Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor
het jaar 2011

Nr. 4

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 6 oktober 2010
De vaste commissie voor Economische Zaken1, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer verslag uit te
brengen in de vorm van een lijst van vragen met daarop gegeven
antwoorden. Met vaststelling van het verslag acht de commissie de
openbare behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Van der Ham
De griffier van de commissie,
Franke

1

Samenstelling:
Leden:Albayrak, N. (PvdA), Ham, B. van der
(D66), Fng voorzitter, Aptroot, Ch.B. (VVD),
Smeets, P.E. (PvdA), Samsom, D.M. (PvdA),
Jansen, P.F.C. (SP), Ortega-Martijn, C.A. (CU),
Blanksma-van den Heuvel, P.J.M.G. (CDA),
Koppejan, A.J. (CDA), Graus, D.J.G. (PVV),
Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Ouwehand, E.
(PvdD), Rouwe, S. de (CDA), Groot, V.A.
(PvdA), Tongeren, L. van (GL), Bemmel, J.J.G.
van (PVV), Ziengs, E. (VVD), Braakhuis, B.A.M.
(GL), Nieuwenhuizen, C. van (VVD), Vliet, R.A.
van (PVV), Dijkgraaf, E. (SGP), Schaart, A.H.M.
(VVD) en Verhoeven, K. (D66).
Plv. leden: Jadnanansing, T.M. (PvdA),
Veldhoven, S. van (D66), Neppérus, H. (VVD),
Veen, E. van der (PvdA), Klijnsma, J. (PvdA),
Irrgang, E. (SP), Wiegman-van Meppelen
Scheppink, E.E. (CU), Atsma, J.J. (CDA),
Koopmans, G.P.J. (CDA), Sharpe, J.E.J.W.
(PVV), Karabulut, S. (SP), Thieme, M.L. (PvdD),
Hijum, Y.J. van (CDA), Dam, M.H.P. van (PvdA),
Klaver, J.F. (GL), Jong, L.W.E. de (PVV),
Weekers, F.H.H. (VVD), El Fassed, A. (GL),
Steur, G.A. van der (VVD), Dijck, A.P.C. van
(PVV), Staaij, C.G. van der (SGP), Lodders,
W.J.H. (VVD) en Koolmees, W. (D66).

kst-32500-XIII-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

1

1
Kunt u voor alle door het ministerie van Economische Zaken uitgevoerde
subsidieregelingen een overzicht geven van de benodigde uitvoeringskosten, in de vorm van een overzicht, met per regeling het aantal
benodigde FTE per 100 000 euro uitgekeerde subsidie?
Onderstaand is een overzicht hiervan weergegeven. Omdat de opdracht
aan het agentschap voor 2011 nog niet is afgerond, wordt gerapporteerd
op basis van de cijfers 2010.
De verhouding tussen de uitgekeerde subsidie en de daarvoor benodigde
fte’s hangt sterk af van de complexiteit en de criteria waarop getoetst
moet worden. Relatief veel fte’s zijn nodig voor complexe onderwerpen
waar een (zware) inhoudelijke toetsing van belang is. Relatief weinig fte’s
zijn nodig voor een marginale toets, die sterk geautomatiseerd kan
worden.
Daarnaast zijn de hoogte van het totale subsidiebudget, het gemiddelde
subsidiebedrag en de mate van overtekening van grote invloed. Relatief
veel fte’s zijn nodig voor kleine bedragen waarbij er veel meer aanvragers
zijn dan er budget is. Relatief weinig fte’s zijn nodig voor grote bedragen
met weinig aanvragers.
Subsidieregelingen kennen naast het feitelijke subsidieproces flankerende
werkzaamheden, zoals promotie, informatieverstrekking en kennisverspreiding van projectresultaten. Het aantal fte daarvoor verschilt. Op het
ene onderwerp is het bijvoorbeeld veel eenvoudiger om veel kwalitatief
hoogwaardige projectvoorstellen te ontvangen of is het veel belangrijker
om de kennis die daaruit voortkomt te helpen verspreiden. Dit heeft
bijvoorbeeld te maken met de organisatiegraad van sectoren.

De totale werkzaamheden voor opdrachtgever Economische Zaken
bedragen ruim 1 000 fte. Het overzicht vermeldt de fte’s die zich bezig
houden met de financiële EZ-regelingen inclusief de flankerende
activiteiten die daarvoor nodig zijn, ruim 500 in totaal. De uitvoering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

2

genoemde financiële regelingen is slechts één van de vier hoofdactiviteiten binnen het EZ opdrachtenpakket. De andere 500 fte voor Economische Zaken werken aan de andere drie hoofdactiviteiten: informeren &
adviseren, netwerken en uitvoering wet- en regelgeving. Voorts werkt
AgentschapNL voor meerdere opdrachtgevers dan alleen Economische
Zaken; 62% van de totale omzet van AgentschapNL komt voort uit
opdrachten vanuit Economische Zaken, 21% uit opdrachten vanuit VROM,
7% vanuit Buitenlandse Zaken, 5% vanuit Verkeer & Waterstaat, 2% vanuit
LNV en voor 3% vanuit overige opdrachtgevers (overige ministeries,
provincies en EU).
2
Kan de regering per operationeel doel en instrument concreet maken naar
welk effect zij precies streeft in 2011? Kan de regering bij de kengetallen
aangeven naar welke uitkomsten zij streeft voor het begrotingsjaar 2011?
In de begroting is daar waar mogelijk voor zowel voor de operationele
doelen als de instrumenten aangegeven naar welke effecten en naar
welke uitkomsten gestreefd wordt in 2011. Paragraaf 2 Prestatiegegevens
van de leeswijzer bij de begroting (blz. 5–6) licht toe hoe dit in de
EZ-begroting 2011 is uitgewerkt en welke beperkingen er zijn in de
mogelijkheden om op de verschillende aggregatieniveaus doelstellingen
te concretiseren. Daar waar de na te streven concretisering niet mogelijk
bleek is dit toegelicht, in lijn met het «comply or explain»-beginsel van de
begrotingsvoorschriften.
3
Kan de regering voor 2011 per operationele doelstelling een overzicht
geven van de werkelijke (verwachte) uitgaven, naast de verplichtingen?
Wil de regering in een volgende begroting van EZ per operationele
doelstelling zowel de verplichtingen als de uitgaven opnemen?
Voor alle operationele doelen zijn in de EZ-begroting zowel de
verplichtingen-, uitgaven- als de ontvangstenramingen weergegeven. Per
beleidsartikel treft u daar een tabel voor aan. Deze tabellen zijn te vinden
op de blz. 20 (artikel 1), 31 (artikel 2), blz. 46 (artikel 3), blz. 61 (artikel 4),
blz. 75 (artikel 5), blz. 84 (artikel 8), blz. 86 (artikel 9), blz. 91 (artikel 10).
Per operationeel doel zijn de individuele beleidsinstrumenten nader
toegelicht, met onder andere een specificatie van de verplichtingenraming. Zoals in paragraaf 4 van de leeswijzer (blz. 7) toegelicht, is
gekozen voor een specificatie van de verplichtingenraming, omdat
beleidsbeslissingen, zoals het introduceren, het intensiveren of het
beëindigen van bepaalde instrumenten, zich het duidelijkst weerspiegelen
in de verplichtingenraming.
Een uitgavenraming is op dit punt minder informatief, omdat veel
instrumenten van EZ niet reeds bij de start een (volledig) kaseffect hebben
en de juridisch aangegane verplichtingen ook diverse jaren na eventuele
beëindiging van een beleidsinstrument tot uitgaven kunnen leiden.
4
Waarom is «een sterkere positie voor de consument» verdwenen als
beleidsprioriteit?
Gezien de demissionaire status van het kabinet dat deze begroting
opstelde is gekozen voor een beperkt technische invulling van de
beleidsagenda. Er is met name ingegaan op die relevante ontwikkelingen
die de begroting in financiële zin raken. Dat laat onverlet dat het consumentenbeleid nog altijd tot de prioriteiten van het Ministerie van
Economische Zaken behoort. Het is een belangrijk onderdeel van de pijler

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

3

Markten en Spelregels en komt tot uitdrukking in de operationele
doelstelling «Vergroten vertrouwen van consumenten».
5
Op welke manier valt het beleid om ruimte te bieden aan innovatie/
wetenschap en een goed vestigingsklimaat te rijmen met de onlangs
aangekondigde vertrekken van Organon/MSD en Abott? Zouden bedrijven
bij een goed vestigingsklimaat juist in moeilijke tijden en bij bezuinigingen
niet de keuze op Nederland laten vallen?
Zowel in de contacten met Merck in de VS en MSD in Nederland als in de
contacten met Solvay en Abbott is nadrukkelijk aangegeven dat men
positief is over het vestigingsklimaat en innovatie in Nederland. De
reorganisaties en de daaraan gekoppelde besluiten over reorganisaties
van beide bedrijven worden ingegeven door mondiale ontwikkelingen in
de farmaceutische industrie en de noodzaak voor deze bedrijven daarop in
te spelen.
Het gaat uiteindelijk om eigenstandige beslissingen van deze bedrijven,
die passen binnen de trends die gaande zijn in de life sciences. Het
kabinet doet er alles aan dit soort beslissingen voor Nederland positief te
laten uitvallen, door het creëren van een goed innovatieklimaat en
daarnaast in specifieke gevallen door economische diplomatie en een
actieve lobby, en ook door continu te werken aan verbetering van ons
vestigingklimaat.
6
Kan de regering de gevolgen voor de beleidsterreinen van het ministerie
van Economische Zaken toelichten van de maatregel «intensiveringen uit
het Coalitieakkoord die nog niet uit zijn gegeven worden benut voor het
terugbrengen van het overheidstekort»?
De intensiveringen uit het Coalitieakkoord zijn bij de aanvang van de
kabinetsperiode gereserveerd op de aanvullende post van het Rijk. Deze
bedragen werden jaarlijks bij Voorjaarsnota per tranche overgeboekt naar
de departementale begrotingen. De tranches die in de jaren 2008, 2009 en
2010 reeds zijn toegevoegd aan de EZ-begroting hebben een structureel
karakter en blijven, behoudens toekomstige budgettaire besluitvorming,
ook in 2011 en later beschikbaar voor de beleidsdoelstellingen van EZ. De
tranches die nog niet waren uitgedeeld worden daarentegen niet
toegevoegd aan de reeds uitgekeerde middelen. Voor EZ betrof het
middelen die vooralsnog gereserveerd waren voor onder meer vouchers,
IPC’s en het kapitaalmarktpakket (innovatiekredieten).
7
Kunt u een overzicht geven van de gemiddelde subsidiekosten per
gerealiseerde Megawatt aan duurzame energie voor de verschillende
technieken zoals zon, wind op land, wind op zee, enzovoort onder zowel
lopende MEP als SDE projecten?
In onderstaande tabellen zijn voor de MEP en SDE de gemiddelde
subsidiekosten weergegeven. Het betreft voor de MEP de gemiddelde
bedragen over periode 2006–2008. Voor de SDE betreft het de gemiddelde
bedragen over de periode 2008–2010.
De duurzame productie is gelijk aan het opgestelde vermogen maal het
aantal uur dat een installatie in bedrijf is. De kosteneffectiviteit van een
techniek wordt bepaald door subsidiekosten per opgewekte eenheid
duurzame energie (€/MWh).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

4

Categorie

Bijdrage
MEP

Tarief
MEP

Bijdrage
SDE

Tarief SDE

mln
euro/MW

€/MWh

mln
euro/MW

€/MWh

Wind op land
Wind op zee
Waterkracht

138 600
339 500
320 100

77
97
97

118 760
434 764

42
109

Biomassa groot
OVMEP
Biomassa overig
Afval stortgas
Afval AVI
Zon-pv (m.n. kleinschalig)

371 000
776 000
630 500
67 025
84 189

53
97
97
19
30

597 168

75

260 991

307

De MEP en de SDE hebben niet dezelfde categorieën. Daar waar geen
cijfers zijn opgenomen, zijn geen specifieke tarieven opgesteld.
8
Hoe groot is de gerealiseerde besparing in werkelijkheid als gevolg van de
loonmatiging die in het aanvullende beleidsakkoord was aangekondigd?
Waarop was de aangekondigde 3,2 miljard euro aan besparingen
gebaseerd? Waarom is deze loonmatiging niet opgetreden? Welke
alternatieve invulling zal er precies plaatsvinden om deze 3,2 miljard euro
alsnog te halen?
De veronderstelde besparing van € 3,2 mld was gebaseerd op het
doorwerken van een akkoord van de sociale partners op lonen en
uitkeringen in de collectieve sector. Dit leverde een verwachte besparing
op van € 3,2 mld. Zoals op bladzijden 53 t/m 55 van de Miljoenennota
2011 wordt toegelicht, bedraagt de gerealiseerde besparing als gevolg
van loonmatiging echter slechts € 0,4 mld. De gerealiseerde besparing is
lager uitgevallen, omdat de sociale partners geen nominale nullijn zijn
overeengekomen. Via de koppelingssystematiek voor de uitkeringen en de
referentiesystematiek voor de arbeidsvoorwaardenontwikkeling in de
collectieve sector treedt deze loonmatiging derhalve ook niet op voor de
uitkeringen en de lonen. De tabel op bladzijde 54 van de Miljoenennota
2011 bevat een specificatie van de alternatieve invulling voor de
besparing oplopend tot € 3,2 mld in 2015.
9 en 10
Zijn er naast de subsidietaakstelling nog andere bezuinigingen
opgenomen op de begroting van het ministerie van Economische Zaken?
Zo ja, kan de regering een overzicht geven van de bezuinigingen die op de
begroting voor 2011 zijn opgenomen? Kan de regering inmiddels
aangeven hoe de verdeling van de subsidietaakstelling concreet is
vormgegeven, op welke regelingen deze betrekking zal hebben, hoe deze
keuze tot stand is gekomen en wat hiervan de gevolgen voor de beleidsdoelstellingen zijn? Kan de regering hierbij zowel het effect op de
verplichtingen als op de kasuitgaven inzichtelijk maken?
Welke criteria worden gehanteerd om de verschillende subsidietaakstellingen in te vullen? Welke rol speelt de Tweede Kamer bij het invullen
hiervan?
Naast de subsidietaakstelling is voor het jaar 2011 nog een bedrag van
€ 0,9 mln opgenomen uit hoofde van de taakstelling Versobering
Rijksdienst, waartoe het kabinet in 2009 besloten heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

5

De aangekondigde bezuiniging op EZ-subsidies van € 10 mln in 2011
oplopend tot structureel € 50 mln in 2015, is in de EZ-begroting als volgt
verwerkt:
beleidsartikel 2 Innovatie: € 4 mln (2011) oplopend tot € 20 mln (2015);
beleidsartikel 3 Ondernemerschap: € 1 mln (2011), oplopend tot € 5 mln
(2015);
beleidsartikel 4 Energie: € 4 mln (2011) oplopend tot € 20 mln (2015);
beleidsartikel 10 Telecom: € 1 mln (2011), oplopend tot € 5 mln (2015).
Zoals aangegeven in de EZ-begroting, zullen deze kortingen op een later
moment toegewezen worden aan specifieke instrumenten. Hiervoor is
gekozen om het mogelijk te maken de concrete invulling te verrichten in
het perspectief van het regeerakkoord van het komende kabinet. Uw
Kamer zal nog voor de begrotingsbehandeling worden geïnformeerd over
de concrete invulling voor het begrotingsjaar 2011.
11
Wat wordt bedoeld met de term «high trust» in de tabel op pagina 20?
De term «high trust» verwijst naar de toezichtbenadering die naar
aanleiding van het Coalitieakkoord is ingevoerd bij alle toezichthouders,
waaronder de EZ-toezichthouders NMa, OPTA, Agentschap Telecom en
Consumentenautoriteit. High trust betekent dat toezichthouders hun
middelen daar inzetten, waar de kans op overtreding het hoogst is en hard
optreden als de regels worden overtreden. Dit risicogeoriënteerde toezicht
zorgt ervoor dat de beschikbare middelen efficiënt en effectief kunnen
worden ingezet. De post «high trust» in de begroting verwijst naar de
boeteontvangsten die voortvloeien uit deze toezichtbenadering van alle
EZ-toezichthouders NMa, OPTA, Agentschap Telecom en Consumentenautoriteit gezamenlijk.
12
Waaruit bestaat de verhoging van de ontvangsten van de Nederlandse
Mededingingsautoriteit?
De post «ontvangsten NMa» neemt af. De post «high trust» laat wel een
stijging zien. De post «high trust» in de begroting omvat de verwachte
boeteontvangsten van de gezamenlijke toezichthouders van EZ (NMa,
Consumentenautoriteit, OPTA en Agentschap Telecom) en komt voort uit
het Coalitieakkoord. Hierin is een stijging van de boete-inkomsten van het
Rijk voorzien als gevolg van het «high trust-boetebeleid».
13
Staat PIANOo inmiddels voldoende in de steigers? Zijn voldoende
vorderingen gemaakt? Waarom gaat er nog steeds zo veel mis bij
aanbestedingen? Waarom bestaan er nog steeds niet-nalevingspercentages van 74 procent?
PIANOo, het expertisecentrum voor aanbesteden, heeft als taak de
professionaliteit van het aanbesteden door alle overheden in Nederland te
vergroten. Iedereen die zich in de publieke sector bezighoudt met het
aanbesteden van werken, leveringen en diensten kan bij PIANOo terecht
voor informatie, advies en praktische tips. PIANOo heeft een jaarlijks
congres met 800 bezoekers, een website met maandelijks 11 000
bezoekers en beantwoordt ongeveer 550 vragen van aanbestedende
diensten per jaar.
PIANOo is in 2005 opgericht voor een periode van drie jaar. In 2008 heeft
een evaluatie plaatsgevonden van de doelmatigheid en doeltreffendheid
van de taakvervulling van PIANOo. Uit deze evaluatie blijkt dat PIANOo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

6

heeft bijgedragen aan verbetering van de professionaliteit van het
aanbesteden. Uit de evaluatie kwam wel naar voren dat PIANOo zich
nadrukkelijk moet ontwikkelen tot een kennis- en expertisecentrum dat
gezaghebbende antwoorden geeft op vragen. Naar aanleiding van deze
evaluatie is besloten om PIANOo voort te laten bestaan, opnieuw voor
een periode van drie jaar. Komend voorjaar vindt daarom opnieuw een
evaluatie naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van PIANOo plaats.
Op grond van deze nieuwe evaluatie kan geconcludeerd worden of
PIANOo voldoende bijdraagt om de professionaliteit van aanbesteden te
vergroten en of voortzetting van PIANOo na 2011 aan de orde is.
Uit onderzoek van mijn ministerie blijkt dat vooruitgang is geboekt bij de
naleving van de aanbestedingsregels. De vooruitgang is echter nog niet
voldoende, er is nog ruimte voor verbetering.
Naleving op inkoopvolume voor de onderzochte sectoren over vier
metingen:
Naleving per sector
(in Euro’s gemeten)
1. Kerndepartement
2. Gemeente > 100 000
3. Gemeente > 50 000 < 100 000
4. Gemeente > 20 000 < 50 000
5. Gemeente > 10 000 < 20 000
6. Gemeente < 10 000
7. Provincies
8. Waterschappen
9. Academische Ziekenhuizen
10. Politieregio’s (incl. KLPD)
11. Universiteiten
12. Hogescholen

Volume
2002

Volume
2004

Volume
2006

Volume
2008

81%

84%
67%
33%
24%
6%
0%
76%
51%
59%
48%
52%
34%

78%
73%
56%
33%
27%
24%
90%
66%
57%
64%
50%
33%

86%
81%
61%
45%
36%
26%
90%
68%
65%
65%
66%
66%

31%

44%
42%
24%
31%
40%
19%

Een belangrijke reden van het niet naleven is het gebrek aan professionaliteit bij aanbestedende diensten. Zo blijkt dat bijvoorbeeld kleinere
gemeenten, met weinig ervaring op het gebied van aanbesteden, de
slechtste naleving hebben. Er worden daarom maatregelen genomen om
het aanbesteden verder te professionaliseren. Hiervoor zijn de afgelopen
periode de volgende maatregelen genomen:
• Stimulering van inkoopsamenwerking tussen kleine(re) gemeenten.
Doordat kleine aanbestedende diensten vaak minder aanbesteden is
het lastig een goede routine op te bouwen. De naleving kan daaronder
lijden. Door inkoopsamenwerking kunnen gemeenten toch beschikken
over inkopers die geregeld aanbesteden. Met ondersteuning van
PIANOo is een aantal initiatieven tot inkoopsamenwerking opgestart.
• Inkopers voorzien van duidelijke en actuele informatie. PIANOo biedt
hiervoor verscheidene diensten aan, waaronder het beantwoorden van
vragen over verscheidene aanbestedingen.
• Het organiseren van marktontmoetingen tussen opdrachtengevers en
opdrachtnemers uit specifieke branches. Door het met elkaar in contact
brengen van de betrokken partijen draagt PIANOo bij aan het creëren
van meer begrip tussen aanbestedende diensten en ondernemers voor
elkaars positie voor en tijdens de aanbestedingsprocedure. Inkopers
krijgen hierdoor beter inzicht in ontwikkelingen in de markt en
ondernemers in de behoeften van aanbestedende diensten.
Heldere aanbestedingsregels zijn daarnaast nodig om het niveau van de
naleving verder omhoog te krijgen. Er is een nieuwe Aanbestedingswet
opgesteld, die momenteel voor behandeling in de Tweede Kamer ligt. In
het wetsvoorstel worden ook aanvullende maatregelen aangekondigd om
de naleving te verbeteren. Een van die maatregelen is het opstellen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

7

richtsnoeren waarin de aanbestedingsprocedures voor leveringen en
diensten worden uitgeschreven. De richtsnoeren dienen ter ondersteuning
van inkopers tijdens het aanbestedingsproces, zodat zij de aanbestedingsregels eenvoudiger, beter en meer uniform kunnen toepassen.
14
Wat is de oorzaak van de toename in de verplichtingen voor het PIANOoprogramma en op welke grond is de afname voorspeld?
Het gaat hier om de verplichtingen die voortvloeien uit de bouw en het
beheer van TenderNed. TenderNed is onderdeel van het PIANOoprogramma. In april 2008 is besloten Stichting ICTU de nieuwbouw van
TenderNed te laten uitvoeren. Uit onafhankelijk onderzoek bleek in mei
2009 echter dat de innovatieve techniek die door ICTU werd gebruikt,
risico’s meebracht voor de realisatie en het toekomstige onderhoud van
TenderNed. Naar aanleiding daarvan is besloten om de bouw van
TenderNed voort te zetten op basis van meer conventionele techniek. In
mei 2009 is besloten deze bouw aan een marktpartij te gunnen. Hiertoe
heeft een aanbestedingsproces met de ICT-mantelpartijen van EZ
plaatsgevonden. Vanwege de opgelopen vertraging van de bouw van
TenderNed kon het hiervoor beschikbare budget in de jaren 2008 en 2009
niet volledig worden benut en is extra budget nodig voor 2011. Zodra
TenderNed gereed is, blijven alleen de kosten voor het beheer van
TenderNed over, waardoor de kosten vanaf 2012 weer zullen afnemen.
15
Wat zijn de exacte uitgaven/kosten per jaar voor het project ConsuWijzer?
Kunt u de voorziene onderverdeling specificeren in de vorm van een
overzicht?
In de tabel zijn de cijfers over 2010 opgenomen. Aangezien ConsuWijzer
als organisatie is ondergebracht bij de Consumentenautoriteit is een
aantal posten budgettair niet gesplitst. Beide organisaties profiteren van
deze investeringen. De online marketing is ondergebracht onder de post
ICT.
ICT (Consumentenautoriteit als geheel, inclusief online marketing)
Klanttevredenheidsonderzoek
Inhuur ConsuWijzer
Communicatie CW
Kennisopbouw en literatuur CW
Contact Center

€ 404 700
€ 35 000
€ 20 000
€ 150 000
€ 25 000
€ 800 000

ConsuWijzer wordt centraal uitgevoerd door het ConsuWijzerteam dat
organisatorisch bij de Consumentenautoriteit is ondergebracht. Dit team
beslaat 6 fte. Daarnaast is er bij elke toezichthouder die participeert in
ConsuWijzer een BackOffice ingericht voor de 2de lijns informatievoorziening. In aantallen fte: Consumentenautoriteit 6,2; OPTA 4,36;
NMa-Energiekamer 4 en NMa-Mededinging 1.
16
Hoe kunnen de procedures die de Consumentenautoriteit bewandelt,
versneld worden? Op welke manier kan deze toezichthouder efficiënter en
effectiever worden?
Na overleg met uw Kamer (Handelingen 2008–2009, nr. 81 pagina
6301–6303 en 6385 en Kamerstukken II 2008–2009, 24 095, nr. 237) is het
toezichtinstrumentarium van de Consumentenautoriteit tegen het licht
gehouden. Uitbreiding van de bevoegdheden van de Consumentenautoriteit blijkt gewenst zodat met name in het beginstadium van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

8

constatering van een mogelijke overtreding sneller en preventief kan
worden getreden. Een wetsvoorstel tot wijziging van de Wet handhaving
consumentenbescherming (Whc) dat hier invulling aan kan geven is in
voorbereiding. Het voornemen is om in het wetsvoorstel een bindende
aanwijzingsbevoegdheid, een informatiebevoegdheid, een waarschuwingsfunctie en een bevoegdheid om te verzegelen op te nemen. Ook in
de mogelijkheid tot het stellen van aanvullende eisen aan een last onder
dwangsom wordt voorzien. Deze extra bevoegdheden zullen de Consumentenautoriteit helpen haar taak effectiever te vervullen. De internetconsultatie voor deze wetswijziging is onlangs afgerond. Het wetsvoorstel zal
naar verwachting dit najaar aan de Ministerraad kunnen worden aangeboden voor de adviesaanvraag aan de Raad van State.
De inwerkingtreding van de vierde tranche van de Algemene wet
bestuursrecht (Awb) geeft de Consumentenautoriteit overigens de
mogelijkheid de last onder dwangsom sneller in te zetten. Het vooraf
opmaken van een rapport is niet meer noodzakelijk en ook zijn er
uitzonderingen mogelijk op de hoorplicht. Ondernemers die de wet
overtreden, kunnen door deze versimpelde procedure sneller worden
gesanctioneerd. De Consumentenautoriteit heeft recentelijk van deze
bevoegdheid gebruik gemaakt bij haar optreden op de markt voor de
doorverkoop van toegangskaarten.
Daarnaast zal conform artikel 10.2 van de Whc de wettelijke evaluatie naar
het functioneren van de Consumentenautoriteit worden gestart. Daarbij
zullen zowel de effectiviteit als de doelmatigheid centraal staan. Deze
evaluatie kan naar verwachting medio 2011 aan de Staten-Generaal
worden aangeboden.
17
Kan de regering aangeven wat de stand van zaken is met betrekking tot de
aanpak van de Stichting Lezen en Schrijven, als het gaat om het helpen
van laaggeletterde consumenten? Is het juist dat deze aanpak niet van de
grond komt? Wat is de oorzaak hiervan?
De Stichting Lezen en Schrijven is een stichting die onafhankelijk van de
rijksoverheid en vanuit een eigen missie activiteiten ontplooit. Naast
particuliere steun voor haar activiteiten voert de stichting ook werkzaamheden uit in opdracht van verschillende overheden.
Vanuit het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap(OCW)
ontvangen gemeenten jaarlijks een educatiebudget. Gemeenten kunnen
deze middelen besteden aan volwasseneneducatie voor hun inwoners
(waaronder de bestrijding van laaggeletterdheid). Ter ondersteuning van
de bestrijding van laaggeletterdheid heeft de staatssecretaris van OCW
het «Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006–2010 Van A tot Z betrokken» en
de bijbehorende Subsidieregeling Aanvalsplan Laaggeletterdheid
2006–2010 vastgesteld. Eén van de drie uitvoerende partijen van dat
aanvalsplan is de Stichting Lezen en Schrijven. In 2011 zal blijken wat voor
resultaten de inspanningen van de uitvoerende organisaties hebben
opgeleverd. Voor meer informatie over dit onderwerp verwijs ik naar de
begroting voor 2011 van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (Kamerstukken 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 2, pagina 55).
Daarnaast bestaan er ook contacten met de Stichting Lezen en Schrijven
vanuit het Ministerie van Economische Zaken. Het gaat daarbij om
activiteiten van het Ministerie van Economische Zaken als het programma
digivaardig en digibewust. Ook bestaat er een afstemmingsoverleg
basisvaardigheden met departementen en landelijke opererende
intermediairs (IVO), waarvoor Economische Zaken de voorzitter en het
secretariaat levert. De Stichting Lezen en Schrijven is daar een van de
partijen. In het kader van de hulp aan laaggeletterde consumenten merk ik
nog het volgende op. In 2009 zijn de adviesteksten op www.consuwijzer.nl, het informatieloket van de Consumentenautoriteit, OPTA en NMa

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

9

verbeterd en beter leesbaar gemaakt voor laaggeletterden. Uit klanttevredenheidsonderzoek blijkt de leesbaarheid een sterk punt. Deze website
kent ook een zogenoemde voorleeshulp en de mogelijkheid contact via de
telefoon te onderhouden. In 2009 heeft de website het waarmerk
Drempelvrij ontvangen.
18
Hoe en met welke middelen kan ConsuWijzer bekender worden gemaakt?
Welke maatregelen wilt u nemen om de bekendheid te verbeteren?
Waarom wordt gestreefd naar slechts 6 procent bekendheid? Dat is
toch 94 procent onbekendheid? Hoeveel geld zou het kosten om de
bekendheid, middels een mediacampagne of anderszins, op 50 procent te
brengen?
ConsuWijzer kan bekender worden gemaakt door communicatieacties
zowel in de media als op internet. ConsuWijzer voert daarom continu
online campagne en hanteert daarbij de meest moderne en geavanceerde
(web)technieken. Het doel hiervan is consumenten die op het internet
zoeken naar informatie snel naar de juiste informatie op www.consuwijzer.nl door te geleiden.
Verder start in oktober een mediacampagne om de bekendheid van
ConsuWijzer verder te verhogen. Deze campagne bestaat uit radiocommercials en advertenties in de dagbladen Metro en Spits. Deze campagne
zal verspreid over heel 2010 en 2011 lopen. Verder vinden er diverse
continu en ad hoc communicatieacties plaats. Alle met als doel om de
naamsbekendheid verder te verhogen. ConsuWijzer streeft naar 6%
spontane naamsbekendheid. Spontane naamsbekendheid wil zeggen dat
consumenten uit zichzelf ConsuWijzer noemen op de vraag welk loket zij
kennen voor informatie over consumentenrechten. Daartegenover staat
geholpen naamsbekendheid. Om die vast te stellen wordt de onderzoeksvraag «Kent u ConsuWijzer?» aan respondenten gesteld. Deze geholpen
naamsbekendheid voor ConsuWijzer was in 2009 47%.
In 2009 is een spontane naamsbekendheid van 2% vastgesteld. Vanuit die
positie en uitgaande van de vastgestelde investeringen is 6% spontane
naamsbekendheid een reëel doel om na te streven. Zoals gezegd bedraagt
de geholpen naamsbekendheid al 47%. ConsuWijzer streeft er naar om
haar diensten aan te bieden als de consument haar nodig heeft, geavanceerde webtechnieken helpen daarbij. Hoge spontane naamsbekendheid
vergt een lange bestaansperiode in combinatie met hoge financiële
investeringen.
19
Wat is het aantal unieke bezoekers op de website van de ConsuWijzer?
Vooropgesteld kan worden dat het aantal unieke bezoekers van ConsuWijzer geen apart doel is. Het is belangrijk dat consumenten ConsuWijzer
opnieuw weten te vinden wanneer zij informatie of advies nodig hebben.
Van 1 januari tot 30 september 2010 zijn van de circa 1,6 miljoen bezoeken
op de website circa 1,4 miljoen unieke bezoekers geregistreerd. Hierbij
moet wel worden aangetekend dat technische computerinstellingen
kunnen verhinderen dat herhaalverkeer wordt vastgesteld. Ook kunnen
dezelfde consumenten vanaf verschillende computers inloggen.
20
Wanneer kan de evaluatie van het functioneren van de Raad van Bestuur
van de Nederlandse Mededingingsautoriteit verwacht worden?
De evaluatie, die betrekking heeft op de periode 1 juli 2005 tot en met
30 juni 2010, is inmiddels opgeleverd door het onderzoeksbureau. Ik
verwacht op korte termijn mijn brief met bevindingen op de evaluatie af te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

10

ronden. Door middel van die brief zal ik de evaluatie – conform artikel 5h
van de Mededingingswet – aanbieden aan de beide Kamers der
Staten-Generaal.
21
Hoeveel verdienen de voorzitters van de Raad van Bestuur (of equivalenten) van de Nederlandse Mededingingsautoriteit, Onafhankelijke Post
en Telecommunicatie Autoriteit en andere Zelfstandige Bestuursorganen
en baten-lastendiensten?
De directeuren van de diensten en baten-lastendiensten die tot EZ
behoren1, vallen allemaal onder het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke
Rijksambtenaren 1984 (BBRA 1984). De bezoldiging van de directeuren
past ook binnen het BBRA 1984. Schaal 19 staat hierbij gelijk aan het
functieniveau van een directeur-generaal. Deze groep blijft onder de norm
van de Wet Openbaarmaking uit Publieke middelen gefinancierde
Topinkomens (WOPT). Beneden deze norm geldt dat de jaarbezoldiging
niet openbaar wordt gemaakt.
Voor wat betreft de ZBO’s is het beeld over 2009 als volgt:
Centraal Bureau voor de Statistiek
Raad van Bestuur Nederlandse
Mededingingsautoriteit
OPTA

directeur-generaal
voorzitter raad van bestuur

€ 208 000
€ 239 658

voorzitter raad van bestuur

€ 237 000

Deze bedragen komen boven de norm van de WOPT uit en zijn dan ook
reeds, conform de WOPT, openbaar gemaakt in de jaarverslagen 2009 van
deze ZBO’s.
22
Wat is reden voor de verwachte verlaging van de kosten voor Nederlandse Mededingingsautoriteit/Energiekamer de komende jaren? Is er een
reorganisatie op handen? Of is dit een zeer optimistische schatting?
De daling van het geraamde budget voor de NMa wordt vrijwel geheel
veroorzaakt door de oploop in de Rijksbrede taakstellingen die in het
budget verwerkt is. Het betreft hier de Rijksbrede efficiencytaakstelling
2008–2011 uit hoofde van het Coalitieakkoord 2007, de taakstelling
Versobering Rijksdienst (met ingang van 2011), de Arbeidsproductiviteitkorting (met ingang van 2012) en de korting op externe inhuur (met
ingang van 2009) waartoe het kabinet in 2009 besloten heeft.
23 en 51
Kan de regering weergeven welke programma’s en of acties exact onder
het instrument «innovatieprogramma’s» vallen? Kan de regering concreet
aangeven hoe de financiële verplichtingen zijn verdeeld over de verschillende programma’s?
Kan de regering een uitsplitsing geven van de gelden binnen de post
Innovatieprogramma’s?
Het nu voorziene in 2011 beschikbare budget voor de innovatieprogramma’s kent de volgende verdeling:
1
Dit zijn: directeur hoofdinspecteur Agentschap Telecom, directeur Centraal Planbureau,
directeur Consumentenautoriteit, algemeen
directeur Agentschap NL, inspecteur-generaal
Staatstoezicht op de Mijnen.

Programma

Budget 2011

–
–
–

€ 11,8 mln1
€ 9,1 mln
€ 15,0 mln

Watertechnologie
Maritiem
Food and Nutrition Delta

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

11

Programma

Budget 2011

–
–
–
–
–
–
–

€ 56,5 mln
€ 11,0 mln
€ 49,6 mln2
€ 22,0 mln
€ 5,2 mln
€ 6,7 mln
€ 5,0 mln

Point One/Phase 2
High Tech Automotive Systems
Life Sciences & Health
Chemie/Polymeren
Logistiek
M2i (Materialen)
Service Innovation & ICT

Totaal
1
2

€ 191,9 mln

Een deel ter grootte van € 7,4 mln wordt gefinancierd via het FES
Een deel ter grootte van € 41,6 mln wordt gefinancierd via het FES

Daarnaast is nog een bedrag beschikbaar van € 18,7 mln voor financiering
van nieuwe initiatieven, waarmee het totaal beschikbare bedrag op
€ 210,6 mln komt.
24 en 29
Houdt het European Innovation Scoreboard rekening met de verschillen in
inkomens in de verschillende Europese landen? Zo nee, wat zou de positie
zijn van Nederland indien gecorrigeerd wordt voor inkomen per hoofd van
de bevolking? Wat betekenen de slechte uitkomsten van de kengetallen
met betrekking tot innovatie als percentage van het bruto binnenlands
product voor het beleid van het ministerie van Economische Zaken?
Welke maatregelen zijn erop gericht om ervoor te zorgen dat de private
onderzoeks- en ontwikkelingsuitgaven structureel hoger worden dan het
Europese gemiddelde?
Ja, de 30 onderliggende indicatoren aan de European Innovation
Scoreboard zijn uitgedrukt als fractie van relevante grootheden zoals de
omvang van de economie, omvang van de bedrijvenpopulatie en omvang
van de bevolking. Op die wijze geeft de European Innovation Scoreboard
een index waarmee de innovativiteit van alle EU27-landen met elkaar
vergeleken kan worden.
De relatief lage private R&D-uitgaven geven een extra reden voor
kabinetsbeleid om innovatie bij bedrijven te stimuleren. Hiervoor hanteert
het kabinet een instrumentarium bestaande uit een basis- en programmatisch pakket. Het generieke basispakket dat vooral gericht is op het mkb is
in deze periode aanzienlijk verruimd, onder andere via de WBSO.
Daarnaast is de Octrooibox verruimd en hervormd tot de Innovatiebox.
Met het programmatisch pakket richt het kabinet zich op het versterken
van sterke clusters van kennis en bedrijvigheid waar Nederland internationaal kan excelleren. Er zijn innovatieprogramma’s en maatschappelijke
innovatieprogramma’s gestart waarin bedrijven, kennisinstellingen en
overheid de krachten langjarig bundelen. Deze programma’s zijn
medegefinancierd vanuit het Fonds Economische Structuurversterking.
Ook het acquisitiebeleid van de NFIA is systematisch gericht op het
aantrekken van buitenlandse kennisintensieve bedrijven op sleutelsectoren.
25
Welk budget is beschikbaar voor het in de markt zetten van innovaties? Op
welke wijze wilt u dit proces ondersteunen?
EZ biedt de ondernemer die met goede plannen richtingmarkt wil gaan
aandacht en ondersteuning met een uitgebalanceerd pakket.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

12

In de laatste fase van het innovatieproces biedt het Innovatiekrediet steun
aan de ondernemer om een verkoopbaar product te ontwikkelen. Met de
Innovatiekredieten kunnen de ontwikkelingskosten voor innovaties bij
ondernemingen voor 35 procent worden gefinancierd. Vanaf 2011 is het
jaarlijkse budget, in de vorm van verplichtingen, voor deze directe
projectfinanciering € 48,1 mln.
Wanneer het innovatieproces achter de rug is, kan opschaling plaatsvinden. Deze fase kan via de banken met het innovatieluik van het Besluit
Borgstelling MKB (BMKB) worden ondersteund. In de periode januari 2009
tot en met september 2010 werd € 95 miljoen van het totaalbudget
verleend aan innovatieve bedrijven. Het totale budget voor de BMKB is in
2011 € 765 mln.
In deze fase van opschaling is bovendien de TechnoPartner SEED Capital
faciliteit beschikbaar, met financieringsmogelijkheden voor technostarters.
Hiermee wordt de toegang tot de risicokapitaalmarkt voor jonge innovatieve ondernemingen gestimuleerd. Hiervoor is jaarlijks € 21,5 mln
beschikbaar.
Daarnaast wordt de innovatieve ondernemer ook op andere wijzen
ondersteund. Zo worden overheidsinkopers via Innovatiegericht Inkopen
gestimuleerd om innovatieve oplossingen meer kans te geven, wat
uiteindelijk kan leiden tot launching customership. Verder zet de overheid
SBIR in, waarmee bedrijven via aanbesteding opdrachten kunnen krijgen
om nieuwe producten, processen of diensten te leveren voor maatschappelijke uitdagingen. Met het Koplopersloket wordt de ondernemer ten
slotte geholpen om voor innovaties een eerste gebruiker binnen de
overheid te vinden.
26
Kan de regering verklaren waarom de private uitgaven aan onderzoek en
ontwikkeling als percentage van het bruto binnenlands product in
Nederland steeds meer achterblijven bij het EU27- en het OESO-gemiddelde? Is dit een gevolg van een «compositie-effect», of liggen hier andere
oorzaken aan ten grondslag?
De R&D-intensiteit van bedrijven had in 2008 een waarde van 0,89% van
het bruto binnenlands product in 2008. Uit onderzoek van het Innovatieplatform en het Ministerie van Economische Zaken (Position paper van
het Innovatieplatform (2008), Analysis of the Dutch R&D position) blijkt
dat de kennisextensieve Nederlandse sectorstructuur de belangrijkste
oorzaak (60% van het verschil ten opzichte van het OECD gemiddelde)
vormt van de achterblijvende private R&D-uitgaven. De rest van het
verschil wordt voornamelijk verklaard uit de relatief lage R&D-uitgaven
van buitenlandse bedrijven in Nederland. Nederlandse bedrijven doen
veel onderzoek in het buitenland, maar Nederland trekt relatief veel
minder buitenlandse bedrijven aan die in R&D investeren.
Dat de achterstand t.o.v. het OESO en EU gemiddelde toeneemt, is voor
een deel te verklaren door de groei in R&D investeringen die andere
landen wel doormaken. Waarom Nederland deze groei niet heeft, maar
een dalende trend laat zien wordt momenteel onderzocht. In 2007 zijn de
R&D-uitgaven van bedrijven in absolute zin ongeveer gelijk gebleven,
waarna in 2008 sprake was van een daling van bijna 4%. Het CBS heeft
laten weten dat de scherpe daling in 2008 een ontwikkeling breed in het
bedrijfsleven weergeeft.
27 en 28
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld wordt geïnvesteerd in de sectoren
waarin gewerkt wordt met proefdieren, zoals life sciences, farmacie en
levensmiddelentechnologie? Kunt u uiteenzetten in welke onderzoeksge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

13

bieden wordt geïnvesteerd en welk proefdiergebruik daarbij wordt
verwacht?
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld wordt geïnvesteerd in de kennisinfrastructuur op het gebied van proefdiervrije technieken? Kunt u uiteenzetten
naar welke organisaties deze gelden gaan en voor welke projecten het
geld wordt gebruikt?
Een inventarisatie van programma’s die binnen de door u genoemde
thema’s vallen en gericht zijn op sectoren waar gewerkt wordt met
proefdieren levert het volgende overzicht op.
Cluster Life Sciences
Project

Totale EZ-bijdrage
(deels FES-bijdrage)

Proefdiergebruik
(zo ja, welk?)

Onderzoek naar/met proefdiervrije technieken?

Innovatieprogramma
LSH
CTMM

30 mln

Nee

150 mln

Ja, beperkt aantal
soorten

BMM

45 mln

Ja, beperkt aantal
soorten

Binnen het innovatieprogramma Life Sciences and Health is
aandacht voor het gebruik van proefdiervrije methoden.
Niet als hoofddoel, maar wel veel aandacht voor bewust gebruik
van aantal en soort proefdieren. Onderzoek naar bijvoorbeeld
molecular diagnostics en molecular imaging kan positieve bijdrage
leveren aan ontwikkeling van proefdiervrije technieken.
Niet als hoofddoel, maar wel veel aandacht voor bewust gebruik
van aantal en soort proefdieren

Cluster Nutrition & Health
Project

Totale EZ-bijdrage
(deels FES-bijdrage)

Proefdiergebruik
(zo ja, welk?)

Onderzoek naar/met proefdiervrije technieken?

TIFN
WCFS+ (opgegaan in
TIFN)
FND

40 mln
33 mln

Minimaal
Minimaal

Accent ligt op humane interventie studies
Accent ligt op humane interventie studies

60 mln

Naar verwachting
geen

Geen doel van het programma

Het innovatieprogramma LSH staat positief tegenover de ontwikkeling en
het gebruik van proefdiervrije methoden. Er zijn deelprojecten van CTMM
die op directe of indirecte wijze bijdragen aan reductie van het aantal
dierproeven.
Binnen het cluster Nutrition & Health wordt onderzoek gedaan naar
voeding en gezondheid. Voor het Fes-onderdeel TIFN ligt het accent op
humane interventie studies, hetgeen het meest relevant is voor de
voedingsindustrie. Binnen de programma’s wordt geen toxicologisch
onderzoek uitgevoerd, en zullen naar verwachting geen of vrijwel geen
dierproeven worden uitgevoerd. Alleen waar het niet mogelijk is om met
humane- of cellijn studies te werken, zoals bijvoorbeeld bepaalde
mechanistische studies, zullen dierproeven gedaan worden. Bij het
nutrigenomics-onderzoek zal waar relevant samengewerkt worden met
het Netherlands Toxicogenomics Centre (NTC).
Het programma FND is vooral gericht op innovatie op het gebied van
voeding(sproducten); daarbij zal naar verwachting geen proefdiergebruik
plaatsvinden.
Het is niet mogelijk om een exacte specificatie van de bedragen te geven
die vanuit de EZ-middelen worden geïnvesteerd in projecten gericht op
alternatieven voor dierproeven omdat veel projecten, zelfs als zij niet
direct tot doel hebben om alternatieven voor dierproeven te ontwikkelen,
via de gegenereerde inzichten toch op directe of indirecte wijze hieraan
bijdragen.
Bij het onderzoek dat plaatsvindt binnen de door EZ-middelen gefinancierde projecten wordt gehandeld in overeenstemming met de wet- en
regelgeving op dit gebied. Zo wordt uitgegaan van de Gezondheids- en
Welzijnswet voor Dieren en de Wet op de Dierproeven. Daarnaast volgen
we in Nederland het voorbeeld dat reeds langere tijd binnen de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

14

Commissie wordt gehanteerd: in de voorwaarden verbonden aan de
besteding zal worden verwezen naar de drie V’s: Vervanging, Vermindering en Verfijning. Wanneer een alternatieve methode voor een
dierproef voorhanden is, zal deze methode moeten worden gevolgd in
plaats van een dierproef.
De gelden die (mede) gericht zijn op proefdiervrije technieken zullen naar
verwachting naar de kennisinstellingen gaan die betrokken zijn bij de
programma’s, zoals het Netherlands Toxicogenomics Centre (NTC).
30
Wat is verklaring voor het scherp dalen van het aantal aangevraagde
Europese octrooien, ook in verhouding tot het Europees gemiddelde?
Een daling van het aantal aangevraagde Europese octrooien kan
verschillende oorzaken hebben. Een oorzaak voor de daling in 2009 kan de
economische crisis in dat jaar zijn geweest. Een andere factor kunnen
gewijzigde octrooistrategieën van bedrijven zijn, die zich in de Nederlandse situatie, waar een relatief beperkt aantal grote bedrijven verantwoordelijk is voor een groot deel van de aanvragen, in sterke mate
doorwerkt in de cijfers.
31
Kunt u de indicator aantallen aangevraagde Europese octrooien
uitdrukken naar rato van het bruto nationaal product?
Als indicator wordt vaak gebruik gemaakt van het aantal aangevraagde
Europese octrooien uitgedrukt per 1 000 inwoners. Er kan ook gebruik
worden gemaakt van een indicator waarbij het aantal aangevraagde
Europese octrooien wordt uitgedrukt naar rato van het bruto binnenlands
product.
In deze tabel staat voor Nederland en de EU-27 het aantal aangevraagde
Europese octrooien uitgedrukt naar rato per mld EUR bruto binnenlands
product. Ondanks de recente daling blijkt uit de tabel dat Nederland nog
aanzienlijk hoger scoort dan het Europese gemiddelde.

NL/BBP
EU/BBP

2004

2005

2006

2007

2008

2009

14,2
4,5

15,2
4,4

13,6
4,3

12,4
4,3

12,2
5,2

11,8
5,2

Tabel: Bron: EPO Annual report 2009, CBS, Eurostat

32
Kan de regering aangeven hoe het komt dat cijfers voor uitgaven in
onderzoek en ontwikkeling voor 2006 en 2007 met respectievelijk 24 en 27
procent zijn toegenomen ten opzichte van de begroting 2010? Wanneer
kunnen de cijfers over uitgaven in onderzoek en ontwikkeling als definitief
worden beschouwd? Waarom stond in de voorgaande begrotingen en
jaarverslagen niet vermeld dat de cijfers voor uitgaven in onderzoek en
ontwikkeling voor 2006 en 2007 voorlopig waren?
De herziene cijfers zijn het gevolg van een revisie door het Centraal
Bureau voor Statistiek (CBS) van de R&D-uitgaven van hogeronderwijsinstellingen. De revisie wordt nader toegelicht op pagina 30 en 31 van de
begroting. De R&D-cijfers voor verslagjaar t worden door het CBS ten
minste tweemaal vastgesteld en gepubliceerd: allereerst ten behoeve van
de Europese verordening een voorlopig R&D-cijfer in november van het
jaar t+1. Uiterlijk in juli t+2 volgen de definitieve R&D-cijfers. Het kengetal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

15

is uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product (BBP).
Voor het BBP publiceert het CBS na afloop van het verslagjaar na 6, 18 en
30 maanden respectievelijk de voorlopige, nader voorlopige en definitieve
jaarramingen. In de begroting 2010 is het voorlopige karakter van de
R&D-kengetallen voor 2006 en 2007 per abuis niet vermeld. In de
begroting 2011 is wel aangeduid dat de R&D-kengetallen voor 2008 een
voorlopig cijfer betreft.
33
Hoe groot is het effect van het meenemen van nevenactiviteiten,
bijvoorbeeld kinderopvang, op het onderzoek en ontwikkeling cijfer? Wat
zou de score zijn zonder deze nevenactiviteiten mee te nemen?
Het CBS schat dat de omvang van nevenactiviteiten die kunnen worden
toegerekend aan R&D-uitgaven van hoger onderwijsinstellingen in 2007
circa € 300 mln was. Dit is circa 8 procent van de totale R&D-uitgaven van
hoger onderwijsinstellingen. Derhalve zou het kengetal «R&D-uitgaven in
de publieke sector als % van het BBP» (in 2007 0,85% BBP), zonder
nevenactiviteiten aan R&D in 2007 uitkomen op circa 0,80% BBP. Nevenactiviteiten aan R&D werden in het verleden overigens ook gemeten door
het CBS, maar de invloed op de hoogte van de R&D-uitgaven is groter
geworden, omdat ze in de loop van de jaren in omvang zijn toegenomen.
34, 35, 46 en 47
Waarom is de eerste operationele doelstelling van artikel 2, «Meer
bedrijven die meer (technologische) kennis ontwikkelen en benutten», niet
operationeel gemaakt met een streefgetal? Waarom ontbreekt een
nulmeting, bijvoorbeeld het aantal bedrijven met onderzoek en ontwikkeling en hun gemiddelde jaarlijkse investeringen daarin bij ongewijzigd
beleid, en een streefwaarde?
Wanneer is de eerste operationele doelstelling van artikel 2 volgens de
regering geslaagd?
Kan de regering toelichten hoe operationele doelstelling 2, «Topprestaties
op innovatiethema’s», operationeel gemaakt kan worden?
Wanneer is de tweede operationele doelstelling van artikel 2 volgens de
regering geslaagd?
De innovatiegraad van bedrijven en het succes van innovaties worden
primair bepaald door de (internationale) marktontwikkelingen en
strategische afwegingen die bedrijven daarbij maken. Ook worden
resultaten van innovatie pas na langere tijd zichtbaar en komt cijfermateriaal veelal met een vertraging beschikbaar.
In artikel 2 zijn de kengetallen onder de algemene doelstelling geplaatst
en de prestatie-indicatoren bij de instrumenten waar ze betrekking op
hebben. De kengetallen geven daarbij informatie over het bereiken van de
algemene doelstelling, als ook de operationele doelstellingen.
Zo zijn kengetallen opgenomen die belangrijke informatie geven over de
prestaties van Nederland in relatie tot de beleidsdoelen, zoals het kengetal
«Aandeel innoverende bedrijven in het mkb». Ook het kengetal «Aandeel
innoverende bedrijven in het mkb dat technologisch heeft samengewerkt
met publieke en/of private partijen» geeft belangrijke informatie over
operationele doelstelling 1 en 2.
Het is niet goed mogelijk om het beleid te vertalen in één enkele prestatieindicator per operationele doelstelling, omdat alle instrumenten een eigen
doelstelling hebben en aangrijpen op een verschillende problematiek. Dit
betekent ook dat het uiteindelijke effect per instrument aanzienlijk
verschilt. Het bereiken van de operationele doelstellingen wordt derhalve
afgemeten aan de prestaties t.a.v. de opgenomen prestatie-indicatoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

16

Om naast de indicatoren en de kengetallen in de begroting meer inzicht te
geven in de effectiviteit, additionaliteit en de efficiëntie van (het
samenstel) van instrumenten worden periodiek evaluaties en beleidsdoorlichtingen uitgevoerd conform de zogenaamde RPE richtlijnen1, en wordt
over een aantal instrumenten periodiek gerapporteerd aan de Tweede
Kamer, zoals over de voortgang van de innovatieprogramma’s2.
36
Wat zijn nut en noodzaak van het samenvoegen van innovatievouchers en
Innovatie Prestatie Contracten? Betekent dat door samenvoeging de
laagdrempeligheid van de innovatievouchers en het samenwerkingselement van de Innovatie Prestatie Contracten verloren gaan? Wat voegt
samenvoeging toe en is het juist niet beter om de twee regelingen apart te
laten voortbestaan?
Nut en noodzaak om Innovatievouchers en InnovatiePrestatieContracten
samen te voegen (IPC’s) wordt bezien. Alle relevante invalshoeken komen
daarbij aan de orde, ook laagdrempeligheid en samenwerking. Besluitvorming is aan het volgende kabinet.
37
Klopt het dat stevig wordt gekort op de Innovatie Prestatie Contracten en
de innovatievouchers?
In 2009 en 2010 zijn de budgetten tijdelijk opgehoogd en komen daardoor
fors hoger uit dan in 2011. Voor 2011 is geen sprake van ophoging en is
alleen het structurele budget beschikbaar. Ook worden er voor 2011 geen
aanvullende posten uitgekeerd. Er is voor vouchers en voor IPC’s dus
structureel minder beschikbaar dan in de jaren 2009 en 2010.
38
Kunt u aangeven wat de effectiviteit, doelmatigheid en benutting is van de
Innovatie Prestatie Contracten en de innovatievouchers?
IPC’s:
De doelstelling van een IPC is om ondernemers uit het mkb aan te zetten
tot meer innoveren. In een IPC worden groepen mkb-bedrijven met
behulp van een penvoerder collectief aangezet tot het uitvoeren van hun
eigen meerjarige innovatieplan. Samenwerking en kennisoverdracht
spelen hierbij een belangrijke rol. Het penvoerderschap ligt vaak bij een
brancheorganisatie.
De IPC subsidieregeling kent een grote belangstelling: dit jaar waren er
significant meer IPC aanvragen dan er budget beschikbaar was (100%
benutting).
Het instrument IPC loopt nu, inclusief de pilotjaren, 5 jaar. In opdracht van
het ministerie is de regeling onlangs door een extern bureau geëvalueerd.
Het rapport zal binnenkort aan uw Kamer worden toegezonden.

1
http://rbv.minfin.nl/rbv1/departementalebegroting/begroting_begroting/
2
Kamerstukken II, 2009–2010, 27 406, nr. 163.

Innovatievouchers:
De doelstelling van de innovatievoucher is mkb te stimuleren te innoveren
door kennisinstellingen en mkb met elkaar kennis te laten maken en het
gebruik van kennis bij de kennisinstellingen door het mkb te bevorderen.
Uit de evaluatie van Bureau Dialogic in 2008 blijkt dat deze doelstelling
ruimschoots gehaald wordt. 80% van de ondernemers zou zonder voucher
niet of veel later onderzoek laten doen bij een kennisinstelling. De
kennisinstellingen geven aan dat veel ondernemers later terug komen
zonder voucher. Ruim 60% van de vouchergebruikers verwacht in de
toekomst meer samen te werken met een kennisinstelling.
Van alle vouchers die in een jaar uitgegeven worden, wordt ongeveer 65%
daadwerkelijk gebruikt en verzilverd. Er wordt rekening gehouden met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

17

feit dat niet alle vouchers die aangevraagd worden ook verzilverd worden,
door meer vouchers uit te geven dan er budget is.
39
Kan de regering een toelichting geven op de post «Eurostars»? Gaat het
hier om cofinanciering, matching of wellicht een bijdrage aan subsidie?
Eurostars is een subsidie voor marktgerichte, Europese R&D-projecten die
worden geleid door high tech mkb-bedrijven die minimaal 10 procent
omzet of FTE’s besteden aan R&D.
Een Eurostarsproject is een internationaal samenwerkingsproject voor
innovatieve ontwikkeling. In het project moeten minstens twee partners
uit twee Eurostars-lidstaten samenwerken, waarvan de projectleider een
mkb-bedrijf is. Het project moet gaan over industrieel onderzoek of
experimentele ontwikkeling. Dit kan op alle vakgebieden zijn. De
maximale duur van het project is drie jaar. Binnen twee jaar na afronding
van het project moet er een verkoopbaar product of proces zijn. Tot op
heden is circa 80% van de deelnemers mkb.
Het kabinet subsidieert een deel van de subsidiabele kosten die door de
Nederlandse deelnemers in Eurostars-projecten gemaakt worden. Van de
Nederlandse subsidie wordt 25% betaald door de Europese Commissie.
40
Kan de regering een toelichting geven op de verplichtingen met
betrekking tot Syntens?
Over de aard van haar werkzaamheden, namelijk die waarin niet door de
markt wordt voorzien, zijn met Syntens afspraken gemaakt. De activiteiten
van Syntens zijn de afgelopen jaren sterk(er) gericht op het mkb beter in
staat te stellen gebruik te maken van instrumenten als vouchers, IPCs en
innovatieprogramma’s. Syntens dient voor deze activiteiten jaarlijks een
subsidieverzoek in gebaseerd op meerjarenbegroting van EZ.
41
Kan de regering met behulp van een statistische verdeling voor
«scheefheid», bijvoorbeeld door middel van skewness, kurtosis of
Herfindahl-Hirschman Index, aangeven hoe de gelden binnen de Wet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk verdeeld zijn tussen grote en
kleinere subsidieontvangers?
De bijgesloten tabel geeft een overzicht van de verrekende afdrachtvermindering per grootteklasse bedrijven. Deze verdeling is gemaakt op
basis van een extrapolatie van de aangevraagde afdrachtvermindering
afgezet tegen de totaal verrekende afdrachtvermindering in 2009. De
derde kolom geeft de verdeling weer van het aantal bedrijven met een
S&O-verklaring naar grootteklasse. In de laatste kolom staat de gemiddelde afdrachtvermindering per grootteklasse. De onderstaande tabel
heeft betrekking op de ondernemingen met een vermindering op de
loonheffing; de ondernemers die gebruik maken van de zogenaamde
S&O-aftrek in de sfeer van de inkomstenbelasting zijn hier niet meegenomen. Deze tabel geeft tevens een indicatie van de scheefheid
(skewness) en de mate van piekvorming (kurtosis). In de tabel komt naar
voren dat bijna de helft van de afdrachten naar bedrijven gaat met minder
dan 50 werknemers en dat ruim 20% naar bedrijven met meer dan 1 000
werknemers gaat. Dit laat zich verklaren door het hoge aandeel kleine
bedrijven t.o.v. het totaal aantal gebruikers enerzijds, terwijl anderzijds de
gemiddelde afdracht per aanvrager voor grote bedrijven hoger is. De
Herfindahl-Hirschman-index is een macro-economische maatstaf voor de
concentratiegraad, die vooral wordt gebruikt op het gebied van
mededinging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

18

Omvang

1 t/m 9 medewerkers
10 t/m 49 medewerkers
50 t/m 99 medewerkers
100 t/m 249 medewerkers
250 t/m 499 medewerkers
500 t/m 999 medewerkers
meer dan 1 000 medewerkers
totaal

Verrekende afdrachtvermindering

%

Aantal
aanvragers

%

Gem. afdracht
per aanvrager

166 345 600
169 856 000
63 962 900
74 522 800
42 198 900
35 507 000
148 606 700
701 000 000

24%
24%
9%
11%
6%
5%
21%
100%

8 287
4 481
1 141
934
303
145
152
15 443

54%
29%
7%
6%
2%
1%
1%
100%

20 073
37 906
56 059
79 789
139 270
244 876
977 676
45 393

Bron: WBSO-cijfers 2009, AgentschapNL

42
Kan de regering de daadwerkelijke uitgaven voor de Innovatiekredieten
becijferen? Kan de regering tevens een toelichting geven op de inkomsten
uit Innovatiekredieten? Waarom zijn deze slechts een fractie van de
uitgaven?
De daadwerkelijke uitgaven voor Innovatiekredieten in 2008 en 2009 zijn
respectievelijk € 2,5 mln en € 16,9 mln. De duur van ontwikkelingsprojecten bij ondernemingen is vaak enkele jaren. Innovatiekredieten zijn
daarom meerjarige financieringen. Na voltooiing van het ontwikkelingsproject heeft de onderneming een maximale termijn van zes jaar waarin
een gefaseerde terugbetaling plaatsvindt. Door deze termijnen en het feit
dat de verstrekking van Innovatiekredieten medio 2008 is gestart, zullen
de inkomsten de eerste jaren nihil of een fractie zijn van de uitgaven.
Daarna stijgen de inkomsten langere tijd substantieel. Deze continue
stijging is tot en met 2015 opgenomen in de begroting.
43 en 45
Is de regering van mening dat het aantal gebruikers van de Wet Bevordering Speur en Ontwikkelingswerk een juiste indicator is om de
doelmatigheid van dit instrument te meten? Zo nee, kan de regering
toelichten hoe zij zicht krijgt op de effectiviteit van het instrument?
Wat is de multiplier van de Wet Bevordering Speur en Ontwikkelingswerk?
Kunt u dit uitsplitsen naar het midden-, klein- en grootbedrijf?
De indicator «aantal aanvragers met toegekende WBSO» geeft het bereik
van de WBSO onder bedrijven en kennisinstellingen aan. Voor een
generiek instrument met een groot bereik onder de meest innovatieve
ondernemingen in ons land is het aantal gebruikers een relevante
indicator. In hoeverre de WBSO effectief is wordt beoordeeld aan de hand
van evaluaties.. In 2007 is de WBSO voor het laatst geëvalueerd door EIM.
Het EIM concludeerde een eerste orde effect van 1,27 per euro subsidie.
Dit betekent voor ieder euro subsidie leidt tot een extra investering in
S&O-arbeid van 27 eurocent. Het totale effect bedroeg 1,72 per euro
subsidie. Dit laatste heeft betrekking op alle S&O-uitgaven inclusief
machines, apparatuur en gebouwen. Uit een representatieve steekproef
bleek bovendien dat de additionaliteit voor kleine bedrijven hoger is dan
voor grote bedrijven. Bij bedrijven met 1–9 werknemers is de additionaliteit het hoogst. Een specifieke multiplier per bedrijfsgrootte is niet
voorhanden.
44
Hoe kan het klanttevredenheidscijfer van Syntens van 7,9 op een hoger
niveau worden gebracht? Waarom wordt niet gekozen voor een andere
prestatie-indicator, bijvoorbeeld het aantal tevreden geholpen bedrijven?
Voor instanties als Syntens is een klanttevredenheidscijfer van 7,9 al vrij
hoog. Het eindcijfer is de gemiddelde score van de verschillende soorten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

19

dienstverlening van Syntens. Bij voorlichting, bijv. seminars is het cijfer
vaak iets lager in verband met de algemene vorm van informatie, bij
activering is de score juist hoger i.v.m. de persoonlijke contacten met
adviseurs. Het streefcijfer van 8,0 is dan ook ambitieus. Met het klanttevredenheidscijfer wordt de volledige dienstverlening van Syntens gedekt.
Aantal (tevreden en ontevreden) klanten is onderdeel van de het
klanttevredenheidsonderzoek.
48
Hoeveel geld heeft de overheid inmiddels uitgegeven aan het Technologisch Topinstituut Pharma? Hoeveel geld gaat de overheid hier nog aan
uitgeven? Welk deel daarvan is direct of indirect bij Organon of Abbott
terecht gekomen?
De overheid heeft aan het TI Pharma een bijdrage toegezegd van € 130
mln onder de voorwaarde dat ook het bedrijfsleven en de kennisinfrastructuur samen ook € 130 mln in het programma van het TI Pharma
zullen investeren. Deze totale financiering van € 260 mln wordt gebruikt
voor het uitvoeren van het opgestelde programma van het TI Pharma. De
overheid levert dus een bijdrage aan de uitvoering van het programma,
maar geeft daarvoor geen geld aan de bedrijven. Omdat bedrijven ook
delen van het programma uitvoeren komt er indirect wel geld van de
overheid ten goede aan de bedrijven. Het aandeel van MSD in het TI
Pharma programma is ca. 20% van het totale programma van het TI
Pharma en voor Solvay/Abbott betreft dit ca. 13% van het programma. Het
betreft een 4-jarig programma waarvan veel projecten nu in de eindfase
lopen. Beide concerns hebben aangegeven het programma conform de
opgestelde planning te willen blijven uitvoeren. Ik verwijs u ook naar mijn
brief van 15 juli jongstleden, Kamerstuk 29 544, nr. 255 en naar mijn brief
over Abbott die u binnenkort zult ontvangen.
49
Kunt u een uitsplitsing geven van de onderverdeling van de uitgaven
aangeduid met de omschrijving «overig» in de tabel op pagina 36? Kan
worden aangegeven waarom deze geen eigen post op de begroting
verdienden?
De onderverdeling van de verplichtingen voor de post «overig» op pagina
36 is als volgt:
Instrument

Argumentatie

2011

Overige kredieten (kredietregeling
IS)

Betreft middelen tbv kredieten, die, bij gebrek
aan dekking in de begroting, volledig dienen
te worden terugbetaald aan EZ.
Omvang
Aflopend
Betreft jaarlijkse dekking van de rentelasten
van MinFin voor de (niet-relevant voor het
financieringstekort gelabelde) luchtvaartkredietregeling
Aflopend
Omvang

17,2

IS Opkomende markten (HGIS)
Innovatieve onderzoeksprogramma’s
Rente luchtvaartkredietregeling

Kennisimpuls (actielijn 1)
Bijdragen aan instituten

6,0
4,1
1,3

1,0
0,5

EZ wil in de begroting vooral de aandacht vestigen op de instrumenten
die voor de Kamer en het beleid het meest interessant zijn. De posten die
op dit instrument zijn samengevoegd betreffen regelingen die aflopen,
beleidsarm zijn en/of beperkte omvang hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

20

50
Waarom stijgen de verplichtingen voor lucht- en ruimtevaart gedurende
de komende jaren? Welke kosten zitten hierin? Om welke concrete
projecten en of programma’s gaat het hier en hoe is de exacte verdeling
van het geld tussen deze projecten?
Er is niet echt sprake van een stijgende verplichtingenreeks. In 2010 is
€ 35,6 mln additionele verplichtingenruimte naar voren gehaald uit de
jaren 2011 en 2012 ten behoeve van het TROPOMI instrument, waarover ik
Kamer heb geïnformeerd met beleidsbrieven van 10 november 20081 en
van 27 februari 20092.
52
Kan de regering nadere uitleg geven over de situatie bij «Point One»?
Mede naar aanleiding van het artikel «Ondernemers voelen zich
buitenspel staan bij innovatiesubsidie» in het Financieel Dagblad van
22 september 2010? Is het waar dat het midden en kleinbedrijf min of
meer buitenspel staat en «Point One» gedomineerd wordt door Philips en
ASMI?
Het aantal deelnemers in Point One groeit jaarlijks. In Point One werken
zo’n 160 multinationals, grote bedrijven, mkb en kennisinstellingen met
elkaar samen, waarvan 105 tot het mkb behoren. Grote bedrijven zijn
belangrijk voor het mkb. Ze nemen het mkb mee op hun innovatiepad.
Hiermee wordt het mkb ook zelf gestimuleerd om eigen producten te
ontwikkelen.
De afgelopen jaren, vanaf de start van Point One, is duidelijk geworden
dat er steeds meer mkb’s komen die hun eigen producten willen én
kunnen ontwikkelen. Dit is een positieve ontwikkeling die zich in de
context van Point One heeft afgespeeld.
De kritiek die in het artikel naar voren komt, is afkomstig van een vrij
beperkte groep en al langer bekend. Binnen Point One is er ook aan deze
knelpunten gewerkt. Ook nu zijn hierover gesprekken gaande tussen het
bestuur van Point One en deze mkb’s. Omdat Point One een open
vereniging is met leden, is het aan de leden zelf om de koers en inhoud
van het programma te sturen. Het is dan ook primair aan deze partijen om
tot een oplossing te komen. Enkel wanneer wordt vastgesteld dat binnen
het Point One programma deze knelpunten niet zijn op te lossen, kan de
overheid in beeld komen om hier een mogelijke rol te spelen. Ik merk op
dat sinds eind 2006 de ruimte voor het mkb al groter is geworden,
aangezien de middelen die vroeger nog via de kaderafspraak aan Philips
en ASML werden toegewezen, nu beschikbaar zijn voor high tech
bedrijven en kennisinstellingen in brede zin.
53
Wat is er de oorzaak van dat de totale investeringen in onderzoek en
ontwikkeling in innovatieprogramma’s in 2009 zoveel hoger lagen dan in
2008? Waarom is het streefcijfer voor 2011 zoveel lager dan de realisatie
in 2009?

1
2

Kamerstuk 24 446, nr. 43.
Kamerstuk 24 446, nr. 45.

In 2009–2010 is er bij de innovatieprogramma’s sprake van een duidelijke
piek in de publieke en private investeringen, in vergelijking tot de
streefwaarde in zowel de jaren daarvoor als in 2011. De oorzaak hiervoor
ligt mede in de intensiveringen naar aanleiding van de kredietcrisis. Er zijn
momenteel geen ontwikkelingen die aanleiding geven om de streefwaarde bij te stellen.
Het grootste verschil ligt in de investeringen in het innovatieprogramma
Point One. In 2009 heeft de start van de tweede en omvangrijkere fase van
het innovatieprogramma Point One plaatsgevonden. Tevens zijn er in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

21

kader van de kredietcrisis middelen op de Point One begroting naar voren
gehaald om een extra impuls te kunnen geven aan de high tech bedrijven.
54 en 55
Welk percentage van de Nederlandse economie in termen van bruto
nationaal product wordt bestreken met de sectoren waarop de innovatieprogramma’s van toepassing zijn?
Welk percentage van de Nederlandse economie in termen van bruto
nationaal product wordt bestreken met de sectoren die zijn aangemerkt
als sleutelgebied?
De sleutelgebieden en innovatieprogramma’s zijn via een bottom-up
proces tot stand gekomen. Voor de sleutelgebieden heeft het Innovatieplatform in mei 2004 betrokkenen uitgenodigd om «aan te geven wat de
sterke combinaties van kennis en bedrijvigheid zijn, welke ambities zij
delen, welke stimulerende acties zij zelf delen en welke acties zij nog
nodig achten». Dit organische karakter is een expliciet doel geweest. Op
deze manier kan men immers komen tot gezamenlijke breed gedragen
ambities en programma’s ontwikkelen op focusgebieden.
De sleutelgebieden en innovatieprogramma’s houden zich daarmee niet
aan de grenzen van de Standaard Bedrijfsindeling, zoals die door het
Centraal Bureau voor de Statistiek en andere instanties wordt gehanteerd.
Er bestaat daarmee een grote discrepantie tussen de feitelijke afbakening
van de sleutelgebieden en innovatieprogramma’s en de structuur van de
data die nodig is om de gebieden kwantitatief te analyseren in termen van
% BBP en andere kerngegevens. Als er desalniettemin een grove schatting
gemaakt wordt van de omvang van de sectoren die de innovatieprogramma’s beslaan is dat 10% van het BBP in 2009. Uit cijfers van het
rapport van onderzoeksbureau Berenschot «Foto sleutelgebieden 2008»
blijkt dat de sleutelgebieden in 2009 12,7% van het BBP omvatten.
56
Op welke manieren draagt de overheidssteun aan het luchtvaartcluster
ook daadwerkelijk effectief en efficiënt bij aan de financiële zelfstandigheid van de sector, de werkgelegenheid en de innovatie in Nederland?
Kunt u hiervan concrete voorbeelden geven?
De evaluatie van het luchtvaartbeleid in de periode 2006–20101 geeft een
goed inzicht in de wijze waarop dit beleid bijdraagt aan de ontwikkeling
van het luchtvaartcluster. Algemene conclusie van de evaluatie is dat het
beleid grotendeels effectief is geweest. Voorbeelden van innovaties in de
luchtvaart zijn onder meer de in Nederland ontwikkelde lichte composietmaterialen voor toepassing in vliegtuigbouw. Lichter betekent minder
brandstof en minder CO2 uitstoot. Daarnaast is de Nederlandse industrie
bijna voor de helft van de grote innovaties van de Airbus A380
verantwoordelijk.
57
Wordt het luchtvaartcluster door staatssteun steeds meer afhankelijk van
specifieke overheidsorders, zoals die in het project «Joint Strike Fighter»?
Zo ja, op welke concrete manieren? Zo nee, waarom niet?

1
Kamerstuk 31 936, nr. 31, brief regering
«Evaluatie van het beleid met betrekking tot
het Nederlandse Luchtvaartcluster» met als
bijlage «Evaluatie beleid voor het Nederlandse
Luchtvaartcluster» van Bureau Bartels.

Bij de productie van de F-35 is geen sprake van opdrachten van de
Nederlandse overheid aan de Nederlandse industrie. Opdrachten worden
verstrekt door de hoofd- en onderaannemers en zijn gebaseerd op het
«best value» principe. Staatssteun is daarbij niet aan de orde. Opdrachten
die voortvloeien uit de productie van F-35 toestellen zijn overigens wel
belangrijk voor de Nederlandse industrie. Dat is ook in het verleden het
geval geweest met militaire vliegtuigprogramma’s. Zoals in de brief inzake

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

22

het F-35 afdrachtpercentage van 25 maart 2010 (Kamerstuk 26 488,
nr. 224) met het antwoord op de Kamervragen 6, 43, 44 en 45 is aangegeven, leveren militaire aerospace-activiteiten vanwege hun hoogtechnologische en lange termijn karakter een stabiele en hoogwaardige
bouwsteen voor de activiteiten van de luchtvaartindustrie in het
algemeen.
De regelingen «subsidie onderzoek vliegtuigontwikkelingen» (SOV) en
«Civiele vliegtuigontwikkeling» (CVO) zijn er op gericht om het luchtvaartcluster in staat te stellen te participeren in civiele vliegtuigbouwprogramma’s van grote (Airbus) en kleine (zoals Gulfstream, Embrear)
internationale vliegtuigfabrikanten.
58 en 73
Wat was precies het verzoek van het ministerie van Economische Zaken
aan het bureau Bartels? Om het gehele cluster te evalueren? Zo ja,
waarom is er dan een deelrapport uitgegeven over slechts het civiele
deel? Is er een apart rapport over het militaire deel opgesteld? Zo ja,
wanneer kan de Tweede Kamer daar kennis van nemen?
Betreffen de werkgelegenheidscijfers in het rapport van Bartels (pagina
8/9) allen het civiele deel, of ook het militaire deel? In het laatste geval,
kunnen de cijfers uitgesplitst worden?
De opdracht aan Bureau Bartels was gericht op het civiele deel van het
luchtvaartcluster en niet op het militaire deel. Over het militaire deel
wordt de Kamer op gepaste momenten geïnformeerd in het kader van het
JSF-dossier.
59
Waarom is door Bureau Bartels bij de tabellen voor de werkgelegenheidsontwikkeling gekozen voor de tijdshorizon 2006–2009? Waarom is de
periode 1990–2000 niet meegenomen?
In de evaluatie van het Regeringsstandpunt Nederlands luchtvaartcluster
dat KPMG in 2004 in opdracht van het ministerie van Economische Zaken
heeft uitgevoerd zijn de jaren 1998, 2001 en 2003 meegenomen. Om die
reden is Bureau Bartels gevraagd de ontwikkelingen van de werkgelegenheid sinds de laatste evaluatie te onderzoeken.
60
Waarom wordt er door Bureau Bartelsgeen verwachting uitgesproken
voor de periode 2015–2020? Welke verwachtingen zijn er met betrekking
tot deze periode inzake de werkgelegenheidsontwikkeling in het
luchtvaartcluster?
De beleidscyclus bij het luchtvaartbeleid is 5 jaar, daarna wordt op basis
van nieuw onderzoek (evaluatie) opnieuw besloten over voortzetting en
vormgeving van het beleid. Deze evaluatie behelsde de periode
2005–2010. In de door de sector zelf uitgebrachte Kennis en Innovatieagenda Luchtvaart wordt in 2020 een toename van 5 000 arbeidsplaatsen
verwacht voor de gehele luchtvaartsector (gebruikers- en maakindustrie).
61
Hoe groot is in de luchtvaartsector de werkgelegenheidsgroei in
deelsegment kennis ten opzichte van de periode 1999–2001?
Bureau Bartels geeft in de evaluatie aan dat de werkgelegenheid in het
deelsegment kennisinfrastructuur 1 042 werknemers in 2009 bedroeg. Dit
cijfer is gebaseerd op de jaarlijkse luchtvaartenquête van het NIVR (thans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

23

onderdeel van Agentschap NL). Blijkens deze enquête bedroeg de
werkgelegenheid in 2001 in dit segment 987 werknemers.
62
Kunt u een inschatting maken van de mogelijk te verwachte civiele
spillover effecten van de militaire bestellingen? Bijvoorbeeld voor de
«Super Hornet» en de «Clean Air» technologie van Saab?
De geraamde spill over effecten van het F-35 programma zijn aan de
Kamer gemeld met het rapport van PricewaterhouseCoopers van 10 juli
2008, (Kamerstuk 26 488, nr. 98). Daarnaast is de Kamer met brief van
2 april 2009 (Kamerstuk 26 488, nr. 163) geïnformeerd over de visie daarop
van het Centraal Plan Bureau. Over de resultaten van de industriële
evaluatie van de Saab Gripen Next Generation is de Kamer met de brief
van 18 december 2008 (Kamerstuk 26 488, nr. 133) geïnformeerd. Saab
heeft voor die evaluatie geen informatie verstrekt over een «clean air»
programma. De F-18 E/F Super Hornet is geen kandidaat voor de
vervanging van de F-16.
63
Op welke wijze wordt concreet en proactief ingezet op het behoud van
innovatie, kennis en werkgelegenheid binnen het luchtvaartcluster in
Nederland?
Door de luchtvaartsector (gebruikers, industrie en kennisinstellingen) is in
2009 op verzoek van de minister van VenW, mede namens diens collega’s
van Defensie, EZ en VROM, de zogenaamde «Kennis en Innovatie Agenda
Luchtvaart» (KIAL) uitgebracht. Doel van deze KIAL is te komen tot een
duurzame Nederlandse luchtvaartsector in 2020. Om dit te kunnen
realiseren zet de KIAL onder meer in op innovatie, kennisontwikkelingen
en meer werkgelegenheid.
Thans wordt de KIAL vertaald in een strategisch innovatieplan luchtvaart,
zodat op basis daarvan kan worden verkend welke rol mogelijk voor de
overheid is weggelegd.
64
Opereren de kleinere bedrijven binnen het luchtvaartcluster momenteel
innovatiever, meer flexibel en concurrerend dan de grotere bedrijven? Zijn
zij hierdoor ook minder afhankelijk van overheidssteun?
Grotere bedrijven maken meer gebruik van de luchtvaartregelingen dan
kleine bedrijven. Dat wordt in de evaluatie verklaard door de hoogte van
de gevraagde eigen bijdrage en het feit dat grotere bedrijven eerder
genegen zijn te investeren in meer fundamenteel (SOV) en pre-concurrentiëel onderzoek (CVO) dan kleinere bedrijven.
65
Kunt u specifiek aangeven wat de gevolgen zijn van de tientallen
miljoenen extra bijdrage uit de begroting van Economische Zaken 2011
voor de definitieve herijking van het afdrachtpercentage in de businesscase van het «Joint Strike Fighter» project dat ten laste komt van de
begrotingspost «steun aan het luchtvaartcluster»?
Het kabinet heeft er voor gekozen de bijdrage van € 50 miljoen binnen de
begroting van Economische Zaken te financieren. De bijdrage aan de
business-case die in de komende jaren wordt geëffectueerd, leidt er met
name toe dat de beschikbare subsidiemiddelen voor de (vliegtuig)industrie in de jaren 2010 – 2019 beperkt worden. Die beperking houdt in dat
€ 8,2 miljoen uit het zgn. revolving fund voor de vliegtuigindustrie is
ingezet en dat de rentelasten op het EMU-leningdeel van de businesscase

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

24

pas in 2019 zullen aflopen en dus ook pas daarna weer beschikbaar
komen voor de industrie (€ 25,7 miljoen). Het resterende deel is met name
gedekt door inzet van € 15 miljoen van de inmiddels beëindigde
SKE-regeling.
66
Welke risico’s zijn verbonden aan een grote inzet op het onzekere «Joint
Strike Fighter» project? Op basis van welke gegevens en feiten zijn de
omzetverwachtingen verhoogd? Klopt het dat landen die niet participeren
in het «Joint Strike Fighter» project meer orders binnen halen dan landen
die wel in het project participeren?
Met de risicoparagraaf in de Jaarrapportage van het project Vervanging
F-16 over 2009 (Kamerstuk 26 488, nr. 232) is de Kamer geïnformeerd over
de onderkende risico’s van het project Vervanging F-16. Aan industriële
deelname aan complexe en langjarige materieelontwikkelingsprogramma’s zijn altijd risico’s verbonden. Dat geldt ook voor het F-35
programma. Tegenover die risico’s staat dat de Nederlandse industrie
vroegtijdig wordt betrokken bij een ontwikkelingsprogramma. Op basis
van de daarmee verworven kennis en de opgebouwde relaties verkeert de
industrie vervolgens in een goede uitgangspositie om, uitgaande van het
«best value» principe, hoogtechnologische opdrachten te verwerven. Die
afweging van militair-operationele, financiële en industriële risico’s en
voordelen vindt bij een deelnamebesluit door de overheid altijd plaats.
Voor de deelname aan het F-35 programma is dat onder meer uiteengezet
in de brief van 11 februari 2002 (Kamerstuk 26 488, nr. 8) en in de
beantwoording van Kamervragen van 7 maart 2002 (Kamerstuk 26 488,
nr. 9), in het bijzonder het antwoord op vraag 107.
De nadere invulling van de mogelijkheden voor de Nederlandse industrie
vindt plaats op basis van «Industrial Participation Plans» (IP-plannen) van
de Amerikaanse hoofdaannemers die jaarlijks worden geactualiseerd.
In de bovengenoemde Jaarrapportage Vervanging F-16 over 2009 is
gemeld dat er geen aanleiding is de omzetverwachting bij te stellen. De
productie omzetverwachtingen zijn over de jaren nagenoeg onveranderd
gebleven. Wel heeft in 2008 op basis van de verplichtingen uit de
Medefinancieringsovereenkomst een herberekening plaatsgevonden. In
2009 is vanwege het gedeeltelijk arbitraal eindvonnis de omzetverwachting met inbegrip van de instandhoudingsfase herijkt.
Het is mij niet bekend dat de industrie in die landen meer orders binnenhaalt dan in landen die in de ontwikkeling participeren.
67
Hoe en op welke manieren vindt Europese industriële samenwerking
binnen het «Joint Strike Fighter» project plaats? Welke specifieke kansen
zijn er tot intensivering van deze samenwerking?
Met de jaarrapportage van het project Vervanging F-16 over 2009
(Kamerstuk 26 488, nr. 232) is de Kamer geïnformeerd over de stand van
zaken van de samenwerking in Europees verband, de zogenaamde
European Footprint (EFP). Het in 2006 door Nederland en Italië getekende
Production & Sustainment (P&S) MoU is op 7 februari 2007 van kracht
geworden. Noorwegen is op 13 juni 2007 tot het MoU toegetreden. In het
P&S MoU is afgesproken dat Nederland en Noorwegen onderzoeken of
vliegtuigen in Italië kunnen worden geassembleerd. Italië en Noorwegen
onderzoeken of hun motoren en andere vliegtuigcomponenten in
Nederland kunnen worden onderhouden. Voorts onderzoeken Italië en
Nederland of het mogelijk is subcomponenten van vliegtuigen en
motoren in Noorwegen te laten onderhouden. Deze activiteiten passen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

25

goed bij het bredere Nederlandse Maintenance Valley initiatief. De
EFP-besprekingen vinden plaats tussen de overheden en betrokken
bedrijven van de partnerlanden en hebben reeds geleid tot intensivering
van de samenwerking van de betrokken bedrijven. Een voorbeeld daarvan
is de letter of Intent tussen Stork-Fokker en het Italiaanse Alenia. Verdere
intensivering van de Europese samenwerking door de overheid en de
industrie hangt mede af van de politieke besluitvorming in Nederland
over het project Vervanging F-16. Noorwegen en Italië hebben reeds
besloten tot aanschaf van de F-35.
68
Welke afspraken zijn er binnen de Europese Unie gemaakt wat betreft een
industriepolitiek als het gaat om de productie van vliegtuigen?
De EU voert geen specifieke industriepolitiek m.b.t. de productie van
vliegtuigen.
Wel kan de vliegtuigindustrie gebruik maken van het reguliere generieke
instrumentarium zoals de kredietfaciliteit van de EIB. Binnen het Europese
Kaderprogramma is budget beschikbaar voor onderzoek naar innovatie in
de luchtvaartsector. In het Joint Technology Inititiative Clean Sky wordt
publiek- privaat gefinancierd onderzoek gedaan naar het vergroenen van
de luchtvaartvloot.
69
Kunt u gespecificeerd en onderbouwd aangeven wat de kansen van
Fokker/Stork zijn voor het maken van een doorstart ten aanzien van de
productie van civiele vliegtuigen?
Het voornemen om in Nederland een nieuwe generatie Fokker 100
(NGF-100) te gaan bouwen is van het bedrijf NG Aircraft (voorheen
Rekkof). Dit voornemen is in 2 fasen uitgewerkt. In de eerste fase wordt
een demonstrator ontwikkeld om aan te tonen dat de beoogde eigenschappen van de NGF-100 (zuiniger, schoner, minder geluid, groter
vliegbereik) technisch en financieel haalbaar zijn. In de tweede fase vindt
de industriële productie van de NLG F-100 plaats. Voor de 1e fase heeft NG
Aircraft een CVO-krediet aangevraagd. Dat is in het voorjaar 2010 verleend
onder voorbehoud van de goedkeuring door de Europese Commissie en
onder de voorwaarde dat de totale financiering wordt gedekt. De
goedkeuringsprocedure van de Europese Commissie is nog lopende.
70
Kunt u uiteenzetten welke visie ten grondslag ligt aan het beleid ten
aanzien van het ondersteunen van de grote industrie binnen het luchtvaartcluster? Kunt u de Tweede Kamer hierover middels een (beleids)notitie informeren?
Het specifieke beleid voor het Nederlandse luchtvaartcluster in de periode
2006–2010 kent geen onderscheid tussen grote en kleine bedrijven. De
regeling subsidie onderzoek vliegtuigontwikkeling (SOV) en de regeling
kredietverlening civiele vliegtuigontwikkeling (CVO) zijn toegankelijk voor
alle bedrijven. Dat grotere bedrijven meer gebruik maken van beide
regelingen dan kleine bedrijven verklaart de evaluatie door de hoogte van
de eigen bijdrage en uit het feit dat grotere bedrijven eerder genegen zijn
te investeren in meer fundamenteel (SOV) en pre-concurrentiëel
onderzoek (CVO) dan kleinere bedrijven. In het kader van de besluitvorming over het luchtvaartbeleid na 2010 zal de positie van het mkb
nader worden bezien. Deze besluitvorming is aan het volgend kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

26

71
Kan de regering ingaan op de kwetsbaarheid van de Maintenance, Repair
en Overhaul sector, namelijk dat 5 000 van de 8 800 werknemers
werkzaam is bij het bedrijf AFI/KLM Engineering & Maintenance?
KLM Engineering & Maintenance is samen met Air France Industries het
tweede vliegtuigonderhoudsbedrijf ter wereld en is daarmee een
krachtige pijler van de MRO sector in Nederland. Het logistiek Centrum
Woensdrecht van Defensie is met zo’n duizend medewerkers de tweede
belangrijke pijler van deze sector. Beide pijlers zijn onmisbaar bij het
invulling geven aan de ambitie om meer onderhoudswerk naar Nederland
te halen.
72
Kan de regering ingaan op de stelling dat het ministerie van Economische
Zaken met betrekking tot de luchtvaartsector onzichtbaar is, niet coördineert en geen regie voert? Is het juist dat lokale initiatieven met elkaar
concurreren?
Volgens de evaluatie heeft mijn ministerie bij het luchtvaartcluster een
duidelijke zichtbaarheid op kennisontwikkeling en het creëren van een
level playing field. Beide sporen zijn vooral gericht op de maakindustrie
en de kennisinstellingen. Bij het ondersteunen van de Nederlandse
MRO-sector in de ambitie meer onderhoudswerk te generen heeft het
beleid in het begin een katalyserende rol gespeeld wat tot een breed besef
heeft geleid dat Nederland een aantal sterke MRO troeven in handen
heeft. Daarnaast hebben enkele regio’s de handschoen opgepakt en zijn
eigen MRO-ambities gaan nastreven. In 2009 is de katalyserende rol van
mijn ministerie in dit licht gewijzigd in een coördinerende rol. In het kader
van de besluitvorming over het luchtvaartbeleid na 2010 wordt de
wenselijke rol van het departement bij MRO nader bezien. Deze besluitvorming is aan het volgende kabinet.
74
Wat zijn de twaalf thema’s voor de vraagprogrammering van TNO en de
grote technologische instituten? En hoezeer overlappen deze met de
thema’s uit de Innovatieprogramma’s en de Maatschappelijk Innovatieagenda’s?
Bij de vraagprogrammering van TNO gaat het om de aansluiting van
toegepast onderzoek op de vraag van overheid, maatschappij en
bedrijven. Bij de innovatieprogramma’s staat excellentie en economische
sterkte centraal. Bij de MIA’s is de maatschappelijke uitdaging het
vertrekpunt.
De huidige thema’s voor de vraagprogrammering van TNO/GTI’s zijn:
1.
Maatschappelijke veiligheid
2.
Defensie
3.
Gezond leven
4.
Voeding
5.
Omgaan met veranderende samenleving
6.
Arbeidsparticipatie en vergrijzing
7.
Bereikbaarheid
8.
Bouwen voor ruimte
9.
Leven met water
10. Energie(huishouding)
11. Leefomgeving
12. Hoogwaardige systemen, processen en materialen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

27

In het strategisch plan van TNO voor de periode 2011–2014 gaat TNO uit
van 7 thema’s.
Er zijn inderdaad raakvlakken tussen de 12 thema’s en de Innovatieprogramma’s:
1.
Point-One (thema 12)
2.
Food & Nutrition Delta (4)
3.
Watertechnologie (9)
4.
Maritiem (12)
5.
Automotive (HTAS) (12)
6.
Materialen (M2i) (12)
7.
Life Sciences & Health (3)
8.
Chemie / Polymeren (12)
9.
Service Innovation & ICT (12)
10. Creatieve industrie
11. Logistiek & Supply Chains (7)
Doel van de innovatieprogramma’s is het verhogen van het groeivermogen van de Nederlandse economie. Tussen de
TNO-vraagsturingsprogramma’s en innovatieprogramma’s wordt in het
algemeen goed afgestemd over de wederzijdse visie op kennisontwikkeling, met name via de roadmaps (TNO) en de business plannen van de
innovatieprogramma’s. Afgelopen jaar is voor thema 12, waarvoor EZ
regievoerder is, gewerkt aan afspraken over een verdere versterking van
de onderlinge samenhang. Mogelijkheden daarvoor zijn het houden van
gezamenlijke kennispartnerdagen, het voor commentaar aan de innovatieprogramma’s voorleggen van de concepten van de jaarprogramma’s van
TNO via AgNL, en het rapporteren over de inhoudelijke samenhang in de
jaarlijkse programma’s en jaarrapportages.
1. De vraagprogrammeringsthema’s hebben ook raakvlakken met de
Maatschappelijke Innovatieagenda’s (MIA’s):
2. Water (9,12)
3. Veiligheid (1, 2)
4. Gezondheid (3, 6)
5. Energie (10)
6. Onderwijs
7. Duurzame agro- en visserij-ketens (4)
Doel van de maatschappelijke innovatieagenda’s is het inzetten van
kennis, innovatie en ondernemerschap voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Zodat er nieuwe oplossingen voor urgente
maatschappelijke uitdagingen ontstaan en tegelijkertijd de Nederlandse
economie (bedrijfsleven en kennisinstellingen) een impuls krijgt. Bij het
opstellen van de MIAs is op relevante onderdelen nauw samengewerkt
met de kennisarena’s van TNO. Ook is er nadrukkelijk afgestemd met de
innovatieprogramma’s.
75
Klopt het dat(vijandige overnames) in de Verenigde Staten een stuk
moeilijker zijn dan in Nederland? Is bedrijfsverplaatsing in andere landen
moeilijker of makkelijker dan in Nederland?
Beursgenoteerde ondernemingen kunnen gebruik maken van juridische
constructies die bescherming kunnen bieden tegen ongewenste
overnames. Bedrijven besluiten zelf om deze maatregelen al dan niet te
gebruiken. De bestaande maatregen zijn:
• Preferente aandelen (ook wel beschermingsprefs genoemd): dit zijn
aandelen waaraan voor de bezitter bijzondere rechten zijn verbonden.
Door bij een dreigende overname zeer veel preferente aandelen uit te
geven aan een bevriende partij (veelal een stichting) kan de zeggen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

28

•

•

schap van de overnemer worden geneutraliseerd. De overnemer
verkrijgt dan niet de meerderheid om in de algemene vergadering van
aandeelhouders zijn wensen door te kunnen zetten.
Prioriteitsaandeel: aandeel dat de bezitter bijzondere zeggenschapsrechten geeft. Een onderneming mag verschillende soorten aandelen
hebben en daaraan eigen grotere zeggenschapsrechten koppelen.
Certificering: bij certificering is een administratiekantoor de officiële
aandeelhouder. Het administratiekantoor geeft vervolgens certificaten
van aandelen uit aan de uiteindelijke kapitaalverschaffers. Een
certificaat geeft wel recht op een deel van de winst ofwel het dividend,
maar biedt in beginsel geen stemrecht.

Nederland biedt qua juridische beschermingsmogelijkheden voor
ondernemingen niet minder mogelijkheden om beschermd te zijn dan in
het buitenland. Uit het Global doing business report 2010 blijkt dat
Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk met een 5de en 10de plaats
van 183 landen de investeerders (de aandeelhouders) sterk beschermen.
Nederland staat op een 109de plaats. De GCI van het WEF geeft een
soortgelijk beeld.
Wel is het zo dat Nederlandse bedrijven in mindere mate dan bedrijven in
andere landen kiezen om beschermingsconstructies te benutten. Dit mede
omdat grote Nederlandse ondernemingen vanwege de feitelijke omstandigheden (internationale aandeelhouders, klanten en bestuurders) veel
opener zijn dan grote ondernemingen uit omringende landen als
Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. De toepassing van de
bovengenoemde constructies is ook afgenomen; in het bijzonder het
gebruik van prioriteitsaandelen en certificering is in 2006 ten opzichte van
1992 gehalveerd. Tegelijkertijd zijn beschermingspreferente aandelen een
constante en veelgebruikte bescherming tegen een ongewenste
overname (in 2006: 60% van de fondsen).
In het verleden zou de hoge mate van bescherming ook gezorgd kunnen
hebben voor de zogenaamde Dutch discount; Nederlandse bedrijven
zouden een lagere beurskoers hebben vanwege de beschermingsmaatregelen. Als gevolg van de beschermingsconstructies waren de aandeelhouders onvoldoende in staat om bestuurders scherp te houden en te
stimuleren om maximale resultaten te behalen. De positie van de
aandeelhouders is de afgelopen jaren versterkt door (1) aandeelhouders
meer rechten toe te kennen en (2) de mogelijkheden om gebruik te maken
van beschermingsconstructies (tegen vijandige overnames) te beperken.
Er is daardoor een andere machtsbalans ontstaan tussen bestuur,
commissarissen en aandeelhouders. Het Nederlandse corporate governance stelsel loopt daardoor nu meer in de pas met de internationale
stand van zaken op het gebied van corporate governance. Het verminderende gebruik – binnen dezelfde mogelijkheden tot gebruik – van deze
constructies is daarmee te plaatsen binnen het geven van een grotere rol
aan aandeelhouders, die bestuurders stimuleren om maximale resultaten
te behalen. De huidige stand van het Nederlandse systeem van corporate
governance verschaft besturen van ondernemingen nog steeds middelen
zich te weren tegen ongewenste overnames.
76
Hoe verklaart u de afname van de investeringsquote van 2008 op 2009?
Hoewel de financiële crisis in het buitenland al in 2007 begon, kreeg
Nederland hier pas vooral in de tweede helft van 2008 mee te maken.
Zelfs daarna duurde het even voordat financiële crisis haar volledige
effect op de reële economie had. Hoewel de Nederlandse economie al in
het derde kwartaal van 2008 kromp, kwam de grootste klap voor veel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

29

bedrijven pas begin 2009. Nederlandse bedrijven kregen te maken met
minder vraag naar hun producten. Dit resulteerde in een stijging van het
aantal faillissementen, vooral begin 2009. De investeringen die de
verdwenen bedrijven normaliter zouden hebben gepleegd vielen dus
vooral in 2009 weg.
Een ander effect van vraaguitval was dat bezettingsgraden daalden:
bedrijven kregen in 2009 in sterkere mate te maken met overcapaciteit dan
in 2008. Daardoor hadden zij minder reden om middels investeringen hun
productiecapaciteit uit te breiden, dan wel om bestaande kapitaalgoederen te vervangen. Vraaguitval maakte eveneens dat winsten in 2009
daalden ten opzichte van 2008. Daarmee werd het moeilijker om met
eigen middelen investeringen te financieren. Met name begin 2009
scherpten veel banken hun eisen voor kredietverlening aan, waardoor ook
externe financiering bemoeilijkt werd. De crisis veroorzaakte voor
bedrijven veel onzekerheid over hoe de toekomstige vraag naar hun
producten zich zou ontwikkelen. Het vertrouwen van producenten in de
industrie daalde in de tweede helft van 2008 al. Het producentenvertrouwen lag in 2009 echter gemiddeld lager dan in 2008. Dit kan een
neerwaarts effect op de investeringen hebben gehad.
77
Hoe is de afname van de investeringsquote van 2008 op 2009 te rijmen
met een positieve kredietgroei over die jaren?
Na het uitbreken van de kredietcrisis werden veel bedrijven geconfronteerd met het inzakken van de vraag naar hun product. Dit resulteerde er
enerzijds in dat veel bedrijven moesten interen op hun vermogen.
Anderzijds werd ook de gepercipieerde onzekerheid richting de toekomst
vele malen groter. Bedrijven, die niet snel genoeg hun kostenstructuur
konden aanpassen aan de gedaalde inkomsten moesten interen op hun
deposito’s of bankkrediet aanvragen om aan hun lopende verplichtingen,
zoals het uitbetalen van lonen, te kunnen voldoen. Belangrijker nog is dat
bedrijven gingen reageren op de veranderde vooruitzichten. De vraag was
ingezakt en de toekomstige vraag allerminst verzekerd. Daarnaast is een
aantal markten voor financiële producten effectief opgedroogd in het
dieptepunt van de crisis. Om het voortbestaan van de onderneming op de
korte termijn te kunnen blijven garanderen hebben veel bedrijven er dus
naar gestreefd grotere kasbuffers op de balans aan te houden. Dit hebben
ze enerzijds gedaan door kredieten af te sluiten, die ze niet hebben
geïnvesteerd, maar als kas op hun balans hebben gehouden. Anderzijds
hebben bedrijven hun investeringen naar achteren geschoven. Voor veel
bedrijven rendeerden deze namelijk minder gezien de lagere toekomstige
vraagverwachting. Hierdoor is in directe zin de investeringsquote gedaald.
Al met al hebben deze bewegingen ervoor gezorgd, dat de hoeveelheid
uitstaand krediet is verhoogd terwijl de investeringsquote is gedaald. Ten
slotte zij gewezen op statistische verschillen. Bij de positieve kredietcijfers,
is kredietverlening aan onroerend goed bedrijven meegenomen, terwijl
investeringen van deze bedrijven niet meetellen bij de berekening van de
investeringsquote.
78
Kunt u de ondernemersquote uitsplitsen naar gedwongen en vrijwillige
zelfstandigheid? Heeft u cijfers over de productiviteit(sgroei) of het
inkomen van de nieuwe ondernemers? Kunt u hier een verdeling van
geven?
Helaas kan de ondernemersquote niet uitgesplitst worden naar
gedwongen en vrijwillige zelfstandigheid. Wel geeft in onderzoek van EIM
en Bureau Bartels (2008) 95% van de ondervraagde ZZP’ers aan dat men

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

30

uit eigen vrije keuze zelfstandig ondernemer is geworden. 2% geeft aan
dat de voormalig werkgever alleen nog maar werk wilde aanbieden als de
respondent zelfstandig zou worden. Overigens blijkt bij een grotere groep
(zo’n 10%) de werkgever er wel over te beginnen, of de keuze te stellen
zonder dat er sprake is van dwang. Er lijkt dus bij zo’n 2% van de zzp’ers,
of zo’n 1½% van alle zelfstandigen, sprake te zijn van gedwongen
zelfstandigheid.
In het onderzoek wordt aangegeven dat zzp’ers tegen wil en dank relatief
vaker voorkomen in de bouw en de industrie. Voor wat betreft de
bouwsector wordt deze conclusie ondersteund door het EIB onderzoek
(2010) naar zzp’ers in de bouw. Als reden om zelfstandige te worden meldt
driekwart van de zzp’ers dat «zelf graag te hebben gewild». Een vijfde zegt
door de omstandigheden tot die keuze te zijn gedwongen en minder dan
5% voelt zich echt gedwongen. Overigens blijken «gedwongen» zzp’ers
niet minder succesvol dan «niet-gedwongen» zzp’ers.
In de achterbanversie van het SER-advies over de positie van zelfstandig
ondernemers (28 september 2010) zijn twee tabellen opgenomen die
inzicht bieden in het inkomen en productiviteitsgroei van zelfstandig
ondernemers. 60 % van de zzpers (IB-ondernemers zonder personeel)
heeft een winst van op of onder het minimuminkomen. 30 % heeft een
winstinkomen dat gelijk is of hoger is dan een modaal inkomen. 10 %
heeft een winstinkomen dat hoger is dan twee maal modaal. Ook blijkt dat
45 % van de zzp’ers loon of pensioen heeft naast het winstinkomen en dat
bij lagere winst sprake is van grotere groep met ander inkomen. Het
hebben van een laag inkomen blijkt niet voorbehouden te zijn aan
startende ondernemers.
79 en 81
Wat is de verwachte benutting in 2011 ten aanzien van het instrument
borgstellingsregeling Scheepsnieuwbouw?
Wat zijn de kosten en opbrengsten van de borgstellingsregeling
scheepsnieuwbouw?
Na eerder intensief overleg met de banken over de regeling verwacht ik
dat de doorgevoerde wijzigingen in het instrument per 2011 ingaan en tot
benutting van het instrument leiden. De nieuwe opzet ligt thans nog bij de
Europese Commissie voor. Een definitieve reactie wordt voor het einde
van dit jaar verwacht. Gegeven het feit dat het instrument nog een
aanloopperiode zal kennen en zal zich moeten bewijzen in 2011. Van de
Borgstelling Scheepsnieuwbouw is dus nog geen gebruik gemaakt. De
banken willen de regeling in de oorspronkelijke opzet niet uitvoeren. Er
heeft zeer intensief overleg plaats gevonden met de banken, wat er toe
moet leiden dat begin 2011 een nieuwe, voor de banken acceptabele
regeling tot stand komt. Bijgevolg zijn er op dit moment geen kosten en
opbrengsten aan de regeling verbonden behalve initiële kosten van
ondersteuning.
80
Zit er voldoende geld in Besluit subsidies regionale investeringsprojecten
voor de projecten die in de pijplijn zitten in Limburg en Noord-Nederland?
Waarom stopt het Besluit subsidies regionale investeringsprojecten
ineens in 2014 en wat komt er voor in de plaats?
Tot op dit moment zijn 8 aanvragen ingediend. Daarvan zijn vijf in
behandeling genomen. Van de resterende drie is inmiddels duidelijk dat
één project niet doorgaat; één project doorschuift naar 2011; onduidelijk is
of de derde aanvraag zich (op tijd) gaat kwalificeren. Daarmee lijkt
voldoende budget beschikbaar om deze aanvragen te committeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

31

Daarnaast is er contact met een aantal ondernemers die overwegen te
investeren in Limburg en Noord Nederland. Onduidelijk is of en in welke
mate dit nog in 2010 gaat leiden tot aanvragen.
Het Besluit Regionale Investeringsprojecten is een regionale investeringssteunregeling.
Staten mogen binnen het raamwerk dat de Europese Commissie daarvoor
heeft ontwikkeld; de Richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen
2007–2013, de algemene Groepsvrijstellings-verordening (EU nr. 800/2008)
en de goedkeuring van de regionale steunkaart, steun geven aan
bedrijfsinvesteringen. Deze goedkeuring geldt voor de periode 2007–2013.
De Europese Commissie heeft nog geen beleid ontwikkeld voor de
periode daarna; Ook het Kabinet heeft daarover nog geen besluit
genomen.
82
Waarom wordt de borgstelling voor kleine kredieten ten behoeve van
gevestigde ondernemers niet verlengd tot en met eind 2011? Kan het
risico inzichtelijk worden gemaakt ten aanzien van de BMKB? Wat is het
verwachte schadebedrag als gevolg van het niet kunnen terugbetalen van
de kredieten?
In het kader van de voorbereiding van de begroting is nagegaan welke
tijdelijke stimuleringsmaatregelen beslist verlengd zouden moeten
worden. Dit omdat de overheid waar mogelijk maatregelen wil afbouwen
om het huishoudboekje van de Staat op orde te brengen.
Bancaire financiering van zittende bedrijven in het mkb is altijd minder
problematisch geweest in vergelijking met de financiering van starters en
innovatieve bedrijven. Nu de economie weer in beter vaarwater komt is
besloten om eind 2010 het tijdelijk verhoogde borgstellingsniveau van
80% terug te brengen tot het voordien bestaande niveau van per saldo
45%1.

1
Bij de BMKB wordt een borgstellingskrediet
verstrekt als de bank daarnaast een minstens
even groot krediet zonder borgstelling
verstrekt. Over het borgstellingskrediet wordt
een garantie van 90% gegeven. De borgstelling betreft dus 90% van 50% van het totale
krediet.
2
Banken zijn niet verplicht de omvang van de
onderneming op te geven. Van de banken die
digitaal hun informatie verstrekken, is wel
informatie ontvangen over de bedrijfsgrootte.
Er is geen aanleiding om aan te nemen dat het
totaalbeeld in belangrijke mate afwijkt.

De BMKB is een gemiddeld licht verlieslatende regeling. Historisch werd
een netto verlies geleden van circa 1,5 procent van de verleende
garanties. In 2009 en 2010 zijn de verliezen aanmerkelijk hoger, namelijk
5% á 6%. Het nettoverlies op de BMKB was in 2009 € 35,5 mln en zal in
2010 ca € 25,7 bedragen, wanneer we de cijfers over het eerste halfjaar
extrapoleren.
Het percentage van 1,5% is het gemiddelde van lagere percentages in
periodes van hoogconjunctuur en hogere percentages bij laagconjunctuur. Het percentage faillissementen ligt in de jaren 2009 en 2010 ook
op een niveau, dat aanmerkelijk hogere schades bij de BMKB in de rede
liggen. De indruk bestaat echter dat andere dan conjuncturele factoren
een rol spelen, waarbij gedacht wordt aan de veronderstelde ruime
kredietverlening van de banken voor de crisis.
Het onderzoek naar deze eventuele niet-conjuncturele factoren wordt
meegenomen in de recent gestarte evaluatie van de BMKB. Naar
verwachting zal deze evaluatie voor het eind van 2010 afgerond worden.
Met dit antwoord doe ik de toezegging van minister de Jager aan het lid
van uw Kamer de heer Slob gestand om te informeren over de schades op
de BMKB en de timing van het onderzoek.
83
Kunt u het gebruik van de BMKB uitsplitsen naar bedrijfsgrootte?
Van ruim 50%2 van de bedrijven onder de BMKB is het aantal fte bekend.
De verdeling daarvan is als volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

32

84
Hoe wordt de afname van de benutting van de BMKB van 2008 op 2009
verklaard?
De BMKB is gericht op nieuwe financieringen. Tijdens de crisis was veel
meer dan evenredig sprake van herfinancieringen. Daarom is in een
dergelijke periode het gebruik van de regeling ook aanmerkelijk lager. In
2008 was tot september nog geen sprake van een crisis en was de
benutting in die periode per maand bijzonder hoog. In het laatste deel van
2008 en de eerste helft van 2009 liep de benutting als gevolg van de
hiervoor genoemde factoren fors terug. Daarna trad, mede als gevolg van
de verruimingen van de regeling herstel in, dat in het huidige recordgebruik uitmondt.
85
Waarom is de streefwaarde bij de groeifaciliteit verdubbeld ten opzichte
van 2009? Wat is de verwachte benuttig van deze groeifaciliteit?
De streefwaarde van de Groeifaciliteit is verhoogd omdat het de
verwachting is dat het gebruik van deze faciliteit fors zal toenemen. In het
kader van de crisis is de Groeifaciliteit tijdelijk verruimd waarbij de
overheid nu garant staat voor maximaal € 12,5 mln per bedrijf. De
verwachting is dan ook, mede gezien het aantal participatiemaatschappijen dat in 2010 tot de Groeifaciliteit is toegetreden, dat deze tijdelijke
verruiming tot een flinke groei van het gebruik van de Groeifaciliteit zal
leiden. Voor 2011 is het de verwachting dat er rond de € 80 mln gegarandeerd zal worden met de Groeifaciliteit. De feitelijke benutting hangt af
van groei- en overnameplannen van het bedrijfsleven, en is daarmee
nauw verbonden met de ontwikkeling van de conjunctuur.
86
Kan de regering toelichten waarom de tijdelijke verruiming van de
tijdelijke Regeling Garantie Ondernemingsfinanciering in 2011 wordt
voortgezet, terwijl er voor 2010 een onderuitputting is voorzien? Hoe
groot zal de onderuitputting van de tijdelijke regeling Garantie Ondernemingsfinanciering in 2010 volgens de huidige verwachtingen zijn? Wat
was de reden daarvoor? Hoe groot is de totale garantieruimte van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

33

tijdelijke regeling Garantie Ondernemingsfinanciering voor 2011? Is er een
plafond en of streefwaarde?
De Tijdelijke Regeling Garantie Ondernemingsfinanciering is begin 2009
opgezet als een vangnet voor het geval banken niet in staat zouden blijken
ook grotere, in de kern gezonde bedrijven, te financieren. Gezien de
aanhoudende problematische situatie ten aanzien van bedrijfsfinanciering
is de regeling in 2010 voortgezet. De regeling voorziet in een behoefte. Er
is sprake van een toenemend gebruik: in 2010 ongeveer het dubbele van
het gebruik in 2009. Gezien het nog prille herstel van de economie is het
onverstandig om de verruimingen nu al geheel terug te draaien, Daar
komt bij dat bij economisch herstel de vraag naar financiering zal
toenemen omdat bedrijven, naar verwachting van het CPB, in 2011 weer
zullen gaan investeren. Gezien de problemen waar banken nog steeds
mee kampen bestaat de kans dat banken, mede gezien het vooruitzicht
van hogere kapitaal- en liquiditeitseisen van toezichthouders, in 2011
problemen zullen ondervinden om geheel te voldoen aan de stijgende
vraag.
Voor de benutting van deze regeling geldt geen streefcijfer: indien de
banken de financiering zelf voor hun rekening kunnen nemen zonder
garantie zal er geen gebruik van gemaakt worden. De regeling is zo
opgezet, met name door de hoogte van de garantiepremie, dat banken
hier alleen gebruik van zullen maken indien zij niet in staat zijn om zonder
garantie te lening te verstrekken. Het plafond voor de regeling is voor de
jaren 2009–2011 bij elkaar € 1,5 mrd. Naar verwachting is daarvan eind
2010 tussen de € 800 mln en € 900 mln benut, zodat voor 2011 dus nog
€ 600 mln à € 700 mln resteert.
87
Wat zijn per saldo de uitgaven voor de Groeifaciliteit/Garantie
Ondernemingsfinanciering?
Beide regelingen zijn kostendekkend. Zij zijn ook opgezet als regelingen
die geen staatsteun mogen bevatten. Daarom moet daarvoor op grond
van de Europese regels een premie worden berekend die alle kosten van
de garantie moet dekken: met name de verliezen die financiers bij de
overheid claimen indien bedrijven door de overheid gegarandeerde
financiering niet kunnen aflossen en de kosten van uitvoering. De netto
opbrengsten van de Groeifaciliteit in 2009 en de eerst helft van 2010
bedragen – € 0,7 resp. + € 1,2 mln. De netto opbrengsten van de Garantie
Ondernemingsfinanciering in 2009 en 2010 bedragen + € 1,4 mln resp.
+ € 6,2 mln. Dit is het saldo van ontvangen premies en uitbetaalde
verliesdeclaraties voor 2010 berekend op basis van een extrapolatie van
het eerste half jaar.
88
Wanneer gaat Qredits op eigen benen staan? Zijn daar concrete afspraken
over gemaakt met de stichting en banken? Op basis van welke criteria zal,
na de evaluatie die begin 2011 aan de Kamer wordt aangeboden, worden
besloten om Qredits voort te zetten? Is dat het succes van het instrument
of de mate van zelfstandigheid?
Het streven is om microfinanciering zo veel mogelijk onafhankelijk van de
overheid te laten worden. Deze zomer is met betrekking tot Qredits een
eerste stap in die richting gezet. De BNG, ING, Rabobank, en AMN Amro
hebben leningen van in totaal € 30 mln aan Qredits verstrekt. Daarmee is
zeker gesteld dat Qredits voorlopig microkredieten kan verstrekken.
Bij de evaluatie van de financieringspilots (Qredits en de SZW-borgstellingsregeling) staat de vraag centraal in hoeverre de pilots een oplossing
bieden voor het marktfalen dat zich voor doet bij de verstrekking van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

34

kleine kredieten (< 35 000 euro) aan zowel uitkeringsgerechtigden als
niet-uitkeringsgerechtigden. Hierbij wordt o.a. gekeken naar de opzet/
efficiëntie van de organisatie, het succes en effecten van de pilots (voor
zover de effecten nu al meetbaar zijn), de mate waarin de doelgroep
bereikt wordt, maar ook naar de mogelijkheden voor landelijke uitrol en
de mate van zelfstandigheid of duurzaamheid van het model. Op basis
van deze criteria wordt besloten of en in welke vorm de verstrekking van
microkredieten de komende jaren voortgezet gaat worden.
89
Welke gevolgen, uitgedrukt in procenten van de doelstelling, heeft de
vertraagde behandeling van de vereenvoudig van de loonheffing en de
vertraagde invoering van de Wabo voor de administratieve lastenreductie? Klopt de veronderstelling dat de doelstelling van 25 procent
administratieve lastendruk vermindering in 2011 niet gehaald gaat
worden? Welke concrete maatregelen worden in 2011 genomen om de
doelstelling van 25 procent administratieve lastenvermindering in 2011 te
halen?
Al met al heeft de voortvarende aanpak van administratieve lasten voor
bedrijven een forse reductie gerealiseerd. Het programma loopt door en
zal tot eind 2011 ongeveer 20% reductie van administratieve lasten voor
bedrijven realiseren, met maatregelen die eerder door het kabinet zijn
genomen en in de komende periode zullen worden uitgevoerd (zoals de
verkorte winstaangifte, elektronisch factureren, het afschaffen van de
kaderregeling AO/IC en de eigen verklaring bij aanbesteden). Daarnaast
zijn nog maatregelen voorbereid waarover nog door de Staten-Generaal
moet worden besloten (zoals de vereenvoudiging van de risico inventarisatie & evaluatie (RI&E), de werkkostenregeling en het BV-recht). Met deze
maatregelen kan de reductie oplopen tot ongeveer 22%.
De loonheffingen kunnen sterk worden vereenvoudigd, daar zijn verschillende maatregelen voor nodig. Hiervoor ligt het wetsvoorstel Uniformering Loonbegrip in de Tweede Kamer, dit wetsvoorstel is controversieel
verklaard. De potentiële structurele besparing van administratieve lasten
die hiermee samenhangt, bedraagt circa € 380 mln. Op het totaal van het
reductieprogramma betreft het hier ruim 4%. Afhankelijk van de behandeling van het wetsvoorstel kunnen deze besparingen ook worden
gerealiseerd.
Bij de Wabo is de verwachte besparing € 105,5 mln (ruim 1%). De WABO
is 1 oktober 2010 ingevoerd en is meegenomen in de reductie van
administratieve lasten voor 2010.
90
Hoeveel budget is in 2011 beschikbaar voor het instrument Veiligheid
Kleine Bedrijven om 10 000 aanvragen te kunnen honoreren? Is dat 5,6
miljoen euro? Is dat naar verwachting een knellend budget? Klopt het
getal van 10 000 ondernemers nog wel? Hoe kan dit van 5,6 miljoen euro?
Kunnen de ondernemers nog steeds in aanmerking komen voor een
subsidie van maximaal 1 000,- euro?
Op de EZ-begroting is binnen het artikel stimuleren meer en beter
ondernemerschap voor 2011 € 5 mln gereserveerd voor de regeling
Veiligheid Kleine Bedrijven. Hieraan zal bij Voorjaarsnota nog € 5 mln
door Justitie worden toegevoegd. Hiermee blijft een adequaat budget
bestaan om de regeling in 2011 te continueren. De maximale vergoeding
per ondernemer blijft gehandhaafd op € 1000. Een en ander vanzelfsprekend onder voorbehoud van nadere besluitvorming door het nieuwe
kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

35

91
Waarom is de streefwaarde van het Subsidieprogramma KennisExploitatie zo opvallend laag?
De SKE is één van de actielijnen van het TechnoPartner-programma. De
effectiviteit van dit programma wordt gemeten aan de hand van de totaal
gerealiseerde omzet van door het TechnoPartner-programma ondersteunde technostarters. Deze indicator verschaft informatie over zowel het
aantal technostarters als de kwaliteit (succes) van de technostarters. De
invloed van het TechnoPartnerprogramma wordt ingeschat op 35 procent
(te weten € 450 miljoen) van de totale omzetgroei gerealiseerd door
technostarters in 2010 ten opzichte van 2003. Voor wat betreft het aantal
technostarters uit de SKE is bij aanvang van het programma de streefwaarde vastgesteld op 180 technostarters. In de afgelopen jaren is een
stijgende lijn zichtbaar.
Aantal technostarters uit de SKE, streefwaarde is ieder jaar 180 technostarters:
2006: 70
2007: 144
2008: 197
2009: 494
Streefwaarde 2010: 180
Het subsidieprogramma zal in 2011 worden geëvalueerd. De effectiviteit
wordt dan ook op basis van de beoogde effecten – zie boven – beoordeeld. Het ligt dan niet in rede dat de streefwaarde in de tussenliggende
periode aan te passen.
92
Klopt de 6,5 procent administratieve lastenvermindering die voortvloeit
uit de verdere toepassing van de Eigen Verklaring en voorziene inwerkingtreding van de Aanbestedingswet? De Aanbestedingswet is toch nog lang
niet aangenomen?
De prognose gaat uit van aanname van het wetsvoorstel voor een nieuwe
Aanbestedingswet. Het wetsvoorstel voor een nieuwe Aanbestedingswet
is in juli aan de Tweede Kamer ter behandeling aangeboden. De precieze
datum van inwerkingtreding is afhankelijk van de voortgang van de
behandeling in de Tweede en Eerste Kamer. Zodra het wetsvoorstel van
kracht is, levert dat nog een substantiële vermindering van de administratieve lasten op. Daarnaast worden in 2011 nog enkele andere maatregelen
op het gebied van energie en telecom ingevoerd, die ook nog een kleine
AL-reductie betekenen. Uiteindelijk komt EZ in 2011 dan uit op 31,5%
AL-reductie gerekend vanaf 2007.
93
Wat is de stand van zaken rond de regeldruk voor de sector watersport/de
watersportbedrijven? Welke capaciteit is er binnen het ministerie van
Economische Zaken beschikbaar voor de sector en hoe wordt de
samenwerking en afstemming met de sector ingevuld?
De toeristisch-recreatieve sector, waaronder ook watersport, profiteert van
algemene maatregelen die het Kabinet heeft gerealiseerd op het gebied
van vermindering regeldruk. Zo geldt voor horeca-ondernemers bijvoorbeeld dat er één inspectieloket is als aanspreekpunt voor het rijkstoezicht
en vier verschillende inspectiebezoeken geïntegreerd zijn in één basisinspectie per jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

36

Daarnaast profiteert de sector van het afschaffen van de eerstedagsmelding, het elektronisch kunnen verzenden van facturen, het verschuiven
van de ziekmelding van werknemers aan UWV van de 13e naar 42e week.
Specifiek voor de watersportsector is er een branchewijzer op het
ondernemersloket voor bedrijven (www.antwoordvoorbedrijven.nl)
ingericht met informatie over wet- en regelgeving, toezicht en vergunningsvereisten. Daarnaast is er een nieuwe waterwet, waardoor zes
vergunningstelsels zijn gebundeld tot één en is in veel gevallen de
vergunningplicht vervallen en hoeft een bedrijf zich enkel te houden aan
algemeen geldende regels.
Er is een overleg gestart met het ministerie van LNV en de Nationale Raad
voor toerisme, recreatie, horeca en vrije tijd, «Gastvrij Nederland», om te
bezien hoe de regeldruk voor de toeristisch-recreatieve sector verder kan
verminderen. Gastvrij Nederland stelt een sectorvisie op. De HISWA, de
branchevereniging van de watersport, is daar als onderdeel van Gastvrij
Nederland direct bij betrokken.
94 en 100
Hoe ziet het programma en de aanpak voor 2011 van het subsidieprogramma Pieken in de Delta eruit? Waarom dalen de gereserveerde
verplichtingen voor Pieken in de Delta van 206,6 miljoen euro in 2010 naar
92,6 miljoen euro in 2011? Hoe staat dit bedrag in verhouding tot het
aantal initiatieven in de markt? Is (wederom) overvraging van budgetten
te verwachten? Waarom worden geen prestatie-indicatoren voor het
subsidieprogramma Pieken in de Delta ontwikkeld die meer zeggen over
de effectiviteit/resultaat van het beleid, bijvoorbeeld uitgelokte investeringen en of arbeidsplaatsen?
Waarom worden geen prestatie-indicatoren voor het subsidieprogramma
Pieken in de Delta ontwikkeld die meer zeggen over de effectiviteit en of
resultaat van het beleid, bijvoorbeeld uitgelokte investeringen en of
arbeidsplaatsen?
De Pieken in de Delta regeling is recent geëvalueerd en de resultaten
daarvan zijn aan de Tweede Kamer aangeboden (Tweede Kamer vergaderjaar 2009–2010, 32 123 XIII, nr. 62). Naast positieve bevindingen in de
evaluatie ten aanzien van effectiviteit en efficiëntie wordt een aantal
aanbevelingen voor verbetering gedaan die worden uitgewerkt om door
te voeren in 2011. Aanpassingen die worden voorbereid hebben
betrekking op verbetering communicatie richting potentiële indieners,
harmonisering van de programma’s, uniformering van de uitvoering,
versterking van economische relaties tussen de programma’s en
aanscherping van programma- en actielijnen. Uitgangspunt blijft een
gezamenlijke regeling van het Rijk en decentrale overheden voor de
programmagebieden Noord, Oost, Zuid-Oost, Zuid-West, Zuidvleugel en
Noordvleugel, waaraan Rijk en decentrale overheid ieder voor de helft aan
middelen beschikbaar stellen.
Voor de regeling Pieken in de Delta blijven de gereserveerde verplichtingen gelijk. Daarnaast zijn voor Pieken in de Delta in het jaar 2010
verplichtingen aangegaan voor projecten in het kader van Sterke Regio’s
en Nota Ruimte. Deze middelen komen uit het FES en hebben hierdoor
een eenmalig karakter.
In het verleden waren PiD budgetten gemiddeld genomen overvraagd.
Volgend jaar is in verband met het aflopen van de huidige regeling één
grotere tender voorzien in plaats van twee kleinere tenders zoals
gebruikelijk. Hoewel de vraag naar een PiD bijdrage vanuit het bedrijfs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

37

leven groot blijft is door het aantal tenders te verminderen de verwachting
dat de tender 2011 niet overvraagd zal zijn.
De prestatie-indicatoren voor Pieken in de Delta geven een beeld van het
aantal aanvragen en van de uitgelokte investeringen en zijn tijdig
beschikbaar om gerapporteerd te worden in de verantwoording in het
jaarverslag. Uit de recente evaluatie van Pieken in de Delta blijkt ten
aanzien van effectiviteit dat de eerste korte termijn effecten al zichtbaar
zijn. Deze hebben betrekking op de verbeterde samenwerking en
kennisdeling tussen overheid, kennisinstellingen en bedrijven, versterking
van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en het ontstaan van
nieuwe producten en diensten. Verwachtingen ten aanzien van de lange
termijn, zoals beter opgeleid en gekwalificeerd personeel, de vestiging
van nieuwe bedrijven en het realiseren van kwalitatief goede en concurrerende producten en diensten zijn positief. Over de efficiëntie wordt in de
evaluatie positief geoordeeld; het uitvoeringsproces verloopt goed. Sinds
2006 zijn er verschillende verbeterslagen gemaakt. Zo is de snelheid
waarmee het subsidieproces verloopt (doorlooptijd) sterk gedaald. De
uitvoeringskosten komen overeen met vergelijkbare regelingen.
95
Waarom is het bij Pieken in de Delta zo dat na de regio, ook de regering
nog een goedkeurend stempel moet geven? Hoe zijn de projecten van het
subsidieprogramma Pieken in de Delta tot nu toe uitgepakt?
Pieken in de Delta is een gezamenlijk programma van mijn ministerie en
decentrale overheden. Samen zorgen ze voor de financiering van
projectaanvragen via eigen procedures. Samen met het bedrijfsleven en
kennisinstellingen zijn mijn ministerie en decentrale overheden, in
zogenaamde programmacommissies, verantwoordelijk voor het advies
over de rangschikking van projecten. Op basis van dit advies besluit het
kabinet over het al dan niet toekennen van een subsidie en op basis
hiervan besluiten decentrale overheden vervolgens over het toekennen
van cofinanciering.
Zie voor het tweede deel van de vraag het antwoord op vraag 94.
96
Hoe verhoudt de subsidietaakstelling van 5 miljoen euro op pagina 54 zich
tot de 1 miljoen euro van pagina 12?
De reeks in de tabel op pagina 54 heeft betrekking op de verplichtingenraming. Bij de verwerking van de taakstelling is ervan uitgegaan dat een
verplichting in 5 jaar (20% per jaar) wordt uitgefinancierd. In de tabel op
pagina 12 staat derhalve het kaseffect van het eerste jaar (2011).
Zoals aangegeven in de EZ-begroting, zullen deze kortingen op een later
moment toegewezen worden aan specifieke instrumenten. Hiervoor is
gekozen om het mogelijk te maken de concrete invulling te verrichten in
het perspectief van het regeerakkoord van het komende kabinet. Uw
Kamer zal nog voor de begrotingsbehandeling worden geïnformeerd over
de concrete invulling voor het begrotingsjaar 2011.
97
Klopt het dat de bedragen in de tabel suggereren dat flink gekort wordt op
Pieken in de Delta? Hoe is de benutting van Pieken in de Delta geweest?
Wat is de effectiviteit en doelmatigheid van Pieken in de Delta?
In de tabel op pagina 54 is een deel van de taakstelling van € 3,2 mrd
verwerkt op artikel 3, operationeel doel 3. De taakstelling is nog niet
concreet toegedeeld aan een beleidsinstrument, omdat nog niet besloten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

38

is op welk instrument zal worden omgebogen. De bedragen in de tabel
suggereren dus niet dat er flink gekort wordt op Pieken in de Delta.
Uit de recente evaluatie van Pieken in de Delta blijkt ten aanzien van
effectiviteit dat de eerste korte termijn effecten al zichtbaar zijn. Deze
hebben betrekking op de verbeterde samenwerking en kennisdeling
tussen overheid, kennisinstellingen en bedrijven, versterking van de
aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en het ontstaan van nieuwe
producten en diensten. Verwachtingen ten aanzien van de lange termijn,
zoals beter opgeleid en gekwalificeerd personeel, de vestiging van nieuwe
bedrijven en het realiseren van kwalitatief goede en concurrerende
producten en diensten zijn positief. Over de efficiëntie wordt in de
evaluatie positief geoordeeld; het uitvoeringsproces verloopt goed. Sinds
2006 zijn er verschillende verbeterslagen gemaakt. Zo is de snelheid
waarmee het subsidieproces verloopt (doorlooptijd) sterk gedaald.
Voor antwoord t.a.v. de benutting, effectiviteit en doelmatigheid van PiD
zie het antwoord op vraag 94.
98
Klopt het dat flink gekort wordt op de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen, zoals de getallen in de tabel suggereren?
Het gaat hier om eenmalige kapitaalstortingen vanuit EZ aan LIOF en Oost
NV in 2009. De EZ-basissubsidie voor de ROMs voor een drietal kerntaken,
te weten ontwikkelen & innoveren, aanleg & herstructureren bedrijventerreinen en het bevorderen van investeren, blijft ongemoeid.
99
Om welke reden zijn er bij de post «Andere gebiedsgerichte bijdragen»
geen verplichtingen opgenomen voor 2011 en 2012 maar wel weer voor
2013 en daarna?
Er is voor deze post een verplichtingenbudget van € 150 miljoen euro.
Voor deze post stonden de middelen aanvankelijk in het ritme 5, 5, 5, en
daarna 15 mln per jaar op de EZ begroting. Echter omdat in 2009 en 2010
al een aantal projecten met een stevig budgettair beslag gecommitteerd
zijn is het ritme voor 2011, 2012 en verder aangepast. Het totaal budget
voor de periode 2009–2020 blijft gelijk, zijnde € 150 mln euro.
101
Kan een nadere uitleg gegeven worden over de onduidelijke zin: «... het
leggen van relaties tussen kristallisatiepunten binnen Nederland en over
de grenzen om schaalvoordelen te creëren, spillovers te benutten en
versnippering tegen te gaan»?
Pieken in de Delta richt zich op het versterken van economische clusters
van sectoren van nationaal belang. Deze zijn per programmagebied
geïdentificeerd. Een aantal clusters is in verschillende landsdelen
geografisch geconcentreerd en overstijgt daarmee de grenzen van een
programmagebied. Voor de programmering en uitvoering van Pieken in
de Delta betekent dit dat afstemming plaats moeten vinden over de
grenzen van de programmagebieden heen, waarbij activiteiten elkaar
kunnen versterken, versnippering -door op verschillende locaties hetzelfde
te stimuleren- wordt verminderd en kennis en ervaring binnen en tussen
sectoren wordt aangeboord (benutten van spillovers).
102
Wat zijn de plannen voor 2011 met betrekking tot de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen? Kunnen zij bestaande activiteiten doorzetten? Zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

39

de projecten in het kader van grensoverschrijdende samenwerking,
waarvoor in 2009 additionele middelen nodig waren, afgerond?
EZ en provincies zijn in overleg met de regionale ontwikkelingsmaatschappijen momenteel over het overgangsjaar 2011; in principe kunnen
de regionale ontwikkelingsmaatschappijen doorgaan met hun bestaande
activiteiten en worden zij afgerekend op dezelfde prestatie-indicatoren; op
basis van de evaluatie ROMs wordt wel een aantal verbeteringen
doorgevoerd (synergie, uniformiteit); de projecten voor grensoverschrijdende samenwerking zullen naar verwachting in 2010 of 2011 van start
gegaan; gelet op de looptijd van dergelijke projecten is geen van deze
projecten afgerond in 2010.
103
Wat zijn de effecten op het toerisme in Nederland, gemeten in procenten,
van het programma Holland Promotie?
Ik wijs u graag op de toelichtende brief die u afgelopen zomer van mij
heeft ontvangen naar aanleiding van de behandeling van de Voortgangsrapportage van de Toerismebrief in de Tweede Kamer, Kamerstuk 26 419,
nr. 42. In deze brief ga ik ondermeer in op de effectmeting van de
individuele NBTC campagnes, zoals de internationale «Value for Money»
campagne (Nederland biedt waar voor je geld) en de binnenlandcampagne «Familie Lekkerweg». De effecten van deze campagnes waren
zondermeer positief: Zo bedroegen de publiekprivate investeringen in de
«Value for Money» campagne in één miljoen euro per jaar in 2008 en
2009. De extra bestedingen in Nederland dankzij deze campagnes
bedroegen respectievelijk € 6 en € 9 miljoen. De publiekprivate investeringen in de campagne «Familie Lekkerweg» bedroegen ca. € 350 000. De
campagne leidde tot € 2 miljoen aan directe extra bestedingen.
104
Waarom heeft het binnenlands toerisme niet meer gestalte gekregen,
zoals de Tweede Kamer wenst?
Laat ik voorop stellen dat ik het binnenlands toerisme erg belangrijk vind.
Maar de bevordering van het binnenlands toerisme vind ik niet primair de
taak van de Rijksoverheid.
Het Rijk richt zich primair op de bevordering van het inkomend toerisme.
Het ministerie van EZ investeert daarom jaarlijks ruim 16,5 miljoen euro in
de Holland Promotie van het NBTC. Daarmee worden de Nederlandse
bestemmingen in het buitenland onder de aandacht gebracht. Het
binnenlands toerisme is goed te stimuleren door provincies, gemeente,
toeristische regio’s en het bedrijfsleven zelf. Dat gebeurt ook actief. Het
NBTC initieert en coördineert overigens promotieactiviteiten gericht op
het eigen land, waarop regio’s, steden en het bedrijfsleven kunnen
aanhaken. Een voorbeeld daarvan is de succesvolle campagne «Familie
Lekkerweg». Het NBTC voert deze campagne dit jaar voor de tweede keer
uit in samenwerking met VVV Nederland, Koninklijke HORECA Nederland,
RECRON en weekblad Margriet.
105
Wat is de stand van zaken met betrekking tot de product markt combinatie
voor de watersport?
Het NBTC is begin dit jaar met de voorbereiding van de product markt
partner combinatie (PMPC) watersport gestart. Daarvoor is het NBTC in
samenwerking met de watersportprovincies en sector een onderzoek
gestart naar de omvang, de potentie en het imago van Nederland als
bootvakantieland in Nederland en Duitsland. Op basis van het onderzoek,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

40

zal het NBTC in samenwerking met de watersportpartners een marketingstrategie voor de PMPC watersport uitwerken. Daarbij wordt besloten
op welke markten en voor welke doelgroepen het NBTC de PMPC
watersport zal inzetten, en in hoeverre de watersportpartners financieel
zullen bijdragen.
Het NBTC verwacht dat de PMPC watersport op uiterlijk 1 januari 2011
operationeel zal zijn.
106
Wat zou de energie-intensiteit zijn als de energie-intensieve industrie niet
wordt meegeteld, dan wel gecorrigeerd wordt naar EU-gemiddelde?
Een cijferbeeld van de energie-intensiteit exclusief de energie-intensieve
industrie is niet bekend, daar deze cijfers in de rapportage van Eurostat
ontbreken. Ook een Europese vergelijking van de gevraagde energieintensiteit op grond van een alternatieve statistiek is onbekend.
107
Waardoor is de toename van het aantal storingsminuten in 2009 ten
opzichte van 2008 te verklaren?
Het aantal storingsminuten is tussen 2008 en 2009 gestegen van 22
minuten naar 26,5. Het gemiddeld aantal storingsminuten is sterk
afhankelijk van het aantal grote storingen dat zich voordoet. De netbeheerders hebben aangegeven dat in 2009 één zeer grote storing
plaatsvond, in de regio Tiel, Zaltbommel en omgeving. Deze storing
verklaart twee minuten van de 26,5 storingsminuten van 2009. Het aantal
storingsminuten in 2009 was 2,5 minuten lager dan het gemiddelde over
de afgelopen vijf jaar.
108
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
kernenergie en waar het in de begroting is opgenomen? Hoeveel
kilowattuur wordt hiermee geproduceerd?
Onder artikel 4 van de EZ-begroting is een bedrag van circa € 17 miljoen
voorzien voor uitgaven in het kader van het kernenergieonderzoek. Het
exacte bedrag zal worden vastgesteld bij de subsidieverlening aan NRG
voor het jaar 2011. In het kader van dit onderzoek vindt geen elektriciteitsproductie plaats.
109
Zijn er nog subsidieregelingen of belastinguitgaven die het gebruik van
fossiele brandstoffen (de facto) subsidiëren? Zo ja, welk bedrag is
hiervoor gereserveerd en waar is dit in de begroting opgenomen?
Er zijn geen subsidies in de begroting van EZ opgenomen die het gebruik
van fossiele brandstoffen specifiek subsidiëren. In de Miljoenennota 2011
zijn de volgende belastinguitgaven opgenomen in de sfeer van de
energiebelasting en de dieselaccijns. Het doel van deze verminderde
belastingtarieven is primair het verminderen van de belastingdruk voor
specifieke groepen om redenen van internationale concurrentie
(landbouwbedrijven) of de beperkte draagkracht (non-profitorganisaties).
Daarnaast weerspiegelt de tariefdifferentiatie tractoren en mobiele
werktuigen het verlaagde accijnstarief voor het verbruik anders dan voor
het wegverkeer, de laagbelaste halfzware olie (rode diesel incl.
huisbrandolie).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

41

MN 2011, bijlage 5, Tabel 5.4.2. relevante belastinguitgaven, mln euro.

Energiebelasting
Verlaagd tarief op aardgas glastuinbouw
Teruggaaf kerkgebouwen
Teruggaaf non-profit
Vrijstelling grootverbruik in de
energiebelasting
Accijnzen
Tariefdifferentiatie tractoren en
mobiele werktuigen

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

86
6
20

92
7
27

91
7
29

91
8
32

92
8
35

92
9
37

92
9
39

8

8

8

8

8

8

241

250

261

272

285

298

208

Bron: Miljoenennota 2011, ministerie van Financiën.

110
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
innovatie van alternatieve energie? Welke voorwaarden worden hieraan
verbonden?
Het energie-innovatiebeleid is gericht op de verduurzaming van het
energiesysteem in de toekomst. Dat kan via energiebesparing, efficiënte
opwekking uit fossiele bronnen en opwekking uit hernieuwbare bronnen.
In de subsidietenders wordt vooraf geen voorkeur hiertussen voorgeschreven. De voorwaarden die aan innovatieprojecten gesteld worden zijn
dat ze moeten bijdragen aan het realiseren van een betaalbare,
betrouwbare en schone energievoorziening. Voor innovatie voor de
duurzame energiehuishouding is hiervoor in 2011 € 87,4 mln voor
energie-innovatie en € 31,5 mln voor ECN beschikbaar gesteld.
111
Kan de regering de afronding van de visie op het toekomstig reguleringskader voor netbeheer elektriciteit en gas nader toelichten met het oog op
de vorm en inhoud van dat proces en bijbehorende tijdschema?
Het voornemen is om in het komende Energierapport de voornemens
kenbaar te maken betreffende het reguleringskader inzake het beheer van
de elektriciteits- en gasnetten.
112
Wat is de stand van zaken ten aanzien van de implementatie van de
Europese CCS-richtlijn? Welke stappen zijn nog nodig en wanneer worden
die gezet om begin 2011 de benodigde wetgeving te realiseren?
Het wetsvoorstel is op 17 maart 2010 bij de Tweede Kamer ingediend (TK
32343). De Nota naar aanleiding van het verslag is op 26 juli verzonden
(TK 32 343, nr 6). Het wetsvoorstel is aangemeld voor plenaire behandeling. Naast wijziging van de Mijnbouwwet zullen Mijnbouwbesluit,
Besluit milieueffectrapportage, Besluit emissie-eisen stookinstallaties
milieubeheer A en Mijnbouwregeling nog moeten worden gewijzigd.
113
Kan de regering een nadere toelichting geven op het wetsvoorstel ter
implementatie van het derde pakket energierichtlijnen met het oog op het
proces en bijbehorende tijdschema?
Het is mijn voornemen om zo spoedig mogelijk – en uiterlijk begin 2011 –
een voorstel voor wijziging van zowel de Elektriciteitswet 1998 als de
Gaswet ter implementatie van het derde pakket aan uw Kamer te zenden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

42

114
Waarom viel de raming voor de uitgaven ten behoeve van de Energie
Investeringsaftrek in 2009 zoveel hoger uit dan de realisatie? Is er voor
2010 ook sprake van een vergelijkbare onderuitputting? Zo nee, waarom
niet?
In 2009 liepen investeringen in energiebesparende bedrijfsmiddelen terug
vanwege de economische crisis. Investeringen in energiebesparende
maatregelen kunnen tot 3 maanden nadat de investering is gedaan,
worden gemeld voor de EIA. Dat betekent dat meldingen voor het jaar
2010 binnen kunnen komen tot en met maart 2011. Het beeld is nu dat
investeringen in energiebesparende maatregelen die in aanmerkingen
komen voor EIA in 2010 weer toenemen.
115
Op welke schatting van de gasprijs is de raming van de uitgaven voor de
post «stadsverwarming» voor 2011 gebaseerd? Hoe verhoudt deze
schatting zich tot de opmerking over de bron voor de gegevens over de
olieprijs op pagina 60? Welke ontwikkeling in de gasprijs wordt voorzien
voor de jaren 2011 tot 2015 en hoe verhoudt dit zich tot de geraamde
uitgaven voor de post «stadsverwarming» in die jaren?
Middels de post «stadsverwarming» is hoofdzakelijk een bedrag gereserveerd voor de uitvoering van de Overgangswet Elektriciteitsproductiesector (OEPS). Deze wet bevat een aantal compenserende maatregelen
voor zogenaamde gestrande kosten van elektriciteitsbedrijven die ook
warmte leveren aan stadsverwarming. Het gaat hier om de
niet-marktconforme kosten die voortkomen uit een aantal langlopende
contracten, die zijn aangegaan voordat de sector geliberaliseerd werd.
Deze kosten kunnen niet meer terugverdiend worden. Voor de totstandkoming van de OEPS is een inschatting gemaakt van de kosten die
hiermee gemoeid zijn. De raming van deze uitgaven heeft geen directe
relatie met de gasprijs. Veel verschillende en lastig te voorspellen
variabelen spelen een rol bij de berekening van de compensatie. Hier is de
gasprijs er één van. Een hogere gasprijs resulteert in een lagere compensatie. Verder, bijvoorbeeld, ook de hoeveelheid gerealiseerde productie en
de MEP-subsidie zijn bepalend voor de hoogte van de uiteindelijke
compensatie. Omdat de inschatting van de benodigde bedragen hierdoor
zeer ingewikkeld was, zijn hiervoor toentertijd verschillende scenario’s
ontwikkeld. Op basis daarvan is een raming opgenomen in de begroting.
Deze inschatting is sindsdien gehanteerd en is in de praktijk afdoende
gebleken.
116
Welke uitgaven/projecten vallen er onder de post «stadsverwarming»?
Zie het antwoord op vraag 115. Het gaat bij deze bedragen concreet om
compensatie van de gestrande kosten van de stadsverwarmingsprojecten
van Nuon (Purmerend, Amsterdam en Utrecht), E.ON (Lansingerland,
Rotterdam en Leiden), Essent (Amer) en Electrabel (Almere).
117
Hoe ver zijn andere landen met betrekking tot het invoeren van vergelijkbare wetten als de Elektriciteit- en Gaswet?
Andere landen hebben in zoverre vergelijkbare wetten dat in alle landen
van de Europese Unie dezelfde Europese regelgeving geïmplementeerd
moet worden. Dit betekent dat die landen wetten hebben waarin de
hoofdlijnen van de Europese regelgeving zijn vastgelegd (liberalisering,
keuzevrijheid voor afnemers, eisen aan het netbeheer, onafhankelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

43

toezicht etc.). De vorm waarin dit gebeurt, bijvoorbeeld in één wet of in
meerdere wetten, verschilt per land. Maar de Europese basiselementen
zijn of worden in alle landen, waaronder de landen die deelnemen in het
Pentalaterale forum1, opgenomen in wetgeving.
118
Loopt Nederland voor op de andere landen van het Pentalaterale overleg
met de implementatie van Europese wet en regelgeving in de elektriciteits- en gaswet?
Alle landen hebben de verplichting om de Europese wet en regelgeving
tijdig om te zetten in hun nationale wetgeving, dus ook de Pentalaterale
landen. De Europese Commissie ziet erop toe dat dit tijdig en juist
gebeurt. Er lopen verschillende implementatietrajecten. Vanwege de
verschillen tussen EU-landen waar het gaat om inrichting van het
wetgevingsproces, is op voorhand niet aan te geven of een lidstaat
voorop loopt.
119
Betekent de stijging in de C3 dat de operationele doelstelling van optimale
ordening en werking van de energiemarkten in gevaar komt? Met andere
woorden is de regering van mening dat de markt niet goed functioneert?
Bij welke C3-/HHI-waarden worden (beleids)maatregelen ingezet om de
concurrentie op de markt te bevorderen?
Vanaf 2007 laat de C3-index (totale marktaandeel van de drie grootste
energiebedrijven) een dalende trend zien. Een kleine stijging begin 2010
werd volledig veroorzaakt door de overname van Essent door RWE,
omdat RWE al actief was op de Nederlandse markt. Wanneer de
overname van Essent door RWE niet zou hebben plaatsgevonden, zou de
C3-index per 1 januari 2010 weer enkele tienden van een procent zijn
gedaald. Dit houdt in dat partijen buiten de C3 weer wat extra marktaandeel wisten te winnen.
De HHI-index is ook een indicator van de mate van concentratie op de
energiemarkt. Deze liet de afgelopen jaren een gelijke trend zien als de C3.
Een kleine stijging van de HHI in 2010 werd ook volledig veroorzaakt door
de overname van Essent door RWE. Ondanks de daling van de concentratie op de energiemarkt sinds de marktopening in 2004 is nog steeds
sprake van een geconcentreerde markt.
120
Wat is het precieze traject voor de aanpassing van de warmtewet?
Tijdens het Algemeen Overleg van 30 juni heb ik met uw Kamer
afgesproken dat de Warmtewet op een aantal punten zal worden
aangepast alvorens deze in werking zal treden. De aanpassingen hebben
tot doel de wet werkbaar en uitvoerbaar te houden en het tariefstelsel te
vereenvoudigen.
Deze aanpassingen worden op dit moment door mij voorbereid. In de
loop van deze maand verwacht ik een voorstel voor wetswijziging aan de
NMa te sturen voor de uitvoering- en handhavingtoets, waarna het
voorstel naar verwachting eind dit jaar met de Ministerraad en de Raad
van State kan worden gedeeld. Vervolgens zal ik het voorstel voor
wetswijziging in het nieuwe jaar aan uw Kamer kunnen toesturen.

1
Duitsland, Frankrijk, België, Luxemburg en
Nederland.

121
Welke instrumenten zijn er voor het behalen van de streefwaarde 2011 bij
het doel «daling» van de concentratiegraad in de retailsector elektriciteit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

44

De regering wil een goed werkende energiemarkt. De inzet van een breed
beleidsinstrumentarium variërend van wetgeving die de toegang van
nieuwe partijen tot de markt mogelijk maakt, tot effectief toezicht en
handhaving door de NMa op de energiesector inclusief het mededingingstoezicht moet leiden tot een daling van de concentratiegraad. Enerzijds
zijn de instrumenten erop gericht om de toetredingsdrempels te verlagen,
anderzijds worden er maatregelen genomen om de consumenten
makkelijker te laten switchen door te waarborgen dat zij juist en volledig
zijn geïnformeerd. Ook liggen er wetsvoorstellen gericht op het invoeren
van een nieuw marktmodel en het uitrollen van een op afstand uitleesbare
meters die het switchen van de ene naar de andere leverancier makkelijker en minder foutgevoelig maakt (Kamerstukken 31 374/32 374 en
31 320/32 373).
122
Wat betekent de marktkoppeling tussen Nederland en Duitsland netto
voor de grensoverschrijdende transportcapaciteit voor elektriciteit? Neemt
deze toe ten opzichte van de situatie voor september 2010?
In fysieke zin blijft de grensoverschrijdende transportcapaciteit gelijk
aangezien het aantal grensoverschrijdende verbindingen of de capaciteit
van deze verbindingen ongewijzigd blijven. Marktkoppeling zal ervoor
zorgen dat de aanwezige transportcapaciteit efficiënter wordt benut wat
leidt tot meer efficiënte handel, prijsconvergentie tussen lidstaten en een
meer liquide Noordwest Europese markt. Bij marktkoppeling zullen
prijssignalen voortaan de stroomrichting van elektriciteit bepalen zodat de
beschikbare capaciteit altijd volledig wordt benut als elektriciteitsprijzen
tussen landen verschillen. In de huidige situatie, dus zonder marktkoppeling, komt het veelvuldig voor dat een deel van de grenscapaciteit
ongebruikt blijft terwijl er op dat moment wel prijsverschillen zijn of zelfs
dat de grenscapaciteit in de verkeerde richting wordt gebruikt.
123
Wat betekent de marktkoppeling tussen Nederland en Duitsland en tussen
de pentalaterale en de Scandinavische regio’s voor de schattingen ten
opzichte van congestie op de Nederlandse elektriciteitsnetten? Neemt
deze in potentiële omvang en kosten toe?
De marktkoppeling in de CWE-regio en met de Scandinavische landen
betekent dat er ten aanzien van de energiebeurzen in de regio prijskoppeling plaatsvindt. De marktkoppeling zorgt ervoor dat de veilig
beschikbare grensoverschrijdende capaciteit efficiënter kan worden benut.
Met de stap die op 9 november a.s. zal worden gezet wordt bereikt dat de
toewijzing van maximaal beschikbare transportcapaciteit op de grensvlakken internationaal wordt gecoördineerd. Dit leidt er in ieder geval toe
dat de meest efficiënte centrales in de beide regio’s worden ingezet. Hoe
deze stromen precies gaan lopen is niet specifiek afhankelijk van de
marktkoppeling maar is afhankelijk van marktomstandigheden en de
ontwikkeling van de prijzen.
124
Ligt de stroomprijs in het Verenigd Koninkrijk gemiddeld hoger dan in
Nederland? Zo ja, vertaalt de aanstaande marktkoppeling middels de
Brit-Ned kabel zich in hogere prijzen voor elektriciteit in Nederland?
Koppeling van de Nederlandse markt aan die van de buurlanden is
positief voor marktintegratie en de leveringszekerheid en het zal de totale
efficiëntie van de elektriciteitsvoorziening verhogen; dit zal zich vertalen in
convergerende prijzen. De prijsverschillen van elektriciteit met het
Verenigd Koninkrijk zijn over het algemeen beperkt en de prijs in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

45

Verenigd Koninkrijk is niet structureel hoger dan in Nederland; zo is op dit
moment de elektriciteit op de spot-markt circa 10% goedkoper dan in
Nederland, terwijl de prijs voor levering over drie maanden circa 5%
hoger is dan in Nederland. Er kan dus vooraf niet gesteld worden dat de
prijs omhoog zal gaan in Nederland als gevolg van de aanstaande
marktkoppeling middels Brit-Ned.
125
Op welke plekken in Europa vinden nog meer marktkoppelingen plaats?
Marktkoppeling is het koppelen van nationale elektriciteitsmarkten door
middel van impliciete veilingen, waarbij de capaciteit op de stroomkabel
tegelijkertijd met de elektriciteit wordt verkocht. Op dit moment vindt
marktkoppeling plaats binnen de Trilaterale regio (Nederland, België en
Frankrijk) en de Nordic regio (Noorwegen, Zweden, Denemarken en
Finland) met Duitsland. Hiernaast is ook Portugal en Spanje recent door
middel van marktkoppeling aan elkaar verbonden. Aanstaande november
vindt er marktkoppeling plaats tussen de Trilaterale regio en Duitsland en
Luxemburg waarbij tegelijkertijd ook de Nordic regio gekoppeld is. In 2011
is voorzien dat het Verenigd Koninkrijk middels de Brit-Ned kabel wordt
gekoppeld aan deze regio.
126
Wat zijn de te verwachten effecten van marktkoppeling voor het gebruik
van Nederlandse productiecapaciteit?
De koppeling van de markt van Nederland met die van België, Frankrijk,
Duitsland, Verenigd Koninkrijk en Noorwegen zal er toe leiden dat de
productiecapaciteit in deze landen efficiënter zal worden ingezet. De
koppeling zorgt ervoor dat de interconnectorcapaciteit beter wordt benut
waardoor de concurrentie tussen de centrales in de gekoppelde landen
wordt versterkt. Daardoor zullen de efficiëntere centrales meer gebruikt
worden en ten koste van de minder efficiënte centrales. Nederland heeft
een relatief modern productiepark en heeft daarmee een grote concurrentiekracht. De uiteindelijke inzet van de Nederlandse centrales zal meer
afhankelijk worden van de ontwikkelingen in het buitenland, waaronder
natuurlijk het aanbod van duurzame energie.
127
Op welke wijze en door wie wordt gebruik van de ondergrondse ruimte
gecoördineerd? (zowel voor Carbon Capture & Storage, als voor
warmtekrachtkoppeling)
Voor de diepe ondergrond ligt de coördinatie bij het rijk (o.a. geothermie,
gas- en oliewinning, gas en CO2-opslag op basis van de Mijnbouwwet).
Voor de ondiepe ondergrond ligt de coördinatie bij provincies en
gemeenten.
De term «ondergrondse ruimte» is een veelzijdig begrip. De ondergrond
bestaat immers uit verschillende dieptelagen met elk daarvan verschillende kenmerken. Die kenmerken bepalen mede welke functies in welke
laag mogelijk zijn. Ondergrondse parkeergarages kunnen bijvoorbeeld op
vele plaatsen in de minder diepe ondergrond gevestigd worden en
hebben een directe relatie met het ruimtegebruik aan de oppervlakte.
Gasvelden daarentegen liggen in de diepe ondergrond en zijn maar zeer
beperkt beschikbaar. Een en ander betekent dat per toe te kennen belang
sprake kan zijn van een op maat toegesneden aanpak en sturingsfilosofie.
Gelet op het maatschappelijk belang van de verschillende eigenschappen,
functies en kansen die de ondergrond biedt en de gesignaleerde noodzaak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

46

tot in samenhang ordenen van de boven- én ondergrond, is een rijksvisie
op het duurzaam gebruik van de ondergrond opgesteld.
In het Bodemconvenant van Rijk, IPO, VNG en UvW zijn afspraken
gemaakt over het vormgeven van integraal beleid van de ondergrond.
Het uitgangspunt voor het maken van locatieafwegingen voor activiteiten
in de ondergrond, is samenwerking tussen de betrokken overheden.
Vanuit het geformuleerde uitgangspunt van decentralisatie heeft hierbij
het decentrale bestuur een belangrijke initiatief- en regiefunctie bij
ruimtelijke ontwikkeling. Voor sommige activiteiten evenwel kan dit
betekenen dat, bij deze interbestuurlijke samenwerking, het rijk een sterk
sturende of initiërende rol heeft. Hierbij moet gedacht worden aan de
situatie waarbij een activiteit in belangrijke mate bijdraagt aan het
realiseren van een kabinetsdoelstelling, terwijl de ondergrond beperkt
beschikbaar is voor de betreffende activiteit. Dit speelt met name op het
vlak van de winning van delfstoffen en aardwarmte en de opslag van
stoffen in de ondergrond.
Vanwege de rol van de opslag van CO2 voor het realiseren van de
klimaatdoelstelling op de lange termijn, acht het kabinet het locatiebeleid
voor CO2-opslag tot een nationaal belang in de zin van de Wet ruimtelijke
ordening. Het rijk zal daarom hiervoor het voortouw nemen om te komen
tot het locatiebeleid voor CO2-opslag in de vorm van een structuurvisie.
Hierbij wordt rekening gehouden met de belangen van de andere
overheden.
In de vraagstelling wordt gerefereerd naar warmtekrachtkoppeling (WKK).
De toepassing van warmtekracht koppeling heeft echter geen directe
relatie met de ondergrond. Waarschijnlijk wordt hier het winnen van
warmte (geothermie) en opslaan van warmte/koude opslag (WKO)
bedoeld.
Ook voor de winning van aardwarmte (geothermie) geldt dat er gezien de
noodzaak tot afstemming van de verschillende winningen en opslagen
sprake moet zijn van een nadrukkelijke rol van het rijk. Dit onder meer
omdat aardwarmte gewonnen wordt op dezelfde diepte (meestal dieper
dan 1500 m) als waar de winning plaats vindt van andere delfstoffen (olie,
gas) of de opslag van stoffen (CO2, aardgas, lucht). Zo voert het rijk
studies uit omtrent de mogelijke interferentie van de winning van
aardwarmte met andere activiteiten in de diepere ondergrond, zoals de
winning van delfstoffen of de opslag van stoffen. In dat verband is de rol
van het rijk als centrale vergunningverlener op dit terrein van belang. Dat
laat onverlet dat het rijk interbestuurlijke afstemming zal plegen zodat
maximaal met decentrale belangen rekening gehouden kan worden.
De toepassing van warmte/koude opslag vindt plaats in de ondiepe
ondergrond (ondieper dan 500 m) en de coördinatie hiervan ligt bij de
provincies voor open systemen en bij gemeenten voor gesloten
systemen. Dit wordt neergelegd in de AMvB Bodemenergie die eind van
dit jaar naar de kamer gaat.
128
Wat is de laatste stand van zaken ten aanzien van de genoemde energieinfrastructuurprojecten waarover het Ministerie van Economische Zaken
op grond van de rijkscoördinatieregeling de regie voert?
De stand van zaken met betrekking tot de genoemde energie-infrastructuurprojecten is als volgt;
De gasleiding van Gasunie betreft een gasleiding tussen Beverwijk en
Wijngaarden. Op dit moment wordt de notitie reikwijdte en detailniveau
voorbereid. Deze zal in november 2010 ter inzage worden gelegd. Begin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

47

volgend jaar zal de milieueffectrapportage worden opgesteld. Besluitvorming over het tracé vindt plaats in 2012. Voor het windpark langs de
dijken van de Noordoostpolder hebben de ontwerpbesluiten ter inzage
gelegen, zoals gemeld in de brief van 15 juni 2010. Voor het windpark
Zuidlob is het inpassingplan vastgesteld en is er beroep ingesteld bij de
Raad van State. Voor Zuidlob heeft onlangs nog een tweede ronde
ontwerpvergunningen ter inzage gelegen. De COBRA-kabel is een
hoogspanningsverbinding (interconnector) tussen Nederland en
Denemarken. Het project is in de zomer van 2010 gestart. De notitie
reikwijdte en detailniveau, waarin een aantal alternatieve routes voor de
kabel worden gepresenteerd, ligt momenteel ter inzage. Daarna zal
worden gestart met het opstellen van de MER die in de zomer van 2011
gereed moet zijn. Vervolgens wordt een inpassingplan opgesteld waarin
de keuze voor het tracé wordt vastgelegd.
Vermillion is voornemens te onderzoeken of er een gasvoorkomen
aanwezig is onder de Waddenzee. Hiertoe wordt eind van het jaar een
notitie reikwijdte en detailniveau opgesteld ten behoeve van de milieueffectrapportage.
Voor de Noordring van de Randstad 380 kV verbinding is onlangs het
voorontwerp inpassingplan bij de betrokken bevoegde gezagen
ingediend. Input zal dienen om het ontwerpbesluit verder vorm te geven.
Doel is om dit ontwerpbesluit samen met de overige benodigde besluiten
in de eerste helft van 2011 ter inzage te leggen.
129
Op welke wijze worden de vergunningsprocedures voor de aanleg van
energie-infrastructuur versimpeld?
Sinds 1 maart 2009 zijn de procedures vereenvoudigd, doordat de
rijkscoördinatieregeling automatisch van toepassing is op energieinfrastructuur van nationaal belang. Dat wil zeggen dat het Rijk besluit
over de ruimtelijke inpassing van projecten (en niet de gemeente) en dat
alle benodigde vergunningen tegelijkertijd met het ruimtelijke plan in
procedure kunnen worden gebracht. De minister van Economische Zaken
coördineert de vergunningenprocedure en bepaalt ook de beslistermijnen.
Ook kan slechts één keer beroep worden ingesteld tegen alle besluiten
gezamenlijk. Zo is sprake van versnelling. Bovendien is op veel grote
energie-infrastructuurprojecten de Crisis- en herstelwet van toepassing,
wat met name voor een verdere versnelling van de beroepsprocedure
zorgt.
130
Wordt bij de ontwikkeling van de «security risicovisie» die in 2011
ontwikkeld zal worden ook de Nationaal Coördinator Terrorisme
Bestrijding betrokken met het oog op een adequate bescherming van de
vitale infrastructuur?
In het kader van het Programma Bescherming Vitale Infrastructuur is altijd
gekeken naar alle risicogroepen, waaronder die van het bewust
ongewenst menselijk handelen, zoals terrorisme.
Daarnaast wordt in dat programma ook gekeken naar de risico’s vanuit
natuurrampen, technisch en organisatorisch falen, menselijk falen en
onderlinge afhankelijkheden van andere vitale producten en diensten,
zoals ICT en Telecom.
Voor al deze risico’s wordt gekeken naar het benodigde pakket maatregelen en de eventueel aanvullend te nemen maatregelen teneinde het
gewenste niveau van voorzieningszekerheid van de vitale producten en
diensten te kunnen realiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

48

Zowel bij het opstellen van de «security risicovisie» als bij het vaststellen
van het beoogde pakket maatregelen vindt er afstemming plaats met de
Nationaal Coördinator Terrorisme Bestrijding.
131
Wat is de omvang van het probleem van brosse gasleidingen en wie
draagt de kosten voor eventuele vervanging?
Het beleid is erop gericht om binnen een periode van dertig jaar alle
hoofdleidingen van grijs gietijzer (7287.4 km) en asbest cement (1803.9
km) te vervangen. Het beleid gaat uit van prioritering van de vervanging
op basis van risico-inschatting. Waar nodig zullen ook de aanwezige
gasaansluitleidingen worden vervangen.
Gebleken is dat de problematiek van brosse leidingen vooral een
probleem is van de grote netbeheerders. De kleine netbeheerders zullen
hun aandeel in deze risicovolle leidingen in 6 jaar hebben gesaneerd.
De meest risicovolle leidingen zullen door de drie grote netbeheerders het
eerst worden vervangen, te weten ruim 2000 km in 6 jaar. In overleg met
de Energiekamer van de NMA wordt uiteindelijk bepaald in hoeverre deze
kosten doorberekend kunnen worden in de tarieven.
132
Wat zal bij deelname van Nederland aan de onderhandelingen over het
doorvoer Protocol en aan de discussie over een modernisering van het
Energie Handvest de inzet van de regering zijn en hoe is de Tweede Kamer
betrokken?
Het Energie Handvest Verdrag (Energy Charter Treaty, verder ECT) is het
enige juridisch bindende multilaterale regelgevende instrument op het
gebied van energiehandel, -doorvoer en investeringsbescherming. Het
ECT is gebaseerd en in lijn met WTO-principes als vrije markttoegang,
transparantie en non-discriminatie. Het ECT kent een waardevol ledenbestand, bestaande uit o.a. de EU-27, Turkije, Japan, en de landen van de
voormalige Sovjetunie, en voorts een groot aantal waarnemende landen.
De regering is van mening, dat het ECT een belangrijke en effectieve rol
vervult bij de bevordering van de energievoorzieningszekerheid. Deze rol
zou behouden moeten blijven, en zelfs versterkt kunnen worden, onder
andere door meer landen bij het ECT te betrekken. Grensoverschrijdende
energiehandel, alsmede investeringen in nieuwe- en vervangende
productie- en transportcapaciteit zullen in de komende jaren alleen maar
toenemen. Het belang van internationale afspraken die handel en
investeringen faciliteren neemt daarmee eveneens toe.
Rusland is een van de meest belangrijke energiehandelspartners van de
Europese Unie, en als zodanig is betrokkenheid van dit land bij internationale energie-afspraken van belang. Rusland heeft vorig jaar aangekondigd het Energie Handvest Verdrag niet langer voorlopig te zullen
toepassen, en tevens het Verdrag niet te zullen ratificeren, daar het
onvoldoende tegemoet zou komen aan de belangen van producerende
landen. Rusland heeft vervolgens een voorstel voor een nieuw internationaal energieraamwerk gedaan. Nederland hecht bijzonder belang aan
het opnieuw engageren van Rusland bij het ECT en zal zich hier actief
voor inspannen. De regering is van mening dat moet worden bezien hoe
binnen het bestaande kader van het Energie Handvest Verdrag tegemoet
kan worden gekomen aan het Russische voorstel.
Ten aanzien van het Doorvoer Protocol, een aanvulling op het Energie
Handvest Verdrag dat regels en standaarden stelt ten aanzien van
doorvoer van energiedragers en aanverwante goederen door derde
landen, is Nederland van mening dat dit document in overeenstemming
dient te zijn met de bepalingen van de Europese interne energiemarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

49

Nederland acht het bovendien van belang dat Rusland zich ook aan dit
aanvullende Protocol verbindt.
Het Energie Handvest Verdrag is een internationaal verdrag, dat door de
ledenlanden dient te worden geratificeerd. Ook amendementen en
aanvullende documenten bij het Verdrag, zoals het Doorvoer Protocol,
dienen te worden geratificeerd door de ledenlanden. De Tweede Kamer
zal daarom tijdig worden geïnformeerd indien zich terzake relevante
ontwikkelingen voordoen.
133
Wat zal bij de Nederlandse bijdrage aan het werkprogramma van de
«International Renewable Energy Agency» de inzet van de regering zijn en
hoe is de Tweede Kamer betrokken?
IRENA is een nieuwe internationale organisatie op het gebied van
duurzame energie. Het oprichtingsverdrag van IRENA is 8 juli 2010 in
werking getreden -conform de regels van het IRENA statuut- met de
ratificatie door de 25e lidstaat. Nederland zal naar verwachting op
14 oktober as. het IRENA verdrag als lidstaat ratificeren na de momenteel
lopende (stilzwijgende) goedkeuringsprocedure in de Tweede Kamer.
Het werkplan van IRENA voor 2010 richt zich met name op het opbouwen
van de organisatie. IRENA heeft daarvoor de eerste stappen gezet door
samenwerking te zoeken met partners zoals het IEA, REN21, REEEP,
UNFCCC etc. Verder zal IRENA een overzicht maken van alle relevante
data en programma’s die ingezet kunnen worden voor de promotie en
ontwikkeling van duurzame energie. Nederland zal het IRENA secretariaat
in deze beginfase van de juiste beleidsinformatie voorzien en tevens
helpen de juiste kennis op te bouwen. Daarna gaat IRENA op prioritaire
onderwerpen, in geselecteerde landen, duurzame energieprogramma’s
opzetten.
134
Welke concrete voornemens heeft de regering ten aanzien van de
bilaterale samenwerking op het gebied van energie met belangrijke
energiepartnerlanden voor 2011?
Het voornemen van dit kabinet is het verstevigen van de bilaterale
energierelaties met onze belangrijkste partnerlanden. Een belangrijk
uitgangspunt daarbij is dat Nederland de gasrotonde van NoordwestEuropa wil worden. Bijzondere aandacht gaat uit naar onze buurlanden
België, Duitsland en de VK, maar ook de overige lidstaten en Noorwegen.
Ons land wil het contact met de ons omringende landen intensiveren om
een beter zicht te krijgen op het energiebeleid van die landen. Het doel
daarvan is om beter te kunnen beoordelen waar Nederland mogelijkheden
heeft om in Europees kader coalities van gelijkgestemde Lidstaten te
creëren, met name ten aanzien van het verder vormgeven van de
Europese energiemarkt, het verstevigen van interconnecties en de verdere
vormgeving van een extern Europees energiebeleid.
Naast de relaties met Europese partners onderhoudt ons land ook
bilaterale energierelaties met landen buiten de EU, met name belangrijke
energieproducerende, -consumerende en doorvoerlanden. Met de
volgende landen zijn in de afgelopen jaren bilaterale samenwerkingsovereenkomsten (MoU’s) op het terrein van energie afgesloten: Brazilië, China,
Kazachstan, Mexico, Oekraïne, Oman, Qatar, Rusland en Turkije. Deze
MoU’s richten zich op samenwerking op gebied van zowel fossiele als
duurzaam geproduceerde energie en energiebesparing. In het kader van
de uitvoering en implementatie van de verschillende MoU’s, waarbij
overheden, semi-overheden en bedrijfsleven betrokken zijn, zullen ook in
2011 met de voornoemde landen concrete activiteiten worden georgani-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

50

seerd, zoals workshops, seminars, kleinschalige demonstratieprojecten en
studiebezoeken.
Met andere belangrijke partnerlanden heeft Nederland geen MoU, maar
zijn er wel gemeenschappelijke belangen waardoor een regelmatig
contact wenselijk is. Dat geldt onder andere voor de relaties met Algerije
en Saoedi-Arabië. Een voorbeeld van gemeenschappelijke belangen is
samenwerking ten aanzien van CO2-afvang en -opslag. Dit wordt concreet
vormgegeven in het zgn. Four Kingdoms initiatief (Nederland, SaoediArabië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk).
135
In hoeverre bereiden ook andere landen in Europa zich voor op een rol als
gasrotonde?
Binnen Europa zullen meerdere gasknooppunten ontstaan. Gezien het
toenemende belang dat wordt gehecht aan voorzieningszekerheid en de
economische voordelen die daaraan zijn verbonden, is dat ook nodig en
logisch. Er is in toenemende mate een dialoog tussen de landen van
Noordwest-Europa om de regionale gasmarkt verder te ontwikkelen en te
integreren met het oog op het creëren van een aantrekkelijke handelsplaats en de voorzieningszekerheid van deze regio. Het is binnen dit
Noordwest-Europese kader dat het kabinet de Gasrotonde verder wil
uitbouwen. Ook andere landen hebben de ambitie zich tot gasknooppunt
te ontwikkelen. Dit geldt onder meer voor Duitsland, België en Oostenrijk.
Als spil in de Noordwest-Europese Gasrotonde heeft Nederland baat bij
goed functionerende (infrastructurele) voorzieningen in andere delen van
Europa. Vanuit een Noordwest-Europees perspectief dienen deze
ontwikkelingen derhalve als complementair te worden beschouwd. Van
groot belang daarbij is dat nu veelal nog nationaal georganiseerde
markten en gastransportsystemen met elkaar worden verbonden en
samengaan. Mede in dit licht is ook het infrastructuurpakket dat de
Europese Commissie dit najaar zal presenteren van belang.
136
Kunt u uiteenzetten of en zo ja hoeveel geld u heeft gereserveerd ten
behoeve van de opslag van CO2 en waar het in de begroting is
opgenomen?
Op artikel 4 Doelmatige en duurzame energiehuishouding is bij operationele doelstelling 3, Verduurzaming van de energiehuishouding, een
instrument voor Carbon Capture and Storage (CCS) opgenomen. In de
tabel, waarin de verplichtingen van de operationele doelstelling 3 wordt
weergegeven, is voor CCS voorzien in een totaal aan verplichtingen ad
€ 168 miljoen. De uitfinanciering zal een periode van 2010 tot en met 2015
beslaan.
137
Wat waren de verplichtingen voor het jaar 2009, vastgesteld in begroting
2009 en realisatie 2009, voor de MEP, SDE en de tegemoetkomingsregeling afzonderlijk? Wat is er in 2009 aan duurzame elektriciteit geproduceerd door projecten met een MEP-beschikking, projecten met een
tegemoetkomingsregelingbeschikking en projecten met een SDE-beschikking? Waarom is er (nog steeds) geen prestatie-indicator voor duurzame
energie?
In onderstaande tabel zijn de verplichtingen voor het jaar 2009 weergegeven. Zichtbaar is een aanmerkelijk verschil tussen de verplichtingen
opgenomen in de begroting 2009 en de realisatie 2009. Hier zijn verschillende redenen voor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

51

De verlaging van de verplichtingenruimte bij de MEP is van puur
administratief-technische aard. Dit wordt veroorzaakt door de overgang
van de uitvoering van de MEP van EnerQ naar SenterNovem (nu:
Agentschap NL) per 1 januari 2009. Het besluit voor de overgang is pas na
het opstellen van de begroting 2009 genomen. Dit betreft een administratieve handeling en heeft geen nieuwe of wijziging van bestaande MEP
verplichtingen tot gevolg gehad.
De ophoging van de verplichtingenruimte bij de SDE is het gevolg van het
– binnen de bestaande kasramingen – naar voren halen van verplichtingenruimte om het in 2009 afgeven van beschikkingen op ingediende
SDE-aanvragen mogelijk te maken. Ten tijde van het opstellen van de
begroting 2009 (begin 2008) was het nog niet mogelijk om een goede
inschatting te maken van de voor 2009 te publiceren budgetten. Op dit
punt zijn in het eerste kwartaal van 2009 voorstellen gemaakt en gedeeld
met de Kamer (2008–2009, 31 239, nr. 43), waarna in maart 2009 publicatie
van de budgetten heeft plaatsgevonden. Verwerking in de begroting van
deze cijfers heeft plaatsgevonden via de Voorjaarsnota 2009.
verplichtingen in k€

begroting 2009

realisatie 2009

MEP
SDE
tegemoetkomingsregeling

731 701
99 594

121 267
1 400 662
60

Totaal

831 295

1 521 989

De jaarproductie van duurzame energie wordt weergegeven in GWh, In
onderstaande tabel is de totaal productie voor MEP, OV-MEP en SDE
weergegeven.
Gegevens productie in GWh van de MEP, OV-MEP en SDE in 2009
MEP
OV-MEP
SDE

8 622
172
157

Totaal

8 950

In de begroting is een indicator opgenomen voor duurzame elektriciteitsproductie en een indicator voor duurzame energieproductie. Deze
indicator is gebaseerd op de cijfers over duurzame energie die het
Centraal Bureau voor de Statistiek jaarlijks publiceert.
138
Kan de regering een nadere toelichting geven op de fluctuatie (en
uitschieter in 2010) in de uitgaven voor operationeel doel 3 en dan met
name voor de uitgaven op het gebied van duurzame energie?
De uitschieter bij de verplichtingenruimte voor de operationele
doelstelling 3 in 2010 is eerst en vooral toe te schrijven aan het onderdeel
duurzame energie. De piek bij dit onderdeel is geheel toe te schrijven aan
de ruimte die benodigd is voor het afdoen van aanvragen in het kader van
de SDE. Het gaat daarbij om aanvragen die zijn of nog kunnen worden
ingediend op grond van een drietal aanwijzingsregelingen:
• de «Regeling windenergie op zee 2009» van 24 november 2009
(Staatscourant 2009, nr. 17851), met een budgetplafond van € 5,312
miljard;
• de regeling voor het toevoegen aan de SDE 2009 van twee nieuwe
categorieën windenergie van 29 december 2009 (Staatscourant 2009,
nr. 20345), met budgetplafonds van in totaal € 1,287 miljard;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

52

•

de «regeling aanwijzing categorieën duurzame energieproductie 2010»
van 25 januari 2010 (Staatscourant 2010, nr. 962) met budgetplafonds
van in totaal € 2,126 miljard.

De piek in het onderdeel Duurzame warmte in 2010 valt toe te schrijven
aan de publicatie van de garantiefaciliteit geothermie (€ 71,4 mln), dat ook
wel het programma risico’s dekken voor aardwarmte wordt genoemd. De
piek bij Carbon Capture and Storage wordt veroorzaakt door de Rijksbijdrage van € 150 mln voor het door de Europese Commissie voorgeselecteerde CCS-demonstratieproject op zee van E.ON/Electrabel (ROADproject) (TK 2009–2010, 31 209, nr. 18).
139
Wat is de ontwikkeling in de onrendabele top van de belangrijkste
duurzame energietechnieken? Hoeveel procent duurzame energieproductie wordt met 459–630 Megawatt gerealiseerd? Wanneer wordt de
tussenevaluatie SDE naar de Kamer gestuurd?
De ontwikkeling in de onrendabele top in de periode 2008–2010 geeft een
heterogeen beeld. Voor sommige opties zoals zon-pv is de onrendabele
top dalende, voor andere opties zoals windenergie is deze de afgelopen
jaren gestegen, onder andere door krapte op de markt voor windturbines
en hogere staalprijzen. Voor de overige opties, m.n. biomassa, is het beeld
stabiel.
Voor de langere termijn tot 2020 schat ECN in dat de basisbedragen in de
SDE zullen dalen door technologische ontwikkeling en door een stijgend
aanbod van producenten. De onrendabele top zou daardoor een dalende
trend kunnen vertonen. Dit is echter zeer onzeker, omdat dit mede afhangt
van de ontwikkeling van de elektriciteitsprijzen. Deze prijzen zijn het
laatste jaar gedaald.
Met 459–630 Megawatt wordt circa 1650 gigawattuur elektriciteit
geproduceerd. Dat is goed voor een aandeel duurzame elektriciteit van
circa 1,5% en een aandeel duurzame energie van circa 0,5%. De
ervaringen die zijn opgedaan met de SDE sinds de introductie in 2008
worden thans in kaart gebracht. Deze zogenaamde tussenevaluatie wordt
binnen afzienbare tijd afgerond. Het zal aan het volgende kabinet zijn om
de aanbevelingen al dan niet over te nemen.
140
Wilt u voor alle verschillende categorieën SDE-subsidies aangeven welk
percentage van de projecten waarvoor de subsidie is toegekend wordt
gerealiseerd binnen een termijn na de toekenning van de subsidie van
respectievelijk een half; één en twee jaar?
De realisatietermijn is afhankelijk van de categorie en de planning van de
aanvrager. Bij het vaststellen van een beschikking geeft de aanvrager zelf
de startdatum door waarop het project daadwerkelijk gaat produceren. De
aanvrager zal bij de keuze van de startdatum rekening houden met de
bouwtijd en levertijd van materiaal. De aanvrager kan eenmalig de keuze
voor een startdatum met 1 jaar verlengen. Bij zon-pv zijn korte realisatietermijnen mogelijk, maar ook hier spelen levertijden en beschikbaarheid
van apparatuur een belangrijke rol. Bij biomassaprojecten is de gemiddelde bouwtijd circa 1–2 jaar. Bij wind kan de bouwtijd circa 2–3 jaar
bedragen (of langer bij de heel grote projecten).
Dat de realisatietermijn verschilt per categorie blijkt ook uit onderstaande
tabellen, waarin voor de SDE aanvragen in 2008 en 2009 is aangegeven
hoeveel projecten inmiddels zijn gerealiseerd. Voor alle categorieën geldt
dat aanvragers nog de tijd hebben om hun projecten de realiseren, het
betreft met andere woorden voorlopige realisatiecijfers. Voor een nadere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

53

uitsplitsing naar de termijn van realisatie per project (een half, één, twee
jaar) is momenteel nog onvoldoende informatie beschikbaar.
SDE 2008 (peildatum 01-09-2010)

SDE 2009 (peildatum 01-09-2010)

Volgens de huidige inzichten zal in de meeste categorieën een groot deel
van de projecten in actueel beheer worden gerealiseerd. In de categorieën
biomassa en zon-pv komen ook steeds meer projecten tot realisatie. Naar
verwachting zal de realisatie in deze categorieën wel lager uitvallen dan in
andere categorieën, maar aanzienlijk hoger dan de huidige realisatiecijfers.
141
Welke subsidieregelingen voor duurzame energie heeft u voorzien voor
2011, welk bedrag is hiervoor uitgetrokken en wanneer is de openstelling?
SDE
Eind 2009 is een indicatie opgesteld voor de SDE 2011. Met die indicatie is
een plafond voor het afgeven van beschikkingen gemoeid van circa € 1,65
miljard. Er is sprake van een indicatie, omdat op het moment van
opstellen van de begroting nog niet alle relevante parameters (voldoende)
bekend waren, zoals de realisatie 2010, en de voor 2011 «in de markt»
beschikbare initiatieven. Deze aspecten zullen van invloed (kunnen) zijn op
de uiteindelijk voor 2011 daadwerkelijk te publiceren budgetten. De
komende maanden zal er besluitvorming over de budgetten 2011
plaatsvinden. De datum van openstelling is aan het nieuwe kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

54

Subsidieregeling Duurzame Warmte
Voor de subsidieregeling Duurzame Warmte (zonneboilers, warmtepompen en micro wkk) is in 2011 23,9 mln begroot. De openstelling is per
1 januari.
Energie-innovatie
Voor energie-innovatie is 87,4 mln beschikbaar in 2011. Dit beleid is
gericht op de verduurzaming van het energiesysteem in de toekomst. Dat
kan via energiebesparing, efficiënte opwekking uit fossiele bronnen en
opwekking uit hernieuwbare bronnen. In de subsidietenders die verspreid
over 2011 zullen worden uitgeschreven, wordt vooraf geen voorkeur
hiertussen voorgeschreven. Het is dus op voorhand niet te zeggen welk
deel van de innovatiebudget aan bijvoorbeeld niet-fossiele energie of
duurzame energie besteed wordt. Wel is 4 miljoen geoormerkt voor de
subsidieregeling energie uit water die van 1 januari tot 31 maart wordt
opengesteld.
142, 143, 144, 145 en 146
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
waterkrachtcentrale en waar het in de begroting is opgenomen? Hoeveel
kilowattuur wordt hiermee geproduceerd?
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
zonne-energie en waar het in de begroting is opgenomen? Hoeveel
kilowattuur wordt hiermee geproduceerd?
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
windenergie en waar het in de begroting is opgenomen? Hoeveel
kilowattuur wordt hiermee geproduceerd?
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
mestvergisting en waar het in de begroting is opgenomen?
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
groen gas en waar het in de begroting is opgenomen?
In de kamerbrief van 23 november 2009 aangaande de openstelling van
de SDE in 2010 (31 239, nr. 76) is als bijlage 1 opgenomen een indicatief
overzicht van de te committeren vermogens in 2011. Deze vermogens zijn
verbijzonderd naar verschillende categorieën en betreffen een reikwijdte
van 459–630 MW.
In de begroting 2011 zijn de hiervoor gereserveerde middelen terug te
vinden onder de post MEP/SDE. Zowel de verplichtingenmiddelen, als de
kasmiddelen zijn wel gespreid over de meerjarenramingen.
De verdeling van de indicatie over categorieën en de bijbehorende
geraamde jaarlijkse productie kunnen als volgt worden gespecificeerd.
bedragen in M€
waterkracht
zon-pv
windenergie
biomassa – elektriciteit
biomassa – gas
AWZI / RWZI / stortgas – elektriciteit
AWZI / RWZI / stortgas – gas
Totaal

budgetplafond

MWh(-equivalent)/jaar

0
102
969
380
180
7
9

0
25 500
1 136 633
216 000–304 000
112 000–176 000
40 000
40 000

1 647

1 570 133–1 722 133

De uiteindelijke omvang en verdeling van de SDE-middelen over de
verschillende categorieën zal afhangen van het uiteindelijk beschikbare
SDE-budget voor 2011. Hierbij dient rekening te worden gehouden met
benutting van het SDE-budget in 2010. Niet gecommitteerde middelen in
2010 kunnen immers worden meegenomen naar 2011. Daarnaast moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

55

rekening worden gehouden met de jaarlijkse berekening van de basisbedragen door ECN en van de marktpotentie voor de verschillende
categorieën. Het is bij de SDE gebruikelijk dat de Kamer in het najaar
geïnformeerd wordt over de resultaten van de SDE in 2010 en de
voorgenomen openstelling in 2011. Het is aan een nieuw Kabinet om
hierover keuzes te maken en de Kamer te informeren. De verplichtingenruimte zal dan – zoals de afgelopen jaren gebruikelijk bij de SDE – bij
voorjaarsnota naar voren worden gehaald conform de uiteindelijke keuzes
voor de SDE in 2011.
147
Waarom zijn de uitgaven voor de post «duurzame warmte» in 2010 ruim
vier keer hoger dan in 2009 en de raming voor 2011? Is er sprake van een
verandering in de reikwijdte van de regeling, de tarieven of verschilt
alleen de populariteit?
Het verschil ontstaat doordat eenmalig de regeling «Risico’s dekken voor
aardwarmte» is opgenomen met een omvang van ca. € 70 mln. Dit is
overigens een garantieregeling waarbij niet zeker is dat hij gebruikt wordt.
De regeling dekt het risico dat een boring niet in een goede watervoerende laag uitkomt, waardoor het vermogen dat vooraf verwacht werd,
niet behaald wordt. In dat geval wordt voor een deel van de gemaakte
kosten een subsidie uitgekeerd, gerelateerd aan de mate waarin de
aardwarmteboring geslaagd is. Dit najaar ontvangt u ook de brede
Warmtevisie, met daarin opgenomen een Actieplan Geothermie en nut en
noodzaak van een stimuleringsbeleid voor restwarmte.
De verplichtingen voor de regeling Duurzame warmte bestaande
woningen zijn over de looptijd vrij constant (ca. € 20 mln per jaar). Er is
geen verandering van de reikwijdte of de populariteit van de regeling.
148
Is bij het ramen van de uitgaven voor de post «duurzame warmte» voor
2011 rekening gehouden met de onderuitputting of overbenutting van de
regelingen die hieronder vallen in voorgaande jaren?
Ja, er wordt bij de raming en de subsidieplafonds per productcategorie in
2011 rekening gehouden met de onderuitputting of overbenutting.
149
Kunt u uiteenzetten hoeveel minder warmtepompen, micro warmtekrachtketels, zonneboilers in 2010 voor subsidie in aanmerking kunnen komen,
op basis van de in 2011 en de jaren daarna geraamde uitgaven?
De beschikbare subsidie in 2010 is steeds voldoende geweest om alle
aanvragen in dat jaar te kunnen honoreren. De geraamde uitgaven voor
2011 en daarna hebben daarom geen effect gehad op de aantallen
gehonoreerde subsidie aanvragen 2010.
150
Kunt u een overzicht geven van de onderlinge verdeling tussen de
uitgaven voor de productcategorieën die onder de post «duurzame
warmte» vallen?
Per 21 september 2010 waren de uitgaven voor het aandeel per categorie:
• Zonneboilers en warmtepompen, niet zijnde lucht/
waterwarmtepompen € 26,6 mln,
• Lucht/water warmtepompen € 4,0 mln,
• Micro wkk € 2,3 mln.
In totaal zijn de uitgaven per 21 september € 32,9 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

56

151
Wat hebben de meerjarenafspraken energiebesparing aan energiebesparing opgeleverd in 2009? Wat was de bijdrage aan het nationale
energiebesparingscijfer? Wat is het algemene beeld uit de eerste tranche
energie-efficiëntieplannen die onder MJA3 zijn ingeleverd? Heeft de
economische crisis effect gehad op energiebesparingsinvesteringen door
bedrijven? Wat is het effect van de bijzondere vrijstelling energiebelasting
voor MJA3 en MEE bedrijven op het elektriciteitsverbruik van die
bedrijven? Hoe groot was het bedrag aan bijzondere vrijstelling energiebelasting in 2009 in het kader van de Meerjarenafspraken?
In 2009 waren de Meerjarenafspraken 3 (MJA3) van kracht. De resultaten
van deze MJA3, inclusief sectorspecifieke toelichting, zullen dit najaar
naar de Kamer worden verstuurd. Op hoofdlijnen zijn de resultaten in
2009: een besparing van 3,0 PJ in het productieproces, een daling van de
besparing met 0,7 PJ in de keten en de extra inzet van 2,2 PJ duurzame
energie (hoofdzakelijk inkoop van duurzame energie). Met deze resultaten
wordt voldaan aan de doelstelling zoals deze in de MJA3 is opgenomen.
De effecten van de economische crisis zijn het meest zichtbaar in het
resultaat van de keten: door een daling van de omvang van de productie
daalt ook de besparing verderop in de keten. Een deel van bovengenoemde resultaten telt direct mee aan het nationaal besparingcijfers; het
gaat hierbij om de besparingen in het productieproces en een deel van de
keten (direct gerelateerd aan het bedrijf). In 2009 leidt dit tot een energieefficiencyverbetering van 1,8%. Dit is licht lager dan de nationale
doelstelling van 2% per jaar. Echter als gekeken wordt ten opzichte van
2005 (het basisjaar in MJA3) dan is het percentage 8,5%, en dus licht
boven de nationale doelstelling. De verklaring dat 2009 onder het
gemiddelde scoort is gelegen in de economische crisis, waardoor omvang
van productie en investeringsruimte zijn achterbleven. Gezien deze
situatie is de 1,8% voor 2009 een relatief goed resultaat. Ook de toekomstplannen sluiten aan bij de nationale doelstelling. In de in 2009 beoordeelde energiebesparingplannen hebben bedrijven maatregelen
opgenomen die ze voornemens zijn om in periode tot en met 2012 te
nemen. Gezamenlijk leiden deze maatregelen tot een bijdrage aan de
nationale doelstelling van bijna 2% per jaar. De maatregelen moeten dan
wel daadwerkelijk worden genomen, de voortgang hiervan wordt met de
jaarlijkse monitoring in beeld gebracht. De vrijstelling voor de energiebelasting is ongeveer 8 miljoen Euro per jaar. Het effect hiervan kan niet los
gezien worden van de resultaten van de convenanten. Op basis van de
resultaten van MJA3 kan geconcludeerd worden dat een convenant in
combinatie met vrijstelling ertoe leidt dat de deelnemende bedrijven op
koers liggen wat betreft de nationale doelstelling van 2% per jaar.
152
Zijn alle voorgenomen maatregelen uit het programma «Schoon en
Zuinig» op het gebied van duurzame energie tot nu toe gerealiseerd? Is de
streefwaarde van 20 procent in 2020 haalbaar gezien de toename van 0,6
procent per jaar in de jaren 2006–2009? Wat is de stand van zaken met
betrekking tot de plannen om de SDE op een andere wijze te financieren?
Wat is de stand van zaken inzake het stimuleren van grootschalige bij- en
meestook door energiecentrales?
Wat is het verschil tussen de nationale en de Europese definitie van
duurzame energieproductie? Welke invloed heeft het verschil in definitie
op de hoogte van het duurzame energiepercentage?
Op de vraag of alle maatregelen uit Schoon en Zuinig worden gerealiseerd, verwijs ik voor een gedetailleerde en volledige analyse naar de
rapporten van ECN en PBL, die op 29 april jl. in het kader van de tusse-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

57

nevaluatie Schoon en Zuinig naar de Kamer zijn verzonden, Kamerstuk
31 209, nr. 117.
Het betreft de Referentieraming energie en emissies 2010–2020 en het
rapport aanvullende beleidsopties Schoon en Zuinig. Uit deze analyse van
ECN en PBL blijkt dat de korte termijn doelen voor CO2-reductie en
duurzame elektriciteit kunnen worden gerealiseerd. Daarnaast blijkt uit de
CBS-statistiek «Hernieuwbare energie in Nederland 2009» dat Nederland
reeds in 2009 voldoet aan het Europese doel om in 2010 9% duurzame
elektriciteit te produceren.
De streefwaarde van 20% duurzame energie in 2020 is – zo blijkt uit de
tussenevaluatie Schoon en Zuinig – niet realiseerbaar zonder extra
begrotingsmiddelen in te zetten. Wel is het lagere Europese doel voor
hernieuwbare energie – 14% in 2020 conform de Europese definitie –
realiseerbaar. Besluitvorming over een eventueel andere financieringswijze van de SDE is aan een volgend kabinet.
Wat de stimulering van de grootschalige bij- en meestook van biomassa
in kolencentrales betreft kan de Kamer worden meegedeeld dat overleg
met de betrokken partijen gaande is. Nadere besluitvorming over de
manier waarop grootschalige bij- en meestook in de toekomst wordt vorm
gegeven, is aan het nieuwe kabinet.
Het verschil tussen de nationale en de Europese definitie van duurzame
energieproductie laat zich als volgt duiden. De Nederlandse doelstelling
gaat uit van de substitutiemethode. Het aandeel hernieuwbare energie is
hierbij gebaseerd op de hoeveelheid fossiele brandstoffen die door
hernieuwbare energie wordt vermeden. Bij de inzet of productie van
hernieuwbare energie moet dus bepaald worden wat zonder die
hernieuwbare energie de extra inzet van fossiele brandstof nodig zou zijn
geweest. Voor elektriciteit spelen dan omzettingsverliezen een rol. Er
wordt daartoe gekeken naar het gemiddelde rendement van fossiele
elektriciteitscentrales.
Bij een opwekkingrendement voor elektriciteit van 46% in 2020 verdringt
1 PJ aan hernieuwbare elektriciteit dan 2,1 PJ aan fossiele brandstof. De
inzet op duurzame elektriciteit tikt in de Nederlandse definitie dus extra
zwaar door. De Europese doelstelling volgt de finale energiemethode. In
deze methode wordt met omzettingsverliezen geen rekening gehouden:
1 PJ hernieuwbare elektriciteit verdringt 1 PJ grijze stroom. Hernieuwbare
warmte en elektriciteit tellen hierbij dus even zwaar.
Het Nederlandse doel van 20% in 2020 vertaalt zich conform de Europese
definitie in een aandeel van 17%. Dat is 3%-punt extra bovenop de
Europese doelstelling van 14%. Andersom komt het aandeel van 14%
conform de Europese definitie ruwweg overeen met een aandeel van iets
meer dan 15% conform de Nederlandse definitie.
153 en 156
Welke maatregelen worden ingezet om de 6 000 Megawatt aan windenergieparken op land te realiseren? Wat is het beoogde groeipad? Wat vindt
het Energieonderzoek Centrum Nederland hiervan? Wat zijn de
(maatschappelijke) kosten?
Op basis van de verwachtingen voor 2011, hoever is Nederland medio
2011 met realisatie van windenergie op land gezien de ambitie van 6 000
Megawatt in 2020?
De volgende maatregelen worden ingezet:
• De Subsidieregeling voor Duurzame Energie wordt ingezet voor het
afdekken van de onrendabele top.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

58

•

•

•

•

•
•

•

•

De toepassing van de Rijkscoördinatieregeling voor projecten groter
dan 100 MegaWatt om de ruimtelijke inpassing mogelijk te maken en
de vergunningverlening te stroomlijnen.
De Crisis- en herstelwet voor projecten tussen de 5 en 100 MegaWatt
waarmee provincies de ruimtelijke inpassing mogelijk maken en de
vergunningverlening stroomlijnen. Bovendien komt er een Algemene
Maatregel van Bestuur die de provincies zal verplichten ruimte aan te
wijzen voor wind op landprojecten.
Voorlichting over de voor- en nadelen van windenergie, de technische,
economische en ruimtelijke aspecten via de website Windenergie.nl en
de helpdesk bij AgentschapNL.
Het Innovatieprogramma voor wind op land dat projecten ondersteunt
bij het vinden van oplossingen voor de problematiek van herstructurering bij windmolens (het beleid van veel provincies is dat oude, kleine
molens moeten worden opgeruimd voordat nieuwe, grotere molens
mogen worden geplaatst). Dit programma ondersteunt ook het vinden
van combinatiemogelijkheden (windmolens op bedrijventerreinen,
etc.).
AgentschapNL ondersteunt het tot stand komen van initiatieven door
middel van windteams.
In samenwerking met het ministerie van Defensie en het ministerie van
VROM is een nieuw toetsingsmodel voor radarverstoring ontwikkeld.
De facto zullen hiermee minder gebieden worden uitgesloten van
hoogbouw/windmolens.
Met het ministerie van Verkeer en Waterstaat wordt onderzocht of de
beleidsregel kan worden aangepast die het plaatsen van windmolens
op waterkeringen uitsluit. Het potentieel en de rentabiliteit van
windprojecten zal flink toenemen wanneer windmolens op waterkeringen worden toegestaan.
VROM heeft een Nationaal Ruimtelijk Perspectief Windenergie op Land
opgesteld waarin wordt aangegeven op welke plaatsen in Nederland
windenergie geconcentreerd of in combinatie met andere functies
mogelijk zou moeten zijn. Dit is nu nog een position paper waarover
wordt overlegd met stakeholders waaronder de provincies. Mogelijk
vormt de uiteindelijke versie de basis voor een structuurvisie voor de
ruimtelijke onderbouwing van windparken. Met diverse provincies en
gemeenten worden specifieke gebieden verkend om zo de randvoorwaarden voor windmolenparken scherp in beeld te krijgen.

Groeipad
Er stond eind 2009 ca. 2000 MW opgesteld. Daarbovenop is ca. 525 MW
vergund en heeft grotendeels al SDE. Op basis van de projectenmonitor
komt AgentschapNL tot de onderstaande verwachting van vergund
vermogen windenergie in de komende jaren. Tussen vergund en realisatie
zit enkele jaren.
Verwacht additioneel vermogen windenergie
Jaar

2010

2011

2012

2013

2014

2015

>2015

Totaal

prognose (MW)

177

342

558

818

71

182

0

2 148

Bron: Vergunningenmonitor AgentschapNL

Het totaal van gerealiseerde en vergunde projecten zal volgens de huidige
inzichten dus circa 4 600 MW in 2015 bedragen. Afhankelijk van de
omvang van nieuwe initiatieven wordt de 6 000 MW in 2020 wel of niet
gehaald.
Het Energie Centrum Nederland gaat er van uit dat 6 000 Megawatt in
2020 haalbaar is wanneer het beleid de financiële en institutionele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

59

knelpunten voldoende aanpakt. Dat blijkt ook uit mijn brief van 17 april
2009 aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 31 239, nr. 53).
Kosten
De kosten betreffen vooral de kosten voor het afdekken van de onrendabele top. De kosten voor de andere, hierboven genoemde instrumenten
zijn daarmee vergeleken verwaarloosbaar. In de hierboven genoemde
brief van 17 april 2009 is een raming opgenomen voor de kasuitgaven
voor duurzame energie tot 2020.
154
Op welke wijze worden de vergunningsprocedures voor de aanleg van
grote duurzame projecten versimpeld? Wat zijn de criteria voor een groot
duurzaam project?
Artikel 9b van de Elektriciteitswet verklaart de Rijkscoördinatieregeling
van toepassing op duurzame energieprojecten van tenminste 50
MegaWatt of, in geval van windprojecten, tenminste 100 MegaWatt.
Daarmee wordt de ruimtelijke inpassing van een duurzaam energieproject
de verantwoordelijkheid van de ministers van Economische Zaken en van
VROM. Ook worden de vergunningprocedures van vele vergunningen
tegelijk doorlopen waarbij er één gezamenlijk bezwaar- en beroepsgang
is. Alle inspraakmogelijkheden blijven gehandhaafd.
155
Wat is de inzet van de regering ten aanzien van de Meerjarenafspraken 3,
Meerjarenafspraken Emissiehandelsbedrijven en het energiecentrum
MKB? Wanneer is dit beleid geslaagd?
De inzet van de regering ten aanzien van MJA3 en MJA-ETS is vastgelegd
in de afgesloten convenanten. In deze convenanten is de overheid de
verplichting aangegaan om bedrijven te ondersteunen bij het maken van
energiebesparingplannen, jaarlijkse monitoring en kennisontwikkeling en
kennisdeling op het gebied van energiebesparing. Daarnaast wordt
eenmalig het maken van strategische studies (voorstudies en routekaarten) ondersteund. De ondersteuning wordt door AgNL uitgevoerd. De
convenanten zijn geslaagd als deze een significante verbetering van de
energie-efficiëntie tot gevolg hebben. Deze verbetering dient gerelateerd
te worden aan de nationale doelstelling op het gebied van energiebesparing.
Het energiecentrum mkb is een stichting van het bedrijfsleven gericht op
energiebesparing bij het bedrijfsleven zelf. Dat bedrijven zelf aan de slag
gaan met energiebesparing past in het beleid van dit kabinet. De regering
heeft dan ook het opzetten en doorontwikkeling van het energiecentrum
de afgelopen jaren financieel ondersteund. Voor de toekomst kan de
regering specifieke nieuwe projecten en initiatieven van het energiecentrum ondersteunen als dit aansluit bij het kabinetsbeleid. Dit is ook lijn
met de ondersteuning op het gebied van kennisontwikkeling en kennisondersteuning die wordt geleverd aan de MJA bedrijven. Per project moet
worden bekeken wat de doelstelling zijn en wanneer het project geslaagd
is.
157
Hoe groot is het aandeel van het midden en kleinbedrijf in de energieconsumptie en wat is daarin de verwachte ontwikkeling, aangezien het
midden en kleinbedrijf zelf geen onderdeel is van de Meerjarenafspraken?
Het productieprocesgebonden energieverbruik van het midden- en
kleinbedrijf is circa 5% van het totale industriële energieverbruik. Er wordt
niet verwacht dat dit percentage in de toekomst significant gaat wijzigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

60

Een aanpak zoals de Meerjarenafspraken, met het maken van energiebesparingplannen en jaarlijkse monitoring, zou voor midden en klein bedrijf
leiden tot teveel administratieve lasten in relatie tot de potentiële
besparingen. Om deze reden is ervoor gekozen de MJA niet te richten op
het midden- en kleinbedrijf.
158
Kan de regering aangeven welke bedrijven na de verruiming van de
reikwijdte van de sector industrie/energie nog steeds niet onder het
Emissiehandelssyteem vallen? Wat is de inzet ten aanzien van de
convenanten die met deze bedrijven worden afgesloten? Welk doel wil de
regering hiermee realiseren? Wanneer is zij tevreden?
Een aantal relatief kleine industriële bronnen valt nog buiten het ETS
(CO2: bijv. kleine emittenten in de voedselindustrie; overige broeikasgassen: bijv. halfgeleiderindustrie, productie van caprolactam). Daarnaast
valt de meerderheid van de glastuinbouwbedrijven buiten het ETS. Verder
kunnen lidstaten op grond van de Richtlijn Emissiehandel kleine
CO2-emittenten, waarvan de emissie niet hoger ligt dan een drempelwaarde van 25 000 t CO2 equivalent per jaar, voordragen voor een opt-out
voor de periode vanaf 2013. Deze bedrijven mogen dan maar een beperkt
vermogen hebben opgesteld (35 MW). In geval van opt-out wordt de
emissieruimte binnen het systeem voor emissiehandel (ETS) overgedragen naar de non-ETS sectoren. Ook ziekenhuizen kunnen voorgedragen worden voor een opt-out. Nederland is hierover momenteel in
overleg met het bedrijfsleven.
De met bedrijfsleven afgesloten convenanten, MJA3 en MJA-ETS staan
los van de reikwijdte van het emissiehandelsysteem. Voor zowel bedrijven
die onder ETS vallen als bedrijven die daarbuiten vallen zijn convenanten
afgesproken waarbij dezelfde systematiek als uitgangspunt. Primaire doel
van de convenanten is namelijk het stimuleren van nationale energiebesparing. De inzet van de regering ten aanzien van MJA3 en MJA-ETS is
vastgelegd in de afgesloten convenanten. In deze convenanten is de
overheid de verplichting aangegaan om bedrijven te ondersteunen bij het
maken van energiebesparingplannen, jaarlijkse monitoring en kennisontwikkeling en kennisdeling op het gebied van energiebesparing. Daarnaast
wordt eenmalig het maken van strategische studies (voorstudies en
routekaarten) ondersteund. De ondersteuning wordt door AgNL uitgevoerd.
De convenanten zijn geslaagd als een significante verbetering van de
energie-efficiëntie wordt bereikt. Deze verbetering dient gerelateerd te
worden aan de nationale doelstelling op het gebied van energiebesparing.
159
Waarom is er in 2010 maar vier Megaton CO2 via Joint Implementation
gerealiseerd?
Is hiermee het aandeel ten opzichte van de doelstelling voor vermeden
uitstoot hoger of lager dan aanvankelijk verwacht ?
Pas nadat het jaar 2010 verstreken is, kan bepaald worden hoeveel
Megaton aan CO2 reducties via Joint Implementation in 2010 gerealiseerd
zijn. Dat wordt pas duidelijk in het jaar 2011.
Momenteel vindt de verificatie en levering plaats van de hoeveelheid
megaton die over 2009 zijn gerealiseerd. De in de begroting 2010
genoemde verwachting van 4 megaton aan leveranties over 2009, is in lijn
met de doelstelling.
160
Wat is de stand van zaken rond de uitvoering van de Innovatieagenda?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

61

Welk gedeelte van het budget wordt aangewend om de 27 programma’s
uit te voeren en hoeveel FTE’s zijn daarvoor nodig? Hoeveel van de
additionele impuls van 438 miljoen euro is inmiddels uitgegeven?
Op dit moment is voor een bedrag van ca. € 416 mln aan programma’s
goedgekeurd. Daarmee is 92 % van het budget voor de Innovatieagenda
thans belegd met goedgekeurde programma’s. In bijgevoegd overzicht is
weergegeven om welke programma’s en welk budgettair beslag het gaat.
De innovatieprogramma’s worden na goedkeuring verder uitgewerkt. Dat
kan bijvoorbeeld betekenen:
• het opzetten van een subsidieregeling waarbij een tender wordt
uitgeschreven voor projectvoorstellen;
• het ondersteunen van uitvoering van onderzoekprogramma’s van
consortia van bedrijven en kennisinstellingen;
• het (ondersteunen van het) opzetten van organisaties voor kennisuitwisseling in een bepaalde sector;
• het opzetten van experimenteergebieden om innovaties of innovatieve
processen of werkwijzen in de praktijk uit te testen en leerervaringen
op te doen.
Met de tot dusver goedgekeurde programma’s is een bedrag gemoeid van
€ 416 mln. Van de eerste tranche programma’s (€ 349 mln) is ca 65 %
inmiddels uitgewerkt in gepubliceerde regelingen of al verder in
uitvoering. De overige programma’s zullen in de loop van 2010 grotendeels zijn uitgewerkt in regelingen. Een deel van de programma-uitgaven
wordt in latere jaren in regelingen zoals tenders uitgewerkt omdat voor
sommige programmaonderdelen de uitvoering bewust gespreid is over
de periode t/m 2012. Naar verwachting zal eind dit jaar ca 45% van het
budget voor de Innovatieagenda kasmatig zijn uitgegeven.
De uitvoeringskosten van de programma’s verschillen onderling en
variëren al naar gelang de fase waarin de uitvoering verkeert. Gemiddeld
bedragen deze over de hele uitvoeringsperiode gerekend ca 5% van de
totale programmakosten. Met de uitvoering van de programma’s uit de
Innovatieagenda Energie zijn in 2011 naar verwachting ca 35 fte’s
gemoeid. Ongeveer de helft daarvan heeft betrekking op programma’s die
beleidsmatig onder EZ vallen, de andere helft heeft betrekking op
programma’s die onder de andere departementen (LNV, V&W, VROM,
WWI) vallen.
Voor een groeiend aantal programma’s die zijn doorvertaald in regelingen
zijn de tenderprocessen inmiddels zover doorlopen dat besluiten zijn
genomen over toekenning van middelen aan projecten. Tot dusver zijn
meer dan 100 projecten goedgekeurd. De afgeronde tenders zijn met een
factor 4 a 5 overtekend, waaruit blijkt dat de markt zeer geïnteresseerd is
in de programma’s.
Er is het afgelopen jaar een monitoringsysteem ontwikkeld om de
uitvoering van de programma’s en projecten de komende jaren systematisch te volgen.
Naar verwachting zal van deze programma’s een sterke prikkel uitgaan
richting versterking van het innovatieve vermogen van het Nederlandse
bedrijfsleven en de kennisinstellingen. Ca. 85% van de € 416 mln die is
gemoeid met de programma’s is bestemd voor het stimuleren van het
«versnellingsdeel» van de innovatieketen. Hierdoor zullen m.n. die
activiteiten worden aangemoedigd, die betrekkelijk snel kunnen leiden tot
nieuwe economische activiteiten.
Van de middelen komt 15–20% ten goede aan lange en korte termijn
onderzoek dat wordt uitgevoerd door kennisinstellingen als ECN en de
drie technische Universiteiten (ADEM), ECN/RUG), Wageningen-UR

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

62

(Groene Grondstoffen, Kas als Energiebron). Deze instellingen kunnen
daardoor nieuw onderzoek aanpakken, en daarvoor wetenschappers uit
binnen- en buitenland aan zich binden. Dit leidt tot vergroting van het
aantal kenniswerkers.
Daarnaast profiteert het bedrijfsleven ook van de kennis die door
kennisinstituten wordt ontwikkeld. Dat kan voortvloeien uit directe
samenwerkingsverbanden tussen bedrijven en kennisinstellingen
(consortiumvorming), maar ook uit de aankoop van patenten. Deze
versterking van de kennispositie van de instituten kan spin-off opleveren
doordat een deel van de onderzoekers op termijn eigen bedrijfjes zal
oprichten (vooral mkb).
Onderstaand overzicht geeft aan welke programma’s zijn goedgekeurd
door de ministerraad (bedragen in mln €).
1e tranche

Totaal

Thema Groene Grondstoffen
Thema Nieuw Gas
Thema Duurzame elektriciteitsvoorziening
Thema Duurzame Mobiliteit
Thema Ketenefficiency (inclusief Hisarna)
Thema Gebouwde Omgeving
Thema Kas als energiebron
CCS (CO2-afvang en -opslag)
CCS: CCS Demo ROAD
Duurzame warmte
ADEM (materialenontwikkeling voor duurzame energietoepassingen)
Klimaatneutrale wijken/steden
Intelligente Netten
Reductie overige broeikasgassen:

30
30
30
50
35
30
30
20
22,7
25,9
30
7
2, 5
6,1

Totaal

349,2

2e tranche

Totaal

Biobased Economy
Gebouwde Omgeving
Energiebesparing Industrie
Wind op Zee

17,5
20
10
19,5

Totaal

67

Totaal

416,2

161
Waarop baseert de regering de verwachting dat Carbon Capture &
Storage zich op termijn tot een kosteneffectieve reductiemaatregel zal
ontwikkelen?
Het International Energy Agency (Technology Roadmap CCS, 2009) acht
een 10–12 procentpunt vermindering van kapitaalkosten voor het
afvanggedeelte in de periode 2010 tot 2020 een haalbare mijlpaal. Voorts
worden kostenreducties van 10–15% voor de investering en 2–3% voor de
bedrijfskosten op de kortere termijn (2010–2020) genoemd. Of CO2-opslag
op termijn kosteneffectief zal zijn hangt ook van de ontwikkeling van de
CO2-prijs af.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

63

162
Ligt het ROAD-project op schema? Wordt het project inderdaad in 2015
operationeel?
De planning van het ROAD-project ligt op schema. De conceptnotitie
reikwijdte en detailniveau is uitgebracht, waarmee het Mer-traject is
gestart. Er zijn vooralsnog geen ontwikkelingen, die de start van de
operationele fase in 2015 in de weg staan.
163
Hoe moet het opstellen van nieuwe Investeringsbeschermingsovereenkomsten gezien worden, aangezien er sprake van een exclusieve
competentie van de Europese Unie is?
De overgang van de Investeringsbeschermingsovereenkomst (verder:
IBO) competentie naar de Europese Unie betekent niet dat er voor
lidstaten niets meer te doen valt. Enerzijds omdat de lidstaten aan de
Europese Commissie informatie met betrekking tot IBO’s moeten
aanleveren en anderzijds moet Nederland voor de komende jaren ook nog
99 Nederlandse IBO’s blijven beheren. Daarnaast komen IBO elementen in
FTA’s (vrijhandelsakkoorden) terug die als gemengde akkoorden
afgesloten worden, waardoor de lidstaten zich ook in toekomst met IBO’s
cq. IBO elementen bezig zullen houden.
Tot slot, moet het ministerie natuurlijk ook inzicht krijgen ten aanzien van
de gevolgen van de verschuiving van de competentie voor het bedrijfsleven – ook dit betreft een extra taak met betrekking tot voorlichting.
Daarnaast is er de economische diplomatie waarop het bedrijfsleven
steeds meer een beroep op het ministerie doet. Derhalve zullen IBO’s ook
in de toekomst aandacht en capaciteit vragen.
164
In hoeverre biedt de huidige Energie Investeringsaftrek de mogelijkheid
om ook investeringen in de keten af te trekken?
Het doel van de EIA is investeringen te stimuleren in technisch bewezen
bedrijfsmiddelen die energie-efficiënter zijn dan de gangbare bedrijfsmiddelen.
De bedrijfsmiddelen die energie-efficiënter zijn, hebben hogere investeringskosten dan de in de markt gangbare variant. De EIA geeft een prikkel
om deze investering toch te doen. De EIA richt zich op:
1. het stimuleren van investeringen in technisch bewezen bedrijfsmiddelen die energie besparen ten opzichte van het energieverbruik van
de in de markt gangbare bedrijfsmiddelen.
2. het stimuleren van investeringen in de vervanging van bestaande
bedrijfsmiddelen door energie-efficiëntere bedrijfsmiddelen.
3. het stimuleren van investeringen in technisch bewezen bedrijfsmiddelen voor de opwekking van hernieuwbare energie die deze
opwekking op efficiëntere wijze realiseren dan de in de markt
gangbare bedrijfsmiddelen.
De tijd waarin de investeringskosten worden terugverdiend met de
besparing aan energie, is een belangrijke variabele in de EIA. Wanneer
deze terugverdientijd kort is, heeft de ondernemer voldoende prikkel om
te investeren in het energie-efficiënte product en is overheidssteun niet
nodig. Wanneer deze terugverdientijd erg lang is, is stimulering van de
aankoop voor de overheid niet kostenefficiënt. Op basis van de terugverdientijden worden besparingsnormen berekend. Deze normen zijn
bepalend voor de vraag of een investering in aanmerking komt voor de
EIA. Voor de categorieën gebouwde omgeving, transport en industrie
gelden verschillende besparingsnormen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

64

Op de Energielijst van de EIA staan bedrijfsmiddelen vermeld die voldoen
aan de besparingsnormen van de EIA. Het is echter voor bedrijven ook
mogelijk om bedrijfsmiddelen te melden die niet op de Energielijst staan,
mits ze voldoen aan de geldende besparingsnormen.
Investeringen in bedrijfsmiddelen die leiden tot energiebesparing elders
in de keten, kunnen in bepaalde gevallen ook steun vanuit de EIA
ontvangen. De voorwaarde daarbij is dat deze investeringen aantoonbaar
en direct tot energiebesparing leiden in de keten. De keten moet hierbij
ook helder te definiëren zijn. Wanneer in een lokaal samenwerkingsverband bedrijven hun productieprocessen integreren, wordt de energiebesparing binnen het samenwerkingsverband toegerekend aan de
investeringen in het bedrijfsmiddel. Een voorbeeld hiervan is het
uitkoppelen van restwarmte en het leveren daarvan aan externe partijen.
165
Welke markten vallen onder «voor Nederland kansrijke markten»? Welke
criteria worden er gebruikt om te bepalen of een bepaalde markt binnen
deze definitie valt en dus aanspraak kan maken op meerjarige
ondersteuning?
Kansrijke markten zijn agribusiness, duurzame energie, transport en
logistiek en water. Of een markt binnen deze definitie valt hangt af van de
criteria 1) of Nederland sterk is op die markten en expertise heeft
opgebouwd en 2) waarmee we meerwaarde aan andere landen kunnen
bieden waar juist behoefte aan onze expertise bestaat. Een kansrijke
sector dient concrete kansen voor het Nederlandse bedrijven te bieden en
spin-off voor de Nederlandse economie te genereren.
166
Kunt u uiteenzetten hoeveel geld u heeft gereserveerd ten behoeve van
handelsmissies en waar het in de begroting is opgenomen? Welke missies
zijn er voorzien voor 2011, voor welke bedrijven/productgroepen en naar
welke landen? Welke voorwaarden worden aan het gebruik van dit budget
gesteld?
Handelsmissies zijn een belangrijk hulpmiddel bij de internationalisering
van het Nederlandse bedrijfsleven. In 2011 is ongeveer 2,5 miljoen euro
gereserveerd voor handelsmissies. Dit bedrag is terug te vinden in artikel
4.05-30-850 van de begroting (bijdrage DG BEB aan Agentschap NL/EVD
voor deelopdrachten). De nieuwe bewindsperso(o)n(en) zullen zo snel
mogelijk na hun aantreden de handelsmissies voor 2011 vaststellen.
167
Kunt u de cijfers verstrekken over de export van goederen uitgesplitst
naar sectoren? Welke sectoren dragen het meeste bij aan de export van
goederen? Idem voor diensten?en ook als percentage van het BNP?
Onderstaand treft u de Nederlandse uitvoercijfers voor 2009 aan. Deze zijn
voor zowel de goederen als de diensten uitgesplitst naar de verschillende
uitvoercategorieën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

65

168
Kunt u aangeven welke organisaties vallen onder «diverse organisaties
»in de tabel op pagina 76?
Het gaat om de volgende organisaties en respectievelijke verplichtingen.
De WTO: € 4 069 552,12, de OESO € 369 340,29, het Wassenaar Arrangement € 32 268,00, de Voluntary Principles € 3 753,03, de international
Lead and Zinc Study Group € 12 464, de International Nickel Study
€ 24 637 (wordt beëindigd), de ICSG International Copper Study Group
€ 15 723 (wordt beëindigd).
169
Wat is het effect van de programma’s van Agentschap NL EVD Internationaal op het totaal aan internationale handelsovereenkomsten die
Nederlandse bedrijven sluiten in procenten?
De effectiviteit van beleid gericht op de versterking van de positie van het
Nederlandse bedrijfsleven is lastig te meten. Externe factoren kunnen een
rol spelen in het sluiten van internationale handelsovereenkomsten door
bedrijven en daarnaast zijn effecten niet in alle gevallen één op één te
relateren aan de ingezette beleidsinstrumenten. Een kwantitatieve
berekening van het effect van de programma’s van Agentschap NL EVD
Internationaal op het totaal aan internationale handelsovereenkomsten
van Nederlandse bedrijven is dan ook niet mogelijk, net als een exacte
weergave van hoe deze situatie geweest zou zijn zonder inzet van
dergelijke programma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

66

Het beleidsinstrumentarium gericht op internationaal ondernemen speelt
onder andere in op de determinanten in het internationaliseringproces
van Nederlandse bedrijven en wordt in een ingezet teneinde bij te dragen
aan meer en sterkere internationale activiteit van het bedrijfsleven
(inkomend en uitgaand). Om zoveel mogelijk de (voorgenomen) invloed
van dat beleid te kunnen aangeven en meten, worden stappen gezet naar
meer resultaatgerichte sturing op basis van outputindicatoren, in plaats
van sturing op het niveau van individuele instrumenten. Aan effectmeting
voor de gehele dienstverlening van Agentschap NL EVD Internationaal
wordt zodoende stapsgewijs invulling gegeven. Hierbij wordt geborgd dat
de informatie uitvraag over de effecten van de afname van producten/
diensten niet tot een lastenverzwaring voor het bedrijfsleven leidt. Deze
dient immers gereduceerd te worden.
Om binnen deze resultaatgerichte sturingsmethodiek wel zicht te krijgen
en te houden op de effecten van specifieke programma’s wordt periodiek
een aantal programma’s nader onderzocht. In 2009 is bijvoorbeeld
onderzoek gedaan naar de effecten van het instrument CPA. Uit deze
analyse blijkt dat 30% van de deelnemende bedrijven tot zaken is
gekomen. Het grootste deel hiervan heeft binnen een half jaar na de CPA
activiteit een order afgesloten. Na afloop van de CPA activiteit heeft 81%
zijn contacten opgevolgd en bijna de helft is terug geweest naar het land
waarop de handelsmissie of beurs betrekking had. De gemiddelde omzet
per bedrijf die dankzij de missie of beurs gerealiseerd is, komt neer op
ongeveer € 40 000. De multiplier van CPA komt hiermee op minimaal
1:10.
Dit jaar zijn 5 instrumenten onderzocht naar de effecten op internationaal
ondernemen.
Het gaat hier om de volgende instrumenten: Prepare2Start, CPA,
Economische Missies, Marktscans, en Casemanagement. Bedrijven die dit
jaar een van deze producten/diensten hebben afgenomen krijgen een
enquête toegestuurd. In het onderzoek worden de gegevens gepresenteerd van de enquêtes die in 2010 zijn binnengekomen drie maanden na
gebruikmaking van het instrument (het moment waarop de effectmeting
plaatsvindt). Vanwege deze termijn hebben de resultaten van het
onderzoek betrekking op de eerste helft van 2010. In deze periode zijn
1 624 evaluaties binnengekomen; daarmee heeft 80,6% van de bedrijven
gereageerd op de effectmeting.
In de evaluaties wordt door 55,4% van de respondenten aangegeven dat
zij er in geslaagd zijn of verwachten één of meerdere contract(en) af te
sluiten met zakenpartner(s). Het overgrote deel van de geschatte waarde
van de overeenkomsten ligt in de categorie tot € 50 000 (39%) en tussen
de 50 000 tot 100 000 euro (21%). Deze respondenten verwachten dat het
contract een totaalwaarde oplevert van ± € 223 400 000.
170
Wat is het percentage bedrijven dat als gevolg van Prepare2Start
internationaal is gaan ondernemen in 2009 uitgedrukt in percentages van
het geheel aan bedrijven dat in 2009 deelnam aan dit programma? Kunt u
deze cijfers ook weergeven voor de jaren 2007 en 2008?
Tot 2010 vond de effectmeting plaats één jaar na vaststelling van de
subsidie. Gezien het feit dat bedrijven maximaal 18 maanden de tijd
hebben om hun aanvraag uit te voeren, betrof de effectmeting bedrijven
die de jaren daarvoor een aanvraag indienden. Al jaren is het percentage
bedrijven dat de aanvraag uitvoert en het percentage bedrijven dat meldt
export te hebben gerealiseerd min of meer gelijk, zij het dat in 2008 een
sterke daling in het exportresultaat (waarschijnlijk als gevolg de crisis)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

67

optrad. Op basis van deze percentages kan uitspraak worden gedaan over
het verwachte effect. Op basis van voorlopige cijfers voor 2010 is de
verwachting dat de realisatie in de buurt zal liggen van 70–75%.

2009
2008
2007

instroom

% bedrijven dat de
aanvraag uitvoert

% bedrijven dat export heeft
gerealiseerd

1 090
916
874

82%
80%
76%

67%
63%
78%

171
Hoe gaat de bezuiniging op ambassades uitpakken voor de economische
diplomatie, die juist verstevigd zou moeten worden?
Economische diplomatie zal in de komende jaren nog meer dan nu het
geval is een sterk profielbepalende overheidsactiviteit worden. Oorzaak is
een veranderende wereldeconomie, waarin als gevolg van de crisis het
economisch zwaartepunt naar «nieuwe» markten verschuift waarin
marktfalen een grote rol speelt. Ook is een belangrijk deel van de
Nederlandse bedrijven actief in overwegend publiek gedomineerde
sectoren (energie, water, infrastructuur). Verder zijn internationale handel,
buitenlandse investeringen en internationale technologiesamenwerking in
toenemende mate van belang voor het Nederlandse bedrijfsleven en onze
kennisinstellingen.
In het licht van de ontwikkelingen is het belangrijk dat de dienstverlening
van het postennet aan het Nederlandse bedrijfsleven op peil blijft. Dit kan
bereikt worden door economische diplomatie centraler te stellen in het
Nederlands buitenlands beleid. Dit vraagt echter om een rijksbrede
inspanning. In toenemende mate geven naast BZ en EZ ook LNV, VenW en
VROM aandacht aan de economische dimensie van hun internationale
activiteiten. Het is aan de overheid om de krachten te bundelen en
daarmee de slagkracht voor het bedrijfsleven en kennisinstellingen te
vergroten.
172
Hoe is bepaald bij de prestatie-indicator Prepare2Start dat de ondernemers die door dit project internationaal zijn gaan ondernemen dat
anders ook niet zouden zijn gaan doen?
Prepare2Start steunt mkb’ers zonder of met slechts beperkte exportervaring. Voor deelname moet een bedrijf voldoen aan de volgende
voorwaarden: het moet gaan om in een Nederland gevestigde onderneming die voor eigen rekening en risico buitenlandse markten wil
bewerken; het bedrijf mag niet meer dan 100 werknemers in dienst
hebben; dient zich te richten op een (praktisch) nieuwe buitenlandse
markt; mag in de 12 maanden voorafgaand aan een aanvraag niet meer
dan 25% van de omzet uit export hebben gerealiseerd; en moet de nieuwe
markt op een planmatige manier willen bewerken en daartoe beschikken
over de nodige middelen, zoals organisatie, personeel en financiering. De
prestatie-indicator is gebaseerd op de ervaringen in het verleden. Van de
1 090 goedgekeurde aanvragen in 2009 zullen naar verwachting 820
ondernemers de in hun internationaliseringsplan opgenomen activiteiten
uitvoeren. Uiteindelijk circa 600 bedrijven zullen succesvol internationaliseren (exportomzet c.q. structurele relatie met buitenlandse afnemers).
Naar schatting zullen ca. 200 ondernemers het plan niet uitvoeren. Dat kan
om zeer uiteenlopende redenen: bijv. ondernemer stopt of gaat failliet, ziet
toch niets in de gekozen doelmarkt, heeft op andere wijze buitenlandse
contacten aangeboord etc.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

68

Het is lastig te bepalen of ondernemers internationaal zouden zijn gaan
ondernemen zonder deelname aan Prepare2Start. Prepare2Start draagt bij
aan het bevorderen van internationaal ondernemen en versnelt het proces
voor de startende ondernemer. Door deelname aan Prepare2Start pakken
ondernemers export planmatiger aan, hebben een beter beeld gekregen
van de mogelijkheden in het doelland en zijn beter geworden in het
zelfstandig bewerken van exportmarkten.
173
Wat waren de kosten voor het programma «Holland Branding in 2009» en
hoeveel is daarvoor begroot in 2010?
De realisatie van het jaar 2009 voor het programma «Holland Branding»
komt uit op € 2 292 066. Voor het jaar 2010 is een bedrag van € 2 410 076
begroot.
174
Hoe functioneert Holland Gateway?
Holland Gateway is het welkomstcentrum voor internationale zakenmensen op Schiphol en is nu een jaar operationeel. Daarmee bevindt het
zich nog in een aanloopfase. De bezoekersaantallen (individuele zakenmensen, delegaties, handelsmissies) zijn op dit moment conform
verwachting. Volgend jaar zal een evaluatie plaatsvinden. Dan zullen de
partners in het project bekijken in hoeverre de doelstellingen zijn gehaald
en in hoeverre Holland Gateway een aanvulling is op de bestaande
initiatieven gericht op Holland Branding.
175
Waarom ligt de streefwaarde voor het aantal aan te trekken projecten door
de Netherlands Foreign Investment Agency in 2011 significant lager dan
in de jaren 2008 en 2009 gerealiseerd is?
Het streefcijfer voor 2011 is 150 projecten. Dit cijfer is hiermee lager dan
de gerealiseerde resultaten van NFIA in 2008 en 2009, maar vormt nog
steeds een ambitieuze doelstelling: het is namelijk duidelijk hoger dan het
langjarig gemiddelde cijfer over 2004 t/m 2008, dat 133 projecten per jaar
bedraagt (het jaar 2009 is buiten beschouwing gelaten omdat de
jaarresultaten van NFIA in 2009 zijn vertekend door twee zeer grote
kapitaalintensieve projecten). Bovendien «landen» investeringen in
Nederland dikwijls pas na een lange voorbereiding, soms zelfs na jaren
van actieve betrokkenheid door NFIA. Rekening houdend met deze
«vertraging» en het historische dieptepunt van de economische recessie
in 2009, is met een doelstelling van 150 projecten gekozen voor een cijfer
dat tegelijk realistisch en ambitieus is.
176
Wat wordt verstaan onder significante buitenlandse bedrijven en welke
criteria liggen aan deze definitie ten grondslag?
Onder een significante investering van een buitenlandse bedrijf in
Nederland wordt een investering verstaan die:
• van strategisch belang is voor de Nederlandse economie;
• hoogwaardige werkgelegenheid biedt;
• actief is binnen de «sleutelgebieden» en dus aansluit op de sterkten
van de Nederlandse (kennis)economie;
• bedrijfsactiviteiten betreft met een hoge toegevoegde waarde.
Hierbij moet men denken aan de vestiging van Europese hoofdkantoren,
en onderzoek & ontwikkeling centra, productiefabrieken, «shared
services» centra, en distributie en logistieke centra.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

69

177
Welke programma’s vallen onder het kopje «overig programmatische
aanpak»? Kunt u per programma aangeven wat de verplichtingen zijn en
wat de doelstelling en de resultaten van deze programma’s zijn?
Onder het kopje «overig programmatische aanpak» vallen met ingang van
2010 de programma’s Government2Government (G2G), PSOM EZ
(Tijdelijke Subsidieregeling Programma Samenwerking Opkomende
markten), PSO Milieu en het President’s programma. Ook zijn enkele
handelsmissies onder het programma Collectieve Promotionele Activiteiten (CPA) die gerelateerd zijn aan het 2g@there programma, geplaatst
onder deze verplichting.
De verplichtingen voor 2010 zijn voor G2G Euro 4,9 miljoen, voor PSOM
EZ inclusief de PSO milieu component Euro 6,1 miljoen en voor het
President’s programma 0,350 miljoen per jaar. Het overige betreft het CPA
programma. In de jaren 2008 tot en met 2010 is voor ruim Euro 54 miljoen
verplicht. Voor de jaren 2011 tot en met 2015 zijn daar vanaf geleide
verplichtingenbedragen opgenomen. Aangezien het deels om aflopende
programma’s gaat, zal gedurende uitvoeringsjaar 2011 moeten worden
bezien of deze bedragen, op basis van de realisaties in 2010, per
programma naar beneden moeten worden bijgesteld.
Met het G2G programma werkt de Nederlandse overheid samen met
overheidsorganisaties in een aantal doellanden aan een beter functionerende overheid in die landen. Het programma richt zich hierbij vooral op
economische sectoren en thema’s (bijvoorbeeld landbouw, transport en
infrastructuur, douanezaken en energie). G2G-projecten leveren een
bijdrage aan verbetering van het ondernemingsklimaat en creëren kansen
voor het Nederlandse bedrijfsleven. Doellanden zijn in de eerste plaats
nieuwe en kandidaat-lidstaten en een aantal buurlanden van de Europese
Unie. Voorbeelden van projecten in deze landen waren projecten ter
verbetering van melkkwaliteit, regulering van banken, introductie van
verbeterde energie efficiëntie, certificering van windenergie en risico
management bij de douane. Nu veel van de doellanden zijn toegetreden
tot de Europese Unie, zal het programma zich vanaf 2011 richten op de
prioriteitslanden van EZ en gericht zijn op het wegnemen van institutionele belemmeringen en beleidsondersteuning aan de doellanden; beide
tot voordeel van zowel het doelland als het aldaar opererend internationale (inclusief Nederlandse) bedrijfsleven. Daarnaast worden
G2G-projecten uitgevoerd onder het 2@there-programma.
Het G2G-programma bevat ook een milieufaciliteit, waaruit projecten
gefinancierd worden die gericht zijn op een betere uitvoering en
handhaving van (internationaal) milieubeleid. Ook bij deze milieufaciliteit
worden bij de projectontwikkeling de belangen van het Nederlands
bedrijfsleven meegenomen.
De tijdelijke regeling PSOM EZ richt zich met name op bedrijven die al
plannen hadden om via het beëindigde PSOM internationale activiteiten
te ontplooien in een van de voormalige PSOM-EZ landen (India, Montenegro, Oekraïne, Rusland, Servië en Turkije), maar door de beëindiging
van het PSOM-programma hier geen gevolg aan konden geven. Ook voor
dit programma zijn er doorlopende verplichtingen.
Projecten binnen PSO-Milieu dragen bij aan een betere lokale milieukwaliteit en aan vermindering van grensoverschrijdende verontreiniging die
ook effect kan hebben op de leefomgeving in Nederland. Via de projecten
verwerft het Nederlandse bedrijfsleven een goede uitgangspositie voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

70

mogelijke vervolgopdrachten en voor langdurige samenwerking in de
landen waarop PSO-Milieu is gericht.
Het President’s programma laat managers en ondernemers uit Rusland
kennismaken met Nederland en het Nederlands bedrijfsleven. De
Russische managers krijgen een intensieve managementtraining, inclusief
stage bij een Nederlands bedrijf, waarbij ondernemerschap centraal staat.
Zo maken de managers kennis met marketing en strategie, financieel
management, personeel en organisatie en projectmanagement. Ook
wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van persoonlijke vaardigheden. Met name de stageperiode draagt bij tot handelscontacten tussen
de Nederlandse en Russische bedrijven.
178
Welke onderzoeken van de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie
Autoriteit lopen nu allemaal bij TNT? Welke consequenties heeft het als
TNT niet voldoet aan de bezorgeis van 95 procent binnen 24 uur?
Het kengetal Overkomstduur komt voort uit de jaarlijkse rapportage van
TNT aan OPTA over de Universele Dienst. In deze rapportage komen
zaken als het aantal postvestigingen, de overkomstduur, de financiële
verantwoording e.d. aan de orde. Deze rapportage dient voor 1 juni door
de verlener van de Universele Dienst (TNT) aan OPTA te zijn overlegd.
Voor wat betreft de overkomstduur is TNT wettelijk verplicht gemiddeld
95% van de brieven (gemeten over een jaar), die worden aangeboden
door de consument in de rode/oranje TNT brievenbussen of op de
TNT-postvestigingen, de volgende dag te bezorgen.
Bij OPTA loopt een onderzoek naar de kwaliteit van de postbezorging door
TNT. Indien zou blijken dat de TNT post niet aan deze overkomstduurverplichting voldoet dan kan OPTA bepalen of en zo ja welke van haar
formele bevoegdheden (zoals het geven van een bindende aanwijzing of
boete) voor deze situatiepassend is.
179
Kunt u aangeven waarom met betrekking tot het eerste operationele doel
van artikel 10 een significante daling van zowel de verplichtingen als de
uitgaven ontstaat tussen 2011 en 2012?
Er is geen significante daling van zowel de verplichtingen als de uitgaven
binnen operationeel doel 1 tussen 2011 en 2012. Waarschijnlijk wordt hier
de daling van verplichtingen en uitgaven binnen operationeel doel 3
bedoeld, en dan specifiek de post ICT-flankerend beleid en administratieve
lasten. De daling binnen deze post is het gevolg van de financiering van
Logius ten behoeve van de uitvoer van Standard Business Reporting
(SBR) en eFactureren.
Voor het programma SBR 2010–2011 zijn er programmamiddelen ter
beschikking gesteld door BZK, Financiën en Justitie. Deze middelen zijn
overgeheveld naar EZ als regisseur van SBR. Na afloop van het
programma zal SBR worden gefinancierd door een zogenaamd dienstenmodel. Dat betekent dat de uitvragende overheidspartijen afhankelijk van
het gebruik gaan betalen voor het benutten van de Logius procesinfrastructuur.
Voor het programma eFactureren zullen EZ en BZK de aanloopkosten van
het gebruik van Digipoort t.b.v. eFactureren voor de jaren 2010 en 2011
financieren. Ook hier zal na 2011 het principe van het dienstenmodel
worden toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

71

180
Hoeveel verplichtingen en uitgaven zijn gemoeid met het tweede
operationele doel van artikel 10 en waarom zijn deze cijfers niet
opgenomen in de tabel op pagina 91?
De uitgaven en verplichtingen van het tweede operationele doel zijn
onderdeel van de post «Beleidsvoorbereiding en evaluaties» binnen de
verplichtingen van «apparaat gerelateerde uitgaven en algemeen
onderzoek» (pagina 91 en 102). Voor zowel 2010 als 2011 zullen de
verplichtingen en uitgaven ten behoeve van operationeel doel 2 uitkomen
op ongeveer € 3 miljoen.
181
Welke organisaties vallen onder het kopje «internationale organisaties» in
de tabel op pagina 92 en kunt u aangeven hoe groot de verplichtingen per
organisatie zijn?
De jaarlijkse contributies (afgeronde bedragen) voor internationale
organisaties betreffen de volgende:
International Telecommunications Union (ITU)
Universal Postal Union (UPU of Wereldpostunie)
European Conference of Postal and Telecommunications Administrations
(CEPT) and European Communications Office (ECO)
Governmental Advisory Committee of
the Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN)
European Telecommunications Standards Institute (ETSI)
Internet Governance Forum (IGF)

€ 1,200 000
€ 250 000
€ 250 000
€ 250 000
€ 200 000
€ 50 000

182
Kan een precieze specificatie worden gegeven van de verplichtingen
«programma Implementatie ICT-agenda» en «ICT-flankerend beleid en
administratieve lasten»? Welke projecten vallen hieronder en hoe zijn de
verplichtingen opgebouwd?
Het Programma Implementatie ICT-agenda (PRIMA) betreft de gezamenlijke beleidsgelden voor de implementatie van de Rijksbrede ICT-agenda.
Tot nu toe zijn de departementen Financiën, BZK, OCW, VWS, Justitie,
LNV, SZW en EZ aangesloten. Andere departementen kunnen zich in
overleg met EZ aansluiten. EZ zorgt voor de coördinatie van PRIMA. Voor
2011 (en volgende jaren) bedraagt de verplichtingenruimte in de EZ
begroting € 20,1 miljoen voor PRIMA. Voorbeelden van projecten die in
2010 zijn gefinancierd uit PRIMA:
• Digitale ontsluiting van Wetenschappelijk Onderzoek en Cultureel
erfgoed. (OCW)
• Verbetering van uitwisseling van gegevens in de jeugdzorg en
-strafketen en daarmee juridische zelfhulp en doorverwijzing mogelijk
te maken (Jus)
• Gebruik van het stelsel aan basisregistraties (BZK)
• Implementatie van het kabinetsbeleid voor open standaarden en open
source software, zoals vastgelegd in het actieplan Nederland Open in
Verbinding (EZ).
Onder de verplichtingenruimte van ICT flankerend beleid en administratieve lasten vallen naast de tijdelijke financiering van Logius ten behoeve
van eFactureren en SBR (zie ook het antwoord op vraag 179), de financiering van Antwoord voor Bedrijven, het Bureau Forum Standaardisatie,
het programma Slim Geregeld Goed Verbonden, het Elektronisch
Ondernemingsdossier, Nederland Open in Verbinding en eHerkenning.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

72

Voor 2010 waren de verplichtingen hiervoor als volgt verdeeld:
• Logius t.b.v. eFactureren, SBR en Bureau Forum Standaardisatie – € 10
mln
• Antwoord voor Bedrijven – € 7,7 mln
• Nederland Open in Verbinding – € 1,4 mln
• Slim Geregeld Goed Verbonden – € 3,8 mln
• Elektronisch Ondernemingsdossier – € 2,7 mln
• eHerkenning – € 2,4 mln.
183
Kan de regering een nadere uitleg geven over het Elektronisch
Ondernemingsdossier?
Veel ondernemers ervaren de hoeveelheid tijd en geld die zij moeten
besteden om te voldoen aan regelgeving vanuit de overheid, als een rem
op hun ondernemerschap. Voor ondernemers is wet- en regelgeving vaak
ingewikkeld en moeilijk te begrijpen, omdat ondernemers niet altijd weten
wat zij precies moeten doen om de regels goed na te leven. Maar ook de
uitgebreide informatieverplichtingen zorgen voor de nodige ergernis
Als een van de maatregelen wordt het Elektronisch Ondernemingsdossier
(EOD) ontwikkeld. Het EOD wil de regeldruk bij betrokken bedrijven
verlagen met minimaal 15%. Randvoorwaarde hiervoor is standaardisatie
zodat zowel ondernemers als overheden digitaal kunnen communiceren
met verschillende ict-toepassingen, bijvoorbeeld per branche. Het EOD wil
tot deze standaardisatie komen.
Het EOD werkt als volgt: Op basis van zijn bedrijfsprofiel krijgt de
ondernemer een overzicht van regels die voor zijn onderneming gelden
met de bijbehorende acties. Zoals bijvoorbeeld controle op legionellabesmetting of een vergunning voor een ondergrondse tank. De ondernemer
heeft hiervoor te maken met verschillende overheden. Via het EOD maken
deze overheden gebruik van de gegevens die de ondernemer eenmalig in
zijn digitale dossier zet. De ondernemer werkt volgens de regels en legt
zijn acties vast in zijn EOD. En wordt daarbij geholpen door automatische
signaleringen, die hem tijdig waarschuwen als er actie van hem verlangd
wordt.
Met de ontwikkeling van het EOD in samenwerking met bedrijven en
overheden binnen het programma Slim geregeld goed verbonden (Sggv)
wordt mede gevolg gegeven aan de aanbevelingen van de commissie
Regeldruk Bedrijven (commissie Wientjes). Bij het bedrijfsleven is ook
concrete belangstelling voor het EOD. Op dit moment wordt gesproken
met een aantal branches, zoals de rubber- en kunststofindustrie, de
horeca, de recreatie en de kinderopvang om koploper te worden bij de
invoering van het EOD. Het is aan het nieuwe kabinet om straks te bezien
hoe het EOD kan worden gerealiseerd.
184
Welke acties zijn voor de sector waterrecreatie op het portaal van
Antwoord voor Bedrijven ontplooid? Hoe en waar kunnen de ondernemers in de jachthavens zich op deze portaal informeren?
Antwoord voor bedrijven vernieuwt dagelijks zijn informatie (met name in
geval van verandering van de regelgeving) en verbetert de vindbaarheid
ervan. Dit wordt regulier afgestemd met de betrokken bedrijfstak
organisaties zoals brancheorganisaties.
Zo heeft Antwoord voor bedrijven eind augustus in overleg met HISWA
Vereniging aparte ingangen (subbranches) voor waterrecreatie
(www.antwoordvoorbedrijven.nl/waterrecreatie) en Scheeps- en
jachtbouw (www.antwoordvoorbedrijven.nl/scheeps-jachtbouw) toegevoegd. Tevens is de informatie voor deze branches (extra) vindbaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

73

gemaakt door toevoeging van het trefwoord «waterrecreatie» in de
relevante producten zowel op de site www.antwoordvoorbedrijven.nl/
waterrecreatie als de mobiele site (zie http://m.antwoordvoorbedrijven.nl/)
die deze zomer van start is gegaan.
185
Kan de teruggang in toegankelijkheid van Antwoord voor Bedrijven
worden voorkomen?
Een wijziging van het Content Management Systeem (CMS) van
Antwoordvoorbedrijven.nl zal begin 2011 zorgen voor een tijdelijke
terugval van de natuurlijke vindbaarheid van onderwerpen op Antwoordvoorbedrijven.nl. Dit heeft er vooral mee te maken dat zoekmachines zoals
Google alle links opnieuw moeten indexeren en dat kost tijd.
Deze afname van natuurlijke vindbaarheid wordt deels opgevangen door
her-allocatie van het budget dat wordt benut voor de betaalde vindbaarheid. Daarnaast zal de vindbaarheid van de informatie van de website
www.antwoordvoorbedrijven.nl in 2011 verbeteren doordat Antwoord
voor bedrijven haar informatie als Open Data gaat aanbieden. Andere
websites kunnen dan de Antwoord voor bedrijveninformatie tonen op hun
eigen website. Hiervoor is veel interesse bij partijen zoals de KvK, Het
Financieel Dagblad en ReedBusiness. Ondernemers die informatie zoeken
over wetten, regels, vergunningen en subsidies van de hele overheid
zullen dan die informatie, die afkomstig is van Antwoordvoorbedrijven.nl,
kunnen vinden op andere websites. Gevolg hiervan is wel dat het
bezoekaantal op Antwoordvoorbedrijven.nl naar verwachting in 2011 niet
zal stijgen, maar dat de toegankelijkheid van de informatie van Antwoord
voor bedrijven zal toenemen.
186
Welke partijen zijn de partners voor het Programma Digivaardig en
Digibewust?
In het programma Digivaardig & Digibewust werken overheid, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven samen om digitale vaardigheden en
digibewustzijn te vergroten en te verstevigen onder alle lagen van de
bevolking, met extra aandacht voor digibeten, senioren, jongeren en hun
opvoeders, ondernemers en overheidsprofessionals. De samenwerking
tussen publieke, private en maatschappelijke organisaties is de katalysator
van het programma. De samenwerking tussen publieke, private en
maatschappelijke partijen wordt op verschillende manieren ingevuld,
namelijk door: partijen die financieel bijdragen aan het programma
(founding partners) en partijen die een actieve bijdrage leveren –
bijvoorbeeld die hun eigen communicatiemiddelen inzetten – en/of
«publieke» steun geven (media- en netwerkpartners). Founding partners
(2010) zijn UPC, Microsoft, KPN, SIDN, NVB, Ziggo, IBM en NVPI. Partners
die deel uitmaken van de programmaraad Digivaardig & Digibewust – en
daarmee de activiteiten vaststellen – zijn UPC, Microsoft, KPN, SIDN, NVB,
HCC, FNV, VNG, FORUM, VNO-NCW, MBO Raad, Seniorweb, Ministerie
van BZK, Kennisnet, UWV en Stichting Lezen en Schrijven. Het
programma heeft verder ruim 40 media- en netwerkpartners. Nieuwe
partners kunnen op verschillende momenten aanhaken bij (delen van) het
programma.
187
Kan worden uitgelegd waarom een daling wordt verwacht van de
gemiddelde prijs voor stafdienst?
De gemiddelde prijs van stafdiensten personeel daalt van 70,3 in 2010
naar 69,0 in 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

74

Het budget tot en met 2010 was tijdelijk opgehoogd vanwege kosten
uitzendkrachten herhuisvesting. De kosten zijn in 2011 niet meer aan de
orde en daarom daalt de gemiddelde prijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 4

75