De toepassing van (elektronische)
leeftijdsverificatiehulpmiddelen & systemen bij alcohol- en
tabaksverkoop
Uitkomsten van een praktijkinventarisatie

André Oostdijk
Daan van den Nieuwenhuizen
Maarten van Noort
28 mei 2014

50540

De toepassing van (elektronische)
leeftijdsverificatiehulpmiddelen & -systemen bij
alcohol- en tabaksverkoop
Uitkomsten van een praktijkinventarisatie

Inhoud
1. Inleiding
1.1 Doel en vraagstelling
1.2 De aanpak
1.3 Leeswijzer

2. Leeftijdsverificatiehulpmiddelen & -systemen in de praktijk
2.1 Inleiding
2.2 De ‘leeftijdsverificatieketen’
2.3 Gebruikte elektronische hulpmiddelen / systemen en hun voor- en nadelen

3. Samenvattende conclusies

Bijlagen

Pagina
1
2
2
3

4
4
4
8

12

1. Inleiding
Op 1 januari 2014 zijn de leeftijdsgrenzen voor de verkoop van alle alcoholhoudende dranken en
tabaksproducten verhoogd van 16 naar 18 jaar.
Verstrekkers van alcohol en / of tabak, zoals supermarkten, slijterijen, tabaksverkooppunten,
benzinepomphouders, horecagelegenheden en sportkantines mogen sinds die datum – behalve
sterke drank – geen bier, wijn of tabakswaar meer verkopen aan jongeren onder de 18 jaar. Zij zijn
er zelf voor verantwoordelijk om de leeftijd van de koper te verifiëren. De verkoper maakt zich
schuldig aan een strafbaar feit als hij zich niet aan de leeftijdsgrenzen houdt.
Dat roken en drinken op jonge leeftijd negatieve gezondheidseffecten heeft, wordt steeds
duidelijker. Dit gegeven, in combinatie met de gemakkelijke beschikbaarheid van alcohol en
tabakswaar voor jongeren, is een belangrijke reden voor de verhoging van de leeftijdsgrenzen.
Begin dit jaar werd dat nog eens onderstreept. Zo bleek afgelopen januari uit een, in opdracht van
het ministerie van VWS uitgevoerd, onderzoek waarbij ‘mystery shoppers’ werden ingezet, dat
onlineverkopers van alcohol vrijwel nooit de leeftijd van de kopers controleren. En begin februari
bleek uit onderzoek, dat in opdracht van het Trimbos-instituut is uitgevoerd, dat ook jongeren die
tabak willen kopen, in de meeste gevallen niet naar hun leeftijd gevraagd wordt. Mede door de
genoemde onderzoeken staat het thema leeftijdsverificatie op dit moment vol in de politiekbestuurlijke belangstelling.
Tegen deze achtergrond heeft de directie Voeding, Gezondheidsbescherming en Preventie van het
ministerie van VWS behoefte aan inzicht in de wijze waarop de verstrekkers van alcohol en tabak
de wettelijke leeftijdsgrenzen voor het verkopen van alcohol en tabak naleven en in de effectiviteit
van de (elektronische) hulpmiddelen / systemen die zij daarbij hanteren.
Om de kennisbehoefte in te vullen, heeft het ministerie het Trimbos-instituut gevraagd om op basis
van wetenschappelijke literatuur en internationale publicaties een studie te doen naar de effectiviteit
van beschikbare leeftijdsverificatie hulpmiddelen en systemen.
In aanvulling hierop wenste het ministerie een praktijkinventarisatie van de wijze waarop
verstrekkers van alcohol en tabak de wettelijke leeftijdsgrenzen voor de verkoop van hun producten
naleven. Berenschot heeft deze praktijkinventarisatie uitgevoerd.

1

1.1 Doel en vraagstelling
In deze inventarisatie staan drie vragen centraal:
1. Op welke wijze verifiëren de verstrekkers van alcohol en tabak, uitgesplitst naar sector en
branche, op dit moment de leeftijd van de koper van alcohol en tabak?
2. Welke elektronische instrumenten (hulpmiddelen en systemen) hanteren zij daar (eventueel) bij,
al dan niet als onderdeel van een bredere (cultuur)aanpak?
3. Welke voor- en nadelen ervaren de verstrekkers van het gebruik van de op de markt
beschikbare elektronische hulpmiddelen en systemen bij hun aanpak en werkwijze rondom de
leeftijdsverificatie?
1.2 De aanpak
Gezien de doelstellingen van de opdracht is er voor een kwalitatieve aanpak gekozen. Deze aanpak
maakt het mogelijk om de toepassing van elektronische hulpmiddelen en systemen, de inbedding in
het bredere beleid, de voor- en nadelen enzovoorts in kaart te brengen en goed door te vragen naar
het ‘hoe en waarom’.
Het onderzoek vond plaats in de periode maart – mei 2014.
Gefaseerde aanpak
Fase 1: Richten en afstemmen. Voor de definitieve start van het onderzoek is overleg geweest met
de opdrachtgever om de exacte inhoud en aanpak vast te stellen. De door de opdrachtgever
verstrekte lijst van gewenste respondenten is in dit overleg vastgesteld. Daarnaast heeft er met het
Trimbos Instituut afstemming plaatsgevonden om beide onderzoeken bij elkaar aan te laten sluiten.
Fase 2: Telefonische interviews. In de telefonische interviews is inzicht verkregen op sector- of
brancheniveau in de wijze waarop leeftijdsverificatie is ingevuld, de gebruikte elektronische
hulpmiddelen / systemen en de voor- en nadelen die men hiervan ervaart of voorziet.
Fase 3: Verdiepende gesprekken. De resultaten van de telefonische interviews zijn aangevuld en
verdiept met ervaringen en inzichten op het niveau van individuele verstrekkers (losse winkels,
filialen en verkooppunten, uitgesplitst naar branche en sector)
Fase 4: Analyse en rapportage. De verzamelde informatie uit de telefonische interviews en
verdiepende gesprekken is geanalyseerd en weergegeven in deze eindrapportage. Onze analyse is
besproken met de opdrachtgever en vertegenwoordigers van het Trimbos Instituut en NVWA.
Bijzondere aandacht ging daarbij uit naar de relatie met de uitkomsten van het ‘Trimbosonderzoek’.
Respondenten
Het onderzoek richtte zich op een breed scala aan type organisaties. Deze organisaties zijn in
eerste instantie geselecteerd door de opdrachtgever en aangevuld door Berenschot. De uiteindelijke
lijst van respondenten is samen met de opdrachtgever vastgesteld. Voor de diversiteit aan
organisaties is gekozen aangezien zij allen op een bepaalde manier betrokken zijn in de keten en
het proces van leeftijdsverificatie en hierin eventueel een andere rol hebben.

2

We hebben in totaal 21 telefonische interviews afgenomen bij diverse branche- en
belangenorganisaties van supermarkten, slijterijen, tankstations, horeca, gemaks- en tabakswinkels,
thuiswinkels en tabaksautomaten. Ook verschillende hoofdkantoren van verkooppunten en
sportbonden zijn geïnterviewd.
Voor de verdiepende gesprekken zijn er gegevens verzameld bij verkooppunten die gebruikmaken
van elektronische hulpmiddelen en systemen voor leeftijdsverificatie.
Checklist
Voor de gegevensverzameling is gebruik gemaakt van een checklist, die gebaseerd is op het
analysekader dat samen met de opdrachtgever is vastgesteld. Zie bijlage voor het gebruikte
analysekader.
1.3 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 zijn de bevindingen weergegeven van de praktijkinventarisatie, zoals deze zijn
verzameld in de hiervoor omschreven onderzoeksaanpak. De bevindingen zijn opgesplitst in twee
delen. Paragraaf 2.2 gaat in op de wijze van leeftijdsverificatie en het bredere beleid hieromtrent. In
paragraaf 2.3 komen de gebruikte elektronische hulpmiddelen en systemen aan bod met daarbij de
voor- en nadelen die ervaren worden. In hoofdstuk 3 worden de algemene conclusies kort en bondig
weergegeven, opgesplitst naar onderzoeksvraag.

3

2. Leeftijdsverificatiehulpmiddelen & -systemen in de praktijk

2.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de uitkomsten uit de telefonische interviews en de verdiepende
gesprekken. Paragraaf 2.2 geeft de bevindingen weer met betrekking tot onderzoeksvraag 1. Vanuit
een breed perspectief is informatie verzameld over de hele keten en het proces van
leeftijdsverificatie en wie welke rol hierin speelt. Paragraaf 2.3 beschrijft een overzicht van de
gebruikte elektronische hulpmiddelen en systemen, inclusief de voor- en nadelen die de
geïnterviewden ervaren of voorzien. Hiermee worden onderzoeksvragen twee en drie beantwoord.
2.2 De ‘leeftijdsverificatieketen’
Uit de verkenning komt naar voren dat leeftijdsverificatie op diverse momenten in het verkoopproces
aan de orde kan zijn. Figuur 1 geeft weer hoe wij naar deze totale keten kijken. Op elk van deze
momenten kunnen hulpmiddelen enof systemen worden ingezet om het verificatieproces te
ondersteunen en/of te borgen. Dat hoeft zich niet te beperken tot één moment of hulpmiddel. In de
praktijk is vaak sprake van een combinatie van methoden en richten verschillende type organisaties
zich op andere aspecten. Dit gaat verder dan alleen de inzet van elektronische hulpmiddelen zoals:
ID-swipers, kassa rekenhulp, notificatiehulp etc. of een systeem als Ageviewer Het reikt van
voorlichting voorafgaande aan het verkoopproces tot en met leeftijdsverificatie bij thuisbezorging.

Figuur 1. Keten van leeftijdsverificatie

4

Hieronder gaan we per schakel van het verkoopproces in op de hulpmiddelen /systemen of
methoden die worden ingezet om de leeftijdsverificatie te ondersteunen. We geven een beschrijving
en gaan in op de branches waar deze voornamelijk worden ingezet.
Dit betekent overigens niet automatisch dat de gehele branche deze hulpmiddelen en systemen
toepast of dat ze in andere branches niet worden gebruikt. Het gaat om de ‘grootste gemene deler’.
Voorlichting
De voorlichting is gericht op de verkoper, de koper en de omgeving van de koper. Het doel van de
voorlichting is tweeledig:
1. bewustzijn vergroten van de gevolgen van alcoholgebruik bij jongeren
2. bekendheid vergroten met de wet- en regelgeving
De gehele keten van leeftijdsverificatie wordt in alle – bij de verkenning betrokken – branches
ondersteund door allerlei publicaties (waaronder nieuwsbrieven en vakbladen), posters, flyers,
websites en dergelijke.
De algemene voorlichting wordt in de regel verzorgd door de brancheorganisaties alhoewel ook de
hoofdkantoren van supermarktformules, slijterijformules hier een rol in kunnen spelen. De
organisaties maken hierbij gebruik van middelen / materialen die zij zelf hebben ontwikkeld waarbij
zij nauwe aansluiting zoeken met bijvoorbeeld de ‘NIX18’ campagne van het Rijk. Vaak worden
instrumenten uit deze campagne één-op-één overgenomen en gebruikt om verkopers en kopers
zowel voor als tijdens het verkoopproces te informeren over de wettelijke verplichtingen.
Vanuit de brancheorganisaties van slijterijen en de horeca wordt daarnaast ook de mogelijkheid
geboden om met korting hulpmiddelen en systemen voor leeftijdsverificatie aan te schaffen.
Enkele gesprekspartners onderstrepen het belang van een goede communicatie. Zij benadrukken
dat periodieke campagnes noodzakelijk zijn om het draagvlak voor en de naleving van de
verplichtingen hoog te houden. Zowel aan de zijde van de verkopers als de kopers.
Training van personeel
De training van het personeel heeft twee doelen:
1. Het personeel informeren over de regelgeving rond alcohol- en tabaksverkoop en de daarbij
behorende leeftijdsverificatie. Dit gebeurt samen met de voorlichting zoals deze hiervoor is
weergegeven.
2. Het personeel informeren over de hulpmiddelen en systemen die worden ingezet om
leeftijdsverificatie bij het betreffende verkooppunt te ondersteunen. Omgang met agressie is
daar een onderdeel van.
De meeste supermarkten, slijterijen, horeca en sportverenigingen, die aan het onderzoek
meewerkten, trainen hun personeel op het gebied van leeftijdsverificatie.
Het merendeel van de supermarkten, slijterijen, horeca en sportverenigingen trainen hun personeel
vanuit het oogpunt van de eerste doelstelling: informeren over de regelgeving. Dit doen zij veelal in

5

de vorm van bijeenkomsten, workshops, online trainings-/ toetsingsmodules. Training en toetsing
zijn bij sportverenigingen en in de horeca alleen van toepassing voor enkele (leidinggevende)
medewerkers. In het geval van horeca en slijterijen is wel sprake van verplichte vakdiploma’s voor
leidinggevenden.
E-learning is hierbij een veel gebruikt hulpmiddel.
Supermarkten die gebruikmaken van hulpmiddelen in het leeftijdsverificatieproces trainen hun
personeel daarbij ook vanuit het oogpunt van de tweede doelstelling. Zodat deze effectief worden
ingezet door de verkopers. Bij overige branches gebeurt dit in mindere mate aangezien daar minder
hulpmiddelen worden ingezet.
Toegangscontrole
Toegangscontrole vindt plaats bij binnenkomst bij een bepaalde winkel of gelegenheid.
Toegangscontrole kan zowel fysiek als digitaal plaatsvinden. Bij fysieke toegangscontrole wordt
toegang geweigerd wanneer een potentiële koper jonger is dan 18 jaar. Toegangscontrole wordt in
het geval van fysieke verkoop in sommige gevallen ondersteund door een ID-swiper, een
elektronisch hulpmiddel waarmee automatisch kan worden gecontroleerd of de koper jonger of
ouder is dan 18 jaar. In geval van digitale toegangscontrole, zoals bij thuiswinkels, is geen sprake
van officiële leeftijdsverificatie zoals dat bij fysiek wel is. Potentiele kopers hoeven bijvoorbeeld
alleen hun leeftijd in te vullen.
Toegangscontrole vindt vooral plaats bij slijterijen, horeca en thuiswinkels. Binnen deze branches is
het vaak mogelijk om gericht toegangscontrole toe te passen omdat ze doorgaans alleen of voor het
overgrote deel alcohol- en tabaksproducten verkopen
In het geval van een slijterij mag een persoon die jonger is dan 18 alleen naar binnen onder
begeleiding van een persoon die 21 jaar of ouder is. Het moet voor de slijter bovendien duidelijk zijn
dat er geen sprake is van wederverkoop.
In de horeca vindt toegangscontrole aan de deur plaats, voornamelijk bij grotere
uitgaansgelegenheden zoals clubs, discotheken en festivals. Dit is ook sterk contextafhankelijk.
Voor kleinere bars en cafés met eventueel een terras, werkt deze methode niet. Hier komen
tenslotte klanten van alle leeftijden. Ook wanneer het een gelegenheid betreft waar het publiek
veelal ouder is dan 18 jaar, is dit niet efficiënt.
Thuiswinkels geven vaak pas toegang tot hun website wanneer de leeftijd van de potentiële koper is
geverifieerd. Dat gaat doorgaans om een eenvoudige controle waarbij de koper wordt verzocht zijn
of haar leeftijd in te vullen. Dit is geen officiële leeftijdsverificatie op basis van een legitimatiebewijs
en is hierdoor relatief makkelijk te omzeilen door een andere geboortedatum in te vullen.
Productcontrole
Productcontrole houdt in dat, bij het scannen van de boodschappen, de kassa een notificatie geeft
wanneer er sprake is van alcohol- of tabaksverkoop. Deze notificatie is een signaal voor de
verkoper om te beoordelen of de koper meerderjarig is.

6

Alleen voor supermarkten is dit zinvol aangezien zij een grote diversiteit aan producten verkopen.
Voor andere branches is dit minder relevant, in bijvoorbeeld slijterijen is toch meestal al sprake van
alcoholverkoop.

Zelfevaluatie
Organisaties organiseren binnen hun organisatie een constante controle op de naleving van
leeftijdsverificatie. Dit doen zij door winkelmedewerkers bij andere winkels van de eigen organisatie
alcohol- en/of tabaksproducten te laten kopen. Dit is een continu proces dat herhaaldelijk wordt
ingezet. In zekere zin is dit een continue ‘mystery shop’ onderzoek. De resultaten worden tussen de
vestigingen en met het hoofdkantoor gedeeld. Hierover vinden evaluatie gesprekken met de winkels
en kan de aandacht gericht worden besteed aan winkels waar verbetering nodig is.
Van zelfevaluatie is sprake in enkele gevallen bij supermarkten. Op deze manier is
leeftijdsverificatie constant onder de aandacht van de supermarktmanagers, verkoopmedewerkers
en kwaliteitspersoneel.
Kassacontrole
Kassacontrole houdt in dat bij de verkoop van alcohol en tabak aan de kassa leeftijdsverificatie
plaatsvindt. Op het moment dat de verkoper signaleert dat er sprake is van de verkoop van alcohol
of tabak, dient hij of zij te beoordelen of de koper 18 jaar of ouder is. Bij twijfel vraagt de koper om
een geldig legitimatiebewijs. Wanneer de koper 18 jaar of ouder is gaat de verkoop door, wanneer
dit niet het geval is wordt er geen alcohol of tabak verstrekt. Uit de gesprekken met de
respondenten is gebleken dat kassacontrole plaats vindt in elke branche, met of zonder
(elektronische) hulpmiddelen / systemen. Supermarkten hebben daarnaast ook met elkaar
afgesproken dat zij iedereen controleren die 25 jaar of jonger lijkt.
In sommige supermarkten komt het voor dat er een rekenhulp op de kassa zit om de verkoper te
ondersteunen, dit is dan in combinatie met het 'kassa notificatiehulp'. De verkoper neemt de
geboortedatum over van het legitimatiebewijs en vult dit in de rekenhulp in. In de andere gevallen is
het een handmatig proces, waarbij de verkoper zelf berekent of de koper de 18 jaar of ouder is. In
sommige gevallen wordt gebruik gemaakt van een hulpmiddel zoals de ID-Swiper of van een
systeem als Ageviewer om er zeker van te zijn dat de koper 18 jaar of ouder is.
Bij sportverenigingen is het in vrijwel alle gevallen een handmatig proces. Er vindt op dit moment
wel een kleine pilot plaats, bij twee hockeyverenigingen, met mobiel betalen en leeftijdsverificatie.
Waarbij, bij het afrekenen, automatische de leeftijd geverifieerd wordt op basis van een koppeling
tussen de bankrekening en de lidmaatschapsgegevens. Tijdens het betalen geeft het
betaalapparaat direct aan of de koper ouder of jonger is dan 18 jaar. Wanneer de koper jonger is
dan kan er niet afgerekend worden, wanneer de koper 18 jaar of ouder is dan gaat de verkoop
direct door.
In de horeca is tevens sprake van tabaksautomaten. Deze zijn standaard vergrendeld en kunnen
ontgrendeld worden door de horecamedewerker wanneer deze heeft geverifieerd of de koper

7

meerderjarig is. Ontgrendeling gebeurt in de meeste gevallen met behulp van een agecoin en in
sommige gevallen met een afstandsbediening.
Thuiswinkels hebben een diversiteit aan methoden om de leeftijd te controleren bij het afrekenen,
hier is geen eenduidig proces of beleid voor. Veelal dient de leeftijd nogmaals ingevuld te worden of
moet een profiel worden aangemaakt. In dat profiel dient de koper zijn of haar leeftijd op te geven.
Dit betreft geen controle op basis van een officieel legitimatiebewijs.
Voor alle branches geldt dat zij controleren of het overlegde legitimatiebewijs daadwerkelijk van
degene is waarvan de leeftijd moet worden vastgesteld. Datzelfde geldt voor wederverkoop. Het
beleid is – zo stelt men – daarop wel scherp te zijn. Tegelijkertijd geldt dat dit voor verkooppunten
lastig is te controleren en moeilijk tegen te houden als de transactie eenmaal is afgerond.
Bezorgcontrole
Sommige thuiswinkels en supermarkten / slijterijen met een bezorgservice geven aan gebruik te
maken van bezorgcontrole. In het geval van bezorgcontrole controleert de bezorger of degene die
de producten in ontvangst neemt 18 jaar of ouder is en vraagt bij twijfel om een legitimatiebewijs.
Wanneer de ontvanger 18 jaar of ouder is gaat de verkoop door. Anders worden er geen alcohol- of
tabaksproducten verstrekt. Bij bezorgcontrole kan het zo zijn dat de ontvanger niet altijd de koper is,
wat kan leiden tot fraudegevoelige situaties. Eventueel maakt de bezorger gebruik van een
(mobiele) ID-swiper om de leeftijdsverificatie uit te voeren.
2.3 Gebruikte elektronische hulpmiddelen / systemen en hun voor- en nadelen
De voorgaande paragraaf beschrijft de keten van leeftijdsverificatie en de hulpmiddelen en
systemen die hierbij gebruikt kunnen worden. Duidelijk is dat er verschillende elektronische
hulpmiddelen en systemen kunnen worden ingezet om het proces van leeftijdsverificatie nader vorm
te geven. Naar voren gekomen zijn:






ID-swiper (hulpmiddel)
Ageviewer (systeem)
kassa notificatiehulp (hulpmiddel)
kassa rekenhulp (hulpmiddel)
mobiel betalen

In deze paragraaf wordt dieper ingegaan op de voor- en nadelen van de elektronische hulpmiddelen
en systemen. Bij de voor- de nadelen is aangegeven of dit een feitelijke bevinding is, een ervaring
van een gebruiker of een beeld van een niet-gebruiker.
2.3.1 ID-swiper
De ID-swiper is een apparaat dat alleen de leeftijd verifieert, op basis van een legitimatiebewijs. Op
verzoek van de verkoper overhandigt de koper zijn of haar legitimatiebewijs, waarna de verkoper
controleert of degene die op de kaart staat overeenkomt met de koper en daarna de kaart door het
apparaat haalt. Met zowel optische - (tonen van leeftijd en/of branden groen lampje) als
geluidssignalen wordt duidelijk gemaakt of iemand de minimumleeftijd heeft om het product te

8

mogen kopen. De ID-swiper stelt de leeftijd van de jongeren vast en neemt zo een gedeelte van de
taak in het leeftijdsverificatieproces van verkoopmedewerkers over. De kans op menselijke fouten
door het verkeerd berekenen van de leeftijd wordt zo voorkomen. De ID-swiper kan op verschillende
momenten van de keten van leeftijdsverificatie worden ingezet. Zowel bij de toegangscontrole,
kassacontrole als de bezorgcontrole.
Voor- en nadelen
De opvatting van de respondenten is dat de ID-swiper zelf een effectief hulpmiddel is om vast
stellen of iemand ouder of jonger is dan 18 jaar. Zij geven hierbij wel aan dat de effectiviteit wel
sterk afhankelijk is van de beoordeling van de verkoper om de ID-swiper te gebruiken voor
leeftijdsverificatie. Door gebruikers van de ID-swiper wordt het ervaren als een handig hulpmiddel
dat eenvoudig te gebruiken en te implementeren is. De gebruikers geven aan dat de ID-swiper snel
het resultaat weergeeft van de controle waardoor de verkoop minimaal vertraagd wordt. Ook is de
ervaring dat het gebruik van een ID-swiper een drempel opwerpt voor potentiele kopers, aangezien
zij een legitimatiebewijs dienen te overhandigen.
Ook is de ID-swiper eventueel mobiel in te zetten en is het niet gebonden aan een vast
verkooppunt, aangezien het een stand alone apparaat is dat alleen stroom nodig heeft en verder
geen data opslaat of transporteert. Als bijkomend voordeel geven gebruikers en niet-gebruikers aan
dat de ID-swiper de chip van het legitimatiebewijs kan controleren waardoor het gebruik van valse
ID’s kan worden voorkomen. Bewust of onbewust frauderen door de verkoper is nog wel mogelijk
aangezien de verkoper altijd zelf nog kan beslissen of de verkoop doorgaat of niet. De gebruikers
geven aan dat er geen directe koppeling is met bijvoorbeeld een kassablokkade.
Gebruikers van een ID-swiper geven aan dat het een relatief kleine investering is. Bij organisaties
die een groot aantal verkooppunten met meerdere kassa’s hebben wordt de investering al snel vele
malen groter, waardoor een andere afweging wordt gemaakt dan wanneer het een kleine
organisatie betreft met een klein aantal kassa’s.
2.3.2 Ageviewer
Met het Ageviewer systeem worden alle voor de leeftijdsverificatie benodigde stappen uitbesteed.
Bij dit controlesysteem wordt de vereiste minimumleeftijd niet gecontroleerd door de verkopers van
alcohol of tabak zelf, maar vindt controle op afstand plaats. Met behulp van een terminal voorzien
van camera bij de kassa of bij een tabaksautomaat, wordt via het beveiligde internet een beeld van
de klant naar een extern controlesysteem gestuurd. In dit controlesysteem beoordelen speciaal
opgeleide controlemedewerkers de leeftijd van de klant. Indien de klant onmiskenbaar de minimale
vereiste leeftijd heeft, wordt binnen drie seconden een signaal afgegeven ter goedkeuring voor de
verkoop. In geval van twijfel dient de klant zich te legitimeren door een identiteitsdocument voor de
camera te houden. De controlemedewerkers controleren vervolgens het identiteitsdocument. De
kassa blijft op slot indien de koper jonger is dan 18 jaar. Het Ageviewer systeem treedt in werking bij
elke transactie van alcohol of tabak. Per transactie wordt er een bedrag betaald.

9

Voor- en nadelen
Door gebruikers van het Ageviewer systeem wordt ervaren dat het een zeer effectief hulpmiddel is
voor leeftijdsverificatie. De effectiviteit zit met name in het feit dat het systeem het volledige proces
van leeftijdsverificatie overneemt. Het detecteert zelf wanneer er sprake is van alcohol- of
tabaksverkoop, iedereen dient gecontroleerd te worden, bij twijfel vindt er ook nog een extra
controle plaats door het scannen van het legitimatiebewijs en bij weigering wordt de kassa
geblokkeerd. Gebruikers ervaren het als prettig dat zij niet meer belast worden met het proces van
leeftijdsverificatie. Ook geven zij aan dat het systeem snel werkt, vooral bij vaste klanten die bekend
zijn met het hulpmiddel. Het Ageviewer systeem vergt wel eenmalige en structurele kosten, met elke
transactie zijn kosten gemoeid. Gebruikers geven aan dat deze kosten opwegen tegen de
voordelen: het beschikken over een zeer effectief systeem en het voorkomen van sancties.
Niet-gebruikers geven aan dat zij Ageviewer als klantonvriendelijk zien. In hun ogen is het voor
klanten niet prettig om voor een apparaat te staan dat beelden van je maakt. Daarbij komt dat zij het
systeem vertragend vinden werken. Volgens hem vereist het systeem een vast verkooppunt, daar is
bijvoorbeeld in de horeca vaak geen sprake van. Dit wordt vooral voor bij horeca en sportvereniging
erg onhandig gevonden. De grotere supermarktketens geven vooral aan dat ze moeite hebben met
de investering, zij hebben immers een grote hoeveelheid aan verkooppunten waar het Ageviewer
systeem geïnstalleerd dient te worden.
Dit brengt volgens hen enorme eenmalige en structurele kosten met zich mee. Hierbij vragen zij zich
ook af of de organisatie achter het systeem de grote hoeveelheid aan transacties aan kan.
2.3.3 Kassa notificatiehulp
Op basis van barcode herkent de kassa dat er sprake is van alcohol- of tabaksverkoop. De kassa
geeft automatisch een signaal af aan de verkoper. Dit kan bijvoorbeeld door middel van een lampje
of een melding op het scherm. Eventueel is deze notificatie direct gekoppeld aan de kassa
rekenhulp. De verkoper dient aan te geven dat hij of zij de notificatie heeft gezien. Door de
notificatie te sluiten, uit te zetten of eventueel de leeftijd in te vullen in de rekenhulp.
Voor- en nadelen
Enkele supermarkten maken gebruik van dit hulpmiddel, zij zien dit hulpmiddel als één van de
methoden die zij inzetten voor leeftijdsverificatie. Zij ervaren het systeem zelf als effectief voor het
signaleren van de verkoop van alcohol en tabak. De notificatiehulp ontneemt de taak van de
verkoper om te zien dat er alcohol of tabak verkocht wordt. Of de naleving ook wordt verhoogd
hangt sterk af van de gevolgen die de verkoper aan het signaal verbindt en de verkoper wel of niet
om een legitimatiebewijs vraagt wanneer hij of zij twijfelt aan de leeftijd van de koper. Op basis van
de barcode wordt de notificatie getoond. De barcode valt door de verkoper en koper lastig te
frauderen. De vervolgacties die de verkoper aan de notificatie verbindt zijn wel zelf in te vullen,
bijvoorbeeld het wel of niet vragen van een legitimatiebewijs of het invullen van de geboortedatum.
De notificatie dient wel bewust worden weggeklikt of gedrukt voordat de verkoop verder kan gaan.
De notificatiehulp wordt door de gebruikers als snel en adequaat gezien. Het werkt op een
eenvoudige manier waardoor zij het makkelijk kunnen gebruiken. Ook is het voor supermarkten

10

relatief eenvoudig te implementeren in hun kassasysteem. Dit brengt volgens hen ook relatief lage
investeringskosten met zich mee.
De kassa notificatiehulp maakt het tevens mogelijk om monitoring toe te passen. Per verkoper is het
mogelijk om te zien hoeveel alcohol of tabak zij verkopen en in welke mate zij de melding snel
wegklikken of daadwerkelijk om legitimatie vragen. In enkele gevallen is dit gecombineerd met de
kassa rekenhulp. Dan is direct te herleiden hoe vaak een verkoper om de legitimatie vraagt na
signalering van alcohol en tabak.
2.3.4 Kassa rekenhulp
De kassa rekenhulp neemt het hoofdrekenen van de verkoper over. De verkoper beoordeelt of de
koper de 18 jaar of ouder is en vraagt bij twijfel om een legitimatiebewijs. Op dat moment neemt de
verkoper de geboortedatum over van het legitimatiebewijs en geeft de kassa aan of de verkoop wel
of niet door mag gaan. De rekenhulp wordt vaak in combinatie gebruikt met het kassa
notificatiehulp. De rekenhulp wordt automatisch getoond wanneer de notificatiehulp aangeeft dat er
sprake is van alcohol- en tabaksverkoop.
Voor- en nadelen
Dezelfde voor- en nadelen gelden voor de rekenhulp als voor het kassa notificatiehulp. Ook dit
hulpmiddel laat ruimte over aan de verkoper om het in te zetten. In de beleving van de
geïnterviewden hangt de effectiviteit af van afweging van de verkoper om het te gebruiken.
Het hulpmiddel wordt door gebruikers ervaren als eenvoudig in gebruik, relatief makkelijk te
implementeren, de snelheid van leeftijdscontrole is hoog en vergt een lage investering. Ook is het
mogelijk om de kassa te blokkeren voordat de rekenhulp gebruikt of gesloten wordt door de
verkoper en maakt het systeem monitoren mogelijk zoals dat bij het kassa notificatiehulp is
omschreven.
2.3.5 Mobiel betalen (pilot)
Tijdens de praktijkinventarisatie is een pilot, bij twee hockey verenigingen, naar boven gekomen. De
pilot bestaat uit een test met mobiel betalen in combinatie met leeftijdsverificatie. Bij deze methode
voor leeftijdsverificatie is sprake van een automatische koppeling tussen het betaalmiddel en de
lidmaatschapsgegevens. Wanneer de verkoper wil betalen verifieert het systeem automatisch de
leeftijd. Wanneer de koper jonger is dan 18 jaar geeft de kassa een waarschuwing.
De exacte werking en impact zijn nog niet bekend. De gebruikers geven wel aan dat in eerste oog
opslag een laagdrempelige methode van leeftijdsverificatie is, die aansluit bij het steeds meer
digitaal transacties doen.

11

3. Samenvattende conclusies

In dit hoofdstuk passeren de hoofdpunten uit de praktijkinventarisatie de revue. Aan de hand van de
drie hoofdvragen van het onderzoek gaan we kort in op de belangrijkste uitkomsten. Van belang
hierbij is dat deze zijn gebaseerd op een beperkt aantal telefonische interviews en verdiepende
gesprekken. Het onderzoek geeft daarmee een breed beeld van de diverse methoden van
leeftijdsverificatie, de motieven om al dan niet elektronische hulpmiddelen / systemen toe te passen
en de ervaringen die de betrokkenen daarmee hebben. Anders dan in het eerder door ons
uitgevoerde onderzoek1 zijn op basis van de inventarisatie geen uitspraken mogelijk over
bijvoorbeeld de penetratiegraad van bepaalde hulpmiddelen.

Wijze van leeftijdsverificatie






1

Alle gesproken organisaties stellen, op uiteenlopende wijze en met wisselende intensiteit,
aandacht te hebben voor leeftijdsverificatie bij alcohol- en tabaksverkoop. Men kent de
wettelijke verplichtingen en heeft begrip – zo stelt men – voor het achterliggende
beleidsdoel.
Vooral bij supermarkten (zoals ook uit het eerder aangehaalde onderzoek blijkt) en slijterijen
zijn methoden voor leeftijdsverificatie ontwikkeld en breed in de praktijk gebracht. Andere
branches zijn vaak nog zoekende naar de meest effectieve en doelmatige methode voor
leeftijdsverificatie. Elektronische hulpmiddelen en systemen lijken daar zeker nog geen
praktijk te zijn.
De context waarbinnen de verkoop van alcohol en tabak plaats vindt, bepaalt voor een
groot deel welke methoden toegepast worden. Omdat de context per branche doorgaans
sterk verschilt, lopen de toegepaste methoden sterk uiteen. Zo is bijvoorbeeld
toegangscontrole niet relevant voor tankstations maar eventueel wel bij clubs of een slijterij.
In onderstaand overzicht presenteren we waar welke methoden relatief vaak worden
gebruikt.

‘Inventarisatie werkwijze leeftijdsgrenzencontrole bij supermarkten’, Berenschot, 9 december 2009. Dit

onderzoek – dat in opdracht van de NVWA is uitgevoerd had als een doel een representatief beeld te schetsen
van de wijze waarop verschillende supermarktformules omgaan met de naleving van de leeftijdsgrenzen voor
alcoholhoudende dranken.

12

X

Toegangscontrole











Thuiswinkels

X

Sportverenigingen

Training personeel

Horeca

X

Gemaks- en
tabaksdetailwinkels

Slijterijen

X

Tankstations

Supermarkten
Voorlichting

X

X

X

X

X

X

X

X

Productcontrole

X

Zelf evaluatie

X

Kassacontrole

X

Bezorgcontrole

X

X

X

X

X

X

X

X

?
X

Wat uit de tabel naar voren komt, is dat veelal diverse methoden worden ingezet om de
leeftijdsverificatie uit te voeren dan wel te ondersteunen. Er is in de praktijk sprake van een
‘verificatieketen’ die op uiteenlopende wijzen geborgd of versterkt kan worden.
Alle organisaties geven aan voorlichting te geven aan hun personeel, filialen of vestigingen
en dergelijke over de wet- en regelgeving omtrent de verkoop van alcohol en tabak.
Bewustwording dat de leeftijd niet altijd eenvoudig – op face value – is vast te stellen maar
daar vaak onderdeel vanuit. De meeste organisaties gaan nog een stap verder en
adviseren ook over in te zetten hulpmiddelen en systemen. Dit geldt voor zowel
brancheorganisaties als hoofdkantoren. Hoofdkantoren van bijvoorbeeld supermarkten
leggen dit – zo mogelijk - op aan hun winkels. Brancheorganisaties adviseren vooral.
Brede (publieks)voorlichting wordt gezien als randvoorwaardelijk om het draagvlak voor de
leeftijdsverificatie te vergroten en te borgen. Enkele gesprekspartners benadrukken dat
zowel de koper (en zeker ook hun omgeving) als de verkopers regelmatig gewezen moeten
worden op de verplichtingen en het daarmee samenhangende beleidsdoel. Dit zorgt voor
een hoog nalevingsniveau en minder weerstand ‘aan de kassa’. De ‘NIX18 campagne’
worden aangedragen als een goed voorbeeld.
Organisaties zijn zeer goed bekend met nalevingsonderzoeken (zoals die van Nuchter en
STAP) die uitgevoerd zijn. Hun scores kwamen in vrijwel ieder gesprek naar voren. De
cijfers motiveren – zo zegt men – om het beleid (nog) beter uit te voeren. Enkele
organisaties benadrukken dat men niet te boek wil komen te staan als slechte nalever.
Het voorkomen van wederverkoop is bijzonder moeilijk. Het is vrijwel niet te controleren
omdat het in de regel buiten het verkooppunt plaats vindt. Wanneer er overduidelijk sprake
is van wederverkoop dan wordt er geen alcohol en/of tabak verstrekt, zo stellen de
gesprekspartners.

13

Inzet van elektronische hulpmiddelen en systemen

n.n.b.

X

Kassa notificatiehulp

X

Kassa rekenhulp

X

Mobiel betalen (pilot)


Thuiswinkels

n.n.b.

X

Sportverenigingen

X

Ageviewer

Horeca

ID-swiper

Gemaks- en
tabaksdetailwinkels

Tankstations



Slijterijen



Door veel organisaties wordt (nog) geen gebruik gemaakt van elektronische hulpmiddelen
of systemen. Dit neemt niet weg dat zij zich wel bewust zijn van hun verplichtingen rond de
leeftijdsverificatie. Veelal worden de kopers op de verplichtingen geattendeerd door
stickers, posters en dergelijke. De feitelijke verificatie wordt niet door hulpmiddelen of
systemen ondersteund.
Het karakter van de ingezette hulpmiddelen en systemen wisselt. Soms zijn ze
ondersteunend van karakter (bijvoorbeeld signalering), soms borgen zij de kwaliteit van de
controle (bijvoorbeeld scan identificatiebewijs) en in een enkel geval nemen zij
verantwoordelijkheid voor de transactie van de verkoper over (verhinderen of juist mogelijk
maken). Voor elke stap in het proces van leeftijdsverificatie kan een ander hulpmiddel of
systeem worden ingezet.
Als voornaamste criteria voor het inzetten van elektronische hulpmiddelen en systemen
geven organisaties aan dat deze dient te passen binnen het bredere beleid en de context
van de organisatie. Wat in de ene branche / winkel goed en efficiënt werkt, hoeft niet per
definitie breed geschikt te zijn. En andersom kunnen breed toepasbare hulpmiddelen of
systemen in specifieke gevallen niet werken. Zo is het Ageviewer systeem bijvoorbeeld
gebonden aan een vaste locatie waar de transactie plaats vindt. Voor bijvoorbeeld cafés
waar aan de bar wordt afgerekend, is – zo stelt een aantal gesprekspartners – dit systeem
daarom minder geschikt. In onderstaand overzicht is opgenomen waar welke elektronische
systemen worden gebruikt. Let wel: hiermee is niets gezegd over de mate waarin deze
systemen en hulpmiddelen in een sector worden toegepast.

Supermarkten



X

X

n.n.b.

X

n.n.b.

n.n.b.

n.n.b.
pilot

De keuze voor bepaalde elektronische hulpmiddelen wordt niet alleen bepaald door de
effectiviteit, ook de kosten spelen een belangrijke rol. Voor organisaties met een groot
aantal verkooppunten (bijvoorbeeld supermarkten) lopen de benodigde investeringen snel
op. Voor kleine organisaties aan de andere kant kan de investering in één enkel hulpmiddel

14







of systeem als een knelpunt zijn. De kosten zijn daarmee – los van de functionaliteiten –
een belangrijk criterium.
(Elektronische) hulpmiddelen zoals polsbandjes en ageprint (zoals beschreven in het
onderzoek van het Trimbos Instituut2) zijn we niet tegengekomen in deze
praktijkinventarisatie.
Elektronische hulpmiddelen en systemen worden voornamelijk ingezet bij supermarkten en
steeds meer bij slijterijen. In andere branches is daar (nog) weinig ervaring mee opgedaan.
De ID-swiper wordt af en toe toegepast in verschillende branches.
Het Ageviewer systeem wordt voornamelijk gebruikt door zelfstandige slijterijen.

Voor- en nadelen van de elektronische hulpmiddelen en systemen




2

Zoals eerder opgemerkt, worden de hulpmiddelen en systemen ingezet in de bredere
‘leeftijdsverificatieketen’. Het doel is de verkoper op bepaalde elementen in dat proces
ondersteuning te bieden en soms de verantwoordelijkheid voor de transactie uit handen te
nemen. In veel gevallen blijft de verkoper echter verantwoordelijk voor de uitvoering van de
verificatie en de transactie. Sommige elektronische hulpmiddelen maken gerichte
monitoring mogelijk waardoor de feitelijke toepassing gecontroleerd kan worden. Door deze
inbedding wint de keten aan robuustheid.
Per hulpmiddel zijn de in onderstaande tabel opgenomen voor- en nadelen genoemd.
Overigens stoelen de voor- en nadelen niet altijd op feitelijke ervaringen. In veel gevallen
gaat het om de beelden van gesprekspartners om wel of niet voor een bepaald systeem te
kiezen.
Voordelen

Nadelen

ID-swiper

-

Relatief goedkoop
Eenvoudig in gebruik
Mobiel in te zetten
Controleert ID-chip op echtheid

- Neemt klein deel van leeftijdsverificatie over
- Verkoper bepaalt de inzet en
vervolg handeling

Ageviewer

- Eenvoudig volgens gebruikers
- Neemt hele leeftijds-verificatie
over
- Controleert op echtheid ID

- Relatief duur
- Inzetbaarheid is contextafhankelijk
- Ervaringen en meningen lopen
sterk uiteen.

Kassa notificatiehulp

- Relatief goedkoop
- Eenvoudig in gebruik
- Maakt monitoring mogelijk

- Neemt klein deel van leeftijdsverificatie over
- Verkoper bepaalt vervolg
handeling

Leeftijdsverificatie in het vizier: Een onderzoek naar technische leeftijdsverificatiesystemen voor de verkoop

van tabak, Trimbos Instituut, 2014

15

Kassa rekenhulp



- Relatief goedkoop
- Eenvoudig in gebruik
- Maakt monitoring mogelijk

- Neemt klein deel van leeftijdsverificatie over
- Verkoper bepaalt de inzet en
vervolg handeling

Ondanks de inzet van systemen is ontduiking van de verplichtingen altijd mogelijk. Zowel
door de verkoper als door de koper. Dit is echter lastiger naarmate er minder taken van het
leeftijdsverificatieproces door de verkoper worden uitgevoerd. Ook kan door bijvoorbeeld
monitoring van transacties de borging van het systeem versterkt worden.

16

Bijlage 1

Proces van leeftijdsverificatie per branche

Supermarkten
De supermarkten geven aan de keten van leeftijdsverificatie opnieuw te hebben ingericht of
aangescherpt en dat dit een belangrijk onderwerp voor hen is. Dit begint bij de voorlichting van de
supermarktmanagers en de kassaverkopers. De voorlichting verschilt per supermarkt. De meeste
verstrekken informatiedocumenten en flyers aan hun medewerkers, organiseren bijeenkomsten en
nemen een toets af. Ook wordt er informatie verstrekt vanuit de belangenvereniging (centraal
bureau levensmiddelenhandel) voor supermarkten. Deze voorlichting is gericht op reden en inhoud
van de wet- en regelgeving en anderzijds op de omgang met procedures en instrumenten. Ook is er
voorlichting voor potentiele kopers in de winkel, vooral posters, stickers en banners zijn in de
winkels aanwezig om klanten te attenderen op de leeftijdsgrenzen bij de aankoop van alcohol en
tabak. Hiervoor maken de winkels vooral gebruik van de “NIX18” campagne.
De voornaamste redenen hiervoor zijn dat ze willen voldoen aan de wet en zich maatschappelijk
verantwoordelijk voelen. Veel aandacht is er dan ook voor het verhogen van het
nalevingspercentage. Supermarkten zijn bekend met de laatste cijfers wat betreft
nalevingspercentage en voelen zich verantwoordelijk om dit percentage te verhogen.
Het exacte proces voor leeftijdsverificatie verschilt per supermarktformule, voor een aantal grote
formules lijken deze erg op elkaar. Alle gesproken organisatie geven aan dat zij ten minste een
proces hebben voor handmatige leeftijdsverificatie, de mate van de inzet van hulpmiddelen
verschilt. Wanneer het een supermarktformule betreft zijn alle filialen verplicht om het voorgestelde
proces op te volgen. Anders zijn ze veelal vrij om zelf invulling te geven aan het proces voor
leeftijdsverificatie.
In veel gevallen ziet het proces er als volgt uit. Op de kassaband wordt door middel van een
barcodescanner gedetecteerd dat er sprake is van alcohol- en tabaksproducten. De kassa geeft
hiervan een notificatie aan de verkoper. De notificatie dient in de meeste gevallen bewust
weggedrukt te worden. De verkoper dient vervolgens te beoordelen of de koper 18 jaar of ouder is.
Bij twijfel wordt om een legitimatiebewijs gevraagd. De verkoper beoordeelt of degene die op het
legitimatiebewijs staat overeenkomt met de koper en beoordeelt vervolgens of de klant 18 jaar of
ouder is. De beoordeling van de leeftijd kan ondersteund worden met verschillende hulpmiddelen, te
weten: ID-swiper, kassa rekenhulp of datum op de kassa. Als de verkoper heeft vastgesteld dat de
koper 18 jaar of ouder is gaat de verkoop door. Wanneer dit niet het geval is, wordt de alcohol of
tabak niet verstrekt. De kassa kan eventueel automatisch geblokkeerd worden wanneer
bijvoorbeeld aan wordt gegeven dat de koper jonger is dan 18 jaar.
In het geval van zelfscannen wordt gebruik gemaakt van een kassa notificatiehulp. Wanneer de
kassa detecteert dat er een alcohol- of tabaksproduct gescand wordt dan krijgt een
verkoopmedewerker een notificatie. De verkoper dient dan te beoordelen, net zoals bij de
kassaverkoop, of de koper de gerechtigde leeftijd heeft (eventueel met de daarvoor beschikbare
hulpmiddelen).
In een enkel geval maakt een supermarkt gebruik van het Ageviewer systeem voor
leeftijdsverificatie. Ageviewer neemt het gehele proces van leeftijdsverificatie over. Iedereen die
alcohol of tabak koopt wordt geverifieerd door het systeem en de kassa werkt alleen wanneer het

1

systeem heeft beoordeeld dat de koper 18 jaar of ouder is. Dit is niet het geval bij andere
hulpmiddelen voor leeftijdsverificatie.
Een bijkomend voordeel van het gebruik van het kassa notificatiehulp, eventueel samen met de
rekenhulp, is dat dit monitoring mogelijk maakt voor zelfevaluatie. Per verkoper is het mogelijk om in
te zien hoeveel alcohol- en tabaksproducten zij verkopen en hoe vaak ze de leeftijd wel of niet
controleren.
Ook hebben enkele grote formules een proces voor interne controle ingeregeld. Dit houdt in dat
winkels elkaar controleren op naleving van alcohol- en tabaksregelgeving. Dit om ervoor te zorgen
dat leeftijdsverificatie continue onder de aandacht wordt gebracht en om het nalevingspercentage te
verhogen.
Slijterijen
Bij slijterijen staat leeftijdsverificatie hoog in het vaandel. Voorlichting en trainingen behoren tot de
standaard in deze branche. Voorlichting richt zich op verkoper en koper, net zoals dat dit bij
supermarkten plaatsvindt. Hierbij wordt zowel gebruik gemaakt van de “NIX 18” campagne als de
hulpmiddelen van de belangenverenigingen. Ook zijn zij goed bekend met het onderzoek naar
naleving en de percentages voor hun branche. Voor slijterijen gelden dezelfde redenen voor de
verhoging van het nalevingspercentage als bij de supermarkten.
Het proces voor leeftijdsverificatie verschilt per slijterij. In algemene zin is er sprake van een
handmatig proces voor leeftijdsverificatie. De verkoper beoordeelt of de koper de gerechtigde
leeftijd heeft. Bij twijfel vraagt de verkoper om het legitimatiebewijs en controleert zelfstandig
(zonder hulpmiddelen) of de koper de gerechtigde leeftijd heeft. Wanneer dit het geval is gaat de
verkoop door, anders wordt het product niet verstrekt. Specifiek voor een slijterij is dat personen
onder de 18 jaar alleen naar binnen mogen onder begeleiding van een persoon van 21 jaar en
ouder.
In sommige gevallen wordt gebruik gemaakt van ID-swipers of het Ageviewer systeem. Uit de
praktijkinventarisatie blijkt dat vooral kleine zelfstandige slijterijen gebruik maken van het Ageviewer
systeem. Bij ketenslijterijen is hier veelal geen sprake van.
Horeca
In de horeca gaat veel aandacht uit naar leeftijdsverificatie, ook vooral door de recente
leeftijdsverhoging van 16 jaar naar 18 jaar. Net zoals bij supermarkten en slijterijen geldt voor de
horeca dat zij veel investeren in voorlichting en training. De voorlichting richt zich vooral op de
verkoper en koper en de training vooral op de bedrijfsleiders.
Het proces van leeftijdsverificatie in de horeca is sterk context afhankelijk en verschilt daardoor per
horecagelegenheid. In de meeste gevallen is er sprake van handmatige controle door de verkoper.
De verkoper beoordeelt of de koper de gerechtigde leeftijd heeft en bij twijfel naar een legitimatie
bewijs vraagt.
De verkoop gaat door wanneer de koper de gerechtigde leeftijd heeft anders wordt het product niet
verstrekt. Ook zijn er gelegenheden die gebruikmaken van een deurbeleid, waarbij personen onder

2

de 18 jaar geen toegang wordt verleend. Bij uitzondering wordt in beide gevallen gebruik gemaakt
van een ID-swiper.
Ook hebben horecagelegenheden vaak een tabaksautomaat die standaard vergrendeld is. Deze
kan ontgrendeld worden door middel van een afstandsbediening of een agecoin. Hiervoor dient de
verkoper beoordeelt te hebben of de koper de gerechtigde leeftijd heeft en vraagt bij twijfel om een
legitimatiebewijs. De automaat wordt ontgrendeld wanneer de koper de gerechtigde leeftijd heeft.
Sportverenigingen
Voor sportverenigingen geldt hetzelfde als voor de horecagelegenheden. Er gaat vooral veel
aandacht uit naar voorlichting en opleiding. Voorlichting is voornamelijk gericht op verkoper en
koper en opleiding is er veelal voor bedrijfsleiders of een kleine groep binnen de vereniging.
Ook het proces is veelal gelijk, bij het merendeel is sprake van een handmatig proces. Waarbij de
verkoper zelf beoordeelt of de koper de gerechtigde leeftijd heeft en bij twijfel om een
legitimatiebewijs vraagt, waarna de verkoop wel of niet doorgaat. Anders is wel dat in een
sportvereniging vaak sprake is van een sterkere sociale controle, dit kan zowel positieve als
negatieve gevolgen hebben voor de alcoholverkoop.
Tankstations
Tankstations geven aan dat zij vooral veel doen aan voorlichting van de koper en verkoper. Zij
maken hier vooral gebruik van eigen of bestaande materialen, zoals de hulpmiddelen (stickers,
posters, banners) van de “NIX 18” campagne.
Er worden geen standaardprocessen geadviseerd of voorgeschreven door brancheverenigingen,
hoofdkantoren of koepelorganisaties. Er is in de meeste gevallen sprake van handmatige
leeftijdsverificatie. Waarbij de verkoper beoordeelt of de koper de gerechtigde leeftijd heeft en bij
twijfel naar een legitimatiebewijs vraagt. De verkoop gaat door wanneer de koper de gerechtigde
leeftijd heeft anders wordt het product niet verstrekt.
Gemaks- en tabakswinkels
Er wordt bij tabakswinkels vooral veel gedaan aan voorlichting van de koper en verkoper, net zoals
dat bij tankstations het geval is. Ook zij maken hierbij vooral gebruik van eigen of bestaande
materialen van bijvoorbeeld de “NIX18” campagne.
Het proces van leeftijdsverificatie gebeurt voor het merendeel handmatig, net zoals bij de
tankstations.

Thuiswinkels
Thuiswinkels (webshops) opereren in een hele andere context dan de fysieke verkooppunten.
Voorlichting van de verkoper (thuiswinkeleigenaar) en koper is een belangrijk aspect.
Voor leeftijdsverificatie op zich is geen duidelijk proces voor online aankopen van alcohol en tabak.
De thuiswinkels geven vooral aan dat ze in afwachting zijn van een standaard voor digitale

3

identificatie (e-ID). Ze richten het proces nu zo goed mogelijk in om het nalevingspercentage te
verhogen.
Instrumenten die zij in hun proces gebruiken zijn:


Voor toetreding van de website de leeftijd invullen



Bij het afrekenen de leeftijd invullen



Bij het maken van een profiel de leeftijd invullen



Bij de bezorging leeftijdsverificatie uitvoeren door de bezorger.

In het geval van het laatste punt beoordeelt de bezorger of de koper de gerechtigde leeftijd voor
alcohol of tabak heeft, waarna de verkoop wel of niet doorgaat. Alleen dit behoort tot
leeftijdsverificatie, de andere methoden zijn hulpmiddelen maar geen leeftijdsverificatiemethoden
waarbij om een officieel legitimatie bewijs gevraagd wordt. Eventueel kan de bezorger
gebruikmaken van een mobiele ID-swiper om de leeftijd te verifiëren.

4

Bijlage 2

Analysekader

5

Uitwerking analysekader Leeftijdsverificatiehulpmiddelen & -systemen
Het analysekader geeft een totaaloverzicht van de onderwerpen en aspecten die in de inventarisatie aan de orde komen. In de kern
gaat het om een verdere uitwerking van de onderzoeksvragen. De onderwerpen uit het kader werken verder uit in checklists die als
leidraad dienen voor de gesprekken met branches, keten en supermarkten.

Onderwerp

Aspect

Context



Bronnen

Beleid rond leeftijdsverificatiehulpmiddelen & -systemen
o

Keten van actoren (overheid, branches, ketens, detailhandel, kopers)

o

Rollen en verantwoordelijkheden

Dossierstudie



Hoofdlijnen verificatieproces

Elektronische



Overzicht elektronische hulpmiddelen

hulpmiddelen



Functionaliteiten



Inbedding in het gehele verificatieproces

Verificatie in de praktijk



Schets van de ‘verificatieketen’ vanuit perspectief branche / keten / formule

Dossierstudie / telefonische

(op hoofdlijnen)



Invulling van de verantwoordelijkheden door de keten

interviews

o

Branche – keten – vestiging – manager / supervisor – verkoopmedewerk(st)er

o

Verdeling verantwoordelijkheden / taken en rollen

o

Beschikbare hulpmiddelen / instrumenten (op hoofdlijnen)

Dossierstudie / Trimbos

Inzet elektronische



Bekendheid elektronische hulpmiddelen (inclusief werking)

Dossierstudie / telefonische

hulpmiddelen



Inzet van de hulpmiddelen

interviews

1



o

Inbedding in het proces / totale aanpak

o

Afwegingen voor de keuze voor het hulpmiddel

o

Inzicht in de effectiviteit

Overwegingen om geen elektronische hulpmiddelen in te zetten
o

Voor- en nadelen

o

Gekozen alternatieven

o

Mogelijke inzet in de toekomst

Elektronische



Korte typering hulpmiddel (naam, functionaliteit en inbedding in proces)

hulpmiddelen in de



Overwegingen achter de keuze voor het hulpmiddel

praktijk



Schets van de werking (handelingen, tijdsbeslag)



Kosten (aanschaf en beheer)



Beoordeling van de werking (ervaringen verkoopmedewerk(st)er en kopers)



Voor- en nadelen in de praktijk, waaronder bijvoorbeeld:
o

privacy

o

storingsgevoeligheid

o

tijdbeslag

o

kosten versus baten

o

enzovoorts

Verdiepende gesprekken

2