eHealth,
verder dan je denkt
eHealth/cover

eHealth-monitor 2013

eHealth, verder dan je denkt
eHealth-monitor 2013

Auteurs:

Johan Krijgsman
Jolanda de Bie
Arina Burghouts
Judith de Jong
Geert-Jan Cath
Lies van Gennip
Roland Friele

Begeleidingscommissie:

Guus Schrijvers, voorzitter
Titia Lekkerkerk (NPCF)
Sjaak Nouwt (KNMG)
Stefan Ottenheijm (Ministerie van VWS)
Michiel Sprenger (Nictiz)
Albert Versteegde (Zorgverzekeraars Nederland)
Sytske de Vries (Zorgverzekeraars Nederland)
Dit is een uitgave van Nictiz en het NIVEL.
Den Haag, september 2013.
© Nictiz en het NIVEL

Vormgeving en productie:

No Panic, the communication factory

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave

Samenvatting

8

5

Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener 68
5.1 Inleiding

1

Inleiding

18

1.1 Onderzoeksvragen

19

1.2 Wat bereikt de zorg met eHealth?

21

1.3 eHealth-categorieën en beleidsdoelen

24

1.4 Leeswijzer

24

1.5 Referenties

25

69

5.2	Internetgebruik door zorggebruikers
en zorgverleners

70

5.3	Beschikbaarheid online contactmogelijkheden
met zorgverleners

71

5.4 Gebruik van online contactmogelijkheden
		met zorgverleners

75

5.5	Belemmeringen en positieve effecten bij online

2

3

contactmogelijkheden

79

Onderzoeksmethode

28

2.1 Aanpak van de consultatieronde

29

5.6	Toepassen van telemonitoring door zorgverleners 80

2.2 Aanpak van het vragenlijstonderzoek

29

5.7 Professionele ondersteuning aan huis

81

2.3 Referenties

36

5.8 Conclusie en discussie

81

5.9 Referenties

84

Elektronische dossiervoering door zorgverleners

86

6.1 Inleiding

87

6.2 Elektronische of papieren dossiers

88

44

6.3 Mogelijkheden en gebruik van EPD’s

88

3.4 Inzichten in implementatie

46

6.4 Conclusie en discussie

92

3.5 Nog veel belemmeringen

48

6.5 Referenties

94

3.6 Belemmeringen overwinnen

53

Elektronische communicatie tussen zorgverleners

96
97

eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

38

3.1 Inzichten uit het zorgveld

40

3.2 Verwachtingen van eHealth

40

6

3.3	Stand van zaken en verwachte
ontwikkelingen

3.7	Geen gemeenschappelijk beeld van wie

7
56

7.1 Inleiding

3.8 Conclusie en discussie

59

7.2	Elektronische informatie-uitwisseling tussen

3.9 Referenties

61

er aan zet is

zorgverleners

98

7.3	Belemmeringen bij elektronische informatie-

4

uitwisseling

106

Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie

62

4.1 Inleiding

63

4.2 Gebruik van internet door zorggebruikers

64

7.5 Gebruik van digitale intercollegiale consulten

108

4.3 Online informatie

64

7.6 Gebruik teledermatologie

109

4.4 Online bijhouden van gegevens

65

7.7 Conclusie en discussie

110

4.5 Gebruik van zelftesten en online behandeling

66

7.8 Referenties

111

4.6 Conclusie en discussie

66

4.7 Referenties

67

7.4	Positieve effecten van elektronische
informatie-uitwisseling

Dankwoord
Bijlage 1 Deelnemers consultatieronde
Bijlage 2 eHealth-toepassingen voor zorggebruikers
Bijlage 3 eHealth-toepassingen voor zorgverleners

107

114
117
118
122

Tabellenbijlage
De tabellen bij hoofdstuk 2 en hoofdstuk 4 tot en met 7 zijn
opgenomen in een losse tabellenbijlage (Tabellenbijlage bij
de eHealth-monitor 2013). Deze bijlage is te downloaden op
www.nictiz.nl en www.nivel.nl.

7

Samenvatting

Samenvatting

Nederland staat voor de uitdaging om gezondheidszorg van goede
kwaliteit, toegankelijk en betaalbaar te houden. Vergrijzing leidt
tot meer behoefte aan zorg, terwijl tegelijkertijd het aantal mensen
dat zorg kan verlenen afneemt. Inmiddels heeft een kwart van de
Nederlanders een of meer chronische ziekten zoals COPD en hart- en
vaatziekten (RIVM, 2013). Een groot deel van de zorgkosten betreft zorg
aan deze groep. Om de stijging van uitgaven in de zorg af te remmen
en om noodzakelijke zorg met de beschikbare menskracht te kunnen
blijven bieden, is het nodig zorg anders te organiseren.

eHealth1 biedt kansen om de vrijheid en zelfredzaamheid van patiënten te bevorderen en kan helpen om
zorg doelmatiger te organiseren.

“eHealth is het gebruik van nieuwe
informatie- en communicatietechnologieën,
en met name internet-technologie,
om gezondheid en gezondheidszorg
te ondersteunen of te verbeteren.”
Zo kan eHealth een belangrijke sleutel zijn voor een
toekomstbestendiger gezondheidszorg. In haar
eHealth-brief van juni 2012 signaleert de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) deze kansen,
maar constateert ook dat adaptatie van eHealth door
patiënten en professionals een belangrijke randvoorwaarde is. Daarom laat zij jaarlijks de feitelijke
ontwikkeling en de voortgang in het gebruik van
eHealth monitoren. Centrale vragen daarbij zijn in
welke mate eHealth-toepassingen beschikbaar zijn,

in welke mate zij gebruikt worden, welke factoren het
gebruik (positief dan wel negatief) beïnvloeden en
welke effecten worden ervaren.
Dit is de samenvatting van de resultaten van de eerste
eHealth-monitor, die door Nictiz en het NIVEL is
uitgevoerd in de eerste helft van 2013. Het is een eerste
meting onder artsen, zorggebruikers2 en een aantal
andere stakeholders, die vanaf 2013 jaarlijks herhaald
wordt. Vanaf 2014 zullen trends zichtbaar zijn, maar
door vergelijking van de resultaten met internationaal
onderzoek en eerdere studies, biedt deze eHealthmonitor al een eerste inzicht in waar Nederland staat
en welke ontwikkelingen verwacht kunnen worden.
Omdat eHealth een breed begrip is, wordt de focus
gelegd op een aantal concrete toepassingen van ICT
in de zorg. Gekozen is voor toepassingen waarvan
verwacht wordt dat deze bijdragen enerzijds aan
doelmatigheid en betaalbaarheid, anderzijds aan
zelfmanagement van de patiënt, continuïteit van zorg,
patiëntveiligheid, kwaliteit van zorg en toegankelijkheid.

1 De definitie van eHealth die in dit rapport wordt gehanteerd, sluit aan bij definitie van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
(van Rijen, de Lint en Ottes, 2002).
2 In de eHealth-monitor wordt gesproken over zorggebruikers. Wij bedoelen hiermee elke Nederlandse burger die toegang heeft
tot de gezondheidszorg. Niet iedere zorggebruiker is noodzakelijk ook patiënt.

9 | Samenvatting

eHealth-monitor: samenvatting, infographic
en onderzoeksrapport
De uitkomsten van de eHealth-monitor 2013 worden op
drie manieren gepresenteerd. U leest nu het uitgebreide
onderzoeksrapport van de eHealth-monitor 2013.
Naast dit rapport is er een infographic beschikbaar die
de belangrijkste resultaten grafisch weergeeft.
De infographic is bestemd voor mensen die met hun
tablet of smartphone snel kennis willen nemen van de
hoofdlijnen van het onderzoek. Daarnaast is er een
(afzonderlijk leesbare) versie van deze samenvatting.
Het onderzoeksrapport, de infographic en de samenvatting zijn te downloaden op www.nivel.nl en op
www.nictiz.nl.

1.	Algemeen beeld: Nederland scoort goed,
maar er is nog veel te doen
De verwachtingen ten aanzien van eHealth in Nederland zijn positief. Uit het onderzoek blijkt dat deze
verwachtingen in hoge mate overeenkomen met wat
in de (inter)nationale literatuur geschetst wordt als
mogelijke meerwaarde van eHealth. Concreet zijn zes
verwachtingen te onderscheiden:
• Het bevorderen van zelfmanagement van
patiënten, bijvoorbeeld door hen inzage te geven in
het zorgdossier. De patiënt wordt steeds meer
(mede-)behandelaar van zijn ziekte, waardoor het
belangrijk is dat hij adequaat wordt geïnformeerd.
• Het bevorderen van doelmatigheid en
betaalbaarheid door bijvoorbeeld teleconsultatie,
telediagnose, online therapie, beeldcommunicatie
ter vervanging van bezoeken, en door betere
managementinformatie waardoor zorg effectiever
wordt ingezet.

•

•

•

•

 etere continuïteit van zorg door een betere
B
informatie-uitwisseling tussen verschillende
zorgaanbieders als huisarts, ziekenhuis,
verpleeghuis, revalidatiecentrum en thuiszorg.
Meer patiëntveiligheid door het voorkómen van
(medicatie)fouten, bijvoorbeeld dankzij
beslissingsondersteuning.
Verbetering van kwaliteit van zorg doordat dit
beter gemeten kan worden, en aan de patiënt betere
keuze-informatie kan worden gegeven.
Een betere toegankelijkheid door bijvoorbeeld
online afspraken, e-consult en online behandeling.

Onderdeel van deze monitor was een kwalitatief
onderzoek onder stakeholders, waaronder vertegenwoordigers van zorggebruikers, zorgaanbieders en
bedrijven. Hierbij leggen veel geïnterviewden de
nadruk op zelfmanagement en het bevorderen van
meer maatschappelijke participatie van de patiënt.
Uit het vragenlijstonderzoek blijkt echter dat
zorggebruikers nauwelijks zelfmanagementtools
gebruiken en deze vaak ook niet willen gebruiken of
niet weten of ze dit willen. De verwachtingen van
stakeholders behoeven hier wellicht bijstelling, die
gebaseerd is op een realistischer beeld van wat
zorggebruikers belangrijk vinden. Waar het gaat om
verwachtingen ten aanzien van doelmatigheid heeft
die bijstelling al plaatsgevonden. Veel stakeholders zijn
terughoudend als het gaat om doelmatigheidswinsten,
zeker op de korte termijn. Sommige geïnterviewden
verwachten zelfs dat kosten (zeker in eerste instantie)
zullen toenemen. Vooral vertegenwoordigers van
zorgaanbieders en beroepsorganisaties wijzen erop dat
het invoeren van eHealth tijd nodig heeft en dat het
verstandig is om de verwachtingen wat te matigen.

10 | Samenvatting

eHealth, verder dan je denkt
De titel van dit rapport geeft in belangrijke mate de
kern weer van dit rapport. Enerzijds is duidelijk dat
Nederland niet meer aan het begin staat. Er kan in de
praktijk soms aanmerkelijk meer dan mensen zich
realiseren. Anderzijds zijn er nog wenkende
perspectieven, die alleen bereikt kunnen worden als
belangrijke belemmeringen worden overwonnen.

eHealth-monitor
De landelijke eHealth-monitor is uitgevoerd door Nictiz
en het NIVEL. Het onderzoek volgt beschikbaarheid en
gebruik van eHealth-toepassingen door zorggebruikers
en zorgverleners. In het onderzoek is gebruik gemaakt
van twee onderzoeksmethoden. Het eerste deel is een
consultatieronde, bestaande uit interviews met
eenentwintig stakeholders uit het zorgveld. Het tweede
deel is een vragenlijstonderzoek onder respondenten
uit het Consumentenpanel Gezondheidszorg van het
NIVEL en uit het KNMG-artsenpanel. Meer informatie
over de opzet van het onderzoek, over de geraadpleegde
stakeholders en over de samenstelling van de
onderzoekspanels is terug te vinden in hoofdstuk 2 van
dit rapport.
Deze eerste eHealth-monitor richt zich vooral op het
curatieve deel van de gezondheidszorg. Dat betekent
niet dat eHealth niet van belang is in de langdurige
zorg; integendeel. Daarom zal in de tweede eHealthmonitor, die in 2014 uitkomt, de focus ook liggen op de
langdurige zorg. Op die manier kunnen we recht doen
aan het belang van eHealth in beide sectoren.

Stakeholders vinden dat Nederland het in vergelijking
met andere landen goed doet. Dit wordt bevestigd door
internationaal vergelijkend onderzoek waaruit blijkt
dat Nederland zich internationaal in een voorhoede
bevindt. Met name het gebruik van digitale dossiers
door huisartsen (maar ook door medisch specialisten)
is in internationale vergelijking hoog. Echter, waar het
gaat om digitale uitwisseling van patiëntgegevens
tussen zorgverleners, zowel binnen ziekenhuizen als
tussen instellingen, is er nog veel te winnen.
Belangrijke kansen voor doelmatigheidswinst,
kwaliteitswinst en winst voor patiëntveiligheid en
continuïteit blijven daardoor nog onbenut. Gebrek aan
interoperabiliteit en standaardisatie worden door
verschillende partijen genoemd als belangrijke
belemmeringen voor informatie-uitwisseling.
Opvallend is dat (koepels van) zorgverleners de ICTleveranciers in deze een weinig proactieve houding
verwijten, terwijl de leveranciers juist aangeven dat
zij standaardisatie toejuichen. Hier lijkt wel behoefte
te zijn aan een ‘centrale regie’, maar er is geen
gemeenschappelijk beeld wie daarin aan zet is.
Gebrekkige integratie is mogelijk de reden dat men
vindt dat de toepassing van eHealth in het zorgveld
zich nog voor een belangrijk deel in de fase van
experimenteren bevindt: “eHealth is nu vaak nog heel
kleinschalig en het is een lappendeken van experimenten.” Vooral leveranciers van eHealth-toepassingen
geven aan dat het nog niet snel genoeg gaat. Er leven
zorgen over het innovatieklimaat in Nederland.
De geïnterviewden wijzen op relatieve onbekendheid
met eHealth bij zorggebruikers en zorgverleners.
Het aspect ‘financiering’ wordt het meest genoemd als
belemmerende factor. Enkele leveranciers brengen naar

11 | Samenvatting

voren dat subsidies niet altijd op een doelmatige manier
worden ingezet en zo marktverstorend kunnen werken.
Er is onzekerheid rondom wetgeving, privacy en
informatiebeveiliging. Ook is er behoefte aan meer
bewijs van de effectiviteit.
Aan de andere kant is er steeds meer ervaring met
eHealth, onder andere in de huisartsenzorg en in de
geestelijke gezondheidszorg. Ook is er veel inzicht
ontstaan in randvoorwaarden voor implementatie
van eHealth. Duidelijke doelstellingen en een goede
businesscase zijn hierbij van belang, net als technische
en organisatorische randvoorwaarden. Verder moet er
veel aandacht zijn voor draagvlak en verandermanagement.

“Een lappendeken van experimenten.”
2. De stand van zaken in cijfers
Voor het vragenlijstonderzoek over de stand van zaken
is in de eHealth-monitor gekozen voor een indeling van
eHealth-toepassingen in de volgende vier categorieën:
1. 	het zoeken en bijhouden van
gezondheidsinformatie door zorggebruikers;
2. 	communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener;
3. dossiervoering door zorgverleners;
4. elektronische communicatie tussen zorgverleners.
Per onderdeel geven we hier de belangrijkste conclusies
uit het onderzoek weer.

1.	Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie:
nauwelijks gebruik zelfmanagementtoepassingen
Toegang tot internet is in Nederland goed geregeld.
Vrijwel alle Nederlanders hebben toegang tot internet

(94%). Nederlanders gebruiken het internet inmiddels
ook op grote schaal als informatiebron voor zorgzaken:
66% zoekt informatie over ziekte of behandeling op
internet.
Anders ligt het bij eHealth-toepassingen die een
groter beroep doen op meer persoonlijke inzet.
Het gebruik van eHealth-toepassingen gericht op
zelfmanagement komt nog nauwelijks voor. Ook de
groep die hiervan in de toekomst gebruik wil maken is
nog redelijk beperkt. Het gaat dan om voorbeelden als
het doen van een zelftest op internet (6%), het online
bijhouden van de eigen gezondheidsgegevens (4%) of
op de telefoon een herinnering instellen voor het
innemen van medicijnen (2%).

2.	Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener:
meer aanbod dan gebruik
Uit het onderzoek komt sterk naar voren dat
zorggebruikers nog slecht op de hoogte zijn van de
mogelijkheden die zorgverleners bieden voor online
communicatie. Zorggebruikers kunnen bijvoorbeeld
bij twee derde van de huisartsen via internet een
herhaalrecept aanvragen, terwijl maar een op de vijf
zorggebruikers weet dat dit kan.
Verder valt op dat online communicatie tussen
zorggebruiker en zorgverlener vooralsnog met name
een vervanger is van de telefoon. Het wordt ingezet
om afspraken te maken, een herhaalrecept aan te
vragen en om vragen te stellen.
Zorgverleners bieden nauwelijks eHealth-toepassingen
waarmee zorggebruikers inzage krijgen in hun dossier
of in labuitslagen. Bijna de helft van de zorggebruikers

12 | Samenvatting

geeft aan dat zij wel de mogelijkheid zouden willen
hebben om hun dossier via internet in te zien. Artsen
zijn juist terughoudend als het gaat om inzage in
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen,
gestelde diagnoses of notities in het dossier.
Ook hebben zij geen plannen voor het bieden van
mogelijkheden waarmee patiënten zelf online
informatie kunnen toevoegen aan hun dossier.
De meerderheid van de artsen weet niet of zij dit
willen of wil dit niet. Wel staan artsen juist positief
tegenover online inzage van de patiënt in voorgeschreven medicatie. Hier ligt mogelijk een kans om te
komen tot meer zelfmanagement omdat zorggebruikers
en zorgverleners elkaar hier lijken te vinden.

3.	Dossiervoering door zorgverleners: huisartsen
lopen voor op medisch specialisten

Van de huisartsen ervaart 48% positieve effecten door
contact te leggen met patiënten via internet. De hier
gerapporteerde effecten hebben vooral betrekking op
toegankelijkheid en doelmatigheid. Huisartsen
melden bijvoorbeeld dat patiënten dit prettig vinden
(81%), dat de praktijk er toegankelijker van wordt (68%)
en dat online contact met patiënten de efficiency van
de zorgverlening verbetert (51%). Van de medisch
specialisten zegt iets minder dan een derde (32%)
positieve effecten te ervaren van online contact met
patiënten. Bij de specialisten liggen de gerapporteerde
effecten ook vooral op het punt van toegankelijkheid
(69%). Ook zeggen zij dat patiënten het prettig vinden
(84%) en dat het de continuïteit van de zorg verbetert
(41%). Artsen geven beduidend minder vaak aan dat
de inzet van online contact met patiënten leidt tot
kostenbesparingen (huisartsen: 16%, medisch
specialisten: 18%).

Bij het voorschrijven van medicatie krijgen vrijwel alle
huisartsen (88-98%) een automatische melding in het
geval van een allergie, een contra-indicatie of
interactie tussen medicijnen. Bij medisch specialisten
ligt dit percentage beduidend lager (30-60%).
Dergelijke meldingen zijn van belang voor de
medicatieveiligheid en op dit punt is dus nog het
nodige te winnen.

De meeste medische dossiers worden inmiddels
elektronisch bijgehouden en niet meer op papier:
93% van de huisartsen en 66% van de medisch
specialisten houdt zijn dossier voornamelijk of
uitsluitend elektronisch bij. Van de medisch
specialisten houdt 15% het dossier voornamelijk of
uitsluitend op papier bij. Hoewel de automatisering
onder artsen dus behoorlijk is gevorderd, brengt het
feit dat papieren dossiervoering nog relatief vaak
voorkomt naast elektronische dossiervoering ook
risico’s met zich mee voor de consistentie van
medische dossiers.

Een aanzienlijk deel van de huisartsen (48%) en
medisch specialisten (42%) wil graag aanvullende
mogelijkheden om gegevens elektronisch op te slaan,
bijvoorbeeld correspondentie met andere
zorgverleners.

4.	Elektronische communicatie tussen zorgverleners:
verbetering is nog mogelijk
Veel artsen wisselen patiëntgegevens elektronisch uit.
Vrijwel alle (83-90%) huisartsen wisselen elektronisch

13 | Samenvatting

patiënteninformatie uit met openbare apotheken,
huisartsenposten en ziekenhuizen.
Bijna de helft (46%) van de medisch specialisten
wisselt elektronische patiënteninformatie uit met
huisartsen en een op de drie (32%) met collega’s binnen
een instelling. Ook hier blijkt dat medisch specialisten
minder mogelijkheden hebben dan huisartsen.
Ondanks het feit dat elektronische informatieuitwisseling al veel voorkomt, is er zeker nog verdere
ontwikkeling mogelijk, bijvoorbeeld bij de uitwisseling
van medicatiegegevens. Dit is van belang voor de
patiëntveiligheid.
Op dit moment geeft 48% van de huisartsen en 43%
van de medisch specialisten aan een uitbreiding van
de mogelijkheden te willen om elektronisch gegevens
uit te wisselen. Huisartsen zouden graag meer
beeldbestanden, correspondentie met andere
zorgverleners en elektronische gegevens uit het
medisch dossier van andere huisartsen (bij nieuwe
patiënten) willen ontvangen en versturen. Medisch
specialisten zien het liefst een actueel medicatieoverzicht uit de thuissituatie van de zorggebruiker en
correspondentie over verwijzing en ontslag.
Bijna alle huisartsen (94%) en twee derde van de
medisch specialisten ervaren positieve effecten door
elektronische informatie-uitwisseling over patiënten.
Deze artsen ervaren vooral verbetering van de
efficiëntie, kwaliteit en continuïteit van de
zorgverlening. Dit komt overeen met de beleidsverwachting dat elektronische informatie-uitwisseling een
bijdrage kan leveren aan kwalitatieve en verantwoorde
zorg en aan de continuïteit van deze zorg.

Sommige relatief nieuwe ontwikkelingen die
verschuivingen mogelijk maken in de werkprocessen in
de zorg, beginnen terrein te winnen. Driekwart (75%)
van de huisartsen krijgt bijvoorbeeld via teleconsultatie
advies van een dermatoloog over een foto van de huid.
Een op de drie (34%) krijgt zo advies van een cardioloog
over een ECG en een op de zeven (14%) krijgt zo advies
van een longarts over de beoordeling van
longfunctieonderzoek (spirografie).
Tegelijkertijd is er nog weinig animo voor digitale
consulten met andere zorgverleners via een
beeldverbinding. Dit is mogelijk bij een op de tien
huisartsen, een vijfde van de medisch specialisten en
een derde van de psychiaters. Bij alle artsengroepen
zien we dat een flink deel van de groep (van 43% tot
80%) aangeeft dit niet te willen of niet te weten of men
dit wil. Minder terughoudend daarbij zijn psychiaters
als het gaat om contact met andere artsen en medisch
specialisten als het gaat om contact met collegaspecialisten buiten het ziekenhuis.

3.	Hoe nu verder? Uitdagingen en
oplossingsrichtingen
Hoewel de mate van automatisering in het zorgveld
tamelijk ver is gevorderd, blijft adoptie van zelfmanagementtoepassingen op grote schaal vooralsnog een
belofte. Verder is er onder andere op het gebied van
patiëntveiligheid en continuïteit van zorg nog
voortgang te behalen. Stakeholders zien nog veel
uitdagingen, en enkele oplossingsrichtingen. Een
gedeelde visie over hoe de ontwikkeling van eHealth
versneld kan worden en wie daarin welke rol heeft,
is er echter niet.

14 | Samenvatting

Het is belangrijk om te beseffen dat eHealth een
verzamelnaam is van een grote diversiteit aan
toepassingen. Elk van die toepassingen kent zijn eigen
dynamiek en kansen. Om eHealth succesvol te laten
zijn zal de focus verlegd moeten worden naar specifieke
toepassingen waarvoor het meeste draagvlak is,
en waarmee meerwaarde gerealiseerd kan worden.
Deze eHealth-monitor maakt zichtbaar waar kansen
liggen, al geldt nog steeds dat de financiering, wet- en
regelgeving en de vraag naar regie een rol blijven
spelen. De kansen zijn:

1.	Maak bekend wat al kan en vergroot het
bewustzijn onder zorggebruikers
Nederlandse burgers weten hun weg te vinden op
internet. Ze gebruiken internet ook om informatie te
zoeken over ziekte of behandeling. Veel artsen geven
aan dat het mogelijk is om via internet een
herhaalrecept op te vragen, vragen te stellen of dat er
plannen zijn om mogelijk te maken dat patiënten zelf
afspraken maken. Zorggebruikers blijken hier slecht van
op de hoogte. Meer bekendheid geven aan de
mogelijkheden die er zijn, is een eerste voor de hand
liggende stap.
Daarnaast zou het voor de algemene beeldvorming
rond eHealth goed zijn als de meerwaarde voor de zorg
zichtbaarder wordt. Wat ICT kan betekenen voor
kwaliteit en veiligheid van patiëntenzorg blijft
onderbelicht, evenals de mogelijkheden die ICT biedt
om het gemak en de positie van de patiënt te
versterken.
Veel zorggebruikers zijn al vertrouwd met het gebruik
van ICT in bijvoorbeeld hun bankzaken, het boeken van

reizen en in het gebruik van email en sociale media. In
de zorg lijkt het gebruik van ICT voor hen nog minder
vanzelfsprekend. eHealth-toepassingen die kunnen
helpen bij het actief management van gezondheid en
ziekte, zoals het zelf bijhouden van gezondheidsgegevens,
worden weinig gebruikt en veel mensen geven aan dat
men deze toepassingen niet wil gebruiken of dat men
niet weet of men dit wil. Mogelijk kan men zich hier
nog weinig bij voorstellen. Een betere voorlichting over
wat eHealth-toepassingen kunnen bieden voor
zorggebruikers (en zichtbaarheid van goede voorbeelden)
kan acceptatie en vraag bevorderen.
Een effectieve veranderstrategie zal zorggebruikers én
artsen stapsgewijs kennis laten maken met nieuwe
eHealth-toepassingen in de zorg. Iedere stap is daarbij
een stap in de goede richting: het via internet maken
van een afspraak bij de huisarts of het via internet
kunnen inzien van het eigen medicatiedossier.

2. Investeer in informatieoverdracht
Veel artsen hebben een elektronisch dossier met
gegevens over hun patiënten. Dit geldt voor vrijwel
alle huisartsen en in mindere mate voor medisch
specialisten. Hiermee samenhangend blijkt dat de
elektronische informatie-uitwisseling achterblijft. Denk
hierbij aan de uitwisseling van elektronische
informatie tussen medisch specialisten en huisartsen.
Een ander voorbeeld is de informatie-uitwisseling
tussen afdelingen binnen één ziekenhuis, bijvoorbeeld
voor het verkrijgen van een actueel medicatieoverzicht
van de ziekenhuisapotheek. In 2011 constateerde de
Inspectie voor de Gezondheidszorg dat knelpunten in
de elektronische informatie-uitwisseling risico’s met
zich meebrengen voor de patiëntveiligheid (IGZ, 2011).

15 | Samenvatting

De bereidheid onder artsen om deze informatie
elektronisch uit te wisselen is groot. Gezien het grote
belang van patiëntveiligheid, en de risico’s voor
patiënten en zorginstellingen bij het negeren hiervan,
is de urgentie groot om dit punt op orde te brengen.

3. Geef patiënten inzage in hun medicatiedossier
Het op orde hebben van de elektronische dossiervoering is een randvoorwaarde voor de toegankelijkheid
van informatie, ook voor zorggebruikers. Veel zorggebruikers (39-49%) zeggen dat ze inzage willen hebben
in hun medische dossier, veel artsen staan hier veel
terughoudender tegenover. Waar beide partijen elkaar
wel op vinden is de informatievoorziening over de
voorgeschreven medicatie. Dat is informatie die artsen
zelf nodig hebben, die ze ook willen delen met hun
patiënten en die patiënten graag willen hebben. Wij
denken dat het toegankelijk maken van medicatieinformatie een eerste stap kan zijn in het verder
toegankelijk maken van de patiëntendossiers.

4.	Vergroot bewustzijn en deskundigheid onder
artsen
Bij artsen leven nog veel vragen over de praktische
aspecten van eHealth. Ze geven bijvoorbeeld aan niet te
weten hoe elektronische gegevensuitwisseling zich
verhoudt tot de huidige wet- en regelgeving of hoe een
informatiesysteem op de juiste wijze moet worden
ingericht. Ook bij artsen kan meer kennis leiden tot een
beter gebruik van eHealth. Hier kan nascholing helpen,
evenals opname van eHealth-deskundigheid in
curricula. Ook voor artsen geldt dat verandering
stapsgewijs zal moeten zijn.

3

4. Wie is aan zet?
Tijdens de gesprekken met stakeholders werd het
gebrek aan regie vaak als groot probleem genoemd.
Voor het oppakken van die regierol wordt naar de
landelijke overheid gekeken. De ontwikkelingen in de
organisatie van de gezondheidszorg laten echter een
heel andere beweging zien: de regierol in de zorg wordt
verlegd naar verzekeraars en gemeentes. Mogelijk is de
tijd rijp voor een andere invulling van de regierol van
de landelijke overheid, naar voorbeeld van het
Amerikaanse ’meaningful use’-programma.
Dit programma heeft betrekking op Medicaid en
Medicare3. In dit programma stelt de Amerikaanse

overheid duidelijke kaders, voorzien van een concrete
tijdslijn, waarmee zij aan zorgaanbieders duidelijk
maakt wat de voorwaarden zijn, waaraan zij binnen
een vastgestelde periode moeten voldoen om in
aanmerking te komen voor financiering. Deze aanpak
leidt ertoe dat het veld gaat investeren om financiering
in de toekomst veilig te stellen. Het Nederlandse
zorgstelsel verschilt sterk van de organisatie van
Medicare en Medicaid. Dit betekent dat het
Amerikaanse model niet zomaar te kopiëren is.
Maar de essentie is dat de overheid een helder tijdspad
definieert en aan het al dan niet behalen ervan
consequenties verbindt. Het ligt voor de hand dat in de
Nederlandse situatie de verzekeraars hierbij ook een rol
kunnen spelen.
In ieder geval blijven ook de veldpartijen aan zet:
zorgprofessionals, zorginstellingen, verzekeraars,
ICT-leveranciers en zorggebruikers. Zij zijn in de
positie om eHealth-toepassingen die een evidente

 edicare is een programma van de Amerikaanse federale overheid. Het is een sociaal verzekeringsprogramma voor Amerikanen van 65 jaar
M
of ouder en mensen met een handicap. Medicaid wordt georganiseerd door de federale overheid en de afzonderlijke staten en verzekert
medische zorg voor mensen met een laag inkomen en vermogen. Volgens de Henry J. Kaiser Family Foundation valt 16% van de Amerikaanse
bevolking onder Medicare en 21% van de Amerikaanse bevolking onder Medicaid (The Henry J. Kaiser Family Foundation, 2010, 2011).

16 | Samenvatting

meerwaarde hebben daadwerkelijk vooruit te brengen.
Er ligt een unieke kans om de voorsprong die Nederland
heeft op eHealth te behouden en wellicht zelfs uit te
bouwen. Wie weet biedt eHealth dan niet alleen
oplossingen om de gezondheidszorg betaalbaar te
houden, maar ook een kans om Nederland innovatief te
onderscheiden.

Referenties
IGZ (2011). Staat van de Gezondheidszorg 2011. Utrecht
Rijen, van A., Lint, de M. en Ottes, L. (2002). Inzicht in
e-Health, achtergrondstudie uitgebracht door de Raad
voor de Volksgezondheid en Zorg bij het advies E-Health
in zicht. Zoetermeer: Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg.
RIVM (2013). Volksgezondheid Toekomstverkenning,
Nationaal Kompas Volkgezondheid. Versie 4.12, 13 juni
2013. Opgehaald van http://www.nationaalkompas.nl
The Henry J. Kaiser Family Foundation (2010, 2011). State
Health Facts. Opgeroepen op 28 augustus 2013, van The
Henry J. Kaiser Family Foundation: http://kff.org/
statedata/

17 | Samenvatting

1. Inleiding

Voorwoord

De zorg in Nederland wordt geconfronteerd met enkele belangrijke
demografische ontwikkelingen. Zo zal de vergrijzing de komende
decennia toenemen en zal het aantal chronisch zieken met meerdere
aandoeningen stijgen. Tegelijkertijd is er een krapte op de arbeidsmarkt
voor met name verplegend en verzorgend personeel. Ook ligt er
een steeds sterkere nadruk op de eigen regie, zelfredzaamheid en
maatschappelijke participatie van zorggebruikers (Ministerie van VWS,
januari 2012).

Hierbij is de uitdaging dat de zorg voor iedereen toegankelijk en dus betaalbaar blijft, terwijl tegelijkertijd zorg
van hoge kwaliteit wordt geboden. Bij het toekomstbestendiger maken van de zorg kan eHealth4 mogelijk
helpen. De verwachting is dat eHealth, mits goed ingezet,
kan bijdragen aan betaalbare, toegankelijke zorg van
hoge kwaliteit. Daarnaast wordt gedacht dat eHealth de
vrijheid en zelfredzaamheid van zorggebruikers kan
versterken. Ook kan eHealth een oplossing bieden voor
het dreigend personeelstekort en bijdragen aan het
verbeteren van de patiëntveiligheid in de zorg (Minister
van VWS, juni 2012).
De indruk bestaat dat de potentie, die het gebruik van
eHealth in de gezondheidszorg heeft, nog niet ten volle
wordt benut. De minister van VWS heeft aangegeven dat
adaptatie door patiënten en professionals een belangrijke succesfactor is voor het gebruik van eHealth in de
praktijk (Minister van VWS, juni 2012). Om die reden
heeft zij besloten het gebruik van eHealth jaarlijks te
laten monitoren.

4

1.1 Onderzoeksvragen
Dit rapport beschrijft de resultaten van de eerste meting
voor de eHealth-monitor, die in 2013 is uitgevoerd door
Nictiz en het NIVEL. De eHealth-monitor is een doorlopend onderzoek om jaarlijks de ontwikkeling in het
gebruik van eHealth in Nederland in kaart brengen.
De centrale vraagstelling van deze monitor is dan ook:

Welke ontwikkelingen in het gebruik van
eHealth doen zich in Nederland voor?
Zoals uit de definitie van eHealth blijkt, is eHealth een
breed begrip. Voor een monitor die zich richt op mogelijke ontwikkelingen zou een te strikte afbakening
daarom ongewenst zijn. Immers, dan zouden zich
relevante ontwikkelingen kunnen voordoen, die zich aan
de monitor zouden kunnen onttrekken. Om die ontwikkelingen wel in de monitor te kunnen betrekken is
gekozen voor een open benadering. Daarbij richten we
ons op zowel op de zorggebruikers en zorgaanbieders als
op hun onderlinge interactie (Krijgsman en Klein
Wolterink, 2012). We hebben daartoe het brede terrein
van eHealth onderverdeeld in vier categorieën.

Inhoudsopgav

 e definitie van eHealth die in dit rapport wordt gehanteerd, sluit aan bij definitie van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ):
D
“eHealth is het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën, en met name internet-technologie, om gezondheid en
gezondheidszorg te ondersteunen of te verbeteren” (Van Rijen, de Lint en Ottes, 2002).

19 | Inleiding

De categorieën zijn:
1. Het zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie. Deze categorie gaat over zaken die de
zorggebruiker zelf kan doen in zijn eigen
leefomgeving. Denk hierbij aan het gebruik van
internet en mobiele apps voor digitale zelftests, het
bijhouden van gegevens over de gezondheid of het
deelnemen aan een online discussiegroep met
lotgenoten. Zoals besproken bij de introductie van de
beleidsdoelen, wordt van deze toepassingen
verwacht dat ze met name bijdragen aan de doelen
zelfmanagement en kwaliteit van zorg.
2.	Communicatie tussen zorggebruiker en
zorgverlener. Deze categorie gaat over online
communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener,
zoals het online maken van afspraken met of stellen
van vragen aan de zorgverlener. Andere voorbeelden
zijn online inzage in het dossier van de zorgverlener,
online behandeling en telemonitoring. Van deze
toepassingen wordt verwacht dat ze bijdragen aan
de beleidsdoelen zelfmanagement, toegankelijkheid,
patiëntveiligheid en doelmatigheid en
betaalbaarheid.
3.	Dossiervoering voor zorgverleners. Hierbij gaat het
om het gebruik van eHealth door de zorgverlener in
zijn werkomgeving. We concentreren ons daarbij op
het elektronisch patiëntendossier (EPD) van de
zorgverlener. Naast registratie van patiëntgegevens,
kunnen EPD’s automatische waarschuwingen
genereren, bijvoorbeeld over mogelijke ongewenste
interacties tussen geneesmiddelen. Van EPD’s wordt
verwacht dat deze bijdragen aan verschillende
beleidsdoelen, waaronder patiëntveiligheid, kwaliteit
van zorg en doelmatigheid en betaalbaarheid.

4.	Communicatie tussen zorgverleners. Bij deze
categorie gaat het om de elektronische communicatie tussen zorgverleners. Omdat de patiënt
tijdens het zorgproces te maken krijgt met meerdere
zorgverleners, wisselen zorgverleners veel informatie
uit, zoals verwijsbrieven en behandelverslagen.
Daarnaast zijn er digitale mogelijkheden om advies
te vragen aan collega-zorgverleners (teleconsultatie).
Van elektronische communicatie tussen zorgverleners wordt verwacht dat dit bijdraagt aan
patiëntveiligheid, continuïteit van zorg, kwaliteit van
zorg en doelmatigheid en betaalbaarheid.
Binnen elk van deze categorieën wordt vervolgens
gerapporteerd over beschikbaarheid, gebruik,
beïnvloedende factoren en effecten. Gaandeweg zullen
ook ontwikkelingen in de tijd zichtbaar gemaakt kunnen
worden. Dit betekent dat een aantal bevindingen die nu
worden gerapporteerd de komende jaren weer worden
gemeten en gerapporteerd. De invulling van de monitor
voor elk van de vier categorieën vindt plaats aan de hand
van de volgende onderzoeksvragen:
1.	In welke mate hebben zorggebruikers en
zorgverleners eHealth-toepassingen tot hun
beschikking?
2.	In hoeverre maken zij gebruik van de eHealthtoepassingen die tot hun beschikking staan?
3.	Welke factoren beïnvloeden het gebruik van eHealth
door zorgverleners en zorggebruikers (in positieve en
negatieve zin)?
4.	Welke effecten ervaren zorggebruikers en
zorgverleners van het gebruik van eHealthtoepassingen?
5.	Welke ontwikkelingen in de tijd zijn zichtbaar op
deze terreinen?

20 | Inleiding

Voor deze eerste versie van de eHealth monitor is, om
redenen van uitvoerbaarheid, gekozen om het accent te
leggen op het curatieve deel van de gezondheidszorg. Dat
betekent niet dat eHealth niet van belang is in de
langdurige zorg; integendeel. Daarom komt in de tweede
eHealth-monitor, die in 2014 uitkomt, de focus ook te
liggen op de langdurige zorg. Op die manier kunnen we
recht doen aan het belang van eHealth in beide sectoren.
Inzet van eHealth is uiteraard geen doel op zich. De
gekozen eHealth-toepassingen dragen op verschillende
manieren bij aan belangrijke beleidsdoelen in de zorg.
Daarom is het belangrijk om hier aandacht te besteden
aan de beleidsdoelen en de relatie tussen de vier
categorieën en deze doelen.

1.2 Wat bereikt de zorg met eHealth?
Op basis van (inter)nationale literatuur onderscheiden
we zes beleidsdoelen waarvoor eHealth mogelijk een
meerwaarde kan hebben (Minister en staatssecretaris
van VWS, februari 2013) (Minister van VWS, juni 2012)
(Minister en staatssecretaris van VWS, oktober 2011)
(Gartner, 2009) (Canada Health Infoway, 2013). Deze
doelen worden hier besproken en vervolgens
samengevat in tabel 1-1. Hierbij worden op basis van
recente beleidsliteratuur voorbeelden gegeven van
eHealth-toepassingen die mogelijk aan deze doelen
kunnen bijdragen.

Zelfmanagement
Op Europees niveau wordt eHealth gezien als middel
voor het mondig maken van patiënten (of in het Engels
‘patient empowerment’) (Europese Commissie, 2012).
Een mondige patiënt is beter in staat tot
zelfmanagement. Hij neemt verantwoordelijkheid voor

zijn gezondheid, zoekt alleen actief zorg indien nodig en
voelt zich in staat te participeren in besluitvorming met
zijn zorgverleners (European Network on Patient
Empowerment, 2013). Zeker voor chronisch zieken is
adequaat zelfmanagement essentieel om hun ziekte zo
goed mogelijk in het leven in te passen. De chronische
patiënt moet eigen verantwoordelijkheid nemen voor
de gezondheid, bijvoorbeeld via een leefstijl die eraan
bijdraagt dat de ziekte niet verergert (Minister en
staatssecretaris van VWS, juni 2008) (Ursum, Rijken,
Heijmans, Cardol en Schellevis, 2011). Voor het
toepassen van zelfmanagement is het van belang dat
de patiënt de beschikking heeft over adequate
informatie en hier ook actief gebruik van maakt
(Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement, 2012)
(Engels en Dijcks, 2010) (European Network on Patient
Empowerment, 2013). Dankzij grotere transparantie en
een betere toegang tot diensten en informatie vergroot
eHealth de kwaliteit van leven en de mondigheid van
de patiënt. Daarbij kan de gezondheidszorg met behulp
van eHealth meer op de burger worden afgestemd
(Europese Commissie, 2012). Het landelijk beleid op het
gebied van eHealth sluit hierop aan. De overheid wil
dat patiënten de mogelijkheid krijgen om hun eigen
medisch dossier elektronisch in te zien (Minister van
VWS, juni 2012). De NPCF pleit voor een persoonlijk
gezondheidsdossier (PGD), dat aan patiënten de
mogelijkheid biedt om hun eigen gezondheidsgegevens
bij te houden en deze informatie desgewenst
toegankelijk te maken voor zorgverleners (Bierma en
Heldoorn, 2013). De Toekomstvisie Huisartsenzorg wijst
erop dat de patiënt steeds meer medebehandelaar
wordt en maximaal geïnformeerd wil worden over zijn
gezondheidstoestand (LHV en NHG, 2012).

21 | Inleiding

Doelmatigheid en betaalbaarheid

Continuïteit van zorg

Vanwege de voortdurende stijging van de zorgkosten en
het tekort aan arbeidskrachten, met name onder
verplegend en verzorgend personeel, is behoefte aan
slimme manieren van werken die de effectiviteit en
efficiëntie van het zorgproces vergroten. Dit kan
bijvoorbeeld door tijd te besparen of door substitutie van
zorgactiviteiten, eventueel op een andere plek in de
zorgketen. Een voorbeeld van een dergelijke oplossing is
teledermatologie, waarbij de huisarts een foto maakt van
een huidaandoening en vervolgens via internet advies
vraagt aan een dermatoloog. Dit levert met name
voordelen op het gebied van efficiëntie. Er kan veel
tijdswinst behaald worden voor de patiënt en de
zorgverlener. Een bijkomend effect is dat de huisarts kan
leren van de adviezen van de medisch specialist en dat
de medisch specialist meer tijd heeft voor de patiënten
met complexere problemen (Ketelaar, 2011).

In toenemende mate werken zorgprofessionals van
verschillende disciplines samen bij de zorg voor
patiënten. Voor de patiënt is het van belang dat er sprake
is van continuïteit in het zorgproces en dat de
interventies van de verschillende zorgverleners op elkaar
zijn afgestemd. Adequate dossiervoering en goede
communicatie en informatieoverdracht tussen
zorgverleners zijn cruciaal voor verantwoorde en veilige
zorg van goede kwaliteit (Minister van VWS, juni 2012)
(IGZ, 2011) (KNMG, V&VN, KNOV, KNGF, KNMP, NIP, NVZ,
NFU, GGZ Nederland en NPCF, 2010). Uit onderzoek van
de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) blijkt echter
ook dat er structurele knelpunten bestaan in de
informatieoverdracht tussen zorgverleners. Door
ontbrekende, niet-gestructureerde of niet-relevante
informatie kunnen fouten ontstaan (IGZ, 2011).

Bij telemonitoring volgt een zorgverlener op afstand de
gezondheidstoestand van de patiënt, die hiervoor zelf
thuis metingen doet of vragenlijsten invult. Van
telemonitoring wordt verwacht dat het gebruik ervan
leidt tot minder bezoeken aan de polikliniek en het
voorkomen van ziekenhuisopnames (Rövekamp en
Valentijn, 2010) (NYFER, 2013).
Het efficiënter verzamelen van informatie voor
kwaliteitsregistraties en financiële administraties door
een betere registratie in het primaire proces, door betere
inrichting van het elektronisch patiëntendossier (EPD),
kan ook tot arbeidsbesparing leiden (Hazelzet en
Georgieva, 2013).

Continuïteit van zorg wordt gewaarborgd door gegevens
uit te wisselen of gezamenlijk gebruik te maken van een
elektronisch dossier. Goed gegevensbeheer in het EPD en
adequate informatie-uitwisseling is de basis voor
samenhangende en afgestemde zorg (LHV en NHG,
2012).

Patiëntveiligheid
Het is van belang voor de patiëntveiligheid dat
zorgverleners tijdig beschikken over juiste en relevante
informatie over de patiënt. Informatie over een patiënt
blijkt in de praktijk echter vaak versnipperd tussen en
binnen zorginstellingen, waardoor dossiers niet altijd
compleet en actueel zijn. Hierdoor kunnen fouten
ontstaan. Zo kunnen onjuiste of onvolledige
medicatieoverzichten leiden tot verkeerde beslissingen
die voor levensgevaarlijke situaties zorgen (Lemmens en

22 | Inleiding

Weda, 2013) (Van den Bemt, Egberts en Leendertse, 2006).
In de praktijk bestaan er nog grote verschillen tussen
zorgsectoren in de mate van automatisering. Een EPD
kan de kwaliteit van de verslaglegging verhogen, wat de
patiëntveiligheid verhoogt. Als het werkproces echter
onvoldoende ondersteund wordt door het EPD, verhoogt
dit het risico op fouten en het niet tijdig beschikbaar
hebben van informatie (IGZ, 2011). Behalve van EPD’s
wordt ook van PGD’s een bijdrage verwacht aan de
patiëntveiligheid. De patiënt kan fouten signaleren,
doordat hij via een PGD de beschikking heeft over de
relevante gegevens (Bierma en Heldoorn, 2013).
Beslissingsondersteuning in de informatiesystemen kan
zorgen voor veiligere zorg en betere uitvoering van het
zorgproces, bijvoorbeeld door automatische
waarschuwingen bij een allergie van een patiënt of bij
interacties tussen geneesmiddelen. Zo kan de
zorgverlener door beslissingsondersteuning en
algoritmes ondersteund worden bij het elektronisch
voorschrijven van medicatie en het vaststellen van
diagnoses of beleid (LHV en NHG, 2012).

Kwaliteit van zorg
Het meten van kwaliteit in de zorg is belangrijk om
gefundeerde vergelijkingen tussen zorgaanbieders en
verbetering van de kwaliteit mogelijk te maken.
Daarvoor zijn betrouwbare gegevens nodig uit het
zorgproces van zorgverleners en patiënten. In de praktijk
blijkt het verzamelen van kwaliteitsgegevens vaak
arbeidsintensief en blijken deze gegevens niet altijd
betrouwbaar (Kringos, et al., 2012). Een goede registratie
van het zorgproces kan hierin verbetering brengen. Als
het zorgproces rond een patiënt adequaat en uniform
gedocumenteerd wordt, kunnen de gegevens voor

meerdere doeleinden gebruikt worden: door andere
zorgverleners, voor het afleiden van financiële gegevens
en kwaliteitsinformatie en voor onderzoek. De
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra
(NFU) pleit daarom voor het gebruik van uniforme en
gestandaardiseerde patiëntendossiers (Hazelzet en
Georgieva, 2013).

Toegankelijkheid
Zorg is nog vaak tijd- en plaatsgebonden. Hierdoor zijn
zorg en werk soms moeilijk te combineren en moeten
ook minder mobiele patiënten reizen om hun
zorgverlener te bezoeken. Via moderne
communicatiemiddelen kunnen artsen makkelijker
geraadpleegd worden voor eenvoudige vragen en
klachten en maakt eHealth het makkelijker om frequent
contact te onderhouden (NYFER, 2013). In de
huisartsenzorg kunnen dergelijke toepassingen een
belangrijke bijdrage leveren aan de verbetering van de
service en praktijkorganisatie van huisartsenpraktijken
(LHV en NHG, 2012). Door online behandelingen en
andere vormen van e-mental health kunnen cliënten
ook behandeld worden buiten het directe regionale
adherentiegebied. Verder kunnen doelgroepen worden
bereikt die nog niet of nog onvoldoende bereikt werden
(Riper, Smit, van der Zanden, Conijn, Kramer en Mutsaers,
2007) (Schalken en Stichting E-hulp.nl, 2010).

23 | Inleiding

Tabel 1-1
Mogelijke bijdragen van
eHealth-toepassingen aan
de beschreven beleidsdoelen.

Beleidsdoel

Mogelijke inzet van eHealth-toepassingen

Zelfmanagement

Implementatie van toepassingen die erop gericht zijn om de patiënt meer actief te betrekken
bij het zorgproces, bijvoorbeeld door het verstrekken van goede gezondheidsinformatie, het
inzage bieden in het dossier, de mogelijkheid om zelf gezondheidsgegevens te meten en/of bij
te houden, de mogelijkheid om makkelijker informatie te verstrekken aan zorgverleners, met
als ultieme doel de ondersteuning van patiënten zodat zij ondanks ziekte of beperking
maatschappelijk optimaal kunnen functioneren.

Doelmatigheid en
betaalbaarheid

Implementatie van toepassingen die erop gericht zijn om de effectiviteit en efficiëntie van
het zorgproces te vergroten, bijvoorbeeld doordat tijd wordt bespaard of door substitutie
van zorgactiviteiten, eventueel op een andere plek in de zorgketen. Voorbeelden zijn
teleconsultatie, telediagnose, online therapie, beeldcommunicatie ter vervanging van
bezoeken en analytische informatie die kostenvergelijking mogelijk maakt.

Continuïteit van
zorg

Implementatie van toepassingen die erop gericht zijn om een goede aansluiting mogelijk te
maken tussen zorgverleners in verschillende zorgdomeinen (zoals huisarts, ziekenhuis,
verpleeghuis, revalidatiecentrum, thuiszorg), waardoor de patiënt een naadloze aansluiting
ervaart tussen de verschillende vormen van zorg. Voorbeelden zijn: elektronische gegevensuitwisseling, geïntegreerde zorgdossiers en/of zorgplannen, oplossingen ter ondersteuning
van multidisciplinair overleg.

Patiëntveiligheid

Implementatie van toepassingen die er op gericht zijn om fouten te voorkomen en te
achterhalen, zoals adequate dossiervoering, beslissingsondersteuning en elektronische
gegevensuitwisseling, bijvoorbeeld op het gebied van medicatie.

Kwaliteit van zorg

Implementatie van toepassingen die er op gericht zijn om de zorg aan de patiënt te
verbeteren of om de kwaliteit van zorg te meten en het inzicht in de kwaliteitsindicatoren
van de geleverde zorg te vergroten; voorbeelden zijn: registratie van kwaliteitsgegevens,
keuze-informatie voor patiënten, goede dossiervorming.

Toegankelijkheid

Implementatie van toepassingen die erop gericht zijn om eenvoudige en tijdige toegang tot
zorg te faciliteren en effectieve interactie met de zorgverlener te bevorderen, zoals online
afspraken, e-consult en online behandeling.

1.3 eHealth-categorieën en beleidsdoelen
Nu de beleidsdoelen geïntroduceerd zijn, kan de relatie
tussen de vier categorieën van eHealth-toepassingen
en de beleidsdoelen worden aangegeven. Dit gebeurt
op basis van de in dit hoofdstuk besproken literatuur.
Tabel 1-2 geeft hier een overzicht van. Het is mogelijk
dat categorieën daarnaast ook met andere
beleidsdoelen in verband worden gebracht.

1.4 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de
gehanteerde onderzoeksmethoden. In een serie
gesprekken is met belanghebbenden in het zorgveld
gesproken over hun visie op eHealth. Daarnaast is een

uitgebreid vragenlijst-onderzoek uitgevoerd onder
zorgverleners en zorggebruikers.
Hoofdstuk 3 presenteert de uitkomsten van de gevoerde
gesprekken met belanghebbenden, waarbij de
verschillende onderzoeksvragen aan de orde komen.
In hoofdstuk 4 tot en met 7 komen vervolgens de
resultaten van het uitgevoerde vragenlijstonderzoek
voor elk van de vier gepresenteerde categorieën aan de
orde. De onderzoeksvragen worden per categorie
behandeld, waarbij in het vragenlijstonderzoek de
nadruk ligt op beschikbaarheid en gebruik.

24 | Inleiding

Tabel 1-2
De relatie tussen de vier
categorieën van eHealthtoepassingen en de beleidsdoelen.

Beleidsdoel

Beleidsdoelen

Zelfmanagement

Mogelijke inzet van eHealth-toepassingen
Zoeken of bijhouden
van gezondheidsinformatie

Communicatie
tussen zorgverlener
en zorggebruiker

a1

a3

Doelmatigheid en
betaalbaarheid

a4

4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.

a7

a10
a11

Patiëntveiligheid

a5
a2

Toegankelijkheid

2.
3.

Communicatie
tussen zorgverleners

Continuïteit van
zorg
Kwaliteit van zorg

1.

Dossiervoering door
zorgverleners

a8

a12

a9

a13

a6

z elf bijhouden van gegevens/zelfmonitoring: (Baardman, De Booys, Heldoorn en Meulmeester, 2009) (Engels en Dijcks, 2010)
(Bierma en Heldoorn, 2013) zelftest: (Baardman, De Booys, Heldoorn en Meulmeester, 2009)
keuze-informatie voor patiënten: (Ketelaar, 2011)
e-inzage/PGD/patiëntportaal/beschikken over adequate informatie: (Minister van VWS, juni 2012) (LHV en NHG, 2012)
(Bierma en Heldoorn, 2013
(Baardman, De Booys, Heldoorn en Meulmeester, 2009) (Engels en Dijcks, 2010) telemonitoring: (Ketelaar, 2011) e-mental
health/online behandeling: (Riper, Smit, van der Zanden, Conijn, Kramer en Mutsaers, 2007) (Europese Commissie, 2012)
telemonitoring: (Rövekamp en Valentijn, 2010) (Ketelaar, 2011) (NYFER, 2013) online therapie: (Riper, Smit, van der Zanden,
Conijn, Kramer en Mutsaers, 2007) webspreekuur: (Ketelaar, 2011)
PGD/e-inzage: (Bierma en Heldoorn, 2013)
e-consult, webspreekuur, e-afspraak, etc.: (NYFER, 2013) (LHV en NHG, 2012) (Ketelaar, 2011) online therapie etc.: (Riper,
Smit, van der Zanden, Conijn, Kramer en Mutsaers, 2007)
efficiënter verzamelen van informatie voor kwaliteitsregistraties en financiële administraties: (Hazelzet en Georgieva, 2013)
dossiervoering: (IGZ, 2011) (Minister van VWS, juni 2012) beslissingsondersteuning: (LHV en NHG, 2012)
dossiervoering: (Minister van VWS, juni 2012) kwaliteitsregistraties: (Kringos, et al., 2012) (Hazelzet en Georgieva, 2013)
teleconsultatie: (Ketelaar, 2011)
gegevensuitwisseling: (IGZ, 2011) (Minister van VWS, juni 2012) (LHV en NHG, 2012)
gegevensuitwisseling: (IGZ, 2011) (Minister van VWS, juni 2012)
teleconsultatie: (Ketelaar, 2011)

In dit rapport wordt gesproken over zorggebruikers.
Wij bedoelen hiermee elke Nederlandse burger die
toegang heeft tot de gezondheidszorg. Niet iedere
zorggebruiker is noodzakelijk ook patiënt. Waar we in
dit rapport de term patiënt gebruiken, bedoelen we niet
alleen mensen die onder behandeling zijn bij een
zorgverlener, maar ook mensen die ingeschreven staan
bij een zorgverlener of zorginstelling. In sommige
sectoren van de zorg spreekt men niet van patiënten,
maar van cliënten. Waar dit van toepassing is, kan in dit
rapport in plaats van patiënt ook cliënt worden gelezen.

1.5 Referenties
Baardman, J., de Booys, M., Heldoorn, M. en
Meulmeester, M. (2009). Zelfmanagement 2.0.
Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie.
Bemt, van den, Egberts en Leendertse (2006). Hospital
admissions related to medication (HARM). Utrecht:
Division of Pharmacoepidemiology & Pharmacotherapy,
Utrecht Institute for Pharmaceutical Sciences.

25 | Inleiding

Bierma, L. en Heldoorn, M. (2013). Het persoonlijk
gezondheidsdossier De visie van patiëntenfederatie
NPCF. Utrecht: NPCF.

KNMG, V&VN, KNOV, KNGF, KNMP, NIP, NVZ, NFU, GGZ
Nederland, NPCF.

Canada Health Infoway (2013). Opportunities for Action
a Pan-Canadian Digital Health Strategic Plan. Canada
Health Infoway.
Engels, J. en Dijcks, B. (2010). Zelfmanagement:
verkenning en agendasetting. Utrecht: Vilans.
European Network on Patient Empowerment (2013,
januari 7). About Patient empowerment. Opgeroepen
op juli 1, 2013, van ENOPE: http://enope.eu/patientempowerment.aspx
Europese Commissie (2012). Actieplan e-gezondheidszorg 2012-2020 Innovatieve gezondheidszorg voor de 21e
eeuw. Brussel: Europese Commissie.
Gartner (2009). eHealth for a Healthier Europe!
Opportunities for a better use of healthcare resources.
The Ministry of Health and Social Affairs in Sweden.
Hazelzet, J. en Georgieva, P. (2013). Registratie aan de
bron NFU.
IGZ (2011). Staat van de Gezondheidszorg 2011. Utrecht.
Ketelaar, P. (2011). eHealth in Beeld. KNMG, NVEH en
eHealthNu.
KNMG, V&VN, KNOV, KNGF, KNMP, NIP, NVZ, NFU, GGZ
Nederland en NPCF (2010). Handreiking Verantwoordelijkheidsverdeling bij samenwerking in de zorg.

Krijgsman, J. en Klein Wolterink, G. (2012). Ordening in
de wereld van eHealth. Den Haag: Nictiz.
Kringos, D.S., Anema, H.A., Asbroek, ten A.H.A., Fischer,
C., Botje, D., Kievit, J., et al. (2012). Beperkt Zicht Onderzoek
naar de betrouwbaarheid, validiteit en bruikbaarheid
van prestatie-indicatoren over de kwaliteit van de
Nederlandse ziekenhuiszorg. Amsterdam: Nederlandse
Federatie van Universitair Medische Centra (NFU).
Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement (2012).
Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement 2008-2012,
“Kennis, Resultaten en Toekomst”. Landelijk
Actieprogramma Zelfmanagement.
Lemmens, L. en Weda, M. (2013). Polyfarmacie bij
kwetsbare ouderen Inventarisatie van risico’s en
mogelijke interventiestrategieën. Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.
LHV en NHG (2012). Toekomstvisie Huisartsenzorg 2022.
Landelijke Huisartsenvereniging en het Nederlands
Huisartsen Genootschap in samenwerking met het
Interfacultair Overleg Huisartsgeneeskunde. Utrecht:
LHV, NHG.
Minister en staatssecretaris van VWS (februari 2013).
Gezamenlijke agenda VWS ‘van systemen naar mensen’
brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.
Minister en staatssecretaris van VWS (juni 2008).

26 | Inleiding

Programmatische aanpak van chronische ziekten.
Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
Minister en staatssecretaris van VWS (oktober 2011).
Zorg en ondersteuning in de buurt, brief aan de
Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.

online hulpverlening. Houten: Bohn Stafleu van
Loghum.
Ursum, J., Rijken, M., Heijmans, M., Cardol, M. en
Schellevis, F. (2011). Zorg voor chronisch zieken
Organisatie van zorg, zelfmanagement,
zelfredzaamheid en participatie. Utrecht: NIVEL.

Minister van VWS (juni 2012). Brief aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer der Staten Generaal betreffende
E-health. Den Haag: Ministerie van Volkgsgezondheid,
Welzijn en Sport.
Ministerie van VWS (januari 2012). Speel met kennis,
strategische kennisagenda 2020. Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
NYFER (2013). Gezond online. NYFER. Utrecht: NYFER.
Rijen, van A., Lint, de M. en Ottes, L. (2002). Inzicht in
e-Health, achtergrondstudie uitgebracht door de Raad
voor de Volksgezondheid en Zorg bij het advies E-Health
in zicht. Zoetermeer: Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg.
Riper, H., Smit, F., Zanden, R., Conijn, B., Kramer, J. en
Mutsaers, K. (2007). e-Mental Health High Tech, High
Touch, High Trust. Utrecht: Trimbos-instituut.
Rövekamp, T. en Valentijn, P. (2010). Inventarisatie
eHealthNu Expertgroep Hartfalen. eHealthNu.
Schalken, F. en Stichting E-hulp.nl (2010). Handboek

27 | Inleiding

2. Onderzoeksmethode

Onderzoeksmethoden

Om de onderzoeksvragen van deze monitor te beantwoorden, is
gebruik gemaakt van twee elkaar aanvullende methoden. Er is een
consultatieronde onder stakeholders georganiseerd om inzicht te
krijgen in de visie en opvattingen van verschillende stakeholders
rondom het gebruik, de implementatie en de verwachte effecten
van eHealth. Daarnaast is een vragenlijstonderzoek uitgevoerd
onder zorggebruikers en zorgverleners om inzicht te krijgen in de
beschikbaarheid van eHealth, het gebruik hiervan en ervaren effecten
in de praktijk. Dit hoofdstuk beschrijft de onderzoeksaanpak van beide
methoden.

2.1 Aanpak van de consultatieronde
In de consultatieronde werden eenentwintig semigestructureerde interviews gehouden met vertegenwoordigers van verschillende soorten organisaties in het
zorgveld. Er is gestreefd naar een selectie van organisaties waarbij de eerste lijn en de tweede lijn in de zorg
vertegenwoordigd zijn, evenals de geestelijke gezondheidszorg en de care. De lijst van organisaties is opgenomen in bijlage 1.
In het algemeen werd gesproken met beleidsmedewerkers of programma- en projectleiders, die in de dagelijkse
praktijk werkzaamheden uitvoeren gerelateerd aan het
thema ICT en/of eHealth. In enkele gevallen werd
gesproken met een directeur of eigenaar. De gesprekken
werden gevoerd aan de hand van een lijst van onderwerpen die bij de uitnodiging voor het gesprek aan de
geïnterviewde werd verstrekt. De onderwerpen betroffen: de visie van de organisatie op eHealth, de houding
van de organisatie ten opzichte van eHealth, ontwikkelingen op het gebied van eHealth, effecten van eHealth,
belemmeringen en stimulansen voor de adoptie van

eHealth en implementatiestrategieën voor eHealth. Ook
werd gevraagd naar wie in het zorgveld een leidende rol
heeft of zou moeten hebben voor het vergroten van de
adoptie van eHealth.
Van elk gesprek werd een schriftelijk verslag gemaakt
dat ter verificatie voorgelegd werd aan de geïnterviewde,
die desgewenst wijzigingen kon voorstellen. Op basis
van de gespreksverslagen werd vervolgens de inhoud
per onderwerp samengevat. Dit vormde de basis voor
het verslag in dit rapport.

2.2 Aanpak van het vragenlijstonderzoek
2.2.1

Dataverzameling

Er zijn vragenlijsten afgenomen onder zorggebruikers en
zorgverleners. Voor de benadering is gebruik gemaakt
van bestaande panels van zorggebruikers en
zorgverleners. Voordeel van het gebruik van dergelijke
panels, ten opzichte van andere manieren van
dataverzameling onder deze groepen, is dat hiermee op
een efficiënte en betrouwbare manier data kan worden
verzameld. Panelleden hebben immers al aangegeven

29 | Onderzoeksmethode

bereid te zijn tot deelname aan een onderzoek.
De respons ligt daarom bij een onderzoek waarbij
gebruik wordt gemaakt van een panel doorgaans hoog.

Zorggebruikers
Voor de groep zorggebruikers is gebruik gemaakt van
het Consumentenpanel Gezondheidszorg van het NIVEL.
Het Consumentenpanel Gezondheidszorg verzamelt
onder de algemene bevolking in Nederland informatie
over meningen en ervaringen met betrekking tot de
gezondheidzorg (kader 2-1). Op het moment van deze
studie (mei 2013) bestond het panel uit ruim 6.000
personen van 18 jaar en ouder. Voor het onderzoek is
begin mei 2013 een steekproef van 1.500 panelleden
benaderd met een schriftelijke of online vragenlijst.
Zij ontvingen respectievelijk een schriftelijke of twee
online reminders.
Van de 1.500 panelleden die werden benaderd, respondeerden 769 panelleden (respons 51%). De steekproef was
naar leeftijd en geslacht representatief voor de algemene
bevolking in Nederland op basis van gegevens van het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De groep
respondenten week hier iets vanaf. Van de respondenten
was 47% man en de gemiddelde leeftijd was 53 jaar.
Om de verdeling van de responderende groep
representatief te houden voor de algemene bevolking in
Nederland werd een weegfactor toegepast, die is
berekend op basis van de CBS-gegevens over drie
leeftijdscategorieën (18-49 jaar; 50-64 jaar en 65 jaar en
ouder) en geslacht. Deze weegfactor varieerde van 0,6 tot
1,5 en werd alleen toegepast op vragen die door de hele
groep zorggebruikers moesten worden beantwoord.

Zorgverleners
Voor de groep zorgverleners is gekozen om in deze eerste
eHealth-monitor uitsluitend artsen te benaderen.
Aan zorggebruikers zijn wel vragen gesteld over hun
contacten met andere zorgverleners, namelijk
fysiotherapeuten, psychologen en psychotherapeuten en
tandartsen. In het bestek van het huidige onderzoek was
het niet mogelijk om een bredere groep zorgverleners te
benaderen. In 2014 worden ook verpleegkundigen
benaderd. Voor het benaderen van artsen is gebruik
gemaakt van het bestaande KNMG artsenpanel (kader
2-2). Dit panel bestaat uit artsen die toestemming
hebben gegeven om benaderd te worden voor deelname
aan onderzoek over actuele onderwerpen die te maken
hebben met de beroepsuitoefening als arts. Het panel als
geheel is een weerspiegeling van de artsenberoepsbevolking.
Voor dit onderzoek is een steekproef getrokken van 652
huisartsen, 945 medisch specialisten en 420 psychiaters.
Deze zijn in mei tot juni 2013 benaderd met een e-mail
met uitnodiging om naar de vragenlijst te gaan. Artsen
werden alleen benaderd als zij werkzaam waren in de
praktijk. Artsen kregen maximaal drie reminders per
e-mail. De respons (zie tabel 2-1) onder huisartsen (49%)
en medisch specialisten (45%) is redelijk te noemen,
maar was laag onder psychiaters (22%).

30 | Onderzoeksmethode

Kader 2-1: Het Consumentenpanel Gezondheidszorg
Het Consumentenpanel Gezondheidszorg is opgezet om onder de algemene bevolking in Nederland meningen en
kennis over de gezondheidszorg en de verwachtingen en ervaringen hiermee te meten (Brabers et al., 2012). Deze
informatie wordt verzameld in peilingen. De vraagstelling binnen het panel is heel breed en betreft in zijn
algemeenheid de gezondheidszorg in Nederland. Het Consumentenpanel is in 1992 opgericht en bestond ten tijde
van de studie (mei 2013) uit ruim 6.000 panelleden die zich bereid hebben verklaard om op regelmatige basis
vragenlijsten in te vullen. Om met het panel een representatieve afspiegeling te kunnen vormen van de algemene
bevolking in Nederland, worden regelmatig nieuwe leden geworven. Aanvulling is nodig om het natuurlijk verloop
(zoals het overlijden van panelleden of het niet doorgeven van een adreswijziging na verhuizing) te compenseren.
Daarnaast worden panelleden die langer lid zijn van het panel uitgeschreven om leereffecten te voorkomen. Voor het
benaderen van potentiële nieuwe leden wordt een adresbestand aangekocht bij een adresleverancier. Uit de
adresbestanden van de adresleverancier wordt een willekeurig aantal adressen geselecteerd. Door deze manier van
werven zijn de panelleden een zo representatief mogelijke afspiegeling van de algemene bevolking in Nederland.
Potentiële nieuwe panelleden worden schriftelijk benaderd met de vraag of zij lid willen worden van het
Consumentenpanel Gezondheidszorg. Zij ontvangen bij de uitnodiging een basisvragenlijst. Wanneer men de
ingevulde basisvragenlijst heeft geretourneerd, is men lid van het panel. Mensen kunnen zichzelf niet aanmelden als
panellid, maar kunnen alleen lid worden als zij hiervoor benaderd worden. Per jaar worden momenteel ongeveer acht
vragenlijsten verstuurd, waarbij ieder panellid ongeveer drie vragenlijsten per jaar krijgt voorgelegd. Panelleden
ontvangen een schriftelijke vragenlijst of een vragenlijst via internet. Zij kunnen hierbij zelf aangeven wat hun
voorkeur heeft. Doorgaans is de respons bij een peiling erg hoog (meestal ruim 65%). De vragenlijsten worden
voornamelijk samengesteld door het NIVEL. Onderwerpen voor de panelleden worden in overleg met de
programmacommissie van het Consumentenpanel gekozen. In deze commissie zitten afgevaardigden van het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ),
Zorgverzekeraars Nederland (ZN), het College voor Zorgverzekeringen (CvZ), de Nederlandse Patiënten Consumenten
Federatie (NPCF), de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en de Consumentenbond. Het Consumentenpanel
Gezondheidszorg is aangemeld bij het College bescherming persoonsgegevens (meldingsnummer 1262949, zie voor
meer informatie www.cbpweb.nl).

31 | Onderzoeksmethode

Tabel 2-1
Respons onder huisartsen,
medisch specialisten en
psychiaters.

Huisartsen

Medisch specialisten

Psychiaters

Aantal verstuurde uitnodigingen (n)

652

945

420

Bezorging niet mogelijk (n)

36

71

29

Netto aantal deelname mogelijk (n)

616

880

391

Respondenten (n)

304

400

89

Respondenten (%)

49%

45%

22%

Was volgens eigen opgave afgelopen
jaar in de praktijk werkzaam (n)

266

313

77

De responderende groep huisartsen en medisch
specialisten die in de praktijk werkzaam zijn had
gemiddeld 17 jaar ervaring, voor psychiaters was dit 16
jaar. De gemiddelde leeftijd was 50 jaar voor de
huisartsen en 51 jaar voor de medisch specialisten en
psychiaters (zie tabel 2-2 in de tabellenbijlage). De
medisch specialisten waren werkzaam in diverse
settings.

Kader 2-2: Het KNMG artsenpanel
De KNMG heeft twee ledenpanels met ieder ongeveer
2.000 leden (http://knmg.artsennet.nl/Over-KNMG/
KNMG-ledenpanel.htm). De panels vormen een
representatieve afspiegeling van de artsenpopulatie en
leden van de KNMG. Van student tot gepensioneerde
arts, van basisarts tot specialist, iedereen is
vertegenwoordigd. Binnen het KNMG-ledenpanel is
gewogen naar leeftijd, geslacht en medische discipline.
Per onderzoek kan de bevraagde groep variëren.
De panelleden ontvangen met enige regelmaat een
uitnodiging om een enquête in te vullen over een breed
scala van onderwerpen en thema’s.

2.2.2

Onderwerpen in de vragenlijsten

Zoals beschreven in hoofdstuk 1 is gekozen voor een
indeling van eHealth-toepassingen in de volgende vier
categorieën:
1.	Het zoeken en bijhouden van
gezondheidsinformatie;
2.	communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener;
3. dossiervoering door zorgverleners;
4. communicatie tussen zorgverleners.
Deze indeling van categorieën is ook gebruikt in de
vragenlijsten. Binnen elke categorie wordt in de vragenlijst ingegaan op beschikbaarheid van toepassingen,
het gebruik hiervan het afgelopen jaar en effecten die
worden ervaren door het gebruik.

Beschikbaarheid
Het gebruik van eHealth-toepassingen is niet mogelijk
als deze niet beschikbaar zijn. Het draait hier niet alleen
om het aanbod van eHealth zoals dit wordt ervaren
door individuele zorggebruikers, maar ook om de
aanwezigheid van de benodigde faciliterende
voorwaarden hiervoor. Allereerst gaat het om de mate
waarin zorggebruikers en zorgverleners toegang
hebben tot internet en middelen om gebruik te kunnen

32 | Onderzoeksmethode

maken van eHealth, zoals computers, smartphones en
tablets. Daarnaast kan de kennis over eHealth en
bekendheid met verschillende vormen van eHealth
gezien worden als een belangrijke voorwaarde voor het
daadwerkelijk gebruik hiervan. Tenslotte gaat het bij
beschikbaarheid ook om het aanbod van eHealth
vanuit zorgverleners en zorginstellingen en over de
vraag of zorggebruikers hiervan op de hoogte zijn.

Gebruik
Dat eHealth-toepassingen beschikbaar zijn wil niet
zeggen dat ze gebruikt worden. In de vragenlijsten is
gevraagd naar het gebruik in het afgelopen jaar (van
mei 2012 tot mei 2013). Naast daadwerkelijk gebruik is
ook gevraagd of de zorggebruikers die op dat moment
geen gebruik maakten van eHealth dit in de toekomst
wel zouden willen. Deze zorggebruikers kunnen gezien
worden als potentiële eHealth-gebruikers. Tegelijkertijd
kan een verschuiving in de omvang van deze groep ook
een reflectie zijn van de bekendheid van eHealth of van
ervaringen met andere vormen van eHealth.

Effecten
Als eHealth-toepassingen beschikbaar zijn en gebruikt
worden, dan kan gekeken worden naar de effecten. Er
zijn hoge (beleids)verwachtingen over de effecten van
het gebruik van eHealth, zowel op macroniveau (beleid
en overheid), op mesoniveau (instellingen) als op
microniveau (individuele gebruiker). Zo wordt gesteld
dat eHealth kan bijdragen aan betaalbare, toegankelijke
zorg van hoge kwaliteit. Verder wordt verwacht dat
eHealth kan bijdragen aan betere ondersteuning bij
zelfmanagement voor chronisch zieken, meer eigen
regie voor patiënten en dat eHealth het mogelijk kan
maken dat mensen langer thuis blijven wonen.

2.2.3

Selectie van eHealth-toepassingen

Voor het vragenlijstonderzoek is een selectie gemaakt
van eHealth-toepassingen. Hierbij is gekozen voor
generieke beschrijvingen van toepassingen, uitgaande
van de functionaliteit. Daarbij gaat het om wat de
gebruiker met de eHealth-toepassing kan doen,
bijvoorbeeld het maken van een online afspraak, en
niet zozeer om het specifieke marktproduct dat hij
gebruikt. Verder is voor de vergelijkbaarheid tussen
groepen van respondenten zo veel mogelijk gekozen
voor toepassingen die in meerdere werksituaties en
voor zowel zorgverleners als zorggebruikers relevant
zijn.
In deze studie is de nadruk gelegd op functionaliteit die
in het primaire zorgproces relevant is (inclusief zaken
die de zorggebruiker zelf kan doen), boven ondersteunende, administratieve of facilitaire zaken, zoals inkoop
en declaratieverkeer.

Stappen in de selectie van toepassingen
Een groslijst van toepassingen binnen de genoemde
vier categorieën van eHealth-toepassingen is opgesteld
op basis van relevante beleidsdocumenten, overige
Nederlandse ‘grijze’ literatuur en internationale
literatuur over eerdere onderzoeken naar eHealth
(Minister van VWS, 2012) (van Rijen, de Lint en Ottes,
2002) (KNMG, Zorgverzekeraars Nederland en NPCF,
2012) (Krijgsman en Klein Wolterink, 2012) (KNMG,
NVEH en eHealthNu, 2011) (Schalken en Wolters, 2010)
(KPMG Advisory NV, 2011) (Meyer, Hüsing, Didero en
Korte, 2009) (Schoen et al., 2012) (Codagnone, 2012)
(Brabers, Reitsma-van Rooijen en Jong, 2012) (Gijsbers,
Vegter en Wallien, 2012) (Norwegian Centre for
Telemedicine, 2008). Binnen de Organisatie voor

33 | Onderzoeksmethode

Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO)
wordt gewerkt aan een modelvragenlijst, die bedoeld is
voor gebruik in aangesloten landen en ingaat op vier
groepen van eHealth-toepassingen (Jha, 2013). Bij de
samenstelling van de groslijst is hiervan is een
voorlopige versie gebruikt.
Waar in verschillende bronnen afwijkende
omschrijvingen van vergelijkbare toepassingen werden
gebruikt, zijn deze zoveel mogelijk samengenomen en
generiek beschreven. Hierbij is de beschrijving van de
toepassing afgestemd op de verschillende groepen
respondenten. Bij onderzoek naar eHealth is sprake van
innovatieve concepten, hierdoor kan er makkelijk
begripsverwarring optreden bij respondenten als een
bewoording wordt gekozen die niet aansluit bij de
doelgroep (Meyer, Hüsing, Didero en Korte, 2009).
Uit de groslijst van eHealth-toepassingen is daarna een
voorlopige selectie gemaakt. Hierbij is de lijst verdeeld
in twee lijsten: een voor zorggebruikers en een voor
zorgverleners. Uit de groslijst is vervolgens een
voorlopige selectie gemaakt gebaseerd op het volgende:
-	Relevantie van de toepassing in beleidscontext
(gebaseerd op voorkomen in beleidsdocumenten).
-	De verwachte beschikbaarheid van de toepassing in
de praktijk, waarbij een combinatie is gekozen van
meer zeldzame en meer gangbare toepassingen en
van toepassingen waarvan groei verwacht wordt,
bijvoorbeeld in beleidsdocumentatie.
-	Het voorkomen van de eHealth-toepassing in
meerdere van de gebruikte bronnen. Vanwege de
mogelijkheid om parallellen te trekken met eerdere
onderzoeken is de voorkeur gegeven aan
oplossingen die in één of meer eerdere onderzoeken

zijn opgenomen boven meer zeldzame
toepassingen.
-	De wens om te komen tot een brede selectie,
waarbij verschillende sectoren in de zorg zijn
vertegenwoordigd. Naast toepassingen die relevant
zijn voor de ‘cure’ zijn daarom ook toepassingen
opgenomen die relevant zijn in de ‘care’ of in de
geestelijke gezondheidszorg.
-	Ten bate van de vergelijkbaarheid tussen
gebruikersgroepen is deels gekozen voor
toepassingen die vanuit verschillende
gebruikersperspectieven, zoals zorggebruiker en
zorgverlener, belicht kunnen worden.
De groslijst is becommentarieerd door vertegenwoordigers van de KNMG, NPCF, ZN en VWS op
relevantie, voldoende duidelijke bewoording,
aansluiting bij bovenstaande criteria en bij de
gekozen categorieën.
In bijlage 2 en 3 is de groslijst van eHealth-toepassingen
opgenomen. Hierbij is aangegeven welke toepassingen
voorkomen in de genoemde bronnen en in welke
vragenlijsten van deze studie de eHealth-toepassing is
opgenomen.

2.2.4

Analyses en betrouwbaarheid

Voor de analyses is gebruik gemaakt van de statistische
analyse software Stata 12. Er is beschrijvende statistiek
toegepast. In de tabellen en de tekst worden percentages
weergegeven van de antwoorden op de door ons
gestelde vragen. We presenteren de resultaten alsof die
mening gedeeld wordt door alle artsen of zorggebruikers, maar we hebben de vragen slechts aan een deel
van hen, een steekproef, gesteld. Dit betekent dat de

34 | Onderzoeksmethode

cijfers die wij presenteren een zekere mate van onbetrouwbaarheid kennen. Voor elk percentage dat wij
geven, geldt dat er sprake is van een betrouwbaarheidsmarge. Dat is de marge waarvoor we met vrij grote
zekerheid (95%) kunnen stellen dat het ‘echte’ antwoord
hier binnen ligt. De betrouwbaarheidsmarges zijn
afhankelijk van het aantal respondenten: hoe meer
respondenten hoe kleiner die marge. De marges
verschillen ook per percentage. Zegt bijvoorbeeld 90%
van 500 zorggebruikers dat ze toegang hebben tot
internet, dan kunnen we met 95% zekerheid dat het
juiste cijfer voor de hele populatie ligt tussen de 87% en
de 93%. Of als 50% van 200 huisartsen zegt dat patiënten via e-mail een vraag kunnen stellen, dan kunnen
we met 95% zekerheid zeggen dat het juiste cijfer voor
alle huisartsen ligt tussen de 43% en de 57%. Ter illustratie laat tabel 2-3 voorbeelden zien van 95%-betrouwbaarheidsmarges van gemeten percentages bij verschillende aantallen respondenten.

Tabel 2-3
Voorbeelden van 95%-betrouwbaarheidsmarges van gemeten
percentages

Wij hebben ook onderzoek gedaan onder de groep
psychiaters. Door de lage respons in deze groep is
besloten om in dit rapport uitsluitend percentages weer
te geven voor de groep psychiaters als geheel.
Daarnaast is ervoor gekozen om deze groep niet op te
nemen in de grafische weergaves van de resultaten.
Tenslotte hebben niet alle door ons benaderde mensen
op onze vragenlijst gereageerd. De respons onder het
Consumentenpanel was 51%, onder huisartsen 49% en
medisch specialisten 45%. Het ligt voor de hand dat
deze respons niet aselect is geweest. Mensen met
interesse in het onderwerp eHealth zullen eerder
hebben gerespondeerd dan mensen die hier geen
interesse in hebben. Dit betekent dat de resultaten van
dit onderzoek eerder een iets te positief beeld dan een
te negatief beeld schetsen.

Is 10% eigenlijk

Is 50% eigenlijk

Is 90% eigenlijk

100

10% ± 6%

50% ± 10%

90% ± 6%

200

10% ± 4%

50% ± 7%

90% ± 4%

500

10% ± 3%

50% ± 4%

90% ± 3%

Aantal respondenten:

35 | Onderzoeksmethode

2.3 Referenties
Brabers, A., Reitsma-van Rooijen, M. en de Jong, J. (2012).
Huisartsenzorg in cijfers: gebruik van internet voor
gezondheidsinformatie. Huisarts en Wetenschap 8,
359-359.
Codagnone, C. (2012). SMART 2011/0033 Benchmarking
deployment of eHealth Among General Practitioners II
Questionnaire (p. 14). SMART2001/0033 Study.
Gijsbers, L., Vegter, F. en Wallien, M. (2012).
Onderzoeksrapportage “van EPD naar PGD”. Motivaction
research and strategy. Utrecht: NPCF.
Jha, A. K. (2013). Joint EC-OECD Workshop Benchmarking
Information and Communication Technologies in Health
Systems. Benchmarking Health ICT: Better Data for
Better Policies. OECD.
KNMG, NVEH en eHealthNu (2011). eHealth in Beeld 21
praktijkverhalen over digitaal dokteren. Utrecht: KNMG,
NVEH en eHealthNu.
KNMG, Zorgverzekeraars Nederland en NPCF (2012).
Nationale Implementatie Agenda (NIA) eHealth. KNMG,
Zorgverzekeraars Nederland, NPCF.
KPMG Advisory NV (2011). Verkenning e-health,
rapportage aan het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Utrecht: KPMG Advisory NV.

Meyer, I., Hüsing, T., Didero, M. en Korte, W. B. (2009).
eHealth Benchmarking (phase II) Final Report. Bonn:
European Commission.
Minister van VWS (2012). Brief aan de Voorzitter van de
Tweede Kamer der Staten Generaal betreffende E-health.
Den Haag: Ministerie van Volkgsgezondheid, Welzijn en
Sport.
Norwegian Centre for Telemedicine (2008). WHO/
European eHealth Consumer Trends Survey. Final project
report. Norwegian Centre for Telemedicine. Tromsø:
Norwegian Centre for Telemedicine.
Rijen, van A., Lint, de M. en Ottes, L. (2002). Inzicht in
e-Health, achtergrondstudie uitgebracht door de Raad
voor de Volksgezondheid en Zorg bij het advies E-Health
in zicht. Zoetermeer: Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg.
Schalken, F. en Wolters, W. (2010). Handboek online
hulpverlening. Stichting e-hulp.nl. Bohn Stafleu van
Loghum.
Schoen, C., Osborn, R., Quires, D., Doty, M., Rasmussen, P.,
Pierson, R., et al. (2012). A Survey of Primary Care Doctors
in Ten Countries Shows Progress in Use of Health
Information Technology, Less in Other Areas. Health
Affairs 122802-2816.

Krijgsman, J. en Klein Wolterink, G. (2012). Ordening in
de wereld van eHealth. Den Haag: Nictiz.

36 | Onderzoeksmethode

37 | Onderzoeksmethode

Consultatieronde
3. eHealth,
de motor
voor de nieuwe zorg?

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk
De verwachtingen ten aanzien van eHealth in Nederland zijn positief. Veel geïnterviewden leggen de
nadruk op de rol van eHealth bij het stimuleren van zelfmanagement en het bevorderen van meer
participatie van patiënten. Er zijn echter geen duidelijke signalen dat patiënten hierin al erg actief zijn.
Veel geïnterviewden zijn terughoudend als het gaat om doelmatigheidswinsten en kostenbesparing.
Er is meer inzicht nodig in mechanismen waarlangs de inzet van eHealth daadwerkelijk tot
kostenbesparingen kan leiden.
Men vindt dat de toepassing van eHealth in het zorgveld zich nog voor een belangrijk deel in de fase
van experimenteren bevindt. Vooral leveranciers van eHealth-toepassingen geven aan dat het nog
niet snel genoeg gaat.
Er is steeds meer ervaring met eHealth. Nederland doet het in vergelijking met andere landen goed.
Er is veel zicht op belangrijke randvoorwaarden voor implementatie: duidelijke doelstellingen, een
goede businesscase, aandacht voor draagvlak en verandermanagement en oog voor technische en
organisatorische randvoorwaarden.
Men ziet nog veel belemmeringen, vooral op het punt van financiering. Daarnaast spelen onder
andere gebrek aan regie, onbekendheid met eHealth, gebrek aan standaardisatie en interoperabiliteit,
onderschatting van de complexiteit van ICT, onzekerheid rond wetgeving, privacy en
informatiebeveiliging en gebrek aan bewijs voor effectiviteit een rol.
Om verder te komen zijn volgens de geïnterviewden andere vormen van financiering nodig.
Daarnaast moeten patiënten meer mogelijkheden krijgen, bijvoorbeeld makkelijker toegang tot
dossierinformatie en moet bewustzijn van en deskundigheid over eHealth worden vergroot. Ook is
meer standaardisatie en systeemintegratie nodig. Afnemers verwijten leveranciers op dit punt een
weinig proactieve rol, terwijl leveranciers zelf aangeven standaardisatie juist toe te juichen.
Het gebrek aan regie wordt als groot probleem genoemd. Voor het oppakken van die regierol wordt
naar de overheid gekeken. De ontwikkelingen in de organisatie van de gezondheidszorg laten echter
een heel andere beweging zien: de regierol in de zorg wordt verlegd naar verzekeraars en gemeentes.
Mogelijk is de tijd rijp voor een andere invulling van de regierol van de overheid, naar voorbeeld van
het Amerikaanse ’meaningful use’-programma, waarbij de overheid kaders stelt zodat de het veld zijn
werk kan doen.

39 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

3.1 Inzichten uit het zorgveld
In het kader van deze studie werden semi-gestructureerde interviews gehouden met vertegenwoordigers
van eenentwintig organisaties in het zorgveld (zie
hoofdstuk 2). Naast (vertegenwoordigers van)
zorggebruikers en individuele zorgverleners kwamen
hierbij ook andere organisaties aan bod, namelijk
overheidsinstellingen, beroepsverenigingen en (koepels
van) zorginstellingen, leveranciers van eHealthproducten en/of -diensten en een verzekeraar. Er werd
vooral gesproken met beleidsmedewerkers op het
gebied van ICT en/of eHealth en met programma- of
projectleiders. In sommige gevallen werd gesproken
met directeuren/eigenaren.
Dit hoofdstuk presenteert de inzichten die uit deze
gesprekken naar voren zijn gekomen. Hierbij komen
achtereenvolgens aan de orde: verwachtingen, de stand
van zaken, inzichten op het gebied van implementatie,
belemmeringen en stimulansen en de rol van de
verschillende groepen in het zorgveld.

3.2 Verwachtingen van eHealth
De geïnterviewde deskundigen hebben in het
algemeen positieve verwachtingen van wat met de
juiste inzet van eHealth bereikt kan worden. Eén
geïnterviewde uit de geestelijke gezondheidszorg (GGZ)
noemt eHealth bijvoorbeeld “de motor voor de nieuwe
zorg, zorg die goedkoper en beter is”. Een andere
geïnterviewde spreekt van “een belangrijke
ontwikkeling die potentieel kan bijdragen aan het
goedkoper en effectiever aanbieden van zorg en aan
meer zelfregie van patiënten”.
Geïnterviewden wijzen op diverse mogelijke positieve
effecten, die aansluiten bij de beleidsdoelen die eerder

naar voren werden gebracht in de inleiding van dit
rapport. Dit zijn: zelfmanagement, doelmatigheid en
betaalbaarheid, continuïteit van zorg, patiëntveiligheid,
kwaliteit van zorg en toegankelijkheid. Vooral het
aspect zelfmanagement wordt daarbij veel genoemd.
Over de betekenis van eHealth voor de betaalbaarheid
van de zorg wordt verschillend gedacht.
Niet alle verwachtingen zijn positief. Er worden ook
enkele mogelijke nadelen naar voren gebracht, zoals de
angst voor verschraling in de zorg. Daarnaast wordt
door meerdere geïnterviewden gewaarschuwd voor te
hoge verwachtingen op de korte termijn. De positieve
en negatieve verwachtingen ten aanzien van
verschillende beleidsdoelen worden in de rest van deze
paragraaf besproken.

3.2.1

Meer mogelijkheden tot zelfmanagement

Veel geïnterviewden leggen de nadruk op de mogelijke
effecten van eHealth voor patiënten. Zo kan eHealth
bijdragen aan meer zelfregie van patiënten en heeft het
mede daardoor ook voor preventie een belangrijke
meerwaarde. Een zorgverlener zegt: “eHealth kan de
betrokkenheid van patiënten bij hun eigen zorg
vergroten en de autonomie en regie van patiënten
versterken.” Een vertegenwoordiger van een
overheidsorganisatie zegt: “De belangrijkste belofte van
eHealth ligt op het terrein van zelfmanagement. In
Nederland is de trend ingezet naar extramuralisering,
zorg dichtbij huis. Dit betekent dat vormen van eHealth
die dit mogelijk maken heel belangrijk zijn en dat
bijvoorbeeld domotica en dergelijke thema’s nog veel
meer vorm en inhoud moeten krijgen. Vaak is eHealth
nog erg gericht op ondersteuning of digitalisering van
het primaire proces: informatiedeling, verwijzingen; de
goede voorbeelden gaan verder en leveren allerlei

40 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

participatieve mogelijkheden voor patiënten, zoals het
opvoeren van meetgegevens.”

“De belangrijkste belofte van eHealth
ligt op het terrein van zelfmanagement.”
Een patiëntenorganisatie benadrukt bij het voorbeeld
van telemonitoring het gevoel van onafhankelijkheid
en wijst op de mogelijkheden voor preventie die
uitgaan van zelfmanagement. Ook een verzekeraar ziet
een mogelijk effect op preventie: “Als patiënten meer
verantwoordelijkheid voor hun eigen behandeling
kunnen nemen, kun je vermoedelijk veel bereiken op
het gebied van preventie. Als je bijvoorbeeld meer gaat
bewegen kan dat stress verminderen, diabetes helpen
voorkomen, recidives verminderen.”
Meerdere geïnterviewden vertellen hoe het geven van
een meer actieve rol aan patiënten doorwerkt in andere
effecten, bijvoorbeeld in kostenbesparing of in de
relatie tussen zorgverlener en patiënt. Een careorganisatie wijst op de mogelijkheid om behalve de
cliënt ook mantelzorgers meer te betrekken bij de zorg.
Bij een andere care-organisatie is een actievere rol van
mantelzorgers na het invoeren van beeldzorg
daadwerkelijk aangetoond.
Er zijn ook wat kritische geluiden. Een vertegenwoordiger van een beroepsorganisatie zegt: “Wat
betreft digitale hulpmiddelen ter ondersteuning van
zelfmanagement, zijn we terughoudend. Hier is nog
weinig bewijs voor in Nederland. Dergelijke nieuwe
toepassingen worden kritisch gevolgd.”

3.2.2

Meer doelmatigheid en betaalbaarheid?

Naast het versterken van de rol van patiënten, wordt
veel gesproken over kosten en efficiëntie. Als het gaat
om de vraag of eHealth de zorg goedkoper kan maken,
zijn er verschillende verwachtingen. Waar de één
aangeeft dat eHealth potentieel kan bijdragen aan het
goedkoper en effectiever aanbieden van zorg, is de
ander voorzichtig in zijn verwachtingen. Sommigen
verwachten dat eHealth de zorg in eerste instantie
duurder maakt, omdat het naast de gewone
behandeling komt en niet in plaats van. Ook de
noodzakelijke investeringen om de techniek op niveau
te krijgen en te houden kunnen kostenverhogend
werken. Een vertegenwoordiger van een
koepelorganisatie plaatst vraagtekens bij de termijn
waarop effecten als arbeids- en kostenbesparingen
zichtbaar worden.
Daarentegen dragen meerdere geïnterviewden
voorbeelden aan hoe eHealth zou kunnen bijdragen
aan hogere efficiëntie en lagere kosten. Een leverancier
wijst op grotere efficiëntie door het delen van gegevens,
zodat er geen dubbele uitvraag bij patiënten gedaan
hoeft te worden. Een ander wijst op de mogelijkheid om
door teleconsultatie onderdelen van werkzaamheden
in de keten te verschuiven naar minder gespecialiseerde
zorgverleners, zoals de huisarts. Ook in de care worden
effecten op het gebied van efficiëntie gezien,
bijvoorbeeld door het kunnen wegstrepen van
nachtdiensten.
Een koepelorganisatie wijst op besparingen doordat
patiënten meer zelf thuis kunnen doen: “Ook zijn er
allerlei innovatieve toepassingen mogelijk waardoor de
patiënt thuis dingen kan meten en zo kan bijdragen

41 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

aan zijn dossier. Dit kan er bijvoorbeeld toe leiden dat
de patiënt minder vaak naar het ziekenhuis hoeft. Zo
kunnen kosten worden bespaard.”

Veel meer geautomatiseerde reminders, waardoor
medewerkers minder op hun geheugen hoeven te
vertrouwen.”

3.2.3

3.2.5

Grotere continuïteit in de zorg

Meerdere geïnterviewden wijzen op voordelen van
eHealth voor de continuïteit van zorg. Een leverancier
ziet als stip op de horizon om op een goed gereguleerde
manier te komen tot een geïntegreerd beeld van de
gegevens van de patiënt en zijn zorgplan, waartoe
eerste lijn, tweede lijn en de patiënt toegang hebben.
Een zorgverlener wijst op de mogelijkheid tot het
voorkomen van dubbele onderzoeken en betere
afstemming tussen de eerste en tweede lijn. Een andere
zorgverlener zegt: “Heel belangrijk is dat er up-to-date
informatie op één plek beschikbaar is over de patiënt,
waar iedere zorgverlener bij kan.”

3.2.4

Betere patiëntveiligheid

Er wordt aangegeven dat eHealth kan bijdragen aan
patiëntveiligheid. Een zorgverlener noemt als
voorbeelden de (online) bewaking van interacties en
allergieën en verminderen van medicatiefouten. Een
vertegenwoordiger van een patiëntenorganisatie wijst
op de voordelen van telemonitoring: “Telemonitoring
geeft oudere mensen met een ernstige vorm van
hartfalen vaak een veilig gevoel, omdat er iemand op
afstand meekijkt.” Een vertegenwoordiger van een
koepel van zorgaanbieders geeft aan dat patiënten ook
zelf kunnen bijdragen aan de veiligheid: “Toegang tot
het dossier voor de patiënt kan ook opleveren dat de
patiënt fouten eruit kan halen en dingen kan
toevoegen.” Een medewerker van een care-instelling
wijst op de voordelen voor de overdracht: “Je kan
eHealth ook heel goed inzetten in de overdracht.

Betere kwaliteit van zorg

Meerdere geïnterviewden geven aan dat eHealth de
kwaliteit van zorg kan verbeteren. Met name in de
zorgpraktijk is dit van belang. Een vertegenwoordiger
van een koepel van zorgaanbieders brengt naar voren
dat een goede registratie kan zorgen dat de vastgelegde
informatie ook gebruikt kan worden voor andere
doeleinden, zoals onderzoek en verantwoording. Een
koepelorganisatie geeft aan: “Door betere vastlegging
van informatie in het primaire proces en door meer
transparantie van deze gegevens kan een beter inzicht
worden verkregen in de kwaliteit en wordt betere
benchmarking mogelijk.” Een zorgverlener zegt:
“eHealth kan de kwaliteit van zorg verbeteren, denk
bijvoorbeeld aan betere registratie, beslissingsondersteuning, datamanagement en feedback van
kwaliteitscriteria op zorggroepniveau.”

3.2.6

Verbeterde toegankelijkheid

Een organisatie in de GGZ geeft aan dat de relatie met
patiënten verandert door de inzet van eHealth: “eHealth
kan de service aan de patiënt en de toegankelijkheid
voor de patiënt versterken en laat een dienstenmodel
toe dat beter tegemoet komt aan de verwachtingen van
de patiënt of cliënt. Als je bijvoorbeeld een behandeling
krijgt voor ADHD is er ook vaak nog iets anders aan de
hand, de klant kan dan zelf kiezen om de behandeling
met onbegeleide modules aan te vullen. Zo krijgt de
patiënt meer gelegenheid tot zelfmanagement. Je
investeert in een e-relatie met de patiënt, niet alleen in
een enkele e-behandeling.” Vooral in de GGZ speelt

42 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

daarnaast een rol dat met sommige vormen van zorg
(anonieme zelfhulp) groepen kunnen worden bereikt
die anders niet of moeilijk bereikt worden.
Ook in de ziekenhuiszorg kunnen zaken makkelijker
geregeld worden voor patiënten. Een leverancier wijst
op de mogelijkheden van teleconsultatie: “Patiënten die
normaal gesproken eens in de zoveel tijd voor een
routineconsult langs moeten komen, kunnen nu door
regelmatig een vragenlijstje in te vullen aangeven hoe
het met hen gaat. Als er tussentijds klachten zijn, kan
de patiënt dat via een portaal aangeven. Op deze
manier zullen face-to-face consulten alleen nog
plaatsvinden als dit echt nodig is in plaats van op
routinebasis.”

3.2.7

Negatieve effecten van eHealth

Er worden naast positieve ook enkele negatieve effecten
van eHealth naar voren gebracht. Bij
beroepsorganisaties heerst bezorgdheid over mogelijke
verschraling: “eHealth moet worden ingezet naar de
behoefte van de patiënt. Het moet iets toevoegen en
niet het aanbod verschralen. eHealth moet niet
bestaande manieren vervangen, zorgaanbieders
moeten meerdere kanalen aanbieden aan hun
patiënten en niet alleen de goedkoopste.”
Eén geïnterviewde waarschuwt voor mogelijke
toename van zorgconsumptie door snellere uitslagen
en voor het gevaar van te veel vertrouwen in techniek:
“In de praktijk zie je dat een groot deel van klachten in
de eerste lijn vanzelf overgaat. Als je nu sneller kunt
reageren omdat je sneller je labuitslagen binnen hebt,
zie je dat de zorgconsumptie stijgt. Een ander voorbeeld
is medicatieoverdracht met behulp van ICT. In de

5

praktijk is het juist belangrijk om de patiënt zelf te
vragen naar zijn medicatiegebruik, omdat de registratie
lang niet altijd de werkelijkheid over het gebruik
weergeeft.”
Daarnaast wordt door een overheidsinstantie gewezen
op een recente publicatie5 over risico’s van eHealth.
Daarin worden risico’s geïdentificeerd op het niveau
van de patiënt (bijvoorbeeld lage therapietrouw), de
technologie (bijvoorbeeld onvoldoende beveiliging) en
de organisatie (bijvoorbeeld hogere kosten).

3.2.8

Overspannen verwachtingen

Enkele geïnterviewden wijzen erop dat invoeren van
eHealth tijd nodig heeft en dat het verstandig is om de
verwachtingen wat te matigen. Een vertegenwoordiger
van een GGZ-instelling geeft aan: “Wat niet helpt zijn
ongeduld en te hoge verwachtingen. Het is belangrijk
om te beseffen, dat mensen nog nauwelijks weten dat
eHealth bestaat en zeer vaak nog de voorkeur geven
aan face-to-face contact. Te hoge verwachtingen
werken dan averechts, want een verzekeraar die
onrealistische beginverwachtingen heeft, raakt snel
teleurgesteld en wil een volgende keer een eHealthmodule niet meer overwegen.” Ook een patiëntenorganisatie geeft dit aan: “Voor de implementatie van
eHealth is het belangrijk om voldoende tijd te nemen
om het in de organisatie in te bedden. Geef het een
kans!”
Een zorgverlener geeft aan: “Er leven momenteel idiote
verwachtingen van eHealth bij overheid, koepels,
zorgverzekeraars. Je moet reëel blijven. Niet alles kan
uitkomen en ook niet ieder initiatief zal meteen slagen.
Ook zal het eerst gaan om kleine percentages qua

Ossebaard, H.C., de Bruijn, A.C.P., van Gemert-Pijnen, J.E.W.C., Geertsma, R.E. (2012). Risks related to the use of eHealth Technologies, an exploratory study RIVM Report 360127001/2012, RIVM.

43 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

gebruikers, maar als patiënt en zorgverlener echt
voordeel merken, zal het vanzelf verder komen.”

“Het is belangrijk om te beseffen, dat
mensen nog nauwelijks weten dat
eHealth bestaat en zeer vaak nog de
voorkeur geven aan face-to-face contact.”
Een vertegenwoordiger van een beroepsorganisatie
stelt: “Er heerst momenteel een doembeeld over het
onbetaalbaar worden van zorg door het toenemen van
chronisch zieken en multimorbiditeit. De inzet van ICT
wordt hierin vaak gezien als heilige graal, maar dit
verwachtingspatroon is niet realistisch. Wij zijn hier
kritisch over en willen dit terugbrengen naar praktische
proporties.”

3.3 Stand van zaken en verwachte
ontwikkelingen
Als het gaat om de huidige stand van zaken rondom
eHealth, dan leggen sommige deskundigen de nadruk
op wat is bereikt, anderen juist op wat nog niet is
bereikt.

uit zorg die met eHealth wordt geleverd. Je ziet wel dat
een aantal toepassingen begint op te komen, zoals
e-afspraak en e-inzage. Daarbij ontstaat overigens wel
het probleem van het ‘mijn’enveld, doordat iedere
zorginstelling met een ‘mijn-XXX’-omgeving komt voor
zijn patiënten.”
Er leven zorgen over het innovatieklimaat in Nederland:
“Afgezien van de bronsystemen of EPD’s, zijn er weinig
echt succesvolle ICT-innovaties in de zorg. Er zijn heel
veel kleine bedrijfjes van minder dan tien man met
weinig overlevingskans. Ook zijn er innovaties waar
miljoenen in worden gestoken door grote bedrijven of
verzekeraars, zonder dat het echt van de grond komt.
Het innovatieklimaat voor ICT in de zorg is heel slecht.”

Een vertegenwoordiger van een overheidsinstelling
zegt: “eHealth is nu vaak nog heel kleinschalig en het is
een lappendeken van experimenten. De effectiviteit en
robuustheid moeten vaak nog bewezen worden. Er
wordt nog veel gedacht en gedaan vanuit een soort
technologie-utopisme.”

3.3.2
3.3.1

Een lappendeken van experimenten

Vooral leveranciers geven in het algemeen aan dat het
nog niet snel genoeg gaat. Eén leverancier zegt: “Als je
kijkt naar de status van eHealth in Nederland dan is
deze nog onvolwassen. Het kost ongelooflijk veel
moeite om het te doen, er zijn zoveel afhankelijkheden
en als je één aspect verwaarloost, dan lukt het niet.”
Een ander zegt: “eHealth komt in Nederland maar
moeilijk van de grond. Geen enkele zorginstellingen
haalt anno 2013 meer dan vijf procent van zijn omzet

Steeds meer ervaring met eHealth

Naast een zeker pessimisme over de huidige situatie
zijn er ook lichtpunten. Eén geïnterviewde nuanceert
door aan te geven dat in de huisartsenzorg alleen al de
term eHealth tot veel misverstanden leidt. “Huisartsen
passen vaak al veel meer eHealth toe dan ze beseffen:
EPD, herhaalreceptuur, websites. Als we ons
bijvoorbeeld vergelijken met de eerste lijn in de
Verenigde Staten, dan zijn we aanmerkelijk verder,
want daar wordt circa vijftig procent van de
dossiervoering nog op papier gedaan. Een land als
Denemarken is nog verder.” Tegelijk wijst de

44 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

geïnterviewde op de wet van de remmende voorsprong:
“We hebben door onze snelle adoptie van huisarts-EPD’s
in Nederland nu wel wat last van een remmende
voorsprong, doordat we nu met deels verouderde
systemen zitten. Het gevaar bestaat dat we achterover
leunen. Er is relatief weinig innovatiebehoefte.
Bovendien bestaat binnen de eerste lijn het gevoel erg
overvraagd te worden.”

beveiligd moet zijn. Daarnaast zijn er hoge
verwachtingen van het persoonlijk gezondheidsdossier.
Wat de impact voor de huisarts zal zijn als deze hier
meer mee geconfronteerd wordt, is nog onduidelijk.”

“Over vijf jaar zal iedereen toegang
hebben tot zijn eigen dossier.”
3.3.4

Een geïnterviewde uit de GGZ geeft aan: “De GGZ loopt
voor in de zin dat er inmiddels heel veel ervaring is over
wat wel en niet werkt. Men is dus wel ver in het denken
en onderzoek.” Vanuit een overheidsorganisatie wordt
ook het klimaat als positief punt naar voren gebracht:
“Kijkend naar de status van eHealth in Nederland kun
je stellen dat eHealth maatschappelijk en politiek het tij
nog nooit eerder zo heeft mee gehad. Nederland is ook
internationaal een van de voorlopers.”

“Huisartsen passen vaak al veel meer
eHealth toe dan ze beseffen:
EPD, herhaalreceptuur, websites.”
3.3.3

Meer mogelijkheden voor patiënten

Als het gaat om ontwikkelingen in diensten, dan wijzen
veel geïnterviewden op ontwikkelingen rondom
patiënten. Een vertegenwoordiger van een
beroepsorganisatie voorspelt: “In eerste instantie zullen
de basisfuncties van portalen gemeengoed worden:
herhaalrecepten, afspraken, consulten. Over vijf jaar zal
ook iedereen toegang hebben tot zijn eigen dossier. De
verwachtingen rond het landelijk EPD liggen vooral op
het gebied van inzage voor de patiënt. Als dit
gerealiseerd wordt, zal dit ook impact hebben op de
huisarts. Voorwaarde hierbij is wel dat het goed

Systemen van zorgverleners gaan veranderen

Ook de informatiesystemen van de zorgverleners gaan
veranderen, verwachten zowel beroepsverenigingen als
leveranciers. Men is terughoudend over het tempo: “De
belangrijkste ontwikkelingen verwachten wij op dit
moment bij het laaghangend fruit: e-afspraak,
e-consult, e-inzage en het aanvragen van
herhaalrecepten. Dit zal de komende drie jaar nog niet
volledig inburgeren, maar het gebruik zal wel flink
stijgen.” Daarnaast verwacht men dat er betere
beslissingsondersteuning in systemen zal komen. Ook
verwacht men meer integratie: “Op dit moment zijn er
nog wel ziektespecifieke EPD’s, maar de verwachting is
dat er over tien jaar volledig geïntegreerde vijfde
generatie-EPD’s zullen zijn. Deze ontwikkelingen gaan
echter erg langzaam.”

3.3.5

Mobile health in opkomst

Veel zorgaanbieders, beroepsorganisaties en
leveranciers wijzen op de ontwikkelingen op het gebied
van mobiele technologie. Voor veel mensen is het nog
lastig om zich voor te stellen wat dat voor ze zal
betekenen. Sommigen maken zich daarbij wel zorgen
over de versnippering door mobiele apps: “Apps kunnen
een meerwaarde hebben als ze ook kunnen aansluiten
bij de kernsystemen, in plaats van dat er allemaal
individuele apps bestaan. Daarom wordt nu ook

45 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

gekeken door een aantal marktpartijen naar de
mogelijkheden van een standaard platform voor apps,
waardoor ze effectiever worden en kunnen aansluiten
bij de bestaande informatiesystemen.” Ook wordt
gedacht dat de ontwikkelingen rondom mobiele apps
mogelijk de uitwisselingsproblematiek zullen inhalen,
doordat patiënten zelf alles verzamelen.

3.4 Inzichten in implementatie

3.3.6

3.4.1	Duidelijke doelstellingen en een goede
businesscase

Slimmer gebruik van grote hoeveelheden data

Enkele geïnterviewden wijzen op ontwikkelingen om
meer informatie te halen uit grote hoeveelheden
gegevens, bijvoorbeeld voor onderzoek en
epidemiologie. Een zorgverlener zegt: “Ook het
management van grote hoeveelheden informatie, big
data, gaat verbeteren. Hierdoor wordt de schat aan
informatie in EPD’s ook beter bruikbaar voor goede
dashboards denk aan kwaliteitsborging en onderzoek.”
Een vertegenwoordiger van een overheidsinstelling
geeft aan: “Er ligt ook veel toekomst voor het gebruik
van eHealth in het domein van public health,
bijvoorbeeld in ‘infodemiology’. Dit is het verkrijgen van
epidemiologische informatie uit publieke
informatiestromen, bijvoorbeeld het afleiden van
verspreiding van griepepidemieën met technieken
zoals gebruikt door sociale media.” Een
vertegenwoordiger van een koepelorganisatie geeft aan
dat hiervoor ook samenwerking en standaarden nodig
zijn: “Op het gebied van wetenschap en epidemiologie
is ook meer te bereiken met beter gebruik van ICT. Als er
overal gebruik wordt gemaakt van dezelfde
standaarden, kun je er epidemiologisch ook heel veel
interessante informatie uit halen. Dit kun je weer
gebruiken in preventie.”

De ervaringen tot nu toe hebben er toe geleid dat er
inmiddels veel inzichten zijn ontstaan over wat wel en
niet werkt bij de implementatie van eHealth. Er wordt
vooral de nadruk gelegd op het belang van een gunstige
businesscase, goed verandermanagement en voldoende
aandacht voor de noodzakelijke randvoorwaarden.

Meerdere geïnterviewden wijzen erop dat je voor het
geslaagd implementeren van eHealth een duidelijke
businesscase vooraf moet hebben en dat het belangrijk
is om van te voren expliciete doelen te stellen.
Een vertegenwoordiger van een overheidsinstantie zegt:
“Dat wat meerwaarde levert zal uiteindelijk overleven.
Het is dus wel belangrijk om te kijken naar het businessmodel. Welke winst levert het inzetten van eHealth op,
bijvoorbeeld op het gebied van kosten, toegankelijkheid
van zorg, kwaliteit en gemak?”

“Dat wat meerwaarde levert zal uiteindelijk overleven. Het is dus wel belangrijk
om te kijken naar het businessmodel.
Welke winst levert het inzetten van
eHealth op, bijvoorbeeld op het gebied
van kosten, toegankelijkheid van zorg,
kwaliteit en gemak?”
Tegelijk benadrukken anderen ook het belang van
durven beginnen. Een patiëntenorganisatie stelt:
“Wij zijn een voorstander van ‘het gewoon doen’.
Begin er gewoon aan als zorgverlener, wacht niet af.
En begin met de patiënten die er de meerwaarde van
inzien.” Dit betekent echter niet dat men onbezonnen

46 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

moet beginnen. Dezelfde organisatie merkt op:
“Om het te laten slagen, moet je van tevoren zorgen voor
een goed doordacht draaiboek.” Daarbij is het ook zaak
om niet te groot te beginnen: “Projecten moeten niet te
ingewikkeld en te groots worden opgezet, kleine stappen
moeten worden gemaakt. ‘Keep it simple’ is een
belangrijk uitgangspunt.”

3.4.2	Aandacht voor draagvlak en
verandermanagement
Hoewel draagvlak bij het bestuur van een instelling
belangrijk is, moeten eHealth-ontwikkelingen niet
top-down worden aangevlogen. Een medewerker van
een GGZ-instelling zegt: “Voor het succes van eHealth is
het belangrijk dat je het niet top-down aanpakt, maar
wel stevige support hebt van de bestuurders. Je werkt
dus eigenlijk zowel bottom-up als top-down tegelijk: als
het ware ‘blended’ implementeren.” Met name het goed
betrekken van de medewerkers van de organisatie
wordt belangrijk gevonden. Diverse partijen
benadrukken het belang van co-creatie in overleg met
behandelaars en cliënten/patiënten. Een leverancier
legt uit: “Nieuwe diensten worden ontwikkeld in
samenspraak met gebruikers, dan intern en extern
getest met focusgroepen.” Een vertegenwoordiger van
een zorginstelling illustreert: “Bij elk project is zowel
een afdelingsmanager als een behandelaar betrokken,
waarbij het belangrijk is dat de behandelaar niet alleen
een voorloper is, maar ook draagvlak heeft bij zijn
collega’s. Ook betrekken we cliënten, bijvoorbeeld als
tester of mede-ontwikkelaar.”
Goed verandermanagement en aandacht voor
cultuurverandering binnen de organisatie is nodig om
eHealth van de grond te krijgen: “Voor succesvolle

implementatie is het belangrijk om te beseffen dat
techniek volkomen secundair is en ondergeschikt aan
wat men op functioneel gebied probeert te bereiken.
Het is belangrijk om te beseffen dat het veel meer gaat
om cultuurverandering dan om techniek.”

“Voor succesvolle implementatie is het
belangrijk om te beseffen dat techniek
volkomen secundair is en ondergeschikt
aan wat men op functioneel gebied
probeert te bereiken. Het is belangrijk om
te beseffen dat het veel meer gaat om
cultuurverandering dan om techniek.”
3.4.3	Maatwerk in de zorg, niet in ondersteunende
techniek
Diverse zorgaanbieders, maar ook leveranciers, geven
aan dat men bij implementatie voldoende rekening
moet houden met de specifieke context en niet zozeer
naar eenheidsoplossingen moet streven. Een
leverancier zegt: “Ook bij het ontwikkelen van ICTdiensten is het heel belangrijk om te beseffen dat ‘de
zorg’ niet bestaat. Waar het om gaat is dat je tot een
effectieve dienst komt voor de gebruikers. Daarvoor kun
je niet spreken over ‘de zorg’, je moet kijken naar de
situatie.”
Daarentegen is streven naar uniformiteit in het
zorgproces voor bepaalde patiëntengroepen wel
degelijk mogelijk en zelfs nodig: “Belangrijk in onze
aanpak is dat je begint vanuit het streven tot
uniformiteit van het zorgproces voor een bepaalde
patiëntengroep, vervolgens ga je kijken welke verdeling
van verantwoordelijkheden tussen de betrokken
partijen hoort, dan pas kom je uit op de informatie-

47 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

overdracht. In de praktijk leidt een dergelijke analyse
tot een grote reductie van de complexiteit.”

3.4.4

Randvoorwaarden waarborgen

Diverse geïnterviewden wijzen op een reeks van
randvoorwaarden die goed geborgd moeten zijn. Een
leverancier licht toe: “Het werkt alleen als je voldoende
aandacht besteed aan alle randvoorwaarden. Denk
bijvoorbeeld aan de kalibratie en onderhoud van
meetapparatuur. Al het betrokken zorgpersoneel wordt
goed opgeleid in de nieuwe werkzaamheden. Er is een
helpdesk, ook voor patiënten. Er wordt met alle
zorgverleners een toelatingsovereenkomst afgesloten.
Ook nemen wij de verantwoordelijkheid voor de
juridische relatie met de patiënt. Voor de betrokken
zorgverleners wordt de medische aansprakelijkheid
verzekerd. Om er een succes van te maken, moet je een
heleboel zaken echt goed regelen.”
Randvoorwaarden zijn er ook voor zaken als de
beschikbaarheid en beveiliging van systemen en
afspraken met leveranciers over aansprakelijkheid en
garanties. Een overheidsinstantie wijst verder op het
goed beleggen van verantwoordelijkheden: “Daarnaast
moeten de verantwoordelijkheden duidelijk belegd zijn:
de ICT-afdeling, Raad van Bestuur en zorgverleners
moeten allemaal weten wat hun verantwoordelijkheden
zijn. Training is daarvoor ook belangrijk.”

3.5 Nog veel belemmeringen
Ook al is er inmiddels veel ervaring opgedaan met
eHealth en bestaat er veel zicht op de zaken die
belangrijk zijn bij implementatie, tegelijkertijd worden er
ook nog veel belemmeringen gezien. De meeste daarvan
worden door meerdere deskundigen naar voren

gebracht. Deze paragraaf beschrijft de genoemde
belemmeringen. De belemmeringen hebben te maken
met onder andere financiering, organisatiecultuur en
samenwerking, onduidelijkheden over wat er wettelijk
mag en technische kwesties, zoals standaarden.

3.5.1	Hoge investeringen en ontoereikende
vergoedingen
Zorgen over financiering zijn breed gedragen. Meer dan
de helft van de ondervraagden noemt belemmeringen
die te maken hebben met financiering, vergoedingen
en/of het rond krijgen van de businesscase.
In de GGZ bijvoorbeeld is het moeilijk de businesscase
rond te krijgen. Een vertegenwoordiger van een
zorginstelling geeft aan: “De financiering is lastig, want
vanuit de DBC6 krijg je contacttijd vergoed. Als je nu je

cliënten meer over laat gaan naar zelfmanagement,
dan zou je eigenlijk ook voor het zelfmanagementgedeelte een vorm van vergoeding willen krijgen.
Ook heb je de investeringskosten in licenties en
communicatie-, beheer- en supportkosten die je in
stand moet houden. Je moet wel ergens je businesscase
mee rond krijgen.” Soms geeft de financiering de
verkeerde prikkels. Een beroepsorganisatie van
zorgverleners geeft aan: “De businesscase moet wel
uitkunnen. Als je investering leidt tot minder bezoeken
en een lager tarief, dan wordt het wel heel moeilijk.”

“De businesscase moet wel uitkunnen.
Als je investering leidt tot minder
bezoeken en een lager tarief,
dan wordt het wel heel moeilijk.”

6 Diagnose-behandelcombinatie

48 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

Hoge investeringen zijn ook lastig. Een voorloper zegt:
“De investeringen in een portaal zijn bijvoorbeeld vrij
hoog. Met name voor kleinere praktijken is dat lastig op
te brengen.” Investeren in tijd van bezuinigingen is extra
lastig. Een verzekeraar merkt op: “Het valt op dat in de
huidige economische situatie de bezuinigingssfeer een
duidelijke rem zet op initiatieven en dat partijen
voorzichtiger worden.” Een care-instelling wijst erop dat
investeren in technologie bovendien gevaarlijk is omdat
de techniek zich zo snel ontwikkeld, zodat het gevaar op
een weinig duurzame investering groot is. Ook de
politieke onzekerheid in de sector maakt het moeilijk om
te investeren.
Een leverancier wijst op slecht werkende mechanismen
op het gebied van financiering: “Er zijn eigenlijk twee
structurele problemen. Het eerste is dat eHealth de
zorgorganisatie in het algemeen niets oplevert vanwege
de bestaande financieringsmodellen, het tweede is dat
zorginkopers geen eHealth-zorg inkopen vanwege
andere prioriteiten, waardoor, als je al een eHealthproduct aanbiedt als zorgaanbieder, de zorginkoper het
niet afneemt. De productie die je dan draait, kan niet
betaald worden vanuit de zorgverzekering. De
kolomsgewijze financiering speelt daarbij een rol.”

3.5.2

Marktverstorende subsidies?

Als het gaat om financiering, dan zijn leveranciers
kritisch over de wijze waarop subsidies worden ingezet.
Een geïnterviewde zegt: “Subsidie wordt in Nederland
niet altijd op effectieve wijze ingezet, omdat onvoldoende
rekening wordt gehouden met opschaling en gebruik.
Daardoor komen veel pilots niet tot wasdom en wordt
het voor gevestigde leveranciers moeilijk om in dit veld
voet aan de grond te krijgen.

De wijze van inzet van subsidies verstoort/verstoorde
een goede marktwerking.” Een andere leverancier is
hierover nog meer uitgesproken: “Subsidie is niets anders
dan een nationale geldverbrandingsmachine.
De manier waarop de overheid geld verstrekt is
bovendien ondoorzichtig en bedenkelijk, het werkt
marktverstorend omdat niet-levensvatbare initiatieven
jarenlang in leven worden gehouden.”

3.5.3

Ontbrekende samenwerking en regie

Enkele ondervraagden wijzen op een gebrek aan regie in
een versnipperd landschap. Een beroepsorganisatie geeft
aan: “De ICT is erg versnipperd, eilandautomatisering.
Om hier verandering in te brengen is een regisseur nodig,
die ervoor kan zorgen dat stapsgewijs naar een betere
situatie kan worden gewerkt.” Een care-instelling
constateert een gebrek aan samenwerking: “solistisch
denken van partijen in de zorg; het is heel moeilijk om te
komen tot teamdenken in de keten, tot echt integrale
zorg.”
Een leverancier stoort zich aan het ontbreken van regie
in de markt: “Er is onvoldoende regie; men probeert enige
regie te bereiken met het systeem van beperkte
marktwerking, maar er is onvoldoende sprake van
selectieve inkoop om efficiënte oplossingen zoals
telemedicine te stimuleren.” Een andere leverancier stelt:
“Een groot probleem is de ellenlange besluitvorming in
de zorg. De machtsstructuur in de zorg maakt het
besluitvormingsproces heel moeilijk.” Met name bij
ketenprocessen is dit een probleem: “Voor ketenoverstijgende problematiek is er het probleem dat je geen
factuuradres hebt. Wie in de keten moet dan gaan
betalen? Bij zaken als ‘personal health records’ heb je
datzelfde probleem.”

49 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

3.5.4	Zorggebruikers en zorgverleners nog
onbekend met eHealth

3.5.5	Obstakels in cultuur van zorgverleners en
patiënten

Enkele geïnterviewden wijzen op gebrekkige bekendheid
met eHealth bij zowel zorggebruikers als zorgverleners. Een
vertegenwoordiger van een beroepsorganisatie zegt: “De
bekendheid onder huisartsen is een grote belemmering.
Ook onder de jongere generatie huisartsen zijn er nog
weinig die eHealth kennen en gebruiken.”
Een verzekeraar zegt: “Opleiding is daarbij een belangrijk
punt. Hoewel eHealth al wel meer in de opleidingen van
zorgverleners wordt meegenomen, kan nog meer de
nadruk gelegd worden op de relatie met kwaliteit van zorg
en empowerment van patiënten.”Ook de GGZ heeft
hiermee te maken: “Een andere belemmering is de
onbekendheid met eHealth onder de behandelaars.
De mindset is niet altijd gericht op ICT, kennis en ervaring
bij zorgprofessionals is te weinig aanwezig.”

Sommigen zien belemmeringen in de cultuur van de
zorgverlener. Met ‘cultuur’ lijken de geïnterviewden
daarbij te verwijzen naar het geheel aan waarden,
opvattingen en gewoontes. Een vertegenwoordiger van
een overheidsinstantie zegt: “Belemmeringen voor het
gebruik van eHealth liggen verder vooral in de cultuur
van de zorgverlener. Het benodigde veranderen van
organisatie en proces kan weerstand oproepen.
Daarnaast moet het management innovatiegericht zijn
en durf hebben. Vaak is er sprake van kortetermijnvisie.”
Een ander merkt op: “De zorg is een relatief
conservatieve bedrijfstak; dit is ook logisch, want het is
heel belangrijk dat het primaire proces niet gehinderd
wordt.” Een leverancier zegt: “Een van de
belemmeringen is dat er nog weinig bewustzijn is
onder zorgverleners. Zij zijn degene die er mee aan de
slag moeten, die het moeten aandragen bij de patiënt.
Dit moet de zorgverlener dan wel willen. De patiënt zal
het niet uit zichzelf gaan doen.”

“Subsidie wordt in Nederland niet altijd op
effectieve wijze ingezet, omdat onvoldoende
rekening wordt gehouden met opschaling
en gebruik.”
Maar ook de patiënt kijkt nog de kat uit de boom. En als hij
eenmaal aanhaakt, dan haakt hij soms ook weer af,
bijvoorbeeld in de GGZ: “Ook zien we dat cliënten de online
behandeling of opdrachten niet altijd afmaken.
Er is nog meer inzicht nodig voor welke cliënten het meer
en minder geschikt is en in de factoren die het gebruik van
online tools aantrekkelijk maakt.” Een vertegenwoordiger
van een andere GGZ-instelling zegt: “De therapietrouw laat
op dit moment nog te wensen over. Daarbij is echter wel
een groot verschil tussen de modules. Bij de onbegeleide
modules haakt ongeveer veertig procent af, maar bij de
begeleide modules is er nauwelijks uitval.”

Veranderbereidheid is volgens een koepelorganisatie
een lastig punt: “Oudere mensen zijn vaak geen
voorstanders van nieuwe technologieën en de
bijbehorende veranderingen. Dit geldt voor zowel
patiënten als zorgverleners.” Een andere koepelorganisatie bevestigt: “Het vereist een attitudeverandering bij
zowel zorgverlener als patiënt. De verhouding tussen
patiënt en zorgverlener wijzigt.”
Sommigen spreken van een gebrek aan urgentie.
Een verzekeraar merkt op: “Wat nog lastig is met
implementatie van eHealth is dat de noodzaak nog te
weinig wordt gevoeld omdat de problemen die op ons

50 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

afkomen nog te ver in te toekomst liggen.” Een
leverancier zegt: “Daarbij is er een enorm gebrek aan
urgentie. Zorgverleners kunnen hun patiënten een
betere en meer transparante manier van werken
ontzeggen zonder er over na te denken.”

“Wat nog lastig is met implementatie
van eHealth is dat de noodzaak nog te
weinig wordt gevoeld omdat de problemen die op ons afkomen nog te ver in te
toekomst liggen.”
3.5.6	Gebrek aan standaardisatie en 			
interoperabiliteit
Zowel vanuit beroepsorganisaties en koepels van
zorgaanbieders als vanuit zorginstellingen wordt
gewezen op de problematiek rondom interoperabiliteit
en de noodzaak tot standaardisatie. Vanuit een careinstelling wordt naar voren gebracht: “Het ontbreken
van standaarden is echt een probleem. Dat je, als je als
cliënt bij een andere zorgorganisatie komt, of zorg van
meer dan één organisatie krijgt, je weer een ander
kastje moet of een extra kastje erbij. Vooral uniformiteit
in de basisvoorzieningen is gewenst, zodat verschillende
toepassingen en zorgaanbieders gebruik kunnen
maken van dezelfde basisvoorzieningen.”
Een zorgaanbieder in de GGZ beklaagt zich over het
“trage verandertempo” van sommige leveranciers;
kleine veranderingen kunnen een tot anderhalf jaar
duren en koppelingen met andere systemen komen
moeilijk tot stand of zijn zo mager dat het nauwelijks
meerwaarde heeft. Eén leverancier zegt: “Leveranciers
van de apparatuur van meetapparaten zijn niet
gemotiveerd om hun meetgegevens automatisch in te

voeren in EPD’s, omdat hun businessmodel is dat ze ook
de toegang tot de gegevens via een eigen systeem of
portaal kunnen verkopen.”
Er zijn ook nuanceringen op de kritiek op leveranciers.
Eén geïnterviewde wijst erop dat leveranciers
weliswaar nog te veel hun eigen gang gaan, maar ook
de vraagzijde misschien niet goed georganiseerd is.
Vertegenwoordigers van leveranciers wijzen ook op
hoge eisen vanuit de vraagzijde: “ICT-leveranciers in de
zorg worden vaak onterecht beschuldigd van
onwilligheid om standaarden te accepteren. Ze hebben
juist geen behoefte om op het gebied van de technische
basis het wiel opnieuw uit te vinden. Leveranciers
steken hun energie liever in het ontwikkelen van
functionaliteit met toegevoegde waarde. In de praktijk
worden leveranciers echter geconfronteerd met een
grote aanspraak op hun verandercapaciteit. Zo moeten
grote leveranciers onder hoge druk nieuwe
declaratiemodules inbouwen met veel nieuwe regels,
waarbij de regels zo laat bekend zijn dat het bijna
onmogelijk is om verantwoord de benodigde
wijzigingen in te bouwen en te testen. Leveranciers
hebben juist groot belang bij standaarden omdat deze
het ontwikkelproces kunnen versnellen. Er wordt
helaas weinig naar leveranciers geluisterd en weinig
rekening gehouden met verandercapaciteit.”

3.5.7

Complexiteit van ICT onderschat

Een leverancier wijst op de tendens om te makkelijk te
denken over de materie: “De tendens, als het gaat om
ICT in de zorg, is dat men veel te veel denkt in ‘grote
stappen snel thuis’-oplossingen, zonder rekening te
houden met het zorgproces. Men denkt: ‘een landelijk
EPD lost alles op’, of ‘een generieke verwijzing lost alles

51 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

op’. Zo werkt het niet, je moet durven differentiëren in
het soort zorg dat je wilt ondersteunen en heel goed
kijken naar wat er nodig is in het proces. Er heerst
rondom ICT een soort ‘groupthink’ dat je ICT ‘even doet’,
dat het gewoon moet werken. Maar het is een moeilijke
professie, waarin je van alles goed op orde moet
hebben, je ontwikkelstraat, je ontwikkelagenda, het
betrekken van de klant in het proces. Veel kleine
bedrijven van acht tot tien man kunnen dat niet en de
overgang van tien naar vijftig man is heel erg moeilijk.
Er wordt te makkelijk over gedacht.”

3.5.8	Onzekerheid rond wetgeving, privacy en
informatiebeveiliging
Zowel beroepsorganisaties als zorgaanbieders, maar
ook leveranciers geven aan dat er nog onduidelijkheden
zijn rondom wet- en regelgeving op zaken als privacy
en informatiebeveiliging: “Er is ook angst vanwege
onzekerheden over wet- en regelgeving. Daarnaast is er
te sterk de neiging om vanuit de privacy- en
beveiligingsgedachte alles zoveel mogelijk dicht te
zetten. Bij de balans tussen veiligheid en
gebruiksvriendelijkheid schiet men echt teveel door
naar de kant van veiligheid. Het zou mogelijk moeten
zijn om cliënten zelf meer keuze te geven welke risico’s
ze willen accepteren.”
Een andere geïnterviewde geeft aan: “Privacy en
informatiebeveiliging leveren ook moeilijke
vraagstukken op, bijvoorbeeld bij ketenzorg en
uitwisseling van informatie tussen zorgverleners die
daarvoor nodig is. Delen van informatie is belangrijk
maar er zitten ook veel haken en ogen aan.”
Voor leveranciers van eHealth-diensten neemt het

beveiligingsdebat heel praktische vormen aan: “Voor de
beveiliging van de patiëntenwebsite moet DigiD met
sms-functie gebruikt worden. Dit is echter een grote
drempel. Studenten hebben bijna standaard DigiD met
sms-functie vanwege de studiefinanciering, maar de
meeste andere burgers moeten dit eerst aanvragen.
Daarnaast is voor de koppeling met het PGD DigiD met
sms-functie eigenlijk niet voldoende, hier zou een
moment van face-to-face contact bij de registratie aan
toegevoegd moeten worden. Maar de drempel moet
niet te hoog worden, anders wordt het zeker niet
gebruikt. En daarbij is de vraag: wie moet de
persoonlijke uitgifte gaan uitvoeren? Het ontbreken
van een goede infrastructuur voor patiëntauthenticatie
is een hindernis. Je wilt eigenlijk een goed beveiligde
individuele pas voor iedereen. In andere landen wordt
hier ook mee gewerkt, bijvoorbeeld in Israël.”

3.5.9	Meer bewijs nodig voor de effectiviteit van
eHealth
Enkele ondervraagden koppelen de terughoudendheid
van zorgverleners aan behoefte aan meer bewijs voor
effectiviteit van eHealth. Een koepelorganisatie geeft
aan: “Bewijsvoering speelt een belangrijke rol. Voor veel
digitale zelfmanagementinstrumenten kan nog weinig
verbetering worden aangetoond, met name op het punt
van harde medische indicatoren, bijvoorbeeld effecten
op ernstige zaken als amputaties, blindheid, hart- en
vaatziekten. Dergelijke effecten kunnen vaak pas op
langere termijn worden aangetoond.” Ook een GGZwoordvoerder wijst op het ontbreken van voldoende
klinisch bewijs voor de effectiviteit van eHealth: “Er is
daarnaast nog te weinig klinisch bewijs voor de
effectiviteit. In de GGZ zijn RCT’s (randomized controlled
trials) gebruikelijk om bewijs voor effectiviteit te

52 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

leveren en dat is zeer intensief. De technologie is veel
sneller en daarom is het zoeken naar andere manieren
die effectiviteit meten.”
Maar ook voor de verzekeraar is een bewijs niet
onbelangrijk, al hoeft dit niet een volledige
effectiviteitsstudie te zijn: “Je moet bij eHealthinitiatieven wel keuzes maken; wij gaan ervan uit dat je
binnen een jaar wel resultaat moet zien wil het
initiatief blijvend gefinancierd worden. Het gaat daarbij
om empirisch bewijs uit de praktijk. Voldoende
behandeleffectiviteit en klantwaardering zijn daarbij
belangrijk. Het gaat niet om een complete
effectiviteitsstudie binnen een jaar.”
Sommige leveranciers en een patiëntenorganisatie zien
de bewijskwestie ook wel als een excuus waar andere
bezwaren achter zitten, zoals de angst voor meer werk,
verlies van inkomsten door substitutie naar de eerste
lijn of controleverlies.

3.5.10	Angst voor negatieve effecten op werk of
inkomen
In de care speelt soms bij medewerkers de angst voor
baanverlies of verandering van de aard van het werk:
“Bij medewerkers is nog veel angst, ook vanwege de
onrust over banen. Er zijn ook cultuuraspecten: door alle
fusies voelen medewerkers niet altijd meer een
duidelijke band met de werkgever.” Ook in de curesector speelt angst voor baanverlies een rol: “Daarnaast
zijn er ook interne barrières die er mee te maken
hebben dat mensen bang zijn dat ze minder werk
zullen hebben of dat ze ontslagen zullen worden. Zo zal
de inschrijfbalie geen reclame maken voor elektronisch
afspraken, omdat er dan personeel uit zal moeten.”

Een ander brengt naar voren dat zorgverleners ook
terughoudend zijn uit angst inkomen te verliezen:
“Zo moet er voldoende financiële compensatie
tegenover staan. Op dit moment is dat nog niet het
geval. Voor € 3,50 per e-mailconsult gaan specialisten
dat niet gebruiken als ze daardoor inkomsten op hun
spreekuur mislopen.”

3.6 Belemmeringen overwinnen
Hoewel er veel belemmeringen worden gezien, bestaan
er ook ideeën over wat er gedaan kan worden om deze
belemmeringen te overwinnen. Deze liggen op het
gebied van financieringsmogelijkheden, versterken van
de vraag van patiënten, betere systeemintegratie,
kennisdeling en ondernemerschap.

“Wat betreft een goede manier om
eHealth te stimuleren kunnen we veel
leren van de Verenigde Staten, met
name van het ‘meaningful use’programma. Daarbij worden subsidies
op een verstandige manier ingezet om
stapsgewijs het inbouwen van nieuwe
functionaliteit te stimuleren.”
3.6.1

Andere vormen van financiering

Een leveranciersvertegenwoordiger wijst op
mogelijkheden om op een betere manier om te gaan
met subsidies en om te komen tot andere prikkels door
veranderingen in de financiering van de zorg: “Wat
betreft een goede manier om eHealth te stimuleren
kunnen we veel leren van de Verenigde Staten, met
name van het ‘meaningful use’-programma. Daarbij
worden subsidies op een verstandige manier ingezet
om stapsgewijs het inbouwen van nieuwe functio-

53 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

naliteit te stimuleren. In feite moet je zoeken naar een
model waarbij eHealth ertoe kan leiden dat
tegelijkertijd de kosten in de zorg omlaag gaan en de
kwaliteit en veiligheid omhoog. Je moet dan naar een
andere manier om het zorgstelsel te financieren.
De oplossing ligt mogelijk in populatiegebonden
bekostiging, waarbij je bijvoorbeeld binnen een regio
hetzelfde bedrag geeft dat nu wordt uitgegeven aan de
zorg, en daarvoor alle zorg binnen die regio aanbiedt.”
Zorgverleners wijzen daarnaast op het belang van
adequate vergoedingen voor nieuwe eHealthtoepassingen. “De belangrijkste stimulans voor eHealth
blijft toch een goed businessmodel. Maar als er dan
bewijs is dat iets werkt, dat je voldoet aan eisen van
kwaliteit en effectiviteit, dan moet het je ook gegund
worden door verzekeraars en overheid, en er moet dan
wel een fatsoenlijke vergoeding tegenover staan.”

3.6.2

Vraag vanuit patiënten versterken

Vooral leveranciers benadrukken een rol voor patiënten
in het stimuleren van eHealth. Een leveranciersvertegenwoordiger geeft aan: “Ook moeten we de patiënt
veel meer een rol in het proces geven. Een mooie
parallel is het serviceboekje. Als ik mijn auto naar de
garage breng, dan schrijft de garage in het serviceboekje
wat er is geregeld, en op zo’n manier dat de informatie
in het boekje relevant is voor de volgende autobezitter
en monteur. Ook bij de dierenarts is het zo geregeld.
Maar voor de patiënt werkt het zo nog niet. Toch zie je
dat in andere landen die systematiek wordt gehanteerd,
in Australië met het ‘Patient Centered EHR’, in de
Verenigde Staten met het ‘Blue Button’-programma. Dit
is een veel logischer model dan de

zorgverlener confronteren met een selectie uit het
dossier van een reeks andere zorgverleners, waaruit hij
vervolgens zelf de relevante informatie moet
destilleren.”
Een andere leverancier zegt in dit kader: “Een goede
stimulans voor de kwaliteit van zorg zou zijn als
zorgverleners gescoord worden door patiënten,
bijvoorbeeld via Zorgkaart Nederland. Dit zorgt voor
een soort marktwerking, patiënten kiezen dan vanzelf
voor de betere zorgverleners. Ook geeft het een handvat
voor verbeteringen aan de zorgverleners.”

Een patiëntenorganisatie geeft aan dat patiënten meer
invloed kunnen hebben op het gebruik van bepaalde
eHealth-toepassingen: “Op dit moment heeft de patiënt
geen invloed op of hij telemonitoring kan gebruiken.
Dit is afhankelijk van of het ziekenhuis het aanbiedt. In
theorie zouden ze naar een ander ziekenhuis kunnen,
maar in de praktijk gebeurt dat niet. Idealiter zou de
patiënt hierop invloed kunnen uitoefenen en zelf
kunnen kiezen welk systeem of welke onderdelen hem
of haar aanspreken. Is het aan de arts om te beslissen of
de patiënt telemonitoring kan gebruiken, als er
bewijzen zijn voor lagere mortaliteit en minder
ziekenhuisopnames? En past het niet in deze tijd om
meer zelf te regelen op het gebied van je gezondheid?
Zelfmanagement en meer regie leiden bewezen tot
meer kwaliteit van leven.”

3.6.3	Afspraken over standaardisatie en betere
(systeem)integratie
Waar gebrek aan interoperabiliteit wordt ervaren als
belemmering, wordt goede integratie van systemen als
stimulans gezien. Een beroepsorganisatie zegt:

54 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

“Integratie van nieuwe functionaliteit met het huidige
zorgverlenerdossier is een belangrijk aspect. Daarnaast
is standaardisatie enorm belangrijk. De zorg is een
polderlandschap, maar eigenlijk moeten leveranciers
die zich niet aan standaarden willen committeren van
de markt af.” Een andere beroepsorganisatie geeft aan:
“eHealth moet geïntegreerd zijn in het systeem van de
zorgverlener, zodat hij niet meerdere systemen hoeft te
gebruiken. Veel patiëntportalen zijn bijvoorbeeld nog
niet geïntegreerd in het systeem van de zorgverlener.”
Integratie betekent ook dat eHealth-toepassingen goed
zijn in te passen in het zorgproces: “Het moet geen tijd
kosten en het moet goed passen in de dagelijkse
werkzaamheden.”

“eHealth moet geïntegreerd zijn in het
systeem van de zorgverlener, zodat hij
niet meerdere systemen hoeft te
gebruiken.”
3.6.4

Vergroten van bewustzijn en kennis

Meerdere geïnterviewden wijzen op het belang van het
delen van informatie over goede voorbeelden. Een
patiëntenorganisatie geeft aan: “Er zou een digitaal
platform moeten zijn waar zorgverleners en
-instellingen goede voorbeelden en handvatten kunnen
vinden. Nu stranden veel initiatieven doordat het niet
goed voorbereid is.”
Een vertegenwoordiger van een zorginstelling zegt:
“Je kunt ook veel meer gaan samenwerken met
verschillende partijen om van elkaars deskundigheid
te leren.” Daarbij kunnen ook andere partijen betrokken
worden, bijvoorbeeld uit de kunstenwereld. “Zo’n
andere partij brengt veel nieuwe inzichten mee.”

Een vertegenwoordiger van een koepel van zorgaanbieders geeft aan: “Daarnaast moet er ook meer ‘public
awareness’ komen. Op dit moment snappen mensen
niet wat het voor ze kan opleveren. Je moet het publiek
positief benaderen, in plaats van wachten op negatieve
geluiden in de media.”

“Daarnaast moet er ook meer ‘public
awareness’ komen. Op dit moment snappen mensen niet wat het voor ze kan
opleveren.”
3.6.5	Vertrouwen op ondernemerschap en
motivatie
Sommigen wijzen op het belang van ondernemerschap
en motivatie. Een leverancier zegt: “Voorwaarden voor
succes als het gaat om eHealth zijn toch vooral: een
lange adem hebben, ondernemerschap, er echt bovenop
zitten en overtuigingskracht. Echt vanaf het begin een
businesscase hebben en aansluiting vinden bij de ‘key
users’.” En: “Om een eHealth-dienst van de grond te
krijgen moet je er gewoon constant zelf bij zijn, alsof je
je eigen huis laat bouwen, je kunt dat niet uit het oog
verliezen. Bij subsidieprojecten gebeurt dat niet op die
manier, daarom ontstaat door subsidies eigenlijk een
begraafplaats van ideeën.”
Ook bij zorgaanbieders kan dit een rol spelen: “Je ziet
dat fysiotherapeuten ondernemend zijn en dat de jonge
garde ontwikkelingen omarmt. Prikkels zijn bijvoorbeeld het je willen onderscheiden door innovatie en
onvrede over de huidige beperkende administratief
georiënteerde systemen.”

55 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

3.6.6

eHealth als internationaal ‘uithangbord’

Een medewerker van een GGZ-instelling wijst op de
mogelijkheid voor de overheid om stimulerend op te
treden: “De overheid zou eHealth en e-mental health
meer als ‘het nieuwe baggeren en het nieuwe Dutch
Design’ kunnen neerzetten. Nederland loopt nog steeds
voorop en heeft veel expertise, daar zouden we internationaal ons mee kunnen positioneren. Ook in healthgames is Nederland wereldwijd een heel grote speler.”

3.7 G
 een gemeenschappelijk beeld van
wie er aan zet is
Als het gaat om wie er aan zet is om de implementatie
van eHealth verder te brengen, komt uit de gesprekken
met deskundigen een divers beeld naar voren. Daarbij
worden verschillende rollen toegedicht aan de
verschillende partijen, waaronder overheid en
verzekeraars, zorgaanbieders, patiëntenorganisaties en
patiënten zelf.

3.7.1	De overheid: voorwaarden scheppen of regie
pakken?
Sommige deskundigen zien de rol van de overheid
vooral in de voorwaardenscheppende sfeer. Aandachtspunt hierbij is het wegnemen van belemmeringen en
schotten, zoals het makkelijker maken van de
financiering. Iemand merkt daarbij op: “Je kunt eHealth
niet van bovenaf opleggen.” Een zorgverlener geeft aan
dat je van de overheid geen doorbraak mag verwachten
omdat deze zich juist terugtrekt.
Anderen vinden dat van de overheid een duidelijke visie
en een vorm van regie mag worden verwacht. Een
vertegenwoordiger van een koepel van zorgaanbieders
stelt: “De overheid heeft geen regie, er ontbreekt een

duidelijke visie voor de zorg. Goed voorbeeld hierin is het
‘meaningful use’-programma in Amerika. Hierin is heel
duidelijk gezegd: over zoveel jaar willen we hier zijn en
daarvoor moeten we nu dit doen. De overheid zou een
concreet vijfjarenplan moeten hebben. Als je dat hebt,
kun je beter invulling geven aan de activiteiten die je nu
moet initiëren.” Een zorgverlener zegt hierover: “Het is
belangrijk om een stip op de horizon vast te stellen en de
stappen daar naartoe. Overheden en vergelijkbare
instellingen denken in termijnen van twee tot vier jaar.
Je hebt echter een visie nodig voor een termijn van
minimaal dertig jaar, om echt iets te kunnen bereiken.”

“Het is belangrijk om een stip op de
horizon vast te stellen en de stappen
daar naartoe. Overheden en vergelijkbare instellingen denken in termijnen
van twee tot vier jaar. Je hebt echter een
visie nodig voor een termijn van minimaal dertig jaar, om echt iets te kunnen
bereiken.”
Financiering blijft daarbij een belangrijk aandachtspunt,
hierbij worden overheid en verzekeraars ook wel in één
adem genoemd: “Overheid en verzekeraars zijn aan zet
om slimmere financiering te regelen, waardoor eHealth
lonend kan worden. Het heeft zeven jaar geduurd
voordat aanbieden van anonieme zorg goed geregeld
was.”
Een onderdeel van de gewenste ‘regie’ is voor sommigen
het sturen op standaarden. Een GGZ-instelling zegt: “Het
is fijn dat de overheid/EU zo sterk inzet op standaarden
in ICT-land, als we makkelijk kunnen koppelen zal dit
veel geld en frustratie schelen. Koppelingen zijn de

56 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

nummer-één-wens bij behandelaars als het gaat om
opruimen van beren op de weg.” Ook een leverancier
van eHealth-diensten ziet een rol op het gebied van
standaarden: “De overheid mag meer druk zetten op
leveranciers als het gaat om standaardisatie en
koppelingen.

3.7.2	Verzekeraars: samenwerken, sturen op inkoop
en slim financieren
Van verzekeraars wordt verwacht dat ze sturen op
kwaliteit via de zorginkoop en samen met de overheid
de financiering slim regelen. Ook is het belangrijk dat ze
samenwerken.
Verschillende partijen benadrukken de sturende rol van
de verzekeraar: “Zorgverzekeraars kunnen de opschaling
van eHealth faciliteren door het als norm bij zorginkoop
te stellen, te beginnen met basale mogelijkheden zoals
het kunnen maken van afspraken via internet en
e-consulten. Ook kunnen ze eisen stellen aan de
interoperabiliteit.”
“De zorgverzekeraars zijn nu aan zet op het gebied van
financiën en op het gebied van prestatie-indicatoren. Ze
moeten bijvoorbeeld de zorgverlener verplichten om de
kwaliteit van leven goed en gestructureerd te meten.
Voor de patiënt is dit eigenlijk de belangrijkste prestatieindicator. Ook het reviewen van zorgverleners door
patiënten zouden zij moeten stimuleren. De overheid
kan hier een rol in spelen door hier druk op te zetten.” En:
“Verzekeraars zouden een stevige rol kunnen hebben
door het sturen op inkoopeisen. Zo kun je bijvoorbeeld de
inzet van teleconsultatie enorm stimuleren. Toch gebeurt
dat te weinig, kennelijk is er ook bij de verzekeraars geen
urgentie.”

Een leverancier vindt dat de verzekeraar zich meer kan
verbinden aan bewezen oplossingen: “Van verzekeraars
mag je meer long term commitment verwachten voor
oplossingen die bewezen resultaten leveren. Soms
lijken verzekeraars geen consistent beleid te voeren en
ben je als dienstenaanbieder van willekeur afhankelijk.
Het is de verantwoordelijkheid van een verzekeraar om
reële tarieven te bieden voor oplossingen die zich
bewezen hebben. Het is de verantwoordelijkheid van de
eHealth-aanbieder om met een goed product te komen
en die van de verzekeraar om de eHealth-aanbieder dan
ook groei te gunnen.”
Ook wordt erop gewezen dat verzekeraars moeten
samenwerken en niet elk voor zich oplossingen
ontwikkelen: “Je hebt dan het probleem dat zaken bij de
zorgverlener verschillend afgehandeld moeten worden
voor patiënten met verschillende aanvullende
verzekeringen. Voor een zorgverlener die een eHealthoplossing moet aanbieden is dat niet meer te volgen.”
Een koepel van zorgverleners zegt: “De zorgverzekeraars
kunnen wel meer actief meedenken hoe de investeringen en baten beter verdeeld kunnen worden,
zodat zorgaanbieders ook ruimte krijgen om in eHealth
te investeren. Het is onrealistisch om te denken dat
eHealth op korte termijn veel besparingen kan
opleveren, want investeringen in infrastructuur en
opleidingen moeten eerst terugverdiend worden.”

3.7.3

Bewustere en actievere zorggebruikers?

Diverse partijen vinden een grotere rol van de
zorggebruiker relevant, maar sommigen twijfelen of
deze makkelijk gerealiseerd zal worden. Een beroepsorganisatie van zorgverleners stelt: “Eigenlijk zou de

57 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

patiënt de macht moeten hebben om het gebruik van
eHealth te kunnen afdwingen. Het is echter niet
realistisch om te verwachten dat patiënten deze rol
op zich nemen.” Een leverancier stelt: “Patiënten moeten
meer te kiezen krijgen, maar moeten ook bereid zijn om
mee te werken aan ICT-gestuurde zorg. Zij zullen dan
uiteindelijk meer regie krijgen over hun eigen
gezondheid en zorg. De patiëntenverenigingen zullen
hier ook een standpunt op in moeten nemen.” Een
overheidsorganisatie verwacht dat de ontwikkeling in
de techniek de rol van patiënten zal versterken: “De
patiënt zal steeds meer aan zet komen door de snelle
ontwikkelingen in de mobiele technologie.”

“De zorgverleners zijn aan zet om de
implementatie en opschaling van
eHealth op gang te brengen. Ten eerste
uit eigen belang, als ze er nu op inzetten
kunnen ze er controle over hebben.
Daarnaast is het hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid, als antwoord op de
verwachte grotere zorgvraag.”
3.7.4

Zorgverleners meer aan de slag met eHealth?

Enkele beroepsorganisaties van zorgverleners geven aan
dat de zorgverlener al aan de slag kan: “De zorgverleners
zijn aan zet om de implementatie en opschaling van
eHealth op gang te brengen. Ten eerste uit eigen belang,
als ze er nu op inzetten kunnen ze er controle over
hebben. Daarnaast is het hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid, als antwoord op de verwachte
grotere zorgvraag. De beroepsgroep moet dit
gezamenlijk oppakken.” Niet iedereen ziet zorgverleners
hierin voorop lopen. Een leverancier stelt: “Zorgverleners
zullen wel volgen, als er verplichtingen en geld aan vast

zitten. Organisaties zijn niet veranderingsgezind, dit
zouden ze wel meer moeten zijn.”
Er ligt ook een taak voor de beroepsverenigingen, vindt
een koepelorganisatie: “Beroepsverenigingen kunnen
meer inzetten op het opnemen van eHealth in
opleidingstrajecten, dat krijgt nu nog te weinig
aandacht. Op zich zal de jongere garde wel vanzelf wat
meer ICT-minded zijn.”
Enkele geïnterviewden benadrukken de gedeelde
verantwoordelijkheid van zorgverlener en patiënt: “Een
zorgverlener kan het wel aanbieden, maar de patiënt
moet het ook willen gebruiken. En een patiënt kan het
wel willen gebruiken, maar de zorgverlener moet het
dan ook aanbieden.”

3.7.5

Leveranciers en afnemers

De leveranciers worden enkele keren genoemd in
combinatie met andere partijen zoals zorgverleners,
patiënten en verzekeraars. Echter, de ondervraagden
noemen de leverancier meestal niet als de partij die
‘aan zet’ is. Een beroepsorganisatie van zorgverleners
benadrukt nogmaals het belang van beweging bij
leveranciers, maar daar moeten zorgverleners dan wel
op sturen: “Ten aanzien van ICT-ontwikkelingen vinden
wij het belangrijk dat de ICT-leveranciers in beweging
komen om te helpen ontwikkelingen in gang te zetten
die de beroepsgroep echt helpen. De leveranciersmarkt
voor onze beroepsgroep is conservatief en zit op slot.
Tegelijkertijd is er nog te weinig kritische vraagstelling
richting leveranciers vanuit de beroepsgroep zelf. Het is
zaak de vraag vanuit de beroepsgroep verder te
mobiliseren om een kwaliteitsslag te maken.”

58 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

“Patiënten moeten meer te kiezen krijgen,
maar moeten ook bereid zijn om mee te
werken aan ICT-gestuurde zorg.”
3.8 Conclusie en discussie
In de consultatieronde is gesproken met verschillende
actoren met elk hun eigen rol in het zorgveld. Opvallend
is dat positieve verwachtingen van de inzet van
eHealth onder de geïnterviewden breed gedeeld
worden, ook door verschillende actoren. Hierbij kan een
rol spelen dat vooral professionals werden geïnterviewd die zich beroepsmatig veel met zaken rondom
eHealth en/of ICT in de zorg bezighouden. Tegelijkertijd
mag van hen verwacht worden dat zij door hun
professionele betrokkenheid gezamenlijk een goed
beeld hebben van de inzichten en discussies die
bestaan in het zorgveld rondom eHealth en dat zij
daardoor een evenwichtig beeld kunnen schetsen.

Men verwacht wel dat de mogelijkheden voor
patiënten op het gebied van onder andere portalen
en inzage in het dossier gaan toenemen.
Ten aanzien van zelfmanagement kan op basis van
literatuur worden opgemerkt, dat om zelfmanagement
mogelijk te maken, aanpassingen nodig zijn in
zorgorganisatie, zorgfinanciering, verantwoording en
toezicht. Ook vraagt het om een andere visie op zorg.
ICT is daarbij slechts een van meerdere randvoorwaarden (Landelijk actieprogramma zelfmanagement,
2012). Actief gebruik van eHealth in het kader van
zelfmanagement is daarom naar verwachting ook
afhankelijk van de mate waarin ook andere
voorwaarden voor zelfmanagement aanwezig zijn.

Verwachtingen van eHealth voor het bereiken van
doelen in de zorg (zelfmanagement, doelmatigheid en
betaalbaarheid, continuïteit van zorg, patiëntveiligheid,
kwaliteit en toegankelijkheid) komen overeen met
diverse recente publicaties (Minister van VWS, juni
2012), (NYFER, 2013) (KNMG, NPCF en Zorgverzekeraars
Nederland, 2012). Tegelijkertijd wordt wel gewaarschuwd
voor te hoge verwachtingen, vooral op korte termijn.

Meerdere geïnterviewden, vooral (koepels van)
zorgverleners zijn terughoudend als het gaat om
positieve kosteneffecten, zeker op de korte termijn. Zij
verwachten zelfs dat kosten, zeker in eerste instantie,
zullen toenemen. Tegelijkertijd worden er door anderen
voorbeelden gegeven van hoe eHealth kosten zou
kunnen besparen. In het Nederlandse beleid is
beperking van kostenstijging wel degelijk een
uitgangspunt (Minister van VWS, juni 2012). Het is
daarom van belang om meer inzicht te verkrijgen in de
mechanismen waarlangs de inzet van eHealth
daadwerkelijk tot kostenbesparingen kan leiden.

In overeenstemming met het eHealth Action Plan
2012-2020 (Europese Commissie, 2012) leggen veel
geïnterviewden een belangrijk accent op de rol van
eHealth bij het bevorderen van meer participatie van de
patiënt. Tegelijkertijd wordt een actieve of eisende rol
van patiënten als het gaat om het gebruik van eHealth
nog niet door de geïnterviewden waargenomen.

Uit de interviews komt het beeld naar voren dat
Nederland zich in vergelijking met andere landen in de
voorhoede bevindt op het gebied van eHealth. De
indruk dat Nederland in vergelijkingen met andere
landen in het algemeen goed scoort, wordt bevestigd
door enkele recente internationale studies over eHealth
(Schoen en Osborn, 2012) (HIM Health Information

59 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

Management, UEMO, Universitat Oberta de Catalunya,
Block de Ideas en Tech4i2, 2013). Het zorgveld bevindt
zich met eHealth nog wel in de fase van experimenteren. Er wordt gesproken over een lappendeken
van experimenten.

delijk wordt genoemd is een versnipperde benadering
van ICT in de zorg (‘gebrek aan regie’). Het aspect van te
veel versnippering om het potentieel van eHealthtoepassingen te benutten is eerder geconstateerd op
Nederlands beleidsniveau (Minister van VWS, juni 2012).

Uit de gesprekken komt naar voren dat er veel zicht is op
de aspecten die van belang zijn om te komen tot een
goede implementatiestrategie. Tegelijkertijd wordt
geconstateerd dat er nog veel onbekendheid is met
eHealth en dat er nog onvoldoende aandacht is voor
eHealth in de opleidingen van zorgverleners. Het zou
goed zijn om de beschikbare kennis meer toegankelijk en
toepasbaar te maken en te gebruiken in het bevorderen
van bewustwording en het verbeteren van opleidingen.

Een belemmering, die vooral naar voren wordt gebracht
door leveranciers, is de mogelijk marktverstorende
werking van subsidies. Daarbij doet zich de vraag voor
of en hoe dit instrument op een zodanige wijze kan
worden ingezet dat marktverstorende effecten niet
optreden.

De geïnterviewden zien nog veel verschillende
belemmeringen. Zorgen over de financiering van
eHealth-toepassingen komen hierbij het meest
prominent naar voren. Daarnaast worden onder andere
het gebrek aan standaardisatie en interoperabiliteit,
onbekendheid met eHealth, beroepscultuur, gebrek aan
bewijs en onduidelijkheid over wetgeving genoemd.
Deze belemmeringen worden ook op Europees niveau
gesignaleerd (Europese Commissie, 2012). Interessant is
de vraag in hoeverre de genoemde belemmeringen in de
praktijk worden ervaren door zorgverleners als zij
eHealth-oplossingen beschikbaar maken voor hun
patiënten of cliënten. Hierop wordt nader ingegaan bij
de resultaten van het uitgevoerde panelonderzoek in
hoofdstuk 5 en hoofdstuk 7.
Interessant is dat ook enkele belemmeringen naar voren
worden gebracht die in het Europese beleidskader niet
nadrukkelijk genoemd worden. Een punt dat herhaal-

Het valt op dat tussen (koepels van) zorgverleners en
leveranciers verschillend wordt gedacht over de rol van
leveranciers als het gaat om standaardisatie en
interoperabiliteit. Aan leveranciers wordt vooral door
(koepels van) zorgverleners een weinig proactieve
houding toegeschreven. Zij zouden niet willen
meewerken aan interoperabiliteit en standaardisatie.
Leveranciers geven juist aan dat zij standaardisatie
toejuichen, maar dat er tegelijkertijd een te groot beroep
wordt gedaan op hun verandercapaciteit. Vanuit dit
perspectief kan het interessant zijn om de rol van
leveranciers nader te onderzoeken.
Er worden diverse mogelijkheden aangevoerd door
geïnterviewden om belemmeringen weg te nemen.
Als belangrijke stimulansen worden genoemd: het beter
regelen van de financiering, het versterken van de vraag
van de patiënt, het verbeteren van de interoperabiliteit
en het stimuleren van de bewustwording. Dergelijke
zaken sluiten aan bij reeds bestaande beleidsdocumenten
op het gebied van eHealth waarin op deze punten acties
worden aangekondigd (Minister van VWS, juni 2012)

60 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

(KNMG, NPCF en Zorgverzekeraars Nederland, 2012).
Tijdens de gesprekken werd vaak het gebrek aan regie als
groot probleem genoemd. Voor het oppakken van die
regierol wordt door een deel van de stakeholders naar de
overheid gekeken. De ontwikkelingen in de organisatie
van de gezondheidszorg laten echter een heel andere
beweging zien: de regierol in de zorg wordt verlegd naar
verzekeraars en gemeentes (Minister en staatssecretaris
van VWS, februari 2013). Mogelijk is de tijd rijp voor een
andere invulling van de regierol van de overheid, naar
voorbeeld van het Amerikaanse ’meaningful use’programma7, waarbij de overheid kaders stelt, zodat de
het veld zijn werk kan doen.

Daarnaast heeft van de andere veldpartijen elk zijn rol:
zorgprofessionals, zorginstellingen, verzekeraars, ICTleveranciers en patiënten. Van zorgverleners en
zorginstellingen wordt verwacht dat zij de implementatie
en opschaling van eHealth meer op gang brengen.
Van zorgverzekeraars wordt verwacht dat ze sturen op
kwaliteit via de inkoop en samen met de overheid de
financiering slim regelen. Van zorg-ICT-leveranciers wordt
verwacht dat zij zorgen voor goed integreerbare systemen.
Patiënten lijken zich nog niet ten volle bewust van de
mogelijkheden. Er wordt wel de hoop uitgesproken dat zij
een meer actief vragende positie gaan innemen als het
gaat om inzet van eHealth, maar het is onduidelijk of dit
werkelijk te verwachten is.

3.9 Referenties
Europese Commissie (2012). Actieplan e-gezondheidszorg
2012-2020 Innovatieve gezondheidszorg voor de 21e eeuw.
Brussel: Europese Commissie.

7

HIM Health Information Management, UEMO,
Universitat Oberta de Catalunya, Block de Ideas, Tech4i2
(2013). SMART 2011/0033 Benchmarking deployment of
eHealth Among General Practitioners. Background
Document Prepared ad hoc For the Joint EC-OECD
Workshop “Benchmarking Information and
Communication Technologies in Health Systems”.
Brussel: IM Health Information Management, UEMO,
Universitat Oberta de Catalunya, Block de Ideas, Tech4i2.
KNMG, NPCF en Zorgverzekeraars Nederland (2012).
Nationale Implementatie Agenda (NIA) eHealth. KNMG,
NPCF, Zorgverzekeraars Nederland.
Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement (2012).
Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement 2008-2012,
“Kennis, Resultaten en Toekomst”. Landelijk
Actieprogramma Zelfmanagement.
Minister en staatssecretaris van VWS (februari 2013).
Gezamenlijke agenda VWS ‘van systemen naar mensen’
brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.
Minister van VWS (juni 2012). Brief aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer betreffende E-health. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
NYFER (2013). Gezond online. NYFER. Utrecht: NYFER.
Schoen, C. en Osborn, R. (2012). The Commonwealth Fund
2012 International Health Policy Survey of Primary Care
Physicians. The Commonwealth Fund. The
Commonwealth Fund.

‘Meaningful use’ is een Amerikaans overheidsprogramma dat er op gericht is om met standaarden te komen tot kwaliteitsverbetering in
informatiesystemen en in medische dossiervoering bij zorgverleners, die daarvoor een soort ‘prestatiebeloning’ ontvangen.

61 | eHealth, de motor voor de nieuwe zorg?

4. Zoeken
en bijhouden
Communicatie
van gezondheidsinformatie

patiënt-zorgverlener

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk
Vrijwel alle Nederlanders hebben toegang tot internet (94%). Twee derde van de
Nederlanders (66%) zoekt informatie over ziekte en behandeling op internet8.
eHealth-toepassingen gericht op zelfmanagement worden nog maar weinig
gebruikt. Het gaat dan om voorbeelden als het doen van een zelftest op internet (6%),
het online bijhouden van de eigen gezondheidsgegevens (4%) of op de telefoon een
herinnering instellen voor het innemen van medicijnen (2%).

4.1 Inleiding
Europees en landelijk beleid in de gezondheidszorg is
erop gericht om mensen een actievere rol te geven bij
keuzes rondom hun gezondheid en zorg (Europese
Commissie, 2012) (Minister van VWS, juni 2012).
Van eHealth wordt verwacht dat het kan ondersteunen
bij zelfmanagement en eigen regie van patiënten, onder
meer resulterend in een minder zwaar beroep op de zorg.
Vooralsnog is er echter uit internationale literatuur
onvoldoende aantoonbaar te maken dat aan deze belofte
van eHealth kan worden voldaan (Peeters, Wiegers,
de Bie en Friele, 2013). In dit hoofdstuk staan eHealthtoepassingen centraal die ondersteunen bij zelfmanagement en zorg voor de eigen gezondheid. Toegang tot
gezondheidsinformatie is een belangrijk startpunt voor
zelfmanagement. Er zijn steeds meer mogelijkheden die
zorggebruikers hierbij kunnen ondersteunen. Het gaat
dan bijvoorbeeld om online informatie over gezondheid
of ziekte, maar ook om kwaliteitsinformatie bedoeld om
keuzes te maken in het zorgaanbod. Verwacht wordt dat
het raadplegen van dergelijke keuze-informatie door
patiënten ook bij zou kunnen dragen aan de kwaliteit
van de zorg (Ketelaar, 2011). Dit laatste aspect raakt ook
8

aan het beleidsdoel van eHealth om kwaliteit van zorg
te verbeteren. Naast de beschikbaarheid van informatie
zijn er steeds meer mogelijkheden om zelf online of via
mobiele apps informatie bij te houden over de eigen
gezondheid en zorg, online gezondheidstesten uit te
voeren of online behandelingen te volgen.
Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten uit het vragenlijstonderzoek onder het Consumentenpanel Gezondheidszorg (zie hoofdstuk 2.2). Het gaat in op het gebruik van
diverse (internet)toepassingen, bijvoorbeeld het zoeken
naar gezondheidsinformatie, het meten en bijhouden
van gegevens over de gezondheid en vormen van
behandeling via internet. Daarnaast presenteren we
de resultaten uit het vragenlijstonderzoek onder psychiaters uit het KNMG-panel over het gebruik van online
behandelvormen binnen de geestelijke gezondheidszorg
(zie hoofdstuk 2.2).

Zelfzorg

Het rapport gebruikt een grafische weergave van de
resultaten voor meer overzicht. In de tabellenbijlage
staan de bijbehorende tabellen.

Omdat gebruik is gemaakt van steekproeven moet rekening worden gehouden met betrouwbaarheidsmarges (95%) bij verschillende
omvang van de (deel-)populaties. Dit houdt in dat de gegeven percentages in de werkelijkheid iets af kunnen wijken. Zie voor meer
informatie hoofdstuk 2.

63 | Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie

4.2 Gebruik van internet door zorggebruikers
Voor het online zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie is toegang tot het internet een eerste
voorwaarde. Daarnaast is van belang met welke
apparaten gebruikers toegang tot het internet kunnen
krijgen en hoe makkelijk zij het gebruik van internet
vinden.
Het gebruik van internet is behoorlijk ingeburgerd onder
zorggebruikers (zie tabel 4-1 in de tabellenbijlage).
Vrijwel alle zorggebruikers maken hiervan gebruik
voor verschillende activiteiten en vaak via meerdere
apparaten. Van de zorggebruikers maakt 6% geen
gebruik van internet. Een ruime meerderheid (71%) vindt
het gebruik van internet gemakkelijk of zeer gemakkelijk.
Van de mensen die internet gebruiken heeft zes op de
tien (60%) toegang tot internet via twee of meer

apparaten. Dit is voor vrijwel iedereen (99%) via een
computer of laptop. Iets minder dan helft (46 %) gebruikt
ook internet via een telefoon en ruim een derde (36%)
heeft toegang tot internet met een tablet (bijvoorbeeld
een iPad). Acht op de tien internetgebruikers (80%)
maakt regelmatig gebruik van internetbankieren en een
derde (32%) bestelt regelmatig goederen via internet.

4.3 Online informatie
Deze paragraaf gaat in op het zoeken van gezondheidsinformatie op internet en met mobiele apps.
Veel mensen maakten het afgelopen jaar gebruik van
internet of een mobiele app om informatie te zoeken over
ziekte en zorg (zie figuur 4-1 en tabel 4-2 in de tabellenbijlage). Zo zocht twee derde van de zorggebruikers (66%)
het afgelopen jaar naar informatie over ziekte of behan-

% zorggebruikers
0
Figuur 4-1
Zorggebruikers - Percentage
zorggebruikers dat het
afgelopen jaar informatie
zocht over gezondheid en
zorg via een website of met
een telefoon, tablet of ander
apparaat (n=720-730).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via internet informatie gezocht over een ziekte
of behandeling
Via internet informatie gezocht over voeding
of bewegen
Via internet informatie gezocht over of men
met een bepaald probleem naar de huisarts
zou moeten gaan
Via internet informatie gezocht om een keuze
te kunnen maken voor een bepaalde medische
specialist
Via internet informatie gezocht om een keuze
te kunnen maken voor een bepaald ziekenhuis
Via internet informatie gezocht om een keuze
te kunnen maken voor een bepaalde huisarts
Heeft hier het afgelopen jaar één keer of vaker gebruik van
gemaakt
Maakt hier geen gebruik van, maar zou dit wel willen
Maakt hier geen gebruik van en weet niet of men dit zou willen
Maakt hier geen gebruik van en zou dit niet willen

64 | Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie

100

deling op internet. Circa de helft zocht informatie over
voeding of bewegen (48%) en twee vijfde (39%) zocht
informatie om te bepalen of men met een bepaalde klacht
naar de huisarts zou moeten gaan. Het zoeken naar informatie om een keuze te maken voor een bepaalde huisarts,
medisch specialist of ziekenhuis kwam veel minder vaak
voor (3-7%). Voor het kiezen van een huisarts weet 80% van
de zorggebruikers niet of ze hiervan in de toekomst gebruik
wil maken of wil dit niet (zie tabel 4-2 in de tabellenbijlage). Hetzelfde zien we bij twee derde van de
zorggebruikers als het gaat om informatie voor de keuze
van een medisch specialist (67%) of een ziekenhuis (65%).

4.4 Online bijhouden van gegevens
Voor een beter inzicht in de eigen gezondheid en ter
ondersteuning van de behandeling van ziekten zijn
eHealth-toepassingen beschikbaar. Deze richten zich

op het meten en bijhouden van gegevens over de eigen
gezondheid en op het helpen volhouden van een
behandeling.
Figuur 4-2 maakt duidelijk dat zorggebruikers deze
mogelijkheden nog nauwelijks gebruiken (zie ook tabel
4-2 in de tabellenbijlage). Minder dan 5% maakte het
afgelopen jaar gebruik van het meten of bijhouden van
gegevens over de eigen gezondheid via internet, een app
of een apparaat. Ook is de groep die hier in de toekomst
gebruik van wil maken beperkt. Zo wil 13% in de toekomst
wel zelf online of via een app gegevens bijhouden over de
eigen gezondheid. Bijna een vijfde wil gebruik maken van
een automatische herinnering voor medicatie (18%) of een
apparaat dat geregeld gezondheidswaarden meet en
doorstuurt naar een zorgverlener of het ziekenhuis (19%).

% zorggebruikers
0
Figuur 4-2
Zorggebruikers - Percentage
zorggebruikers dat het
afgelopen jaar gebruik
maakte van internet of van
een telefoon, tablet of ander
apparaat om gegevens over
de gezondheid te meten of bij
te houden (n=713-717).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Zelf gegevens bijgehouden over de gezondheid via internet of met een app op zijn
telefoon of tablet
Een automatische herinnering om medicijnen
in te nemen ingesteld op zijn telefoon
Een apparaat gebruikt dat geregeld
gezondheidswaarden (zoals bloeddruk of
bloedsuikerwaarden) meet en verstuurt
naar een zorgverlener of het ziekenhuis
Heeft hier het afgelopen jaar één keer of vaker gebruik van
gemaakt
Maakt hier geen gebruik van, maar zou dit wel willen
M
 aakt hier geen gebruik van en weet niet of men dit zou willen
Maakt hier geen gebruik van en zou dit niet willen

65 | Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie

100

% zorggebruikers
0
Figuur 4-3
Zorggebruikers - Percentage
zorggebruikers dat het afgelopen
jaar gebruik maakte van internet
of van een telefoon, tablet of
ander apparaat voor online
behandelvormen of zelftests
(n=716-721).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via internet een psychologische zelftest
gedaan
Deelgenomen aan een discussiegroep
over gezondsheidsproblemen via internet
Via een website anoniem een behandeling
gevolgd voor psychologische problemen

Heeft hier het afgelopen jaar één keer of vaker gebruik van
gemaakt
Maakt hier geen gebruik van, maar zou dit wel willen
M
 aakt hier geen gebruik van en weet niet of men dit zou willen
Maakt hier geen gebruik van en zou dit niet willen

4.5 G
 ebruik van zelftesten en online
behandeling
Deze paragraaf gaat in op enkele voorbeelden van online
behandelvormen binnen de geestelijke gezondheidszorg.
Het gebruik van deze toepassingen kwam in het
afgelopen jaar nauwelijks voor (figuur 4-3). Een zeer
bescheiden groep wil hier in de toekomst gebruik van
maken. Het doen van een psychologische zelftest op
internet of via een app kwam het meest voor: dit
gebruikt 6% van de zorggebruikers en 13% wil dit in de
toekomst gebruiken (zie ook tabel 4-2 in de
tabellenbijlage).
Bij het onderzoek onder psychiaters (n=68) geeft een
vijfde aan dat het voor mensen mogelijk is om via de
website anoniem een psychologische zelftest te doen.
Eveneens een vijfde biedt de mogelijkheid om een
vraag te stellen over psychische problemen aan een
zorgverlener. Overige vormen van anonieme
zorgverlening zijn veel minder vaak mogelijk, zoals het

online volgen van een behandeling met of zonder
begeleiding van een zorgverlener (beiden 10%) of het
voeren van een gesprek met een zorgverlener via een
chatprogramma (6%) (zie tabel 4-3 in de
tabellenbijlage).

4.6 Conclusie en discussie
In dit hoofdstuk staan eHealth-toepassingen centraal
die ondersteunen in de zorg voor de eigen gezondheid.
Toegang tot internet is hierbij een belangrijke voorwaarde.
Uit de resultaten blijkt dat vrijwel alle Nederlanders
toegang hebben tot internet. Veel mensen maken ook
gebruik van internet om informatie te zoeken over
gezondheid en ziekte. Twee derde van de mensen zocht
op internet naar informatie over ziekte of behandeling,
een derde zocht specifiek naar informatie om te
bepalen of een bezoek aan een huisarts nodig was bij
een bepaalde klacht. De helft van de mensen zocht
bovendien naar informatie over voeding en beweging.
De resultaten sluiten aan bij eerder onderzoek onder
een steekproef van de leden van het Consumenten-

66 | Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie

100

panel Gezondheidszorg in 2010, waarin werd
geconstateerd dat internet een belangrijke bron van
informatie vormt over gezondheid en ziekte (Brabers,
Reitsma-van Rooijen en de Jong, 2012). Het zoeken van
informatie om een keuze te kunnen maken voor een
bepaalde zorgverlener of zorginstelling wordt nog maar
beperkt gebruikt.
De verwachtingen van eHealth-toepassingen die
zelfmanagement kunnen bevorderen zijn hoog. In dit
onderzoek zien we dat een aantal voorbeelden van deze
toepassingen, zoals het doen van een psychologische
zelftest op internet, het bijhouden van de eigen
gezondheidsgegevens of het online volgen van een
behandeling, op dit moment nog weinig wordt
gebruikt. Ook de groep die dit in de toekomst zou willen
gebruiken is klein. Deze monitor geeft geen inzicht in
de redenen van dit beperkte gebruik. Deels kan het
komen doordat bepaalde toepassingen niet grootschalig
worden aangeboden, zoals in het geval van psychiaters,
van wie slechts 10% zegt dat ze de mogelijkheid van een
behandeling met online begeleiding aanbieden (zie
tabel 4-3 in de tabellenbijlage). Het kan zijn dat
onbekendheid met de mogelijkheden een rol speelt.
Deels kan het ook komen doordat een bepaalde
toepassing maar voor een kleine groep mensen
relevant is. Tenslotte is bekend dat veel mensen
weliswaar denken goed overweg te kunnen met
verschillende nieuwe technologische toepassingen,
maar dat velen niet het nut ervan zien (Peeters,
Wiegers, de Bie en Friele, 2013).

voorwaarde voor het toepassen van eHealth is dus
voldaan. Het is een volgende stap om daadwerkelijk iets
te doen, zoals het bijhouden van gezondheidsgegevens.
Dit vraagt meer van mensen dan alleen het zoeken van
informatie en deze stap is nog niet gezet.

4.7 Referenties
Brabers, A., Reitsma-van Rooijen, M. en de Jong, J. (2012).
Huisartsenzorg in cijfers: gebruik van internet voor
gezondheidsinformatie. Huisarts en Wetenschap vol. 55.
2012 nr. 8.
Europese Commissie (2012). Actieplan e-gezondheidszorg 2012-2020 Innovatieve gezondheidszorg voor de 21e
eeuw. Brussel: Europese Commissie.
Ketelaar, P. (2011). eHealth in Beeld. KNMG, NVEH en
eHealthNu.
Minister van VWS (juni 2012). Brief aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer betreffende E-health. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Peeters, J., Wiegers, T., de Bie, J., Friele, R. (2013).
Overzichtstudies: Technologie in de zorg thuis, nog een
wereld te winnen! Utrecht: NIVEL

Nederlandse burgers weten hun weg te vinden op
internet. Ze gebruiken internet ook om informatie te
vinden over ziekte en behandeling. Aan een belangrijke

67 | Zoeken en bijhouden van gezondheidsinformatie

5. Communicatie
Zelfzorg tussen
zorggebruiker en zorgverlener

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk
Patiënten zijn slecht op de hoogte van de mogelijkheden die zorgverleners bieden om
via internet met hen te communiceren. Zo kunnen patiënten bij twee derde van de
huisartsen (66%)via internet een herhaalrecept aanvragen, terwijl maar een op de
vijf patiënten (21%) weet dat dit kan9.
Elektronische communicatie tussen patiënten en zorgverleners is vooral een vervanger
van de telefoon: afspraken maken, een herhaalrecept aanvragen en vragen stellen.
eHealth-toepassingen als inzage in voorgeschreven medicatie of in labuitslagen
worden nauwelijks aangeboden, terwijl bijna de helft van de patiënten de mogelijkheid zou willen hebben om hun dossier via internet in te zien.

5.1 Inleiding
Communicatie tussen patiënt en zorgverlener is een
wezenlijk onderdeel van het zorgproces. Communicatie
via internet en mobiele middelen, zoals telefoons en
tablets, is in opkomst in veel aspecten van het dagelijks
leven. Daarmee groeit de vraag of en op welke manier
deze middelen worden ingezet in het contact tussen
zorggebruikers en zorgverleners. Denk hierbij aan
eHealth-toepassingen zoals het online maken van
afspraken en het stellen van vragen aan de zorgverlener
of online inzage in het dossier van de zorgverlener.
Ook bestaat de mogelijkheid voor zorggebruikers om zelf
online informatie bij te houden over de eigen gezondheid,
bijvoorbeeld in een zogenaamd persoonlijk gezondheidsdossier (PGD) en desgewenst deze informatie te delen met
zorgverleners (Bierma en Heldoorn, 2013).
Van deze toepassingen wordt verwacht dat ze bijdragen
aan de beleidsdoelen zelfmanagement, toegankelijkheid,
patiëntveiligheid en doelmatigheid en betaalbaarheid.
Daarnaast zijn er mogelijkheden waarbij zorggebruikers
zelf een belangrijke rol spelen in het aanleveren van
informatie, zoals telemonitoring. Dit is het op afstand
9

monitoren van een patiënt, die in de thuissituatie
zijn eigen gezondheidswaarden meet, waarna de zorgverlener deze waarden digitaal ontvangt.
In de geestelijke gezondheidszorg zijn vormen van online
preventie, behandeling en zorg sterk in opkomst (Riper,
Smit, Zanden, Conijn, Kramer en Mutsaers, 2007). Ook de
care-sector zet al geruime tijd eHealth-toepassingen in
voor contact tussen cliënt en zorgverlener, zoals videocommunicatie tussen zorgverlener en cliënt en personenalarmering (Peeters en Francke, 2009).
Dit hoofdstuk geeft de resultaten weer van het vragenlijstonderzoek onder een steekproef van zorggebruikers
uit het Consumentenpanel Gezondheidszorg en onder
steekproeven van huisartsen, medisch specialisten en
psychiaters uit het KNMG-artsenpanel. Hoofdvraag hierbij
is de mate van beschikbaarheid en gebruik van internettoepassingen in de communicatie tussen zorggebruikers
en zorgverleners. Het eerste deel gaat in op het gebruik
van internet en mobiele middelen onder zorggebruikers
en zorgverleners. Daarna komen respectievelijk de
beschikbaarheid, het gebruik en de ervaren effecten van

 mdat gebruik is gemaakt van steekproeven moet rekening worden gehouden met betrouwbaarheidsmarges (95%) bij verschillende
O
omvang van de (deel-)populaties. Dit houdt in dat de gegeven percentages in de werkelijkheid iets af kunnen wijken. Zie voor meer
informatie hoofdstuk 2.

69 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

verschillende vormen van contact via internet tussen
zorgverleners en zorggebruikers aan bod. Als laatste komt
telemonitoring aan de orde.
Per onderdeel bespreken we eerst de resultaten van het
onderzoek onder zorggebruikers, gevolgd door de resultaten van het onderzoek onder huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters. De tabellenbijlage bij de
eHealth-monitor geeft de bij dit hoofdstuk behorende
tabellen weer.

5.2 Internetgebruik door zorggebruikers en
zorgverleners
Toegang tot internet is een eerste voorwaarde voor het
gebruik van internet in de communicatie tussen zorggebruikers en zorgverleners. Daarnaast is van belang hoe
makkelijk zij het gebruik van internet vinden en met
welke apparaten ze toegang tot internet kunnen krijgen.

5.2.1

Internetgebruik door zorggebruikers

Hoofdstuk 4 maakt duidelijk dat vrijwel alle Nederlanders
(94%) toegang hebben tot internet en dat ruim twee derde
(71%) het gebruik hiervan ook gemakkelijk of zeer
gemakkelijk vindt. Ook zagen we dat het gebruik van
internet via mobiele apparaten aanzienlijk is, 46%
gebruikt internet via een telefoon en 36% via een tablet.

5.2.2

Internetgebruik door zorgverleners

Ook onder zorgverleners is het gebruik van internet
ingeburgerd en is het gebruik van mobiele apparaten
substantieel. Alle huisartsen hebben toegang tot internet
in hun dagelijks werk, ze kunnen hiervoor gebruik maken
van meerdere apparaten. Huisartsen hebben in elk geval
toegang tot internet via een computer of laptop, de helft
(54%) heeft ook toegang via een telefoon en iets minder
dan een derde (28%) via een tablet.

Negen op de tien huisartsen (89%) heeft tijdens zijn dagelijkse werk ook toegang tot een beveiligd, extern netwerk
(anders dan het internet). Het merendeel maakt hiervan
gebruik via een computer of laptop (88%), een op de tien
(9%) heeft toegang via een telefoon en 14% via een tablet.
Negen van de tien huisartsen (89%) gebruikt regelmatig
of altijd internet om tijdens een consult iets op te zoeken
of na te kijken. Ruim twee derde (71%) gebruikt regelmatig
of altijd een computer of tablet om tijdens een consult aan
een patiënt informatie te laten zien. De helft (46%)
gebruikt regelmatig of altijd een beveiligd, extern netwerk
om tijdens een consult iets op te zoeken of na te kijken.

Alle medisch specialisten hebben toegang tot internet in
hun dagelijks werk, iets meer dan de helft (51%) gebruikt
hierbij twee of meer apparaten. In bijna alle gevallen gaat
dit om een computer of laptop, ongeveer twee van de vijf
(38%) heeft ook via een telefoon toegang tot internet en
een derde (33%) ook via een tablet. Van de medisch
specialisten heeft 84% ook toegang tot een beveiligd,
extern netwerk (anders dan het internet) tijdens het werk.
Acht op de tien (81%) heeft dit via een computer of laptop,
14% via een telefoon en een vijfde (20%) via een tablet.
Acht op de tien (78%) medisch specialisten gebruikt
internet tijdens een consult met een patiënt om iets op te
zoeken of na te kijken. De helft (53%) gebruikt een
computer of tablet om informatie te laten zien aan een
patiënt tijdens een consult. Ongeveer twee vijfde (41%)
maakt tijdens een consult gebruik van een beveiligd,
extern netwerk om iets op te zoeken of na te kijken.
Ook alle psychiaters hebben tijdens hun dagelijks werk
toegang tot internet, iets minder dan de helft (46%)
gebruikt hierbij twee of meer apparaten. In bijna alle
gevallen (99%) gebruiken ze een computer of laptop, 45%
heeft toegang via een telefoon en 30% via een tablet.
Acht op de tien (81%) heeft tijdens het dagelijks werk ook

70 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

toegang tot een beveiligd, extern netwerk (anders dan
het internet), 78% gebruikt dit via een computer of
laptop, en een vijfde via een telefoon of tablet (beiden
17%). Van de psychiaters gebruikt 41% tijdens een consult
een computer of tablet om informatie te laten zien aan
een cliënt. Acht op de tien (81%) gebruikt internet tijdens
een consult om iets op te zoeken of na te kijken en een
derde (35%) maakt tijdens een consult ook gebruik van
een beveiligd, extern netwerk.

5.3 B
 eschikbaarheid online contactmogelijkheden met zorgverleners
Een volgende noodzakelijke voorwaarde voor het gebruik
van eHealth-toepassingen voor contact tussen
zorggebruiker en zorgverlener is de beschikbaarheid
hiervan. Hierbij is het zowel van belang om te kijken

naar de mogelijkheden die zorgverleners aanbieden aan
hun patiënten als naar de bekendheid hiervan onder
zorggebruikers.

5.3.1	Bekendheid online contactmogelijkheden
onder zorggebruikers
Voor de voorgelegde mogelijkheden om via internet
contact te hebben met een zorgverlener weet circa de
helft van de mensen die afgelopen jaar contact hadden
met de huisarts (48-59%) of met een psycholoog of
psychotherapeut (51-62%), niet of dit met deze
zorgverlener mogelijk is (figuur 5-1). Van de mensen die
afgelopen jaar contact hadden met de fysiotherapeut of
de medisch specialist, is respectievelijk twee derde
(63-69%) en drie kwart (70-76%) onbekend met de
diverse mogelijkheden.

%
0
Figuur 5-1
Zorggebruikers - Percentage
zorggebruikers dat de
mogelijkheid had om met een
zorgverlener online contact te
hebben, van de zorggebruikers die in het afgelopen jaar
contact hadden met die
zorgverlener (n=215-608).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via internet een afspraak maken met deze
zorgverlener
Via e-mail of sms een herinnering ontvangen
voor een afspraak met deze zorgverlener
Via internet een herhaalrecept aanvragen bij
deze zorgverlener*
Via e-mail of een website een vraag stellen
aan deze zorgverlener
Via internet de medische gegevens inzien die
deze zorgverlener bijhoudt
Via internet een gesprek voeren met deze
zorgverlener waarbij men elkaar kan zien,
bijvoorbeeld op een beeldscherm
Via internet een behandeling volgen bij deze
zorgverlener^
Huisarts (n=565-573)
Medisch specialist (n=338-340)
Fysiotherapeut (n=215-216)
Tandarts~ (n=608)
* alleen gevraagd over contact met de huisarts en de medisch specialist
^ alleen gevraagd over contact met de fysiotherapeut
~ met betrekking tot contact met de tandarts is uitsluitend gevraagd
naar het maken van een afspraak via internet

71 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

100

Figuur 5-1 laat zien dat een beperkt deel van de
zorggebruikers weet dat het mogelijk is om via internet
contact te hebben met zorgverleners. Wel geeft 21% aan
dat het mogelijk is om bij de eigen huisarts een
herhaalrecept aan te vragen via internet (zie ook tabel
5-2 t/m 5-6 in de tabellenbijlage).

5.3.2

Online contactmogelijkheden bij zorgverleners

Voorgaande paragraaf laat zien dat veel zorggebruikers
onbekend zijn met de mogelijkheden van contact via
internet met zorgverleners. Dit hoeft niet te betekenen
dat er momenteel bij zorgverleners niet veel mogelijk is
op dit gebied. Om inzicht te krijgen in de beschikbaarheid van manieren om contact te leggen is er aan
zorgverleners gevraagd welke mogelijkheden er zijn in
hun werkomgeving (praktijk, afdeling of instelling).
Deze paragraaf gaat achtereenvolgens in op de
mogelijkheden die er zijn bij huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters. De paragraaf bespreekt ook
de manieren waarop patiënten worden geattendeerd op
mogelijkheden voor contact via internet.

Online contactmogelijkheden bij huisartsen
Bij negen van de tien (91%) huisartsen is het voor
patiënten mogelijk om op een of meerdere manieren
via internet contact te hebben met de huisarts of met
de praktijk.
Figuur 5-2 toont verschillende manieren voor contact
met patiënten via internet. Hierbij is aan huisartsen
gevraagd of dit voor hun (praktijk) mogelijk is, of er
plannen zijn om dit binnen een jaar mogelijk te maken
en of de huisarts dit zou willen, ook als er geen plannen
zijn. Het aanvragen van een herhaalrecept, het stellen
van een vraag aan de huisarts en het stellen van een
vraag aan de praktijkassistent is bij bijna de helft tot

twee derde van de huisartsen mogelijk (48-66%).
Circa een derde van de huisartsen biedt de mogelijkheid
om een een verwijzing aan te vragen (27%). Opvallend is
dat circa een kwart (23-25%) van de huisartsen aangeeft
dat er plannen zijn om online afspraken met de huisarts
of de praktijkassistent mogelijk te maken. Online inzage
van verschillende medische gegevens is bij een klein deel
van de huisartsen mogelijk voor hun patiënten (3-14%).
De meeste huisartsen geven aan dit niet te willen of niet
te weten of men dit wil, met uitzondering van inzage in
de voorgeschreven medicatie (zie ook tabel 5-7 in de
tabellenbijlage).

Van de huisartsen attendeert 6% zijn patiënten niet op
de bestaande mogelijkheden voor contact via internet.
Drie kwart van de huisartsen (74%) attendeert patiënten
via de website op de mogelijkheden en 60% gebruikt
hiervoor een patiëntenfolder. Iets minder dan de helft
(47%) attendeert patiënten hierop tijdens een persoonlijk
consult en een vijfde (21%) gebruikt hiervoor een informatiescherm in de praktijk. Van de huisartsen geeft 94%
aan dat de praktijk een eigen website heeft (zie ook tabel
5-18 in de tabellenbijlage).

72 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

%
0
Figuur 5-2
Huisartsen - Percentage
huisartsen dat aangeeft of
manieren waarop patiënten
contact kunnen hebben met
henzelf of hun praktijk
mogelijk zijn (n=226-235).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via internet een herhaalrecept aanvragen
Via e-mail of een website een vraag stellen
aan de huisarts
Via e-mail of een website een vraag stellen
aan een praktijkassistent
Via internet een verwijzing aanvragen
Via internet een afspraak maken met de
huisarts
Via internet inzage krijgen in de voorgeschreven medicatie
Via internet inzage krijgen in binnengekomen
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen
Via internet een afspraak maken met een
praktijkassistent
Een herinnering voor een afspraak ontvangen
via e-mail of sms
Via internet inzage krijgen in de voor de
patiënt gestelde diagnoses
Via internet zelf opmerkingen of gemeten
gezondheidswaarden toevoegen aan hun
eigen medische gegevens
Via internet inzage krijgen in notities in het
dossier
Via internet een gesprek voeren met de
huisarts, waarbij patiënt en huisarts elkaar
kunnen zien, bijvoorbeeld op een beeldscherm
Dit is mogelijk voor de praktijk van de zorgverlener
Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

73 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

Online contactmogelijkheden bij medisch specialisten
Bij 82% van de medisch specialisten kunnen patiënten
via internet contact hebben met de specialist of afdeling.
Figuur 5-3 toont van de verschillende gevraagde
mogelijkheden of dit beschikbaar is, of er plannen zijn
om dit binnen een jaar mogelijk te maken en of de
medisch specialist dit zou willen, ook als er geen
plannen zijn. Hieruit blijkt dat de mogelijkheid tot het
stellen van een vraag aan de medisch specialist het
meest aangeboden wordt (42%). Bij een vijfde van de
medisch specialisten is het maken van een online
afspraak (20%) of het versturen van een herinnering aan
de patiënt voor een afspraak via e-mail of sms (18%)

mogelijk. Het inzien van de eigen medische gegevens
via internet is voor patiënten mogelijk bij een op de
tien tot een vijfde (10-21%) van de medisch specialisten
(zie tabel 5-8 in de tabellenbijlage).
Van de medisch specialisten attendeert 28% zijn
patiënten niet op bestaande mogelijkheden om via
internet contact te hebben. Een derde van de medisch
specialisten attendeert patiënten op de mogelijkheden
hiervoor via de website (32%) van de afdeling of
persoonlijk tijdens een consult (30%). Patiënten worden
door 24% van de specialisten geattendeerd via de
patiëntenfolder (zie ook tabel 5-18 in de tabellenbijlage).

%
0
Figuur 5-3
Medisch specialisten Percentage medisch
specialisten dat aangeeft of
manieren waarop patiënten
contact kunnen hebben met
henzelf of hun afdeling
mogelijk zijn (n=266).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Via e-mail of een website een vraag stellen
aan de medisch specialist
Via internet inzage krijgen in binnengekomen
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen
Via internet een afspraak maken met de
medisch specialist
Een herinnering voor een afspraak ontvangen
via een e-mail of sms
Via internet inzage krijgen in de
voorgeschreven medicatie
Via internet inzage krijgen in de voor de
patiënt gestelde diagnoses
Via internet inzage krijgen in notities in het
dossier
Via internet een herhaalrecept aanvragen
Via internet zelf opmerkingen of gemeten
gezondheidswaarden toevoegen aan hun
eigen medische gegevens
Via internet een gesprek voeren met de
medisch specialist, waarbij patiënt en arts
elkaar kunnen zien, bijvoorbeeld op een
beeldscherm
Dit is mogelijk
Er zijn plannen om dit binnen 1 jaar mogelijk te maken
  Er zijn geen plannen, maar de zorgverlener zou dit wel willen
  Er zijn geen plannen en de zorgverlener weet niet of hij dit zou willen
Er zijn geen plannen en de zorgverlener zou dit ook niet willen

74 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

Online contactmogelijkheden bij psychiaters
Van de psychiaters (n=72 ) geeft 87% aan dat contact
via internet met zichzelf, de instelling of praktijk voor
patiënten mogelijk is.
10

Een vijfde van de psychiaters (17%) biedt de
mogelijkheid voor het online maken van een afspraak.
Het ontvangen van een herinnering voor een afspraak
via e-mail of sms is mogelijk bij 40% van de psychiaters.
Een substantiële groep heeft geen concrete plannen,
maar zou verschillende onlinecontactmogelijkheden
wel willen bieden, zoals patiënten inzage geven in de
voorgeschreven medicatie (47%) of een herinnering
voor een afspraak laten ontvangen (29%). Slechts een
klein deel heeft het komende jaar plannen om dit
mogelijk te maken, varierend van 7% die komend jaar
het stellen van vragen via e-mail of website mogelijk
wil maken tot 18% die volgend jaar het volgen van een
gedeeltelijke online behandeling mogelijk wil maken.
Een vijfde van de psychiaters geeft aan dat een
behandeling voor patiënten geheel (19%) of gedeeltelijk
(21%) via internet mogelijk is (zie tabel 5-9 in de
tabellenbijlage).

5.4 Gebruik van online contactmogelijkheden
met zorgverleners
Deze paragraaf gaat, vanuit het perspectief van
respectievelijk zorggebruikers, huisartsen, medisch
specialisten en psychiaters, in op het gebruik van
verschillende manieren om via internet contact te
hebben in het afgelopen jaar (mei 2012 tot mei 2013).

5.4.1	Gebruik van online contactmogelijkheden
door zorggebruikers
Figuur 5-4 maakt duidelijk dat het gebruik van online
contactmogelijkheden in het afgelopen jaar (mei 2012
tot mei 2013), met enkele uitzonderingen, niet veel
voorkwam onder zorggebruikers. Minder dan 10%
maakte het afgelopen jaar gebruik van het online
maken van afspraken met zorgverleners, het inzien van
medische gegevens, het voeren van een gesprek met
beeldcontact met een zorgverlener of het volgen van
een online behandeling. Het aanvragen van een
herhaalrecept bij de huisarts kwam in het afgelopen
jaar het meest voor (11%).

Iets meer dan de helft van de psychiaters (54%)
attendeert patiënten persoonlijk op de mogelijkheden
voor contact via internet tijdens een consult, iets
minder dan een derde (27%) doet dit via de website en
een vijfde (18%) via een patiëntenfolder (zie ook tabel
5-18 in de tabellenbijlage).

10 Door de lage respons en lage aantallen bij de groep psychiaters is het niet goed mogelijk om betrouwbare uitspraken te doen over deze groep.
Besloten is om alleen percentages weer te geven voor de groep psychiaters als geheel en om deze groep niet op te nemen in grafieken.

75 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

%
0
Figuur 5-4
Zorggebruikers - Percentage
zorggebruikers dat gebruik
maakte van mogelijkheden om
met een zorgverlener online
contact te hebben, van de
zorggebruikers die in het
afgelopen jaar contact hadden
met die zorgverlener (n=215-624).

* alleen gevraagd over contact met
de huisarts en de medisch
specialist
^ alleen gevraagd over contact met
de fysiotherapeut
~ met betrekking tot contact met
de tandarts is uitsluitend
gevraagd naar het maken van een
afspraak via internet

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via internet een afspraak maken met deze
zorgverlener
Via e-mail of sms een herinnering ontvangen
voor een afspraak met deze zorgverlener
Via internet een herhaalrecept aanvragen bij
deze zorgverlener*
Via e-mail of een website een vraag stellen
aan deze zorgverlener
Via internet de medische gegevens inzien die
deze zorgverlener bijhoudt
Via internet een gesprek voeren met deze
zorgverlener waarbij men elkaar kan zien,
bijvoorbeeld op een beeldscherm
Via internet een behandeling volgen bij deze
zorgverlener^

Huisarts (n=566-575)
Medisch specialist (n=343-349)
Fysiotherapeut (n=215-217)
Tandarts~ (n=624)

Figuur 5-5 laat het percentage zorggebruikers zien dat
aangaf in het afgelopen jaar geen gebruik te hebben
gemaakt van verschillende manieren van contact met
een zorgverlener via internet, maar dat zij dit wel zouden
willen gebruiken. Opvallend is hierbij dat een substantiële groep aangeeft de verschillende toepassingen wel
te willen gebruiken. Zo valt op dat twee vijfde (39%) tot
de helft (49%) van de zorggebruikers gebruik zou willen
maken van de mogelijkheid om online de eigen
medische gegeven in te zien bij de verschillende

zorgverleners. Voor huisartsen en medisch specialisten
geeft circa twee vijfde (respectievelijk 45% en 41%) aan
gebruik te willen maken van het aanvragen van een
herhaalrecept via internet. Tegelijkertijd is er ook een
relatief grote groep die aangeeft geen gebruik te willen
maken van bepaalde toepassingen. Van het voeren van
een beeldgesprek wil circa de helft geen gebruik maken
voor contact met de huisarts (56%), medisch specialist
(50%) of fysiotherapeut (53%) (zie tabel 5-10 tot en met
5-14 in de tabellenbijlage).

76 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

100

%
0
Figuur 5-5
Zorggebruikers - Percentage
zorggebruikers dat in de
toekomst gebruik zou willen
maken van mogelijkheden om
met een zorgverlener online
contact te hebben, van de
zorggebruikers die in het
afgelopen jaar contact hadden
met die zorgverlener (n=225-624).

Via internet een afspraak maken met deze
zorgverlener

* alleen gevraagd over contact met
de huisarts en de medisch
specialist
^ alleen gevraagd over contact met
de fysiotherapeut
~ met betrekking tot contact met
de tandarts is uitsluitend
gevraagd naar het maken van een
afspraak via internet

Via internet de medische gegevens inzien die
deze zorgverlener bijhoudt

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via e-mail of sms een herinnering ontvangen
voor een afspraak met deze zorgverlener
Via internet een herhaalrecept aanvragen bij
deze zorgverlener*
Via e-mail of een website een vraag stellen aan
deze zorgverlener

Via internet een gesprek voeren met deze
zorgverlener waarbij men elkaar kan zien,
bijvoorbeeld op een beeldscherm
Via internet een behandeling volgen bij deze
zorgverlener^
H
 uisarts (n=566-575)
Medisch specialist (n=343-349)
F ysiotherapeut (n=215-217)
Tandarts~ (n=624)

5.4.2	Gebruik van online contactmogelijkheden bij
artsen
Om meer te kunnen zeggen over het daadwerkelijk
gebruik presenteert deze paragraaf de resultaten over de
frequentie van gebruik in het afgelopen jaar. Het gaat
hier om het gebruik door patiënten van de verschillende
aangeboden online contactmogelijkheden in de praktijk
of instelling van huisartsen, medisch specialisten en
psychiaters.
Het aantal respondenten verschilt per toepassing, omdat
alleen is gevraagd naar de gebruiksfrequentie als een
zorgverlener de betreffende toepassing aanbood.

Alleen toepassingen die door meer dan tien artsen
werden aangeboden, zijn opgenomen in de resultaten.

Gebruik van online contactmogelijkheden bij huisartsen
Een aantal manieren van contact via internet kwam het
afgelopen jaar met enige regelmaat voor bij huisartsen
waar dit mogelijk was (figuur 5-6). Het aanvragen van
herhaalrecepten komt bij drie kwart (74%) van deze
groep dagelijks voor en een vijfde (22%) geeft aan dat het
stellen van vragen aan de praktijkassistent via internet
dagelijks voorkomt. De overige vormen van contact via
internet komen overwegend wekelijks of maandelijks
voor (zie ook tabel 5-15 in de tabellenbijlage).

77 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

100

%
0
Figuur 5-6
Huisartsen - Percentage huisartsen
dat aangeeft hoe vaak het in het
afgelopen jaar in de praktijk
voorkwam dat de volgende
manieren voor patiënten om
contact te hebben met henzelf of
de praktijk zijn gebruikt, van de
huisartsen waarbij dit mogelijk
was (n=10-149).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Via internet een herhaalrecept aanvragen (n=149)
Via e-mail of een website een vraag stellen aan
een praktijkassistent (n=108)
Via e-mail of een website een vraag stellen aan
de huisarts (n=110)
Via internet inzage krijgen in binnengekomen
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen (n=21)
Via internet een afspraak maken met de huisarts
(n=33)
Een herinnering voor een afspraak ontvangen via
e-mail of sms (n=15)
Via internet inzage krijgen in de voor de patiënt
gestelde diagnoses (n=14)
Via internet een verwijzing aanvragen (n=64)
Via internet een afspraak maken met een
praktijkassistent (n=19)
Dit kwam ten minste dagelijks voor
Dit kwam ten minste wekelijks voor
Dit kwam ten minste maandelijks voor

Gebruik van online contactmogelijkheden bij medisch
specialisten

Gebruik van online contactmogelijkheden bij
psychiaters

Figuur 5-7 geeft weer met welke frequentie verschillende
manieren van contact door patiënten worden gebruikt
bij medisch specialisten. Bij een kwart (26%) van de
medisch specialisten bij wie dit mogelijk is, kwam het in
het afgelopen jaar dagelijks voor dat patiënten een
herinnering voor een afspraak ontvingen via e-mail of
sms. Voor circa zes op de tien medisch specialisten bij
wie dit mogelijk was kwam het ten minste maandelijks
voor dat patiënten een vraag stelden aan de medisch
specialist (60%) of een afspraak maakten met de
medisch specialist via internet (64%) (zie tabel 5-16 in de
tabellenbijlage).

Wanneer psychiaters een online contactmogelijkheid
aanbieden in de praktijk of op de afdeling, is er gevraagd
naar de mate waarin deze in het afgelopen jaar is gebruikt
door patiënten. Het meest kwamen het ontvangen van
een herinnering voor een afspraak via e-mail of sms
(45%) en het aanvragen van herhaalrecepten via internet
(27%) voor (zie ook tabel 5-17 in de tabellenbijlage)11.

11 Door de lage respons en lage aantallen bij de groep psychiaters is het niet goed mogelijk om betrouwbare uitspraken te doen over deze groep.
Besloten is om alleen percentages weer te geven voor de groep psychiaters als geheel en om deze groep niet op te nemen in grafieken.

78 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

100

%
0
Figuur 5-7
Medisch specialisten - Percentage
medisch specialisten dat
aangeeft hoe vaak het in het
afgelopen jaar in de praktijk
voorkwam dat de volgende
manieren voor patiënten om
contact te hebben met henzelf of
de afdeling zijn gebruikt, van de
medisch specialisten waarbij dit
mogelijk was (n=11-112).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Een herinnering voor een afspraak ontvangen via
e-mail of sms (n=47)
Via internet zelf opmerkingen of gemeten
gezondheidswaarden toevoegen aan hun eigen
medische gegevens (n=27)
Via internet inzage krijgen in notities in het
dossier (n=38)
Via e-mail of een website een vraag stellen aan
de specialist (n=112)
Via internet inzage krijgen in de voor deze
patiënt gestelde diagnoses (n=46)
Via internet een afspraak maken met de
specialist (n=52)
Via internet een herhaalrecept aanvragen (n=30)
Via internet inzage krijgen in binnengekomen
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen (n=55)
Via internet inzage krijgen in de voorgeschreven
medicatie (n=47)
Via internet een gesprek voeren met de specialist,
waarbij patiënt en specialist elkaar kunnen zien,
bijvoorbeeld op een beeldscherm (n=11)
Dit kwam ten minste dagelijks voor
Dit kwam ten minste wekelijks voor
Dit kwam ten minste maandelijks voor

5.5 Belemmeringen en positieve effecten bij
online contactmogelijkheden
Om te kijken naar factoren die mogelijk een
belemmerende rol spelen bij de toepassing van online
contact, is aan huisartsen, medisch specialisten en
psychiaters gevraagd naar de door hen ervaren
belemmeringen. Ook is gevraagd naar de door hen
ervaren positieve effecten. Deze paragraaf beschrijft
telkens de vijf meest genoemde belemmeringen en
positieve effecten. Voor een complete weergave

verwijzen wij naar tabel 5-19 t/m tabel 5-22 in de
tabellenbijlage.

5.5.1

Ervaringen van huisartsen

Van de huisartsen ervaart 59% belemmeringen bij het
toepassen van online contact met patiënten.
Onduidelijke wet- en regelgeving en een gebrek aan
financiële vergoeding voor de tijd die erin gaat zitten
worden hierbij het meest genoemd (beiden 49%). Een
vrees voor toename van de zorgvraag van patiënten is

79 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

100

een belemmerende factor voor 44% van de huisartsen.
Iets minder dan twee vijfde van de huisartsen ervaart
ook als belemmering tijdgebrek om zich hierin te
verdiepen (37%) en vrees voor hoge verwachtingen
van patiënten (36%).
Van de huisartsen ervaart 48% positieve effecten door
het toepassen van online contact met patiënten. Het
meest werd hierbij genoemd dat patiënten dit prettig
vinden (81%), dat het de toegankelijkheid van de praktijk
verbetert (68%) en dat het laat zien dat de praktijk met
de tijd meegaat (60%). Ook noemt circa de helft het
verbeteren van de efficiency van de zorgverlening (51%)
en dat het drempelverlagend werkt om contact op te
nemen met de praktijk (46%). Huisartsen geven
beduidend minder vaak aan dat de inzet van online
contact met patiënten leidt tot kostenbesparingen (16%).

5.5.2

Ervaringen van medisch specialisten

De helft van de medisch specialisten (48%) ervaart
belemmeringen bij het toepassen van online contact
met patiënten. Het meest werd hierbij genoemd: een
gebrek aan financiële vergoeding van de tijd die hierin
gaat zitten (56%), onduidelijkheid over de wet- en
regelgeving (54%), het gebrek aan voldoende beveiligde
systemen en onduidelijkheid over een goede manier om
het systeem in te richten (beide 42%). Ook speelt de vrees
voor een toename in de zorgvraag van patiënten (37%).
Iets minder dan een derde van de medisch specialisten
(32%) zegt positieve effecten te ervaren door het toepassen van online contact met patiënten. Zij benoemen het
meest dat patiënten het prettig vinden (84%), dat het
drempelverlagend werkt om contact op te nemen met de
afdeling (70%) en dat de toegankelijkheid van de

afdeling hierdoor verbetert (69%). Verder noemen ze dat
het laat zien dat de afdeling met de tijd meegaat en dat
het de continuïteit van de zorgverlening verbetert (41%).
Medisch specialisten geven minder vaak aan dat de inzet
van online contact met patiënten leidt tot
kostenbesparingen (18%).

5.5.3

Ervaringen van psychiaters

Van de psychiaters geeft 45% aan belemmeringen te
ervaren bij het toepassen van online contact met
patiënten. Zij benoemen het meest de onduidelijkheid
over wet- en regelgeving (55%), gebrek aan financiële
vergoedingen voor de tijd die erin gaat zitten (52%),
tijdgebrek om hierin te verdiepen (48%), hoge
opstartkosten (45%) en onduidelijkheid over een goede
manier om het systeem in te richten (42%).
Van de psychiaters ervaart 59% positieve effecten door
het toepassen van contact met patiënten via internet.
Hierbij noemen psychiaters die positieve effecten
ervaren (n=40) het meest dat patiënten dit prettig
vinden (72%), dat het drempelverlagend werkt om
contact op te nemen (72%), dat het de efficiency van de
zorgverlening verbetert (57 %) en dat het de
toegankelijkheid van de praktijk of afdeling verbetert
(57%). Ook geven psychiaters aan dat het de kwaliteit van
de zorgverlening verbetert en dat patiënten meer
invloed ervaren op de eigen zorg (beide 40%).

5.6 T oepassen van telemonitoring door
zorgverleners
Telemonitoring is een specifieke vorm van zorgverlening
waarbij op afstand monitoring van een patiënt
plaatsvindt. Hierbij kan de patiënt in de thuissituatie de
eigen gezondheidswaarden meten met een meter,

80 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

sensor of ander apparaat, waarna deze waarden digitaal
worden ontvangen door de zorgverlener. Daarnaast
biedt het de mogelijkheid om aanvullende vragen
digitaal aan de patiënt te stellen.
De huisarts heeft een centrale rol in de zorg voor chronisch zieken in de thuissituatie. Met name bij deze groep
ligt een groot potentieel voor het toepassen van telemonitoring. Bij huisartsen is gevraagd naar de toepassing
van telemonitoring bij patiënten met diabetes, hartfalen,
COPD12 en astma. Een grote meerderheid van de huisartsen
(82%) gaf aan geen van de gevraagde toepassingen van
telemonitoring toe te passen, 13% paste één van de
gevraagde vormen toe en 5% paste twee of meer vormen
van telemonitoring toe. Het meest regelmatig passen
huisartsen die toe bij diabetespatiënten (13%). Voor
hartfalen en COPD was dit 2% en bij astma werd dit door
één huisarts toegepast.
Medisch specialisten werden ook gevraagd naar de
toepassing van telemonitoring bij patiënten met
diabetes, hartfalen, COPD en astma. Van de medisch
specialisten paste 14% telemonitoring toe voor een of
meerdere patiëntengroepen. Telemonitoring kwam het
meest voor bij diabetespatiënten (6%) en bij hartfalenpatiënten (5%). Telemonitoring werd door 3% van de
medisch specialisten toegepast bij COPD-patiënten en
door 1% bij astmapatiënten.
Bij psychiaters is gevraagd naar de toepassing van telemonitoring bij de vier groepen van meest voorkomende
psychiatrische aandoeningen. Van de psychiaters paste
88% geen enkele manier van telemonitoring toe in de
praktijk. Telemonitoring werd door 10% van de
psychiaters toegepast bij patiënten met aandachts-

tekort- of gedragsstoornissen en eveneens door 10% bij
patiënten met angststoornissen.
Bij patiënten met een stemmingsstoornis werd door 7%
van de psychiaters telemonitoring toegepast, terwijl 4%
dit toepaste bij patiënten met een middelenstoornis.

5.7 Professionele ondersteuning aan huis
Een beperkte groep zorggebruikers (n=36) had het
afgelopen jaar professionele ondersteuning aan huis.
Van deze groep maakten acht mensen het afgelopen jaar
gebruik van een persoonlijke alarmknop met een signaal
naar een thuiszorgmedewerker en gaven vijf mensen
aan dat zij hiervan wel gebruik zouden willen maken.
Drie mensen maakten het afgelopen jaar gebruik van
een systeem om direct beeldcontact te maken met een
thuiszorgmedewerker, vier mensen gaven aan dit te
willen gebruiken.

5.8 Conclusie en discussie
In dit hoofdstuk staat de communicatie via internet
tussen patiënt en zorgverlener centraal, met name de
beschikbaarheid, het gebruik en de ervaren effecten en
belemmeringen.
Een belangrijke voorwaarde voor online contact is
toegang tot internet. Aan die voorwaarde lijkt zeker te
worden voldaan. Duidelijk wordt dat het gebruik van
internet en mobiele apparaten behoorlijk is ingeburgerd
onder zorggebruikers en artsen. Het merendeel van de
zorggebruikers gebruikt internet en vindt dit makkelijk
of zeer makkelijk. Internet is voor praktisch alle huisartsen, medisch specialisten en psychiaters beschikbaar
tijdens het werk en wordt veelvuldig toegepast tijdens
consulten met patiënten.

12 chronic obstructive pulmonary disease

81 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

Hoewel internet veel gebruikt wordt, is het gebruik van
de verschillende online contactmogelijkheden op een
enkele uitzondering na nog niet vanzelfsprekend.
Het aanvragen van een herhaalrecept bij huisartsen
komt het meeste voor. Een op de tien mensen die het
afgelopen jaar contact hadden met een huisarts vroeg
via internet een herhaalrecept aan.
Het gebruik van online contactmogelijkheden kan in de
toekomst toenemen, aangezien een substantieel deel
van de mensen aangeeft in de toekomst gebruik te
willen maken van een aantal mogelijkheden voor
online communicatie. Het inzien van de medische
gegevens die de zorgverlener bijhoudt en het via
internet aanvragen van een herhaalrecept zijn
mogelijkheden waar 45% van de zorggebruikers in de
toekomst gebruik van wil maken. Dit zal echter niet
bij alle artsen mogelijk zijn, omdat vooral medisch
specialisten aangeven dat er geen plannen zijn om
dit mogelijk te maken.

De resultaten komen ook overeen met een onderzoek
(Schoen et al, 2012) onder huisartsen van elf westerse
landen waaronder Nederland. Dat onderzoek laat
bovendien zien dat Nederland wat betreft de
mogelijkheid van het aanvragen van een herhaalrecept
en het stellen van vragen via e-mail op de tweede
plaats staat. Voor het maken van afspraken via internet
komt Nederland met een achtste plaats relatief slecht
uit de bus.

Het aanvragen van herhaalrecepten via internet is in
ongeveer drie kwart van de huisartsenpraktijken
mogelijk, of er zijn plannen om dit binnen een jaar
mogelijk te maken. Een op de tien huisartsen en
psychiaters en een op de vijf medisch specialisten geeft
aan dat communicatie met de praktijk of afdeling via
internet helemaal niet mogelijk is. Telemonitoring
wordt door een beperkte groep artsen in de praktijk
toegepast.

Mensen zijn niet altijd op de hoogte van de mogelijkheden voor online contact met een zorgverlener.
Circa de helft tot drie kwart van de mensen die
afgelopen jaar contact hadden met een zorgverlener,
weet niet welke online contactmogelijkheden er zijn
met die zorgverlener. Tegelijkertijd geven veel artsen
aan dat zij hun patiënten op diverse manieren
attendeerden op de mogelijkheden die hun praktijk
biedt om via internet contact te hebben met hun
praktijk. Een vergelijkbaar beeld komt naar voren uit
ander onderzoek onder zorggebruikers (Gijsbers, Vegter
en Wallien, 2012). Uit dat onderzoek blijkt dat 7% van de
ondervraagden gebruik maakte van de mogelijkheid
om een online afspraak te maken met een zorgverlener
en 2% online de eigen medische gegevens inkeek.
Van de mensen die geen gebruik maakte van de
aangegeven mogelijkheden gaf 35% aan niet van het
bestaan hiervan te weten. Wel is 68% van de ondervraagden geïnteresseerd in de gegevens die in hun
medisch dossier staat bij de zorgverlener.

Deze resultaten komen overeen met de resultaten van
ander onderzoek, waarbij onder huisartsen is gekeken
naar de mogelijkheden en het gebruik van het online
stellen van een vraag (KPMG Advisory NV, 2011).

In de GGZ wordt veel belang gehecht aan eHealth bij
zelfmanagement. De resultaten uit deze monitor laten
nog niet zien dat eHealth in de GGZ-praktijk ook op
grote schaal is doorgevoerd. Zo zegt slechts een vijfde

82 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

van de psychiaters dat zij een behandeling via internet
aanbieden (zie tabel 5-9 van de tabellenbijlage).
Ook van de beperkte groep zorggebruikers (n=39) in dit
onderzoek die het afgelopen jaar hulp hadden van de
psycholoog of therapeut, heeft niemand via internet een
behandeling gevolgd, terwijl 15 van hen dit wel zouden
willen (zie tabel 5-12 in de tabellenbijlage).
In Nederland is de prevalentie van psychische problemen
ongeveer 20% (De Graaf, ten Have en van Dorsselaer,
2010). Lang niet iedereen zoekt daar hulp voor, maar voor
hen zou een (anonieme) behandeling via internet
mogelijk interessant zijn. Eén procent van de zorggebruikers zegt dat ze een anonieme behandeling hebben
gevolgd, terwijl 7% zegt dit wel te willen (zie tabel 4-2 in
de tabellenbijlage). De bevindingen in deze monitor
sluiten aan bij de constatering van GGZ-Nederland dat
de implementatie van ‘blended’ behandelen (waarbij
verschillende online modules onderdeel vormen van de
behandeling) in de GGZ stagneert (Bremmer en van Es,
2013).
Het valt op dat een kwart van de huisartsen plannen
heeft om het komend jaar aan de slag te gaan met
afspraken via internet. Bij medisch specialisten is de
groep met plannen voor het komende jaar kleiner.
Hoewel medisch specialisten aangeven dat er niet altijd
plannen zijn, willen zij wel online communicatiemogelijkheden. Zo geeft de helft van de medisch
specialisten aan dat zij graag de mogelijkheid willen
aanbieden om een herinnering voor een afspraak via
e-mail of sms te ontvangen. Medisch specialisten zijn
overigens ook minder vaak dan huisartsen op de hoogte
van plannen als deze niet op de afdeling zelf beslist
worden. De mogelijkheid om via internet inzage te

krijgen in notities in het dossier en het voeren van een
gesprek via internet zijn zowel onder huisartsen als
medisch specialisten het minst populair. Aan het
voeren van een gesprek via internet hebben ook de
minste zorggebruikers behoefte.
De online mogelijkheden voor contact tussen
zorggebruikers en zorgverleners lijken niet altijd te
worden benut. Uit het onderzoek blijkt dat ruim de
helft van de artsen belemmeringen ervaart. De meest
genoemde belemmering is onduidelijkheid over
wet- en regelgeving. Kennelijk zijn zorgverleners niet
zeker van wat kan en mag als het gaat om contact met
patiënten via internet. Ook ervaren zij financiële en
technische aspecten als belemmering om contact via
internet in de praktijk toe te passen. Met name bij
huisartsen en medisch specialisten speelt ook de vrees
dat de zorgvraag van patiënten door het toepassen van
contact via internet toeneemt.
Naast belemmeringen worden er ook positieve effecten
ervaren door het toepassen van online contactmogelijkheden. Veel genoemde effecten zijn dat patiënten het
prettig vinden, dat het drempelverlagend werkt en dat
de efficiency van de zorgverlening en de
toegankelijkheid van de afdeling verbetert.
Van online communicatie tussen zorgverleners en
zorggebruikers wordt verwacht dat ze bijdragen aan de
beleidsdoelen zelfmanagement, toegankelijkheid,
patiëntveiligheid en doelmatigheid en betaalbaarheid.
Om deze doelen te bereiken zullen zorggebruikers op de
hoogte moeten zijn van de mogelijkheden, moeten
zorgverleners toepassingen aanbieden en zullen beiden
er gebruik van moeten maken.

83 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

Uit dit hoofdstuk komt sterk naar voren dat patiënten
nog slecht op de hoogte zijn van de mogelijkheden die
zorgverleners bieden voor online communicatie.
Patiënten kunnen bijvoorbeeld bij drie kwart van de
huisartsen via internet een herhaalrecept aanvragen,
terwijl maar een op de vijf patiënten weet dat dit kan.
Hoe het komt dat patiënten slecht op de hoogte zijn
weten we niet. Is er geen informatie, hebben patiënten
geen idee van de potentiële mogelijkheden of zien ze
het nut van sommige online toepassingen niet?
Praktische bezwaren met het gebruik lijken een minder
grote rol te spelen bij het gebruik van technologische
toepassingen in de zelfzorg, maar het nut ervan wordt
nog minder ervaren door zorggebruiker (Peeters,
Wiegers, de Bie en Friele, 2013). Naast de discrepantie
tussen het aanbod en de kennis over mogelijkheden
voor online communicatie valt op dat online communicatie tussen patiënten en zorgverlener vooralsnog
vooral een vervanger is van de telefoon. Het wordt
ingezet om afspraken te maken, een herhaalrecept aan
te vragen en om vragen te stellen.
Zorgverleners bieden nauwelijks eHealth-toepassingen
waarmee zorggebruikers inzage krijgen in hun dossier
of in labuitslagen. Bijna de helft van de patiënten geeft
aan dat zij wel de mogelijkheid zouden willen hebben
om hun dossier via internet in te zien. Artsen zijn juist
terughoudend als het gaat om inzage geven in
uitslagen van onderzoeken en laboratoriumbepalingen
of gestelde diagnoses. Ook hebben zij geen plannen
voor het bieden van mogelijkheden waarmee patiënten
zelf online informatie kunnen toevoegen aan hun
dossier. De meerderheid van de artsen weet niet of zij
dit willen of wil dit niet. Wel staan artsen juist positief
tegenover online inzage van de patiënt in

voorgeschreven medicatie. Hier ligt mogelijk een kans
om te komen tot meer zelfmanagement omdat
zorggebruikers en zorgverleners elkaar hier lijken te
vinden.
Van de huisartsen ervaart bijna de helft positieve
effecten door contact te leggen met patiënten via
internet. De gerapporteerde effecten hebben vooral
betrekking op toegankelijkheid en doelmatigheid.
Huisartsen melden bijvoorbeeld dat patiënten dit
prettig vinden (81%), dat de praktijk er beter toegankelijk
van wordt (68%) en dat online contact met patiënten de
efficiency van de zorgverlening verbetert (51%). Van de
medisch specialisten zegt iets minder dan een derde
(32%) positieve effecten te ervaren van online contact
met patiënten. Bij de specialisten liggen de gerapporteerde effecten ook vooral op het punt van toegankelijkheid, maar ook op het punt van de continuïteit van zorg
(41%) zegt dat het de continuïteit van de zorg verbetert.
Artsen geven beduidend minder vaak aan dat de inzet
van online contact met patiënten leidt tot
kostenbesparingen.

5.9 Referenties
Bierma, L. en Heldoorn, M. (2013). Het persoonlijk
gezondheidsdossier. De visie van patiëntenfederatie
NPCF. Utrecht: NPCF.
Bremmer F. en van Es M. (2013). Een analyse van de
verwachte kosten en baten van eHealth, blended
behandelen en begeleiden. GGZ-Nederland.
Gijsbers, L., Vegter, F. en Wallien, M. (2012). Onderzoeksrapportage “van EPD naar PGD”. Motivaction research
and strategy. Utrecht: NPCF.

84 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

De Graaf R., ten Have M. en van Dorsselaer, S. (2010).
De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking.
Utrecht: Trimbos Instituut.
KPMG Advisory NV (2011). Verkenning e-health,
rapportage aan het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Utrecht: KPMG Advisory NV.
Peeters, J. en Francke, A. (2009). Monitor Zorg op Afstand.
Utrecht: NIVEL.
Peeters, J., Wiegers, T., de Bie, J., Friele, R. (2013).
Overzichtstudies: Technologie in de zorg thuis, nog een
wereld te winnen! Utrecht: NIVEL
Riper, H., Smit, F., Zanden, van der, R., Conijn, B., Kramer,
J., en Mutsaers, K. (2007). e-Mental Health High Tech,
High Touch, High Trust. Utrecht: Trimbos-instituut.
Schoen, C., Osborn, R., Quires, D., Doty, M., Rasmussen, P.,
Pierson, R, et al. (2012). A Survey of Primary Care Doctors
in Ten Countries Shows Progress in Use of Health
Information Technology, Less in Other Areas. Health
Affairs 122802-2816.

85 | Communicatie tussen zorggebruiker en zorgverlener

Dossiervoering
6. Elektronische
dossiervoering
door zorgverleners

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk
93% van de huisartsen en 66% van de medisch specialisten houden patiëntendossiers
voornamelijk of uitsluitend elektronisch bij. 15% van de medisch specialisten doet dit
(vrijwel) altijd op papier13. De automatiseringsgraad is dus hoog, maar het feit dat
papieren dossiervoering nog relatief vaak voorkomt naast elektronische dossiervoering, brengt risico’s met zich mee voor de consistentie van medische dossiers.
Vrijwel alle huisartsen (88-98%) krijgen bij het voorschrijven van medicatie een automatische melding bij allergieën, contra-indicaties of interacties tussen geneesmiddelen.
Bij medisch specialisten ligt dit percentage beduidend lager (31-59%), wat mogelijk
gevolgen kan hebben voor de medicatieveiligheid.
Een aanzienlijk deel van de artsen (42-48%) wil graag aanvullende mogelijkheden om
gegevens elektronisch op te slaan.

6.1 Inleiding
Zorgverleners zijn wettelijk verplicht14 om een dossier in
te richten waarin gegevens over de gezondheid en de
behandeling van de patiënt zijn opgenomen. Deze
patiëntendossiers kunnen op papier worden bijgehouden, maar inmiddels gebeurt dit veelal in een elektronisch patiëntendossier (EPD).
In Nederland is de automatiseringsgraad hoog, met
name onder huisartsen, maar ook in ziekenhuizen
(Schoen en Osborn, 2012), (Deloitte en Ipsos België, 2011).
Een EPD biedt vaak mogelijkheden om (medicatie-)
bewaking en automatische waarschuwingen toe te
passen. Daarnaast vormt een EPD, naast een middel
voor verslaglegging, ook de basis voor het elektronisch
uitwisselen van informatie over de patiënt met andere
zorgverleners. Daarmee is het tevens de basis voor
continuïteit van de samenwerking. Bovendien heeft het
een functie in kwaliteitsbewaking en is het een bron
voor wetenschappelijk onderzoek (NHG en LHV, 2010).

Van adequate elektronische dossiervoering wordt
verwacht dat het de patiëntveiligheid kan vergroten.
Als dossiers niet actueel en compleet zijn of niet de
gegevens bevatten die voor een zorgverlener relevant
zijn, neemt het risico op fouten toe (IGZ, 2011) (Minister
van VWS, juni 2012). Daarbij kan beslissingsondersteuning op basis van de gegevens in het EPD bijdragen aan
veiliger zorg en betere uitvoering van het zorgproces,
bijvoorbeeld door automatische waarschuwingen bij een
allergie van een patiënt of bij interacties tussen geneesmiddelen (LHV en NHG, 2012).
Elektronische dossiervoering kan daarnaast een bijdrage
leveren aan de kwaliteit van zorg. Om verbetering van de
kwaliteit van zorg mogelijk te maken, is het van belang
om de kwaliteit te kunnen meten. Hier zijn betrouwbare
gegevens over het zorgproces voor nodig. Uniforme en
gestandaardiseerde patiëntendossiers kunnen zorgen
voor een goede registratie van het zorgproces, waaruit

13 Omdat gebruik is gemaakt van steekproeven moet rekening worden gehouden met betrouwbaarheidsmarges (95%) bij verschillende

omvang van de (deel-)populaties. Dit houdt in dat de gegeven percentages in de werkelijkheid iets af kunnen wijken. Zie voor meer informatie hoofdstuk 2.

14 Op basis van de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO)

87 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

kwaliteitsinformatie kan worden afgeleid (Hazelzet en
Georgieva, 2013) (Kringos et al., 2012).
Tot slot kan elektronische dossiervoering bijdragen aan de
doelmatigheid en betaalbaarheid van de zorg. Zo kan het
efficiënter verzamelen van informatie voor kwaliteitsregistraties en financiële administraties door een betere
registratie in het primaire proces met behulp van een EPD
tot arbeidsbesparing leiden (Hazelzet en Georgieva, 2013).
Dit hoofdstuk gaat in op de mogelijkheden en het gebruik
van EPD’s door huisartsen, medisch specialisten en
psychiaters. Hierbij staat de vraag centraal welke mogelijkheden artsen hebben en gebruiken in hun EPD. Dit
wordt besproken aan de hand van de resultaten van het
vragenlijstonderzoek onder huisartsen, medisch specialisten en psychiaters (zie hoofdstuk 2.2).

6.2 Elektronische of papieren dossiers
In deze paragraaf wordt ingegaan op de vraag in
hoeverre artsen hun patiëntendossier elektronisch
of op papier bijhouden.

Figuur 6-1
Manier van bijhouden van het
patiëntendossier door huisartsen
en medisch specialisten.

Figuur 6-1 maakt duidelijk dat negen op de tien huisartsen
zijn dossier uitsluitend (74%) of voornamelijk (19%)
elektronisch bijhoudt. Ook twee derde van de medisch
specialisten houdt zijn dossier uitsluitend (56%) of voornamelijk (10%) elektronisch bij. Bij de groep psychiaters
(n=6815) houdt ook het merendeel (81%) het dossier
uitsluitend of voornamelijk elektronisch bij (zie ook tabel
6-1 in de tabellenbijlage). Van de medisch specialisten
houdt 15% het dossier voornamelijk of uitsluitend op
papier bij.

6.3 Mogelijkheden en gebruik van EPD’s
De vorige paragraaf laat zien dat het merendeel van de
dossiers elektronisch is. De rest van dit hoofdstuk gaat in
op de mogelijkheden en het gebruik van EPD’s. Bekend is
dat de kwaliteit van het registreren van gegevens in EPD’s
kan variëren (Verheij, Visscher, Grafhorst en Njoo, 2012).
Dit heeft te maken met zowel de mogelijkheden van het
systeem, als met het gebruik dat artsen hiervan maken.
Deze paragraaf beschrijft de mogelijkheden die artsen
hebben om gegevens op te slaan in hun EPD.
Ook komt de vraag aan bod hoe vaak ze gebruik maken
van bestaande mogelijkheden. Tot slot bespreken we de

100
80
60
%

40
20
0
Uitsluitend
elektronisch
Huisarts (n=201)

15

Voornamelijk
elektronisch

Zowel elektronisch
als op papier

Voornamelijk
op papier

Uitsluitend op papier

Medisch specialist (n=228)

Door de lage respons en lage aantallen bij de groep psychiaters is het niet goed mogelijk om betrouwbare uitspraken te doen over deze groep.
Besloten is om alleen percentages weer te geven voor de groep psychiaters als geheel en om deze groep niet op te nemen in grafieken.

88 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

wensen van artsen voor uitbreiding van de mogelijkheden in het EPD.

6.3.1

Opslagmogelijkheden in het EPD

Praktisch alle huisartsen kunnen de meeste gegevens over
patiënten en patiëntenzorg waarnaar is gevraagd, opslaan
in het eigen EPD (87-99%). Ook bij 65% tot 90% van de
medisch specialisten is dit het geval (zie figuur 6-2 en
tabel 6-2 in de tabellenbijlage). Minder huisartsen kunnen
beeldbestanden van beeldvormende diagnostiek opslaan,
voor een derde van de huisartsen (33%) is dit mogelijk.

Bij medisch specialisten is dit voor drie kwart van de
groep (74%) mogelijk. Vrijwel alle huisartsen hebben de
mogelijkheid om met een episodelijst (98%) of probleemlijst (94%) te werken in het EPD. Ongeveer twee derde
van de medisch specialisten en psychiaters hebben deze
mogelijkheid ook (zie figuur 6-2). Voor de overige gegevens
die voor psychiaters relevant zijn, had het merendeel de
mogelijkheid om deze op te slaan (82-98%) (zie tabel 6-2
in de tabellenbijlage).

%
0
Figuur 6-2
Percentage huisartsen en
medisch specialisten dat
aangeeft dat het noteren en
opslaan van genoemde gegevens
mogelijk is in het elektronisch
patiëntendossier.

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Allergieën
Diagnoses
Uitslagen van laboratoriumonderzoek
Symptomen zoals gepresenteerd door patiënt
Bevindingen lichamelijk onderzoek
Uitslagen van beeldvormende diagnostiek
(rapport)
Gemeten gezondheidswaarden
Medicatieoverzicht
Intoleranties
Episodelijst
Medische historie
Problemenlijst
Demografische gegevens van patiënten
Uitkomsten van behandeling
Behandelplan
Notities
Voorgeschreven onderzoeken
Beeldbestanden van beeldvormende
diagnostiek
Huisarts (n=198)

89 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

Medisch specialist (n=212)

100

We zien dat er in de praktijk veel mogelijkheden zijn voor
de opslag van gegevens over patiënten en de behandeling
in het EPD. Hierbij hebben huisartsen iets vaker mogelijkheden om gegevens op te slaan, met uitzondering van
beeldbestanden.

6.3.2

Gebruik van mogelijkheden van EPD’s

De vorige paragraaf maakt duidelijk dat de meeste
artsen veel mogelijkheden hebben om gegevens te
noteren en op te slaan in het EPD. Deze paragraaf gaat

in op de frequentie waarmee artsen gebruik maken van
de mogelijkheden die zij tot hun beschikking hebben.
Vrijwel alle huisartsen die de mogelijkheid hebben om
de gevraagde gegevens op te slaan (n=64-194),
gebruiken dit regelmatig of altijd (92-98%). Voor
demografische gegevens van patiënten, notities en
beeldbestanden is dit het geval bij circa twee derde van
de huisartsen die deze gegevens op kunnen slaan in het
EPD (67-70%) (zie figuur 6-3 en tabel 6-3 in de
tabellenbijlage).

%
0
Figuur 6-3
Percentage huisartsen dat
regelmatig of altijd gebruik
maakt van bestaande mogelijkheden om de volgende gegevens
op te slaan (n=64-194).

10

20

30

40

Symptomen zoals gepresenteerd door patiënt
(n=194)
Gemeten gezondheidswaarden (n=194)
Bevindingen lichamelijk onderzoek (n=194)
Diagnoses (n=194)
Episodelijst (n=191)
Uitslagen van laboratoriumonderzoek (n=194)
Medicatieoverzicht (n=193)
Intoleranties (n=191)
Medische historie (n=187)
Behandelplan (n=171)
Voorgeschreven onderzoeken (n=171)
Allergieën (n=193)
Uitkomsten van behandeling (n=174)
Probleemlijst (n=184)
Uitgeslagen van beeldvormende diagnostiek
(rapport) (n=193)
Beeldbestanden van beeldvormende
diagnostiek (n=64)
Notities (n=169)
Demografische gegevens van patiënten (n=179)
Huisarts

90 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

50

60

70

80

90

100

%
0
Figuur 6-4
Percentage medisch specialisten
dat regelmatig of altijd gebruik
maakt van bestaande mogelijkheden om de volgende gegevens
op te slaan (n=135-189).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Medische historie (n=178)
Symptomen zoals gepresenteerd door patiënt
(n=176)
Bevindingen lichamelijk onderzoek (n=176)
Diagnoses (n=188)
Uitslagen van beeldvormende diagnostiek
(rapport) (n=177)
Beeldbestanden van beeldvormende
diagnostiek (n=156)
Uitslagen van laboratoriumonderzoek (n=181)
Behandelplan (n=163)
Uitkomsten van behandeling (n=158)
Voorgeschreven onderzoeken (n=159)
Gemeten gezondheidswaarden (n=170)
Medicatieoverzicht (n=169)
Probleemlijst (n=142)
Notities (n=169)
Demografische gegevens van patiënten (n=189)
Allergieën (n=189)
Episodelijst (n=135)
Intoleranties (n=185)
Medisch specialist

Het merendeel van de medisch specialisten die
bepaalde gegevens kunnen noteren en opslaan in het
EPD (zie figuur 6-4 en tabel 6-4 in de tabellenbijlage),
maakt hiervan regelmatig of altijd gebruik (79-93%).
Drie kwart maakt regelmatig of altijd gebruik van
mogelijkheden om intoleranties (72%) of allergieën
(75%) in het EPD te registreren, of om te werken met een
episodelijst (73%)16.
We zien dat de meeste mogelijkheden die beschikbaar
zijn voor huisartsen en medisch specialisten door het

merendeel van hen ook regelmatig of altijd worden
gebruikt. Huisartsen maken iets vaker dan medisch
specialisten gebruik van de bestaande mogelijkheden
voor het registreren van gegevens.

6.3.3

Uitbreidingswensen voor het EPD

De vorige paragrafen bespraken de huidige
mogelijkheden en het gebruik van het EPD. Hier kijken
we naar de vraag of er gegevens zijn die artsen graag
willen opslaan terwijl dat momenteel niet mogelijk is.

16 Dit onderdeel presenteert geen gegevens van psychiaters, omdat de aantallen te klein zijn om hier een betrouwbare uitspraak over te doen.
Zie hierover ook hoofdstuk 2.2.

91 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

100

Bijna de helft van de huisartsen zou gegevens die nu
niet kunnen worden opgeslagen, wel willen registreren
(48%). Het meest genoemd worden de mogelijkheden
om beeldbestanden, pdf-bestanden en correspondentie
op te slaan. Van de huisartsen heeft 29% geen
aanvullende wensen om gegevens op te slaan en 23%
weet dit niet. Onder medisch specialisten wil 42% graag
de mogelijkheid om bepaalde gegevens op te slaan,
terwijl dat nu niet mogelijk is. Hierbij noemen medisch
specialisten met name beeldbestanden en
correspondentie met verschillende zorgverleners. Van
de medisch specialisten heeft 37% geen extra wensen
voor de mogelijkheden en 21% weet dit niet.

6.3.4	Medicatiebewaking en geautomatiseerde
waarschuwingen
Naast opslagmogelijkheden kan een EPD ook gebruikt
worden om automatisch signalen of waarschuwingen
te geven in bepaalde situaties, bijvoorbeeld bij het

voorschrijven van nieuwe medicatie. Figuur 6-5 maakt
duidelijk dat vrijwel alle huisartsen (88-97%) een
automatische melding krijgen in het geval van een
allergie, een contra-indicatie of interactie tussen
medicijnen. Bij medisch specialisten ligt dit percentage
lager (31-59%) (zie ook tabel 6-5 in de tabellenbijlage).

6.4 Conclusie en discussie
In dit hoofdstuk is ingegaan op dossiervoering door
zorgverleners en in het bijzonder op de mogelijkheden
in het EPD en het gebruik daarvan.
Uit de resultaten blijkt dat artsen meestal de patiëntendossiers elektronisch bijhouden en niet meer op papier.
Negen op de tien huisartsen houdt zijn dossier
uitsluitend of voornamelijk elektronisch bij (93%).
Van de psychiaters houdt 81% het dossier voornamelijk
of uitsluitend elektronisch bij. Voor medisch specialisten
is dit 66%. Daarentegen houdt 15% van de medische

%
0
Figuur 6-5
Percentage artsen waarbij in het
informatiesysteem automatische
signalen, waarschuwingen of
andere meldingen zijn ingesteld
bij het voorschrijven van
geneesmiddelen of inzetten van
een behandeling.

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Waarschuwingen voor allergieën van de
patiënt
Waarschuwingen voor intoleranties van
de patiënt
Meldingen van contra-indicaties voor
voorgestelde medicatie
Meldingen van interacties met andere
voorgeschreven medicatie
Suggesties voor aanvullende onderzoeken
Andere automatische meldingen
Geen meldingen
Huisarts (n=195)

92 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

Medisch specialist (n=208)

100

specialisten zijn dossier voornamelijk of uitsluitend op
papier bij. Ondanks dat elektronische dossiervoering
behoorlijk is ingeburgerd, komt een combinatie van
papieren en elektronische dossiervoering nog relatief
vaak voor. Dit levert risico’s op voor de patiëntveiligheid.
Daarnaast kan het verzamelen van kwaliteitsinformatie
hierdoor arbeidsintensiever zijn en minder betrouwbare
informatie opleveren. Dit komt de doelmatigheid niet
ten goede en kan het moeilijker maken om de kwaliteit
van zorg goed in kaart te brengen.
Artsen hebben veel mogelijkheden om gegevens over
de patiënt en diens zorg te registeren. Ook hierin loopt
de huisartsenpraktijk iets voorop, zowel wat betreft de
mogelijkheden voor opslag van de gegevens waarnaar
in dit onderzoek is gevraagd als op het regelmatig of
altijd gebruiken hiervan. Uitzondering hierbij zijn de
beeldbestanden van beeldvormende diagnostiek, die
door slechts een derde van de huisartsen kan worden
opgeslagen, terwijl twee derde van de medisch
specialisten dit kan. Het kunnen opslaan van beeldbestanden is door huisartsen dan ook het meest
genoemd als wens voor uitbreiding van registratiemogelijkheden in het EPD.
Een belangrijk aspect voor patiëntveiligheid is de
ondersteunende rol die ICT kan spelen bij medicatiebewaking en signalering van mogelijk risicovolle
situaties. Vrijwel alle huisartsen (88-97%) krijgen een
signaal in het geval van een allergie, een contra-indicatie
of interactie tussen geneesmiddelen. Bij medisch
specialisten ligt dat percentage beduidend lager
(31-59%). Gezien de verwachte bijdrage aan de
(medicatie)veiligheid, valt hier dus nog het nodige te
winnen.

Hoewel er verbeterpunten zijn te noemen, presteert
Nederland in vergelijking met andere landen zeer goed
op het onderdeel elektronische dossiervoering. Uit
recent onderzoek uitgevoerd voor de Europese Unie
onder huisartsen in 31 Europese landen (HIM Health
Information Management, UEMO, Universitat Oberta
de Catalunya, Block de Ideas en Tech4i2, 2013) blijkt dat
ongeveer de helft van de huisartsen uit de onderzochte
landen gegevens van patiënten volledig of voornamelijk
elektronisch opslaat (52%). Nederland scoort van alle
onderzochte landen het best op adoptie van EPD’s.
Ook in het onderzoek van Commonwealth Fund
(Schoen en Osborn, 2012) staat Nederland op de eerste
plaats van alle onderzochte landen wat betreft het
gebruik van een EPD en op het gebied van
beslissingsondersteuning bij het voorschrijven van
medicatie. De resultaten uit beide onderzoeken zijn
vergelijkbaar met de uitkomsten van dit onderzoek.
Als we kijken naar de medische gegevens die frequent
worden geregistreerd in EPD’s, dan komen in andere
onderzoeken ook vergelijkbare resultaten naar voren
als in deze eHealth-monitor (Dobrev, Haesner, Hüsing,
Korte en Meyer, 2008) (HIM Health Information
Management, UEMO, Universitat Oberta de Catalunya,
Block de Ideas en Tech4i2, 2013). Uit onderzoek van
Deloitte onder ziekenhuizen in dertig Europese landen
(Deloitte en Ipsos België, 2011), blijkt dat 89% van de in
Nederland onderzochte ziekenhuizen een vorm van een
EPD gebruikt. Het gemiddelde over alle landen was 81%.
Het beeld dat uit het in dit hoofdstuk beschreven
onderzoek naar voren komt, sluit goed aan bij de
bevindingen uit de consultatieronde (zie hoofdstuk 3).

93 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

Het gebruik van EPD’s is goed ingeburgerd in
Nederland, zeker in vergelijking met andere landen.
Betere registratie van informatie in het primaire proces
wordt door de geïnterviewden als voorwaarde gezien
voor gebruik van de gegevens voor meerdere doeleinden, zoals voor kwaliteitsregistraties, onderzoek en
voor communicatie met andere zorgverleners. Hoewel
de ontwikkelingen langzaam gaan, wordt verwacht dat
de mogelijkheden in de informatiesystemen zich de
komende jaren verder zullen ontwikkelen, bijvoorbeeld
op het gebied van beslissingsondersteuning.

6.5 Referenties

Kringos, D.S., Anema, H.A., Asbroek, ten, A.H.A., Fischer,
C., Botje, D., Kievit, J., et al. (2012). Beperkt Zicht Onderzoek
naar de betrouwbaarheid, validiteit en bruikbaarheid
van prestatie-indicatoren over de kwaliteit van de
Nederlandse ziekenhuiszorg. Amsterdam: Nederlandse
Federatie van Universitair Medische Centra (NFU).
LHV en NHG (2012). Toekomstvisie Huisartsenzorg 2022.
Landelijke Huisartsen Vereniging en het Nederlands
Huisartsen Genootschap in samenwerking met het
Interfacultair Overleg Huisartsgeneeskunde. Utrecht:
LHV, NHG.

Deloitte en Ipsos België (2011). eHealth Benchmarking III
SMART 2009/0022 Final Report. Deloitte en Ipsos België.

NHG en LHV (2010). NHG/LHV-Standpunt Het
elektronisch huisartsendossier (H-EPD). NHG, LHV.

Dobrev, A., Haesner, M., Hüsing, T., Korte, W. B. en Meyer,
I. (2008). Benchmarking ICT use among General
Practitioners in Europe. Bonn: Empirica.

Minister van VWS (juni 2012). Brief aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer der Staten Generaal betreffende
E-health. Den Haag: Ministerie van Volkgsgezondheid,
Welzijn en Sport.

IGZ (2011). Staat van de Gezondheidszorg 2011. Utrecht.
Hazelzet, J. en Georgieva, P. (2013). Registratie aan de
bron. NFU.
HIM Health Information Management, UEMO,
Universitat Oberta de Catalunya, Block de Ideas en
Tech4i2 (2013). SMART 2011/0033 Benchmarking
deployment of eHealth Among General Practitioners.
Background Document Prepared ad hoc For the Joint
EC-OECD Workshop “Benchmarking Information and
Communication Technologies in Health Systems”.
Brussel: IM Health Information Management, UEMO,
Universitat Oberta de Catalunya, Block de Ideas, Tech4i2.

Schoen, C. en Osborn, R. (2012). The Commonwealth Fund
2012 International Health Policy Survey of Primary Care
Physicians. The Commonwealth Fund. The
Commonwealth Fund.
Verheij, R., Visscher, S., Grafhorst, van, J. en Njoo, K.
(2012). De EPD-scan: meten wat je niet ziet. Medisch
Contact.

94 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

95 | Elektronische dossiervoering door zorgverleners  

Communicatie
7. Elektronische
communicatie
tussen
zorgverleners
zorgverleners

Belangrijkste resultaten in dit hoofdstuk
Vrijwel alle huisartsen (80-90%) wisselen elektronisch patiënteninformatie uit
met openbare apotheken, huisartsenposten en ziekenhuizen. Bijna de helft van de
medisch specialisten (46%) wisselt elektronisch informatie uit met huisartsen17.
Op dit moment geeft 48% van de huisartsen en 43% van de medisch specialisten aan
uitbreiding van de mogelijkheden te willen om elektronisch informatie uit te wisselen.
Bijna alle huisartsen (94%) en twee derde van de medisch specialisten ervaren
positieve effecten door elektronische informatie-uitwisseling met collega’s, met
name voor de efficiency, kwaliteit en continuïteit van de zorgverlening.
Drie kwart van de huisartsen (75%) kan via teleconsultatie advies krijgen van een
dermatoloog over een foto van de huid, een op de drie (34%) krijgt zo advies van een
cardioloog over een ECG.
Een digitaal consultgesprek met een collega via een beeldverbinding is mogelijk bij
een beperkte groep artsen, namelijk een op de tien huisartsen, een vijfde van de
medisch specialisten en een derde van de psychiaters.

7.1 Inleiding
In veel gevallen is tijdens het zorgproces contact tussen
zorgverleners noodzakelijk, zoals bij verwijzingen, bij
het aanvragen van aanvullend onderzoek, maar ook bij
het verzenden van een recept naar de apotheek. Elektronische communicatie tussen zorgverleners kan deze
activiteiten ondersteunen.
Steeds vaker werken zorgverleners van verschillende
disciplines samen bij de zorg voor patiënten. Hierbij is
het van belang dat de zorg door de verschillende
zorgverleners op elkaar is afgestemd en de continuïteit
in het zorgproces wordt gewaarborgd. In combinatie
met goede dossiervoering in een EPD, dat is behandeld
in hoofdstuk 6, is adequate informatie-uitwisseling de

basis voor samenhangende en afgestemde zorg (LHV
en NHG, 2012).
Daarnaast is het van belang voor de patiëntveiligheid
dat zorgverleners tijdig beschikken over juiste en
relevante informatie over de patiënt. Informatie over de
patiënt blijkt in de praktijk echter vaak versnipperd
tussen en binnen zorginstellingen, waardoor dossiers
niet altijd compleet en actueel zijn. Door ontbrekende,
niet gestructureerde of niet relevante informatie tijdens
de informatie-overdracht tussen zorgverleners kunnen
fouten ontstaan (IGZ, 2011). Zo kunnen onjuiste of
onvolledige medicatieoverzichten leiden tot verkeerde
beslissingen die voor levensgevaarlijke situaties zorgen
(Lemmens en Weda, 2013) (Van den Bemt, Egberts en

17 Omdat gebruik is gemaakt van steekproeven moet rekening worden gehouden met betrouwbaarheidsmarges (95%) bij verschillende
omvang van de (deel)populaties. Dit houdt in dat de gegeven percentages in de werkelijkheid iets af kunnen wijken. Zie voor meer
informatie hoofdstuk 2.

97 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Leendertse, 2006). Goede informatieoverdracht tussen
zorgverleners is dan ook cruciaal voor de kwaliteit van
zorg en de patiëntveiligheid (Minister van VWS, juni
2012). Tot slot kan elektronische gegevensuitwisseling
bijdragen aan doelmatigheid en betaalbaarheid,
bijvoorbeeld door het voorkomen van dubbeldiagnostiek (NHG en LHV, 2010).
Een andere vorm van communicatie tussen zorgverleners is teleconsultatie. Hierbij vindt onderzoek plaats in
de huisartsenpraktijk, waarna digitaal advies wordt
gevraagd aan een medisch specialist. Teleconsultatie
levert met name voordelen op het gebied van doelmatigheid en betaalbaarheid: er zijn minder ziekenhuisbezoeken nodig en zowel voor patiënten en artsen levert dit
veel tijdswinst op (Ketelaar, 2011).
Dit hoofdstuk gaat in op de mogelijkheden voor en het
gebruik van elektronische communicatie tussen
zorgverleners in de praktijk. De volgende paragrafen
presenteren de resultaten van het vragenlijstonderzoek
onder huisartsen, medisch specialisten en psychiaters.
Allereerst bespreken we de mogelijkheden en het
gebruik van elektronische uitwisseling van informatie
over patiënten tussen zorgverleners en zorginstellingen. Hierbij worden ook ervaren belemmeringen en
positieve effecten behandeld. Tenslotte gaat dit hoofdstuk in op twee specifieke toepassingen van elektronische
communicatie, namelijk het digitaal consultgesprek en
teleconsultatie.

7.2 E lektronische informatie-uitwisseling
tussen zorgverleners
Deze paragraaf gaat in op de mogelijkheden voor artsen
om met andere zorgverleners elektronisch informatie

uit te wisselen en op de mate waarin zij daarvan
gebruik maken. Behalve naar de huidige mogelijkheden
tot uitwisseling van informatie, is gevraagd naar
informatie over patiënten die de zorgverleners nu niet
elektronisch kunnen uitwisselen, maar waarvan dit wel
gewenst is. De paragraaf gaat eerst in op de categorieën
van zorgverleners en zorginstellingen waarmee artsen
elektronisch patiëntinformatie kunnen uitwisselen.
Vervolgens wordt voor enkele exemplarische voorbeelden nagegaan of deze mogelijk zijn voor de artsen en in
welke mate deze in de praktijk ook worden gebruikt.

7.2.1	Mogelijkheden voor elektronische informatieuitwisseling
Huisartsen hebben veel mogelijkheden voor gestandaardiseerde, elektronische informatie-uitwisseling
over patiënten. Vrijwel alle (83-90%) huisartsen kunnen
elektronisch informatie uitwisselen met openbare
apotheken, laboratoria, huisartsenposten en ziekenhuizen
(zie figuur 7-1 en tabel 7-1 in de tabellenbijlage). Informatieuitwisseling met GGZ-instellingen (59%) en thuiszorgorganisaties (9%) komt minder voor. Huisartsen die
aangeven met een andere zorgverlener dan genoemd
informatie uit te kunnen wisselen (35%), noemen
paramedici zoals de fysiotherapeut en verloskundige
het meest. Bijna twee derde van de huisartsen (59%)
wil graag elektronisch informatie uitwisselen met
zorgverleners of zorginstellingen, waarmee dat nu
niet kan. Zij noemen hierbij GGZ-instellingen, thuiszorgorganisaties en paramedici het meest.
Van de medisch specialisten wisselt bijna de helft (46%)
elektronisch patiënteninformatie uit met huisartsen,
een op de drie (32%) met collega’s binnen de eigen
instelling en een vijfde met laboratoria (23%) of zieken-

98 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

huizen (18%). Een derde van de medisch specialisten
wisselt geen elektronische informatie uit met andere
zorgverleners of zorginstellingen(34%) (zie figuur 7-2
en tabel 7-1 in de tabellenbijlage). Iets meer dan de
helft van de medisch specialisten (53%) wil graag met
zorgverleners of zorg instellingen elektronisch patiënt-

informatie uitwisselen, waarmee dat nu nog niet
mogelijk is. Ze noemen hierbij andere ziekenhuizen
en huisartsenpraktijken het meest regelmatig.

%
0
Figuur 7-1
Percentage huisartsen waarbij de
praktijk gebruik maakt van een
systeem voor gestandaardiseerde
elektronische informatie-uitwisseling met andere zorgverleners
of zorginstellingen.

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

60

70

80

90

100

Ziekenhuizen
Openbare apotheken
Laboratoria
Huisartsenposten
GGZ-instellingen
Ander soort zorgverlener of zorginstelling
Thuiszorgorganisaties
Geen gebruik van systeem voor gestandaardiseerde elektronische informatie uitwisseling
H
 uisarts (n=193)

%
0
Figuur 7-2
Percentage medisch specialisten
waarbij de afdeling gebruik
maakt van een systeem voor
gestandaardiseerde elektronische
informatie-uitwisseling met
andere zorgverleners of
zorginstellingen.

10

20

30

40

Huisartspraktijken
Geen gebruik van systeem voor gestandaardiseerde elektronische informatie uitwisseling
Andere afdelingen binnen de eigen zorginstelling
Laboratioria
Ziekenhuizen
Huisartsenposten
Verpleeghuizen
Thuiszorgorganisaties
Ander soort zorgverlener of zorginstelling
GGZ-instelling
Medisch specialist (n=207)

99 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

50

Elektronische uitwisseling van patiëntinformatie komt
bij psychiaters niet vaak voor. Bijna twee vijfde van de
psychiaters (42%, n=66) kan geen gestandaardiseerde
elektronische informatie uitwisselen. Twee vijfde (38%)
kan elektronisch informatie uitwisselen met een of
meerdere huisartsenpraktijken. Met de overige genoemde
zorgverleners kan minder dan een op de tien elektronisch
informatie uitwisselen (tabel 7-1 in de tabellenbijlage).
Van de psychiaters wil 60% informatie uitwisselen met
zorgverleners of zorginstellingen, waarmee dat nu niet
mogelijk is. Hierbij werden apotheken en huisartsen
het meest regelmatig genoemd18.

7.2.2	Elektronisch versturen en ontvangen van
gegevens
De vorige paragraaf liet zien dat vrijwel alle huisartsen
en bijna de helft van de medisch specialisten
elektronisch informatie uit kan wisselen met
zorgverleners en zorginstellingen. Deze paragraaf gaat
in op enkele specifieke voorbeelden van informatieuitwisseling waarbij we inzoomen op gegevens die
artsen kunnen versturen naar en ontvangen van
verschillende zorgverleners. Eerst kijken we hierbij naar

de gegevens die artsen kunnen versturen en
ontvangen, om vervolgens per voorbeeld te kijken naar
de mate waarin dit in de praktijk voorkomt. Tot slot
gaan we na of er ook gegevens zijn die artsen graag
willen uitwisselen, waarvan dit nu niet mogelijk is.

Elektronisch versturen en ontvangen van gegevens bij
huisartsen
Voor veel huisartsen zijn de gevraagde voorbeelden van
elektronisch versturen naar andere zorgverleners
mogelijk. Het grote merendeel kan met hun informatiesysteem elektronisch een recept versturen naar een
openbare apotheek (95%) of elektronisch verwijzen
naar een medisch specialist (80%) (figuur 7-3 en tabel
7-2 in de tabellenbijlage).
De helft kan beeldvormende (51%) of laboratoriumdiagnostiek (50%) elektronisch aanvragen en een
actueel medicatieoverzicht naar het ziekenhuis (48%)
versturen. De mogelijkheid om elektronisch basiszorg
voor de patiënt aan te vragen bij thuiszorgorganisaties
komt minder vaak voor (13%).

%
0
Figuur 7-3
Percentage huisartsen waarbij
met het informatiesysteem de
volgende voorbeelden van
elektronisch versturen van
informatie over patiënten
mogelijk zijn (n=187).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Recept naar een openbare apotheek
Verwijzing naar een medisch specialist
Aanvraag voor beeldvormende diagnostiek
Aanvraag van laboratoriumdiagnostiek
Actueel medicatieoverzicht van patiënten
naar een ziekenhuis
Aanvragen van basiszorg voor een patiënt
Elektronisch versturen mogelijk (% huisartsen)

18 Door de lage aantallen onder psychiaters worden de percentages van deze groep in de rest van deze paragraaf niet gepresenteerd, omdat een
onvoldoende betrouwbaar beeld gegeven kan worden van de verdeling in deze groep (zie ook hoofdstuk 2.2).

100 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

100

%
0
Figuur 7-4
Percentage huisartsen dat in het
afgelopen jaar gebruik heeft
gemaakt van de mogelijkheid
om met hun informatiesysteem
de volgende voorbeelden van
informatie over patiënten
elektronisch te versturen
(n=24-178).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Recept naar een openbare apotheek (n=178)
Verwijzing naar een medisch specialist (n=150)
Actueel medicatieoverzicht van patiënten naar
een ziekenhuis (n=89)
Aanvraag voor beeldvormende diagnostiek (n=95)
Aanvraag van laboratoriumdiagnostiek (n=94)
Aanvraag van basiszorg voor een patiënt (n=24)
Altijd
Regelmatig
Soms
Nooit

Aan huisartsen die de gevraagde gegevens kunnen
versturen is vervolgens gevraagd hoe vaak ze hiervan
het afgelopen jaar gebruikt hebben gemaakt. Vrijwel
alle huisartsen maakten regelmatig of altijd gebruik
van de bestaande mogelijkheid om recepten
elektronisch te versturen naar de apotheek (96%). Het
merendeel maakte regelmatig of altijd gebruik van het
elektronisch versturen van een verwijzing naar een
medisch specialist (82%). Hetzelfde geldt voor het
gebruik van een actueel medicatieoverzicht van de
patiënt bij opname in een ziekenhuis (78%)(figuur 7-4
en tabel 7-4 in de tabellenbijlage). Circa de helft van de
huisartsen die deze mogelijkheid hebben, maakt ook
regelmatig of altijd gebruik van elektronische
verzending van aanvragen voor laboratoriumonderzoek
(46%), beeldvormende diagnostisch onderzoek (54%) of
basiszorg voor de patiënt (46%).
Met een enkele uitzondering kan een groot deel van de
huisartsen met hun informatiesysteem de meeste
gevraagde voorbeelden van gegevens elektronisch
ontvangen (figuur 7-5 en tabel 7-3 in de tabellenbijlage).

Vrijwel alle huisartsen kunnen elektronisch een
opnamebericht of ontslagbrief van een ziekenhuis, een
rapport over beeldvormende diagnostiek of een
samenvatting van de behandeling van een patiënt in de
avond-, nacht- en weekenddienst ontvangen (97-99%).
De helft kan een actueel overzicht van ontslagmedicatie
elektronisch ontvangen (53%). Beeldbestanden van
beeldvormende diagnostiek kunnen door 13% van de
huisartsen worden ontvangen.
Bij een grote meerderheid van de huisartsen die deze
gegevens kunnen ontvangen, komt dit ook regelmatig
of altijd voor in de praktijk (zie figuur 7-6 en tabel 7-4 in
de tabellenbijlage). Dit varieert van 80% die regelmatig
of altijd een overzicht van ontslagmedicatie
elektronisch ontvangt van een ziekenhuis tot 99% voor
een ontslagbrief van een ziekenhuis. Voor artsen die de
mogelijkheid hebben om een beeldbestand van
beeldvormende diagnostiek te ontvangen, maakt iets
meer dan de helft hiervan ook regelmatig of altijd
gebruik (54%).

101 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

100

%
0
Figuur 7-5
Percentage huisartsen waarbij
met het informatiesysteem de
volgende voorbeelden van
elektronisch ontvangen van
informatie over patiënten
mogelijk zijn (n=187).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

80

90

100

Opnameberichten van een ziekenhuis over
patiënten van de huisartspraktijk
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek
Ontslagbrief over een patiënt, van een
ziekenhuis
Samenvatting van patiëntcontacten en behandeling uit avond-, nacht- en weekenddiensten
Samenvatting van behandeling van patiënt in
het ziekenhuis
Overzicht van de aan een patiënt verstrekte
geneesmiddelen van de apotheek
Overzicht van ontslagmedicatie van een
patiënt, van een ziekenhuis
Beeldbestand van beeldvormende diagnostiek
Elektronisch ontvangen mogelijk (% huisartsen)

%
0
Figuur 7-6
Percentage huisartsen dat in het
afgelopen jaar gebruik heeft
gemaakt van de mogelijkheid om
met hun informatiesysteem de
volgende voorbeelden van
informatie over patiënten
elektronisch te ontvangen
(n=24-186).

10

20

30

40

Ontslagbrief over een patiënt, van een
ziekenhuis (n=182)
Opnameberichten van een ziekenhuis over
patiënten van de huisartspraktijk (n=186)
Samenvatting van patiëntcontacten en
behandeling uit avond-, nacht- en weekenddiensten (n=183)
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek (n=186)
Samenvatting van behandeling van patiënt in
het ziekenhuis (n=151)
Overzicht van de aan een patiënt verstrekte
geneesmiddelen van de apotheek (n=150)
Overzicht van ontslagmedicatie van een patiënt,
van een ziekenhuis (n=100)
Beeldbestand van beeldvormende
diagnostiek (n=24)
Altijd
Regelmatig
Soms
Nooit

102 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

50

60

70

Van de huisartsen geeft 48% aan uitbreiding van de
mogelijkheden te willen om elektronisch gegevens uit te
wisselen, een vijfde wil dit niet (21%) en een derde (30%)
weet dit niet. De informatie die het meest genoemd
wordt als uitbreidingswens zijn beeldbestanden,
correspondentie met andere zorgverleners en het
elektronisch ontvangen van gegevens uit het medisch
dossier van andere huisartsen bij nieuwe patiënten.
Aan huisartsen is ook gevraagd hoe vaak het voorkwam
dat informatie die is ontvangen na bezoek van een
patiënt aan de medisch specialist of het ziekenhuis tijdig
was en voorzien van alle relevante informatie. Van de
huisartsen geeft 4% aan deze informatie altijd tijdig te
ontvangen en 74% regelmatig. Een vijfde geeft aan dat
dit soms het geval is (22%) en één huisarts (1%) geeft aan
dat dit nooit het geval is. Van de huisartsen geeft het
merendeel aan dat deze informatie regelmatig (77%) of
altijd (10%) is voorzien van alle relevante informatie die
nodig is, voor 13% is dat soms het geval (zie tabel 7-8 in de
tabellenbijlage).
We zien dus dat huisartsen veel mogelijkheden hebben
om met hun informatiesysteem gegevens elektronisch
te versturen en ontvangen en dat zij deze opties in de
meeste gevallen ook vaak gebruiken. Het elektronisch
aanvragen van verschillende onderzoeken en het
ontvangen van beeldbestanden van beeldvormende
diagnostiek is minder vaak mogelijk. Dit komt ook voor
de helft van de groep die dit kan slechts soms of nooit
voor. Een substantiële minderheid van de huisartsen wil
graag meer mogelijkheden om bepaalde gegevens uit te
wisselen. Het merendeel van de huisartsen ontvangt na
een bezoek van een patiënt aan het ziekenhuis
informatie tijdig en voorzien van alle relevante gegevens.

Elektronisch versturen en ontvangen van gegevens bij
medisch specialisten
Deze paragraaf gaat aan de hand van een aantal voorbeelden in op de mogelijkheden voor medisch specialisten om
gegevens elektronisch te versturen naar of te ontvangen
van andere zorgverleners.
De meeste mogelijkheden om elektronisch gegevens te
versturen hebben medisch specialisten in contact met
de huisarts en ter vervanging van traditionele correspondentie bij opname en ontslag (figuur 7-7 en tabel 7-5 in
de tabellenbijlage). Ruim drie kwart (77%) van de medisch
specialisten kan een ontslagbrief elektronisch versturen
naar een of meerdere huisartsen en circa twee derde kan
opnameberichten (60%) en een samenvatting van de
behandeling (58%) elektronisch versturen. Een minderheid
van de medisch specialisten kan bij ontslag van een
patiënt een actueel medicatieoverzicht versturen naar de
huisarts (43%) of openbare apotheek (32%). Een kanttekening
hierbij is dat berichten rondom ontslagmedicatie voor een
deel van de medisch specialisten ook niet rechtstreeks,
maar via de ziekenhuisapotheek loopt19. Het merendeel

van de medisch specialisten kan niet elektronisch recepten
versturen naar de openbare apotheek, een vijfde (21%)
heeft deze mogelijkheid wel.

Bij de medisch specialisten waar dit mogelijk is, heeft het
merendeel het afgelopen jaar regelmatig of altijd gebruik
gemaakt van elektronische verzending van ontslagbrieven naar de huisarts (82%), aanvragen voor laboratoriumonderzoek (81%) of beeldvormende diagnostiek (80%) en
een samenvatting van de behandeling naar de huisarts
(71%) (figuur 7-8 en tabel 7-7 in de tabellenbijlage). Andere
beschikbare mogelijkheden werden door circa de helft tot
twee derde van de medisch specialisten regelmatig of
altijd gebruikt (47-64%).

19 In de handreiking voor ontslag uit de instelling behorend bij de richtlijn van medicatiegegevens in de keten is de apotheker van de instelling
verantwoordelijk voor het doorgeven van een actueel medicatieoverzicht aan de huisarts en openbare apotheker. De voorschrijver is
verantwoordelijk voor het tijdig bijwerken van het medicatieoverzicht voor overdracht aan de ontvangende partijen (Actiz, FNT, GGZ, IGZ,
KNMG, KNMP, LEVV, LHV, NFU, NHG, NMT, NICTIZ, NPCF, NVZ, NVZA, Orde, V&VN, VGN, Versenso, VWS en ZN, 2010).

103 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

%
0
Figuur 7-7
Percentage medisch specialisten
waarbij met het informatiesysteem de volgende voorbeelden
van elektronisch versturen van
informatie over patiënten
mogelijk zijn (n=136).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

80

90

100

Ontslagbrieven naar de huisarts van de patiënt
Opnamebericht aan de huisarts van de patiënt
Samenvatting van behandeling naar de
huisarts van de patiënt
Recept naar de ziekenhuisapotheek
Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek
Aanvraag voor beeldvormende diagnostiek
Actueel medicatieoverzicht aan de huisarts
bij ontslag van de patiënt
Actueel medicatieoverzicht aan een openbare
apotheek bij ontslag van een patiënt
Recept naar een openbare apotheek
Elektronisch versturen mogelijk (% specialisten)

%
0
Figuur 7-8
Percentage medisch specialisten
dat in het afgelopen jaar gebruik
heeft gemaakt van de mogelijkheid om met hun informatiesysteem de volgende voorbeelden
van informatie over patiënten
elektronisch te versturen
(n=29-106).

10

20

30

40

Ontslagbrieven naar de huisarts van de patiënt
(n=106)
Aanvraag voor laboratoriumdiagnostiek (n=73)
Aavraag voor beeldvormende diagnostiek (n=67)
Samenvatting van behandeling naar de huisarts
van de patient (n=80)
Opnamebericht naar huisarts (n=80)
Recept naar de ziekenhuisapotheek (n=73)
Actueel medicatieoverzicht aan de huisarts bij
ontslag van de patiënt (n=60)
Recept naar een openbare apotheek (n=29)
Actueel medicatieoverzicht aan een openbare
apotheek bij ontslag van een patiënt (n=43)
Altijd
Regelmatig
Soms
Nooit

104 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

50

60

70

Figuur 7-9 laat zien dat vooral het elektronisch
ontvangen van onderzoeksuitslagen van laboratoriumen beeldvormende diagnostiek en van medicatieoverzichten van de ziekenhuisapotheek vaak mogelijk is
(50-68%) (zie ook tabel 7-6 in de tabellenbijlage).
Het elektronisch ontvangen van een samenvatting van
patiëntcontacten en behandeling uit avond-, nacht- en
weekenddiensten is voor 31% van de medisch
specialisten mogelijk. Van de medisch specialisten kan
43% verwijsbrieven van huisartsen ontvangen. Het
merendeel van de medisch specialisten (84%) kan geen
actuele medicatieoverzichten ontvangen van openbare
apotheken bij opname van een patiënt, 16% kan dit wel.
Mogelijk speelt hierbij dat het ontvangen en opvragen
van actuele medicatieoverzichten voor een deel van de
medisch specialisten via de ziekenhuisapotheek loopt20.

Als medisch specialisten gegevens elektronisch kunnen
ontvangen, maakten ze hiervan het afgelopen jaar ook
vaak gebruik(figuur 7-10 en tabel 7-7 in de tabellenbijlage).
Vooral binnen het ziekenhuis gebruiken medisch
specialisten dit veel. Van de medisch specialisten bij wie
dit mogelijk was, ontving het merendeel het afgelopen
jaar regelmatig of altijd elektronisch beeldbestanden
(86%), rapporten van beeldvormende diagnostiek (85%)
en de uitslagen van laboratoriumonderzoek (90%). Twee
derde (69%) van de medisch specialisten die verwijsbrieven elektronisch van huisartsen kunnen ontvangen,
ontving deze ook regelmatig of altijd elektronisch. Van
de medisch specialisten die een elektronisch medicatieoverzicht van de openbare apotheek bij opname konden
ontvangen, ontving de helft dit het afgelopen jaar ook
regelmatig of altijd elektronisch (50%).

%
0
Figuur 7-9
Percentage medisch specialisten
waarbij met het informatiesysteem de volgende voorbeelden
van elektronisch ontvangen van
informatie over patiënten
mogelijk zijn (n=203).

10

20

30

40

50

60

70

80

Uitslag van laboratoriumonderzoek
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek
Beeldbestand van beeldvormende diagnostiek
Actueel medicatieoverzicht van de ziekenhuisapotheek
Verwijsbrief van een huisarts
Samenvatting van patiëntencontacten en
behandeling uit avond-, nacht-, en weekenddiensten
Actueel medicatieoverzicht van een openbare
apotheek bij opname van een patiënt
Elektronisch ontvangen mogelijk (% medisch specialisten)

20 In de handreiking voor opname in een zorginstelling, behorend bij de richtlijn overdracht van medicatiegegevens in de keten, is de

apotheker van de instelling ervoor verantwoordelijk om een actueel medicatieoverzicht aan de voorschrijver beschikbaar te stellen.
De openbare apotheker behoort op verzoek van de instellingsapotheker een afleveroverzicht van medicatie te verstrekken (Actiz, FNT,
.GGZ, IGZ, KNMG, KNMP, LEVV, LHV, NFU, NHG, NMT, NICTIZ, NPCF, NVZ, NVZA, Orde, V&VN, VGN, Versenso, VWS en ZN, 2010).

105 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

90

100

%
0
Figuur 7-10
Percentage medisch specialisten
dat in het afgelopen jaar gebruik
heeft gemaakt van de mogelijkheid om met hun informatiesysteem de volgende voorbeelden
van informatie over patiënten
elektronisch te ontvangen
(n=34-138).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Uitslag van laboratoriumonderzoek (n=138)
Beeldstand van beeldvormende diagnostiek
(n=127)
Rapport van de uitslag van beeldvormende
diagnostiek (n=138)
Actueel medicatieoverzicht van de ziekenhuisapotheek (n=102)
Verwijsbrief van een huisarts (n=88)
Samenvatting van patiëntcontacten en
behandeling uit avond-, nacht- en weekenddiensten (n=64)
Actueel medicatieoverzicht van een openbare
apotheek bij opname van een patiënt (n=34)
Altijd
Regelmatig
Soms
Nooit

Twee vijfde (43%) van de medisch specialisten wil
uitbreiding van de mogelijkheden voor elektronische
informatie-uitwisseling, 26% wil dit niet en 31% weet
dit niet. Wat betreft het soort informatie noemden
medisch specialisten een actueel medicatieoverzicht uit
de thuissituatie en correspondentie over verwijzen en
ontslag het meest.
Ruim twee derde van de medisch specialisten (70%)
ontvangt informatie bij opname van een patiënt
regelmatig of altijd tijdig, 21% ontvangt deze soms tijdig
en 9% nooit. Zes op de tien (60%) ontvangt bij opname
van een patiënt regelmatig of altijd alle relevante
informatie, 29% soms en 10% nooit (zie tabel 7-9 in de
tabellenbijlage).
We zien dat medisch specialisten vooral veel mogelijkheden hebben om elektronisch informatie te versturen

in contact met de huisarts en ter vervanging van
traditionele correspondentie bij opname en ontslag.
De helft van de medisch specialisten kan medicatieoverzichten binnen het ziekenhuis ontvangen. Het
merendeel kan elektronisch diagnostische informatie
ontvangen. Ook wordt hier in de praktijk vaak gebruik
van gemaakt. Het elektronisch ontvangen van verwijzingen van de huisarts en van actuele medicatieoverzichten van een openbare apotheek is minder vaak
mogelijk en wordt ook minder vaak in de praktijk gebruikt.

7.3 Belemmeringen bij elektronische
informatie-uitwisseling
De vorige paragraaf maakt duidelijk dat met name
huisartsen en in iets mindere mate ook medisch
specialisten redelijk veel mogelijkheden hebben voor
elektronische informatie-uitwisseling en dat zij hiervan
ook veel gebruik maken. Deze paragraaf geeft inzicht in

106 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

100

hoeverre artsen belemmeringen ervaren in het
toepassen van elektronische informatie-uitwisseling
over patiënten.
Bijna de helft van de huisartsen (47%) ervaart zelf of in
de praktijk belemmerende factoren bij elektronische
informatie-uitwisseling over patiënten21 (zie tabel 7-10
in de tabellenbijlage). Van de huisartsen ervaart 44%
geen belemmerende factoren, 9% weet dit niet. Bij
huisartsen die belemmeringen ervaren (n=91), spelen
verschillende factoren een rol. Het meest antwoorden
zij een gebrek aan een financiële vergoeding voor de
tijd die erin gaat zitten (36%), onduidelijkheid over
wet- en regelgeving (30%), gebrek aan technische
support (31%), voldoende beveiligde systemen (27%) en
tijd om zich hierin te verdiepen (24%).
Iets meer dan de helft van de medisch specialisten
(55%) ervaart belemmerende factoren bij elektronische
informatie-uitwisseling over patiënten (zie tabel 7-10 in
de tabellenbijlage). Van de specialisten ervaart 30%
geen belemmerende factoren, 15% weet dit niet.
Medisch specialisten die belemmerende factoren
ervaren bij elektronische informatie-uitwisseling
(n=110) geven voornamelijk belemmeringen van
technische aard aan. Het meest regelmatig ervaren zij
hierbij als belemmerende factor een gebrek aan
technische support (49%), onduidelijkheid over een
goede manier van inrichten van het systeem (44%),
gebrek aan standaarden voor de juiste inrichting van de
systemen (39%) en gebrek aan voldoende beveiligde
systemen (35%).
Van de psychiaters ervaart 40% belemmerende
factoren bij elektronische informatie-uitwisseling over

patiënten, 31% ervaart geen belemmerende factoren en
29% weet dit niet. De meeste psychiaters die
belemmerende factoren ervaren (n=26) geven hierbij de
volgende redenen: onduidelijke wet- en regelgeving
(50%, n=13), geen toegang tot de juiste techniek (46%,
n=12), een gebrek aan financiële vergoeding voor de tijd
die hierin gaat zitten (42%, n=11), een gebrek aan
standaarden voor de inrichting van het systeem (42%,
n=11) en een gebrek aan voldoende beveiligde systemen
en technische support (beide 38%, n=10).
We zien dus dat circa de helft van de huisartsen en
medisch specialisten en veertig procent van de
psychiaters belemmerende factoren ervaren bij
elektronische informatie-uitwisseling over patiënten.
Hierbij spelen met name onduidelijkheid over wet- en
regelgeving en technische aspecten rondom
uitwisseling van patiëntinformatie een rol.

7.4 Positieve effecten van elektronische
informatie-uitwisseling
Vrijwel alle huisartsen (94%) ervaren positieve effecten
voor zichzelf of hun praktijk door elektronische
informatie-uitwisseling over patiënten (zie tabel 7-11 in
de tabellenbijlage). De meeste huisartsen die positieve
effecten ervaren (n=180), ondervinden hierdoor een
verbetering van de efficiency van de zorgverlening
(83%), een verbetering van de kwaliteit (74%) en de
continuïteit (67%) van de zorgverlening,
kostenbesparing (41%) en meer tijd voor andere
activiteiten door de praktijkassistenten (34%).
Twee derde van de medisch specialisten (68%) ervaart
positieve effecten door elektronische informatieuitwisseling over patiënten (zie tabel 7-11 in de

21 Bij belemmerende factoren en ervaren positieve effecten worden telkens de vijf meest genoemde antwoorden weergegeven. Zie ook tabel
7-10 en 7-11 in de tabellenbijlage.

107 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

tabellenbijlage). De meeste medisch specialisten die
positieve effecten ervaren (n=137), geven aan dat dit een
verbetering is van de kwaliteit (78%), van de efficiency
(78%) en van de continuïteit (55%) van de zorgverlening,
van de toegankelijkheid van de afdeling (39%) en dat dit
kosten bespaart (38%).
Van de psychiaters ervaart 58% positieve effecten door
elektronische informatie-uitwisseling. Ze geven aan dat
hierdoor de efficiency van de zorgverlening verbetert
(84%, n=32), de kwaliteit van de zorgverlening verbetert
(63%, n=24), de continuïteit van de zorgverlening
verbetert (58%, n=22), dat het kosten bespaart (50%,
n=19) en dat de toegankelijkheid van de afdeling
verbetert (45%, n=17).
Vrijwel alle huisartsen, twee derde van de medisch
specialisten en zes op de tien psychiaters ervaren dus
positieve effecten door elektronische informatieuitwisseling over patiënten.

7.5 Gebruik van digitale intercollegiale
consulten
De vorige paragrafen gingen in op elektronische
informatie-uitwisseling over patiënten. In deze paragraaf
gaan we in op een andere soort communicatie tussen
zorgverleners, namelijk een digitaal consultgesprek met
verschillende zorgverleners waarbij men elkaar kan zien.
Denk hierbij aan een gesprek met behulp van een
videoverbinding en/of met behulp van een webcam.
Aan artsen is gevraagd is of dit mogelijk is en wanneer
dit nog niet mogelijk is, of de arts dit wel zou willen
(zie tabellen 7-12 t/m 7-14 in de tabellenbijlage).
Mogelijkheden voor digitale consultgesprekken in de
huisartspraktijk zijn bescheiden (figuur 7-11). Van de
huisartsen kan 10% een digitaal consultgesprek voeren
met een medisch specialist, 6% met een andere huisarts,
4% met een psychiater, 3% met een fysiotherapeut en 2%
met een thuiszorgmedewerker. Een meerderheid van
huisartsen geeft aan geen digitale consultgesprekken
met deze zorgverleners te willen voeren of niet te weten
of ze dit willen (57-71%).

%
0
Figuur 7-11
Percentage huisartsen waarbij
het mogelijk is om in hun
praktijk een digitaal consultgesprek te voeren met de volgende
zorgverleners, waarbij men
elkaar kan zien (n=190).

10

20

30

40

50

60

70

80

Met een medisch specialist
Met een andere huisarts
Met een psychiater
Met een fysiotherapeut
Met een andere zorgverlener dan genoemd
Met een medewerker van thuiszorgorganisatie
Dit is mogelijk voor de praktijk van de arts
D
 it is niet mogelijk, maar de arts zou dit wel willen
Dit is niet mogelijk en de arts weet niet of hij dit zou willen
D
 it is niet mogelijk, en de arts zou dit ook niet willen

108 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

90

100

%
0
Figuur 7-12
Percentage medisch specialisten
waarbij het mogelijk is om op
hun afdeling een digitaal consultgesprek te voeren met de
volgende zorgverleners, waarbij
men elkaar kan zien (n=212).

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Met een medisch specialist binnen de eigen
instelling
Met een medisch specialist buiten de eigen
instelling
Met een psychiater
Met een andere zorgverlener dan genoemd
Met een huisarts
Dit is mogelijk voor de praktijk van de arts
Dit is niet mogelijk, maar de arts zou dit wel willen
Dit is niet mogelijk en de arts weet niet of hij dit zou willen
Dit is niet mogelijk, en de arts zou dit ook niet willen

Iets minder dan een vijfde van de medisch specialisten
(18%) kan een digitaal consultgesprek voeren met een
medisch specialist binnen de eigen instelling. 13% kan
dit met een medisch specialist buiten de eigen
instelling, 6% met een psychiater en 5% met een
huisarts (figuur 7-12). Van de medisch specialisten geeft
47 tot 61% aan in de toekomst geen digitale consultgesprekken met de verschillende zorgverleners te
willen voeren of weet niet of ze dit willen. Echter, 41%
wil dit wel met andere medisch specialisten buiten de
instelling, bovenop de 13% waar dit al mogelijk is, en
46% wil dit met huisartsen.
Een kwart van de psychiaters kan in het werk een
digitaal consultgesprek voeren met een psychiater
binnen de eigen instelling (27%). Een vijfde kan dit met
een psycholoog (19%) of psychiatrisch verpleegkundige
(19%). Minder vaak komen digitale consultgesprekken
voor met een psychiater buiten de eigen instelling
(13%), huisartsen (6%) of een praktijkondersteuner
geestelijke gezondheidszorg (POH GGZ) (7%).

We zien dat de mogelijkheden voor digitale consultgesprekken voor de drie artsengroepen uiteen lopen.
Bij huisartsen zijn de mogelijkheden redelijk bescheiden,
maximaal een op de tien kan een digitaal consultgesprek voeren. Bij medisch specialisten is dit een vijfde
en bij psychiaters is dit voor een derde het geval.

7.6 Gebruik teledermatologie
Aan huisartsen is gevraagd naar de toepassing in de
praktijk van een bijzondere vorm van consultatie:
teleconsultatie. Hierbij wordt de patiënt niet direct
doorgestuurd naar een medisch specialist voor
beoordeling of advies, maar vindt onderzoek plaats in
de huisartspraktijk, waarna digitaal advies wordt
gevraagd. Drie kwart van de huisartsen (75%) krijgt via
teleconsultatie advies van een dermatoloog over een
foto van de huid. Een op de drie (34%) krijgt zo advies
van een cardioloog over een ECG en een op de zeven
(14%) krijgt zo advies van een longarts voor de
beoordeling van longfunctieonderzoek (spirografie).

109 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

100

7.7 Conclusie en discussie
Dit hoofdstuk is ingegaan op de mogelijkheden en het
gebruik van elektronische communicatie tussen
zorgverleners. Het tijdig en efficiënt uitwisselen van
informatie over patiënten is van groot belang voor de
veiligheid en continuïteit van de zorg.
Duidelijk wordt dat veel artsen informatie over patiënten
elektronisch kunnen uitwisselen en dit in de praktijk ook
veelvuldig doen. Vrijwel alle huisartsen (83-90%) wisselen
elektronisch patiënteninformatie uit met openbare
apotheken, huisartsenposten en ziekenhuizen. Bijna de
helft (46%) van de medisch specialisten wisselt
elektronisch informatie uit met huisartsen, en een op de
drie (32%) met collega’s binnen een instelling.
Huisartsen hebben vaker mogelijkheden om informatie
uit te wisselen en informatie te versturen of ontvangen.
Het elektronisch aanvragen van verschillende
onderzoeken en het ontvangen van beeldbestanden van
beeldvormende diagnostiek is minder vaak mogelijk.
Hoewel medisch specialisten minder vaak mogelijkheden
hebben dan huisartsen om informatie te versturen of
ontvangen, worden bestaande opties ook door medisch
specialisten vaak gebruikt. Veel minder psychiaters
hebben mogelijkheden voor elektronische informatieuitwisseling.
Opvallend is dat het versturen en ontvangen van
medicatieoverzichten in communicatie met huisarts en
apotheek voor circa de helft van de medisch specialisten
mogelijk is. Een actueel medicatieoverzicht van de patiënt
is met name van belang voor de patiëntveiligheid en het
voorkomen van fouten met geneesmiddelen. Ontslag uit
het ziekenhuis en opname in het ziekenhuis kunnen
bijzondere risicosituaties zijn rondom medicatieveiligheid.

Hierbij is het beschikken over het meest actuele
medicatieoverzicht van groot belang voor de
patiëntveiligheid. Voor een deel van de medisch
specialisten loopt deze communicatie echter mogelijk via
de ziekenhuisapotheek. Dit komt doordat de richtlijn
‘overdracht van medicatiegegevens in de keten’ de
instellingsapotheker verantwoordelijk maakt voor het
beschikbaar stellen van een actueel medicatieoverzicht.
De helft van de medisch specialisten kan een actueel
medicatieoverzicht ontvangen van de
ziekenhuisapotheek. Op dit punt zijn zeker nog verdere
ontwikkelingen mogelijk.
Bijna alle huisartsen en twee derde van de medisch
specialisten ervaren positieve effecten door elektronische
informatie-uitwisseling. Deze artsen ervaren vooral
verbetering van de efficiency, kwaliteit en continuïteit van
de zorgverlening. Dit komt overeen met de beleidsverwachting dat elektronische informatie-uitwisseling een
bijdrage kan leveren aan kwalitatieve en verantwoorde
zorg, aan de continuïteit van zorg en aan de doelmatigheid
en betaalbaarheid. De helft van de artsen ervaart ook
belemmeringen bij elektronische uitwisseling van
patiëntinformatie, hierbij spelen met name meer
technische belemmeringen een rol. De consultatieronde
bevestigt dit beeld: het delen van informatie is met name
van belang voor de continuïteit en doelmatigheid van de
zorg door betere afstemming tussen zorgverleners en
stroomlijning van de samenwerking. Er wordt opgemerkt
dat het doel is, om op een goed gereguleerde manier te
komen tot een geïntegreerd beeld van de gegevens van de
patiënt en zijn zorgplan, waartoe eerste lijn, tweede lijn en
de patiënt toegang hebben. Gebrek aan standaardisatie en
interoperabiliteit worden hierbij nog als belangrijke
belemmering gezien.

110 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Artsen zijn ook bevraagd over de mogelijkheden voor
digitale consulten met behulp van beeldverbinding met
andere zorgverleners. Het gaat hierbij om het vervangen
van meer traditionele vormen van contact door
vergelijkbaar contact met digitale middelen. Dit is mogelijk
bij een beperkte groep artsen, namelijk een op de tien
huisartsen, een vijfde van de medisch specialisten en een
derde van de psychiaters. Duidelijk wordt ook dat een
grote groep artsen hiervan geen gebruik wil maken.
Bij alle artsengroepen zien we dat een substantieel deel
van de groep aangeeft dit niet te willen of niet te weten of
men dit wil (uiteenlopend van 43% tot 80% afhankelijk
van het concrete voorbeeld).
In het geval van teleconsultatie bij huisartsen gaat het
om meer ingrijpende veranderingen waardoor verschuivingen in de werkprocessen in de zorg mogelijk zijn.
Drie kwart van de huisartsen (75%) kan via teleconsultatie
advies krijgen van een dermatoloog over een foto van de
huid, een op de drie (34%) krijgt zo advies van een cardioloog
over een ECG en een op de zeven (14%) krijgt zo advies van
een longarts voor de beoordeling van longfunctieonderzoek (spirografie). Dit kan bijdragen aan de doelmatigheid
en betaalbaarheid van de zorg.
Nederland doet het in vergelijking met andere landen op
dit onderdeel zeker niet slecht. In een recent EU-onderzoek
onder huisartsen in 31 Europese landen (HIM Health
Information Management, UEMO, Universitat Oberta de
Catalunya, Block de Ideas en Tech4i2, 2013) werd gevonden
dat 37% van de huisartsen in alle landen soms of
regelmatig medische patiëntgegevens uitwisselt met
andere zorgaanbieders of zorgprofessionals en dat 52%
deze mogelijkheid niet heeft. Nederland staat voor dit
onderdeel op de zevende plaats van alle 31 deelnemende

landen in dit onderzoek. Onderzoek onder Europese
ziekenhuizen wijst uit dat 31% van de ziekenhuizen actief
langs de elektronische weg patiëntgegevens rond
klinische zorg uitwisselt met andere zorgaanbieders.
In Nederland was dit voor meer dan de helft van de
ziekenhuizen het geval (Deloitte en Ipsos België, 2011).
Uit ons onderzoek blijkt dat 4% van de huisartsen
informatie na een bezoek van een patiënt aan een
medisch specialist of een ziekenhuis altijd tijdig ontvangt.
10% geeft aan dat deze informatie altijd is voorzien van
alle relevante informatie die nodig is. Uit een Europees
onderzoek onder huisartsen, komen vergelijkbare
resultaten naar voren(Schoen en Osborn, 2012). Daarin gaf
1% van de Nederlandse huisartsen aan dat zij de
benodigde informatie altijd tijdig beschikbaar hebben en
13% dat zij altijd een verslag met alle relevante
gezondheidsinformatie van de specialist ontvangen. Uit
deze eHealth-monitor blijkt overigens dat het percentage
huisartsen dat regelmatig de informatie tijdig ontvangt
veel hoger ligt (74%). Dit geldt ook voor het percentage
huisartsen dat aangeeft dat de informatie die zij
ontvangen regelmatig voorzien is van alle relevante
informatie die nodig is (77%).

7.8 Referenties
Actiz, FNT, GGZ, IGZ, KNMG, KNMP, LEVV, LHV, NFU, NHG,
NMT, NICTIZ, NPCF, NVZ, NVZA, Orde, V&VN, VGN,
Versenso, VWS en ZN (2010). Handreikingen voor
overdrachtssituaties. NVZ.
Bemt, van den, Egberts en Leendertse (2006). Hospital
admissions related to medication (HARM). Utrecht:
Division of Pharmacoepidemiology & Pharmacotherapy,
Utrecht Institute for Pharmaceutical Sciences.

111 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Deloitte en Ipsos België (2011). eHealth Benchmarking III
SMART 2009/0022 Final Report. Deloitte en Ipsos België.

NHG en LHV (2010). NHG/LHV-Standpunt Het elektronisch
huisartsendossier (H-EPD). NHG, LHV.

HIM Health Information Management, UEMO, Universitat
Oberta de Catalunya, Block de Ideas en Tech4i2 (2013).
SMART 2011/0033 Benchmarking deployment of eHealth
Among General Practitioners. Background Document
Prepared ad hoc For the Joint EC-OECD Workshop
“Benchmarking Information and Communication
Technologies in Health Systems”. Brussel: IM Health
Information Management, UEMO, Universitat Oberta de
Catalunya, Block de Ideas, Tech4i2.

Schoen, C. en Osborn, R. (2012). The Commonwealth Fund
2012 International Health Policy Survey of Primary Care
Physicians. The Commonwealth Fund. The
Commonwealth Fund.

IGZ (2011). Staat van de Gezondheidszorg 2011. Utrecht.
Ketelaar, P. (2011). eHealth in Beeld. KNMG, NVEH en
eHealthNu.
Lemmens, L. en Weda, M. (2013). Polyfarmacie bij kwetsbare
ouderen Inventarisatie van risico’s en mogelijke
interventiestrategieën. Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu.
LHV en NHG (2012). Toekomstvisie Huisartsenzorg 2022.
Landelijke Huisartsen Vereniging en het Nederlands
Huisartsen Genootschap in samenwerking met het
Interfacultair Overleg Huisartsgeneeskunde. Utrecht: LHV,
NHG.
Minister van VWS (juni 2012). Brief aan de Voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten Generaal betreffende E-health.
Den Haag: Ministerie van Volkgsgezondheid, Welzijn en
Sport.

112 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

113 | Elektronische communicatie tussen zorgverleners

Dankwoord

Voorwoord

Nictiz en het NIVEL bedanken de volgende personen en organisaties
voor hun bijdrage aan het onderzoek.

We hebben veel waardevolle suggesties en opmerkingen
gekregen van de leden van de begeleidingscommissie:
Guus Schrijvers, Titia Lekkerkerk, Sjaak Nouwt, Stefan
Ottenheijm, Michiel Sprenger, Albert Versteegde en
Sytske de Vries.
We willen de leden van het Consumentenpanel
Gezondheidszorg en het KNMG ledenpanel bedanken,
evenals de mensen die bij deze panels betrokken zijn en
hun expertise hebben ingebracht: Margreet Reitsmavan Rooijen, Anne Brabers en Wouter Lasut.
Verder gaat onze dank uit naar de volgende personen
voor het willen delen van hun inzichten in de wereld
van eHealth: Walter Balestra, Henk Bilo, Hans ter Brake,
Fianne Bremmer, Corrine Brinkman, Inge van den Broek,
René van Dijk, Jaco van Duivenboden, Maartje Ermers,
Maarten Fischer, Sippie Formsma, Jan Hazelzet, Stephan
Hermsen, Erik Hoencamp, Sjoerd Olthof, Hans Ossebaard,
Bart van Pinxteren, Stephan Reus, Ineke Roos, Nico Rozing,
Sander Slootmaker, Rob Stadt, Barry Teunissen, Edwin
Velzel, Daphne Vermeulen, Renske Visscher en Leonard
Witkamp.

Tevens bedanken wij de volgende organisaties: Altrecht,
Cordaan, Curit, De Hart&Vaatgroep, eHuisartsen-kompas,
GGZ Nederland, Inspectie voor de Gezondheidszorg, Isala,
Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie,
Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering
der Geneeskunst, Ksyos, Nederlands Huisartsen
Genootschap , Nederlandse Diabetes Federatie Nederland,
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra,
Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie,
Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, Parnassia,
Sensire, Vereniging van Organisaties voor ICT in de Zorg,
Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie,
VGZ, Zorgdomein, Zorginstituut Nederland in oprichting
en Zorgverzekeraars Nederland.
Voor al hun bijdragen aan de redactie van dit rapport
bedanken we Kim Idzardi, Jacqueline Nell en Barbara
van Rest.
Tot slot bedanken wij het ministerie van VWS voor
het mogelijk maken van dit onderzoek.

Inhoudsopgav

115 | Dankwoord

Bijlagen
Bijlagen

Bijlage 1 Deelnemers consultatieronde
De volgende organisaties hebben deelgenomen aan de consultatieronde:
- Altrecht;
- Cordaan;
- Curit;
- De Hart&Vaatgroep;
- eHuisartsenkompas;
- GGZ Nederland;
- Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ);
- Isala;
-	Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF);
- Ksyos;
- Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG);
- Nederlandse Diabetes Federatie Nederland (NDF);
-	Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU);
- Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ);
- Parnassia;
- Sensire;
-	Vereniging van Organisaties voor ICT in de Zorg (OIZ);
-	Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZvZ);
- VGZ;
- Zorgdomein;
- Zorginstituut Nederland in oprichting.

117 | Bijlagen

Bijlage 2 eHealth-toepassingen voor zorggebruikers
eHealth-monitor

Uitgevoerde studies

Modelvragenlijst

eHealthmonitor 2013

WHO 20081

NPCF 20122

NIVEL 20123

Empirica 20094

Zorggebruikers

Zorggebruikers

Zorggebruikers

Zorggebruikers

Burgers/
patiënten

online afspraken maken (e-afspraak)

x

x

x

herinnering ontvangen via e-mail of sms (e-notificatie)

x

x

aanvragen herhaalrecept

x

x

consult/contact met zorgverlener via e-mail of website
(e-consult)

x

x

consult/contact met zorgverlener via videocommunicatie

x

Studie

Onderzoekspopulatie
COMMUNICATIE PATIËNT ZORGVERLENER

x

online consultvoorbereiding (e-intake)

x

x

x
x

consult/contact met zorgverlener via chatprogramma
(bij psychische problemen)

x

consult/contact met zorgverlener via sociale media
online inzage in dossier zorgverlener (e-inzage)

x

x

x

x

online behandeling (fysiotherapie en overig)

x

online therapie (bij psychische problemen)

x

telemonitoring

x

x

sociale alarmering

x

x
x

toezichthoudende domotica
medicatiedispenser
digitaal log-/dagboek
een foto van een fysieke klacht naar je zorgverlener
sturen

x

online deelname aan wetenschappelijke klinische studies
ZOEKEN EN BIJHOUDEN VAN GEZONDHEIDSINFORMATIE
informatie zoeken op internet over gezondheid en zorga

x

informatie zoeken op internet over leefstijl

x

informatie zoeken op internet over zorgaanbod en
benchmarkingb

x

x
x

met behulp van tool of website zelf noodzaak van bezoek
aan zorgverlener inschatten (zelftriage)

x

zelf bijhouden van vitale gegevens (zelfmonitoring)

x

118 | Bijlagen

x

x

x

x

x

informatie op website van zorgverlener bekijken

x

x

Beleidsdocumentatie
KNMG/ NPCF/
ZN 20125

KNMG 20116

RVZ 20027

Nictiz 20128

VWS 20129

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

e-hulp
201010

x
x
x
x
x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x
x
x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x

x

119 | Bijlagen

x

eHealth-monitor

Studie

Onderzoekspopulatie

Modelvragenlijst

eHealthmonitor 2013

WHO 20081

NPCF 20122

NIVEL 20123

Empirica 20094

Zorggebruikers

Zorggebruikers

Zorggebruikers

Zorggebruikers

Burgers/
patiënten

persoonlijk gezondheidsdossier (PGD)

x

online zelftest

x

online zelfhulp

x

herinnering medicijnen innemen op telefoon instellen

x

online community over zorg en gezondheid

x

bestellen van medische producten online

Uitgevoerde studies

x
x
x

x

x

x

x

x

apps over gezondheid en zorg

x

online cursus over zorg/gezondheid

x

serious games
COMMUNICATIE TUSSEN ZORGVERLENERS

x

gegevensuitwisseling tussen zorgverleners

a 	In de analyse is gekeken naar verschillende vormen van informatie zoeken op internet over gezondheid en zorg. In deze tabel zijn deze
samengevoegd tot één toepassing.
b 	In de analyse is gekeken naar verschillende vormen van informatie zoeken op internet over zorgaanbod en benchmarking. In deze tabel zijn
deze samengevoegd tot één toepassing.
1 	Sørensen (ed.), Tove (2008). WHO/European eHealth Consumer Trends Survey. Multimedia Appendix 7. Questionnaire in English. Tromsø:
Norwegian Centre for Telemedicine, University Hospital of North Norway.
2 	Gijsbers, Lonneke, Vegter, Fenneke en Wallien, Madeleine (2012). Onderzoeksrapportage “van EPD naar PGD”. Motivaction research and
strategy. Utrecht: NPCF.
3 	Brabers, A.E.M., Reitsma-van Rooijen, M. en De Jong, J.D. (2012). Tabellenboek bij ‘Gebruik van internet voor gezondheidsinformatie’. Utrecht:
NIVEL.
4  Meyer, Ingo, et al. (2009). eHealth Benchmarking (phase II) Final Report. Bonn: European Commission.
5 	KNMG, Zorgverzekeraars Nederland, NPCF (2012). Nationale Implementatie Agenda (NIA) eHealth. KNMG, Zorgverzekeraars Nederland, NPCF.
6

KNMG, NVEH, eHealthNu (2011). eHealth in Beeld - 21 praktijkverhalen over digitaal dokteren. Utrecht: KNMG, NVEH en eHealthNu.
7 	Rijen, van, A.J.G., Lint, de, M.W. and Ottes, L (2002). Inzicht in e-Health, achtergrondstudie uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid en
8

Zorg bij het advies E-Health in zicht. Zoetermeer: Raad voor de Volksgezondheid en Zorg.

Krijgsman, Johan and Klein Wolterink, Gé (2012). Ordening in de wereld van eHealth. Den Haag: Nictiz.
9 	Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2012). Brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal betreffende E-health.
Den Haag: Ministerie van Volkgsgezondheid, Welzijn en Sport.
10 Schalken, Frank en Wolters, Wouter (2010). Handboek online hulpverlening. Stichting e-hulp.nl. Bohn Stafleu van Loghum. p. 270. 9031375179.

120 | Bijlagen

Beleidsdocumentatie
KNMG/ NPCF/
ZN 20125

KNMG 20116

x

x

RVZ 20027

Nictiz 20128

VWS 20129

x

x

x
x

x
x

x
x

x

x

x
x

e-hulp
201010

x

x

x

x
x

x
x

x

x

x

x

121 | Bijlagen

Bijlage 3 eHealth-toepassingen voor zorgverleners
eHealth-monitor
Studie

Onderzoekspopulatie

Uitgevoerde studies

eHealthmonitor 2013

Empirica 2008

KPMG 20112

Commonwealth Fund
20123

Europese
Commissie
20124

Huisartsen,
medisch
specialisten en
psychiaters

Huisartsen

Huisartsen

Huisartsen

Huisartsen

x

x

x

x

x

1

COMMUNICATIE PATIËNT ZORGVERLENER
online afspraken maken (e-afspraak)

x

afspraken maken bij andere zorgverleners voor patiënt
door zorgverlener

x

herinnering versturen via e-mail of sms (e-notificatie)

x

x

aanvragen herhaalrecept

x

x

aanvragen verwijzing

x

c

x

online consultvoorbereiding (e-intake)
consult/contact met patiënt via e-mail of website

x

consult/contact met patiënt via videocommunicatie

x

consult/contact met patiënt via chatprogramma
(bij psychische problemen)

xd

x

x
x

zaken toevoegen aan dossier bij zorgverlener door
patiënt

x

telemonitoring

x

x

x
x

informatie verstrekken via eigen website instelling/
praktijk
informatie verstrekken via social media
bijdragen aan een online community over zorg en
gezondheid

xd

online therapie (overige)
online zelfhulp

xd

psychologische zelftest

xd
xd

online forum over psychische problemen

x

x
x (alleen
test results)

x
x
x

informatie verstrekken via een medische website

online therapie (bij psychische problemen)

x

x

consult/contact met patiënt via sociale media
online inzage in het dossier door patiënt (e-inzage)

x

online individueel zorgplan

122 | Bijlagen

x

Modelvragenlijst

Beleidsdocumentatie

Empirica 2009

OECD 2013
(concept)6

Huisartsen,
medisch
specialisten en
psychiaters

Zorgverleners

x

x

5

KNMG/ NPCF/
ZN 20127

VWS 2012

x

x

8

KNMG 20119

RVZ 200210

Nictiz 201211

x

x

e-hulp
201012

x
x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x

x

x

x

x

x
x

x

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x
x

x

x

x
x

x

x

x

x

x
x

x

x
x

x
x

x

123 | Bijlagen

x
x

eHealth-monitor

Uitgevoerde studies

Studie

eHealthmonitor 2013

Empirica 20081

KPMG 20112

Commonwealth Fund
20123

Europese
Commissie
20124

huisartsen,
medisch
specialisten en
psychiaters

huisartsen

huisartsen

huisartsen

huisartsen

Onderzoekspopulatie

x

x

x

x

digitaal log-/dagboek
toezichthoudende domotica
sociale alarmering
medicatiedispenser
online monitoring van berichten op het internet t.b.v.
preventie en statistiek
DOSSIERVOERING DOOR ZORGVERLENERS
elektronische dossiervoeringa
overzichten genereren uit informatiesysteem t.b.v.
routinefuncties of management

x

overzichten genereren uit informatiesysteem t.b.v.
preventie of statistiek
beslissingsondersteuning bij diagnostiek en
voorschrijven van medicatie

x

x

Gegevensuitwisselingb

x

x

teleconsultatie

xe

x

x

x

x

ketenzorgsysteem
COMMUNICATIE TUSSEN ZORGVERLENERS

x

intercollegiaal online consult (email, website, etc)
intercollegiaal videoconsult

x

x

x

gebruik van een MDO-ondersteunend systeem
opereren op afstand met behulp van robotica
(telechirurgie)
e-learning

x

online medische informatie voor professionals opzoeken:
richtlijnen, onderzoek

x

online aanschaffen van praktijk-benodigdheden

124 | Bijlagen

x

Modelvragenlijst

Beleidsdocumentatie

Empirica 20095

OECD 2013
(concept)6

huisartsen,
medisch
specialisten en
psychiaters

zorgverleners

KNMG/ NPCF/
ZN 20127

VWS 20128

KNMG 20119

RVZ 200210

Nictiz 201211

e-hulp
201012

x
x

x

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x
x

x

x

x

x

x

x

125 | Bijlagen

a
b
c
d
e

In de analyse is gekeken naar verschillende vormen van dossiervoering. In deze tabel zijn deze samengevoegd tot één toepassing.
In de analyse is gekeken naar verschillende vormen van gegevensuitwisseling. In deze tabel zijn deze samengevoegd tot één toepassing.
Vragen over deze toepassing zijn alleen aan huisartsen gesteld.
Vragen over deze toepassing zijn alleen aan psychiaters gesteld.
Vragen over deze toepassing zijn alleen aan huisartsen en medisch specialisten gesteld

1 	Alexander Dobrev, Marten Haesner, Tobias Hüsing, Werner B. Korte, Ingo Meyer (2008). Benchmarking ICT use among General Practitioners
in Europe - Final report. Bonn: Empirica.
2 	KPMG Advisory NV (2011). Verkenning e-health, rapportage aan het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Utrecht: KPMG
Advisory NV.
3 	Schoen, Cathy, et al. (2012). 2012 International Survey of Primary Care Doctors - Questionnaire. The Commonwealth Fund.

4 	Codagnone, Cristiano (2012). SMART 2011/0033 - Benchmarking deployment of eHealth Among General Practitioners II - Questionnaire.
5

SMART2001/0033 Study.

Meyer, Ingo, et al. (2009). eHealth Benchmarking (phase II) Final Report. Bonn: European Commission
6 	Jha, Ashish K (2013). Joint EC-OECD Workshop Benchmarking Information and Communication Technologies in Health Systems.: OECD, 2013.
Benchmarking Health ICT: Better Data for Better Policies. 6_Structure of the OECD model survey_Jha-1.pptx.
7 	KNMG, Zorgverzekeraars Nederland, NPCF (2012). Nationale Implementatie Agenda (NIA) eHealth. KNMG, Zorgverzekeraars Nederland,
NPCF.
8 	Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2012). Brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal betreffende E-health.
Den Haag: Ministerie van Volkgsgezondheid, Welzijn en Sport.
9 	KNMG, NVEH, eHealthNu (2011). eHealth in Beeld - 21 praktijkverhalen over digitaal dokteren. Utrecht: KNMG, NVEH en eHealthNu.

10 	Rijen, van A.J.G., Lint, de,M.W. en Ottes, L.(2002). Inzicht in e-Health, achtergrondstudie uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid en
11
12

Zorg bij het advies E-Health in zicht. Zoetermeer: Raad voor de Volksgezondheid en Zorg.
Krijgsman, Johan en Klein Wolterink, Gé (2012). Ordening in de wereld van eHealth. Den Haag: Nictiz.
Schalken, Frank en Wolters, Wouter (2010). Handboek online hulpverlening. Stichting e-hulp.nl. Bohn Stafleu van Loghum.

126 | Bijlagen

eHealth/cover

Voorwoord

Inhoudsopgave

Onde

Communicatie
patiënt-zorgverlener

Zelfzorg

Dossiervoering

C

Nictiz

Nivel

Bezoekadres
Oude Middenweg 55
2491 AC Den Haag
T 070 31 73 450
F 070 32 07 437

Bezoekadres
Otterstraat 118 – 124
3513 CR Utrecht
T 030 27 29 700
F 030 27 29 729

www.nictiz.nl

www.nivel.nl

Postadres
Postbus 19121
2500 CC Den Haag

Postadres
Postbus 1568
3500 BN Utrecht

128