Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 996

Initiatiefnota van de leden Omtzigt en Bruins
over het nabestaandenpensioen

Nr. 4

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 23 mei 2019
De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de initiatiefnemers over de
Initiatiefnota van de leden Omtzigt en Bruins over het nabestaandenpensioen (Kamerstuk 34 996, nr. 2).
De vragen en opmerkingen zijn op 23 april 2019 aan de initiatiefnemers
voorgelegd. Bij brief van 23 mei 2019 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Rog
Adjunct-griffier van de commissie,
Sjerp

kst-34996-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

1

Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie danken de initiatiefnemers voor hun nota en
hebben hier met belangstelling kennis van genomen. Zij hebben
onderstaand nog een aantal vragen over deze nota.
Introductie
De leden van de VVD-fractie lezen dat de initiatiefnemers verwijzen naar
een OESO-rapport uit 2018, waarin op de gender gap in pensioenen
tussen mannen en vrouwen wordt ingegaan. De leden constateren daarbij
dat Duitsland het enige OESO land is waarin dit inkomensverschil groter
is. Welke systemen voor nabestaanden- en wezenpensioen binnen de
OESO-landen hebben de initiatiefnemers betrokken bij hun analyse en
aanbevelingen? Hoe zien de initiatiefnemers in dit licht het Duitse
systemen van Witwenrente oder Witwerrente (nabestaandenpensioen) en
Waisenrente (wezenpensioen) waarin sprake is van een grotere gender
gap? Op welke wijze is de aanbeveling, in hetzelfde OESO-rapport dat de
initiatiefnemers aanhalen, dat een herverdeling van alleenstaanden naar
koppels voorkomen dient te worden door de initiatiefnemers in hun
voorstel verwerkt? Hoe zien de initiatiefnemers het OESO-voorstel voor
joined annuities dat zowel het probleem van een inkomensterugval als
ongewenste herverdelingseffecten adresseert?
Antwoord: de initiatiefnemers zijn in hun initiatiefnota uitgegaan van het
jaarlijkse OESO-rapport over Nederland uit juli 2018. In dit jaarlijkse
rapport staat een verwijzing naar het OESO-rapport «The Pursuit of
Gender Equality, waarbij inderdaad in een tabel wordt aangegeven dat de
gender gap in Duitsland het hoogst is, gevolgd door Nederland. Deze
cijfers stammen uit 2014.
Historisch gezien is het grote verschil in Nederland op een aantal
manieren te verklaren.
Tot 1956 werden vrouwen in overheidsdienst, als zij jonger waren dan 45
jaar, ontslagen als zij trouwden, ten minste. Daarna is in Nederland een
heel lange tijd een parttime baan de norm geweest tijdens de hele
carrière. Nog steeds is dit de norm in veel sectoren.
Ook bestaat er nog steeds een beloningsverschil tussen mannen en
vrouwen, maar dit loopt de afgelopen jaren wel terug. Omdat jonge
vrouwen hoger opgeleid zijn dan mannen is het loonverschil bij de
overheid tot leeftijd 36 overigens positief voor vrouwen1. Verschil in
beloning leidt tot een verschil in pensioenopbouw. Het gemiddeld
opgebouwd pensioen loopt daardoor bij oudere generaties nog steeds
behoorlijk scheef. In de leeftijdscategorie 60–65 is het gemiddeld
opgebouwd pensioen bij mannen ongeveer € 15.000 euro en voor
vrouwen € 6.500 euro.2
De initiatiefnemers hebben geen internationale analyse gemaakt van het
nabestaandenpensioen in pensioenstelsels van andere landen om ze over
te nemen. Daarvoor zijn de verschillen tussen de pensioenstelsels gewoon
te groot.
De initiatiefnemers zijn er principieel voorstander van dat sociale partners
over het pensioencontract gaan. Dat gezegd hebbende kunnen zij zich wel
vinden in een voorstel voor een joined annuity. Dit gaat dan wel exclusief
over het nabestaandenpensioen waarbij de pensioengerechtigde overlijdt
1
2

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/47/loonverschil-tussen-mannen-en-vrouwen-iets-kleiner
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/15/verwacht-pensioen-van-mannen-derde-meer-dan-vanvrouwen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

2

(en niet de werknemer). Dat betekent dat het pensioen verlaagd wordt
indien een van beiden komt te overlijden.
Nu is het nog vaak zo het pensioen van bijvoorbeeld de man, niet
verlaagd wordt indien de vrouw overlijdt. Indien de man, om wiens
pensioen het gaat, overlijdt, wordt de uitkering wel met 30% verlaagd. Dat
verschil neem je weg met een joined annuity en zou ook leiden tot meer
gelijkheid tussen mannen en vrouwen.
Noodzaak van een nabestaandenpensioendekking
De leden van de VVD-fractie merken op dat in veel gevallen bij een
hypotheek een overlijdensrisicoverzekering wordt afgesloten en hebben
daarom enkele aanvullende vragen aan de initiatiefnemers. Hoe groot is
volgens de initiatiefnemers de omvang van het beschreven risico? Welke
andere mogelijkheden zien de initiatiefnemers om dit risico te ondervangen?
Daarnaast lezen de leden van de VVD-fractie dat de nota niet verder in zal
gaan op het aanzienlijke probleem van het partnerbegrip. Genoemde
leden vragen daarbij waar de initiatiefnemers in hun nota exact over
spreken, aangezien het partnerbegrip cruciaal is om te bepalen wie
nabestaande is. Welke definitie van partner hanteren de initiatiefnemers?
Hoe beoordelen de initiatiefnemers de reactie van de Minister dat
«Voortschrijdend inzicht van de Stichting van de Arbeid er toe [heeft]
geleid dat het wellicht wenselijker is om een wettelijke partnerdefinitie te
definiëren voor ongehuwd samenwonenden.»? Delen de initiatiefnemers
de mening dat de afname van het aantal huwelijken een modernisering
van het partnerbegrip noodzakelijk maakt? Hoe beoordelen de initiatiefnemers de waarde die minimumvoorwaarden hebben als die geen harde
wettelijke verankering hebben en pensioencontracten door de ondergrens
van de minimumvoorwaarden mogen zakken?
Antwoord:
Een overlijdensrisicoverzekering is de belangrijkste manier om privaat het
risico van vroeg overlijden te verzekeren. Juist omdat er bij het overlijden
voor de AOW-leeftijd vaak een zeer grote inkomensval plaatsvindt en
omdat een hypotheek vaak op beide inkomens gebaseerd is, kiezen veel
mensen ervoor om een overlijdensrisicoverzekering bij de hypotheek af te
sluiten. Een overlijdensrisicoverzekering is echter niet verplicht en de
hoogte en voorwaarden verschillen per aanbieder.
Banken adviseren vaak wel om een overlijdensrisicoverzekering af te
sluiten, want dit is in het belang van de klant en de bank zelf. Hiermee is
de overlijdensrisicoverzekering, althans voor huizenbezitters, een
belangrijke vorm van privaat geregeld nabestaandenpensioen.
Bij meer dan de helft van de eerstgeboren zijn de ouders niet gehuwd en
hebben zij geen geregistreerd partnerschap.3 Deze situatie is totaal anders
dan vijftig jaar geleden. Dit betekent inderdaad dat de nauwe definitie van
getrouwd moeten zijn niet voldoet voor het nabestaandenpensioen.
Het partnerbegrip is aan pensioenfondsen, maar harmonisatie is zeer
gewenst.
Het is dan bijvoorbeeld mogelijk om zo dicht mogelijk aan te sluiten bij de
partnerdefinitie van artikel 5a van de Algemene wet inzake rijksbelastingen.
De initiatiefnemers zijn van mening dat er dan ten minste twee zaken
anders dienen te zijn dan in die wet:
– Een notarieel samenlevingscontract kwalificeert slechts als partner
indien er sprake is van een wederzijdse onderhoudsplicht en indien er
geen sprake is van bijvoorbeeld een ouder/kind relatie;
3

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/21/ouders-van-ruim-vier-op-de-tien-baby-s-niet-getrouwd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

3

–

Het samenwonen op een adres is als zodanig onvoldoende. Volgens
artikel 5a van de Algemene wet inzake rijksbelastingen zijn bijvoorbeeld studenten die in een studentenhuis samenwonen, reeds elkaars
partners.
Ook het partnerbegrip in de Algemene Wet Inkomensafhankelijke
regelingen artikel 3 voldoet nog niet. Daarin staat namelijk dat je elkaars
partner bent als je als zodanig bent aangemeld bij het pensioenfonds. Dat
leidt natuurlijk tot een cirkelredenering.
Daarom zijn er al eerder aanbevelingen aan en van de STAR geweest om
de partnerdefinitie te harmoniseren.
De initiatiefnemers verwelkomen het voorstel van de STAR dat de Tweede
Kamer op 17 januari 2019 ontving. Daarin is echter nog geen sprake van
een complete harmonisatie. Dat zou wel wenselijk zijn, want als een
partner nu een partnerpensioen heeft, is het prettig als na het wisselen
van baan de volgende pensioenregeling die partner ook accepteert. Dat is
nu niet altijd het geval en is ook onder het voorstel nog niet gegarandeerd.
Zoveel mogelijk harmonisatie is dus zeer gewenst. En daar hoort niet bij
dat pensioenfondsen ook onder een minimumnorm zouden mogen
zakken, bijvoorbeeld doordat diensttijd uit een vorige dienstbetrekking
niet meegeteld wordt bij de hoogte van het nabestaandenpensioen voor
pensioendatum.
Hoe ziet het nabestaandenpensioen eruit?
De leden van de VVD-fractie hebben enkele vragen over de gevolgen van
een baanwissel. Delen de initiatiefnemers de analyse dat arbeidsmobiliteit
eerder toe- dan afneemt? Welke oplossing zien de initiatiefnemers voor
zich om dit probleem te adresseren? Waarom achten de initiatiefnemers
een koppeling van het nabestaandenpensioen aan het pensioencontract
van de werkgever logisch in een steeds flexibelere arbeidsmarkt?
Antwoord:
Er is zeker een steeds grotere flexibiliteit in arbeidsbetrekkingen en dit is
ook een van de redenen waarom het nabestaandenpensioen zoveel
mogelijk geharmoniseerd moet worden. Dan zijn er minder of geen
problemen bij de overdraagbaarheid. Het zou de voorkeur hebben van de
initiatiefnemers als de SER ook kijkt naar een dekking die doorloopt als
iemand zzp’er wordt of werkloos raakt.
Het grote risico bestaat namelijk dat de partner met niets achterblijft
wanneer de partner overlijdt op een moment dat de dekking tijdelijk
onderbroken is.
VVD: De regeling is vaak meerdere keren veranderd
De leden van de VVD-fractie hebben een aanvullende vraag aan de
initiatiefnemers. Wat is het verschil in premie voor de deelnemer bij een
nabestaandenpensioen op opbouwbasis en op risicobasis?
Antwoord:
Bij het nabestaandenpensioen op opbouwbasis gebeurt er het volgende.
Over het lopende jaar wordt een nabestaandenpensioen ingekocht van
bijvoorbeeld 1,2% van het pensioengevend salaris. Indien de deelnemer in
dat jaar of in enig ander later jaar overlijdt, krijgt de weduwe 1,2% van het
pensioengevend salaris voor dat jaar. Dit percentage wordt daadwerkelijk
voor de deelnemer opzij gezet; er wordt dus als het ware voor het
nabestaandenpensioen gespaard.
Meestal is dit gecombineerd met een nabestaandendekking op risicobasis
voor de jaren die nog moeten komen. Dat betekent dat voor het lopende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

4

jaar een verzekering wordt afgesloten voor de jaren tussen nu en het
pensioen en voor elk van die jaren 1,2% van het huidige pensioengevend
salaris wordt afgedekt.
Bij een nabestaandenpensioen op risicobasis wordt elk jaar het risico van
overlijden verzekerd voor bijvoorbeeld 1,2% tegen een verzekeringspremie. De jaren die dan gedekt worden zijn de jaren die de werknemer al
bij de werkgever gewerkt heeft en de jaren die hij nog tot zijn pensioen te
gaan heeft. Er wordt alleen een risicopremie tegen overlijden betaald; er
wordt niet voor het nabestaandenpensioen gespaard zoals bij de
nabestaandendekking op opbouwbasis.
Het grote verschil doet zich voor bij overstappen naar een andere
werkgever. Bij opbouwbasis blijft er een dekking bestaan voor de
gewerkte jaren; daar was immers voor gespaard. Bij risicobasis is er niets
meer en – belangrijk – bij de nieuwe werkgever worden alleen de jaren
gedekt vanaf indiensttreding. De belastingwetgeving staat momenteel in
de weg dat ook de dienstjaren bij de vorige werkgever(s) worden
verzekerd.
Omdat er geen pensioen wordt opgebouwd bij een nabestaandenpensioen op risicobasis en er minder gedekt is, zijn de kosten lager en is dus
ook de premie lager.
Het moge duidelijk zijn dat als iemand op zijn 60e van baan wisselt en
weggaat bij een regeling puur op risicobasis, dat er nauwelijks dekking is
voor de weduwe als hij tussen zijn 60e en 67e overlijdt. Dan is de dekking
dus maximaal 8,4% van het pensioengevend inkomen. Initiatiefnemers
vinden dit onwenselijk.
VVD: Het pensioenoverzicht geeft niet standaard aan dat er een
probleem is
De leden van de VVD-fractie vragen welke informatie de initiatiefnemers
terug zouden willen zien in het Uniform Pensioenoverzicht (UPO). Zou dit
een voor alle pensioenaanbieders gelijksoortige waarschuwing moeten
zijn? Hoe zien initiatiefnemers in dat licht de grote verscheidenheid aan
regelingen binnen pensioencontracten en het feit dat er ook pensioencontracten zijn waarin geen nabestaandenpensioen is geregeld?
Antwoord:
Er is een grote verscheidenheid aan regelingen voor het nabestaandenpensioen.4 Dit betekent dat communiceren momenteel een uitdaging is,
maar wel zeer zeker nodig om deelnemers goed te informeren over wat er
financieel geregeld is.
Hoe meer het nabestaandenpensioen geharmoniseerd kan worden, hoe
duidelijker het persoonlijke overzicht wordt voor de deelnemer.
Initiatiefnemers menen dat op het UPO in ieder geval duidelijk moet zijn:
– wat het nabestaandenpensioen zal zijn bij overlijden in het lopende
jaar;
– wat het nabestaandenpensioen zal zijn bij overlijden na uitdiensttreding en voor pensionering;- wat het nabestaandenpensioen zal zijn bij
overlijden na pensionering;
– wat er gebeurt bij overlijden tijdens werkloosheid of ziekte;

4

Zie: Marjolein van Everdingen, Ap Fraterman, Jacqueline van Kampen, Evert Jan Slootweg,
Bastiaan Starink, Yvonne van Straalen en Michael Visser, «Nabestaandenpensioen: Versnipperde vormgeving vertroebelt risico’s», Netspar occasional paper 2017/06, oktober 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

5

–

wie er (voor welk deel van het nabestaandenpensioen) geregistreerd
staat als partner.

VVD: Acute problemen? Echtscheiding! Of snel met pensioen
De leden van de VVD-fractie vragen of de initiatiefnemers nader kunnen
duiden wat de omvang is van het in deze alinea beschreven probleem.
Voorts vragen zij welke oplossing initiatiefnemers zien voor het probleem
dat opgebouwd pensioenkapitaal als sterftewinst kan vervallen, terwijl de
nabestaande nauwelijks een nabestaandenpensioen krijgt. Suggereren de
initiatiefnemers hiermee dat deelnemers een eigen, persoonlijk pensioenvermogen zouden moeten hebben los van het collectief in een fonds? Zo
nee, hoe willen de initiatiefnemers dan voorkomen dat opgebouwd
vermogen vervalt als sterftewinst?
Antwoord:
Bij pensioenen is het bijna altijd zo dat de deelnemer pas aandacht krijgt
voor zijn pensioen naarmate de pensioendatum dichterbij komt. Omdat
nooit vooraf zeker is of je een nabestaande zal achterlaten en op welke
leeftijd, en omdat mensen liever niet willen denken aan dergelijke
ongelukkige situaties, is het nabestaandenpensioen niet iets waar mensen
vaak bij stilstaan. Dit maakt de kans groter dat mensen er pas op latere
leeftijd of in het geval van ziekte achter komen dat hun nabestaandenpensioen wellicht niet zo goed geregeld is als ze dachten. Er bestaat geen
inzage in welke acties mensen vervolgens ondernemen, waarvan de nota
enkele opties noemt.
Persoonlijke pensioenvermogens hebben met betrekking tot het
nabestaandenpensioen het nadeel dat het voor de deelnemer pijnlijk
zichtbaar wordt dat het opgebouwde pensioenvermogen verdwijnt,
vanwege verdeling als sterftewinst, wanneer de partner van de deelnemer
als eerste overlijdt.
Dit kan worden opgelost door bij persoonlijke pensioenvermogens geen
pensioen op te bouwen, maar over te gaan op risicobasis over de gehele
diensttijd. Dan is voor de deelnemer duidelijk dat hij alleen verzekerd is en
niets krijgt als de partner als eerste overlijdt. Of het opgebouwde
nabestaandenpensioen moet bij persoonlijke pensioenvermogens
toevallen aan de deelnemer wanneer de partner als eerste overlijdt, om zo
aan te sluiten bij de verwachting van de deelnemer. Het is een keuze om
sterftewinst aan de groep te laten toevallen (en dat betekent een iets
hoger rendement) of aan de nabestaanden.
Of bij vooroverlijden de sterftewinst wordt uitgekeerd of niet heeft niets te
maken met of het collectief wordt uitgevoerd.
VVD: Aanbevelingen
De leden van de VVD-fractie hebben nog enkele vragen bij de actiepunten.
Wat verstaan de initiatiefnemers in het eerste actiepunt exact onder en
«uniforme dekking»? In hoeverre vallen bestaande nabestaandenpensioenen op risicobasis buiten de werkingssfeer van art. 7:975 BW? Op welke
belemmeringen doelen de initiatiefnemers in het vijfde actiepunt?
Antwoord:
Met uniforme dekking bedoelen de initiatiefnemers dat er een standaardcontract is bij alle pensioenregelingen waarvan niet of zo min mogelijk
wordt afgeweken. Die dekking dient ook door te lopen bij werkloosheid of
de deelnemer zzp’er wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

6

Bestaande nabestaandenpensioenen op risicobasis vallen buiten de
werkingssfeer van artikel 7:975 en 7:977 BW, aangezien de regering aan de
Kamer schreef: «De Anw-compensatieregeling bij het ABP is geen
risicoverzekering in de zin van artikel 7:977, eerste lid, van het Burgerlijk
Wetboek. Dit artikel gaat over levensverzekeringen, afgesloten bij een
commerciële verzekeraar».5
Bij het vijfde actiepunt verwijzen de indieners naar het feit dat de
achterliggende jaren (bij een andere werkgever) onder een nabestaandenpensioen op risicobasis brengen, niet fiscaal gefacilieerd wordt.
VVD: Financiële consequenties
De leden van de VVD-fractie vragen waarom de initiatiefnemers hier
alleen ingaan op de situatie waarin sociale partners nabestaandenpensioen op opbouwbasis invoeren, terwijl in de initiatiefnota nadrukkelijk
ook over nabestaandenpensioen op risicobasis gesproken wordt? Hoe kan
het vijfde actiepunt onder het kopje aanbevelingen worden uitgevoerd
zonder dat een aanpassing van de AOW-franchise nodig is met bijbehorende fiscale consequenties? Voor zover financiële consequenties niet
precies in kaart te brengen zijn, kunnen de initiatiefnemers op hoofdlijnen
aangeven welke maatregelen financiële consequenties hebben?
Antwoord:
Indien alle pensioenfondsen weer overgaan naar een nabestaandenpensioen op opbouwbasis, is er geen dekkingsprobleem (en dit is wel een
recente trend). Wel kan het dan noodzakelijk zijn dat mensen achterliggende jaren kunnen inkopen door een uitruil.
Indien sociale partners de route van een risicobasis zouden kiezen, dan
zijn er wel financiële gevolgen.
Bij punt vijf merken de initiatiefnemers op dat het nu ook mogelijk is om
een Anw-hiaatverzekering aan te bieden. Maar die is dan apart. Hier
worden de twee zaken geïntegreerd.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de initiatiefnota over het nabestaandenpensioen. Deze leden menen
dat het onterecht is dat bij pensioenen vaak alleen gedacht wordt aan het
ouderdomspensioen. Waar iedereen hoopt op zijn oude dag van zijn
ouderdomspensioen te mogen genieten, hoopt eigenlijk niemand in de
situatie terecht te komen dat je een nabestaandenpensioen nodig hebt.
Maar juist voor de onwenselijke situatie dat een partner komt te
overlijden, is het belangrijk dat de financiële situatie goed is geregeld. In
tegenstelling tot het ouderdomspensioen is niet zeker of en wanneer je
een nabestaandenpensioen nodig zult hebben en dat maakt dat het voor
een individu lastig is zich op dit risico voor te bereiden. Ook als beide
partners werken, wordt het vaak lastig om de vaste lasten en de kosten
van het levensonderhoud van de kinderen te betalen als één inkomen
wegvalt.
CDA: De noodzaak van een nabestaandenpensioendekking
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de hoogte van een nabestaandendekking op risicobasis zich in de praktijk verhoudt tot de hoogte bij
een dekking op opbouwbasis. Is er ook een risico dat als iemand jong
weduwe of weduwnaar wordt, met name wanneer er sprake is van
5

Kamerstuk 31 490, nr. 238

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

7

opgroeiende kinderen in het gezin, er te weinig is opgebouwd voor een
adequate uitkering? In hoeverre wordt dit voldoende opgevangen door de
Anw?
Antwoord:
De Anw is vooral bij anderhalf- en tweeverdieners onvoldoende. De Anw
is immers afhankelijk van de hoogte van het inkomen uit arbeid. De
inkomensval kan bij deze inkomens zeer groot zijn.
Op dit moment is er vaak een redelijk adequaat nabestaandenpensioen
indien er een Anw-hiaatverzekering is en indien: – de werknemer een
dekking op risicobasis heeft en (bijna) altijd in dezelfde regeling gezeten
heeft of
– de werknemer bij eerdere pensioenregelingen een nabestaandenpension op opbouwbasis had of
– de werknemer bij de nieuwe regeling een nabestaandenpensioen heeft
ingekocht via uitruil.
Verder hangt het natuurlijk ook af van de (half)wezenuitkeringen van het
pensioenfonds.
CDA: Aanvullende problemen
De leden van de CDA-fractie constateren dat het een groot probleem is dat
het voor deelnemers zelf niet duidelijk is of en hoeveel nabestaandenpensioen zij krijgen. Dat geldt zowel voor de Anw, voor een eventuele
Anw-hiaatverzekering en voor het nabestaandenpensioen. Kunnen de
initiatiefnemers aangeven op welke manier deelnemers beter in staat
gesteld kunnen worden te weten waar hun nabestaanden recht op hebben
in geval van overlijden en wat zij eraan kunnen doen om dat te
verbeteren?
Antwoord:
Zoals opgemerkt bij de antwoorden op vragen van de VVD-fractie, kan dit
door de regelingen te standaardiseren en een aantal situaties op te nemen
op het pensioenoverzicht.
Verder dient de SVB duidelijk inzage in rechten te kunnen geven.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de initiatiefnota over het nabestaandenpensioen. Zij delen de
noodzaak die de initiatiefnemers beschrijven voor het beter laten
aansluiten van publieke en private regelingen en het belang om ook stil te
staan bij welke risico’s het pensioenstelsel zou moeten dekken.
Introductie
De leden van de D66-fractie vragen hoe de initiatiefnemers de gender gap
in pensioenen tussen mannen en vrouwen in Nederland apprecieert, ook
omdat pensioen uitgesteld loon betreft en veel vrouwen, zoals de
initiatiefnemers beschrijven, in hun werkzame leven minder arbeidsuren
maken. De leden vragen wat een verplichting om een deel van de
pensioenrechten om te zetten in een nabestaandenpensioen zou
betekenen voor het huidige stelsel, maar ook voor de arbeidsaanbodbeslissingen in huishoudens om arbeid en zorg tussen beide partners te
verdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

8

Antwoord:
Hoe groter het verschil in pensioenopbouw tussen mannen en vrouwen,
hoe meer noodzaak er is voor een afdoende nabestaandenpensioen. Maar
zelfs bij een perfecte tweeverdienerssamenleving valt 50% van het
inkomen weg als een van de partners overlijdt en er geen nabestaandendekking is. Dat is voor de meeste huishoudens niet op te vangen.
Initiatiefnemers zijn daarom van mening dat ongeacht de gender gap het
noodzakelijk is om na te denken over voldoende voorzieningen voor
nabestaanden.
Initiatiefnemers verwachten dat de vormgeving van het nabestaandenpensioen vrij weinig invloed zal hebben op arbeidsaanbodbeslissingen in
huishoudens. Hierbij spelen vele factoren een rol, maar het begint er al bij
dat veel deelnemers niet goed op de hoogte zijn van de rechten van hun
nabestaanden op nabestaandenpensioen. De gevolgen van overlijden is
een onderwerp waar veel mensen liever niet over nadenken. Dat is ook
een reden dat het belangrijk is om het nabestaandenpensioen als default
goed te regelen. Maar het betekent ook dat partners dit bij beslissingen
over hun arbeidsaanbod waarschijnlijk maar zeer beperkt zullen
meewegen. Inkomen op de korte termijn, namelijk het loon, is dan vaker
een veel bepalendere factor, dan uitgesteld en voorwaardelijk inkomen,
zijnde het nabestaandenpensioen. Initiatiefnemers onderkennen dat
modellen die uitgaan van perfecte informatie en volledig rationele keuzes
mogelijk tot een andere uitkomst leiden.
D66: De noodzaak van een nabestaandenpensioendekking
De leden van de D66-fractie vragen of het partnerbegrip niet heel
belangrijk is om in een goede dekking te voorzien voor nabestaandenpensioen en of het vraagstuk van het partnerbegrip los kan worden gezien
van het nabestaandenpensioen. De leden van de D66-fractie vragen wat
op dit moment de verdeling is van de standaarddekkingen op risicobasis
en opbouwbasis. Tot slot vragen genoemde leden, omdat hier expliciet
naar wordt verwezen, bij welk deel van de hypotheken er een overlijdensrisicoverzekering is afgesloten en in welke mate dit het probleem van een
lager inkomen kan opvangen.
Antwoord:
Het nabestaandenpensioen hangt inderdaad af van het partnerbegrip (en
het kind-begrip). Die twee zijn innig met elkaar verbonden. Initiatiefnemers zijn van mening dat voor een afdoende nabestaandenpensioen
zowel geldt dat de juiste groep in aanmerking moet komen voor een
nabestaandenpensioen (afbakening partner en kinderen) als dat de hoogte
en de voorwaarden van het pensioen afdoende moeten zijn. Dat laatste is
waar de nota op focust, omdat initiatiefnemers menen dat hier meer
politieke aandacht voor zou moeten zijn.
Het is lastig om een verdeling te geven tussen risico- en opbouwbasis,
omdat sommige pensioenfondsen geswitcht zijn. Het ABP ging bijvoorbeeld van opbouwbasis naar risicobasis en weer naar opbouwbasis.
PFZW heeft deels risicobasis, deels opbouwbasis. Beide fondsen kennen
hiervoor bovendien ook nog overgangsregelingen.
Tot 2018 was een overlijdensrisicoverzekering verplicht bij een
NHG-hypotheek en ook bij niet-NHG-hypotheken sluiten veel mensen een
verzekering af. Het is lastig om precieze cijfers te vinden hierover. Tevens
is het van belang om ook te kijken of het hele hypotheekbedrag verzekerd
wordt of slechts een deel. Recentelijk zijn er wel tekenen dat vooral

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

9

alleenstaanden minder vaak een overlijdensrisicoverzekering afsluiten.6
Een afdoende overlijdensrisicoverzekering kan voor een belangrijk deel
het financiële probleem van een lager inkomen door het overlijden van de
partner opvangen, maar alleen voor huizenbezitters en alleen met
betrekking tot woonlasten.
D66: Aanvullende problemen
De leden van de D66-fractie vragen voor welke situaties precies de
initiatiefnemers een oplossing zouden willen bieden. Gaat dat ook over
tweede huwelijken, over ziekte, werkloosheid en arbeidsongeschiktheid?
Of gaat dat alleen over de situatie dat één van de partners opbouwt en
dan plots komt te overlijden? Zou het wat de initiatiefnemers betreft
wenselijk zijn om de uitkering aan te passen naar de situatie van de
partner die blijft leven? Zou een uitkering voor een 27-jarige net zo hoog
moeten zijn als voor iemand die bijna de AOW-leeftijd heeft bereikt?
Antwoord:
De initiatiefnemers zijn zich er zeer van bewust dat de situaties gevarieerd
zijn. De noodzaak van een afdoende nabestaandenpensioen zien zij dan
ook in alle van de genoemde situaties.
Voor de inkomensvervanging tijdens ziekte, werkloosheid en arbeidsongeschiktheid zijn er werknemersverzekeringen, die voor werknemers
voorzien in inkomen. Maar het is belangrijk dat gedurende perioden van
ziekte, werkloosheid en arbeidsongeschiktheid de dekking van het
nabestaandenpensioen goed geregeld is.
De initiatiefnemers willen ook een oplossing vinden voor diegene die bij
een wisseling van baan zonder waardeoverdracht en zonder opgebouwd
nabestaandenpensioen, een onvolledige risicodekking hebben. Dit kan
worden gerealiseerd door de relatie met dienstjaren op te heffen en de
risicodekking altijd een percentage van het huidige salaris te laten zijn,
ongeacht het aantal dienstjaren.
De leden van de D66 fractie hebben ook een punt als zij verwijzen naar de
noodzaak van het arbeidsongeschiktheidspensioen. Dat is echter net zo
ingewikkeld als het nabestaandenpensioen en vereist een aparte
behandeling.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de initiatiefnota van de leden Omtzigt en Bruins over het nabestaandenpensioen.
Genoemde leden beamen dat de gender gap in pensioenen tussen
mannen en vrouwen in Nederland met 40% hoog is. Zij vragen de
initiatiefnemers of zij, naast het omzetten van pensioenrechten in een
nabestaandenpensioen, ook andere mogelijkheden zien om deze kloof te
verkleinen en hoe zij deze alternatieven beoordelen.
Antwoord:
De initiatiefnemers merken allereerst op dat ook zonder gender gap het
nabestaandenpensioen noodzakelijk is. Immers een halvering van het
inkomen is moeilijk op te vangen. En ook als er op macro niveau geen
gender gap meer is, dan is voor individuele huishoudens nog steeds
mogelijk dat twee volwassen partners niet hetzelfde inkomen verdienen.
Vooral bij het wegvallen van het hogere inkomen is een nabestaandenpensioen dan noodzakelijk.

6

https://www.telegraaf.nl/financieel/2055471/vrijgezellen-kopen-onverzekerd-een-huis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

10

De gender gap wordt in Nederland kleiner door de grotere arbeidsdeelname van vrouwen. Dat is ook terug te zien in de nota aangehaalde
statistieken over het verschil bij de opbouw van pensioenen. Dat is
aanzienlijk kleiner bij jongere generaties en dat is positief.
Vraag GroenLinks
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de tabel met weduwen en weduwenaars in Nederland. Zij vragen de
initiatiefnemers of er ook iets te zeggen valt over de inkomensgroepen?
Zijn de gesignaleerde problemen groter voor bepaalde inkomensgroepen?
Bijvoorbeeld omdat mensen met lagere inkomens de eindstreep niet in
goede gezondheid halen (zie ook Netspar design paper 119 over
«Opleiding, levensverwachting en pensioenleeftijd»).
Genoemde leden constateren dat deze initiatiefnota de collectiviteit en
solidariteit in het pensioenstelsel wil vergroten. In hoeverre zouden
volgens de initiatiefnemers «collectiviteit en solidariteit» centraal moeten
staan bij de mogelijke herziening van het pensioenstelsel?
Antwoord:
Op dit moment overlijdt volgens de sterftetafels van het CBS 11,5% van
de mannen en 8,5% van de vrouwen voor de leeftijd van 66 jaar. Binnen
de groepen is ook een forse variatie, maar de grote meerderheid haalt de
pensioenleeftijd. De levensverwachting op die pensioenleeftijd varieert
natuurlijk aanmerkelijk tussen groepen.
Het is lastig om exacte cijfers over inkomensgroepen te vinden. In zijn
algemeenheid is voor mensen met een laag inkomen de Anw en de
Anw-hiaatverzekering belangrijker en voor deelnemers met een hoger
pensioen de tweede pijler.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
Introductie
De leden van de SP- fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
initiatiefnota van de leden Omtzigt en Bruins over het nabestaandenpensioen.
SP: Wie wordt er nabestaande?
De leden van de SP-fractie vragen of de initiatiefnemers nader in kunnen
gaan op de 3 weduwen in de leeftijdscategorie 10–20 jaar. Wat zijn daar de
precieze leeftijden en oorzaken waardoor ze weduwe zijn geworden? Wat
is de bron van de eerste reden dat de problemen bij het nabestaandenpensioen vooral een probleem van vrouwen is? Uit welke cijfers blijkt dat
vrouwen jonger zijn op het moment van aangaan van het huwelijk?
Antwoord:
Ook de initiatiefnemers hebben zich afgevraagd wie die 3 zeer jonge
weduwen zijn. Tot voor kort werden kindhuwelijken uit het buitenland
erkend en kon je ook in Nederland onder voorwaarden voor je 18e
trouwen. Nu is er gelukkig een minimumleeftijd. Helaas overlijden
sommige mensen zo jong. Bij de CBS cijfers is het – gelukkig – niet
mogelijk om de namen of omstandigheden van deze mensen te
achterhalen.
Er zijn verschillende factoren waardoor het nabestaandenpensioen vooral
een probleem voor vrouwen is:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

11

1.

Bij het aangaan van het huwelijk is de vrouw gemiddeld jonger dan
de man. Zo was bij de huwelijkssluitingen tussen man en vrouw,
inclusief het geregistreerde partnerschap, in 6.230 gevallen de vrouw
even oud als de man, in 44.879 gevallen was de vrouw jonger en in
slechts 11.918 gevallen ouder.
2. Mannen overlijden dus gemiddeld jonger. De levensverwachting van
vrouwen is 83,3 jaar en die van mannen 80,1 jaar.
3. Vrouwen hebben gemiddeld veel minder pensioen opgebouwd.
De eerste twee punten leiden er samen toe dat het twee keer zo vaak
gebeurt dat een huwelijk eindigt door het overlijden van de man (39.191
keer) dan door het overlijden van de vrouw (19.771).7
SP: Waarom nu een discussie?
De leden van de SP-fractie vragen de initiatiefnemers of in een adequate
dekking voor het nabestaandenpensioen voorzien is. Aan welke adequate
dekking denken de initiatiefnemers? Kan ook worden uitgelegd hoe de
arbeidsmobiliteit wordt belemmerd?
Antwoord:
Een adequate dekking is een dekking die hoog genoeg is en niet vervalt bij
baanwisseling. Op dit moment vervalt het nabestaandenpensioen op
risicobasis bij wisselen van pensioenregeling en is het daarmee dus een
belemmering voor de arbeidsmobiliteit. Het effect van de belemmering is
wel kleiner omdat niet veel deelnemers zich bewust zijn van de risico’s
van een verandering van baan.
SP: Aanbevelingen
De leden van de SP-fractie vragen wanneer het advies van Stichting van
de Arbeid (STAR) die op verzoek van de initiatiefnemers door de Minister
is gevraagd, precies wordt verwacht. Is dit advies er voor 27 mei?
Kunnen de initiatiefnemers opsommen welke belemmeringen in de
regelgeving om een nabestaandenpensioen op risicobasis aan te bieden
bestaan? Kan duidelijk worden aangegeven hoe deze belemmeringen
worden weggenomen? Moet daar de Pensioenwet of andere wetten of
lagere regelgeving voor worden aangepast? Zo ja, welke? Kan per
belemmering precies worden aangegeven welke wet of regelgeving hoe
moet worden aangepast?
Antwoord:
Het advies van de STAR is nog niet binnen en de initiatiefnemers
verwijzen naar de regering voor een antwoord op deze vraag. De Minister
van Sociale Zaken zal ook aanwezig zijn bij het debat op 27 mei
aanstaande.
Een van de belemmeringen bij een pensioen op risicobasis is dat er een
fiscale belemmering is. Je mag het niet fiscaal gefacilieerd aanbieden
over achterliggende jaren bij een andere werkgever. Dat komt omdat een
nabestaandenpensioen op grond van artikel 18, eerste lid, Wet LB is
gekoppeld aan het aantal bereikbare dienstjaren binnen de pensioenregeling.
Om de omkeerregel van toepassing te laten zijn op het pensioen, mag het
pensioen niet bovenmatig zijn vergeleken met de diensttijd en de tijdens
de diensttijd genoten beloning. Hier zijn enkele uitzonderingen voor,
bijvoorbeeld indien te weinig is opgebouwd door verlof of zorg voor
kinderen. Er is echter geen uitzondering voor de situatie dat bij de vorige
7

De genoemde cijfers zijn afkomstig van Statline, CBS en betreffen 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

12

werkgever geen of te weinig nabestaandenpensioen is opgebouwd. Op
grond van artikel 18, derde lid, van de Wet op de loonbelasting wordt het
deel van het pensioen dat bovenmatig is, direct belast en niet pas op het
moment van de pensioenuitkering.
Bij waardeoverdracht kunnen dienstjaren uit voorgaande pensioenregelingen wel meetellen. Maar dit leidt bij een nabestaandenpensioen op
risicobasis vaak tot onvolledige dekking omdat er bijvoorbeeld geen
waardeoverdracht plaatsvindt, er geen vorige pensioenregeling was etc.
Op grond van artikel 10a, eerste lid, onderdeel f van het Uitvoeringsbesluit
loonbelasting 1965 mag over dienstjaren uit een vorige dienstbetrekking
pas na waardeoverdracht pensioen worden opgebouwd. Bij beleidsbesluit
is deze voorwaarde versoepeld maar desalniettemin wordt van deze
versoepeling in weinig pensioenregelingen gebruik gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 996, nr. 4

13