aanhouden voor het
uitvoeren van de betaalactiviteiten (EUR 105 miljoen) resulteerde netto een verlies van
EUR 128 miljoen. Wel zijn er grote verschillen in resultaat tussen segmenten en producten.
Het binnenlandse zakelijke betalingsverkeer genereerde een positief resultaat van EUR 707
miljoen; op het binnenlandse particuliere verkeer werd een verlies geleden van EUR 642
miljoen.
Over contant geld merkte het rapport op: ‘De belangrijkste opbrengsten van cash zijn
(1) de stortingsvergoedingen die zakelijke gebruikers betalen, en (2) een allocatie van een
deel van de pinpasvergoeding aan het gebruik van geldautomaten. De belangrijkste
kostenposten zijn het in stand houden van de betaalfaciliteiten op de bankkantoren, het
geldautomatennetwerk en de faciliteiten voor het sorteren en distribueren van cash en een
deel van de pinpaskosten.’
--Zie: McKinsey & Company, Betalingsverkeer in Nederland: een onderzoek naar de
opbrengsten en kosten voor het bankwezen, juli 2006. Zie
https://www.dnb.nl/binaries/Betalingsverkeer%20in%20Nederland_tcm46-145628.pdf

De kostenschattingen van McKinsey zijn echter verouderd vanwege
fundamentele veranderingen in de chartale keten, zoals:


de absolute en relatieve afname van contant betalen 52

Een onderzoek in 2015 sprak de verwachting uit dat door de nagestreefde substitutie van
contant betalen door pinnen, van 60% respectievelijk 40% naar 40% respectievelijk 60% in
2018, de kosten voor de banken van hun chartale dienstverlening met 10 tot 20% zouden
dalen. Ook de opbrengsten zouden iets teruglopen. Per saldo zou het negatieve resultaat van
de chartale dienstverlening van de banken, zoals in 2006 berekend, afnemen. Van dat resultaat
gaf het rapport geen kwantitatieve inschatting. Zie DNB en Selen Consultancy, Betalen met
52

44



de afname van het aantal automaten (zie tabel 2) en bankkantoren (meer
dan een halvering in tien jaar tot 1260 eind 2019) met meestal een
kasfunctie



de totstandkoming van Geldservice Nederland (GSN, september 2011) voor
het merendeel van de chartale werkzaamheden (tellen, sorteren,
distribueren) van de grootbanken, gevolgd door



de omvorming tot Geldmaat (begin 2019) dat ook hun gezamenlijke
geldautomaten beheert, en



de inkrimping van de chartale afdelingen van de banken (minder personeel).

Met de komst van GSN, dan wel Geldmaat zijn het aantal cashcentra (van 20 in
2010 naar 7 in 2019) en de aantallen geldautomaten (bijna 30% minder in tien
jaar tot 5990 eind 2019) aanzienlijk teruggelopen.
De inkomsten van de banken uit het chartale verkeer zijn vooral afkomstig
uit de periodieke tarieven voor hun betaaldiensten en de tarieven voor
stortingen door winkeliers (zie tabel 5). Overigens ervaren consumenten het
opnemen en gebruik van contant geld – net als van pinnen - tot nu toe als gratis,
doordat de banken de kosten daarvan - al dan niet gedeeltelijk - verrekenen in de
periodieke kosten voor een betaalpakket en niet de kosten van afzonderlijke
transacties in rekening brengen. 53, 54
Het ligt in de rede dat de banken door de substitutie van contant geld door
pinbetalingen en voortdurende efficiencyverbeteringen in hun chartale
bedrijf kostenbesparingen hebben gerealiseerd. Hierbij spelen zowel
gunstige volume-effecten (minder contante transacties) als efficiency-voordelen
(minder kantoren, personeel en automaten; schaalvoordelen door

contant geld van 60% naar 40%. Mogelijke effecten op omvang en kosten van het netwerk van
geldautomaten en afstortfaciliteiten. Eindrapportage, april 2015.
53 ING biedt sinds 1 oktober 2019 haar klanten een mogelijkheid om korting te krijgen op de
kosten van een betaalrekening, als de klant in beginsel niet langer contant geld opneemt bij
een geldautomaat. als de klant dan toch geld opneemt, kost een opname EUR 0,80. Zie
https://www.ing.nl/particulier/betalen/bankrekeningen/oranjepakket-metkorting/index.html
54
Merk op dat het aanbieden door een bank van een betaalrekening en bijbehorende –
chartale en girale – betaaldiensten als basis kan dienen voor het aanbod van andere, rendabele
diensten, zoals kredietverlening (cross-selling).

45

samenwerking) een rol. Daarmee zijn de banken er in geslaagd de belangrijkste
kostenposten die McKinsey noemde, te reduceren. Het is dan ook waarschijnlijk
dat de kosten van de chartale activiteiten van de banken sinds 2006 aanzienlijk
zijn gedaald. 55
Met de veranderingen in hun chartale bedrijf hebben de grootbanken het
operationele deel daarvan grotendeels uitbesteed aan Geldmaat. De kosten
hiervan zijn uiteraard niet verdwenen, maar naar Geldmaat verschoven en voor
de grote banken in eerste instantie – via een tarief per transactie – variabel
geworden. Omdat Geldmaat een joint venture is van de grootbanken, komen de
kosten uiteindelijk toch voor hun rekening. De druk om de kosten van de
chartale activiteiten te verminderen, als contant betalen verder terugloopt, ligt
nu echter bij Geldmaat. Naast de kosten van de grootbanken, zijn er de kosten
van de overige banken met zelfstandige chartale activiteiten, maar daarover valt
bij gebrek aan gegevens weinig te zeggen.
4.3

Kosten chartale infrastructuur bij dalend gebruik

Bij een dalend gebruik van contant geld ontstaat op enig moment spanning
tussen maatschappelijke versus private, bedrijfseconomische belangen. De
maatschappelijke functies van contant geld zijn al beschreven in paragraaf 2.2.
Banken en winkeliers hebben andere, private belangen. Zij zullen kosten willen
besparen door pinnen te bevorderen, contant betalen terug te dringen en de
chartale infrastructuur in te krimpen. Deze laatste moet echter om
maatschappelijke redenen toereikend blijven. Anders gezegd: de banken en
winkeliers zullen mogelijk hun chartale infrastructuur meer en sneller willen
inkrimpen dan vanuit een maatschappelijk perspectief wenselijk is. De vraag is
hoe de (opportunity)kosten te verdelen van instandhouding van (een deel van)
de chartale infrastructuur voor zover die door een daling van het gebruik van
contant geld in de toekomst niet, of althans niet meer zo vaak gebruikt wordt.

In een recente publicatie schat DNB in dat het – totale – betaalbedrijf voor de banken
momenteel verlieslatend is (negatief resultaat van EUR 0,5 à 0,75 miljard). Zie DNB,
Veranderen voor vertrouwen. Lenen, sparen en betalen in het datatijdperk, januari 2020.
55

46

De opportunitykosten van contant geld bij dalend gebruik van contant geld
zijn de vaste kosten voor de chartale infrastructuur. Als de maatschappij van
banken en winkeliers verlangt dat contant betalen mogelijk moet blijven, moeten
zij de infrastructuur daarvoor in stand houden, zonder dat deze steeds gebruikt
wordt. Dit betekent dat de aanbieders deze kosten niet meer kunnen
terugverdienen (via prijzen en tarieven) of kunnen afboeken door de
infrastructuur af te bouwen en zodoende kosten te besparen. Opportunitykosten
zijn, met andere woorden, niet-gerealiseerde kostenbesparingen. Dit doet zich
niet voor bij de variabele kosten: als het gebruik van contant geld terugloopt,
worden navenant minder variabele kosten gemaakt. Deze kunnen worden
geschat op basis van het Panteia-onderzoek op EUR 181 miljoen (zie box 6).
De opportunitykosten voor winkeliers bedragen ongeveer EUR 230
miljoen per jaar (zie box 6). 56 Hierbij moet worden bedacht dat dit bedrag een
(maximum-)benadering is. Het is gebaseerd op een globale berekening en
wellicht kunnen winkeliers in de praktijk met efficiencyverbeteringen de vaste
kosten van hun chartale voorzieningen reduceren, zonder de mogelijkheden om
contant geld te accepteren en te verwerken, te beperken. Verder kunnen er
bedrijfseconomische redenen zijn, anders dan kostenbesparing, om de chartale
voorzieningen langer in stand houden. Hierbij kan worden gedacht aan contante
faciliteiten als terugvaloptie of inspelen op behoeften van specifieke groepen
klanten, zoals ouderen of buitenlandse toeristen. Dit raakt aan de
eerdergenoemde maatschappelijke functies van contant geld (zie paragraaf 2.2).
Voor banken is een berekening van hun opportunitykosten niet mogelijk
bij gebrek aan inzicht in de kosten en de onderverdeling daarvan in vaste en
variabele kosten. Voor een heldere analyse is het wenselijk dat de banken
transparantie bieden over de kosten (en opbrengsten) van hun (chartale)
activiteiten. De Task Force nodigt hen daartoe uit, niet alleen voor een discussie
over hun opportunitykosten, maar ook met het oog op het voorgestelde

Dit is bijna 0,17% van de totale omzet van de betrokken instellingen of gemiddeld EUR 1332
per bedrijf, maar beduidend lager per bedrijfsvestiging.
56

47

onderzoek naar een maatschappelijk efficiënte chartale infrastructuur (zie
paragraaf 5.4).

Box 6

Kostenvoordeel en opportunitykosten voor winkeliers

De vaste of opportunitykosten voor de totale Nederlandse retailsector bedragen
bijna EUR 230 miljoen. Als winkeliers op termijn contant betalen geheel zouden
vervangen door pinnen, zouden zij op basis van Panteia-cijfers EUR 360 miljoen extra
besparen (bovenop de eerder genoemde kostendaling van meer dan EUR 300 miljoen in de
periode 2009-2017). Daarvan is EUR 201 miljoen vaste kosten. Omdat het Panteiaonderzoek minder detaillisten omvat dan het CBS onderscheidt, worden alle bedragen met
14% verhoogd.1
De berekening veronderstelt dat alle contante betalingen worden vervangen door
pintransacties (niet deels door creditcardbetalingen) en dat de bancaire tarieven voor
pinnen gelijk blijven. Door de substitutie van contant betalen door pinnen vallen de vaste
en variabele kosten voor contant betalen weg; in plaats daarvan zijn er extra (variabele)
kosten voor pinnen.

Tabel 7 Kostenvoordeel en opportunitykosten
In EUR miljoen
Vaste kosten contant betalen, te besparen
Kosteneffect pinnen i.p.v. contant betalen
bespaarde variabele kosten contant
extra variabele kosten pinnen
(Variabele) kostenvoordeel
Totale kostenvoordeel

201

Correctie
230

159

181

360

410

-/- 496
+337

--1 Het CBS telde eind 2017 ruim 117.000 winkel- en ruim 55.000 horecabedrijven. Zie CBS
Statline, Bedrijfsleven, arbeids- en financiële gegevens, per branche, en idem, Bedrijven,
bedrijfsgrootte en rechtsvorm.
Bron: Panteia 2018, tabel 21 en eigen berekeningen

Herverdeling van de opportunitykosten van contant geld zou inhouden dat
de aanbieders van de chartale infrastructuur voor een vergoeding in
aanmerking komen. Feitelijk wordt daarmee bedoeld een publieke vergoeding,
van de overheid aan de banken of de winkeliers. In beginsel zijn hiervoor drie
argumenten denkbaar, maar daarop valt het nodige af te dingen, zoals hierna zal
worden toegelicht.

48

Het eerste, impliciete argument is dat contant geld of de chartale
infrastructuur een publiek goed is, zodat de partijen, zoals de banken, die
contant betalen mogelijk maken en de kosten niet kunnen terugverdienen of
afboeken, daarvoor een vergoeding verdienen. Dit argument lijkt echter niet
zuiver, zoals box 7 toelicht.

Box 7

Contant geld een publiek goed, ja of nee?

In abstracte zin is contant geld een publiek goed. In abstracto is (contant) geld onder
meer een middel dat het mogelijk maakt om veilig, betrouwbaar en efficiënt betalingen te
verrichten en dat zodoende economische (ruil-) transacties faciliteert. In deze zin is
(contant) geld een publiek goed. Een publiek goed is:
- niet-rivaliserend: het gebruik ervan door de één belemmert niet het gebruik ervan door
de ander
- niet-uitsluitbaar: de aanbieder van het goed kan partijen niet uitsluiten ervan en daarom
niet een prijs ervoor vragen.
Voorbeelden van publieke goederen zijn: recht, veiligheid, defensie en waterstaat, die
allemaal door de publieke sector worden geleverd. Omdat ook geld een publiek goed is,
hebben de publieke autoriteiten in het verleden de zorg voor de geldvoorziening ter hand
genomen, om redenen van (prijs)stabiliteit en netwerkeffecten (één valuta in een land).
Contant geld in zijn concrete verschijningsvorm, dat wil zeggen als bankbiljetten en
munten, is géén publiek goed. Biljetten en munten zijn zowel rivaliserend (daardoor
maken zij een ruil van schaarse goederen mogelijk en lokken zij diefstal ervan uit) als
uitsluitbaar (door middel van beveiliging). Een bankbiljet of munt is veeleer een privaat
goed, dat weliswaar door de publieke autoriteiten wordt uitgegeven.
In het verleden hebben de autoriteiten de zorg voor de contante geldvoorziening, in
het bijzonder de gelduitgifte, overgenomen van de particuliere banken. De banken
bleven betrokken bij de distributie ervan en zijn daarmee aanbieder van (een deel van) de
financiële, in dit geval de chartale infrastructuur in een markteconomie. Deze
infrastructuur lijkt echter geen publiek goed. Ook vragen banken vergoedingen voor het
gebruik van hun (chartale) infrastructuur.

Een tweede, verwant argument zou zijn dat banken aanbieders zijn van een
maatschappelijke, namelijk de chartale, infrastructuur. Dat is op zich juist,
maar banken hebben een – door de prudentiële vergunningsplicht – beschermde
positie. Alleen zij mogen van het publiek (contante) gelden aantrekken en deze
vervolgens, tegen een hogere rente, weer uitzetten (kredietverstrekking). Mede
doordat de toetreding van nieuwe aanbieders beperkt is, is de intermediatie in
beginsel voldoende rendabel om van daaruit het chartale bedrijf te financieren.

49

Ten aanzien van een eventuele vergoeding van de kosten voor
toonbankinstellingen gelden soortgelijke bedenkingen. Winkels die contant
geld accepteren doen dit voor eigen doeleinden, omdat hun klanten kennelijk
contant willen betalen. Hun chartale voorzieningen zijn geen publiek goed, maar
wel onderdeel van de chartale infrastructuur. De kosten daarvan zijn reguliere
kosten van de winkelier, die deze doorgaans aan zijn klanten doorberekent.
Soms is dat niet mogelijk door sterke prijsconcurrentie. Dan kunnen ook andere
kosten waarschijnlijk niet of niet geheel worden doorberekend. Een en ander is
geen reden om de chartale kosten wel te vergoeden.
Een derde argument is dat chartaal geld als merit good kan worden
beschouwd. Een merit good is een goed (of dienst) dat de autoriteiten zo
waardevol vinden dat zij het aanbod ervan of de vraag stimuleren, meestal door
middel van subsidies of door regulering. In dit geval zou het doel zijn de chartale
infrastructuur en daarmee de mogelijkheden om contant geld te gebruiken, in
stand te houden. De ratio ervan is dat de maatschappelijke baten van contant
geld groter worden geacht dan (de som van) de private baten, op grond van de
argumenten die paragraaf 2.2 noemde. Contant geld zou als een merit good
kunnen worden beschouwd, maar subsidiëring of regulering daarvan vergen wel
de bereidheid daartoe van de autoriteiten. Het is niet aan de Task Force om
hierover te beslissen.
In deze context blijven de kosten van de chartale infrastructuur voor
rekening van de banken, respectievelijk de toonbankinstellingen, althans
in eerste instantie. Banken verrekenen die kosten in hun tarieven en berekenen
deze vervolgens deels door aan particuliere, maar vooral aan hun zakelijke
klanten. De tarieven vervullen daar een dubbelrol; zij dekken (een deel van) de
kosten en zijn inkomsten voor de banken, maar vormen juist een kostenpost
voor de toonbankinstellingen. De retailers, berekenen deze kosten zo mogelijk
door aan hún klanten, de consumenten, in de prijzen van hun goederen en
diensten. Zolang de verdeling van de private kosten van banken en winkeliers
ongewijzigd blijft, blijven de private, bedrijfseconomische prikkels die de
acceptatie van contant betalen afremmen en die van het pinnen bevorderen, in

50

stand. Voor zover de coronacrisis leidt tot een structureel lager gebruik van
contant geld, worden de spanning tussen private en maatschappelijke belangen
en daarmee de discussie over de opportunitykosten van contant geld meer
manifest. Voor de vraag of bijsturen dan nog volstaat, of dat een meer
fundamentele herziening van de chartale infrastructuur nodig is, zie hoofdstuk 5.

5.

Bijsturen en meer onderzoek

5.1

Inleiding

Dit hoofdstuk gaat eerst in op de vraag van het MOB: indien bijsturing
opportuun zou zijn, welke vormen daarvan wenselijk en mogelijk zijn, en
bepleit vervolgens aanvullend onderzoek. Paragraaf 5.2 gaat in op wat
bijsturen is en hoe andere landen dit doen of hebben gedaan. Paragraaf 5.3 stelt
voor om de chartale ontwikkelingen in Nederland bij te sturen door middel van
afspraken in MOB-verband. Paragraaf 5.4 beschrijft het voorstel van de Task
Force voor aanvullend onderzoek in opdracht van DNB.
5.2

Wenselijkheid van bijsturing

Onder bijsturing verstaat de Task Force enige maatregel, in welke vorm
ook, om de ontwikkelingen in de (chartale) betaalmarkt te beïnvloeden en
zodoende te voorkomen dat het contante betalingsverkeer niet langer
goed zou functioneren. Vier vormen van bijsturing kunnen worden
onderscheiden, namelijk wettelijke verplichtingen, subsidiëring, samenwerking
vastgelegd in bi- of multilaterale afspraken en eenzijdige gedragslijnen.
In de landen waar het gebruik van contant geld al sterk is teruggelopen zijn
of worden wettelijke regelingen geïntroduceerd. In Noorwegen betreft dit
bijvoorbeeld de verplichting voor banken om de toegang tot chartale
dienstverlening, in stand te houden en de continuïteit van het betalingsverkeer
zeker te stellen. Noorse banken moeten cashdiensten kunnen leveren als het
elektronische betalingsverkeer uitvalt. In Zweden is onlangs een soortgelijke
wettelijke verplichting van kracht geworden (zie paragraaf 2.3). In het Verenigd
Koninkrijk sprak de regering in het voorjaar van 2020 het voornemen uit de
bereikbaarheid van cash wettelijk te regelen. In Denemarken bestaat al sinds

51

1984 een algemene acceptatieplicht voor winkeliers, die door Noorwegen in
1999 is overgenomen. 57. In sommige landen betekent de status van contant geld
als wettig betaalmiddel in combinatie met de rechtssystematiek de facto een
acceptatieplicht. 58
Nederland kent diverse multilaterale afspraken over het betalingsverkeer,
zoals de Pinakkoorden I en II (2014), de MOB Visie op contant geld uit 2015 en
de publiek/private samenwerking tegen plofkraken van begin 2020 (zie box 4).
59 De oproep van de Consumentenbond aan een apotheekketen om contant geld

te blijven accepteren (zie paragraaf 3.3) is een bilaterale benadering, terwijl de
publicatie van principes rond het gebruik van cash door de centrale bank van
Finland (2018) een voorbeeld is van een eenzijdige gedragslijn. 60 Voor zover
bekend wordt in geen enkel land ter wereld het aanbod of de acceptatie van
contant geld gesubsidieerd; subsidieverlening blijft hierna buiten beschouwing.
Elke vorm van bijsturing heeft voor- en nadelen:


wettelijke verplichtingen zijn in het algemeen effectief, omdat zij
afdwingbaar zijn en algemeen gelden, althans voor die partijen die de weten regelgeving adresseren. Wetten vergen de inzet van de wetgever en zijn
minder flexibel (aanpasbaar); dit laatste geldt niet voor lagere regelgeving.



vrijwillige, bi- of multilaterale afspraken zijn relatief gemakkelijk
aanpasbaar, mits alle betrokkenen met aanpassing instemmen.
Hiertegenover staat dat zij niet afdwingbaar zijn en alleen voor de
betrokkenen gelden.



voor (vrijwillige) gedragslijnen geldt mutatis mutandis hetzelfde als voor
afspraken, met dien verstande dat zij slechts voor één partij of één type
partijen gelden.

Zie https://www.nationalbanken.dk/en/publications/Documents/2017/12/
Analysis_Danish%20households%20opt%20out%20of%20cash%20payments.pdf
58 Zie Siekmann, Legal tender in the euro area, 2018, pagina 25.
https://www.econstor.eu/handle/10419/178212
59
De Pinakkoorden I en II zijn opeenvolgende overeenkomsten van banken en
toonbankinstellingen (winkeliers, horeca en benzinebranche) om samen te werken aan een
veiliger en efficiënter betalingsverkeer en daartoe het pinnen te bevorderen.
60 Zie https://www.suomenpankki.fi/en/media-and-publications/speeches-andinterviews/2018/tuomas-valimaki-maksamisen-murros-helsinki-28.11.2018/
57

52

De Task Force meent dat afspraken tussen de meest betrokken partijen de
voorkeur verdienen, mits die effectief kunnen worden gemaakt. Eenzijdige
gedragslijnen zijn altijd, eventueel in aanvulling op multilaterale afspraken,
mogelijk. Wetgeving om, bijvoorbeeld, de chartale dienstverlening of de
acceptatie van contant geld in stand te houden is veeleer de aangewezen optie
als effectieve afspraken niet mogelijk blijken.
Overigens is niet uitgesloten dat op Europees niveau initiatieven worden
genomen om tot regelgeving te komen (oproep van de ECB aan Lidstaten om
te regelen dat banken adequate toegang bieden tot chartale diensten,
verduidelijking door de Europese Commissie van de status van wettig
betaalmiddel), of anderszins. De Europese consumentenorganisaties vragen om
een recht om contant te betalen. 61 Wellicht gaat ook de Euro Retail Payments
Board, het Europese equivalent van het MOB, zich uitspreken over contant geld.
5.3

Afspraken in MOB-verband

Het ligt in de rede om afspraken in MOB-verband na te streven, mits die
effectief kunnen worden gemaakt. Het MOB is het gremium waar de meeste
(niet alle, zie paragraaf 5.3b) bij het chartale betalingsverkeer betrokken partijen
vertegenwoordigd zijn en dat de mechanismen heeft om ontwikkelingen
periodiek te monitoren en afspraken zo nodig te herzien.
Enkele ontwikkelingen sinds 2015 zijn redenen om bij te sturen en
zodoende het goede functioneren van het contante geld te borgen, zoals
hoofdstuk 3 beschreef. Dit betreft onder meer de kwetsbaarheid van het
waardevervoer, het feit dat de reservecapaciteit in het automatenpark is
verdwenen en dat contant betalen in sommige sectoren niet langer
vanzelfsprekend is.

61 Zie BEUC, Cash versus cashless, Consumer need a right to use cash, 2019. Zie

https://www.beuc.eu/publications/cash-versus-cashless-consumers-need-right-usecash/html. BEUC is het Bureau Européen des Unions de Consommateurs.

53

Tegen deze achtergrond kunnen de afspraken op drie aspecten aangrijpen:
a.

bereik- en beschikbaarheid

b. acceptatie
c.

waardevervoer

Bij elk aspect zal tevens aandacht worden besteed aan eventuele tarieven.
5.3a Bereik- en beschikbaarheid
Essentieel voor de chartale infrastructuur en de bereikbaarheid van
contant geld zijn de geldopname- en afstortautomaten. Daarom ligt voor de
hand om afspraken te maken met de banken, dat zij tenminste specifieke
aantallen opname- en afstortautomaten tot nader order in stand houden, onder
meer omwille van de terugvalfunctie van contant geld. Voorwaarde is dat steeds
aan de gangbare 5-kilometernorm voor de bereikbaarheid wordt voldaan. De
afspraken dienen betrekking te hebben op zowel bankbiljetten- als munten-,
respectievelijk op opname- en afstortautomaten.
De afspraken over bereik- en beschikbaarheid worden alleen gemaakt met
de banken, hoewel ook niet-bancaire aanbieders een substantieel aantal
geldautomaten hebben geplaatst (zie bijlage 1). De reden hiervoor is dat banken,
anders dan deze niet-bancaire partijen, hun crediteuren/klanten een
betaalrekening en bijbehorende dienstverlening aanbieden. Banken zijn, nog
steeds, de belangrijkste partijen in de financiële infrastructuur en staan daarom
onder (prudentieel en eventueel chartaal) toezicht. Het automatenpark van de
niet-bancaire aanbieders blijkt in de praktijk om commerciële redenen (zoals
afspraken met winkeliers) te fluctueren.
Het is prudent om, behalve over bereikbaarheid, ook afspraken te maken
over de beschikbaarheid van de geldautomaten. De bereikbaarheid van de
automaten, afgeleid uit de aantallen en de 5-kilometernorm, zegt immers nog
niets over de beschikbaarheid ervan gedurende een bepaald tijdvak (minimum
uitval). Juist als de efficiency is verhoogd door ontdubbeling, gaat de
beschikbaarheid van de resterende automaten zwaarder wegen. In concreto: als
de enige automaat in een wijk of dorp om wat voor reden dan ook niet

54

functioneert, is de beschikbaarheid van contant geld direct geschaad. De exacte
normen voor beschikbaarheid dienen nader te worden bepaald, na overleg met
Geldmaat.
Een andere factor van betekenis voor de bereik- en beschikbaarheid van
contant geld betreft de tarieven voor het opnemen en storten. Eventuele
tarieven zijn immers medebepalend voor de vraag naar contant geld:


Voor particuliere rekeninghouders (consumenten) in Nederland zijn de
kosten voor het opnemen van contant geld vrijwel altijd niettransactiegebonden. De banken verrekenen de kosten van afzonderlijke
opnames via tarifering voor een pakket van chartale en girale betaaldiensten
(stortingen zijn wel, maar per bank verschillend, getarifeerd). 62



Voor zakelijke rekeninghouders ligt dit anders; opnemen en storten van
contanten door winkeliers zijn wel getarifeerd. Wat dit laatste betreft sprak
de MOB Visie uit 2015 de verwachting uit dat toonbankinstellingen hun
contante ontvangsten tegen redelijke kosten kunnen laten giraliseren
(afstorten, al dan niet via een waardevervoerder).

Deze wijzen van tarifering zijn ook in de toekomst van belang met het oog
op de beschikbaarheid van contant geld, juist ook als de aantallen contante
transacties af- en de kosten per transactie geleidelijk toenemen. Tegen de
eventuele tarifering per opname van contant geld door particuliere
rekeninghouders geldt vooral het argument van inclusiviteit. Zoals hiervoor
vermeld is een groep mensen in kwetsbare posities op het gebruik van contant
geld aangewezen. Het is maatschappelijk niet gewenst als deze mensen extra
zouden moeten betalen, via tarifering van het gebruik van contant geld per
transactie, voor hun deelname aan het betalingsverkeer. Een extra argument
hiertegen is dat deze wijze van tarifering in strijd lijkt met het VN Verdrag
handicap en aangemerkt kan worden als discriminerend. 63
Volgens een brief aan het Europese Parlement eind januari acht de ECB het van belang dat
burgers een redelijk aantal opnames gratis kunnen doen, in elk geval via de geldautomaten
van hun eigen bank.
63 Het VN Verdrag handicap is door Nederland in 2016 geratificeerd. Daarna is de Wet gelijke
behandeling handicap en chronische ziekten uitgebreid tot het aanbieden van goederen en
diensten. Jurisprudentie over de (niet-)naleving van deze bepalingen is nog schaars.
62

55

Evenals in 2015 is het wenselijk om met de banken af te spreken dat voor
contante transacties (opnemen en storten) door zakelijke
rekeninghouders ‘redelijke tarieven’ gelden. Dit is geen nauwkeurige, scherp
geformuleerde doelstelling en biedt banken ruimte om met hun zakelijke
tarieven te manoeuvreren (‘competitive space’). Het is echter niet doenlijk voor
het MOB voor deze tarieven concretere voorstellen te formuleren, onder meer
omdat het zich zo min mogelijk met het prijsbeleid van individuele banken
behoort te bemoeien. Wat het MOB wel kan doen is de ontwikkeling van de
tarieven van banken voor contante transacties periodiek monitoren, als
onderdeel van de jaarlijkse beoordeling van de naleving van de afspraken, en
daarover te publiceren (zie paragraaf 5.5 Follow-up). 64
Een onderdeel van deze afspraken is dat de banken, dan wel Geldmaat
periodiek over de aantallen automaten en hun beschikbaarheid
rapporteren ten behoeve van het MOB aan DNB. Eventueel zouden deze
aspecten kunnen worden geformaliseerd in een apart arrangement tussen DNB
en de banken en Geldmaat. Dit laatste kan worden gerealiseerd in de context van
het aanvullende voorstel, dat in paragraaf 5.4 aan de orde komt.
5.3b Acceptatie
Ten aanzien van de acceptatie kan in de nieuwe afspraken worden
voortgebouwd op de aanbevelingen van het MOB uit 2015 (zie paragraaf
1.2), behalve de tweede die steun uitspreekt voor initiatieven om pinnen te
bevorderen. Dat is, gezien de snelle en nog verder te verwachten groei van het
elektronisch betalen, niet langer nodig. Veeleer is nu nodig dat het MOB en de
organisaties van toonbankinstellingen hun leden adviseren om niet over te gaan

Namens de Task Force heeft het secretariaat een eerste conceptversie van deze Rapportage
met afspraken over tarifering op technisch niveau besproken met de Autoriteit Consument en
Markt (ACM). De vertegenwoordigers van de ACM onderkennen het maatschappelijk belang
van contant geld en het nut van de voorstellen. Zij hebben erop gewezen dat eventuele
tariefafspraken dienen te voldoen aan de voorwaarden van de Mededingingswet, waaronder
noodzakelijkheid. Voor een afspraak over zakelijke tarieven lijkt dat mogelijk, ook al omdat in
2015 zo’n afspraak is gemaakt.
64

56

tot een pin-only beleid, tenzij daarvoor aantoonbaar specifieke redenen (zoals
veiligheid) zijn. Hiermee zou een retailer feitelijk dwang uitoefenen op betalende
klanten, waar hij deze – op grond van de eerste aanbeveling – juist in staat zou
moeten stellen te kiezen hoe hij of zij betaalt. Wel staat het individuele
winkeliers vrij om het pinnen bevorderen.
Het voorgaande behelst dat de organisaties van toonbankinstellingen hun
leden adviseren om contant geld de komende jaren te blijven accepteren.
tenzij er aantoonbaar specifieke redenen (zoals veiligheid) zijn om dat niet te
doen. In het verlengde hiervan zouden de retailorganisaties hun leden kunnen
oproepen om de chartale infrastructuur, dat wil zeggen de fysieke voorzieningen
(kassa’s, kluizen) en administratieve en logistieke procedures daaromheen, te
handhaven. Voor zover winkeliers nog niet daartoe zijn overgegaan, zijn er nog
mogelijkheden om deze infrastructuur te optimaliseren (smart safes, cash
guards). 65
Ook ten aanzien van andere typen instellingen mag nadrukkelijk worden
verwacht dat zij contant geld blijven accepteren als zij directe betaling
verlangen, tenzij wettelijk anders is bepaald:


overheidsinstellingen, zoals gemeentes, en culturele instellingen, omdat dit
lokale monopolies zijn, conform de derde aanbeveling van het MOB (2015)



instellingen en bedrijven in de gezondheidszorg, zoals apotheken of
bijzonder vervoer, omdat zij noodzakelijke goederen en diensten verkopen,
vaak als lokale monopolies en aan mensen in een kwetsbare positie.

Een kanttekening hierbij is dat deze partijen niet of niet direct in het MOB
vertegenwoordigd zijn. Indien dergelijke instellingen niet langer cash willen
accepteren, zullen DNB en/of andere MOB-leden hierover met hen in gesprek
gaan.
Ook in deze context rijst de vraag naar eventuele tarifering van contante
transacties. Paragraaf 4.2 beschreef dat een contante transactie voor een
65 Smart safes zijn elektronisch beveiligde kluizen. Cash guards zijn gesloten en elektronisch

beveiligde kassasystemen. Aan beide kunnen diverse functionaliteiten, zoals valsgelddetectie,
afrekening, afstorting of cash management worden toegevoegd.

57

winkelier relatief duur is ten opzichte van een digitale betaling. Winkeliers
zouden daarin een reden kunnen zien om contante betalingen voortaan te
tariferen. Dat is vooralsnog niet het geval - contant is zelfs nog het meest
geaccepteerde betaalmiddel – maar dit zou kunnen veranderen.
Het tariferen van contante betalingen is echter niet toegestaan, althans
volgens de Europese Commissie. 66 Zij acht dit in strijd met het beginsel dat
een wettig betaalmiddel tegen zijn nominale waarde moet worden aanvaard. 67,
68 Bovendien zouden de maatschappelijke functies van contant geld door

tarifering in het gedrang komen, terwijl er nog geen betaalmiddel is dat contant
geld in alle opzichten kan vervangen. Ook kan tarifering van contante transacties
discriminerend zijn ten opzichte van diegenen die niet anders dan contant
kunnen betalen. Om deze redenen is tarifering van contante betalingen in
winkels maatschappelijk niet gewenst. Daarom zou de afspraak (met de
vertegenwoordigers van de toonbankinstellingen) tevens inhouden dat hun
leden contante betalingen niet zullen tariferen.
5.3c Waardevervoer
Een even essentieel onderdeel van de chartale infrastructuur is het
waardevervoer. De Nederlandse markt voor deze dienstverlening is sterk
geconcentreerd met één grote aanbieder, Brink’s, en nog enkele kleinere spelers.
Uitval van deze aanbieder zou vrijwel direct problemen veroorzaken bij
winkeliers die hun contante ontvangsten willen giraliseren, ook al omdat
bulkstortingen bij banken niet meer mogelijk zijn. Om dergelijke issues te
voorkomen wil DNB in gesprek gaan met Brink’s om te komen tot bilaterale
afspraken met het doel de continuïteit van de dienstverlening zeker te stellen.

66 Aanbeveling van de Europese Commissie 2010/191/EU. Merk op dat een Aanbeveling

juridisch niet-bindend is.
67 Zoals hiervoor vermeld is het aan het Europese Hof van Justitie uit te leggen wat de status
van contant geld als wettig betaalmiddel inhoudt.
68 In Nederland werd hierover lange tijd anders gedacht. In de Nederlandse opvatting was het
toegestaan dat een crediteur in zijn algemene voorwaarden opneemt dat contante betaling
getarifeerd wordt, mits dit niet in strijd is met de redelijkheid en de billijkheid. Zie Scholten,
A.A., Juridische aspecten van contant geld, 2017 (paragrafen 7.12 en 7.13). Hierbij moet echter
worden opgemerkt dat deze opvatting tot stand kwam vóór de invoering van de euro en de
publicatie van de Aanbeveling door de Commissie. Om deze redenen is het denkbaar dat de
Nederlandse opvatting nu niet meer stand houdt.

58

Brink’s heeft zich hiertoe bereid verklaard. DNB zal tevens, eventueel samen met
het ministerie van Financiën, onderzoeken of meer formele eisen aan de
bedrijfscontinuïteit van waardevervoerders nodig zijn.
Een ander aandachtspunt is de capaciteit van het waardevervoer in
Nederland. Volgens de vertegenwoordigers van de detailhandel in de Task
Force is de vervoerscapaciteit, althans rond drukke winkeldagen, niet voldoende,
waardoor dan bovenmatige hoeveelheden contant geld bij winkeliers
achterblijven. De grootste waardevervoerder, Brink’s herkent zich hierin niet.
Zijn vertegenwoordiger wijst erop dat het te alle tijde voorkomen van congestie
door de capaciteit af te stemmen op piekbelasting uitzonderlijk duur is. In
normale omstandigheden, zo heeft hij de Task Force verteld, is zijn bedrijf
voldoende flexibel om zo nodig op te schalen, mede door afspraken met
Geldmaat, DNB en het Belgische zusterbedrijf. Bovendien zijn de reguliere
capaciteit en dienstverlening in het waardevervoer ook afhankelijk van de
tarieven tussen de vervoerder(s) en de winkeliers (zie paragraaf 3.5). 69 Ook
hierin kunnen DNB en MOB niet tussenbeide komen. DNB zal een gesprek
aangaan met de waardevervoerders en de detailhandel over deze kwestie met
als doel afspraken over de kwaliteit van de dienstverlening te maken.
Samenvattend biedt Box 1 in de Inleiding een overzicht van de
voorgestelde MOB-afspraken.
5.4

Onderzoek naar infrastructuur

De recente chartale ontwikkelingen sinds eind 2019 zijn aanleiding voor
een aangepast voorstel. Zo zijn de acceptatie en het gebruik van contant geld
door de coronacrisis in korte tijd zeer sterk teruggelopen, in elk geval tijdelijk.
De effecten van deze crisis op langere termijn zijn nu nog niet te voorzien.
Daarbij komt de problematiek van de plofkraken waardoor substantiële
aantallen geldopname- en afstortautomaten zijn gesloten, eveneens tijdelijk
(paragraaf 3.4, box 4). Ook de – al langer bestaande – kwetsbaarheid in het
waardevervoer die de Task Force signaleert, speelt een rol.
Tegenvallende omzet door de tariefstelling heeft, naast het verlies van enkele grote klanten
mogelijk ook een rol gespeeld bij het faillissement van SecurCashNederland begin 2019.
69

59

Daarom stelt de Task Force voor dat DNB een onderzoek laat verrichten.
Het doel hiervan is een maatschappelijk efficiënte en veilige chartale
infrastructuur op middellange termijn (2026) te definiëren, uitgaande van een
structureel lager gebruik van contant geld. Hierbij wordt de gehele keten in
ogenschouw genomen, inclusief het gebruik en de acceptatie van contant geld in
de detailhandel. Dit onderzoek zou het komend najaar kunnen starten en in de
loop van 2021 met conclusies komen. De uitkomsten ervan kunnen aanleiding
zijn om de afspraken (zie box 1) die waren beoogd gedurende de komende vijf
jaar te gelden, te herzien. DNB is bereid dit onderzoek te laten uitvoeren op
voorwaarde dat, totdat deze herziening is afgerond, de hiervoor
beschreven afspraken (box 1) gelden en worden nageleefd.
Detailhandel Nederland maakt een voorbehoud bij de in box 1 vermelde
afspraken. De achterban van Detailhandel Nederland is bereid zich hieraan te
committeren, indien de chartale infrastructuur op orde zou zijn. Detailhandel
Nederland signaleert dat dit naar haar mening nu niet het geval is. Winkeliers
ervaren problemen met onder meer het waardevervoer en het afstorten van
contant geld, mede als gevolg van de tijdelijke sluiting van het merendeel van de
sealbagautomaten in verband met plofkraken (zie box 4). Detailhandel
Nederland benadrukt dat beide issues dringend aandacht verdienen en aan de
orde dienen te komen in het onderzoek naar de (gewenste) chartale
infrastructuur. Zij wil graag daaraan meewerken. Ook is de organisatie bereid de
afspraken tot de hiervoor genoemde herziening ervan na te komen.
5.5

Follow-up

Om de (tussentijdse) afspraken kracht bij te zetten is publiciteit nodig. DNB
kan hiervoor aandacht vragen via haar reguliere kanalen (Bulletin, speech,
interviews). Het MOB zal, zoals elk jaar, over de naleving rapporteren aan de
minister, via het MOB Jaarverslag dat omstreeks april verschijnt. Alle MOB-leden
worden geacht in hun ledenbulletins aandacht te vragen voor de afspraken en
het belang van naleving ervan.
DNB neemt zich voor om de chartale ontwikkelingen, inclusief tarieven, en
de naleving van de afspraken te monitoren. In dit verband kan volgens de

60

Task Force een meldpunt bij DNB nuttig zijn, waar elke gebruiker van het
contante betalingsverkeer specifieke zaken kan melden. DNB kan van de
monitoring verslag doen aan het MOB via de Task Force die in beginsel eenmaal
per jaar bijeenkomt. Voor dat doel adviseert de Task Force aan het MOB om de
Task Force in stand te houden. Als tijdens de jaarlijkse monitoring zou blijken
dat de afspraken niet worden nageleefd, dienen andere maatregelen te worden
getroffen, zoals in andere landen (zie paragraaf 5.2).
In dit rapport heeft de Task Force een aantal aanbevelingen gedaan aan
verschillende partijen. Box 8 biedt hiervan een overzicht.

Box 8







Aanbevelingen Task Force

aan het MOB:
- om zich niet langer uit te spreken voor gezamenlijke initiatieven om pinnen te
bevorderen
- om apotheken en gemeentes die geen contant geld accepteren op enig moment
opnieuw daarop aan te spreken
- voor de monitoring en beoordeling van de chartale ontwikkelingen de Task Force in
stand te houden.
aan DNB:
- om het aanhouden door particulieren van contant geld te bepleiten als terugvaloptie
bij kort of langer durende pinstoringen
- om de banktarieven voor storten en opnemen van contant geld jaarlijks te monitoren
- een meldpunt in te richten in het kader van de monitoring van de chartale
ontwikkelingen
aan de Betaalvereniging en DNB: om het betaalgedrag in winkels tijdens en straks na
de coronacrisis frequent te monitoren om de effecten daarvan goed te kunnen duiden
aan Panteia: om bij de volgende kostenstudie (2020) nauwkeuriger de backoffice
kosten van contant geld in beeld te brengen.

61

Bijlagen
Bijlage 1 Chartale infrastructuur in Nederland
Eind 2019
Banken, aantallen
In Nederland gevestigde banken
Bankkantoren

41
1260

Banken met chartale activiteiten:

Drie grootbanken: alle diensten, inclusief sealbagautomaten

Volksbank (SNS, Regiobank): opname via eigen automaten

Regiobank heeft circa 250 kantoren met kasfunctie

Overige banken: geldopname door gastgebruik bij
automaten van andere instellingen

Particuliere rekeninghouders van SNS en Van Lanschot kunnen storten bij
Travelex.
Geldautomaten, aantallen
Totaal (bankbiljetten, opname en afstort) *, **

5990

waarvan van banken en Geldmaat **

5282

waarvan voor afstorten

1685

Sealbagautomaten ***

1200

Muntopnameautomaten (eind 2018)

425

Muntafstortautomaten (eind 2018)

1298

Pm kantoren voor muntbestellingen

493

* Van banken, Geldmaat en de niet-bancaire aanbieders die aan DNB dienen te

rapporteren. Naast de in deze tabel vermelde geldautomaten is er een onbekend aantal
automaten van niet-bancaire aanbieders die niet aan DNB rapporteren.
** Exclusief ruim 470 geldautomaten die medio december 2019 buiten werking zijn
gesteld wegens plofkraken. ***Hiervan zijn er in april 2020 bijna 800 uitgezet.

PM Aantallen transacties, 2019
Geldopnames met een Nederlandse pas bij geldautomaten

247,9 miljoen

Idem bij de eigen bank

133,2 miljoen

Idem met een buitenlandse pas bij Nederlandse bancaire geldautomaten
Balie-opnames

9,9 miljoen
267.000

Stortingen

18,8 miljoen

Geldopnames met een Nederlandse pas in het buitenland

31,5 miljoen

Waardevervoerders
Instellingen met een vergunning van Ministerie V&J

13

waarvan in Nederland gevestigd

9

Feitelijk zijn er vier instellingen die contant geld vervoeren, waarvan één
verreweg de grootste. Twee ervan bieden directe geldverwerking en smartsafes
aan. Twee waardevervoerders leveren munten en halen die op.
Geldtelcentrales

7

62

Bijlage 2 MOB Task Force Herziening standpunt contant geld – mandaat
Opdracht
De Task Force wordt gevraagd de ontwikkelingen in beeld te brengen die zich
sinds 2015 in het contante betalingsverkeer hebben voorgedaan, te
onderscheiden naar de ontwikkelingen ten aanzien van de acceptatie van
contant geld bij toonbankbetalingen (met bijzondere aandacht voor betalingen
voor essentiële diensten en producten, zoals in de publieke sector, in het
openbaar vervoer en bij apotheken), de mogelijkheden om contant geld van de
eigen betaalrekening op te nemen en de mogelijkheden om contant geld op de
eigen betaalrekening te storten (met en zonder gebruik van waardevervoer).
Daarbij dient de Task Force ook te kijken naar de kostenontwikkelingen. Voorts
wordt de Task Force gevraagd om naar aanleiding van de in beeld gebrachte
ontwikkelingen te bezien of, en zo ja in welke zin, bijstelling wenselijk is van het
MOB Standpunt over contant geld van 17 november 2015.
De Task Force wordt gevraagd in de najaarsvergadering van 2019 aan het MOB
te rapporteren (eventueel in de vorm van een tussenrapportage).
Werkwijze
De Task Force laat zich adviseren door partijen die een belangrijke rol in het
contante betalingsverkeer spelen, zoals Geldmaat en G4S, maar ook bijvoorbeeld
het Nationaal Openbaar Vervoer Beraad. Voor zover wenselijk informeert de
Task Force zich ook over relevante ontwikkelingen in het buitenland.
De Task Force zal haar rapportage ter bespreking en beoordeling voorleggen aan
de Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid en de Werkgroep Efficiency
en Europese zaken, en met het commentaar van deze werkgroepen aan het MOB
voorleggen.

63

Bijlage 3 Samenstelling van de Task Force – lijst van deelnemers

ANBO

Alex van Scherpenzeel

Betaalvereniging Nederland

Marc van der Maarel
(tot november 2019)
Gijs Boudewijn
(vanaf november 2019)
Francien van der Wal
(tot december 2019)
Ben Schellekens

BOVAG
Consumentenbond
Detailhandel Nederland

De Nederlandsche Bank

KBO-PCOB, Koepel Gepensioneerden
en NOOM
Koninklijke Horeca Nederland

Michel van Bommel
(tot december 2019)
Hester Duursema
(vanaf december 2019)
Pim Claassen (voorzitter)
Nicole Jonker (vanaf februari 2020)
Jaap Rotte (secretaris)
Bram Scholten (tot november 2019)
Wim Huijs
Paul Schoormans

Ieder(in)

Thijs Hardick

Ministerie van Financiën

Annick Besançon
Yannick Déjean
Els Prins

MKB Nederland
Oogvereniging Nederland
Samenwerkende Brancheorganisaties Filantropie
VNPI/BETA

Dennis Dondergoor
(tot april 2020)
Luuk-Jan Boon
Anoek Smith
Fred Zaat