Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 775 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2018

Nr. 69

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juli 2018
Nederland heeft al eeuwen een sterke lokale democratie. Het representatieve fundament is daarbij het uitgangspunt en kan rekenen op draagvlak
onder de bevolking. De inrichting en het functioneren van de lokale
democratie is niet statisch. Zij beweegt mee met nieuwe ontwikkelingen
en uitdagingen in de samenleving. Er moet ook ruimte zijn voor nieuwe
verbindingen tussen inwoners en hun bestuur.
Ik ben – en voel mij – ervoor verantwoordelijk dat er voortdurend
aandacht is voor de versterking van de lokale democratie en het lokaal
bestuur. Met deze brief doe ik daarom graag mijn toezegging gestand om
uw Kamer te informeren over mijn voornemens de lokale democratie en
bestuur te versterken (motie Van der Graaf1). De maatregelen in deze brief
zijn ook onderdeel van de afspraken die dit kabinet met andere overheden
heeft gemaakt in het kader van het Interbestuurlijk Programma.
De versterking van de lokale democratie en het lokaal bestuur is primair
een zaak van gemeenten zelf. Ik hecht er aan dit te benadrukken. In de
afgelopen jaren hebben gemeenten doorlopend geïnvesteerd in de
kwaliteit van hun democratie en bestuur. Deze inzet zie ik terug in
collegeakkoorden die recentelijk zijn gesloten. Met de maatregelen en
acties bouw ik uitdrukkelijk voort op datgene wat op lokaal niveau al
gebeurt.
Leeswijzer
Deze brief bestaat uit twee delen. In het eerste deel schets ik de noodzaak
om de lokale democratie en het lokaal bestuur te versterken. Daarin wordt
ook ingegaan op de maatregelen die ik in gang heb gezet of ga zetten om
1

kst-34775-VII-69
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstuk 34 775 VII, nr. 25.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

1

ruimte te creëren voor variëteit en maatwerk, zodat gemeenten op hun
eigen wijze de democratie en bestuur kunnen versterken. In het tweede
deel presenteer ik het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie.
Hier staat de werking van de democratie en het bestuur in relatie tot
maatschappelijke vraagstukken centraal: het doen, het innoveren, het
leren, het leggen van verbindingen. De democratie is immers meer dan
kaders en wetten. Het gaat om de mensen in de democratie! Naast het
creëren van ruimte voor variëteit en maatwerk wil ik daarom investeren in
de mensen binnen de democratie en het bestuur. Deze combinatie is
mijns inziens de sleutel tot het versterken van de lokale democratie en het
lokaal bestuur.
1. Lokale democratie versterken
De komende jaren zet ik in op het versterken van de lokale democratie en
het lokaal bestuur. Dit is noodzakelijk in het licht van onder andere de
decentralisaties in het sociaal domein, de invoering van de
Omgevingswet, de energietransitie en de overgang naar aardgasvrije
wijken. Allemaal onderwerpen die spelen op lokaal niveau en direct
ingrijpen in het dagelijks leven van inwoners. Ik richt mij bij de versterking
op drie belangrijke onderdelen van de democratie en het bestuur.
Mijn voorstellen richten zich in de eerste plaats op de verbindingen tussen
inwoners en het bestuur. Deze verbindingen zijn de afgelopen jaren onder
druk komen te staan. Mensen willen betrokken zijn en invloed hebben op
politieke keuzes die gemaakt worden. Het lidmaatschap van politieke
partijen staat onder druk. De participatie van inwoners heeft een losser,
meer ad hoc karakter gekregen. Lang niet iedereen stemt bij de gemeenteraadsverkiezingen. Het is de vraag wat de rol en positie van de gemeenteraad binnen deze veranderende samenleving is, maar ook welke
mogelijkheden inwoners zelf hebben om invloed uit te oefenen of zelf
initiatief te nemen. Vragen die daarbij spelen: hoe betrek je inwoners bij
maatschappelijke opgaven in het sociaal of fysiek domein zonder de
positie van de raad uit te hollen? En hoe betrek je alle groepen in de
samenleving en niet slechts een beperkte groep?
Ten tweede richten de voorstellen die ik doe, zich nadrukkelijk op de
ondersteuning en toerusting van volksvertegenwoordigers, bestuurders
en ambtenaren. Van hen wordt gevraagd op een andere manier en in
verbinding met de samenleving te werken. Mensen die zich inzetten voor
de publieke zaak, krijgen te maken met hogere verwachtingen. Gezag
wordt niet vanzelfsprekend erkend. Het moet op alle fronten worden
verdiend en bewezen. Dat roept verschillende vragen op: Wat is er nodig
om volksvertegenwoordigers en bestuurders te ondersteunen in hun
werk? Hoe kunnen ze hun rol vervullen op een manier die past bij deze
tijd?
Ten slotte richt ik mij op een grotere weerbaarheid van de lokale
democratie en het lokaal bestuur. In de monitor Agressie en Geweld
constateerde ik reeds dat de druk op politieke ambtsdragers steeds groter
is geworden2. Eerder heb ik al eens gewezen op het belang van integriteit
binnen het lokaal bestuur3. Hoe zorgen we er voor dat politieke ambtsdragers hun werk veilig kunnen uitvoeren? En hoe garanderen we dat het
democratische proces niet wordt ondermijnd? De acties en maatregelen
hiervoor komen hier slechts zijdelings aan de orde, omdat ik u reeds
eerder over de voornemens in dit kader heb bericht.

2
3

Kamerstuk 28 684, nr. 536.
Kamerstuk 28 844, nr. 146.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

2

a. Al veel in gang gezet...
In de afgelopen maanden heb ik stappen gezet om de lokale democratie
en het lokaal bestuur te versterken. Deze stappen lagen voornamelijk in
het creëren van randvoorwaarden, waarbinnen gemeenten hun
democratie en bestuur kunnen versterken.
In het kader van de verbinding tussen inwoners en bestuur heb ik
recentelijk een aantal voorstellen gedaan om de gemeenteraad sterker te
positioneren. Zo heb ik het wetsvoorstel dat voorziet in de versterking van
de positie van decentrale rekenkamers, in consultatie gegeven. Ook heb ik
bij brief van 29 juni jl. verschillende actielijnen aangekondigd om de
controlerende rol van gemeenteraden te versterken en de politieke
legitimiteit van gemeenschappelijke regelingen te verbeteren. Tevens heb
ik aangegeven, dat ik aan de slag ga met de verbetering van het
horizontaal toezicht.4
Recentelijk heeft u ingestemd met een wetswijziging die het mogelijk
maakt dat externe voorzitters commissievergaderingen van de gemeenteraad voorzitten en de raad meer ruimte geeft een wethouder ontheffing
van het woonplaatsvereiste te verlenen5. In mijn brief van 15 juni jl. over
de evaluatie van gemeenteraadsverkiezingen en het raadgevend
referendum over de Wiv 2017 heb ik maatregelen aangekondigd om het
verkiezingsproces te vernieuwen6. Het gaat er om het verkiezingsproces
toegankelijker, transparanter en controleerbaarder te maken.
Ook heb ik – samen met koepels, beroeps- en belangenverenigingen en
bestuurdersverenigingen van politieke partijen – stappen gezet om
politieke ambtsdragers beter toe te rusten en te ondersteunen. Zo is de
laatste maanden veel geïnvesteerd in een passend inwerk- en ondersteuningsprogramma voor raadsleden7. Dit heeft onder andere uitgemond in
een digitale leeromgeving voor raadsleden, waar zij terecht kunnen voor
kennis en vaardigheden om hun werk als raadslid goed uit te kunnen
voeren.
Ten slotte wil ik wijzen op mijn voorstellen voor een grotere integriteit en
veiligheid van politieke ambtsdragers in het lokaal bestuur. De aangekondigde «basistoets integriteit» voor bestuurders is voor de Statenverkiezingen gereed8. Wethouders worden verplicht een Verklaring Omtrent het
Gedrag (VOG) te hebben. In vervolg op deze voorstellen heb ik u
recentelijk de uitkomsten van de monitor Agressie en Geweld aangeboden, waarin ik onder meer wijs op de oprichting van een Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur9.
b. ...maar ook nog veel te doen
In de komende maanden ga ik samen met koepels, beroeps- en belangenverenigingen en bestuurdersverenigingen van politieke partijen stappen
zetten om de institutionele context waarbinnen gemeenten werken aan
hun democratie en bestuur, te verbeteren.

4

Kamerstuk 29 362, nr. 273.
Kamerstuk 34 807, nr. 7.
6
Kamerstukken 31 142 en 33 829, nr. 83.
7
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 59.
8
Kamerstuk 28 844, nr. 146.
9
Kamerstuk 28 684, nr. 536.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

3

Ik werk aan een Agenda «ruimte in regels», gericht op het mogelijk maken
van meer maatwerk in de organieke wetgeving (Gemeentewet, Provinciewet en Wet gemeenschappelijke regelingen). Daarbij betrek ik
nadrukkelijk de mogelijkheden voor experimenten in de organieke
wetgeving. Het is mijn doel om in samenspraak met de koepels en de
wetenschap concrete voorstellen voor wetswijziging te ontwikkelen, die
op breed draagvlak kunnen rekenen. Voor 1 maart 2019 bericht ik u over
de eerste bevindingen en mogelijke voorstellen. Vooruitlopend hierop ga
ik aan de slag met concrete pilots en proeftuinen.
In de komende kabinetsperiode wil ik ten slotte inzetten op de ondersteuning van lokale partijen. In het kader van de kabinetsreactie op de
evaluatie van de Wet financiering politieke partijen10 doe ik voorstellen
hoe de door de evaluatiecommissie aanbevolen financiering van lokale
partijen en de lokale afdelingen van landelijke partijen concreet invulling
kan krijgen. Deze voorstellen ontvangt u na de zomer.
c. Mensen maken de democratie
Een goed werkende democratie is meer dan kaders en wetten. Het gaat
om mensen. Mensen maken de democratie. Immers, democratie is een
kwestie van doen, een praktijk van continu oefenen, leren experimenteren
en innoveren door de deelnemers in de democratie. Daarover gaat het
samenwerkingsprogramma Democratie in Actie: het versterken en
vernieuwen van de werking van de democratie, gekoppeld aan inhoudelijke onderwerpen die het leven van mensen raken. Dan gaat het bijvoorbeeld om wonen, zorg, energie of de leefomgeving. Deze maatschappelijke vraagstukken vragen om een versterking van de lokale democratie en
het lokaal bestuur.
2. Samenwerkingsprogramma Democratie in Actie
Met het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie wil ik de
komende jaren actief bijdragen aan het versterken van de lokale
democratie en lokaal bestuur. Samen met de VNG en de beroeps- en
belangenverenigingen heb ik hiertoe het initiatief genomen. Er wordt
samengewerkt met een groot aantal partners, zoals bestuurdersverenigingen van politieke partijen, kennisorganisaties en expertisecentra.
Samenwerking is de komende jaren hét uitgangspunt. De democratie is
immers van ons allemaal. Daar mag ik op aangesproken worden en zal ik
anderen op aanspreken.

10

Kamerstuk 32 752, nr. 50.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

4

Democratie in Actie heeft vier uitgangspunten. De lokale democratie en
het lokale bestuur worden in de eerste plaats versterkt in relatie tot
maatschappelijke vraagstukken die op gemeenten afkomen, zoals de
Omgevingswet, de decentralisaties in het sociaal domein en de energietransitie. Een tweede uitgangspunt is dat een sterke lokale democratie
vraagt om een sterke representatieve democratie (gemeenteraad), met
aanvullend een sterke participatieve, deliberatieve en directe democratie,
én een sterke verbinding daartussen. Democratie in Actie is, ten derde,
een programma van, voor en door gemeenten en gemeentelijke spelers.
Het laatste uitgangspunt is dat geleerd wordt door te doen.
Voor het samenwerkingsprogramma stel ik in de periode 2018–2021 een
innovatiebudget beschikbaar van € 11 miljoen. Deze extra middelen
worden gericht ingezet om de onderstaande actielijnen, die richtinggevend zijn voor de nadere uitwerking van het programma, te bekostigen.
Met deze financiële impuls wil ik een zichtbare bijdrage leveren aan het
versterken van de lokale democratie en bestuur. Deze bijdrage is gericht
op de verbinding tussen inwoners en bestuur, de ondersteuning van
politieke ambtsdragers in de lokale democratie en een grotere
weerbaarheid van het lokaal bestuur.
In het komende half jaar ga ik de plannen voor Democratie in Actie samen
met partners verder verdiepen en concretiseren. Daarbij bestaat ruimte
voor een aanscherping en verdieping van de plannen, bijvoorbeeld op
basis van de ambities van de nieuwe gemeentebesturen. Op de Dag van
de Lokale Democratie, d.d. 16 november 2018, zullen deze plannen
worden gepresenteerd. Jaarlijks ga ik – samen met de samenwerkingspartners – een democratiefestival organiseren, te beginnen in 2019, om de
resultaten zichtbaar te maken van het programma, om nieuwe impulsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

5

te geven en nieuwe mogelijkheden ter versterking met elkaar te
verkennen en af te spreken. Dit festival zou samen kunnen vallen met de
European Local Democracy Week, die jaarlijks door het Congres van
Lokale en Regionale Overheden van de Raad van Europa wordt georganiseerd.
a. Investeren in een krachtige, verbindende gemeenteraad
De gemeenteraad is het belangrijkste orgaan van de lokale democratie.
Daar worden concrete besluiten genomen, die grote invloed hebben op
het dagelijks leven van inwoners. Gemeenten hebben de afgelopen jaren
gewerkt aan een moderne gemeenteraad: krachtig en verbindend met de
samenleving. In de komende jaren wordt deze inzet gecontinueerd,
ondersteund en versneld. Deze extra impuls is noodzakelijk, mede in het
licht van de uitdagingen die hierboven beschreven stonden. Centraal staat
het functioneren van de gemeenteraad: zijn raadsleden voldoende in staat
hun verschillende rollen op te pakken? Het is belangrijk dat de interactie
tussen gemeenteraad en bestuur, tussen college en ambtelijke organisatie
soepel verloopt. Goede samenwerking in de driehoek tussen burgemeester, griffier en gemeentesecretaris is daarbij essentieel. De burgemeester als voorzitter van raad en college kan een rol spelen in het
bewaken van de democratische waarden en processen en de afstemming
tussen raad en college en binnen de driehoek om een succesvolle
invulling te geven aan de vernieuwing van de lokale democratie.
– Het trainings- en opleidingsaanbod voor gemeenteraden krijgt een
impuls en wordt verder doorontwikkeld. Het gaat om een aanbod dat
bijdraagt aan een krachtige, verbindende gemeenteraad. Daarbij is
specifiek aandacht voor de rol en positie van de gemeenteraad en de
samenwerking van de raad met College van B&W, burgemeester,
griffier en gemeentesecretaris. Binnen het aanbod bestaat aandacht
voor de manier waarop gemeenteraden omgaan met participatieve,
deliberatieve en directe democratie. Er wordt voortgebouwd op
bestaande initiatieven, zoals de Democratie Testlabs, de Raad in
Beraadsessies, de Raad op Zaterdagsessies en de workshops Grip op
regionale samenwerking in gemeenteraden.
– In samenspraak met partners in tien regio’s waar men problemen met
de legitimiteit van gemeenschappelijke regelingen ervaart, kom ik tot
concrete voorstellen om de legitimiteit van gemeenschappelijke
regelingen te versterken binnen de kaders van het verlengd lokaal
bestuur. Vanuit BZK wordt hieraan via inhoudelijke en juridische
ondersteuning bijgedragen. Deze pilots zullen laten zien welke wensen
er zijn en zo bijdragen aan voorstellen die hen direct helpen bij het
vinden van een goede balans tussen effectiviteit en legitimiteit. De
voorstellen kunnen ook betrekking hebben op andere suggesties dan
legitimiteit, bijvoorbeeld over de vormgeving van samenwerking.
– In samenspraak met beroeps- en belangenverenigingen en politieke
partijen zal een netwerk worden opgezet voor de ondersteuning van
lokale politieke partijen. Het netwerk richt zich op het bieden van
kennis en ervaring bij de oprichting en ondersteuning van deze
partijen. De inzet van dit netwerk is aanvullend op het reeds bestaande
ondersteuningsaanbod voor politieke ambtsdragers.
– Samen met de Vereniging voor Griffiers worden voorstellen ontwikkeld voor het verder vorm en inhoud geven aan de professionalisering
van de griffier. De sleutelrol van de griffier in de ondersteuning van de
raad én de bestuurlijke en maatschappelijke ontwikkelingen vragen
van de griffier om voortdurend te investeren in zijn of haar eigen
ontwikkeling. Als onderdeel hiervan zullen afspraken met de Vereniging van Griffiers worden gemaakt over de inzet van griffiers binnen
Democratie in Actie. Bijvoorbeeld met train-de-trainer trajecten voor
griffiers die collega’s kunnen begeleiden bij de versterking van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

6

–

positie van de raad en het stimuleren van democratische vernieuwing
en vernieuwende werkwijzen.
Samen met de Vereniging voor Gemeentesecretarissen wil ik
voorstellen ontwikkelen voor de verdere professionalisering van
ambtelijke organisaties. Het zijn juist deze organisaties die een
belangrijke rol spelen bij het organiseren van experimenten, het
betrekken van burgers en het invulling geven aan de Omgevingswet.
Centraal in de voorstellen staan andere manieren van werken (van
buiten naar binnen) en een responsieve, faciliterende houding van
ambtenaren.

b. Zorgen voor ondersteuning en toerusting van politieke ambtsdragers
De kwaliteit van de lokale democratie en het lokaal bestuur wordt voor
een belangrijk deel bepaald door de kwaliteit van individuele volksvertegenwoordigers, bestuurders en ambtenaren. Daarom is het belangrijk dat
zij beschikken over voldoende ondersteuning en opleidingsmogelijkheden. Goede inwerk- en opleidingsprogramma’s zijn essentieel. Maar
ook tijdens hun raads- of bestuursperiode verdienen zij goede ondersteuning, zodat zij in hun ambt leren, reflecteren en zich verder ontwikkelen. Deze ondersteuning verloopt via beroeps- en belangenverenigingen
en via politieke partijen. Ik wil hier benadrukken dat het belangrijk is om te
investeren in de eigen toerusting en van het bestaande toerustings- en
professionaliseringsaanbod gebruik te maken.
– De vergoeding van raadsleden in kleine gemeenten zou meer in balans
gebracht moeten worden met de vergoeding van raadsleden in grotere
gemeenten. Daartoe zal ik met de VNG nader in overleg treden. In mijn
begroting van 2018 heb ik eenmalig € 10 miljoen beschikbaar.
– Het inwerk- en opleidingsaanbod voor politieke ambtsdragers krijgt
een impuls en wordt verder doorontwikkeld. Aan het einde van deze
kabinetsperiode bestaan er voor alle groepen van politieke ambtsdragers adequate inwerk- en opleidingsprogramma’s. Nieuw aangepast
aanbod is klaar bij de herindelingsverkiezingen dit najaar. Tevens
wordt ingezet op een inwerk- en opleidingsprogramma voor Statenleden en voor AB-leden van de Waterschappen, onder andere via een
digitale leeromgeving met e-learning modules en kennisclips op taken
en rollen. Dit zal in het voorjaar van 2019 gereed zijn.
– In de komende raadsperiode worden pilots gestart in een aantal
gemeenten om raadsleden beter te ondersteunen. Dat betreft
experimenten met een persoonlijk opleidingsbudget, overeenkomstig
de motie Van de Graaf11. Ook worden pilots gestart met alternatieven
voor ambtelijke bijstand, alsmede fractieondersteuning. Experimenten
met mogelijkheden rond politiek verlof, zoals in Rotterdam, worden
gecontinueerd en uitgebreid. Van griffiers wordt in deze pilots
gevraagd een stimulerende en faciliterende rol te spelen.
– In het komend jaar worden voorstellen ontwikkeld om de diversiteit
binnen de lokale democratie te vergroten, zodat het democratisch
bestuur een betere afspiegeling vormt van de samenleving. Daar
worden ook politieke partijen bij betrokken. Er is aandacht voor
diversiteit in de brede zin van het woord. Zowel qua geslacht en
etnische achtergrond, maar ook bijvoorbeeld qua leeftijd en opleiding.
Tevens bestaat aandacht voor het onderzoeken en wegnemen van
belemmeringen voor mensen met een arbeidsbeperking in politieke
functies.

11

Kamerstuk 34 775 VII, nr. 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

7

c. Innoveren en experimenteren in het betrekken van inwoners
Versterking van de lokale democratie en het lokaal bestuur vraagt om
gerichte innovaties en experimenten om inwoners direct te betrekken. De
noodzaak hiervoor zijn onder andere de decentralisaties in het sociaal
domein, de implementatie van de Omgevingswet en de energietransitie.
Het is voor gemeenten nog een zoektocht hoe inwoners het beste
betrokken kunnen worden bij deze ingrijpende vraagstukken. Bij het
ontwikkelen van nieuwe participatiemogelijkheden vind ik het een
belangrijke uitdaging, dat niet dezelfde mensen meer mogelijkheden
krijgen, maar dat meer mensen betere mogelijkheden krijgen. Er moet
oog zijn voor verschillende vormen van democratie en de combinatie van
verschillende vormen van democratie, waaronder digitale participatie. In
het bijzonder wil ik de potentie van inwonersinitiatieven benadrukken.
Inwoners hebben niet alleen behoefte mee te denken bij de totstandkoming van beleid, maar ook om zelf mee te doen.
– De komende jaren ga ik investeren in lokale experimenten en
innovaties, waarbij mensen worden betrokken die nu nog niet
meedoen in de lokale democratie. Daarbij wordt ook rekening
gehouden met de groep ongeletterden in de samenleving. Uit
gesprekken en bijeenkomsten in aanloop naar dit plan van aanpak
bleek dat grote behoefte is aan instrumenten om juist deze groep
mensen te bereiken. Daarbij gaat het uitdrukkelijk om vormen van
participatieve, deliberatieve en directe democratie, zoals lokale
referenda, in relatie tot concrete maatschappelijke vraagstukken die
lokaal spelen.
– Ik ga gemeenten stimuleren om inwonersinitiatieven te ondersteunen,
bijvoorbeeld via een «Right to Challenge». Tot de volgende gemeenteraadsverkiezingen streef ik naar een verdubbeling van het aantal
gemeenten dat met een Right to Challenge werkt. Ik laat onderzoeken
of een wettelijke regeling voor Right to Challenge wenselijk is. Uit een
voorstudie van de Universiteit Leiden blijkt, dat dit niet voor de hand
ligt. Het is daarom vooralsnog niet mijn intentie een voorstel voor een
landelijke wettelijke regeling van bewonersrechten in het komend jaar
aan de Kamer voor te leggen. In maart 2019 wordt het definitieve
onderzoek van de Universiteit Leiden afgerond. Op basis daarvan zal ik
voorstellen doen. In het najaar van 2018 wordt een traject met tien
gemeenten gestart, die gaan experimenteren met een recht op
overname, een specifieke vorm van inwonersinitiatief die zich richt op
exploitatie en beheer van vastgoed.
– In de komende jaren verken ik – in een netwerk met partners – de
betekenis van digitalisering voor de lokale democratie. Daarbij wordt
nadrukkelijk aandacht besteed aan de datademocratie en digitale
participatievormen, en de fundamentele vragen die deze oproepen. Er
wordt een relatie gelegd met de Agenda Digitale Overheid. Binnen het
netwerk worden concrete voorstellen gedaan om de lokale digitale
democratie verder vorm te geven. Een eerste stap heb ik gezet met de
proeftuin digitale democratie die in het voorjaar 2018 van start ging,
waarbij gemeenten experimenteren met open source participatietools.
Deze tools (afkomstig uit binnen- en buitenland) stellen gemeenten in
staat, op een laagdrempelige manier, meer bewoners te betrekken bij
beleids- en besluitvorming. Na afloop van de proeftuin wordt bekeken
hoe de ervaringen in andere gemeenten toegepast kunnen worden.
d. Versterken door een opgave- en gebiedsgerichte inzet
Binnen Democratie in Actie wordt de versterking van de lokale democratie
en het lokaal bestuur nadrukkelijk gekoppeld aan maatschappelijke
opgaven in regio’s. Het gaat dan zowel om vraagstukken in het sociale als
in het fysieke domein.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

8

–

–

–

–

Bij de invoering van de Omgevingswet en de proeftuin Aardgasvrije
wijken zal in het bijzonder aandacht worden besteed aan mogelijkheden de lokale democratie en bestuur te versterken. Daarbij gaat het om
verbindingen tussen verschillende vormen van democratie, alsmede
het systematisch lessen trekken uit de participatie van inwoners. De
proeftuin Aardgasvrije wijken wordt aangegrepen om een bredere
nationale discussie te voeren over de wijze waarop de transitie naar
aardgasvrije wijken vorm moet krijgen in de komende jaren.
Bij de voorbereiding op de invoering van de Omgevingswet wordt
ervaring opgedaan met de relatie tussen volksvertegenwoordiging en
participatie. Bij de Omgevingsvisies, -plannen en -verordeningen is
immers aan de besluitvorming in de gemeenteraad een participatietraject voorafgegaan. De ervaringen uit deze initiatieven worden breed
gedeeld.
In 2018 en 2019 wordt gesproken met gebieden en regio’s, waar extra
inzet noodzakelijk is op de versterking van de lokale democratie en het
lokaal bestuur. Dit wordt verbonden aan het sluiten van City Deals en
de regiodeals. Bepalend daarbij zijn de specifieke maatschappelijke
opgaven in dat gebied.
Samen met de partners ga ik in gesprek over specifieke mogelijkheden
van een integrale aanpak van ondermijningsgevoelige gebieden, zoals
kwetsbare wijken en vakantieparken met multiproblematiek, waar de
leefbaarheid sterk onder druk staat. Samen met de partners bereid ik
een «Actie-agenda aanpak vakantieparken» voor op basis van
bestuurlijk overleg, zoals afgesproken in het Interbestuurlijk Programma. Een concept van de Actie-agenda wordt in november 2018
tijdens een bestuurlijke Vakantieparkentop op de Veluwe gepresenteerd en nader uitgewerkt. De daaruit vloeiende acties worden in deze
kabinetsperiode uitgevoerd.

e. Investeren in lokaal democratisch burgerschap en een transparante
democratie
Voor een levendige democratie is burgerschap een belangrijke pijler, ook
op lokaal niveau. Democratisch bewustzijn, inzicht in democratische
waarden en kennis van de werking van de lokale democratie zijn daarbij
essentieel. En dan gaat het niet alleen om burgerschap in het onderwijs,
maar ook om het opdoen van democratische ervaring in de lokale
samenleving. Het ontwikkelen van kennis en het in aanraking komen met
de lokale democratie begint al op jonge leeftijd. Een belangrijke
voorwaarde daarvoor is een transparante democratie. Daarbij verdient de
versterking van de rol van de raad bij het uitoefenen van horizontaal
toezicht aandacht. Inwoners hebben in het algemeen geen scherp beeld
van wat er in de gemeenteraad speelt. Het is belangrijk dat inwoners
voldoende op de hoogte zijn van de onderwerpen die binnen hun
gemeente of regio spelen. Daarvoor is onafhankelijke en kritische media
op lokaal niveau noodzakelijk, maar ook een overheid die zelf open en
transparant is.
– De Agenda Open Overheid 2018–2020 wordt geïntegreerd in Democratie in Actie. De focus van de Agenda Open Overheid 2018–2020 ligt op
drie punten: 1. Het vergroten en verbeteren van open besluitvorming
bij gemeenten, provincies en waterschappen, 2. Het versterken van de
transparantie van de financiering van politieke partijen in het decentraal bestuur en 3. Het aanjagen van openheid in de lokale politiek
door het uitbreiden van het Pioniersnetwerk Open Overheid voor
Gemeenten. Bij de uitvoering van de Agenda worden digitale
mogelijkheden benut. Daarnaast lopen er allerlei activiteiten van mijn
netwerkpartners die een open overheid bevorderen, waarover ik nauw
contact met hen houd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

9

–

–

In de komende jaren worden methodes ontwikkeld en beproefd om de
betrokkenheid van jongeren te stimuleren, zoals jeugdraden, een
kinderburgemeester en vanaf 16 jaar het niet-officieel meestemmen. In
het bijzonder heb ik aandacht voor opkomstbevorderende maatregelen
voor jongeren. Deze nieuwe methodes worden mede bekeken in het
licht van mijn voornemen om samen met de Minister van OCW en via
ProDemos het mogelijk te maken dat alle leerlingen op het voorgezet
onderwijs een bezoek brengen aan de Tweede Kamer.
Samen met de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media
ga ik op korte termijn met VNG en IPO in gesprek over de wijze waarop
de regionale en lokale media versterkt kunnen worden. Daarbij zal
worden ingezet op de vorming van streekomroepen. Ook zet het
kabinet in op een impuls voor de onderzoeksjournalistiek. Hierover
heeft u separaat een brief ontvangen van de Minister voor BVOM.

f. Opschalen en uitbreiden
Uit gesprekken die in aanloop naar dit plan van aanpak zijn gevoerd, blijkt
grote behoefte om bestaande kennis en ervaringen te delen. Volksvertegenwoordigers, bestuurders en ambtenaren kunnen lessen trekken uit
hun eigen ervaringen uit het verleden of van best practices uit andere
gemeenten. Daarom dient in de komende jaren met alle partners een
toegankelijk kennisplatform voor lokale democratie ontwikkeld te worden.
– De experimenten, pilots en proeftuinen die in de komende jaren
starten, worden gedurende het traject systematisch geëvalueerd. De
volgende twee vragen staan daarbij centraal: werkt het en waarom
werkt het? Op basis daarvan wordt kennis opgebouwd over succesvolle of minder succesvolle methoden of werkwijzen.
– Bestaande en nieuwe kennis en ervaringen worden in de komende
periode systematisch en breed gedeeld. Daarbij gaat het vooral om
praktische kennis en handelingsperspectieven voor de spelers in het
lokaal bestuur. Dat vraagt niet alleen om een professioneel kennisportaal (via www.lokale-democratie.nl), maar ook om vernieuwende
methoden van kennisoverdracht. Uitsluitend digitale kennisoverdracht
is daarbij onvoldoende, het gaat ook om de ontmoeting van mensen.
Belangrijk uitgangspunt daarbij is dat trainingen en cursussen op maat
gemaakt worden en in de regio gevolgd kunnen worden. Daarbij wordt
ook een koppeling gelegd met de Inspiratiegids Participatie, die in het
kader van de implementatie van de Omgevingswet is ontwikkeld.
– Een helpdeskfunctie wordt ingericht voor decentrale overheden waar
zij terecht kunnen met vragen over democratische en bestuurlijke
innovatie. Deze functie kondigde ik al eerder aan in mijn brief over
herziening van de organieke wetgeving en experimenten.12
Tot slot
Naast het creëren van ruimte voor variëteit en differentiatie wil ik inzetten
op het beter in positie brengen van de mensen binnen de democratie.
Deze combinatie is mijns inziens de sleutel tot het versterken van de
lokale democratie en het lokaal bestuur. Samenwerking is daarbij het
uitgangspunt. Deze samenwerking wil ik op innovatieve wijze vormgeven;
het moet niet gaan om de organisaties, maar om het organiseren.
Consolideren, innoveren en leren staan centraal bij de uitvoering van de
maatregelen om de lokale democratie en het lokaal bestuur te versterken.
Ik blijf met koepels, beroeps- en belangenverenigingen en bestuurdersverenigingen van politieke partijen in gesprek over de vraag of de maatregelen nog actueel zijn. Een jaarlijks ijkpunt zal het democratiefestival zijn.
12

Kamerstuk 34 775 VII, nr. 53.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

10

Het gaat om een flexibel plan waaraan steeds nieuwe, actuele thema’s
kunnen worden toegevoegd, zoals afgesproken in het Interbestuurlijk
Programma. Het plan zelf is permanent bèta. De democratie is immers
nooit af.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 VII, nr. 69

11