Internetconsultatie Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met
een offensief cyberprogramma
Betreft: Gezamenlijke bijdrage Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en stichting
Free Press Unlimited (FPU) in het kader van de internetconsultatie betreffende de ‘Tijdelijke
wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma’ (hierna:
Tijdelijke wet).
Ondanks de korte consultatieperiode en daarmee het gebrek aan tijd om ons in alle details
van het onderhavige wetsvoorstel te verdiepen, maken de Nederlandse Vereniging van Journalisten en Free Press Unlimited graag gebruik van de gelegenheid om vanuit het belang van
de journalistieke beroepsgroep en de bescherming van persvrijheid de volgende vragen en
zorgen onder uw aandacht te brengen.
Wij hebben fundamentele zorgen over het voorliggende wetsvoorstel. Wij zouden graag meer
uitleg ontvangen over de implicaties van de door het wetsvoorstel voorgestelde voorzieningen
om OOG-interceptie beter en meer ongericht inzetbaar te maken voor journalisten en de
mate waarin zij hun bronnen kunnen beschermen. Hoe denkt de wetgever de wet te rijmen
met het fundamentele recht op bronbescherming verankerd in artikel 218a van het Wetboek
van Strafvordering? Welke waarborgen zijn er voor journalisten en hun bronnen die ervoor
zorgen dat hun gegevens niet tussen die "bruikbare gegevens" zitten die bij de diensten terecht komen?
Wij ontkennen niet dat de diensten bevoegdheden nodig hebben om cyberaanvallen effectief
te kunnen bestrijden en dat de dreigingen uit het cyberdomein van ernstige aard zijn. Echter,
met zulke vergaande bevoegdheden moeten er sterke waarborgen bestaan voor journalisten
om de bevoegdheid te kunnen rijmen met het fundamentele recht op bronbescherming.
Toelichting
Deze tijdelijke wet vormt een tijdelijke aanpassing/aanvulling op de ‘Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten 2017’ (hierna: Wiv 2017). Wij hebben onze zorgen over de Wiv 2017
eerder meermaals geuit vanwege de consequenties voor de mate waarin journalisten hun
bronnen kunnen beschermen en daarmee de mogelijke impact op een vrije informatiestroom
binnen onze maatschappij.
Inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben sinds de Wiv 2017 de mogelijkheid om massaal
data en communicatie te verzamelen van het internet door middel van kabelinterceptie, de
zogeheten bevoegdheid tot onderzoeksopdrachtgerichte interceptie (OOG-interceptie).
Kabelinterceptie is per definitie een bulkbevoegdheid, het merendeel van de gegevens die
worden geïntercepteerd zal zien op personen die niet in onderzoek zijn bij de diensten. Zo
kan het ook de communicatie tussen journalisten en hun bronnen betreffen. Anonimiteit is
dus niet meer gegarandeerd. Daarmee kan het recht op bronbescherming, zoals verankerd in
artikel 218a van het Wetboek van Strafvordering, niet worden gegarandeerd. Met de
wetenschap dat men kan worden afgeluisterd of getapt, zal een bron die gevoelige informatie
heeft minder snel naar een journalist stappen. Dat kan betekenen dat belangrijke
journalistieke verhalen die bijdragen aan verbeteringen in onze maatschappij, niet meer
gemaakt worden. Bronbescherming is een hoeksteen van de persvrijheid, en daarmee een
fundamenteel recht.
Met de voorgestelde tijdelijk wet kunnen op korte termijn voorzieningen worden getroffen
om beter te kunnen reageren op cyberaanvallen. De wet is tijdelijk bedoeld maar zal naar alle
waarschijnlijkheid vooruitlopen op het wetsvoorstel tot wijziging van de Wiv 2017 waar de
Tweede Kamer mee bezig is. Wij zijn daarom des te meer genoodzaakt om serieus te kijken
naar de implicaties die het wetsvoorstel heeft voor de belangen van journalisten en de
bescherming van hun bronnen.

Het doel van het wetsvoorstel is dat de AIVD en de MIVD, deels in aanvulling op en deels in
afwijking van de Wiv 2017, effectiever en sneller invulling kunnen geven aan bevoegdheden
zoals OOG-interceptie, bij cyberonderzoeken. Uit de memorie van toelichting bij het
wetsvoorstel blijkt dat onderzoek naar verborgen dreigingen in het cyberdomein een
belangrijke motivatie is. Kabelinterceptie blijkt bij uitstek een middel om zicht te krijgen op
verborgen dreigingen. Het zou alleen effectief zijn als er sprake is van een bepaalde mate van
ongerichtheid bij het verzamelen van gegevens.
Uit de memorie van toelichting blijkt dat op dit moment de bevoegdheid tot kabelinterceptie
slechts beperkt kan worden ingezet. Dit zou komen door onduidelijkheid over de interpretatie
van het gerichtheidsvereiste, conform artikel 26 lid 5 Wiv 2017, bij kabelinterceptie. Om hier
invulling aan te geven stelt het wetsvoorstel voor twee aspecten op te nemen ‘die met name
moeten worden betrokken bij de invulling van de eisen van gerichtheid en proportionaliteit
bij de aanvraag van een toestemming voor OOG-interceptie’. Volgens de memorie van
toelichting is het van belang dat de invulling van de proportionaliteit en de gerichtheid niet
beperkt is tot (technische) kenmerken die zijn gerelateerd aan gekende targets, maar dat
kabelinterceptie ook kan worden ingezet voor “target discovery”.
Het wetsvoorstel wil dus voorzieningen treffen om de bevoegdheid tot OOG-interceptie
praktisch beter inzetbaar te maken en meer ongericht in te kunnen zetten zodat de
bevoegdheid ook effectief kan worden gebruikt voor target discovery. Dit wekt fundamentele
zorgen. De bevoegdheid wordt ontzettend breed en het sleepnet dat communicatie tussen
journalisten en bronnen kan opvangen, wijder. Met een wijder sleepnet kan er nog minder
vertrouwen bestaan bij bronnen over de vertrouwelijkheid van gegevens en informatie.
Daarbij moeten we ook rekening houden met bronnen in repressieve regimes, waar een
schending van vertrouwelijkheid desastreuze gevolgen kan hebben.
Wij staan positief tegenover een proces van datareductie. De memorie van toelichting legt uit
dat bij de invulling van het gerichtheids- en proportionaliteitsvereiste bij de aanvraag voor
het inzetten van de OOG-interceptie onder andere een indicatie moet worden gegeven over
de wijze waarop de diensten van plan zijn om de gegevens uit de gegevensstroom te
reduceren, en dus filteren, tot bruikbare gegevens voor het onderzoek. Het is positief dat de
TIB deze indicatie bij haar toets voor toestemming kan betrekken. Echter blijft het volgens de
memorie van toelichting maar een ‘indicatie’ van de wijze van gegevensreductie en moeten
filters kunnen worden aangepast op wijzigende gegevensstromen. Een belangrijke waarborg
zou kunnen worden ingebouwd door toezicht tijdens bulkinterceptie in te voeren, zodat er
tijdig kan worden ingegrepen als de communicatie van journalisten is onderschept door de
interceptie. Of dit het geval is, is bij de toestemmingsverlening vooraf nog niet duidelijk.