ONGEPLAND (TIJDELIJK) VERBLIJF VOOR
KWETSBARE OUDEREN VIA ÉÉN INGANG
INVENTARISATIE VAN INITIATIEVEN

KLANT
KENMERK
AUTEUR(S)
DATUM
VERSIE

Ministerie van VWS
001393/jve
Maarten Batterink, Ilse Kalisvaart
September 2019
Definitief

INHOUDSOPGAVE

Inhoudsopgave
1

2

3

Inleiding

4

1.1

Achtergrond

4

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen

5

1.3

Reikwijdte van deze inventarisatie

5

1.4

Aanpak

6

Initiatieven ongepland (tijdelijk) verblijf voor kwetsbare ouderen via één ingang

8

2.1

Inleiding

8

2.2

Kaartje met initiatieven

9

2.3

Overzicht initiatieven

9

Werkwijze van deze initiatieven

10

3.1

Inleiding

10

3.2

Initiatieven die wel of (nog) niet van de grond gekomen zijn

10

3.3

Type initiatief

11

3.4

Zorgvormen

11

3.5

Doelgroep van het initiatief

12

3.6

Beschikbaarheid en opname

13

3.7

Inzet expertise

14

3.8

Financiering

15

3.9

Knelpunten en succesfactoren

16

3.9.1

Knelpunten bij initiatieven die van de grond zijn gekomen

16

3.9.2

Knelpunten bij initiatieven die (nog) niet van de grond zijn gekomen

18

3.10

Succesfactoren

19

3.10.1

Samenwerking en betrokkenheid ketenpartijen

19

3.10.2

Ondernemerschap en lef

19

3.10.3

Voldoende doorstroommogelijkheden

20

3.10.4

Een efficiënt en strak georganiseerd proces

20

INHOUDSOPGAVE

4

Wat is nodig voor een verdere verspreiding van deze initiatieven?

21

4.1

Inleiding

21

4.2

Zijn de onderzochte initiatieven de (enige) oplossing?

21

4.3

Wat kunnen aanbieders doen?

22

4.4

Wat kunnen financiers doen?

22

4.5

Wat kan VWS doen als stelselverantwoordelijke?

23

Bijlagen

24

Bijlage 1: Enquêtevragen

24

Bijlage 2: Ledenlijst begeleidingscommissie

25

HOOFDSTUK 1

1 Inleiding
1.1

Achtergrond

Vervolgzorg niet altijd direct duidelijk
Het langer thuis blijven wonen van ouderen met een complexe zorgvraag vraagt

Verschillende vormen van ongepland (tijdelijk) verblijf vormen een belangrijke

om mogelijkheden om flexibeler in te kunnen springen op acute situaties.

voorziening voor kwetsbare ouderen als het thuis (nog) even niet gaat. Onnodige

Kwetsbare ouderen doen vaker een beroep op de huisartsen, en komen

ziekenhuisopname kan worden voorkomen, een goede doorstroom uit het ziekenhuis

vaker terecht op de spoedeisende hulp. In deze situaties is er lang niet altijd

wordt hiermee bevorderd en de mogelijkheid tot kortdurende opname kan mensen in

een noodzaak tot medisch specialistische hulp, een ziekenhuisopname is dan

staat stellen langer thuis te blijven wonen1.

niet nodig. Als ouderen toch op de spoedeisende hulp komen, heeft een oudere
er belang bij zo snel mogelijk passende zorg te krijgen. Verschillende vormen

Als een kwetsbare oudere ongepland noodzaak heeft tot ongepland (tijdelijk) verblijf

van ongepland (tijdelijk) verblijf vormen daarvoor een tijdelijke en meer

dan is het belangrijk dat een oudere snel opgenomen kan worden. Ook als niet

passende oplossing. Welke vorm van kortdurend verblijf het meest passend is,

meteen duidelijk is op welke wet - de Wet langdurige zorg (hierna: Wlz), Wet

is aan de voorkant niet altijd direct duidelijk.

maatschappelijke ondersteuning (hierna: Wmo) of Zorgverzekeringswet (hierna: Zvw) dit verblijf betrekking heeft. De huidige praktijk leert dat het lang kan duren voordat een
oudere wordt opgenomen. Discussie en/of onduidelijk over de vraag welk zorgdomein
van toepassing is, kan hierbij meespelen.

Er bestaan aanbieders en initiatieven waar kwetsbare ouderen wel direct kunnen
worden opgenomen, ook al is niet direct duidelijk wat de zorgvraag precies is en wat
de financieringsgrondslag is. Zij hebben (verschillende vormen van) ongepland

Een goede en tijdige triage speelt een belangrijke rol bij het snel op de goede plek
krijgen van kwetsbare ouderen die snel een verblijfsplek nodig hebben. Daarbij kan het
helpen om goed inzicht te hebben in de beschikbare capaciteit in de regio. Zo zijn er

(tijdelijk) verblijf als het ware via één ingang georganiseerd. Momenteel is echter nog
weinig bekend over de werkwijze van dergelijke initiatieven en waar deze initiatieven
zijn gesitueerd.

regionale coördinatiefuncties actief die zich hierop richten en snel verwijzers kunnen
helpen met het vinden van een geschikte plek. Toch blijkt dat het in de praktijk niet
altijd lukt om in korte tijd vast te stellen wat een kwetsbare oudere die bijvoorbeeld bij
de Spoedeisende Hulp (hierna: SEH) of huisartsenpost (hierna: HAP) is
terechtgekomen precies nodig heeft, terwijl er wel direct een plek nodig is om deze
oudere op te vangen.

1

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 17 juni

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna: VWS) heeft, mede naar
aanleiding van de motie van de leden Renkema en Ellemeet2, behoefte aan een
inventarisatie van zorgaanbieders waar verschillende vormen van ongepland (tijdelijk)
verblijf voor kwetsbare ouderen via ´één ingang’ worden georganiseerd (het gaat hier
om het daadwerkelijk opnemen van een cliënt door een zorgaanbieder, dus niet om de

2

TK 2018-2019, 34948, nr. 5 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-34948-5.pdf

2015. Nr. 647239-124137-CZ
1 Inleiding

4

HOOFDSTUK 1

regionale coördinatiefunctie). Daarnaast wil VWS in beeld krijgen hoe een dergelijke

Daarbij wil VWS weten hoe zorgaanbieders dit ongepland (tijdelijk) verblijf via

aanpak breder in Nederland ingezet kan worden.

één ingang hebben georganiseerd.
2.

Inzicht verkrijgen wat er nodig is om te komen tot verdere verspreiding van een
dergelijke werkwijze, dan wel wat dat belemmert.

Verschillende vormen van ongepland (tijdelijk) verblijf worden vanuit
verschillende stelsel gefinancierd.

Deze doelstellingen zijn vertaald naar de volgende onderzoeksvragen:

Als iemand spoedzorg nodig heeft zijn er verschillende vormen van ongepland

1.

tijdelijk verblijf mogelijk. Er is sprake van spoedzorg of spoedopvang als iemand

Waar/bij welke zorgaanbieders kunnen kwetsbare ouderen snel terecht voor
ongepland (tijdelijk) verblijf waar op voorhand niet duidelijk is tot welke vorm van

zelfstandig woont, plotseling (medische) zorg of opvang nodig heeft en de
situatie binnen een of twee dagen onhoudbaar zal zijn, óf na een

ongepland (tijdelijk) verblijf noodzaak is:

ziekenhuisopname uit het ziekenhuis mag, maar nog niet naar huis kan. Het is

a.

Om welke zorgvormen van ongepland (tijdelijk) verblijf gaat het daarbij?

afhankelijk van de situatie welke vorm van ongepland (tijdelijk) verblijf mogelijk is.

b.

Hoe hebben zorgaanbieders dit georganiseerd?

Bij spoedopname vanwege gezondheidsproblemen valt de spoedopname óf

-

Welke voorwaarden hanteren zorgaanbieders hierbij?

-

Wat doen deze zorgaanbieders als ze de cliënt niet kunnen

onder eerstelijns verblijf (Elv) óf onder de Wlz (crisis). Elv is gericht op terugkeer

opnemen?

naar huis, Wlz (crisis) is gericht op personen die zich kwalificeren voor de Wlz. In

c.

een ‘maatschappelijke’ crisissituatie (Wmo spoedzorg) is de gemeente

verantwoordelijk voor tijdelijk onderdak. Te denken valt aan ouderen die om
praktische redenen (bijvoorbeeld een benodigde woningaanpassing) nog niet

d.

naar huis kunnen na ziekenhuisopname, of een situatie waar de mantelzorger

2.

Hoe snel kan een kwetsbare oudere terecht?
-

Kan dit dezelfde dag en ook in het weekend?

-

Wat maakt dat zij dit zo kunnen organiseren?

Wat zijn hierbij de succesfactoren en/of belemmerende factoren?

Hoe kunnen dergelijke werkwijzen verder worden verspreid?

plotseling wegvalt.
a.

Zie ook: https://www.informatielangdurigezorg.nl/volwassenen/spoedzorg-

Wat is nodig om te komen tot een verdere verspreiding van een dergelijke
werkwijze en welke belemmeringen er daarbij kunnen optreden, dan wel;

crisisopvang
b.

Welke belemmeringen er in de weg staan om tot een dergelijke werkwijze
te komen (zie ook vraag 1d).

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen
1.3

Reikwijdte van deze inventarisatie

Het doel van deze opdracht bestaat uit twee delen:
1.

Een zo volledig mogelijk en door partijen gedragen beeld krijgen bij welke
zorgaanbieders kwetsbare ouderen snel terecht kunnen voor ongepland
(tijdelijk) verblijf. Het gaat om ongepland (tijdelijk) verblijf waarbij op voorhand
niet duidelijk is onder welke wet (Wlz, Wmo of Zvw) dit verblijf uiteindelijk valt.

Onder ongepland (tijdelijk) verblijf wordt in ieder geval gedacht aan: eerstelijnsverblijf,
Wlz-crisis en Wlz (voor zowel somatische als psychogeriatrische kwetsbare ouderen).
Deze vormen van verblijf kunnen worden aangevuld met Wmo-spoed, intramurale
GGZ en wijkverpleging. Het gaat niet om kwetsbare ouderen die aangewezen zijn op
medisch specialistische zorg of revalidatiezorg. Deze inventarisatie richt zicht daarmee

1 Inleiding

5

HOOFDSTUK 1

op zorgaanbieders waar verschillende vormen van ongepland (tijdelijk) verblijf voor

1.4

Aanpak

kwetsbare ouderen via ´één ingang’ worden georganiseerd. Hierbij gaat het om het
daadwerkelijk opnemen van een cliënt door een zorgaanbieder en niet om de

Bij deze inventarisatie zijn verschillende methoden ingezet. Samengevat gaat het om

regionale coördinatiefunctie.

de volgende methoden:
1.

Oproep via verschillende kanalen om initiatieven te noemen waar kwetsbare

Medisch specialistisch verblijf en daarmee ook ‘ziekenhuis verplaatste zorg’ valt buiten

ouderen terechtkunnen voor ongepland (tijdelijk) verblijf waarbij op voorhand

de reikwijdte van deze inventarisatie. Ook medisch specialistische revalidatie (hierna:

niet duidelijk is welke financieringsgrondslag aan de orde is. Deze oproep is

MSR) en geriatrische revalidatiezorg (hierna: GRZ) vallen buiten de reikwijdte van

gedaan via LinkedIn- en Twitterberichten van Significant. Ook zijn personen in

deze inventarisatie.

het netwerk van de onderzoekers benaderd met de vraag of zij dergelijke
initiatieven kennen. Daarnaast is er een oproep geweest door Actiz onder haar

Naast ongepland (tijdelijk) verblijf kan er ook sprake zijn van gepland (tijdelijk) verblijf.

leden om te reageren als zij bij dergelijke initiatieven betrokken zijn. Tijdens de

Deze zorgvormen vallen ook buiten de scope van deze inventarisatie, zoals:

marktdag ELV – GRZ – ELV – GZSP op 28 juni 2019, waar veel professionals

1.

Logeeropvang als respijtzorg (uit de Wmo) indien de mantelzorger gepland

aanwezig waren die betrokken zijn bij verschillende initiatieven, is onze oproep

wegvalt, omdat hij of zij bijvoorbeeld een vakantie gepland heeft staan;

ook gedeeld. Tot slot zijn via Zorgverzekeraars Nederland alle

Logeeropvang (uit de Wlz) is kortdurend verblijf voor mensen met een volledig

zorgverzekeraars benaderd of zij betrokken zijn bij dergelijke initiatieven. Door

pakket thuis (hierna: vpt), modulair pakket thuis (hierna: mpt) of

de verschillende oproepen en herinneringen die daarbij zijn gedaan, hebben we

persoonsgebonden budget (pgb) om één of meer mantelzorgers te ontlasten

waarschijnlijk een groot deel van alle initiatieven die binnen de scope van deze

van de zorg van verzekerde.

inventarisatie vallen in beeld kunnen krijgen. Een groot deel van de initiatieven

2.

die zijn genoemd, zijn op meerdere manieren bij ons binnengekomen.
Tijdens de voorbereidingsfase hebben wij de volgende twee ‘generieke typen’ van

Bijvoorbeeld een melding van een betrokken aanbieder naar aanleiding van de

ongepland (tijdelijk) verblijf geïdentificeerd die de scope van deze inventarisatie goed

oproep van Actiz en daarnaast genoemd door een zorgverzekeraar. Naarmate

weergeven. Het gaat om deze generieke typen:

het onderzoek vorderde werden er nauwelijks nog initiatieven genoemd die niet

Type 1: Tijdelijke opvang waar cliënt direct kan komen als de zorg waar de cliënt

al bij de onderzoekers in beeld waren. 100% zekerheid dat we alle initiatieven

noodzaak toe heeft zorginhoudelijk geleverd kan worden. Ook als niet duidelijk is wat

in beeld hebben gekregen, is er niet;

de financieringsgrondslag is. De zorgaanbieder regelt aan de achterkant de indicatie

2.

Een online enquête die is uitgezet onder aanbieders die zijn betrokken bij een

en financiering (Wlz, Zvw, Wmo) en de cliënt kan bij deze aanbieder blijven.

dergelijk initiatief (al dan niet gerealiseerd). Initiatieven die bij stap a zijn

Type 2: Tijdelijke opvang gericht op snelle diagnostiek en op basis daarvan doorzetten

genoemd zijn hiertoe persoonlijk benaderd met het verzoek de enquête in te

naar vervolgzorg (Zvw, Wlz en Wmo), of naar huis (eventueel met zorg thuis). Het gaat

vullen. In de verschillende oproepen zoals beschreven in stap a, is ook een link

meestal om een vorm van ELV en hebben soms de naam transferafdeling of

gegeven naar de online enquête. Zo is de link naar de enquête (ook) via een

schakelafdeling. Ook de verschillende ‘pilots observatiebedden’ vallen onder dit type.

1 Inleiding

6

HOOFDSTUK 1

mailing gestuurd naar de leden van Actiz. Zie bijlage 1 voor de vragen van de
enquête3;
3.

Verdiepende interviews met partijen die betrokken zijn bij een dergelijk
initiatief. Met vijf aanbieders en een gemeente is een telefonisch interview
gehouden met betrokken aanbieders om dieper inzicht te krijgen in de
werkwijze en vooral ook de knelpunten en succesfactoren. Een van de
geïnterviewde aanbieders is betrokken bij een initiatief dat nog niet van de
grond is gekomen;

4.

De resultaten van stap a, b en c zijn verwerkt tot deze rapportage;

5.

Bij deze inventarisatie is een begeleidingscommissie betrokken die heeft
meegedacht bij de onderzoeksopzet, geholpen bij de verschillende oproepen
(zie stap a) en bij de duiding van de resultaten. In bijlage 2 staan de namen en
organisaties genoemd van de leden van de begeleidingscommissie.

3

Daarmee is het opgedane inzicht van deze inventarisatie over de werkwijze, ervaren

knelpunten en succesfactoren bij de initiatieven grotendeels ingegeven vanuit het
perspectief van de zorgaanbieders.
1 Inleiding

7

HOOFDSTUK 2

2 Initiatieven ongepland (tijdelijk) verblijf voor
kwetsbare ouderen via één ingang
2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk presenteren we de initiatieven die we via deze inventarisatie in beeld
hebben gekregen. De respondenten die betrokken zijn bij een opgestart initiatief
hebben aangegeven in welke regio of plaats het initiatief bestaat. Het landkaartje op
de volgende pagina geeft een geografisch overzicht van deze resultaten. Te zien is dat
verspreid over de verschillende regio’s initiatieven zijn. Ook zien we gebieden waar
niet is gerapporteerd dat er een dergelijk initiatief is opgestart. Op basis van huidig
onderzoek kan er geen conclusie worden getrokken over de betekenis hiervan. Een
mogelijkheid is dat er geen behoefte bestaat, bijvoorbeeld vanwege een goed
functionerend regionale coördinatiefunctie. Ook kan het zijn dat er wel behoefte aan is
in de regio, maar een vorm van ongepland (tijdelijk) verblijf nog niet is gerealiseerd.
Ook kan niet uitgesloten worden dat er wel een vorm van ongepland (tijdelijk) verblijf
is, maar dat deze niet in beeld is gekomen.

Bij ongeveer de helft (16) van de genoemde initiatieven gaat het om initiatieven die
zich in de pilotfase bevinden. Ongeveer een derde (10 initiatieven) loopt of betreft een
bestaande afdeling. Bij de andere initiatieven (5) is aangegeven dat er zicht is op een
waarschijnlijke start binnen enkele maanden tot maximaal een half jaar.

Het bepalen van het type is gebeurd op basis van wat de respondenten zelf hebben
aangegeven. Waar het type onbekend was hebben de onderzoekers zelf een
inschatting gemaakt van het type initiatief.

2 Initiatieven ongepland (tijdelijk) verblijf voor kwetsbare ouderen via één ingang

8

HOOFDSTUK 2

2.2

Kaartje met initiatieven

2.3

Overzicht initiatieven
Plaats/regio
Achterhoek
Achterhoek
Amstelland-Meerlanden
Amsterdam
Amsterdam / Haarlemmermeer
Amsterdam / Haarlemmermeer
Amsterdam / Haarlemmermeer
Delft
Den Bosch
Gelderse Vallei
Gooi- en Vechtstreek
Groningen
Hilversum
Hoeksche Waard
Maastricht
Noordoostpolder, Steenwijkerland
Regio Den Haag (Rijswijk)
Regio Eemland
Regio Enschede
Regio Haaglanden
Regio Leiden
Regio Nijmegen

Regio Utrecht
Regio Zuid Oost Utrecht

Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam/Schiedam
Twente

West-Brabant
Zoetermeer
Zuid-Limburg

Figuur 1. Geografisch overzicht van de initiatieven waar kwetsbare ouderen ongepland

Zorgaanbieder(s)
Naam
Azora
Acute Care Unit
Marga Klompé
Observatiebedden
Amstelring
Observatiebedden
Amsta
Amsta Herstel
Amstelring
Transferafdeling
Amstelring
Zorgherberg
Amstelring
Proeftuin Tijdelijk Verblijf
Reinier de Graaf Gasthuis en Pieter van Project opname cliënten SEH
Foreest
Jeroen Bosch Ziekenhuis
Tijdelijk Verblijf van Neysel
Vilente
Locatie Mooi-land
Vivium
Pilot triagebedden
Zorggroep Groningen
Schakelafdeling
Amaris
Triage- en observatiebedden
Alerimus
Pilot logeerzorg
MUMC+, Envida
De Schakel
Zorggroep Oude en Nieuwland
Verschillende afdelingen voor
diverse doelgroepen
Florence
Pilot triage- en
observatiebedden
Beweging 3.0
Pilot triagebedden
Livio
Tijdelijke Opname Afdeling
WZH Sammersbrug
Observatie en screening
TOPAZ
Observatiebedden
ZZG Zorggroep, Kalorama
Pilot triage- en
observatiebedden (en
afspraken)
AxionContinu
Pilot triagebedden
Aliantus, Valus Zorggroep, King Arthur Pilot Logeerzorg
Groep, De Horst Huis ter Heide en
Charim Spathodea
Aafje
Acute Zorg Afdeling
Aafje
Pilot triagebedden
Careyn
Acute dienst
Livio, Trivium Meulenbelt Zorg, Carint
Observatiebedden
Reggeland, Liberein, Zorgaccent, De
Posten
Groenhuysen, TanteLouise
Pilot triage- en
observatiebedden
Monteverdi
Regionaal Expertisecentrum
voor Ouderen
Cicero
Pilot triage- en
observatiebedden

Type
2
2
2
1, 2
2
1
1
2
2
1, 2
2
1, 2
2
anders
1
1
2
2
2
1
2
2

2
anders

2
2
1
2

2
2
2

Tabel 1. Overzicht van de verzamelde initiatieven

tijdelijk kunnen verblijven (op niveau van door respondenten genoemde
zorgorganisaties en/of locaties). Voor een toelichting op de verschillende
typen, zie paragraaf 3.3.

2 Initiatieven ongepland (tijdelijk) verblijf voor kwetsbare ouderen via één ingang

9

HOOFDSTUK 3

3 Werkwijze van deze initiatieven
3.2
3.1

Initiatieven die wel of (nog) niet van de grond gekomen zijn

Inleiding
De eerste vraag in de enquête was of kwetsbare ouderen terechtkunnen voor
In dit hoofdstuk beschrijven we de werkwijzen van deze initiatieven, op basis van de
uitkomsten van de online enquête en de interviews. Zoals we in de inleiding hebben

ongepland (tijdelijk) verblijf waar op voorhand niet duidelijk is welke financieringsvorm
bij de situatie past. Uit de 32 bruikbare reacties blijkt dit bij 66% van de respondenten

aangegeven, is de enquête via verschillende kanalen uitgezet onder aanbieders die

het geval is (zie Figuur 2). In 34% van de reacties gaat het om partijen die wel hebben

zijn betrokken bij een dergelijk initiatief (al dan niet gerealiseerd). Er is 40 keer

geprobeerd een dergelijk initiatief op te zetten (zonder dat het vooralsnog is gelukt),

begonnen met het invullen van de enquête (40 respondenten hebben de eerste vraag
ingevuld), maar niet alle respondenten hebben de vragenlijst afgerond waardoor niet

dan wel dat zij hebben overwogen om dit op te zetten (maar (nog) niet hebben
gedaan.

alle reacties bruikbaar zijn. Zo zijn enkele respondenten na een vraag afgehaakt,
anderen op een later moment. Er zijn ook respondenten die (enkele) vragen hebben
overgeslagen. Sommige respondenten hebben de vragenlijst (deels) tweemaal
ingevuld. In dat geval is de meest complete versie gekozen. Afhankelijk van of er een
initiatief daadwerkelijk gerealiseerd is (en kwetsbare ouderen momenteel
daadwerkelijk terechtkunnen voor ongepland (tijdelijk) verblijf), hebben respondenten
verschillende vragen voorgelegd gekregen.

We bespreken niet de werkwijze per initiatief individueel, maar geven vooral inzicht in
de overeenkomsten en variatie die er is op de verschillende aspecten van de
werkwijze. Omdat niet alle vragen door alle respondenten zijn beantwoord, hebben wij
per figuur of tabel het aantal waarnemingen (de N) vermeld. De getoonde antwoorden
komen van respondenten van initiatieven die daadwerkelijk gerealiseerd zijn, tenzij
anders aangegeven.

Figuur 2. Reacties op de eerste vraag van de enquête of kwetsbare ouderen
terechtkunnen voor ongepland (tijdelijk) verblijf waar op voorhand niet
duidelijk is welke financieringsvorm bij de situatie past
3 Werkwijze van deze initiatieven

10

HOOFDSTUK 3

Waar respondenten op bovenstaande vraag met ‘Nee,…’ hebben geantwoord, is

Bij initiatieven die niet van de grond zijn gekomen (niet in bovenstaande figuur

gevraagd wat er momenteel met deze doelgroep gebeurt. Zij geven aan dat er dan

opgenomen), gaat het op één geval na altijd om type 2.

meestal een opname/verblijf in het ziekenhuis (al dan niet via de SEH) aan de orde is.
Ook wordt aangegeven dat er wel een opname volgt, maar dat er geen sprake is van
een snelle diagnostiek. Een respondent geeft aan dat cliënten soms naar huis worden
gestuurd en dat het dan wachten is op het moment dat er echt een crisissituatie is
ontstaan, waarna de cliënt wel kan worden opgenomen.

3.3

Type initiatief

In de inleiding maakten we onderscheid tussen twee generieke typen van ongepland
(tijdelijk) verblijf voor kwetsbare ouderen:
Type 1: Tijdelijke opvang waar cliënt direct kan komen als de zorg waar de cliënt
noodzaak toe heeft zorginhoudelijk geleverd kan worden. Ook als niet duidelijk is wat
de financieringsgrondslag is. De zorgaanbieder regelt aan de achterkant de indicatie
en financiering (Wlz, Zvw, Wmo) en de cliënt kan bij deze aanbieder blijven;
Type 2: Tijdelijke opvang gericht op snelle diagnostiek en op basis daarvan doorzetten
naar vervolgzorg (Zvw, Wlz en Wmo), of naar huis (eventueel met zorg thuis). Het gaat
meestal om een vorm van ELV en hebben soms de naam transferafdeling of

Figuur 3. Verschillende typen van ongepland (tijdelijk) verblijf

schakelafdeling. Ook de verschillende ‘pilots observatiebedden4’ vallen onder dit type.
3.4

Zorgvormen

Uit de reacties blijkt dat het in 67% van de initiatieven waar kwetsbare ouderen
terechtkunnen over ongepland (tijdelijk) verblijf sprake is van type 2, in 19% van de

Een van de onderzoekvragen is welke zorgvormen er bij de verschillende initiatieven

gevallen gaat het om type 1 (zie Figuur 3). In 14% van de gevallen geeft de

worden aangeboden. Het gaat dan om de zorgvormen die nadat de opname heeft

respondent aan dat het om een ander type verblijf gaat. In de toelichting blijkt het dan

plaatsgevonden beschikbaar zijn bij het initiatief. Een van de achterliggende

meestal te gaan om een combinatie van type 1 en 2.

gedachten is dat daar waar meer zorgvormen beschikbaar zijn, het makkelijker is om
een cliënt op te nemen ook al is niet duidelijk welke zorg precies nodig is en hoe de
financiering uiteindelijk daarbij gaat lopen.

4

Deze worden ook wel pilots triagebedden genoemd. Voor meer achtergrond zie

https://www.nu.nl/gezondheid/5774853/zo-moeten-minder-ouderen-onnodig-inziekenhuis-belanden.html.
3 Werkwijze van deze initiatieven

11

HOOFDSTUK 3

Uit de reacties blijkt dat de meeste van deze initiatieven geëquipeerd zijn voor ELV

3.5

Doelgroep van het initiatief

hoog complex (overwegend somatisch). De overige zorgvormen zijn in mindere mate
beschikbaar bij deze initiatieven. Met name Wmo-spoed is slechts beperkt

Of het gaat om initiatieven van het type 1 of 2, ze zijn allemaal (ook) gericht op

beschikbaar bij de initiatieven waarvan we een reactie hebben gehad. Ruim de helft

cliënten die zich op de SEH melden, maar bij wie geen noodzaak is tot

van de reacties heeft hier (ook) ‘overig’ aangekruist. De toelichting is daar vooral dat

ziekenhuisopname (zie figuur 5). Een aantal van deze initiatieven is dan ook

het initiatief niet deze genoemde zorgvormen zelf beschikbaar heeft, maar dat het

ingestoken vanuit het doel om ‘verkeerde beddenproblematiek’ in ziekenhuizen aan te

initiatief een tijdelijke voorziening is waarbij in een korte (observatie)periode wordt

pakken. Zonder een dergelijk initiatief zijn de ziekenhuizen namelijk vaak toch

gekeken welke vervolgzorg nodig is (zie type 2 initiatieven).

genoodzaakt om de kwetsbare oudere op te nemen in het ziekenhuis, omdat deze niet
terug naar huis kan.

In de meeste gevallen is het initiatief ook gericht op cliënten die bij de huisarts of
huisartsenpost zijn (zie figuur 5). Juist huisartsen kunnen volgens betrokkenen enorm
worden ontlast door deze initiatieven, doordat zij de kwetsbare oudere waarbij er een
onvolledig beeld is op de onderliggende problematiek snel kunnen overdragen en niet
zelf ‘eindeloos’ moeten blijven zoeken naar een plek waar deze oudere terecht kan. In
het geval van ‘overig’ wordt als toelichting een aantal keren aangegeven dat het
initiatief ook gericht is op kwetsbare ouderen in het ziekenhuis van wie na behandeling
niet duidelijk is wat het vervolg zorgpad is.

Figuur 4. Verschillende zorgvormen beschikbaar bij de initiatieven (meerdere
antwoorden mogelijk)

3 Werkwijze van deze initiatieven

12

HOOFDSTUK 3

Figuur 5. Waar de verschillende initiatieven op gericht zijn (meerdere antwoorden
mogelijk)

We hebben de respondenten gevraagd naar de voorwaarden die zij hanteren voor
opname van de kwetsbare ouderen. De belangrijkste voorwaarde lijkt de behoefte aan
extra onderzoek om benodigde zorg of behandeling te bepalen. Bijna 90% van de

3.6

Beschikbaarheid en opname

respondenten geeft dit aan. Verder geeft zo’n 80% van alle respondenten aan dat een
belangrijke voorwaarde is dat de cliënt ook daadwerkelijk geholpen kan worden, dat

Bij 60% van de initiatieven waar ouderen terechtkunnen voor ongepland (tijdelijk)

inhoudelijk de benodigde zorg kan worden geleverd. Ook ongeveer 80% geeft aan dat

verblijf, kunnen deze ouderen 24 uur per dag, zeven dagen in de week terecht. Waar

er sprake moet zijn van noodzaak voor een spoedopname. Bij iets meer dan de helft

dat niet het geval is, is bij ruim de helft van de initiatieven sprake van beschikbaarheid

van de initiatieven is het een voorwaarde dat op voorhand niet duidelijk is wat de

in de avonduren, daarvan is driekwart ook in het weekend bereikbaar.

wettelijke aanspraak is.

56% van de respondenten geeft aan dat een kwetsbare oudere altijd binnen 24 uur
terecht kan bij het initiatief. 44% geeft aan dat dit niet altijd mogelijk is. Bijvoorbeeld

Opvallend is dat bij een aantal initiatieven als voorwaarde geldt dat de cliënt verzekerd

omdat er niet altijd een bed beschikbaar is, of omdat de oudere is verzekerd bij een

moet zijn bij de zorgverzekeraar die betrokken is bij het initiatief. Zo komen bij een

zorgverzekeraar die niet betrokken is bij het initiatief, waardoor de financiering niet

aantal type 2 initiatieven cliënten van een andere verzekeraar niet in aanmerking voor

dekkend is.

opname. De zorg vanuit het initiatief wordt dan niet (geheel) gefinancierd. Zij worden
vervolgens bijvoorbeeld vanuit de SEH toch opgenomen in het ziekenhuis. Een ander
vergelijkbaar type 2 initiatief ‘accepteert’ cliënten van andere verzekeraars wel. Dit
betekent echter wel dat ze voor deze cliënten maximaal het reguliere tarief voor ELVhoog complex kunnen declareren, wat volgens deze aanbieder niet kostendekkend is5.

Figuur 6. Hoe snel kwetsbare ouderen terechtkunnen bij de initiatieven

5

In 3.8 gaan we verder in op de financiering.

3 Werkwijze van deze initiatieven

13

HOOFDSTUK 3

specialistisch verpleegkundigen en een verpleegkundige indicatiestelling aanwezig of
oproepbaar. Deze expertise is met name bij de opnemende partij aanwezig.

Figuur 7. Voorwaarden voor opname van kwetsbare ouderen bij de initiatieven

Als blijkt dat de cliënt niet kan worden opgenomen, geven respondenten aan dat er
verschillende acties worden ondernomen. De meeste respondenten geven aan dat er

Figuur 8. Aanwezige expertise

advies wordt gegeven over het vervolgproces en wordt meegedacht in of overlegd

3.7

over alternatieven. Ook wordt aangegeven dat, indien cliënt met thuiszorg naar huis

Daarnaast vroegen we de respondenten op welk moment de triage wordt uitgevoerd.

kan, thuiszorg in gang wordt gezet. In een aantal gevallen formuleren respondenten

Bij 44% van de initiatieven voert de opnemende arts (vaak de specialist

dat er een andere vorm van verblijf plaatsvindt: de cliënten blijven dan meestal op de

ouderengeneeskunde) de triage uit, in 33% is dat de insturende partij (al dan niet

spoedeisende hulp of op een afdeling in het ziekenhuis. Ook kunnen andere

gevolgd door de opnemende partij). In het geval ‘anders’ is de toelichting dat triage bij

verwijzingen worden gedaan, bijvoorbeeld (terug) naar de regionale coördinatiefunctie

de regionale coördinatiefunctie gebeurt, door het ambulante ouderenteam of ‘maar net

of de huisarts.

hoe het uitkomt’.

Inzet expertise
Een onderdeel van het onderzoek richt zich op de benodigde expertise. In verband
met de acute vraag voor opname en/of zorg, is het interessant om inzichtelijk te maken
welke professionals beschikbaar zijn bij de initiatieven. Uit de enquête blijkt dat bij alle
initiatieven die hebben gereageerd een specialist ouderengeneeskunde aanwezig of
oproepbaar is (zie figuur 8). Ook zijn bij de meerderheid van de initiatieven paramedici,

3 Werkwijze van deze initiatieven

14

HOOFDSTUK 3

Figuur 9. Uitvoeren van triage

3.8

Financiering
Figuur 10. Manier van financiering per type initiatief
In de enquête hebben we gevraagd naar de manier waarop het initiatief is
gefinancierd. In de praktijk blijkt er behoorlijke variatie te zijn in de manier waarop deze

Twaalf respondenten hebben de vraag beantwoord of de financiering momenteel

initiatieven zijn gefinancierd. Bovendien is er soms sprake van verschillende

dekkend is. De helft van deze respondenten geeft aan dat de financiering dekkend is.

financieringsvormen. Vooral als het gaat om de type 2 initiatieven is er sprake van

De respondenten betrokken bij type 2 initiatieven die aangeven dat de financiën niet

financiering vanuit experiment ELV of de beleidsregel innovatie. Dit zijn bijvoorbeeld

dekkend zijn, geven aan dat er in korte tijd veel moet gebeuren aan diagnostiek en het

de pilots triagebedden. Ook zijn er initiatieven die vanuit de standaard prestaties (ELV,

betrekken van expertise. Vanuit de reguliere financiering (bijvoorbeeld voor ELV of

Wlz, Wmo) worden gefinancierd. Dit komt zowel bij type 1 als bij type 2 initiatieven

Wmo) is dat niet kostendekkend. Een groot deel van de respondenten heeft deze

voor. Opvallend is dat er bij een relatief grote groep respondenten sprake is van

vraag niet beantwoord en geeft als toelichting aan dat in de huidige fase van het

andere en/of aanvullende afspraken met financiers. Voorbeelden die genoemd worden

initiatief nog niet bekend is of de financiering (uiteindelijk) dekkend is.

zijn:
1.

Financiële afspraken met het ziekenhuis

2.

Afspraken met verzekeraars

3.

Financiering afhankelijk van uitkomst ongepland (tijdelijk) verblijf

4.

Subsidie van gemeente voor respijtzorg

5.

Krijgen de extra diagnostiek nog niet betaald

3 Werkwijze van deze initiatieven

15

HOOFDSTUK 3

eerdergenoemde schaal. Nu worden administratieve lasten zorgbreed vaak als
knelpunt gezien (ook buiten de scope van deze inventarisatie). Toch speelt bij veel
initiatieven volgens geïnterviewden dat zij hier te maken hebben met verschillende
financieringsstromen, wat de administratieve lasten doet toenemen.

Ook financiële knelpunten spelen bij veel initiatieven een rol. Opvallend is dat bij deze
financiële knelpunten type 1 initiatieven deze knelpunten gemiddeld genomen sterker
ervaren dan de type 2 initiatieven. Waarschijnlijk heeft dit te maken met het feit dat
onder de type 2 initiatieven ook de pilots observatiebedden vallen waarvoor tijdelijk in
financiering is voorzien. Daarnaast zijn de aantallen in deze analyse zeer klein, dus
geeft deze vergelijking hooguit een indicatief beeld. In de interviews wordt bij dit
knelpunt aangegeven dat de huidige manier van financieren vaak onvoldoende
passend is bij de invulling van het initiatief of de brede zorgvraag die er ligt. De
Figuur 11. Toereikendheid van de financiering

zorgvraag overstijgt volgens een respondent verschillende indicaties en
financieringsvormen. Er is daarbij vaak inzet van multidisciplinaire deskundigheid

3.9

Knelpunten en succesfactoren

Zowel in de enquête als in de verdiepende interviews hebben de respondenten
aangegeven wat zij ervaren als knelpunten en succesfactoren bij de uitvoering en

nodig, wat niet altijd wordt gedekt door het geboden tarief.

Samenwerkingsgerelateerde knelpunten worden in verhouding minder sterk ervaren
door de respondenten dan de andere type knelpunten. Wel springt hier het knelpunt uit

ontwikkeling van het initiatief. Daarnaast hebben we in de enquête aan respondenten

dat niet alle zorgverzekeraars meedoen (zie ook 3.8). Bij type 1 initiatieven is het soms

die betrokken zijn (geweest) bij initiatieven die niet van de grond zijn gekomen,

een knelpunt dat het zorgkantoor niet meedoet.

gevraagd naar knelpunten die zij (hebben) ervaren bij het ontwikkelen van het initiatief.
In deze paragraaf maken we het onderscheid tussen de verschillende typen

In de interviews zijn hierop nog enkele aanvullingen gegeven. Zo speelt bij sommige

initiatieven en of het initiatief daadwerkelijk van de grond is gekomen.

initiatieven heel sterk dat er een arbeidsmarktprobleem is. Dit is in de betreffende regio
een sector breed probleem, maar ook het initiatief staat daardoor onder druk doordat

3.9.1

Knelpunten bij initiatieven die van de grond zijn gekomen

het veel moeite kost om alle expertise binnenboord te houden. Daarnaast speelt ook
dat de beschikbare capaciteit in bedden in sommige regio’s een knelpunt is. Vooral als

In de enquête konden respondenten verschillende knelpunten scoren op een schaal

het gaat om de doorstroom vanuit het initiatief naar vervolgzorg (bijvoorbeeld naar de

van nul (geen knelpunt) tot vijf (zeer sterk knelpunt). Respondenten met initiatieven

Wlz).

waar kwetsbare ouderen momenteel terechtkunnen voor ongepland (tijdelijk) verblijf
ervaren vooral knelpunten op het gebied van administratieve lasten (zie figuur 12).
Gemiddeld over alle respondenten scoort dit knelpunt net boven de drie op de
3 Werkwijze van deze initiatieven

16

HOOFDSTUK 3

Figuur 12.Gemiddelde score van knelpunten door respondenten bij wie het gelukt is
een initiatief op te zetten (0=geen knelpunt, 5= zeer groot knelpunt)

3 Werkwijze van deze initiatieven

17

HOOFDSTUK 3

3.9.2

Knelpunten bij initiatieven die (nog) niet van de grond zijn gekomen

Respondenten betrokken bij initiatieven die (nog) van de grond zijn gekomen ervaren
knelpunten aanzienlijk sterker dan respondenten van initiatieven die wel van de grond
zijn gekomen. Zowel financiële knelpunten als knelpunten op het gebied van
samenwerking spelen een grote rol (zie figuur 14). De gemene deler lijkt hier te zijn dat
het voor deze initiatieven niet lukt om alle benodigde partijen aangehaakt te krijgen en
dat de financiering (daardoor) niet van de grond komt. De betrokkenen geven aan
vooral afhankelijk te zijn van of de zorgverzekeraar als financier mee wil doen of niet,
maar ook het niet meedoen van het zorgkantoor of de relevante gemeenten wordt
gezien als een substantieel knelpunt.

Figuur 13. Gemiddelde score
van knelpunten door
respondenten bij wie het niet is
gelukt een initiatief op te zetten
(0=geen knelpunt, 5= zeer
groot knelpunt)

3 Werkwijze van deze initiatieven

18

HOOFDSTUK 3

3.10

Succesfactoren

belangrijk is om bekendheid over het initiatief te creëren bij de spoedeisende hulp,
(breder in de) ziekenhuizen en huisartsen. Enkele respondenten benoemden dat het

3.10.1

In de enquête is gevraagd naar wat geholpen heeft bij het slagen van het initiatief.

initiatief soms (nog) niet bekend is bij verwijzers of dat de verwijzers zich binnen een

Daarnaast hebben we in de interviews (door)gevraagd welke factoren de

andere ‘zorgroute’ bevinden, waarbij een andere vorm van zorg als vervolgstap wordt

respondenten hebben ervaren als succesfactoren voor hun eigen initiatief, of wat

gekozen dan verwijzing naar het initiatief. Ook noemen respondenten het belang van

belangrijke randvoorwaarden zijn voor het succesvol laten zijn van een dergelijk

de samenwerking met de regionale coördinatiefunctie. In sommige regio’s is er een

initiatief. De succesfactoren die daarbij zijn genoemd, kunnen worden samengevat

duidelijke wisselwerking met deze coördinatiefuncties. Bijvoorbeeld aan de voorkant,

binnen een aantal thema’s zoals samenwerking en betrokkenheid van ketenpartijen,

als een plaatsing via de coördinatiefunctie niet lukt en er extra onderzoeken nodig zijn.

ondernemerschap, doorstroom en factoren voor de uitvoering van het initiatief.

Maar ook aan de achterkant, als na een observatieperiode duidelijk is welke zorg

Hieronder bespreken we deze succesfactoren meer gedetailleerd.

nodig is, kan de regionale coördinatiefunctie zorgen voor een tijdige vervolgzorg.

Samenwerking en betrokkenheid ketenpartijen

De (financiële) betrokkenheid van een zorgverzekeraar wordt ook als belangrijke
succesfactor gezien. Verschillende respondenten noemen het randvoorwaardelijk dat

Veel van de genoemde succesfactoren om een initiatief gerealiseerd en werkend te

er adequate financiering is geregeld. Daarbij wordt door betrokkenen vooral naar de

krijgen, hebben betrekking op samenwerking en betrokkenheid van de partijen in de

zorgverzekeraar gekeken als voor de hand liggende financier. Juist bij initiatieven die

keten. Het gaat dan om samenwerking met andere zorgaanbieders, met het

niet van de grond zijn gekomen, geven respondenten aan dat het gebrek aan

ziekenhuis, met verwijzers maar ook met financiers. Maar hoe wordt zoiets in de

voldoende financiering uiteindelijk de doorslag gaf om niet door te gaan. Dit blijkt ook

praktijk gerealiseerd?

uit de knelpunten die worden genoemd door respondenten die betrokken zijn bij
initiatieven die (nog) niet van de grond zijn gekomen. Volgens hen zijn vooral de

Respondenten geven aan dat het van belang is om de relevante ketenpartijen vanaf

financiële knelpunten het grootst (zie ook 3.9).

het begin te betrekken. Een gezamenlijk beeld creëren, door middel van een heldere
probleemdefiniëring of het uitspreken van gezamenlijke belangen is volgens

3.10.2

Ondernemerschap en lef

betrokkenen cruciaal voor een goede samenwerking. Er moet ook sprake zijn van een
duidelijke (en enthousiaste) eigenaar of trekker van het initiatief en enthousiasme en

Een aantal respondenten gaf aan dat voor het van de grond krijgen van een dergelijk

commitment onder de partijen om samen aan de slag te gaan. Ook geven

initiatief vooral lef nodig is van de trekker. Volgens enkele betrokkenen die we hebben

respondenten aan dat het van belang is om een kleine projectgroep te vormen met

geïnterviewd, is het soms noodzakelijk om het lef te hebben om door te durven gaan,

mensen die echt betrokken zijn bij de praktijk, mensen die het goede willen voor de

ook al is niet alles voor 100% duidelijk hoe iets geregeld gaat worden. Of als het

cliënt en begrijpen hoe de praktijk eruitziet. Daarbij helpt een pragmatische aanpak

onzeker is of de financiering uiteindelijk voldoende is. Verschillende betrokkenen

met korte en slagvaardige overleggen.

geven aan dat het op cliëntniveau bijna altijd wel mogelijk is om de financiering
geregeld te krijgen. Dat vraagt soms om doorzettingskracht en eigen initiatief richting

Respondenten noemen daarbij dat het van groot belang is om te zorgen dat er goed

de financier, met een goede inhoudelijke uitleg als basis.

wordt aangesloten bij de verwijzende partijen. Daarbij wordt genoemd dat het
3 Werkwijze van deze initiatieven

19

HOOFDSTUK 3

Een respondent geeft aan dat het initiatief soms ook intern ‘verkocht’ moet worden,

aanbieders en dat zij samen voldoende opties hebben voor cliënten die vanuit het

zeker als niet altijd de financiële voordelen evident zijn of als een initiatief tijdelijk

initiatief moeten kunnen doorstromen. Organisatiebelangen spelen daar geen rol. Een

verlieslatend is.

respondent noemt dat de doorstroom naar de Wlz problematisch is vanwege te weinig
capaciteit in de regio. Hierdoor blijven bedden te lang bezet door ouderen die een Wlz-

3.10.3

Voldoende doorstroommogelijkheden

indicatie hebben of krijgen. Doordat dit een regionaal probleem is, wordt er vanuit
verschillende kanten getrokken aan dergelijke Wlz-bedden.

Uit de interviews blijkt verder dat het van belang is dat er voldoende mogelijkheden
zijn voor doorstroom. Zorgen dat iemand die tijdelijk verblijft ook snel met vervolgzorg

3.10.4

Een efficiënt en strak georganiseerd proces

kan starten als eenmaal duidelijk is welke vervolgzorg nodig is. Anders kan er sprake
zijn van ‘verstopping’ en noodgedwongen bezetting van de bedden die bij het initiatief

Tijdens de uitvoering van het initiatief is het volgens betrokkenen van belang dat het

horen. In de interviews werd het belang hiervan benadrukt, ook al bestaan wel

proces van de korte observatieperiode goed is ingeregeld, zodat deze zorg-

verschillende manieren waarop de doorstroom wordt gerealiseerd. Een respondent

/observatieperiode snel kan worden doorlopen. Van belang hierbij is de betrokkenheid

geeft aan dat de doorstroom binnen hun initiatief goed kan verlopen, doordat zij als

van de verschillende partijen en een pragmatische aanpak. Voorbeelden die zijn

organisatie zelf veel interne doorstroommogelijkheden hebben. Zij hebben als grote

genoemd, is de snelle inzet van de benodigde multidisciplinaire expertise, mandaat

zorgaanbieder veel plekken die vanuit de verschillende stelsels kunnen worden

voor de SO om een indicatie af te geven6, goede afspraken met verzekeraars en het

gefinancierd. Er is dan ook bijna altijd plek voor cliënten die eerst binnen zijn gekomen

CIZ, een korte cyclus met regelmatig MDO om de situatie van de cliënt tijdig te kunnen

voor een korte periode van observatie en diagnostiek. Een andere geïnterviewde

bespreken.

aanbieder geeft aan dat zij in de regio al lang en goed samenwerken met twee andere

6

Een voorbeeld is een initiatief waarbij de SO het mandaat van de gemeente heeft om

een Wmo-indicatie af te geven. De gemeente toetst dan binnen twee weken zelf of de
indicatie ‘terecht’ is.
3 Werkwijze van deze initiatieven

20

HOOFDSTUK 4

4 Wat is nodig voor een verdere verspreiding van deze
initiatieven?
inventarisatie niet of daar sprake is van het onderliggende knelpunt en wat daar
4.1

Inleiding

eventuele oorzaken van zijn. Het kan bijvoorbeeld ook zo zijn dat er in de betreffende
regio’s andere oplossingsrichtingen zijn gevonden, of dat er sprake is van een

De tweede doelstelling van dit onderzoek is om na te gaan wat nodig is voor verdere

dusdanig goed functionerend regionaal ouderenzorgstelsel (al dan niet door een

verspreiding van dergelijke initiatieven. In hoofdstuk 2 zagen we dat lang niet overal in

goede ‘advance care planning’ en/of een goed functionerend regionale

Nederland dergelijke initiatieven bestaan. We hebben met dit onderzoek echter niet

coördinatiefunctie), dat een dergelijk initiatief weinig meer toevoegt.

geïnventariseerd hoe de zorg op die plekken georganiseerd is en in hoeverre het een
probleem is of kwetsbare ouderen snel terechtkunnen voor ongepland (tijdelijk) verblijf.

Daarnaast weten we nog te weinig over het functioneren van de initiatieven die we

Wel weten we op basis van dit onderzoekstraject dat er plekken zijn waar partijen

hebben geïnventariseerd. De meeste betrokken professionals die wij in het kader van

bezig zijn een dergelijk initiatief van de grond te krijgen. Op sommige plekken gaat het

dit onderzoek hebben gesproken, zijn in ieder geval (zeer) positief over de resultaten,

dan nog om eerste gesprekken tussen partijen, andere initiatieven zijn al wat verder in

zeker wanneer wij vragen wat het initiatief voor de kwetsbare ouderen die ongepland

het proces om tot een initiatief te komen.

(tijdelijk) verblijf nodig hebben betekent. Desondanks worden er nog de nodige
knelpunten ervaren door de verschillende initiatieven (zie 3.9) en bestaan er nog

In dit hoofdstuk gaan we in op wat nodig is voor een verdere verspreiding van deze

dikwijls barrières waardoor niet alle kwetsbare ouderen kunnen worden geholpen (zie

initiatieven. We gaan daarbij eerst in op de vraag of de onderzochte initiatieven de

ook de voorwaarden in 3.6). De vraag is of partijen deze initiatieven in de lucht kunnen

(enige) oplossing zijn voor het onderliggende knelpunt. Daarna gaan we in op wat

blijven houden. Een aanzienlijk deel van de initiatieven bevindt zich bovendien nog in

aanbieders kunnen doen die dergelijke initiatieven van de grond willen krijgen, wat

een pilotfase, waardoor het voor die initiatieven nog te vroeg is om tot harde

financiers kunnen doen en wat tenslotte VWS als stelselverantwoordelijke kan doen.

conclusies te komen. De toekomst moet uitwijzen in hoeverre deze initiatieven voor
meerwaarde (blijven) zorgen als het gaat om het tackelen van het onderliggende

4.2

Zijn de onderzochte initiatieven de (enige) oplossing?

knelpunt en in hoeverre huidige knelpunten niet doorslaggevend gaan zijn (zoals een
gebrek aan doorstroommogelijkheden). En mogelijk dat deze initiatieven als een

Het feit dat er inmiddels meerdere initiatieven zijn ontwikkeld en dat er op meerdere

‘tijdelijke oplossing’ moeten worden gezien. In een ideale situatie waarin het

plekken aan dergelijke initiatieven wordt gewerkt, kan worden gezien als een indicatie

ouderenzorgstelsel perfect werkt, zijn deze initiatieven wellicht overbodig.

dat het onderliggende knelpunt (dat het (te) lang kan duren voordat een oudere wordt
opgenomen omdat niet duidelijk is welke financieringsgrondslag aan de orde is) op
veel plekken relevant is of was. Dat wil echter nog niets zeggen over de regio’s waar
geen initiatieven zijn gevonden met deze inventarisatie. We weten op basis van deze
Bijlagen

21

HOOFDSTUK 4

4.3

Wat kunnen aanbieders doen?

Partijen kunnen ook bij andere (gerealiseerde) initiatieven inzichten ophalen en
ervaringen uitwisselen (uitwisseling van best practices).

Partijen die geïnteresseerd zijn in het ontwikkelen van een (type) initiatief, zoals we in
deze inventarisatie hebben beschreven, moeten er rekening mee houden dat het de

Initiatieven die (nog) niet van de grond (zijn ge-)komen, geven aan financiële

nodige tijd kan kosten om van idee tot aan realisatie van het initiatief te komen (zie

knelpunten heel sterk te ervaren. Ze krijgen het (nog) niet voor elkaar om structurele

figuur 14). Uit de enquête blijkt dat in twee derde van de gevallen minimaal een half

en dekkende financiering te krijgen bij hun initiatief. Betrokken aanbieders kunnen met

jaar nodig is (in bijna de helft van de gevallen duurde de ontwikkeling meer dan een

financiers in gesprek gaan over nut en noodzaak van het initiatief in de betreffende

jaar).

regio. Het kan daarbij helpen om meer inzicht te vergaren in de kosten en baten van
de verschillende soorten initiatieven. Dat vraagt om voldoende data en een
gezamenlijke inzet van zowel aanbieders als financiers. Wanneer de businesscase
evident is, wordt het mogelijk makkelijker om steun van de verschillende financiers
voor het initiatief te krijgen.

4.4

Wat kunnen financiers doen?

Ondanks de ervaren financiële knelpunten, geven verschillende aanbieders in de
enquête en interviews aan dat steeds meer financiers (zorgverzekeraars, zorgkantoren
en gemeenten) beseffen dat er iets moet gebeuren en dat er de afgelopen periode
meer bereidheid bij hen is gekomen om mee te denken en zelfs mee te doen met de
initiatieven (zoals de verschillende pilots observatiebedden), maar een structurele
Figuur 14. Duur van de ontwikkeling van de initiatieven (van idee tot realisatie)

oplossing of structurele inbedding van de initiatieven is er vaak nog niet. Uiteraard is
dit een gezamenlijke verantwoordelijkheid en moeten verschillende randvoorwaarden

Verder kunnen partijen lering trekken uit de ervaringen die partijen al hebben

hiervoor worden ingevuld. Financiers kunnen hierbij een belangrijk verschil maken.

opgedaan met het ontwikkelen van de initiatieven. De volgende succesfactoren bieden
dan mogelijk aanknopingspunten om dit op een voortvarende manier te doen:

Uit deze inventarisatie blijkt verder dat bij relatief veel initiatieven gemeenten niet zijn

a.

Samenwerking en betrokkenheid ketenpartners;

aangehaakt, terwijl dit juist wel gewenst is. In de praktijk blijkt er namelijk niet altijd

b.

Ondernemerschap en lef;

(tijdelijk) verblijf beschikbaar te zijn voor kwetsbare ouderen waarvan de mantelzorger

c.

Voldoende doorstroommogelijkheden;

onverwacht is weggevallen. Er is dan geen medische noodzaak voor een

d.

Een efficiënt en strak georganiseerd proces.

ziekenhuisopname, maar thuis blijven is in deze situaties ook niet altijd realistisch. In
de praktijk komen deze ouderen op de SEH terecht waarna soms een

In 3.10 beschrijven wij deze vier succesfactoren in meer detail.

ziekenhuisopname volgt, of waarna deze bij een initiatief voor ongepland (tijdelijk)
verblijf terechtkomen. Inmiddels is er op verschillende plekken meer aandacht voor

Bijlagen

22

HOOFDSTUK 4

logeervoorzieningen7 als een vorm van respijtzorg en wordt er nagedacht over hoe

4.5

Wat kan VWS doen als stelselverantwoordelijke?

logeerzorg beter kan worden ingepast in het totale plaatje van voorzieningen voor
tijdelijk verblijf voor kwetsbare ouderen. Bijvoorbeeld over hoe logeerzorg beter kan

De initiatieven in deze inventarisatie zijn erop gericht om kwetsbare ouderen snel

aansluiten op een situatie waarbij een mantelzorger onverwacht tijdelijk uitvalt. Meer

tijdelijk opvang te bieden, ook als nog niet duidelijk is wat de financieringsgrondslag is.

gemeenten kunnen hiermee aan de slag, bijvoorbeeld door aansluiting te zoeken bij

Het feit dat er vergelijkbare zorg vanuit verschillende stelsels (Zvw, Wlz, en Wmo)

bestaande initiatieven die in deze inventarisatie zijn genoemd, of door met aanbieders

georganiseerd kan worden, betekent in de praktijk toch dat er rond de grenzen van de

van tijdelijk verblijf voor kwetsbare ouderen in gesprek te gaan over wat in de regio

stelsels knelpunten worden ervaren. Bijvoorbeeld in de vorm van extra administratieve

nodig is.

lasten, risico’s op onbetaalde zorg en als gevolg daarvan terughoudendheid bij
aanbieders bij het opvangen van kwetsbare ouderen. Tegelijkertijd bestaan er

In 4.3 beschreven we dat aanbieders met financiers in gesprek kunnen over nut en

afwegingskaders en andere instrumenten om te helpen bij het inschatten welke

noodzaak van deze initiatieven en dat daarbij inzicht in de kosten en baten daarbij kan

zorgvorm nodig is en wat de financieringsgrondslag is8. Daarnaast lukt het een aantal

helpen. Ook financiers kunnen hierbij een rol pakken, bijvoorbeeld door inzichten met

partijen wel om hier een goede weg in te vinden, zo blijkt uit deze inventarisatie.

betrekking tot kosten en baten van verschillende bestaande initiatieven waar ze bij
betrokken zijn naast elkaar te leggen en te delen. Mogelijke complicatie bij kosten-

VWS kan als stelselverantwoordelijke helpen om de kennis en ervaringen die zijn

baten analyses is dat de kosten en baten soms niet altijd bij dezelfde partij

opgedaan door betrokkenen bij initiatieven die in de praktijk goed blijken te werken

terechtkomen. Soms vraagt dat om samenwerking of afstemming tussen verschillende

(best practices) te verspreiden.

financiers.
Daarnaast kan VWS met partijen in gesprek gaan over de vraag welke
Uit deze inventarisatie kwam naar voren dat de verschillende initiatieven veelal door

oplossingsrichtingen (deze initiatieven, meer inzet op de regionale coördinatiefunctie,

één zorgverzekeraar wordt ondersteund. Dat betekent dat ofwel cliënten van andere

advance care planning, et cetera) gewenst zijn (zie ook de discussie in 4.2). Ook als

zorgverzekeraars niet in aanmerking komen voor het initiatief, ofwel dat het initiatief te

het gaat om de rol van de verschillende financiers bij dergelijke initiatieven kan VWS

maken krijgt met ontoereikende financiering bij deze cliënt. Opvallend is daarbij dat

een faciliterende rol pakken en partijen bij elkaar brengen.

bijna alle verzekeraars wel betrokken zijn bij één of meerdere initiatieven, maar
vervolgens andere initiatieven waar andere zorgverzekeraars bij betrokken zijn niet

Tot slot geven enkele respondenten aan dat zij idealiter bij de kwetsbare ouderen waar

steunen. Het toepassen van een ‘volgbeleid’ door zorgverzekeraars die niet direct

zij met hun initiatief voor werken met een ‘ontschot’ of cliëntvolgend budget zouden

betrokken zijn, zou veel ongemak en teleurstelling weg kunnen nemen.

werken. Het gaat echter te ver om op basis van deze inventarisatie te kunnen zeggen
dat een dergelijke aanpassing van de stelsels gewenst is. VWS kan echter wel alert
blijven met betrekking tot welke rol zij kan vervullen in het wegnemen van ongewenste
knelpunten die voortkomen uit het feit dat er verschillende stelsels naast elkaar
bestaan.

7

Zie bijvoorbeeld de pilots logeerzorg.

8

Zie bijvoorbeeld het afwegingskader voor eerstelijns verblijf.

Bijlagen

23

BIJLAGEN

Bijlagen
Bijlage 1: Enquêtevragen

1.

Om welk type aanbod gaat het? Welke van onderstaande beschrijvingen

* Deze vragen werden in een aangepaste formulering ook voorgelegd aan

past het best bij dit initiatief?*

respondenten die vraag 1 beantwoordden met ‘Nee, maar wel

2.

Wat is de naam van het initiatief?

overwogen/geprobeerd’. Aanvullend werd deze respondenten de volgende vragen

3.

Wat is de naam van de locatie waar het initiatief gevestigd is?*

gesteld:

4.

In welke plaats of gemeente is dit initiatief gevestigd?

- Wat zijn redenen waarom dit initiatief niet is gelukt?

5.

Voor welke regio is dit initiatief bedoeld?*

- Wat gebeurt er momenteel met de beoogde doelgroep? Wat is de impact van het niet

6.

Welke zorgvormen worden geleverd vanuit dit initiatief?*

realiseren van dit initiatief voor betrokkenen en de doelgroep?

7.

Op wie is dit initiatief gericht?*

8.

Op welke momenten in de week zijn jullie bereikbaar om kwetsbare ouderen
op te nemen?

9.

Welke expertise is binnen dit initiatief altijd aanwezig dan wel oproepbaar?

10. Wanneer vindt triage plaats?
11. Wie voert de triage uit?
12. Kunnen kwetsbare ouderen direct terecht bij uw zorginstelling?
13. Onder welke voorwaarden worden kwetsbare ouderen opgenomen?
14. Welke acties worden ondernomen als blijkt dat de cliënt niet opgenomen
kan/hoeft worden?
15. Wat zijn nog meer belangrijke kenmerken van de werkwijze van dit initiatief?
16. Wat is de wijze van financiering?
17. Is de financiering dekkend?
18. Welke knelpunten ervaart u bij het organiseren van het initiatief?
19. Hoe lang is uw organisatie bezig geweest om dit initiatief georganiseerd te
krijgen (van idee tot realisatie)?*
20. Wat heeft goed geholpen bij het slagen van dit initiatief? Wat is de
belangrijkste succesfactor?
21. Overige vragen over contactgegevens, verder vervolgonderzoek et cetera.
Bijlagen

24

BIJLAGEN

Bijlage 2: Ledenlijst begeleidingscommissie
•

Paula Terra (Ministerie van VWS)

•

Monica Terhal (LHV)

•

Astrid Scholl (InEen)

•

Hillie Zwart (V&VN)

•

Kelly Schroeder (Actiz), Anne Lee Edens (Actiz)

•

Marleen Relouw (ZN)

•

Suzanne Veen (ZorgthuisNL)

•

Eline de Kogel (NZa)

•

Annekatrien Huisman (NZa)

•

Nanda Hauet (Verenso)

•

Frederieke de Kaste (Zilveren Kruis), betrokken bij de duiding van de
resultaten.

Bijlagen

25