Klimaatnota 2022

Klimaatnota 2022

Inhoudsopgave
Inleiding3
Hoofdlijnen 

5

1 Doelbereik

7

1.1

Doel -55% in 2030

8

1.2

Nationale verplichtingen volgend uit Europees beleid 

9

2 Ontwikkelingen per sector 

11

2.1

Restemissies per sector

12

2.2

Sector Elektriciteit

12

2.3

Sector Industrie

17

2.4

Sector Gebouwde Omgeving

22

2.5

Sector Landbouw en Landgebruik

28

2.6

Sector Mobiliteit

33

3 Voortgang horizontale beleidsagenda’s

43

3.1

Circulaire economie 

44

3.2

Midden- en kleinbedrijf 

45

3.3

Financiële sector

46

3.4

Verduurzaming Rijksbedrijfsvoering 

46

3.5

Actieplan Groene en Digitale Banen

47

Bijlagen 1-2

49

Bijlage 1: Financieel overzicht maatregelen Klimaatbeleid

50

Bijlage 2: Wetgevingsprogramma Klimaatnota 2022

53

2

Klimaatnota 2022

Inleiding
In de Klimaatnota legt het kabinet verantwoording af over het huidige klimaatbeleid en kijkt daarmee
terug naar de voortgang van het afgelopen jaar afgezet tegen de beoogde (tussentijdse) resultaten
richting 2030.
Basis voor de Klimaatnota zijn het Dashboard Klimaatbeleid en de Klimaat- en Energieverkenning (KEV)
2022 van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Het Dashboard Klimaatbeleid bevat informatie
over de voortgang van het klimaatbeleid per sector en voor enkele sector overstijgende thema’s. Deze
informatie is ook online te vinden op: www.dashboardklimaatbeleid.nl.1
De Afdeling advisering van de Raad van State is gehoord over de concept-Klimaatnota2. In het nader
rapport heef het kabinet gereageerd op de beschouwing van de Raad van State over de conceptKlimaatnota en het ontwerp-beleidsprogramma Klimaat en Energie.3
De Klimaatnota gaat in op de verplichtingen en doelen volgend uit Europees beleid en of Nederland met
het huidige beleid naar verwachting aan die verplichtingen zal voldoen. De Klimaatnota bevat ook een
geactualiseerd wetgevingsprogramma.
Het kabinet heef eerder dit jaar het ontwerp-beleidsprogramma Klimaat en Energie aan het parlement
aangeboden.4 Het ontwerp-beleidsprogramma bevat de uitwerking van het klimaatbeleid uit het
Coalitieakkoord dat zich richt op het realiseren van de (aangekondigde) aangescherpte doelen uit de
Klimaatwet (55% in 2030 t.o.v. 1990, neto-uitstoot naar nul in 2050). Het ontwerp-beleidsprogramma is
een aanvulling op het Klimaatplan uit 2019 dat voornamelijk is gebaseerd op het in 2019 gesloten
Klimaatakkoord.
Het Klimaatplan en het ontwerp-beleidsprogramma geven samen een volledig beeld van het beleid.
Naast het terugkijken op het beleid en het vooruitkijken met nieuwe beleid wordt het klimaatbeleid ook
geëvalueerd. Het afgelopen half jaar heef PBL een studie uitgevoerd naar de scope van een lerende
evaluatie van het klimaatbeleid. Dit is de eerste stap van een (lerend) evaluatietraject dat loopt over de
periode 2022-2024, en inbreng moet leveren voor bijstelling van het nieuwe Klimaatplan in 2024. Bij een
lerende evaluatie worden de evaluatievragen geformuleerd in samenspraak met de betrokken partijen.
Er worden gedurende de uitvoering van het beleid lessen getrokken om de beleidsinzet en de governance
van het klimaatbeleid bij te sturen richting klimaatneutraliteit in 2050. PBL heef de scopingstudie5 in
september gepubliceerd.
Deze Klimaatnota gaat in hoofdstuk 1 eerst in op de aangescherpte klimaatdoelen, waarvoor een
wetsvoorstel tot wijziging van de Klimaatwet bij de Tweede Kamer is ingediend6 en het proces voor het
invullen van de resterende opgave richting 2030. Hoofdstuk 2 geef een overzicht van de indicatieve
restemissies per sector en de raming van de KEV per sector. Hoofdstuk 2 laat ook op basis van het
Dashboard per sector zien waar we staan ten opzichte van de (nieuwe) beleidsdoelen. Daarnaast
beschrijf het de belangrijkste aandachtspunten en de daarop gerichte beleidsinzet van het kabinet. Bij

Van fguren en cijfers in de Klimaatnota die niet uit het Dashboard komen, wordt de bron in de tekst apart aangegeven.
Kamerstuk 32813, nr. 1091.
3
Kamerstuk 32813, nr. 1091.
4
Kamerstuk 32813, nr. 1049.
5
Zie htps://www.pbl.nl/publicaties/scoping-lerende-evaluatie-klimaatbeleid
6
Kamerstuk 36169, nr. 2.
1

2

3

Klimaatnota 2022

deze beleidsinzet wordt met regelmaat naar het ontwerp-beleidsprogramma verwezen. In hoofdstuk 3
wordt ingegaan op de horizontale beleidsagenda's.
De Klimaatnota bevat de volgende bijlagen:
Bijlage 1: Financieel overzicht maatregelen Klimaatbeleid
Bijlage 2: Wetgevingsprogramma

4

Klimaatnota 2022

Hoofdlijnen
Klimaatverandering is de uitdaging van onze generatie. Rapporten van het Intergovernmental Panel on
Climate Change (IPCC) maken duidelijk dat het beperken van de temperatuurstijging tot 2 graden, laat
staan tot 1,5 graden, alleen in zicht blijf bij mondiaal zeer ingrijpende emissiereducties. Dit vergt zowel
nationaal, Europees als mondiaal grote inspanningen, die plaats moeten vinden tegen een geopolitiek
zeer complexe context. Die context, waaronder de verschrikkelijke oorlog in Oekraïne, sterkt ons ook in
het werk aan een ambitieuzer klimaatbeleid in Nederland en de wereld. Niet alleen omdat het onze plicht
is naar toekomstige generaties om alles te doen om het tij te keren en de omschakeling naar klimaatneutraliteit met overtuiging in gang te zeten, maar ook omdat de gascrisis in Europa ons de afgelopen
maanden op pijnlijke wijze toont hoe urgent de snelle afouw van fossiele energie is, ook uit het oogpunt
van onze energievoorzieningszekerheid.
De nieuwste ramingen van PBL over het doelbereik in 2030 maken duidelijk dat de afstand tussen het
ambitieniveau van het kabinet en de raming nog zeer groot is. De raming op basis van het vastgesteld
en voorgenomen beleid komen uit op 39-50% reductie ten opzichte van 1990.7 Dit is beperkt hoger dan
de raming vorig jaar (38%-48%). Een groot deel van het beleid uit het concept-beleidsprogramma
beschouwt PBL als geagendeerd beleid.8 Het gaat bijvoorbeeld om de maatwerkafspraken in de industrie, het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG), de subsidieregeling CO2-vrije gascentrales,
diverse maatregelen in de gebouwde omgeving en mobiliteit en het Klimaatfonds. PBL raamt dat het
efect van dit geagendeerd beleid leidt tot een reductie van ongeveer 6 Mton, waarmee het doelbereik
uitkomt op 41 tot 52 %. Daarbij past de kantekening dat voor een groot deel van het geagendeerde
beleid nog geen inschating van het efect mogelijk is of dat het efect pas na 2030 optreedt.
Zoals aangekondigd in het ontwerp-beleidsprogramma Klimaat wil het kabinet met het klimaatbeleid programmeren op 60% reductie, zodat 55% in 2030 met grote waarschijnlijkheid wordt gehaald.
Ook wanneer rekening wordt gehouden met het geagendeerd beleid, is duidelijk dat het doel niet
gehaald wordt. Er zijn extra stappen nodig, in de vorm van aanscherpingen en aanvullende maatregelen
ten opzichte van het ontwerp-beleidsprogramma. Het kabinet wil hierover in het voorjaar van 2023
besluiten. In voorbereiding hierop wordt het ontwerp-beleidsprogramma de komende maanden
onderworpen aan een onafankelijk interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO), waarover u met het
ontwerp-beleidsprogramma bent geïnformeerd. Deze analyse moet een menukaart aan beleidsopties
opleveren. Zoals eerder gedeeld met de Tweede Kamer9 zal het kabinet tevens de extra uitstoot als
gevolg van het intrekken van de productiebeperking bij kolencentrales met aanvullende maatregelen
compenseren, zodat de gascrisis niet uitmondt in een extra uitstoot van broeikasgassen en zo ten koste
gaat van onze klimaatdoelen.
De uitvoering van het klimaatbeleid is inmiddels in alle sectoren volop onderweg, en wordt hiermee
zichtbaar in onze samenleving en dagelijks leven. Overal in Nederland worden huizen voorzien van
warmtepompen en zonnepanelen, bijna alle gemeentes hebben een transitievisie warmte opgesteld en
het gemiddelde aardgasverbruik per woning en per m2 daalt al sinds 2000. Windparken verschijnen op
zee. Er komen steeds meer elektrische auto’s op de weg. Het aandeel duurzame energie in de glastuinbouw stijgt. Bedrijven hebben ambitieuze plannen om vergaande reducties te realiseren. In diverse
sectoren zijn circulaire initiatieven uitgevoerd en in gang gezet. Kortom, de beweging - en versnelling - in
Nederland is onmiskenbaar op gang gekomen.
Kamerstuk 32813, nr. 1091.
Onder geagendeerd beleid wordt verstaan de beleidsplannen, intenties of contouren die op 1 mei wel ofcieel bekend
gemaakt waren, maar nog onvoldoende concreet waren uitgewerkt om door te kunnen rekenen op toekomstige efecten.
9
Kamerstuk 32813, nr. 1091.
7

8

5

Klimaatnota 2022

Het kabinet werkt sinds het Coalitieakkoord met alle betrokken partijen hard aan de benodigde
versterking van het klimaatbeleid. Hiermee maken we Nederland klaar voor de toekomst, met een
sterke, duurzame economie als motor van groene banen. Het kabinet wil dat Nederland een voortrekkersrol blijf vervullen in Europa bij het tegengaan van de opwarming van de aarde. Binnen de EU blijf
Nederland zich daarom inzeten voor een ambitieuze invulling van het Fit for 55-beleidspakket en alle
daaraan gerelateerde beleidsinitiatieven. Het Kabinet komt met voorstellen om de nationale Klimaatwet
aan te passen. Er komen miljarden beschikbaar via het Klimaatfonds en er is een breed beleidspakket in
ontwikkeling om in alle sectoren versnelling mogelijk te maken en het energiesysteem op de toekomst
voor te bereiden. Tot slot is een internationale klimaatstrategie10 ontwikkeld gericht op overheden en
maatschappelijke actoren buiten de EU.
Om de hogere klimaatambitie van het kabinet waar te maken moeten de komende jaren grote
praktische uitdagingen het hoofd worden geboden. Is er genoeg technisch personeel? Is iedereen in
staat om mee te doen in de energietransitie? Kan op tijd voldoende netcapaciteit en fexibiliteit worden
gerealiseerd? Kan de beschikbaarheid van kritieke metalen geborgd worden voor de energietransitie?
Krijgt de transitie voldoende stikstofruimte? De uitdagingen zijn groot. Het kabinet zet alles op alles om
met partijen in de uitvoering, en over de grenzen van beleidsdepartementen en overheidslagen heen,
deze uitdagingen zo goed mogelijk het hoofd te bieden.
Voorbij de benodigde stappen richting doelbereik in 2030 die het komend jaar worden gezet, werkt
het kabinet in verschillende sporen aan de Nederlandse strategie richting klimaatneutraliteit in 2050.
Het Programma Energiesysteem zal in 2023 leiden tot een Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) met een
systeemperspectief waardoor er meer aandacht komt voor de interactie tussen sectoren en de samenhang van sectoraal beleid. De nieuwe Klimaatraad zal een eerste advies uitbrengen. Het kabinet werkt
naar aanleiding van het advies van de commissie-Brenninkmeijer ideeën uit voor een nationaal burgerforum over klimaat- en energiebeleid. In het najaar van 2022 zal het kabinet samen met de Tweede Kamer
verkennen of er een nationaal burgerforum over klimaat- en energiebeleid moet komen, en zo ja, hoe dat
er dan uit moet komen te zien. Wat het kabinet betref zou een burgerforum een waardevolle bijdrage
kunnen leveren aan het gesprek over het bereiken van klimaatneutraliteit in 2050.11

10
11

htps://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/10/07/internationale-klimaatstrategie
Kamerstuk 32813, nr. 1084.

6

1 Doelbereik

7

Klimaatnota 2022

1.1 Doel -55% in 2030
PBL raamt de verwachte uitstoot in 2030 op basis van het vastgestelde en voorgenomen beleid op
114-139 Mton dat overeen komt met een emissiereductie van 39-50% ten opzichte van 1990. Wanneer
rekening gehouden wordt met de reductiebijdrage van het geagendeerd beleid, raamt PBL een
emissiereductie van 41% tot 52%. Daarbij past de kantekening dat voor een groot deel van het geagendeerde beleid nog geen inschating van het efect mogelijk is of dat het efect pas na 2030 optreedt.
Conform het Coalitieakkoord is een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend om het doel in de
Klimaatwet voor 2030 te wijzigen van 49% emissiereductie naar ten minste 55% inclusief landgebruik-emissies.12 13 Daarbij richt het kabinetsbeleid zich op een emissiereductie van 60% in 2030 zodat bij
tegenvallers de 55% emissiereductie binnen bereik blijf. Zoals onderstaande fguur weergeef, bedroeg
de emissie van broeikasgassen in 2021 172 Mton. Om in 2030 op een reductie van 55% ten opzichte van
1990 te komen, moeten we terug naar 103 Mton. Hoewel de ramingen van het PBL in de periode 2021 –
2030 een forse reductie van de CO2-uitstoot laten zien met maar liefst 43-58 Mton, is de verwachte
reductie nog niet voldoende. Om tot ten minste 55% CO2-reductie te komen is een aanvullende reductie
van 12 tot 36 Mton nodig. Er is dus nog een grote afstand tot de 55% emissiereductie-doelstelling die met
beleid moet worden overbrugd.

Mton

Figuur 1. Ontwikkeling broeikasgasemissies in Nederland
227 Mton
32,2
6,1
33,1

172 Mton

30

30,5
4,3
27,1

139 Mton
114 Mton

24,5
86,4

133 Mton
102 Mton

108 Mton

53,2
39,6

32,7

1990

2021

Raming 2030

Raming 2030

(vastgesteld en voorgenomen beleid) (incl. geagendeerd beleid)

Elektriciteit

Industrie

Gebouwde omgeving

Landbouw

Landgebruik

Mobiliteit

Raming 2030

Emissiedoel

Bij de publicatie van het ontwerp-beleidsprogramma heef het kabinet al aangegeven niet te willen
wachten op de uitkomsten van de doorrekening van het PBL met het voorbereiden van mogelijke
aanscherpingen van het beleid. Daarom is in samenwerking met externe onderzoeksbureaus en
planbureaus een IBO-traject gestart met een analyse van het ontwerp-beleidsprogramma. De analyse
moet in kaart brengen welke aanvullingen op het ontwerp-beleidsprogramma denkbaar zijn om een
bijdrage te leveren aan het realiseren van 55% emissiereductie in 2030. De besluitvorming over de
aanscherping van het ontwerp-beleidsprogramma naar aanleiding van het IBO vindt, om aan te sluiten
op de begrotingscyclus, plaats in het voorjaar van 2023.

De emissies uit landgebruik is het saldo van positieve emissies uit grasland, veen- en moerige gronden, bouwland en
bebouwing en negatieve emissies door koolstofvastlegging in bomen, planten, gewassen en de bodem.
13
Kamerstuk 36169, nr. 2.
12

8

Doel 2030

Klimaatnota 2022

1.2 Nationale verplichtingen volgend uit Europees beleid
In het kader van het Fit for 55%-beleidspakket en REPowerEU worden beleidsvoorstellen ontwikkeld
waaruit nationale doelen en verplichtingen volgen. De onderhandelingen hierover zijn nog niet afgerond
maar voor diverse onderdelen is de positie van de Raad in de vorm van een algemene oriëntatie bekend.
Tot de onderhandelingen zijn afgerond is Nederland in ieder geval gehouden aan de eerder gemaakte
afspraken.
De onderstaande tabel bevat zowel de doelen op basis van eerder gemaakte afspraken als de verplichtingen op basis van de algemene oriëntatie van de Raad over het nieuwe EU beleid. Het is mogelijk dat in de
nog lopende onderhandelingen tussen Raad, Europees Parlement en Europese Commissie hogere (of
lagere) doelen worden afgesproken. De tabel bevat alleen de doelen waarvoor een redelijk betrouwbare
kwantitatieve nationale doorvertaling bekend is.
Voor zover mogelijk wordt voor deze doelen ook aangegeven of deze op basis van de verwachting in de
KEV 2022 worden gehaald. Daaruit blijkt dat zonder aanvullende beleidsinspanningen Nederland niet
voldoet aan de verplichtingen die volgen uit het nieuwe EU-beleid. Een belangrijke kantekening daarbij
is dat de KEV 2022 geen uitspraken doet over de verwachte aanvullende bijdrage van het geagendeerde
beleid voor de meeste doelen die niet in termen van CO2-reductie zijn geformuleerd.
Tabel 1. Doelen en doelbereik Nederland 2030 volgend uit Europees beleid
Doorvertaling naar
nationaal doel 2030

Raming KEV 2022

Uitstoot in ESR-sectoren 2021-2030 (EU-Efort Sharing
Regulation)

903 Mton

865 Mton

Voldoen aan no-debit rule in LULUCF (LULUCF-verordening)

4,6-4,7 Mton14

Voldaan

Bijdrage aan EU-doel aandeel hernieuwbare energie

27%

31%

Bijdrage aan EU-doel besparing op primair energieverbruik (EED,
artikel 3)

1950 PJ

2219-2261 PJ

Bijdrage aan EU-doel cumulatieve besparing op fnaal
energieverbruik 2021-2030 (EED, artikel 7)

924 PJ

721-939 PJ

Uitstoot in ESR-sectoren 2021-2030 (EU-Efort Sharing
Regulation)

839 Mton

865 Mton

LULUCF

4,5 Mton

3,7 Mton
(3,0-4,2 Mton)

Indicatieve bijdrage aan EU-doel hernieuwbare energie

36%

31% (36% in 2031)

Inzet hernieuwbare waterstof en RFNBO’s in de industrie

35% van het fnaal
gebruik van RNFBO in
de industrie (50% in
2035)

–

Verplichting dat transportbrandstofeveranciers de CO2-intensiteit
van brandstofen voor wegvervoer, binnenvaart, en luchtvaart plus
15% van de zeevaartbunkers met minimaal 13% reduceren door
inzet van hernieuwbare energie

105 PJ of aandeel
hernieuwbaar van 29%

–

Aantal laadpalen in 2030

1,7 miljoen in 2030

Uitrol loopt op
schema (NAL 2022)

Verplichtingen op basis van bestaand Europees beleid

Verplichtingen op basis van de algemene oriëntatie van de Raad
over het nieuwe EU-beleid

14

De hoogte van de doelstellingen voor 2025 en 2030 vanuit de EU hangen af van emissies in de historische referentieperiode
en kunnen door methodewijzigingen nog veranderen.

9

Klimaatnota 2022

Doorvertaling naar
nationaal doel 2030

Raming KEV 2022

Warmte -en koudesector: bindend doel aandeel hernieuwbare
energie in de warmte- en koudevoorziening

0,8% tussen 20212025 en 1,1% tussen
2026-2030

0,7% (alleen
warmte)

Het EU-brede energie-efciëntiehoofddoel voor 2030 wordt het
realiseren van 9% energiebesparing, ten opzichte van het
referentiescenario uit 2020 (= verhoging doelstelling van 32,5%
naar 39%)

2006 PJ (primair
verbruik) in 2030.
1650 PJ (fnaal
verbruik) in 2030

2.219 - 2.261 PJ
(primair verbruik) in
2030.
1.729-1.974 PJ
(fnaal gebruik) in
2030

Ophoging van nationale, cumulatieve energiebesparings­
verplichting van 0,8% naar 1,1% per jaar in 2024-2025, 1,3% per
jaar in 2026-2027 en 1,5% per jaar in 2028-2030.

1151 PJ

721-939 PJ

10

2 Ontwikkelingen
per sector

11

Klimaatnota 2022

2.1 Restemissies per sector
Het kabinet heef op basis van de maatregelen uit het Coalitieakkoord een indicatief rest-emissiedoel per sector vastgesteld.15 Daarbij is rekening gehouden met de doorwerking van de afspraken uit het
Klimaatakkoord. In onderstaande tabel zijn deze indicatieve restopgaven (kolom 5) tegenover de uitstoot
in 2019, 2020 en 2021, de raming op basis van vastgesteld en voorgenomen beleid en de raming inclusief
geagendeerd beleid gezet.
Tabel 2. Ontwikkeling broeikasgasemissies in Nederland in Mton
Sector

Uitstoot
2019

Uitstoot
2020

Uitstoot
2021*

Indicatie
restopgave CA.

Raming vastgesteld
en voorgenomen
beleid (bandbreedte)

Raming incl.
geagendeerd
beleid

Elektriciteit

41,6

32,7

32,7

6,1-20,5

8-13 (7-21)

10-25

Industrie

54,1

53,3

53,2

34,4-35,3

41 (32-47)

28-43

Gebouwde
Omgeving

23,2

21,8

24,5

10,0-11,2

18 (15-21)

13-19

Landbouw

27,5

27,1

27,1

18,9

23 (21-24)

21-24

Landgebruik

4,3

4,2

4,3

1,8-2,7

3,7 (3,0-4,2)

1,8-3,1

Mobiliteit

35,1

30,6

30,5

23,7-24,9

28 (26-31)

25-30

Totaal

185

169

172

95-114

114-139**

108-133**

Alle cijfers zijn op basis van AR5-GWP: de rekeneenheid voor de bijdrage van broeikasgassen aan het broeikasefect zoals die zijn
vastgesteld in het vijfde assessmentrapport (AR5) van IPCC.
* Op basis van voorlopige statistieken van juli 2022.
** Ramingen per sector tellen niet op tot het totaal op nationaal niveau vanwege onderlinge afankelijkheden.

2.2 Sector Elektriciteit
De sector werkt aan opschaling van het aandeel hernieuwbare elektriciteit. Daarnaast werkt de sector aan CO2-vrije
elektriciteitsproductie. Omdat het elektriciteitssysteem afankelijker wordt van het weer, is meer fexibiliteit in het
systeem nodig om de balans tussen vraag en aanbod te garanderen. Kernenergie maakt CO2-arme productie van energie
mogelijk en kan daardoor bijdragen aan het behalen van de klimaatdoelen. In de toekomst stijgt waarschijnlijk de vraag
naar elektriciteit vanuit de andere sectoren waardoor de elektriciteitssector bijdraagt aan CO2-reductie in de andere
sectoren.

Waar staan we ten opzichte van het doel en wat zijn de ontwikkelingen?
Indicatieve restopgave en raming KEV
De indicatieve restopgave voor de sector Elektriciteit is een emissie is van 6,1-20,5 Mton. De raming
inclusief het geagendeerd beleid ligt tussen de 10-25 Mton. O.a. extra wind op zee, de bouw van
nieuwe kerncentrales en de subsidieregeling CO₂-vrije gascentrales vormen onderdeel van het geagendeerd beleid maar hebben pas efect na 2030. De bandbreedte in de raming is ruim omdat de gasinzet
van de Nederlandse gascentrales, en daarmee de CO₂-uitstoot van de elektriciteitsproductie wordt
bepaald door (fuctuerende) prijsontwikkelingen op de internationale energie-, ETS- en
elektriciteitsmarkten.16

15
16

Kamerstuk 32813, nr. 974.
Kamerstuk 32813, nr. 974.

12

Klimaatnota 2022

Mton

Figuur 2. Ontwikkeling uitstoot in sector Elektriciteit
45
40

41,6

39,6

35

32,7

30

32,7

25
20

20,5

15
10

13

5

8

0

1990

2019

2020

2021

15
10
6,1

2030

2030

(raming,
(raming,
voorgenomen
vastgesteld enen incl.
voorgenomen,
geagendeerd
voorgenomen
vastgesteld beleid)
beleid) vastgesteld,
beleid) en
geagendeerd beleid)

2030

(indicatieve
restopgave)

Instrumenten en resultaten
Het toenemende aandeel duurzame elektriciteit en de daarmee afnemende elektriciteitsopwekking
uit kolen en gas, wordt zichtbaar in de dalende lijn van de emissiefactor voor de elektriciteitsproductie in Nederland.

0,6

0,5

0,4

0,3

21

20

20

20

19

18

20

17

20

20

16

15

20

14

20

13

20

12

20

11

20

10

20

09

20

08

20

07

13

20

06

20

20

05

04

20

03

20

02

20

01

20

20

00

0,2

20

kg/kWh

Figuur 3. CO2-emissiefactor elektriciteitsproductie - Nederland

Klimaatnota 2022

Voor de periode na 2030 werkt het kabinet naast een opschaling van hernieuwbare energie aan het
benodigde regelbare vermogen. Hierbij is van belang dat het kabinet in het coalitieakkoord heef
aangekondigd dat de kerncentrale in Borssele langer open blijf dan de huidige voorziene einddatum
van 2033 en dat dit kabinet daarnaast de benodigde stappen zet ter voorbereiding voor de bouw van
twee nieuwe kerncentrales. Kernenergie kan ook worden ingezet voor de productie van waterstof.17 De
CO2-vrije gascentrales leveren CO2-vrij regelbaar vermogen.
Voor de elektriciteitssector is het Europese doel geborgd via het emissieplafond van het Europese
emissiehandelssysteem EU ETS, met neto 0 uitstoot in 2040 volgens de voorstellen uit het Fit for
55-pakket. De Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie bevat een verbod om vanaf 2030 kolen te
gebruiken voor het opwekken van elektriciteit.
Door gebieden op zee aan te wijzen, kavelbesluiten te nemen, onderzoeken naar o.a. de zeebodem
en windsnelheid te doen, neten op zee voor te bereiden en tot slot tenders uit te schrijven, wordt
windenergie op zee de grootste hernieuwbare energiebron in Nederland. Met de bouw van de
windparken Hollandse Kust (zuid en noord) neemt het vermogen wind op zee snel toe naar 4,5 GW eind
2023. Het kabinet heef de ambitie voor windenergie op zee verdubbeld naar een opgestelde capaciteit
van circa 21 GW rond 2030, mits dit inpasbaar is binnen de ecologische draagkracht van de Noordzee en
inpasbaar in het energiesysteem.18

100

25.000

90

22.500

80

20.000

70

17.500

60

15.000

50

12.500

40

10.000

30

7.500

20

5.000

10

2.500

0

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032
Parken van voor 2017

Borssele

Hollandse kust (Zuid)

Hollandse kust (Noord)

Doordewind

Nederwiek

Ten noorden van de Waddeneilanden

IJmuiden Ver

Hollandse kust (West)

Geïnstalleerd vermogen wind op zee

Gepland

De vermogens van zon en wind op land zijn de afgelopen periode door onder andere de SDE+(+) en
de Regionale energiestrategieën sterk toegenomen. Eind 2021 stond in Nederland 5.286 MW geïnstalleerd vermogen wind op land. In 2021 is het operationeel vermogen met 1.109 MW (neto) toegenomen
ten opzichte van 2020. Van nog eens 1.732 MW is de bouw gestart dan wel in voorbereiding. Van een
groot deel hiervan (904 MW) is de vergunning onherroepelijk en zijn de windturbines besteld. De

17
18

Kamerstuk 32645, nr. 98.
Kamerstuk 33561, nr. 53.

14

0

MW

TWh

Figuur 4. Gerealiseerd en gepland vermogen (MW) en opbrengst (TWh) wind op zee

Klimaatnota 2022

verwachting is daarom dat eind 2023 in totaal 6.190 MW wind op land operationeel zal zijn. Dit komt
overeen met een geschate jaarproductie van 18,5 TWh.19
De afgelopen jaren heef ook kleinschalig zon-PV een vlucht genomen in Nederland, mede dankzij de
inzet van burgers en bedrijven en gericht beleid. Het aandeel van zonnenergie is ook afgelopen jaar
weer toegenomen. In 2020 werd 7,3% van de totale elektriciteitsbehoefe opgewekt met zon-PV.20 Eind
2021 was 14,4 GW operationeel vermogen aan zon-PV in Nederland geïnstalleerd, vergeleken met 10,7
GW in 2020. Hiermee zal naar schating in 2021 9,4% van de elektriciteitsbehoefe met zon-PV worden
opgewekt. Op basis van de aanvragen in de SDE++ en doorgroei van kleinschalige zon-PV kan het
vermogen eind 2023 rond de 20 GW zijn. Bij een gemiddeld verbruik van minder dan 14 GW in Nederland,
kunnen wind en zon steeds vaker in al het stroomverbruik voorzien. Zeker de middagen van april tot en
met september zal dit al vaak het geval zijn.
Figuur 5. Gerealiseerd en gepland vermogen in wind-op-land-projecten in 2021

0

1.000

2.000

3.000

Bouw in voorbereiding

Geïnstalleerd

4.000
5.000
MW
SDE beschikt

6.000

7.000

8.000

Initiatief

Figuur 6. Gerealiseerd en gepland vermogen in zon-PV-projecten in 2021

0

4.000
Geïnstalleerd

8.000

12.000

16.000

20.000
MW

Bouw in voorbereiding

24.000

SDE beschikt

28.000

32.000

36.000

Initiatief

Belangrijke aandachtspunten en beleidsinzet kabinet
Stimuleren van vraag en aanbod van hernieuwbare elektriciteit
Door elektrifcatie (en vraag naar waterstof) in sectoren zoals de industrie, mobiliteit, de landbouw
en de gebouwde omgeving zal de vraag naar elektriciteit stijgen. Ter vergelijking: het huidige elektriciteitsverbruik in heel Nederland is de afgelopen 15 jaar redelijk constant en schommelt rond de 120 TWh.

19
20

Monitor Wind op Land over 2021, zie Monitor Wind op Land over 2021 9e editie (rvo.nl).
Kamerstuk 32813, nr. 1046.

15

40.000

Klimaatnota 2022

miljard kWh

Figuur 7. Verbruik van elektriciteit, 1990-2021, bron: CBS
150
125
100
75
50
25
0

1990

1995

2000

2005

2010

Vervoer

Nijverheid

Energiesector

Dienstverlening, landbouw en visserij

Woningen

Distributieverliezen en statististische verschillen

2015

De sector Elektriciteit probeert in deze toenemende vraag te voorzien met steeds meer hernieuwbare
bronnen. Hiermee verduurzaamt de sector zelf én levert ze een belangrijke bijdrage aan de verduurzaming in de andere sectoren. Hiervoor is het nodig om tijdig inzicht te krijgen in de verwachte vraagontwikkeling bij de andere sectoren. De benodigde energie-infrastructuur speelt een belangrijke rol bij het
laten aansluiten van vraag en aanbod van elektriciteit.
Beleidsinzet: Om CO₂-reductie in andere sectoren door middel van elektrifcatie op basis van (hernieuwbare) elektriciteit te stimuleren, is in de verbreding van de SDE++ subsidie meegenomen voor
elektrifcatie met bijvoorbeeld e-boilers en warmtepompen.

Vraag en aanbod in balans
Door de toename van hernieuwbare elektriciteit wordt het elektriciteitssysteem afankelijker van
het weer. Daarom is meer fexibiliteit in het systeem nodig om de balans tussen de vraag en het aanbod
van elektriciteit te garanderen.
Beleidsinzet: In het Coalitieakkoord is afgesproken om €1 miljard te reserveren voor een subsidieregeling CO₂-vrije gascentrales. Dit is regelbaar vermogen en na ombouw en bij gebruik van waterstof ook
CO2-vrij. De minister voor Klimaat en Energie zal de Tweede Kamer hierover na de zomer informeren.

Infrastructuur en netcongestie
Op dit moment is er in grote delen van Nederland nauwelijks tot geen ruimte op het elektriciteitsnet
voor nieuwe initiatieven.
Beleidsinzet: De netbeheerders zijn volop bezig met het verzwaren van het elektriciteitsnet en hebben
in de periode van 2020-2030 in totaal voor ruim 40 miljard euro aan investeringen op de agenda
staan. Regionale netbeheerders hebben het afgelopen jaar bijvoorbeeld voor 4,1 GW aan hernieuwbare
opwek aangesloten21 en zeten daarmee finke stappen, maar kunnen de vraag desondanks vooralsnog
niet bijbenen. Dit zal ook de komende jaren het beeld blijven.
In het Coalitieakkoord is afgesproken dat in deze kabinetsperiode de energie-netwerken toekomstbestending worden gemaakt, dat waar mogelijk procedures voor de realisatie van energie infrastructuur
21

Kamerstuk 29023, nr. 281.

16

2020

Klimaatnota 2022

van nationaal belang worden versneld en dat de uitvoeringskracht van het Rijk en medeoverheden wordt
versterkt. Het kabinet is in nauwe samenwerking met netbeheerders en decentrale overheden aan het
werk aan maatregelen om de netcongestie te verlichten. Hierover wordt de Tweede Kamer regelmatig
geïnformeerd.22

Draagvlak
Om het draagvlak voor de transitie te vergroten is participatie van inwoners van groot belang. Zowel
het aantal coöperaties als het totaal aantal leden van coöperaties nam in 2021 toe. In 2021 waren in totaal
meer dan 111.000 mensen lid van in totaal meer dan 676 energiecoöperaties.
Beleidsinzet: Participatie, zowel in het proces als fnancieel, wordt op allerlei manieren gesteund en
gestimuleerd, zoals met het Ontwikkelfonds voor energiecoöperaties en de herziene Gedragscode
acceptatie en participatie windenergie op land. Naar aanleiding van de derde Monitor Participatie, die
eind september 2022 verschijnt, kan met de relevante partijen bepaald worden of er aanvullende
maatregelen nodig zijn.

2.3 Sector Industrie
De industrie heef een strategische positie aan het begin van vele industriële waardeketens van onder meer maakindustrie, voedingsmiddelen en fjn-chemie. De industrie staat voor een enorme verduurzamingsopgave. Dit vergt een
transitie waarin bestaande fossiele activiteiten worden om- of afgebouwd en nieuwe CO2-arme activiteiten opgebouwd,
inclusief circulair gebruik van grondstofen. De Nederlandse industrie wordt hiertoe aangespoord door onder andere
beprijzing van emissies via het Europese emissiehandelssysteem ETS en de nationale CO₂-hefng, naast subsidies voor
innovatie, toepassing en opschaling van technieken die nog onrendabel zijn. Doordat Nederland kiest om sneller te gaan,
vragen we aanzienlijk meer reductie van de industrie dan het Europese ETS voorschrijf. Om de vergaande nationale
doelen voor de industrie waar te maken zijn meer specifeke instrumenten nodig en werkt het kabinet momenteel ook
aan maatwerkafspraken met de 20 grootste uitstoters. De regionale verduurzamingsplannen vormen hiervoor de basis.
De zes industriële clusters in Nederland zijn aan de slag gegaan om de verduurzamingsplannen concreet te maken en
duurzame energiebehoefen te defniëren in de koploperprogramma’s en de Cluster Energie Strategieën. De prioritering
en fasering van de koplopersprogramma’s wordt opgenomen in het Uitvoeringsprogramma Industrie. De industrie
vraagt daarnaast subsidie aan voor concrete verduurzamingsprojecten. Tegelijkertijd werkt de industrie samen met de
wetenschap en topsectoren aan onderzoek, ontwikkeling en demonstratie van nieuwe energiedragers en (circulaire)
productietechnieken. Deze innovatieroutes zullen vooral na 2030 hard nodig zijn om de industrie klimaatneutraal en
circulair te laten produceren.

Waar staan we ten opzichte van het doel en wat zijn de ontwikkelingen?
Indicatieve restopgave en raming KEV
De indicatieve restopgave voor de sector Industrie is een emissie van 34,4 Mton, eventueel opgehoogd door maatwerkafspraken. De raming inclusief het geagendeerd beleid komt uit op 28-43
Mton. De indicatieve restopgave valt binnen deze bandbreedte. Onderdeel van het geagendeerd beleid
vormt o.a. de CO₂-minimumprijs voor de industrie, de subsidies voor duurzame energie-infrastructuur en
hoogwaardige hernieuwbare energiedragers, de maatwerkafspraken (inclusief middelen voor VEKI en
NIKI uit het Klimaatfonds), de inzet van groene waterstof vanuit Europa (bijmengverplichting) en
aanpassingen in de SDE++ (hekjes). In de raming wordt geen efect verwacht van de CO₂-minimumprijs,
omdat deze lager is dan de verwachte ETS-prijs. De hekjes in de SDE++ leveren geen extra reductie op
omdat PBL verwacht dat de energieprijs en CO₂-prijs een deel van de projecten al rendabel maakt zonder
subsidie. De subsidies voor maatwerk en groene waterstof hebben het grootste efect als deze gericht
worden op emissiereductie, respectievelijk kostenverlaging van elektrolyse. De fscale vergroeningsmaatregelen inclusief EU CBAM en beleid voor circulair materiaalgebruik vallen ook onder het geagendeerd
beleid, maar waren volgens PBL nog onvoldoende duidelijk om een efect van te kunnen inschaten. PBL
22

Kamerstuk 29023, nr. 311.

17

Klimaatnota 2022

heef wel meegenomen dat de inzet door de industrie op biogas- en biobrandstofproductie in combinatie met CCS kan leiden tot enkele megatonnen emissiereductie.

Mton

Figuur 8. Ontwikkeling uitstoot in sector Industrie
100
90
80

86,4

70
60
50

54,1

53,3

53,2

40

41

43

30

34,4
28

20
10
0

1990

2019

2020

2021

2030

2030

(raming,
(raming,
vastgesteld en incl. geagendeerd
voorgenomen beleid)
beleid)

Instrumenten en resultaten
Door de nationale CO₂-hefng voor de industrie die op 1 januari 2021 wetelijk is ingevoerd voor
(middel)grote industriële bedrijven, inclusief afvalverwerkers, wordt geborgd dat emissies worden
teruggedrongen. De nationale hefng is aanvullend op reeds bestaande nationale hefngen op
energieverbruik en afval en de beprijzing van emissies via het Europese emissiehandelssysteem ETS.
Samen met de huidige ETS-prijs zorgen deze prikkels voor verlaging van de CO2-uitstoot. Van de
indicatieve 5,9 Mton per jaar additionele reductie in 2030 wordt 4 Mton per jaar via de CO2 -hefng
geborgd. Voor het realiseren van de resterende 1,9 Mton reductie wordt een pakket van maatregelen
ingevoerd (zie ontwerp-beleidsprogramma Klimaat), waarvan de maatwerkafspraken met de 20 grootste
uitstoters naar verwachting een grote additionele bijdrage gaan leveren.
Bedrijven die willen verduurzamen worden daartoe niet alleen door normering en beprijzing
geprikkeld, maar worden tegelijkertijd door de overheid ondersteund en gefaciliteerd. Dat gebeurt
concreet met subsidies voor verduurzaming en innovatie. Ook gebeurt dit door het zoveel mogelijk tijdig
beschikbaar maken van hernieuwbare energie en de daarvoor benodigde infrastructuur. Voor de
industrie zijn de Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaatransitie (SDE++), de Demonstratie
Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+), de Versnelde Klimaatinvesteringen Industrie (VEKI), en de Topsector
Energie Studies (TSE), MOOI-Industrieregeling, Energie Investeringsafrek (EIA), Milieu Investeringsafrek
(MIA), Willekeurige Afschrijving Milieu Investeringen (VAMIL) belangrijke regelingen.23 In 2021 zijn er 4.129
aanvragen voor de SDE++ ingediend vanuit de verschillende sectoren. Deze projecten zijn samen naar
verwachting goed voor 7,32 megaton CO2-vermindering per jaar. Er is echter voor €12,1 miljard subsidie
aangevraagd, ruim twee keer zoveel als het beschikbare budget van €5 miljard. In 2022 is er €3 mld. meer
budget gekomen voor de regeling.24

In de Kamerbrief “Verduurzaming Industrie” van 5 april jl. (Kamerstuk 29 826, nr. 135) heef de minister van Economische
Zaken en Klimaat uiteengezet hoe deze regelingen verder worden geoptimaliseerd.
24
Kamerstuk 31239, nr. 364.
23

18

2030

(indicatieve
restopgave)

Klimaatnota 2022

Uit analyses van die interviews maakt RVO op dat de huidige plannen van de industrie voor emissiereductie theoretisch voldoende potentieel hebben om circa 20 Mton CO₂eq te reduceren, en
daarmee de doelstelling voor 2030 te halen.25 Daarnaast hebben deze bedrijven plannen voor 11 Mton
emissiereductie in de keten (scope 3).26 Voor alle plannen gelden wel belangrijke randvoorwaarden over
onder meer tijdige beschikbaarheid van infrastructuur, subsidie, vergunningen en passende (Europese)
regelgeving. Het grootste deel van de plannen betref CCS, gevolgd door (proces)efciëntie en restwarmte, elektrifcatie en groene waterstof.

Mton

Figuur 9. Projecten pijplijn voor emissiereductie van geïnterviewde bedrijven (scope 1; Mton CO₂-eq.), 2022
100

80

60

40

20

0

Totale uitstoot 1990

Gerealiseerde reductie
t/m 2020 t.o.v. 1990

Gepland vóór
2030 - tamelijk zeker
binnen randvoorwaarden

Gepland vóór
2030 - onzeker

Mton CO2 eq.

Figuur 10. Verwachte emissiereductie van geplande projecten (scope 1) naar uitvoeringsjaar en techniekoptie, 2022
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
2022
CCS

2023

2024

2025

Efficiëntie en restwarmte

2026

2027

Elektrificatie

2028

2029

Waterstof

In 2021 en 2022 heef RVO 30 bedrijven geïnterviewd met hoge broeikasgasemissies (samen verantwoordelijk voor ca. 60%
van de industriële CO2-emissies).
26
Kamerstuk 29826, nr. 132.
25

19

2030
Overig

Klimaatnota 2022

Wat betref innovatieroutes laten de cijfers over inzet van subsidies zien dat bedrijven vooral inzeten op
projecten rondom circulariteit, procesverbetering/energiebesparing en waterstof, gevolgd door biomassa
als grondstof, CCU en elektrifcatie. Deze innovatieroutes zullen vooral na 2030 hard nodig zijn om de
industrie wereldwijd klimaatneutraal en circulair te laten produceren en bieden daarmee ook economische kansen voor de industrie. In 2022 worden 43 projecten gerealiseerd die deels bekostigd worden
door de innovatieregelingen DEI+, MOOI, VEKI, TSE-Industrie en TSE-studies. Het gaat om pilotinstallaties, demonstratie-installaties en productie-installaties.
Figuur 11. Verdeling innovatiesubsidies 2021

Circulair : €42,850
DEI+ Energie innovatie : €56,354

Grootbedrijf : €88,343

Procesverbetering/energiebesparing : €64,694
VEKI : €51,413

DEI+ Circulaire Economie : €15,042

Waterstofproductie en distributie : €11,857
MKB : €53,672

Biobased/Biomassa : €8,038

Topsector Energiestudies Industrie : €11,554
Elektriciteit-infrastructuur : €20,281

HER+ : €2,097
MOOI SIGOHE : €13,086

Overig : €1,865

TSE Industrie : €8,456

Kennisinstelling : €19,629

ERA-NET: Energiecall ACT : €5,508

Overige CO2-reducerende maatregelen : €534
Biomassa/Groen gas : €4,616
Elektrificatie : €1,074
CO2 afvang en (her)gebruik (CCU) : €2,613
CO2 afvang, transport opslag (CCS) : €6,952

Belangrijke aandachtspunten en beleidsinzet kabinet
Infrastructuur
Tijdige uitbreiding van de infrastructuur voor elektriciteit, waterstof en warmte is cruciaal om de
industrie te verduurzamen. Naast directe actie is daarbij een langetermijnblik nodig. Bovendien zijn
verschillende energiedragers, bijvoorbeeld elektriciteit en groene waterstof, in toenemende mate met
elkaar verbonden.
Beleidsinzet: Het kabinet neemt een regierol voor de versnelde realisatie van energie- en klimaatgerelateerde infrastructuur in de industrie via het Nationaal Programma Infrastructuur Duurzame
Industrie (PIDI). Daarin werken Rijk, industrie, netbeheerders, energieproducenten en decentrale
overheden samen. PIDI geef invulling aan het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat
(MIEK). Daarin staan sinds 2021 infrastructuurprojecten die van nationaal belang zijn en bijdragen aan de
klimaatopgave. In 2022 zullen infrastructuurprojecten worden toegevoegd. PIDI is een versnellingsaanpak per MIEK-project gestart en onderzoekt generieke versnellingsopties zoals een expertpool en
leidraad bevoegd gezag. Door de inzet van de stakeholders is in 2022 het versnellingsgat, het verschil
tussen de gewenste realisatiedata voor de energie-infra van de industrie en de inbedrijfnamedata (IBN)
van de netbeheerders, sterk is afgenomen. Er zijn nog wel risico’s (denk aan stikstof en uitvoeringscapaciteit) die gezamenlijk geadresseerd moeten worden om deze versnelling ook te verzilveren. Daarnaast
bereiden provincies, met ondersteuning van PIDI, twaalf provinciale MIEK’en voor met energie-infrapro-

20

Klimaatnota 2022

jecten die van regionaal belang zijn. Ook het programma energiesysteem moet integraal sturing gaan
geven op de ontwikkelingen rondom de energievraag, het aanbod en de energie-infrastructuur.27

Innovatie en opschaling
Het kabinet ondersteunt bedrijven met subsidies voor op dit moment nog onrendabele projecten
zodat zij kunnen investeren in die technologie en tegelijk hun concurrentiepositie te behouden. Waar
productie met nieuwe klimaatvriendelijke technologie duurder is dan met de bestaande fossiele
technieken (ook na correctie voor beprijzing van emissies), spreken we van projecten met een onrendable
top. Daarbij is het van belang dat de subsidieregelingen aansluiten bij de geplande projecten van
bedrijven en dat zij prikkelen tot schaalvergroting en kostenreductie. Hoge gasprijzen verkorten de
terugverdientijd van projecten die veel aardgas besparen.
Beleidsinzet: Naast de SDE++ is er (onder meer) de DEI+ en de VEKI voor de stimulering en uitrol van
innovatieve demonstratie-en productie-installaties. Momenteel loopt er een evaluatie naar de
doeltrefendheid en doelmatigheid deze instrumenten. Uit cijfers over het instrumentgebruik blijkt dat ze
voldoen aan de behoefe in de markt: er is meer aanbod van goede projecten dan er subsidie is. EZK
werkt daarom aan uitbreiding van de DEI+. De VEKI wordt in 2022 en 2023 voortgezet. Daarnaast is
additioneel instrumentarium gewenst voor de snellere uitrol van technieken die niet in de SDE++ passen,
bijvoorbeeld omdat sprake is van (voor Nederland ) unieke projecten. Het kabinet werkt daarom aan een
nieuwe regeling: de Nationale Investeringsregeling Klimaatprojecten Industrie. De NIKI is bedoeld om
innovatieve technieken zoals groene chemie of elektrifcatie, grootschalig uit te rollen in de industrie. De
regeling zal omvangrijkere duurzame investeringen aanvullend ondersteunen.

Waterstof
De industrie is de belangrijkste producent en afnemer van waterstof. Door de overschakeling van
aardgas naar andere niet-fossiele energiedragers zal de vraag naar waterstof fink toenemen.
Beleidsinzet: Het kabinet verkent de mogelijkheden voor een afnameverplichting voor waterstof uit
hernieuwbare bronnen in de industrie, met ingang van 1 januari 2026, en contracts for diference.28
Hiermee lijkt het meest efectief te borgen dat we in 2030 onze doelen en het verwachte bindende doel
uit het Europese Fit for 55-pakket halen. Het geheel aan instrumenten moet overzichtelijk blijven voor de
marktpartijen en meer zekerheid geven over de ontwikkeling van de vraag naar waterstof. Dit najaar
maakt het kabinet een verdere uitwerking bekend.

Circulaire industrie
Naast groene energiedragers moet de industrie ook overschakelen op minder, andere en hernieuwbare grondstofen. Voor een perspectiefvolle, duurzame industrie zijn met name hernieuwbare koolstof
en hergebruik van kritieke metalen nodig. Nederland kan die winnen uit o.a. mechanische en chemische
recycling van plastics en elektronica en biogrondstofen op land en uit zee. Daarnaast zal import nodig
zijn van secundaire grondstofen. De industrie wil de komende jaren opschalen naar commerciële schaal
van de productie van duurzame kunststofen. Veel technologie is afgelopen jaren ontwikkeld tot
demonstraties via de DEI+ regeling. Deze projecten realiseren een reductie van CO2 doordat er minder
afval wordt verbrand en doordat er minder olierafnage nodig is. Biogrondstofen hebben het voordeel
dat ze de opgenomen CO2 uit de atmosfeer vastleggen in biomaterialen voor isolatie of andere
bouwmaterialen.
Beleidsinzet: Voor de circulaire industrie zet het kabinet in op het verminderen van de afankelijkheid
van primaire grondstofen, innovatie en op behoud van een sterke logistieke keten voor recycling
van afval, hergebruik van materialen en producten en duurzame (bio)grondstofen als industriële
grondstof (ten behoeve van hoogwaardige verwerking en dus niet voor verbranding/energieopwekking). Voor biogrondstofen wordt daarbij het duurzaamheidskader gevolgd. Voor het stimuleren van de
27
28

Kamerstuk 32813, nr. 1052.
Kamerstuk 32813 nr. 1060.

21

Klimaatnota 2022

markt voor secundaire grondstofen wordt in EU-verband gewerkt aan normerende maatregelen, zoals
ontwerpeisen aan producten met bijvoorbeeld de Kaderverordening Ecodesign voor duurzame producten en sectorale productwetgeving. Daarbij wordt ingezet op verplichte percentages recyclaat, recycleerbaarheid, repareerbaarheid en verlenging levensduur.29 Zie verder het ontwerpbeleidsprogramma
Klimaat.

2.4 Sector Gebouwde Omgeving
In de sector Gebouwde Omgeving wil het kabinet de energievraag verminderen door woningen en andere gebouwen
beter te isoleren en energiezuinig te ventileren. Daarnaast stappen we over van aardgas op warmtevoorziening met
duurzame bronnen. Dit kan deels stapsgewijs. We richten ons met het Nationaal Isolatieprogramma op het isoleren van
2,5 miljoen woningen tot en met 2030, met focus op het uitfaseren van de slechte labels. Daarnaast zeten we in op 1
miljoen hybride warmtepompen, 500.000 nieuwe aansluitingen op warmteneten in bestaande bouw, het bijmengen
van 1,6 bcm groen gas en in totaal het aardgasvrij (ready) maken van 1,5 miljoen gebouwen binnen de lokale aanpak.
Wat betref de utiliteitsbouw richten we ons op het verduurzamen van 120.000 gebouwen.

Waar staan we ten opzichte van het doel en wat zijn de ontwikkelingen?
Indicatieve restopgave en raming KEV
De indicatieve restopgave voor de sector Gebouwde Omgeving is een emissie van 10,0 Mton. De
raming inclusief het geagendeerd beleid komt uit op 13-19 Mton. Onderdeel van het geagendeerde
beleid vormt o.a. de normering hybride warmtepompen en het verduurzamen van maatschappelijke
vastgoed 2024-2030. De subsidieregeling warmteneten valt ook onder geagendeerd beleid maar
hiervoor is het nog niet mogelijk een inschating van het efect te geven. De bijmengverplichting groen
gas is niet toegerekend aan de Gebouwde Omgeving maar verwerkt in het nationale totaal.

Mton

Figuur 12. Ontwikkeling uitstoot in sector Gebouwde Omgeving
35
30

30

25
24,5

23,2

20

21,8
18

15

19
13

10

10

5
0

1990

2019

2020

2021

2030

2030

(raming,
(raming,
vastgesteld en incl. geagendeerd
voorgenomen beleid)
beleid)

Instrumenten en resultaten
Een belangrijke graadmeter voor de stand van de verduurzaming van de woningvoorraad is het
energielabel. Het energielabel geef aan wat de energieprestatie van een woning is: de beste prestatie
levert een A-label op, de slechtste een G-label. Nederland telt ruim 8 miljoen woningen. Koopwoningen
maken ongeveer 58% uit van die totale woningvoorraad. Corporatiewoningen beslaan ongeveer 29%. De
overige 13% is van andere verhuurders waaronder particuliere verhuurders en (grote) institutionele
29

Kamerstuk 22112 nr. 3422.

22

2030

(indicatieve
restopgave)

Klimaatnota 2022

beleggers. Een aanzienlijk deel van de woningvoorraad heef nog geen of een slecht energielabel. Eind
2021 had 58% van de ruim 8 miljoen woningen een geldig energielabel. Van die gelabelde woningen had
45% (circa 2 miljoen) een hoog A- of B-label, 16% een slecht label (E,F,G).30
De utiliteitsbouw is een diverse sector. Utiliteitsgebouwen zijn alle gebouwen met een bedrijfsmatige
of maatschappelijke functie. Bedrijfsmatig vastgoed bestaat onder andere uit kantoren en winkels. Bij
maatschappelijk vastgoed gaat het om bijvoorbeeld, verpleeghuizen, ziekenhuizen, scholen, sporthallen
en gemeentehuizen. Van de gebouwen/verblijfsobjecten behorend tot de labelplichtige utiliteitsbouw
heef nog zo’n 60% geen geregistreerd energielabel. Het deel dat wel een energielabel heef telt tussen
2017 en 2021 een groeiend aandeel energiezuinige labels. Eind 2021 had 64% van de utiliteitsbouw met
label een energielabel A of B, 18% een slecht label (E,F,G).31 Tussen de sectoren ziten grote verschillen in
de staat van de gebouwvoorraad en de kosten voor verduurzaming. Daarnaast is de verwachting dat de
voorraad met energielabel een relatief betere energieprestatie heef dan de gebouwen zonder label.
Figuur 13. (links) Energielabels voor woningen, eind 2021- (rechts) Energielabels voor labelplichtige utiliteitsbouw, eind 2021
Energielabels voor labelplichtige utiliteitsbouw, eind 2021
Duizenden gebouwen

Miljoenen woningen

Energielabels voor woningen, eind 2021
9
8
7
6
5
4

500
450
400
350
300
250
200

3

150

2

100

1

50

0

0

woningen
A

B

C

D

E

F

G

geen label

utiliteitsbouw
A

B

C

D

E

F

Een andere belangrijke graadmeter voor verduurzaming van de gebouwde omgeving is de ontwikkeling van het gemiddelde aardgasverbruik per woning en per m2 in de dienstensector. Die laten sinds
2000 een dalende lijn zien.32

Cijfers afgeleid van Energiecijfers.nl.
Cijfers afgeleid van Energiecijfers.nl.
32
Deze fguur is niet temperatuur gecorrigeerd. Het gemiddelde verbruik is bepaald over alle woningen. De oorzaak van de
daling hoef niet alleen door verduurzaming te komen.
30
31

23

G

geen label

Klimaatnota 2022

GJ

Figuur 14. Gemiddeld aardgasverbruik per woning en per 100m2 in de dienstensector
70
60
50
40
30
20
10
0

2000

2005

woningen (in GJ)

2010

2015

2018

2019

diensten (in GJ/100 m2)

Met de transitievisies warmte die de gemeenten in 2021 hebben opgesteld, wordt duidelijk hoe
gemeenten de overgang van aardgas naar duurzame warmte tot en met 2030 willen vormgeven. Op
dit moment is 9.1% van de woningvoorraad (exclusief utiliteit) volledig aardgasvrij verwarmt, waarvan
het merendeel stadsverwarming heef en 2,4% 'all-electric' is.33
Figuur 15. Verwarmingsinstallaties van woningvoorraad 2020
6,7%

2,4%

3,3%

5,2%

Woningvoorraad
2021

33

Individuele cv

Blokverwarming

All electric

Onbekend

82,2%

Stadsverwarming

Van de 3,3 procent onbekend is waarschijnlijk een groot deel aardgasvrij.

24

2020

Klimaatnota 2022

Figuur 16. Warmtetransitie plannen (o.b.v. 302 gemeentelijke visies, peildatum media maart 2022)
woningen aardgasvrij maken
utiliteitsbouw aardgasvrij maken
woningen isoleren (niet aardgasvrij)
utiliteitsbouw isoleren (niet aardgasvrij)
0

200.000

400.000

600.000

Aantal woningen/gebouwen

Bijna alle gemeenten hebben hun transitievisie warmte klaar, zoals afgesproken in het
Klimaatakkoord. Bij elkaar tellen deze visies ruimschoots op tot het doel van 1,5 miljoen verduurzaamde woningen en andere gebouwen.34 Uit hun visies blijkt dat gemeenten 660.000 woningen willen
isoleren en 820.000 woningen willen isoleren en aardgasvrij maken. Daarnaast staat hierin de ambitie
om 36.000 andere gebouwen te isoleren en 24.000 andere gebouwen te isoleren en aardgasvrij te
maken. In totaal komt het opgeteld tot ruim 1,5 miljoen woningen en overige gebouwen.
Gemeenten hebben hard gewerkt aan hun transitievisies warmte die inzicht geven wanneer ze welke
wijken van het aardgas willen halen en welk duurzaam alternatief voor aardgas in aanmerking komt. De
volgende stap is om de transitievisies warmte om te zeten naar concrete uitvoeringsplannen.

Belangrijke aandachtspunten en beleidsinzet kabinet
Stimuleren van investeringen
Onderzoek uit 2021 laat zien dat het tempo van verduurzaming bij alle partijen nog te laag is om de
klimaatdoelen van 2030 te halen, zowel op het gebied van isolatie als het toepassen van hybride
warmtepompen.35
Duidelijk is dat de gebouwde omgeving om een gevarieerde aanpak vraagt, met zowel collectieve
gebiedsgerichte inspanning als meer individueel gerichte acties, die aansluiten bij lokale behoefen en de
huidige mogelijkheden tot verduurzaming.
Beleidsinzet: De indicatieve doelstelling voor de gebouwde omgeving is een restemissie van 10 Mton in
2030. Het beleid is in het Programma Versnelling Verduurzaming Gebouwde Omgeving vormgegeven
in 5 programmalijnen,36 gericht op verschillende elementen en doelgroepen:
1. Gebiedsgerichte aanpak warmtetransitie – waarin gemeenten de regie hebben over de duurzame
warmtevoorziening per wijk of buurt volgens de transitievisies warmte, en het onderdeel lokale
aanpak van het Nationaal Isolatie Programma. De gemeenten worden daarbij ondersteund door het
Nationale Programma Lokale Warmtetransitie.
2. Individuele aanpak woningen – in dit spoor gaan, zowel eigenaar-bewoners als verhuurders verduurzamen, bijvoorbeeld door te isoleren of een hybride warmtepomp aan te schafen. Zij krijgen
toegankelijke informatie, verregaande ontzorging, subsidies en fnanciering.
3. Aanpak Utiliteitsgebouwen – in dit spoor komt een ambitieuze eindnorm voor utiliteitsbouw en er
komen naar verwachting vanuit Europa normen voor de uitfasering van slechte energielabels in de
utiliteitsbouw. Eigenaren van utiliteitsgebouwen worden daarbij geholpen met een nader uit te
werken mix van subsidies, fnanciering en praktische ondersteuning.

Kamerstuk 32813, nr. 1007, PAW, Voortgang transitievisie warmte
TNO (2021) In de volgende versnelling naar een klimaat-neutrale gebouwde omgeving.
36
Kamerstuk 32847, nr. 911.
34
35

25

800.000

Klimaatnota 2022

4. Bronnen en infrastructuur – deze programmalijn richt zich op het stimuleren van duurzame warmtebronnen en infrastructuur. Met als doel het realiseren van 500.000 warmtenetaansluitingen in
bestaande bouw (in woningequivalenten), het bijmengen groen gas, het stimuleren van duurzame
bronnen en het ontwikkelen van een kennisagenda voor koude. Dit gebeurt door het aanbrengen van
hekjes in de SDE++, een investeringssubsidie voor de onrendabele top van warmteneten en via een
bijmengverplichting groen gas ter hoogte van 1,6 BCM.
5. Innovatie in de bouw – In deze programmalijn wordt innovatie in de bouw gestimuleerd door onder
meer het oprichten van de TKI Bouw en Techniek en het aanscherpen van de normen voor circulair en
emissievrij bouwen.
Programmalijn overstijgend zijn er het Nationaal Isolatie Programma (NIP) en het Programma
Hybride Warmtepompen, waarvoor de subsidies met name via de ISDE zullen lopen. Met het
Nationaal Isolatieprogramma wil het kabinet de woningen met de slechtste energielabels geleidelijk
uitfaseren en daarmee de woningvoorraad energiezuiniger maken. Woningeigenaren worden daarbij
ondersteund door uitbreiding van het Warmtefonds en extra subsidie vanuit de ISDE en SEEH en
middelen voor een lokale isolatieaanpak via gemeenten in het Nationaal Isolatie Programma. Daarmee
wordt zeker gesteld dat iedereen mee kan doen. Het kabinet zet in op natuurinclusief, duurzaam en
circulair isoleren. Er komt een nationaal programma voor de ondersteuning van de lokale warmtetransitie. De komende jaren komt het aan op de uitvoering. De gemeenten zullen daarbij worden ondersteund
vanuit een Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW). Het NPLW ondersteunt gemeenten bij
de lokale warmtetransitie met o.a. het ontwikkelen en uitwisselen van kennis en het signaleren van
beleidsknelpunten.
Sinds juli 2021 heef het Nationaal Warmtefonds ook fnanciering mogelijk gemaakt voor woningeigenaren met een hoge leefijd. Het biedt de Energiebespaarhypotheek aan voor woningeigenaren
zonder leenruimte die mee doen in een wijkaanpak van een gemeente of deel uitmaken van gespikkeld
bezit (dit is bijvoorbeeld bezit van een woningcorporatie in een gemengde VVE (huur- en koopwoningen
in één VVE). Het Nationaal Warmtefonds heef inmiddels al voor 660 miljoen euro aan publiek-private
fnanciering verstrekt voor verduurzaming van woningen en andere gebouwen.37
De gasgestookte mono cv-ketel wordt de komende jaren uitgefaseerd. Het stellen van een heldere
norm voor warmte-installaties biedt leveranciers, installateurs en woning- en gebouweigenaren een
duidelijk perspectief. Vanaf 2026 worden bij vervanging van de mono cv-ketel hogere eisen gesteld aan
de efciëntie van verwarmingsinstallaties in woningen die hiervoor geschikt zijn. Een hybride warmtepomp (een combinatie van cv-ketel en een warmtepomp) is dan een logische oplossing. Maar er is ook
ruimte voor andere duurzame technieken.
Het programma hybride warmtepompen heef als doel om in 2030 1 mln. hybride warmtepompen
geïnstalleerd te hebben. Via de ISDE kunnen woning- en gebouweigenaren sinds 1 januari 2022
gemiddeld 30% subsidie krijgen op de aanschafosten van de (hybride) warmtepomp. Het kabinet heef
voor de periode 2025 tot en met 2030, een bedrag van €150 miljoen per jaar gereserveerd. In het
actieplan hybride warmtepompen zijn afspraken gemaakt met verschillende partijen in de sector die
nodig zijn om de komende jaren (2022 – 2024) het aantal geïnstalleerde hybride warmtepompen te
kunnen verhogen. Deze afspraken gaan onder andere over uniforme communicatie, een eenduidige
monitoring van aantallen, monitoring van de impact op de netcapaciteit en de opschaling van producten
en opleiding van installateurs.
Voor de utiliteitsbouw zal een eindnorm voor 2050 in 2023 in wetgeving worden gepubliceerd, zodat
zij zich daarop kunnen voorbereiden. Vanuit de overheid is er praktische ondersteuning en zijn er
subsidies en fnancieringsmogelijkheden beschikbaar.

37

Jaarverslag Nationaal Warmtefonds 2021.

26

Klimaatnota 2022

Warmte en groen gas
De groei van duurzame warmte en warmteneten is nog onvoldoende geborgd. Duurzame warmtebronnen en groen gas zijn onvoldoende geïnstrumenteerd en kennen nog onvoldoende groei om de
doelen van het Klimaatakkoord te kunnen bereiken. Daarnaast is zichtbaar dat door hoge voorinvesteringen en vollooprisico’s de realisatie van warmteneten – en specifek warmte-infrastructuur – achterblijf
op de doelen voor 2030.
Beleidsinzet: Het feit dat het kabinet heef besloten om geen nieuwe subsidies te verlenen voor
productie van warmte voor de gebouwde omgeving uit houtige biogrondstofen vergroot de
noodzaak tot versnelde opschaling van alternatieve duurzame warmtebronnen. Het kabinet zet hier
ambitieus beleid voor op gericht op het stimuleren van alternatieve bronnen van duurzame warmte via
o.a. de SDE++, het groeifondsvoorstel NieuweWarmteNu! en fankerend beleid.
Een nieuw wetelijk kader voor collectieve warmte is een randvoorwaarde voor verdere opschaling
en verduurzaming van warmteneten. In dit kader is het streven om in 2024 het Wetsvoorstel
Collectieve Warmtevoorziening in werking te laten treden, dat de aanleg en exploitatie van warmtenetten reguleert.
Het wetsvoorstel Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) bevat aanpassingen van
de Omgevingswet en de Gaswet. Het wetsvoorstel strekt ertoe gemeenten de bevoegdheid te geven tot
het stellen van lokale regels om de transitie in de gebouwde omgeving van aardgas naar duurzame
alternatieven tot uitvoering te brengen.
Een van de grootste knelpunten voor de opschaling van gebiedsgerichte verduurzaming is de
onrendabele top voor warmte-infrastructuur. Om 500.000 nieuwe warmtenetaansluitingen in 2030 in
bestaande bouw te kunnen realiseren komt er een subsidie voor de onrendabele top van warmteneten
(Subsidieregeling voor onrendabele top van warmteneten).
De bijmengverplichting groen gas zal ertoe leiden dat vanaf 2025 een toenemend aandeel groen gas
bijgemengd wordt in de gebouwde omgeving. De ambitie voor 2030 is om 1,6 miljard kuub (bcm)
groen gas bij te mengen. Het kabinet verwacht begin 2023 de defnitieve vormgeving van de bijmengverplichting vast te stellen. Om te zorgen dat de nagestreefde volumes daadwerkelijk haalbaar zijn, wordt
middels het Programma Groen Gas ingezet op de noodzakelijke randvoorwaarden voor het opschalen
van de groen gas productie.

Participatie
In 2022 is de groep bewoners die aangeef geen voordelen te zien in het aanbrengen van energiebesparende maatregelen in de woning, sterk teruggelopen ten gunste van de groep die zegt de
voordelen hiervan te zien. Uit onderzoek blijkt dat veel mensen bekend zijn met de thematiek van
aardgasvrij en de aanpak in hun wijk.38 Ook is er overwegend steun voor de transitie. Mensen hebben wel
zorgen over de betaalbaarheid en de betrouwbaarheid van technieken. De tevredenheid van mensen
neemt signifcant toe wanneer zij een concreet aanbod hebben ontvangen om hun woning te verduurzamen en naarmate het participatieproces beter aansluit bij hun wensen.
Beleidsinzet: Via het Programma Aardgasvrije Wijken en de Participatiecoalitie krijgt participatie in de
transitie binnen de gebouwde omgeving vorm. Vanuit de Participatiecoalitie worden startende
initiatieven op het gebied van aardgasvrij begeleid in het maken van samenwerkingsafspraken met
gemeenten. Enkele honderden initiatieven ontvangen deze begeleiding momenteel.

38

RVO/ Ipsos (2021) Onderzoek naar energiebesparende maatregelen consumenten, meerdere jaren. Rijksdienst voor
ondernemend Nederland (RVO).

27

Klimaatnota 2022

2.5 Sector Landbouw en Landgebruik
De sector landbouw en landgebruik draagt bij aan de realisatie van het nationale emissiereductiedoel met maatregelen
in de veehouderij,39 de glastuinbouw en in het landgebruik. Emissiereductie in de veehouderij wordt bereikt door
maatregelen die de emissies uit dieren, stallen en mest verlagen. In de glastuinbouw leidt energiebesparing en het
gebruik van duurzame energie tot emissiereductie. Het beleid omtrent landgebruik heef betrekking op veenweidegebieden, bomen, bossen en natuur en op landbouwbodems. De inzet van maatregelen moet leiden tot zowel een reductie van
broeikasgasemissies als een toename van koolstofvastlegging.

Waar staan we ten opzichte van het doel en wat zijn de ontwikkelingen?
Indicatieve restopgave en raming KEV
De indicatieve restopgave voor de sector Landbouw en Landgebruik is een emissie van 18,9 Mton
respectievelijk 1,8-2,7 Mton. De raming inclusief het geagendeerd beleid komt voor landbouw uit op
21-24 Mton en voor landgebruik op 1,8-3,1 Mton. Onder het geagendeerde beleid vallen o.a. de extra
subsidieregeling emissiearme stallen en bijbehorende normstelling voor ammoniakemissie, en de
landelijke beëindigingsregeling veehouderijen. Een belangrijke bijdrage aan de emissiereductie wordt
verwacht van de integrale aanpak stikstof, klimaat en water in het landelijk gebied (via het Nationaal
Programma Landelijk Gebied - NPLG). Het NPLG vormt ook onderdeel van het geagendeerde beleid maar
hiervoor kon PBL op dit moment nog geen inschating van het broeikasgasefect geven.

39

Dierlijke mest wordt ook aangewend in de akkerbouw. Broeikasgasemissies door toepassing van mest in de akkerbouw
worden aan de akkerbouw toegerekend.

28

Klimaatnota 2022

Mton

Figuur 17. Ontwikkeling uitstoot in sector Landbouw en Landgebruik
35
30

33,1
27,5

25

27,1

27,1
23

20

24
21
18,9

15
10
5
0

1990

2019

2020

2021

4,3

4,2

4,3

Mton

Landbouw

2030

2030

(raming,
(raming,
vastgesteld en incl. geagendeerd
voorgenomen beleid)
beleid)

2030

(indicatieve
restopgave)

7
6
5,8
5
4

3,7

3

3,1

2
1,8

1,8

1
0

1990

2019

2020

Landgebruik

2021

2030

2030

(raming,
(raming,
vastgesteld en incl. geagendeerd
voorgenomen beleid)
beleid)

Instrumenten en resultaten
Veehouderij
Emissiereductie in de veehouderij wordt bereikt door maatregelen die de emissies uit dieren, stallen
en mest verlagen. Wat betref emissies uit dieren zijn de eerste resultaten van het onderzoek naar het
efect van beweiden en ruwvoerrantsoen op methaanemissiereductie in de melkveehouderij beschikbaar.
Het efect van beweiden is bewezen positief, ten aanzien van het efect van ruwvoerrantsoen is bekend
dat er een grote spreiding zit tussen de emissiefactoren van verschillende soorten ruwvoer. De 50
innovatieprojecten die zijn gehonoreerd tijdens de eerste, tweede en derde openstelling van de innovatiemodule van de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen (Sbv)
hebben gezamenlijk een jaarlijkse potentiële methaanemissiereductie van ongeveer 35.000 ton CO2-eq.
Ten aanzien van dierlijke mestverwerking is de pilot mineralenconcentraat relevant. In deze pilot is in
2020 circa 435.000 ton mineralenconcentraat geproduceerd, die in de Nederlandse landbouw gebruikt is
als kunstmestvervanging. Dit is gelijk aan 2,8 miljoen kg stikstof, circa 1% van de behoefe aan kunstmestvervanging. In het kader van de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv) hebben 278
varkenshouderijlocaties een overeenkomst ondertekend voor beëindiging van hun bedrijf. Het aantal
varkensrechten dat tot 7 juni 2022 is doorgehaald bedraagt 585.852. Dit aantal komt overeen met 8,2%
van het aantal varkensrechten dat in 2020 beschikbaar was in Nederland. Overige varkenshouders als ook

29

2030

(indicatieve
restopgave)

Klimaatnota 2022

melkvee- en pluimveehouders die hun bedrijf vrijwillig beëindigen, kunnen - mits zij voldoen aan een
drempelwaarde voor stikstofdepositie - gebruik maken van de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv). Deze regeling wordt naar verwachting eind dit jaar of begin volgend jaar opengesteld.
Figuur 18. Sbv Innovatiemodule: potentiële methaanemissiereductie
Melkveehouderij
Kalverhouderij
Geitenhouderij
Varkenshouderij
Pluimveehouderij
0

2.000

4.000

6.000

8.000

10.000

12.000

14.000

16.000

18.000

20.000

Potentiële methaanemissiereductie (ton CO₂-eq.)
1e openstelling

2e openstelling

3e openstelling

Figuur 19. Srv: doorgehaalde varkensrechten per juni 2022

Totaal varkensrechten 2020

Doorgehaalde varkensrechten
per juni 2022
0

1.000.000 2.000.000 3.000.000 4.000.000 5.000.000 6.000.000 7.000.000 8.000.000

Aantal

Glastuinbouw
In de glastuinbouw leidt energiebesparing en het gebruik van duurzame energie tot emissiereductie.
In 2020 nam het energieverbruik van de glastuinbouwsector met 2% toe ten opzichte van 2019. Hiervoor
zijn verschillende factoren, de belangrijkste is echter de toename van de opgave van het areaal glastuinbouw in de Landbouwtelling met 4% en de toename van de inzet van warmtekrachtkoppelinginstallaties
(wkk’s) door onder andere het verschil tussen de inkoopprijs van gas en de verkoopprijs van elektriciteit
(spark spread). . Het verbruik van duurzame energie in de glastuinbouwsector groeide de afgelopen jaren
tot 11,5 PJ in 2020. Dit is 10,5% van het totale energieverbruik van de sector in dat jaar. Het aandeel
duurzame energie nam daarmee met bijna 45% toe t.o.v. 2018. 57% van de duurzame energie is afomstig van eigen productie, vooral van aardwarmte (36,5% van het totale verbruik van duurzame energie).
Ook kocht de sector in 2020 relatief veel duurzame warmte in bij derden (36% van het totale verbruik van
duurzame energie).

30

Klimaatnota 2022

120

12.000
11.000

100

10.000
9.000

80

8.000
7.000

60

6.000
5.000

40

4.000
3.000

20

2.000
1.000

0

0
2018
Warmtegebruik (PJ)

2019
Elektriciteitsgebruik (PJ)

2020
Areaal (Ha)

PJ

Figuur 21. Verbruik duurzame energie glastuinbouwsector 2018-2020
12
10
8
6
4
2
0

2018

2019

2020

Duurzame inkoop - Gas

Duurzame inkoop - Elektriciteit

Duurzame inkoop - Warmte

Eigen productie - Aardwarmte

Eigen productie - Bio-energie

Eigen productie - Zonne-energie

Landgebruik
Voor emissiereductie in veenweidegebieden ligt de focus op het verhogen van grondwaterstanden.
Het vergroten van koolstofvastlegging in bomen, bossen en natuur (BBN) wordt bereikt door het
voorkomen van ontbossing, klimaatslim beheer van bestaande en aanleg van nieuwe bomen, bossen en
(nate) natuur. In minerale landbouwbodems wordt dit bereikt door het bewerkstelligen van een
positieve organische stofalans, waarbij tevens aandacht is voor potentiële nevenefecten op lachgasemissie. De huidige inzet is vooral gericht op onderzoek en pilots naar de efectiviteit van maatregelen en
de ontwikkeling van een monitoringssystematiek.
Voor veenweidegebieden is het registratiesysteem SOMERS (Subsurface Organic Mater Emission
Registration System) ontwikkeld. Hiermee zijn rekenregels bepaald die als indicatieve ondersteuning

31

Hectare

PJ

Figuur 20. Energieverbruik en areaal glastuinbouwsector 2018-2020

Klimaatnota 2022

kunnen dienen bij het bepalen van de efecten van voorgestelde maatregelen op de CO2-emissie in
veenweidegebieden. Voor de bosuitbreidingsdoelstellingen van de Bossenstrategie zal eind 2022 een
monitoringssystematiek beschikbaar zijn. Hierin is voor de uit te voeren maatregelen bepaald hoe ze
jaarlijks gemonitord kunnen worden, grotendeels met gebruikmaking van bestaande informatievoorziening, maar mogelijk ook met satellietdata. De eerste monitoringdata zullen eind 2023 beschikbaar zijn.
De afronding medio 2022 van de Nationale Bosinventarisatie voor de periode 2017-2021 is ook relevant
omdat hiermee de startsituatie van de Bossenstrategie in beeld komt. Voor minerale landbouwbodems is
binnen het onderzoeksprogramma Slim Landgebruik onderzoek gedaan naar de efectiviteit van
verschillende maatregelen in de veehouderij en akkerbouw, op zowel zand- als kleibodems. Hieruit blijkt
dat de totale potentie van alle maatregelen samen 0,9 Mton extra CO2-vastlegging per jaar is.
Voor maatregelen die bewezen efectief zijn, kunnen zowel publieke- als private vergoedingen
verkregen worden, waaronder vergoedingen van de eco-regeling van het nieuwe GLB-NSP 2023-2027 en
verhandelbare koolstofcertifcaten.
Blijvend grasland is een maatregel die bewezen efectief is voor het vergroten van koolstofvastlegging in minerale bodems. Het areaal blijvend grasland t.o.v. het totaal areaal landbouwgrond is de
afgelopen drie jaar vrijwel stabiel op bijna 42%. Conform EU-regelgeving mag het percentage blijvend
grasland niet meer dan 5% afnemen t.o.v. het referentiejaar 2012 (40,97%).

Belangrijke aandachtspunten en beleidsinzet kabinet
Urgente opgaven vragen om ingrijpende aanpassingen
In de landbouw en het landgebruik moet er in relatief korte tijd veel broeikasgasemissiereductie en
koolstofvastlegging worden gerealiseerd om de klimaatdoelen voor 2030 te halen. Duidelijk is dat
voortzeting van het Klimaatakkoord, dat grotendeels uitgaat van stimulering en facilitering, hier niet
voldoende voor is. Boeren hebben te weinig prikkels om te verduurzamen. Bovendien dwingen andere
urgente opgaven op het gebied van stikstof, natuur, waterkwaliteit tot snelle gerichte actie.
Nederland heef zich ook gecommiteerd aan de Global Methane Pledge, waarin landen hebben
afgesproken om de wereldwijde methaanuitstoot in 2030 met 30% te reduceren t.o.v. 2020. Deze
afspraak heef vooral gevolgen voor de veehouderij die in de landbouw de belangrijkste bron van
methaan is.
Beleidsinzet: Het kabinet kiest voor een integrale aanpak in het landelijk gebied, bestaande uit een
combinatie van generieke en gebiedsspecifeke maatregelen, waarmee de opgaven op het gebied
van stikstof, klimaat, water en natuur integraal worden aangepakt. Vanuit de landelijke doelen worden
regionale doelen vastgesteld voor stikstof, klimaat, water en natuur.
Provincies stellen gebiedsplannen op waarin zij uitwerken hoe zij de opgaven in de gebieden, waaronder
de klimaatopgave, gaan realiseren. Omdat de doelen in de gebieden onontkoombaar moeten worden
behaald, zijn ingrijpende aanpassingen onvermijdelijk. Het pakket aan maatregelen bevat een mix van
extensivering, bedrijfsbeëindiging, omschakelen, verplaatsing en innovatie. Het kabinet zal boeren in
staat stellen om de benodigde transitie te maken zodat de sector ook op de lange termijn toekomstbestendig is. Het kabinet werkt aan een nationale methaanstrategie waarin wordt vastgelegd hoe
Nederland de methaanuitstoot gaat terugdringen om invulling te geven aan de Global Methane Pledge.
De methaanreductie die nodig is in de veehouderij zal voor een belangrijk deel met de integrale aanpak
in het landelijk gebied moeten worden bereikt.

Versnelling energietransitie glastuinbouwsector
De glastuinbouw heef de ambitie om in 2040 een klimaatneutrale sector te zijn. Om die ambitie te
realiseren moet de energietransitie in de glastuinbouwsector versnellen. De broeikasgasemissie nam in
de laatste jaren nagenoeg niet af, door tal van factoren. De sector is voor de energievoorziening nog sterk
afankelijk van gas Nu de gasprijzen sterk stijgen wordt een afname in het energieverbruik richting 2030

32

Klimaatnota 2022

verwacht. De overheid en de sector ziten in de afrondende fase van de totstandkoming van een nieuw
glastuinbouwconvenant.
Beleidsinzet: Het kabinet heef een samenhangend pakket met maatregelen40 voor de glastuinbouw
opgesteld. Het samenhangend pakket betref zowel beprijzende, normerende als subsidiëringsinstrumenten. Deze maatregelen stimuleren ondernemers om zelf stappen te zeten. Voor de tuinders die niet
bereid of in staat zijn de energietransitie vorm te geven, geef het pakket de duidelijkheid dat zij hun
huidige productie zullen moeten afouwen of omvormen. Naast de fscale maatregelen aangekondigd in
het coalitieakkoord betref het beprijzende onderdeel van het pakket, de vervanging van het bestaande
CO2-sectorsysteem door een beprijzingsinstrument dat op individueel bedrijfsniveau prikkelt om te
verduurzamen. Over dit individueel systeem zijn afspraken gemaakt in het nieuwe glastuinbouwconvenant dat naar verwachting in 2022 ondertekend wordt. Zo is de afspraak gemaakt om per 1 januari 2023
duidelijkheid te hebben over de uitwerking van de individuele prikkel waarvan invoering per 1 januari
2025 wordt beoogd. Ook wordt onderzocht of de glastuinbouw onder de energiebesparingsplicht gaat
vallen. Verschillende maatregelen die in eerdere hoofdstukken van deze Klimaatnota zijn benoemd
bieden ook kansen voor de energietransitie in de glastuinbouw. Net als voor de industrie is tijdige
uitbreiding van de infrastructuur en van bronnen voor elektriciteit en warmte cruciaal voor de glastuinbouw. Evenals de ondersteuning daarbij. Verder liggen er mogelijkheden om de warmtevraagstukken in
de glastuinbouw en de omgeving integraal op te pakken, zoals dat gebeurt in het groeifondsvoorstel
NieuweWarmteNu! en de ontwikkeling van de subsidieregeling voor de onrendabele top van
warmteneten.

2.6 Sector Mobiliteit
De sector mobiliteit werkt toe naar een mobiliteitssysteem waarin uiteindelijk alle modaliteiten (personenvervoer,
goederenvervoer en mobiliteit in de bouw) emissieloos zijn. De aanpak richt zich op vervanging van fossiele door
duurzame voertuigen, energiedragers en verandering van mobiliteitsgedrag in de diverse doelgroepen van personen- en
goederenvervoer. Een emissieloze mobiliteit vraagt daarnaast een dekkende laad- en tankinfrastructuur voor zeroemissie energiedragers. Voor 2030 zijn concrete streefwaarden geformuleerd voor verduurzaming van personenmobiliteit, de overschakeling naar elektrisch vervoer, het gebruik van duurzame energiedragers en de toename van emissievrij
vervoer in de logistiek.

Waar staan we ten opzichte van het doel en wat zijn de ontwikkelingen?
Indicatieve restopgave en raming KEV
De indicatieve restopgave voor de sector Mobiliteit een emissie van 23,7 Mton. De raming inclusief
het geagendeerd beleid komt uit op 25-30 Mton. O.a. stimuleren logistieke laadinfrastructuur en
afschafen bpm-vrijstelling bestelauto’s vormen onderdeel van het geagendeerde beleid. Betalen naar
gebruik vormt ook onderdeel van het geagendeerd beleid maar hiervoor is het nog niet mogelijk een
inschating van het efect te geven.

40

Kamerstuk 32627, nr. 39.

33

Klimaatnota 2022

Mton

Figuur 22. Ontwikkeling uitstoot in sector Mobiliteit
40
35

35,1
32,2

30

30,6

30,5

30

28

25

25

23,7

20
15
10
5
0

1990

2019

2020

2021

2030

2030

(raming,
(raming,
vastgesteld en incl. geagendeerd
voorgenomen beleid)
beleid)

2030

(indicatieve
restopgave)

Instrumenten en resultaten
Personenauto’s:
De helf van de CO₂-uitstoot vanuit de sector mobiliteit komt van personenauto’s. De aanpak van de
verduurzaming van personenauto’s heef ten doel dat in 2030 100% van de nieuwverkopen emissieloos
is. Dit wordt ingevuld met baterij-elektrische (BEV) of waterstof -elektrische (FCEV) auto’s. Het percentage emissieloos in de nieuwverkopen neemt in de jaren 2016 t/m 2020 exponentieel toe. In 2020 ging
het om 20,6% van de nieuwverkopen, bijna volledig toe te schrijven aan baterij-elektrische voertuigen.
In 2021 is dit percentage licht teruggevallen naar 19,8% zero-emissie. In 2020 ging het om 71.567
emissieloze voertuigen, bijna volledig toe te schrijven aan baterij-elektrische voertuigen. In 2021 zijn er
wat minder volledig elektrische voertuigen verkocht dan het voorgaande jaar, namelijk 60.957.
Waterstof-voertuigen (Fuel Cell Electric Vehicles - FCEV) ziten met enkele honderden voertuigen nog in
een andere marktfase.

Aantal nieuwverkopen

Figuur 23. Nieuwverkopen aantallen elektrische voertuigen
80.000
70.000
60.000
50.000
40.000
30.000
20.000
10.000
0

2011
BEV

2012

2013

2014

FCEV

34

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Klimaatnota 2022

Figuur 24. Nieuwverkopen percentage emissieloze voertuigen
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
ZE

PHEV

Overige brandstoffen

Diesel

Doel ZE

Benzine

Aantal laadpunten

Figuur 25. Ontwikkeling aantal laadpunten
100.000

80.000

60.000

40.000

20.000

0
2013

2014

Regulier publiek

2015

2016

Regulier semi-publiek

2017

2018

2019

2020

Snel

De uitrol van laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen komt tegelijkertijd in een versnelling. In
2021 waren er 82.877 publieke en semi-publieke laadpunten en 2.577 snellaadpunten. Daar ziten ook
steeds meer slimme laadpleinen bij, waar automobilisten ook stroom kunnen terug leveren aan het net.

35

2021

Klimaatnota 2022

Bussen en doelgroepenvervoer:
In april 2016 hebben de OV-autoriteiten en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW)
het Bestuursakkoord Zero Emissie OV-bussen (BAZEB) gesloten. In het Klimaatakkoord zijn de
volgende gezamenlijke ambities uit het BAZEB overgenomen en opnieuw bekrachtigd:
• Vanaf 2025 zijn alle nieuwe OV-bussen emissieloos (aan de uitlaat);
• Vanaf 2030 zijn alle OV-bussen emissieloos;
• Vanaf 2025 rijden nieuwe bussen op regionaal opgewekte duurzame energie.
Op dit moment zijn ruim 1366 van de in totaal 5248 bussen emissieloos, dat is ruim 26%.
Doelgroepenvervoer gaat over het vervoer van mensen die vanwege een beperking niet zelfstandig
kunnen reizen. Op 31 mei 2018 is het Bestuursakkoord Zero Emissie Doelgroepenvervoer overeengekomen. Per 1 april 2021 zijn er 139 ondertekenaars (bestuursakkoord en convenant) waarvan 121 gemeenten.
Marktpartijen ondertekenden een bijbehorend convenant. Het doel is in 2025 volledig zero-emissie
doelgroepenvervoer. Eind 2020 rijden er 118 voertuigen met een elektrische aandrijfijn (0,6% van de
vloot).

Aantal

Figuur 25. Ontwikkeling emissieloze bussen (april 2021)
1500

30 %
29
28
27
26
25
24
23
22
21
20
19
18
17
16
15
14
13
12
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0

1200

900

600

300

0
2016
ZE-bussen

2017

2018

2019

2020

2021

2022

ZE-bussen

Werkgerelateerde personenmobiliteit:
Verduurzaming van de personenmobiliteit is gericht op een overstap naar duurzame alternatieven
voor de auto (o.a. OV, fets, thuiswerken) waardoor de uitstoot van het wegverkeer omlaag gaat. Het
doel van het Klimaatakkoord is 8 miljard minder werkgerelateerde (auto)kilometers in 2030. Om deze
doelstelling te bereiken worden twee sporen bewandeld. Het eerste spoor richt zich op de reductie van
werkgerelateerde mobiliteit. Het tweede spoor richt zich op het versnellen van verduurzaming van
personenmobiliteit zoals extra investeringen in fetsenstallingen bij OV-stations. In 2020 was er sprake
van een forse afname van het aantal gereden autokilometers in het werkgerelateerde verkeer (-7,8
miljard) die bijna geheel wordt verklaard door het op grote schaal thuiswerken vanwege de COVID-19
pandemie. In 2021 was nog steeds sprake van een reductie in het aantal autokilometers in het woonwerk
verkeer, alhoewel deze lager was dan in 2020 (-0,4 miljard).

36

Klimaatnota 2022

Goederenvervoer:
Verduurzaming van het goederenvervoer richt zich op stadslogistiek, achterland en continentaal
vervoer. Het beleidsdoel voor stadslogistiek is om in 30 tot 40 (grotere) gemeenten per 2025 middelgrote
ZE-zones voor vracht- en bestelauto’s voor logistieke bevoorrading te realiseren. Dit leidt naar verwachting tot een CO2-reductie van 1 Mton. Tot begin juni 2022 hebben 28 gemeenten en Schiphol een besluit
genomen dat ze vanaf 2025 een zero-emissiezone voor stadslogistiek in willen voeren.
De inzet voor achterland- en continentaal vervoer is om de CO2-uitstoot 2030 met 30% te reduceren. Om
dit te bereiken wordt ingezet op: innovatieve logistieke concepten, slim delen van data, samenwerking in
logistieke ketens om de beladingsgraad sterk te verbeteren en optimaliseren van het gebruik van de
beschikbare capaciteit op weg, spoor en binnenvaart.
De verwachting is dat in 2030 115.000 ZE-bestelauto’s en 5.000 ZE/ Plug-in Hybride Vehicle (PHEV)
vrachtauto’s in het Nederlandse park ingroeien. Het aantal in Nederland verkochte emissieloze bestelauto’s is in 2020 ruim verdrievoudigd ten opzichte van 2016. Met circa 6.000 op een totaal van bijna een
miljoen bestelauto’s is het ZE-aandeel echter nu nog beperkt. Het aantal zero-emissie vracht is in 2021
gestegen van 173 naar 235 op een totaal van circa 149.000 vrachtauto’s. Daarmee ziten we nu op ruim
2,0% van het in het Klimaatakkoord genoemde aantal voertuigen in 2030. Dit aantal bestaat grotendeels
uit BEV (206 stuks). Daarnaast bevinden zich eind 2020 29 FCEV in de vloot.
Figuur 26. Voortgang invoering gemeentelijke emissieloze zones (september 2021)

Besluit genomen

37

Klimaatnota 2022

Aantallen in het park

Figuur 27. Aantal emissieloze bestelauto's
12.000

10.000

8.000

6.000

4.000

2.000

0
2013
Klein

2014

2015

2016

Middel

Groot

2017

2018

2019

2020

2021

Extra groot

Mobiliteit in de bouw:
De inzet op lage emissie en emissieloos aangedreven mobiele werktuigen in de bouw en grond-,
weg- en-waterbouw (GWW) in 2030 komt voort uit de Green Deal Bouwlogistiek, het
Klimaatakkoord, de PAS-regeling en het Schone Lucht Akkoord. Op basis van de huidige gegevens is
berekend dat de CO2-uitstoot van mobiele werktuigen circa 1,5 Mton in 2020 bedraagt. In het
Klimaatakkoord is als doel opgenomen dat er de komende 10 jaar 0,4 Mton (circa 30%) kan worden
gereduceerd. Op dit moment worden er nog slechts enkele zero- en lage emissie mobiele werktuigen
ingezet.
Duurzame energiedragers in mobiliteit:
In het Klimaatakkoord is afgesproken om de inzet van duurzame brandstofen in wegverkeer te
vergroten tot een maximum inzet van 27 PJ (bovenop de 33 PJ uit het 2030-scenario in Nationale
Energie Verkenning 2017). Dit brengt de totale maximum inzet op 60 PJ. Daarnaast is in het
Klimaatakkoord afgesproken dat de binnenvaart minimaal 5 PJ (0,4 Mton) CO2-reductie zal realiseren in
2030. De inzet van hernieuwbare energie omvat biobrandstofen, hernieuwbare elektriciteit en additioneel hernieuwbare waterstof. De totale afzet van brandstofen in het wegverkeer/overig vervoer is tussen
2016 en 2020 met 5% toegenomen. Het fysieke aandeel van hernieuwbare brandstofen is in dezelfde
periode verdubbeld, van 13 PJ in 2016 naar 26,5 PJ in 2020.

38

2022

Klimaatnota 2022

PJ

Figuur 28. Fysieke afzet hernieuwbare energiedragers, 2021
70

60

50

40

30

20

10

0
Weg/overig vervoer (doel 60 pj)
Bereikt 2021

Binnenvaart (doel 5 pj)

Weg/overig vervoer en binnenvaart
(doel 65 pj)

Te realiseren

Innovatie in mobiliteit:
Innovaties zijn belangrijk om de doelen uit het Klimaatakkoord te kunnen halen. De kennisvragen en
innovatieopgaven daarvoor zijn gebundeld in de Integrale Kennis- en Innovatieagenda (IKIA) Energie en
Klimaat. Deze agenda maakt onderdeel uit van het Klimaatakkoord en beschrijf de opgave in dertien
meerjarige missie-gedreven innovatieprogramma’s (MMIP’s), waaronder het MMIP Duurzaam en
Toekomstbestendig Mobiliteitssysteem.

Belangrijke aandachtspunten en beleidsinzet kabinet
Voldoende hernieuwbare energiedragers voor mobiliteit
Opschaling van de productie van hernieuwbare energie is nodig om aan de verwachte groei van de
vraag te kunnen voldoen. Met name de vraag naar hernieuwbare elektriciteit zal aanzienlijk toenemen
met de verwachte groei van elektrische voertuigen en de bijbehorende laadinfrastructuur. Maar ook de
(internationale) productie van biobrandstofen en groene waterstof zal omhoog moeten, met name voor
het zwaardere transport.
Beleidsinzet: Onder de paraplu van de Nationale Agenda Laadinfrastructuur wordt via prognoses de
toekomstige behoefe aan netcapaciteit voor laadinfrastructuur en mogelijke knelpunten in kaart
gebracht. Samen met de NAL-regio’s, netbeheerders en marktpartijen wordt ingezet op grootschalige
toepassing van “slim laden” zodat het bestaande stroomnet optimaal gebruikt wordt.
Daarbij wordt de sector mobiliteit meegenomen in relevante energieprogramma’s, zoals het Programma
Energie Systeem en het Nationaal Plan Energiesysteem dat in de maak is. Ook het Meerjarenprogramma
Infrastructuur Klimaat en Energie, dat versnelling in energie-infrastructuur projecten beoogd, wordt
verbreed naar sectoren buiten de industrie, waaronder de mobiliteit.
De implementatie van de Europese Renewable Energy Directive (RED-II, per 1 januari 2022) werkt als
stimulans voor de productie van hernieuwbare brandstofen. De Europese onderhandelingen voor een
herziening van de REDIII lopen. Daarnaast stelt het kabinet aanvullende subsidies beschikbaar, onder

39

Klimaatnota 2022

andere via de SDE++- regeling, die in 2021 is verbreed naar geavanceerde hernieuwbare brandstofen. De
mobiliteitssector is aangesloten op rijksbrede trajecten die primair bij de energiesector liggen, zoals het
Programma Energiesysteem en het in ontwikkeling zijnde Nationaal Plan Energiesysteem. Ook het
Meerjarenprogramma Infrastructuur voor Klimaat en Energie wordt in 2022 verbreed naar o.a. de sector
mobiliteit. Om de uitdaging van de schaarste op het elektriciteitsnet aan te gaan, is een Vliegende
Brigade als onderdeel van de Nationale Agenda Laadinfrastructuur geïnstalleerd om hier op voor te
sorteren samen met medeoverheden en netbeheerders, door het opstellen van prognoses.

Stimuleren groene waterstof in de mobiliteit
Waterstof in mobiliteit zit nog in de opstartfase en blijf een punt van aandacht, de opschaling en
ontwikkeling van een evenwichtig netwerk van tankstations in combinatie met (zware) voertuigen
blijf beperkt. De toepassing van (groene) waterstof gaat van de experimentele fase naar opschaling. De
toepassing is op dit moment erg kostbaar. Er wordt nu onderzocht op welke wijze een deel van de
onrendabele top voor waterstofnvesteringen voor marktpartijen weggenomen kan worden, om
opschaling mogelijk te maken.
Beleidsinzet: Het convenant en actieprogramma zijn gericht op de verdere marktintroductie en
opschaling met de momenteel beschikbare waterstof, maar ook een versnelling van verduurzaming.
Einddoel is transitie naar volledig groene waterstof voor alle modaliteiten ook met het oog op toekomstige doelstellingen vanuit de RED. Er is gewerkt aan een kabinetsvisie waterstof en een programmatische aanpak voor waterstof. Ondertekening convenant en actieprogramma wordt in de loop van 2022
verwacht, dit is later dan in het Klimaatakkoord verwacht (2020).
De productie van groene waterstof krijgt vanaf 2025 een grote impuls door het openstellen van de
zogenoemde rafnageroute via de jaarverplichting voor vervoer. Dit is voorjaar 2022 met EZK
afgesproken.
Per 2021 is een Nationaal Waterstofprogramma opgezet. Daarbij zijn BZK, IenW, IPO en een vijfiental
private partijen betrokken, vooral koepelorganisaties waaronder de RAI Vereniging.

EV-beleid na 2025
De groei van EV betekent niet dat de ambitie van 100% nieuwverkoop van emissieloze personenauto’s in 2030 wordt gehaald. Hoe de stijgende trend zich ontwikkeld, is sterk afankelijk van hoe
EV-beleid na 2025 wordt vorm gegeven. De subsidie voor de aanschaf van nieuwe- en gebruikte
elektrische personenauto’s stopt in 2024 en de huidige fscale stimuleringen, zoals de korting op de
motorrijtuigenbelasting voor elektrische voertuigen, stoppen na 2025. Hierdoor betaalt een consument
met een elektrische auto na 2025 meer motorrijtuigenbelasting dan een consument met een vergelijkbare auto met verbrandingsmotor. Naar verwachting is door het stoppen van alle stimuleringsmaatregelen voor elektrische personenauto’s slechts 42% in plaats van 100% van alle nieuw verkochte auto’s
emissievrij in 2030. Europese normen (Fit For 55-pakket) kunnen een substantiële toename van zo’n 12%
in de nieuwverkoop van elektrische auto’s opleveren, ten aanzien van het basispad uit de KEV 2021.41
Echter, behalen we volgens de huidige inschatingen zonder aanvullend beleid nog niet het streefdoel
van 100% in 2030.
Beleidsinzet: Om de 100% ambitie te bereiken, maar ook om consumenten en de sector zekerheid te
kunnen bieden voor de langere termijn, zijn naar verwachting ook (stimulering)maatregelen ná 2025
nodig. De tussenevaluaties van het fscale stimuleringsbeleid in 2022 en 2024 moeten inzicht geven in
benodigde maatregelen ná 2025. Op dit moment worden verschillende scenario’s uitgewerkt voor de
stimulering van elektrische personenauto’s. Er wordt ook beleid gericht op communicatie om het inzicht
voor (toekomstige) elektrische rijders te vergroten en zorgen over elektrisch rijden weg te nemen.

41

Kamerstuk 32813, nr. 1004.

40

Klimaatnota 2022

Het communiceren van de totale kosten van het rijden van elektrische auto’s in de showroom wordt
ontwikkeld. Daarnaast is de baterijcheck voor gebruikte auto’s - vooruitlopend op Europese regelgeving
- in ontwikkeling. Door deze maatregelen wordt de consument beter geïnformeerd bij de aanschaf van
een duurzaam voertuig.

Zero-emissie doelgroepenvervoer
Het verduurzamen van doelgroepenvervoer heef extra aandacht nodig om goed van de grond te
komen.
Beleidsinzet: Een oorzaak voor de vertraging van de verduurzaming van doelgroepenvervoer is de
ambtelijke capaciteit bij Rijk en medeoverheden. Voor het verduurzamen van doelgroepenvervoer
wordt (pas) dit jaar extra capaciteit ingezet bij medeoverheden.

Efficiëntieslag in logistiek en vrachtwagenheffing
Ook is er vertraging opgelopen bij maatregelen in de logistieke sector, zoals de vrachtwagenhefng.
En de afgesproken jaarlijkse verbetering van de logistieke efciëntie van 2% heef ook extra aandacht
nodig om op stoom te komen.
Beleidsinzet: Een concept voor het sectorplan voor de 2% efciëntie-winst in de logistiek is inmiddels
opgesteld. Het plan is naar verwachting eind 2022 gereed. De vrachtwagenhefng is inmiddels aangenomen in Tweede Kamer.

Regionale aanpak mobiliteit
De regionale aanpak houdt in: de regionale doorvertaling en borging van klimaatakkoord maatregelen, o.a. bij deelmobiliteit, ZE-zones voor stadslogistiek, de werkgeversaanpak, parkeerbeleid en
andere in het klimaatakkoord afgesproken acties, waaronder gedragsverandering (fets en OV) en
ander beleid rond de mobiliteitstransitie. Doel is om samenhangende en op de regio afgestemde
pakketen te ontwikkelen en vanuit IenW te zorgen voor een gestructureerde benadering van regio’s. De
regionale aanpak behoef extra aandacht.
Beleidsinzet: In de regio worden de regionale mobiliteitsprogramma’s verder vorm gegeven en daarbij
ook verbinding gezocht met aangrenzende onderwerpen zoals de Regionale Energie Strategieën. De
ervaring leert dat RMP’s zonder directe en coördinerende steun lastig van de grond komen. Daarom
verkennen Rijk, IPO en VNG gezamenlijk hoe de ondersteuningskracht kan worden versterkt zodat
RMP-regio’s en gemeenten in staat worden gesteld om door middel van de RMP’s voldoende bij te
dragen aan de doelen uit het Klimaatakkoord. Hiervoor zeten Rijk, IPO en VNG een ondersteuning op
met voldoende slagkracht. Onderzocht wordt welke vorm van nationale ondersteuning dit kan versterken. Voortbouwend op de afspraken in het Klimaatakkoord gaan Rijk, provincies en gemeenten bovendien meer in gezamenlijkheid en proactief aan de slag om de RMPs als volwaardig integraal beleidskader
voor het regionale mobiliteitsbeleid te ontwikkelen, in samenhang met ander beleid of instrumentarium
dat in de regio wordt ingezet.

Luchtvaart
Ondanks voortdurende verbeteringen van efciëntie betekent de mondiale groei (ondanks een
onderbreking door COVID-19) dat de internationale luchtvaart zonder nader beleid in de tweede helf
van de eeuw het volledige resterende koolstofudget zou verbruiken.
Beleidsinzet: De ontwikkeling van beleid voor verduurzaming van de luchtvaart vordert rap op nationaal, Europees en mondiaal niveau tegen het licht van een wisselend herstel uit de Coronacrisis. In de
internationale burgerluchtvaartorganisatie (ICAO) spant Nederland zich in voor structurele emissiereducties, concreet door behoud van de integriteit van het instrument CORSIA voor CO2-neutrale groei op de
middellange termijn en door besluitvorming over een ambitieus langetermijndoel tijdens de 41e
Algemene Vergadering van ICAO dit najaar. De onderhandeling van de luchtvaartvoorstellen onder het
Europese ft-for-55 pakket, voorop de aanscherping van het EU ETS voor luchtvaart en een Europese

41

Klimaatnota 2022

bijmengverplichting voor duurzame brandstofen, is aanzienlijk voortgeschreden. Nationaal wordt
besluitvorming voorbereid over een CO2-plafond voor de luchtvaart op basis van een efectenstudie, en
wordt gewerkt aan instrumenten om de nationale doelstellingen voor het bijmengen van duurzame
brandstofen te realiseren.

Scheepvaart
Hoewel scheepvaart door haar grote volumes per tonkilometer een heel (energie)efciënte vervoersvorm blijf, stijgt de totale CO₂ uitstoot van de scheepvaart nog steeds. De scheepvaart verkeert nog in
een vroeg stadium van transitie, die, met het oog op de lange looptijd van investeringen, zo snel mogelijk
in gang moet worden gezet.
Beleidsinzet: Met het EU ft-for-55 klimaatpakket en de initiatieven op mondiaal niveau komt een
uitgebreid pakket aan internationale normerings- en beprijzingsmaatregelen tot stand, wat echter
aanvullende initiatieven en incentives op nationaal niveau vraagt. Met als doel klimaatneutraliteit in
2050 werkt het kabinet voor zowel zee- als binnenvaart toe naar ambitieuze beleidsinstrumenten op
internationaal niveau, om met behoud van het gelijke speelveld een zo groot mogelijk efect te bereiken.
Op EU niveau blijf Nederland zich lopende de onderhandelingen inzeten voor verdere aanscherping van
de ambities in de (maritieme) ft-for-55 voorstellen, zoals FuelEU Maritime (gericht op het normeren van
het koolstofgehalte van brandstofen), opname van zeevaart in EU-ETS, en de verplichtingen m.b.t. het
gebruik van walstroom in de Alternative Fuels Infrastructure Regulation (AFIR). Mondiaal spant
Nederland zich in de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) samen met andere ambitieuze landen in
voor vergelijkbare maatregelen. Voor de binnenvaart wordt op EU niveau komend jaar verder gewerkt
aan een Duurzaamheidsfonds, dat de transitie naar een duurzame binnenvaartvloot in Europa moet
ondersteunen.
Omdat deze internationale instrumenten pas vanaf ca. 2030 een voldoende dragende rol kunnen gaan
spelen in de energietransitie, beziet het kabinet, samen met de sector, hoe al eerder een versnelling van
de transitie ingezet kan worden en welke extra impulsen hiervoor nodig zijn. Hiertoe zal o.a. opnieuw een
tweetal aanvragen voor cofnanciering uit het Nationaal Groeifonds worden ingediend. Het gehonoreerde NGF voorstel voor baterij-elektrische binnenschepen en laadstations zal komende tijd worden
uitgerold. Ook gaat het kabinet de beschikbaarheid van walstroom in zee- en binnenhavens verder
uitbreiden. Dit kan tevens bijdragen aan de stikstofruimte die nodig is om in de zeehavens de komende
jaren fors te kunnen investeren in landzijdige infrastructuur voor de productie, levering en het transport
van duurzame brandstofen en energiedragers.

42

3 Voortgang
horizontale
beleidsagenda’s

43

Klimaatnota 2022

3.1 Circulaire economie
Versterking van de samenhang tussen de grondstofen- en energietransitie is nodig om de bijdrage
van een circulaire economie aan het behalen van de klimaatdoelen waar te maken. Een circulaire
economie draagt bij aan broeikasgasreductie door het vervangen van fossiele en andere niet-hernieuwbare grondstofen door hernieuwbare bronnen en door producten en grondstofen in een gesloten en
langzamere kringloop te houden. Een circulaire economie kan bovendien een cruciale rol vervullen ten
aanzien van de leveringszekerheid van (ook schaarse en kritieke) grondstofen en bijdragen aan behoud
van biodiversiteit en een schoner milieu. Het versterken van de samenhang tussen de grondstofen- en
energietransitie levert meer meekoppelkansen op.42 Hiervoor is ook versterking van beleid circulaire
economie nodig.
Conform het Coalitieakkoord wordt een ambitieus klimaatdoel voor de circulaire economie vastgesteld. Het kabinet ziet hier een potentie van 2 tot 4 Mton CO2-emissiereductie die in Nederland bereikt
kan worden met beleidsmaatregelen bedoeld om de circulaire economie te stimuleren. Bovendien ligt er
een belangrijke inspanningsopgave om emissies in de keten te verminderen om een maximaal mondiaal
klimaatefect te realiseren, bijvoorbeeld met behulp van een vorm van koolstofoekhouding. In juni zijn
de hoofdlijnen van het beleidsprogramma geschetst, in het najaar wordt de uitwerking ervan in het
Nationaal Programma Circulaire Economie gepresenteerd. In het programma wordt ten aanzien van vier
maatschappelijke opgaven (klimaat, biodiversiteit, vervuiling en leveringszekerheid) aangegeven hoe
circulaire economie daaraan bijdraagt. Het NPCE zal dan ook een breder en evenwichtig pakket van
normerende, beprijzende en stimulerende beleidsmaatregelen bevaten. In het NPCE beschrijf het
kabinet bovendien de concrete doelen voor de circulaire economie, en hoe we deze zullen realiseren.43
Het kabinet kijkt in het kader van het ambitieuze klimaatdoel CE in ieder geval naar de volgende
optionele circulaire beleidsmaatregelen:
• het stimuleren en normeren van circulaire en klimaatneutrale uitvoering publieke opdrachten in de
Grond-, Weg- en Waterbouw;
• het vormgeven van een mogelijke hefng op nieuw plastic gemaakt uit fossiele grondstofen,
waaronder het moment in de keten waar polymeren worden gevormd;
• gecombineerd met een stimulerende maatregel om te komen tot een circulaire plastic- en textielhub;
• het stimuleren van afouw van overcapaciteit afvalverbranding bij afvalverbrandingsinstallaties;
• het faciliteren van kennisontwikkeling en innovatie en
• het stimuleren van circulaire kennis, vaardigheden en gedrag dat past in een circulaire economie.
In diverse sectoren zijn circulaire initiatieven uitgevoerd en in gang gezet die tot CO₂-reductie hebben
geleid. Zo zijn initiatieven uitgevoerd in de grond-, weg- en waterbouw (gww) en de kunststof- en
textielrecycling. Ook via de aanbestedingen en inkopen van het Rijk is CO2-reductie gerealiseerd.
Daarnaast is veel inzet gepleegd op het stimuleren en ondersteunen van klimaatneutraal en circulair
inkopen door de andere overheden. Het Rijk en steeds meer overheden gaan hun uitstoot verminderen
door het eigen handelen te certifceren op de CO2-prestatieladder. Ruim duizend inkopers vanuit
verschillende overheden en andere organisaties hebben zich verenigd in buyer groups als actief lid of als
volger. Deze groepen richten zich op specifeke sectoren in de bouw, gww, transport en bedrijfsvoering
om kennis te delen en samen de markt uit te dagen op meer circulaire en klimaatneutrale producten.
Voor ICT wordt daarbij ook internationaal samengewerkt in het Circular and Fair ICT Pact.
De circulaire ketenprojectenregeling wordt structureel doorgezet, evenals de structurele ophoging
van de MIA/VAMIL. Daarnaast wordt er een aparte structurele stimuleringsregeling opgezet voor het
opschalen en uitbreiden van recycling en werken BZK en IenW aan het stimuleren van hergebruik en
recyclaat in de bouw. Ook heef de gelijke behandeling van binnen- en buitenlands afval in de afvalstof42
43

Kamerbrief over integrale benadering van transities en maatschappelijke opgaven, Kamerstuk 29 696, nr. 18.
Kamerstuk 32852 nr. 204.

44

Klimaatnota 2022

fenbelasting tot CO2-reductie geleid. Verder zijn klimaatmiddelen ingezet voor circulaire projecten in de
bestaande (algemene) Demonstratie Energie- en Klimaatinnovatie (DEI +)-regeling en voor kleinere
projecten in de DEI+CE-regeling. Daarnaast vindt onverminderd inzet op EU-niveau plaats. Het in maart
2022 gepubliceerde en door Nederland reeds lang beijverde wetgevend voorstel over ecodesign voor
duurzame producten zal een positieve uitwerking hebben op langer gebruik en meer hergebruik van
materialen, wat leidt tot CO2-reductie, ook in de keten.

3.2 Midden- en kleinbedrijf
Het midden- en kleinbedrijf (mkb) draagt ook bij aan emissiereductie in alle sectoren. De overheid
levert informatievoorziening en (fnanciële) ondersteuning. Het gaat om het energiezuiniger maken van
de bedrijfspanden, het verduurzamen van bedrijfsprocessen en het verduurzamen van het wagenpark.
In juli 2022 is een website beschikbaar gemaakt waar mkb’ers advies op maat kunnen krijgen over
wat zij kunnen doen om hun bedrijf te verduurzamen.44 Om de toegang tot fnanciering voor verduurzaming te verbeteren, wordt gewerkt aan een groene module van de Borgstelling MKB-kredieten
(BMKB).
Met name kleine mkb’ers ervaren knelpunten om aan de slag te gaan met verduurzaming omdat zij
hier vaak te weinig tijd, kennis of capaciteit voor hebben. Voor hen is sinds oktober 2021 subsidie
beschikbaar voor energie-advies en ondersteuning bij het nemen van maatregelen, de Subsidie
Verduurzaming MKB (SVM). De regeling is in juli 2022 tijdelijk stopgezet omdat er sprake lijkt van
oneigenlijk gebruik door enkele energie-adviseurs en de regeling daarmee niet het gewenste efect heef.
Het kabinet onderzoekt hoe de regeling kan worden verbeterd en hoe en voor welke periode de regeling
vervolgens weer open kan. Hierbij worden de bevindingen uit een onderzoek naar het gebruik van de
regeling betrokken.45
De energiebesparingsplicht verplicht bedrijven, niet zijnde kleinverbruikers, om energiebesparingen
met een terugverdientijd van minder dan vijf jaar uit te voeren. Met de Erkende Maatregelenlijsten en
de website Duurzaam Energie Besparen kunnen de betrefende mkb’ers hiermee gelijk aan de slag.46 Het
kabinet zet ook extra middelen in voor (intensivering van) toezicht en handhaving door het bevoegd
gezag (mede-overheden).
Om het pand verder te verduurzamen en voor te bereiden op een aardgasvrije bedrijfsvoering zijn
subsidies beschikbaar zoals de ISDE voor de aanschaf van een warmtepomp. Het (industriële) mkb
maakt al veel gebruik van regelingen die innovatie en investeringen in toepassing van duurzame
technieken subsidiëren. Regelingen als de DEI en VEKI zijn vaak overtekend (meer vraag dan er subsidie
beschikbaar is). Het kabinet onderzoekt of deze regelingen kunnen worden uitgebreid. Ook de SDE++
wordt benut voor verduurzaming van industriële bedrijfsprocessen.
Voor verduurzaming van bedrijfsprocessen in de veehouderij en de glastuinbouw zijn specifeke subsidies
beschikbaar zoals de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen
(Sbv) en de regeling Energie-efciëntie glastuinbouw (EG).
Vanaf 2025 voeren 30 tot 40 grotere steden in Nederland emissieloze zones in voor de stadslogistiek.
De Subsidieregeling Emissieloze Bestel Auto’s (SEBA) is beschikbaar voor de aanschaf van emissieloze
bestelwagens.

Beschikbaar via www.zetookdeknopom.nl/bedrijven.
Micro-mkb’ers stimuleren om subsidies voor verduurzaming aan te vragen | Rapport | Rijksoverheid.nl
46
www.deb.nl
44
45

45

Klimaatnota 2022

3.3 Financiële sector
In 2019 heef de fnanciële sector (banken, pensioenfondsen, verzekeraars en vermogensbeheerders)
een commitment uitgesproken om een bijdrage te leveren aan de uitvoering van het Akkoord van
Parijs en het Klimaatakkoord. Uit de voortgangsrapportage van eind 2021 bleek dat het percentage van
de totale activa dat door de instellingen als relevant wordt beschouwd, sterk verschilt tussen de instellingen. Ook was er nog geen helder beeld van de vergelijkbaarheid en kwaliteit van de actieplannen die
door de helf van de instellingen al waren gemaakt. De sector heef toegezegd een gemeenschappelijke
visie op te stellen over welke activa relevant zijn en waar een actieplan aan moet voldoen.
Bezien wordt of fnanciële instellingen concrete maatregelen nemen om hun klimaatdoelen te
realiseren en of zij voldoende inzichtelijk maken op welke wijze deze maatregelen in de praktijk
leiden tot het bereiken van de CO₂-reductiedoelstellingen. Dit heef de minister van Financiën mede
namens de minister voor Klimaat en Energie op 7 juni 2022 haar “Beleidsagenda duurzame fnancieringen” met de Tweede Kamer gedeeld.47
Eind 2022 zal de voortgang van het klimaatcommitment worden beoordeeld op basis van de
volgende voortgangsrapportage van de Commissie Financiële Sector Klimaatcommitment (CFSK). Op
basis van dit beoordelingsmoment kan de minister van Financiën samen met de minister voor Klimaat en
Energie bezien waar de sector staat en of de gemaakte afspraken onder het klimaatcommitment
aangescherpt dienen te worden.

3.4 Verduurzaming Rijksbedrijfsvoering
Het Rijk streef naar een klimaatneutrale bedrijfsvoering in 2030. De bedrijfsvoering is klimaatneutraal
als de activiteiten per saldo geen negatieve invloed hebben op het klimaat en dus niet bijdragen aan de
klimaatverandering. De strategie daarbij is gericht op eerst besparen en voorkomen van verspilling en
vervolgens zoveel mogelijk overschakelen op hernieuwbare bronnen en grondstofen. Een derde optie is
het compenseren van uitstoot en vervuiling in het geval er nog onvoldoende bespaard wordt of gebruik
wordt gemaakt van hernieuwbare energiebronnen en grondstofen. Insteek is om deze laatste optie waar
mogelijk te voorkomen, zodat er daadwerkelijke verduurzaming plaatsvindt in de bedrijfsvoering.
Daarom hebben we onder meer vastgelegd dat we de uitstoot van vervoer halveren, minder gas gaan
verbruiken en 100% hernieuwbare elektriciteit gaan gebruiken.
Het totaalbeeld is gelijk aan het beeld in de vorige monitor: de Rijksoverheid zet stappen op weg
naar een duurzame bedrijfsvoering, maar een inhaalslag is nodig om de 2030-doelen te halen. In 2021
was er sprake van een lichte daling van de uitstoot door het minder reizen, van 347.210 ton CO2 naar
337.013 ton CO2.48 In de meerjarige trend is een stevige reductie te zien ten opzichte van 2019. Dit komt
door het minder reizen door Corona-maatregelen. Zonder blijvende maatregelen gericht op anders
reizen is de kans aanzienlijk dat deze winst van tijdelijke aard is. Meer informatie is opgenomen in de
Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2021.
Om de klimaatneutrale bedrijfsvoering in 2030 te halen, is een versnelling nodig. Daarvoor zijn de
onderstaande acties in gang gezet:
• Invoeren CO2-prestatieladder. Afgesproken is dat de uitvoering van de verduurzaming van de
Rijksbedrijfsvoering versterkt wordt. Daarom zijn alle ministeries aan de slag met het invoeren van de
CO2-prestatieladder. Met dit hulpmiddel geven ministeries inzicht in de eigen uitstoot, stellen ze
prioriteiten en tussendoelen en formuleren ze maatregelen om uitstoot te reduceren. Vier ministeries

47
48

Kamerstuk 33043, nr. 108.
Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2021.

46

Klimaatnota 2022

zijn gecertifceerd conform de systematiek van de CO2-ladder, de overige ministeries werken aan de
implementatie van de systematiek.
• Start programma Denk Doe Duurzaam. Begin 2022 is een interdepartementaal programmateam
opgericht om alle ministeries te ondersteunen bij de realisatie van een duurzame bedrijfsvoering.
• Klimaataanpak Rijksgebouwen. Voor de vastgoedportefeuilles van het rijk vormen routekaarten de
basis voor het verduurzamen van de rijksgebouwen. Een voorstel om deze routekaarten als alternatief
te hanteren voor de besparingsplicht is in ontwikkeling, uitgangspunt daarbij is de gerealiseerde
CO2-reductiedoelstelling voor de totale portefeuille uiteindelijk bovenwetelijk is. Binnen de aanpak
van de routekaarten wordt energie bespaard door zoveel mogelijk te verduurzamen op natuurlijke
momenten. Bij grootschalige renovaties worden de panden direct verbouwd naar de einddoelen van
2050, minimaal label A++ en zo mogelijk energieneutraal. De panden worden dan optimaal geïsoleerd,
gaan van het aardgas af, en maximaal voorzien van PV-panelen. Op dit moment hebben de rijkskantoren al gemiddeld label A. Tussen de grote renovatiemomenten nemen we maatregelen, bij voorkeur
aansluitend op het reguliere onderhoud en zorgen we dat de erkende maatregelen die zich snel
terugverdienen worden genomen. Dit betref o.a. led verlichting, extra dakisolatie, zonnepanelen,
zonneboilers en het vervangen van ventilatoren. Daarnaast zeten we in op goed energiemanagement,
zodat onze panden zich ook energiezuinig gedragen zoals ze zijn ontworpen. We zorgen voor alternatieven voor aardgas in onze panden, zoals WKO (warmtekoude opslag), met warmtepompen bij
voorkeur met Thermische energie uit oppervlaktewater of met Thermische PV-panelen, die naast
stroom ook warmte maken. Dit doen we niet alleen per pand, maar we zeten ook in op gebiedsaanpakken, waarbij we bijvoorbeeld meerdere panden op WKO’s kunnen aansluiten of bijdragen aan de
business case voor onder andere geothermie. Dit doen we samen met anderen in Den Haag,
Roterdam, Leeuwarden, en onderzoeken we voor al onze grote kazernes. Naast de installatie van PV
op onze panden op natuurlijke momenten uit de routekaart, heef het Rijksvastgoedbedrijf de
opdracht gekregen om de opwekcapaciteit van duurzame energie op rijksdaken te versnellen. Dit
gebeurt in het programma Zon op Dak.
• Energiebesparingsplicht. Per 1 december 2023 gaat de volgende ronde Informatieplicht energiebesparing in. Vanaf die datum gelden alle geactualiseerde maatregelenlijsten energiebesparing. Dat zijn
erkende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder. Met deelname aan de routekaartenaanpak kan van deze termijnen worden afgeweken en geldt een uiterste datum van 2027.
Voorwaarde daarbij is wel dat uiteindelijk de verduurzaming van het rijksvastgoed verder gaat dan
wetelijk vereist is: het moet een bovenwetelijke aanpak worden. Na indiening van de rapportages in
het kader van de informatieplicht kan eind 2023 een nieuw overzicht gegenereerd worden over de
mate van implementatie van energiebesparende maatregelen binnen het rijksvastgoed.
• Zet ook de knop om. Dit jaar hebben EZK en BZK de campagne “zet ook de knop om” gelanceerd. In
deze campagne roepen we burgers, bedrijven en instellingen op om energie te besparen. Dit kan door
bijvoorbeeld de verwarming 2 graden minder warm in te stellen, lichten uit te doen of de airco pas bij
hogere temperaturen te activeren. Voor de Rijkskantoren is ‘de knop omgezet’, d.w.z. de verwarming 2
graden lager gezet en de koeling 2 graden minder. Dit levert naar verwachting rond de 850.000 m3
aardgas reductie op voor de rijkskantoren.

3.5 Actieplan Groene en Digitale Banen
Krapte op de arbeidsmarkt stelt veel sectoren in de economie voor grote uitdagingen: werkgevers,
werknemers en overheid moeten er samen de schouders onder zeten om te zorgen dat vitale
economische sectoren voldoende mensen hebben. Dit geldt ook voor het tekort aan vakmensen voor
groene, overwegend technische en digitale banen. Vakmensen die nodig zijn voor de klimaat- en digitale
transities waar onze samenleving middenin zit en die zich de komende jaren verder zullen doorzeten. De
ministeries OCW, EZK en SZW hebben daarom gezamenlijk onderzoek laten doen naar de krapte in de
technieksector. In dit onderzoek van SEO en ROA naar de tekorten aan technici is onderzocht in hoeverre
de verwachte arbeidsmarktmechanismen tot stand komen (zoals aantrekkelijkheid werkgevers) en de
mogelijke handelingsperspectieven voor de verschil­lende betrokken actoren. Dit onderzoek wordt
binnenkort met de Tweede Kamer gedeeld.

47

Klimaatnota 2022

De roep om versnelling van de klimaat- en digitale transitie legt een nog grotere druk op het
verminderen van het tekort aan technici en ICT’ers. Niet alleen om onze samenleving duurzamer en
schoner te kunnen maken maar ook voor het verzekeren van onze toekomstige concurrentiekracht en het
duurzame verdienvermogen van Nederland. Oplossingen voor het vraagstuk vragen om een brede
samenwerking. Een eerste essentiële rol ligt hiervoor bij werkgevers. Maar vanwege het maatschappelijke belang van de transities ligt er ook een duidelijke rol voor de overheid om meer te doen aan dit
specifeke kraptevraagstuk.
Gezien deze maatschappelijke urgentie heef het kabinet in februari aangekondigd om, naast het
generieke beleid gericht op arbeidsmarktkrapte49, te komen met een Actieplan Groene en Digitale
Banen. Net als de Europese Commissie ziet het kabinet de afankelijkheid en de samenhang van de twin
transitions (klimaat- en digitale transitie) om de klimaatdoelstellingen in 2030 en 2050 te bereiken.
Vanwege de nauwe samenhang van de beide transities wordt ingezet op één plan waarbij het Actieplan
Groene Banen wordt geïntegreerd met het plan waarom is verzocht met de motie Amhaouch.50 Hoewel
de opgave in beide transities verschillend is, kan in samenwerking synergie worden bereikt en een
onderlinge strijd om vakmensen voorkomen.
Het kabinet ziet dit vraagstuk als een prioriteit. Parallel aan de generieke aanpak van arbeidsmarktkrapte komt het kabinet later in het najaar met aanvullende beleidsinzet in het Actieplan Groene en
Digitale banen. Het kabinet wil in gesprekken met partners van o.a. het Techniekpact en de Human
Capital Agenda ICT het Actieplan Groene en Digitale Banen in de komende periode verder uitwerken.
Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar de bijdrage die werkgevers en andere partijen kunnen leveren,
zoals het verbeteren van arbeidsvoorwaarden, het stimuleren van een inclusieve werkomgeving binnen
organisaties en werken in de techniek en ICT aantrekkelijker maken voor jongeren.

49
50

Kamerstuk 29544, nr. 1115.
Kamerstuk 35925 XIII, nr. 38.

48

Bijlagen 1-2

49

Klimaatnota 2022

Bijlage 1: Financieel overzicht maatregelen Klimaatbeleid
Overzicht maatregelen Klimaatbeleid
Elektriciteit
SDE (EZK. art. 4)
SDE+ incl. fankerend beleid en Net op Zee (EZK, art.4)
SDE++ (incl. kolenmaatregelen en statistische overdracht) (EZK, art. 4)
Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (EZK, art. 4)

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2.878.527

3.888.136

4.159.342

4.375.946

4.205.802

4.280.776

4.498.814

604.440

212.000

591.000

579.000

557.000

530.000

506.000

1.932.881

938.375

2.851.461

3.012.753

2.952.461

2.816.606

2.727.931

120

1.482.359

52.600

279.600

417.600

701.600

1.032.600

19

2.200

4.000

7.000

10.100

11.600

13.100

Storting in begrotingsreserve duurzame energie (EZK, art. 4)

66.333

806.505

0

0

0

0

0

InvesteringsSubsidie Duurzame Energie (EZK, art.4)

112.141

221.700

387.200

289.000

97.800

97.700

97.700

Missiegedreven Onderzoek Ontwikkeling en Innovatie (MOOI) (EZK, art. 4)

54.508

61.280

64.334

61.040

54.110

47.475

44.560

Demonstratieregeling Klimaat en Energie-innovatie (DEI+) (EZK, art. 4)

53.144

95.138

93.188

58.009

45.402

32.029

33.157

Hernieuwbare Energietransitie (HER+) (EZK, art. 4)

25.539

35.140

45.540

42.000

25.540

0

0

0

1.000

24.000

0

0

0

0

15.280

16.805

16.805

16.805

16.805

0

0

0

0

0

Kernenergieprojecten (EZK, art. 4)
Programma Opwerk Energie op Rijksvastgoed (OER) (EZK, art. 4)
Retourpremie koel- en vrieskasten (IenW, art. 21)

1.000

0

Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten MEP/SDE/SDE+/SDE++/ISDE/HER+ (EZK, art. 4)

28.402

32.439

30.739

30.739

28.984

26.961

26.961

Industrie

248.864

232.271

590.189

556.369

864.055

624.440

315.340

Compensatie indirecte kosten ETS (EZK, art. 2)

0

87.864

0

0

0

0

0

Compensatie indirecte kosten ETS (EZK, art. 4)

172.739

0

0

0

0

0

0

Verduurzaming industrie (EZK, art. 2)

9.149

51.585

66.609

76.389

82.775

85.100

73.700

Urgenda en industrie (EZK, art. 2)

27.494

2.093

11.700

12.740

0

0

0

0

0

Investeringen Verduurzaming Industrie (EZK, art. 2)
Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI. EZK, art. 2)

50.000
4.832

Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI. EZK, art. 4)
Opschalingsinstrument waterstof (EZK, art. 4)

0

Transport waterstof (backbone) (EZK, art. 4)
IPCEI Waterstof (EZK, art. 4)

1.334

0

0

0

9.002

12.140

12.270

12.360

250

21.100

15.130

9.080

12.500

15.060

0

233.320

99.160

99.160

99.160

75.000

3.000

160.000

305.000

627.000

395.000

120.000

Stimulering van CO2-reducerende maatregelen Circulaire Economie en Recycling en biobase kunsstofen en
textile(IenW, art. 21 via DEI+)

7.523

10.763

8.640

4.000

2.000

0

0

Chemische recycling (IenW, art. 21)

2.700

0

0

0

0

0

0

Circulaire maatregelen in de Grond, Weg en Waterbouw (IenW, art. 21)

7.500

0

0

0

0

0

0

Maatregelen in de Grond- Weg- en Waterbouw (GWW) (IenW, art. 21)

2.000

2.000

3.000

3.000

3.000

3.000

3.000

Ketenaanpak (IenW, art. 21)

3.000

3.000

5.300

7.300

7.300

8.100

7.000

Klimaatneutraal en circulair inkopen en aanbesteden (IenW, art. 21)

2.000

2.000

3.000

3.000

3.000

3.000

3.000

Kunststof- en textielrecycling (IenW, art. 21)

3.000

3.000

4.000

4.000

4.000

4.000

4.000

Ophoging budget subsidieregeling circulaire ketenprojecten (IenW, art. 21)

3.000

0

0

0

0

0

0

Stimuleringsprogramma recycling (IenW, art. 21)

0

200

6.800

8.000

9.000

9.200

9.200

CCS, leningdeel (EZK, art. 4)

0

53.400

0

0

0

0

0

3.927

2.780

4.580

6.380

5.380

5.380

5.380

Gebouwde omgeving

372.985

741.147

992.563

832.027

296.868

166.255

192.013

Aardwarmte (SCAN-programma EBN) (EZK, art. 4)

15.000

17.500

17.500

25.000

0

0

0

Expertisecentrum Warmte (EZK, art. 4)

4.421

1.600

1.007

1.008

1.008

1.010

1.000

CCS, subsidiedeel (EZK, art. 4)

50

Klimaatnota 2022

Overzicht maatregelen Klimaatbeleid

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

WarmtelinQ, subsidiedeel (EZK, art. 4)

12.000

56.000

25.500

14.000

0

0

0

0

0

130.000

70.000

75.000

75.000

50.000

Maatschappelijke Investeringssubsidie Warmteneten (MIW) (EZK, art. 4)
NGF-project NieuweWarmteNu! (EZK. Art. 4)
Storting in begrotingsreserve aardwarmte (EZK, art. 4)

557

557

0

0

0

0

0

Bijdragen aan agentschappen (BZK, art. 4)

3.514

4.505

1.236

988

988

523

523

Energiebesparing huursector STEP (BZK, art. 4)

18.225

18.951

0

0

0

0

0

Energietransitie en duurzaamheid (Subsidies en opdrachten) (BZK, art. 4)

19.385

11.282

7.775

7.932

4.077

7.002

3.200

Uitvoeringskosten medeoverheden lokale energietransitie en RES aanpak (BZK art. 4)
Energiebesparing Koopsector SEEH (BZK, art. 4)

16.364

0

12.326

13.677

18.888

17.100

7.700

5.500

2.500

0

2.375

10.233

10.409

8.795

24.970

27.740

GF aardgasvrije wijken (PAW) (BZK, art. 4)

54.677

63.560

0

0

0

0

0

Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH) (BZK, art. 4)

13.986

4.310

42.200

10.500

24.000

17.000

39.500

2633

1.000

26.750

37.750

47.750

4.000

0

Bijdrage aan andere begrotingshoofdstukken Innovatieprogamma CO2 (BZK art. 4)

Renovatieversneller klimaatakkoord (BZK, art. 4)
Verduurzaming en ontzorging maatschappelijk vastgoed (BZK, art. 4)

15.317

0

0

0

0

0

0

Subsidieregeling energiebesparing eigen huis (SEEH+) en Programma reductie energieverbruik (PRE) (BZK, art. 4)

77.808

0

0

0

0

0

0

Programma regeling reductie energieverbruik Wonen (RREW) (BZK, art. 4)( koop en huur) bijdrage aan
medeoverheden

95.736

0

0

0

0

0

0

Warmtefonds (BZK, art. 4)

27.400

80.600

97.390

93.000

77.000

77.000

103.000

0

0

0

7.500

0

0

1.500

2.000

2.000

1.900

1.900

15.000

15.000

15.000

3.640

12.140

6.050

6.250

8.450

250.000

190.500

Reservering opschaling aardgasvrije wijken (BZK, art. 4)

0

Recyclaat in bouwmaterialen (IenW-deel, art. 21)

0

Nationaal programma lokale warmtetransitie (BZK, art. 4)
Emissiearm aanbesteden ( bijdrage aan agentschappen) (BZK, art. 4)

970

Lokale aanpak woonisolatie (BZK, art. 4)
Energiearmoede (BZK, art. 4)

358.959

Brede verduurzamingscoalitie (BZK, art. 4)

5.000

5.000

Contigentenaanpak woonisolatie (BZK, art. 4)

3.000

3.000

Natuurinclusief en communicatie (BZK, art. 4)

5.000

Woonisolatie verhuurders (BZK, art. 4)
Ontzorging maatschappelijk vastgoed (bijdrage medeoverheden) (BZK, art. 4)

3.000

1.000

1.000

50.000

50.000

17.000
400

800

800

maVa Verduurzaming gebouwen (excl uitvoeringskosten) (BZK, art. 4)

maVa Zon op dak (excl. uitvoeringskosten) (BZK, art. 4)

4.200

8.400

8.400

Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) (BZK, art. 4)

41.500

155.000

144.300

Kennis- en innovatieprogramma stikstof (subsidie) (BZK, art. 4)

3.900

3.900

Kennis- en innovatieprogramma stikstof (bijdrage) (BZK, art. 4)

6.698

7.198

2.239

34.646

42.200

52.500

13.600

4.200

Mobiliteit

Subsidieregeling Verduurzaming Onderhoud Huurwoningen (SVOH ) (BZK, art. 4)
77.068

124.925

180.246

191.036

143.566

88.811

32.616

Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw (EZK, art. 4)

4.890

2.475

5.296

1.696

1.696

1.696

1.696

Demonstratieregeling Klimaatechnologie - Klimaatenveloppe 2019 (IenW, art. 14)

8.000

0

0

0

0

0

0

Laadinfrastructuur - Klimaatenveloppe 2019 (IenW, art. 14)

12.106

0

0

0

0

0

0

Duurzame energiedragers zero-emissiebussen (IenW, art. 14)

1.683

11.700

14.200

14.700

12.200

12.200

0

526

5.000

6.500

8.700

5.000

5.000

0

Duurzame logistiek (IenW, art. 14)

10.564

15.000

20.000

20.000

15.000

15.000

0

Verduurzaming personenmobiliteit (IenW, art. 14)

1.899

10.000

11.000

11.500

10.000

10.000

0

Duurzame energiedragers tankinfra (IenW, art. 14)

51

Klimaatnota 2022

Overzicht maatregelen Klimaatbeleid

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

Klimaatakkoord: Elektrisch Vervoer (IenW, art. 14)

3.972

6.000

6.000

6.940

6.820

0

0

Klimaatakkoord: nieuwe elektrische auto's (IenW, art. 14)

11.159

35.000

43.000

48.000

28.750

23.000

13.000

Klimaatakkoord: 2e hands elektrische auto's (IenW, art. 14)

12.475

14.500

25.500

26.000

7.000

4.275

1.750

Klimaatakkoord: Bestel en Vracht (IenW, art. 14)

6.579

24.500

48.000

53.500

57.100

17.640

16.170

Aanvulling klimaatakkoord: Fietsparkeren (IenW, art. 14)
Campagne veilige, zuinige, stille banden op spanning (IenW, art. 14)
Campagne het nieuwe rijden (IenW, art. 14)
Versterken overige gedragsmaatregelen, monitoring en evaluatie (IenW, art. 14)

750

750

750

0

0

0

0

1.131

0

0

0

0

0

0

773

0

0

0

0

0

0

561

0

0

0

0

0

0

Landbouw en landgebruik

181.464

111.336

224.067

125.400

158.891

102.272

74.319

Innovatieagenda Energie (LNV, art. 21)

12.922

9.717

31.237

28.590

19.831

15.298

11.476

Marktintroductie energie innovaties (MEI) (LNV, art. 21)

7.879

5.889

5.789

5.539

5.539

5.539

5.539

Energie-efciency glastuinbouw (EG) (LNV, art. 21)

17.258

51.829

35.829

17.910

27.854

22.561

17.561

Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (LNV, art. 21)

41.863

3.000

0

0

0

0

0

Subsidieregeling brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen (LNV, art. 21)

9.151

9.837

31.179

36.443

75.307

28.836

17.500

Geïntegreerde aanpak methaan en ammoniak via voer- en dierspoor (LNV, art. 21) pilots en demo's en
randvoorwaarden voor verdienmodel klimaatvriendelijke producten

2.034

7.580

8.678

8.609

8.805

8.805

8.805

Bodem (bodemkoolstof) en klimaatadaptatie (LNV, art. 21)

2.094

2.219

2.766

1.857

2.017

1.092

917

Kunstmestvervanging (LNV, art. 21)

0

3.000

6.157

6.157

5.644

11.287

4.104

Advisering ondernemers ikv kringlooplandbouw (LNV, art. 21) en tegengaan voedselverspilling (LNV, art. 21)

4.822

6.013

7.963

7.948

7.948

4.448

4.448

Versterken bomen, bos, natuur (LNV, art. 22)*

4.202

5.283

5.780

5.805

3.306

3.306

3.306

Aanpak veenweideproblematiek en impuls veenweidegebieden (LNV, art. 22)*

59.239

6.969

8.689

6.542

2.640

1.100

663

Minder intensief landgebruik veehouderijen nabij Natura 2000-gebieden (LNV, art. 22)

20.000

0

80.000

0

0

0

0

Sectoroverstijgende en overige maatregelen

330.594

361.670

622.068

872.368

1.088.068

1.158.068

1.148.868

1.618

2.187

2.368

2.368

2.368

2.368

2.368

11.200

13.200

13.200

9.200

9.200

0

198.000

149.000

149.000

199.000

199.000

199.000

199.000

104

24.283

0

0

0

0

0

282.500

482.500

702.500

772.500

772.500

MJA3 / MEE / Uitvoeringsprogramma Energiebesparing (EZK, art. 4)
Regeling toezicht energiebesparingsplicht (EZK, art. 4)
EIA (FIN, fscaal)
Subsidieregeling verduurzaming MKB (EZK, art. 4)
uitvoeringskosten klimaat medeoverheden (EZK, art. 4)
Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten Energieakkoord/Klimaatakkoord (EZK, art. 4)

10.000

5.000

5.000

5.000

5.000

5.000

5.000

MIA/VAMIL (fscaal, FIN)

119.000

169.000

169.000

169.000

169.000

169.000

169.000

0

1.000

1.000

1.000

1.000

1.000

1.000

1.872

0

0

300

0

0

0

4.089.502

5.459.485

6.768.475

6.953.146

6.757.250

6.420.622

6.261.970

Uitvoeringskosten voor RVO.nl voor de ophoging van de MIA en de VAMIL (IenW, art. 21)
Verbetering en optimalisatie industriele wasproces van plastic verpakkingen (IenW, art. 21)
Totaal

52

Klimaatnota 2022

Bijlage 2: Wetgevingsprogramma Klimaatnota 2022
1.

Inleiding
Dit wetgevingsprogramma bestaat uit drie delen:
In deel I wordt gerapporteerd over de voortgang van de in voorbereiding zijnde klimaatwet- en
regelgeving.
In deel II wordt ingegaan op ontwikkelingen die zich sinds het voorjaar van 2022 hebben voorgedaan in
het internationaal en Europees klimaatrecht.
Deel III bevat een geactualiseerd overzicht van de in voorbereiding zijnde wet- en regelgeving op het
terrein van klimaat.

53

Klimaatnota 2022

Deel I Voortgang van de in voorbereiding zijnde klimaatwet- en regelgeving
Een belangrijk instrument voor het realiseren van de klimaatdoelen is wetgeving. Twee keer per jaar
wordt over de voortgang van de totstandkoming van klimaatwet- en regelgeving gerapporteerd. De
laatste keer is dat gedaan met het verschijnen van het ontwerp-Beleidsprogramma Klimaat op 2 juni
2022 (zie bijlage 2 bij het ontwerp-beleidsprogramma; Kamerstukken II 2021-2022 32813, nr. 1049). Deze
Klimaatnota bevat een actueel overzicht van de voortgang van de voorbereiding van wet- en regelgeving
op het terrein van klimaat.
De voorbereiding van de wet- en regelgeving op het gebied van klimaat ligt op schema. 9 wetgevingsproducten zijn in het tweede en derde kwartaal van 2022 (periode april tot en met 1 oktober 2022) in werking
getreden. 44 wetgevingsproducten worden momenteel voorbereid. Het gaat om 4 algemene wetgevingsproducten, zoals voorstellen voor wijzigingen van de Klimaatwet en de instelling van het
Klimaatfonds en om 40 wetgevingsproducten die specifek gekoppeld zijn aan één van de vijf sectoren. In
de onderstaande staafdiagrammen is de voortgang van de voorbereiding van wetgevingsproducten per
sector weergegeven.
Figuur 29. Voortgang voorbereiding wetgeving per sector
2

Mobiliteit (8)

6

3

Landbouw/landgebruik (3)
2

Gebouwde omgeving (20)

8

8

2

8

Industrie (8)
4

Energie (9)
1

Algemeen klimaat en overig (5)
0

3

3

1

1

1
5

10

15

20

Voortgang voorbereiding per sector
In werking getreden 2e en 3e kwartaal 2022

Planning ongewijzigd / op schema

Planning gewijzigd t.o.v. vorig overzicht

Er is nog geen planning

In de staafdiagrammen worden vier categorieën onderscheiden. Onder de eerste categorie (blauw) vallen
de wetgevingsproducten die in het eerste en tweede kwartaal van 2022 in werking zijn getreden. De
tweede categorie (oranje) betrefen de wetgevingsproducten waarvoor de voorbereiding op schema
loopt.
Voor de derde categorie wetgevingsproducten (grijs) is de planning ten opzichte van het op 2 juni 2022
gepubliceerde wetgevingsprogramma gewijzigd. Op deze wijzigingen wordt hieronder per sector nader
ingegaan. Voor de laatste categorie (geel) is op dit moment nog geen planning vastgesteld. De wetgevingsproducten die onder deze categorie vallen zijn in het wetgevingsoverzicht (deel III van dit wetgevingsprogramma) te herkennen doordat voor de beoogde inwerkingtredingsdatum in de rechterkolom
“1-1-9999” is opgenomen.

54

25

Klimaatnota 2022

1.

Sector Mobiliteit
De voorbereiding van de wetgevingsproducten voor de sector mobiliteit liggen op schema.
Er heef een wijziging in het wetgevingsoverzicht plaatsgevonden ten opzichte van het overzicht van 2
juni jl. De wijziging van de Gemeentewet in verband met diferentiatie van parkeertarieven is uit het
wetgevingsoverzicht geschrapt, omdat het wetsvoorstel op 4 oktober 2022 door de Tweede Kamer is
verworpen.

2.

Sector Landbouw en landgebruik
De drie wetgevingsproducten voor de sector Landbouw en landgebruik liggen op schema. Er heef geen
wijziging in planningen plaatsgevonden ten opzichte van het vorige overzicht.
De herziening van de meststofenregelgeving is geschrapt uit het wetgevingsoverzicht, omdat deze
herziening niet expliciet gericht is op het bereiken van de klimaatdoelen / het reduceren van
broeikasgasemissies.

3.

Sector Gebouwde omgeving
De meeste wetgevingsproducten (18) worden momenteel voorbereid voor de sector gebouwde omgeving. Voor acht wetgevingsproduct is de planning ten opzichte van het overzicht van 2 juni 2022
aangepast.
De beoogde inwerkingtredingsdatum van de wijziging van het Besluit kwaliteit leefomgeving voor regels
over de eindnorm energieprestatie 2050 voor utiliteitsbouw (nummer 11 op het wetgevingsoverzicht) is
gewijzigd van 1 januari 2023 in 1 januari 2024. Door meer tijd te nemen kan rekening worden gehouden
met verwachte Europese regelgeving. De beoogde inwerkingtredingsdatum van 1 januari 2024 was ook al
opgenomen in het Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving, dat op 1 juni
2022 is gepresenteerd (Kamerstukken II 2021/2022 32847, nr. 911).
De beoogde inwerkingtreding van de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw; nummer 18 op het
wetgevingsoverzicht) is gewijzigd van 1 januari 2024 in 1 juli 2024. De redenen voor de gewijzigde
planning zijn op 15 juli 2022 aan de Tweede Kamer medegedeeld: De ambtelijke voorbereiding vergt
meer tijd, vanwege een heroverweging van de Wcw, onderzoek naar realisatiekracht, uitvoering van
botsproeven en het overleg dat hierover met stakeholders moet worden gevoerd (zie Kamerstukken II
2021/2022 30196, nr. 795).
Voor de aanpassing van de subsidieregeling om de regeling beter aan te laten sluiten op verhuurders van
monumenten (nummer 24 op het wetgevingsoverzicht) is de beoogde inwerkingtredingsdatum gewijzigd
in 1 februari 2023, zodat de uitvoeringsorganisatie (de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland)
voldoende tijd heef om de ICT-systemen aan te passen voor de invoering.
De voorbereiding van de introductie van de maatwerkbevoegdheid in het Besluit bouwwerken leefomgeving voor gemeenten om hernieuwbare energie op dak verplicht te kunnen stellen bij een industriefunctie (nummer 19 op het wetgevingsoverzicht) is versneld. De beoogde inwerkingtredingsdatum is
gewijzigd van 1 juli 2025 naar 1 januari 2024.
Daarnaast is voor vier wetgevingsproducten, namelijk de nummers 20, 21, 23 en 24, in het wetgevingsoverzicht een beoogde inwerkingtredingsdatum opgenomen. In het wetgevingsoverzicht van 2 juni jl.
was voor deze wetgevingsproducten nog geen beoogde inwerkingtredingsdatum (en dus 1-1-9999)
opgenomen.

55

Klimaatnota 2022

4.

Sector Industrie
Voor de wetgevingsproducten binnen de sector Industrie hebben geen wijzigingen in de planning
plaatsgevonden. De voorbereidingen van de wetgevingsproducten liggen op schema.

5.

Sector Energie
Voor de sector Energie is voor één wetgevingsproduct de planning ten opzichte van het vorige overzicht
aangepast. De beoogde inwerkingtreding van de Energiewet (nummer 8 op het wetgevingsoverzicht) is
gewijzigd van 1 januari 2023 in 1 januari 2024. De voorbereiding van het wetsvoorstel vergt meer tijd dan
voorzien. Het wetsvoorstel ligt thans voor bij de Afdeling advisering van de Raad van State voor advies.

6.

Sector Algemeen klimaatbeleid en overige
Voor de sector ‘algemeen klimaatbeleid en overige’ is de planning van één wetgevingsproduct aangepast,
namelijk voor het wetsvoorstel tot wijziging van de Klimaatwet. In de Kamerbrief van 11 februari 2022
(Kamerstukken II 2021/22 32813, nr. 974) is aangekondigd dat het kabinet voornemens is met wetsvoorstellen te komen om de Klimaatwet in twee stappen te wijzigen. Het wetsvoorstel voor de eerste
wijziging, die alleen voorziet in een wijziging van de doelen van de Klimaatwet om deze wet in overeenstemming te brengen met de Europese Klimaatwet, is op 8 juli 2022 aan de Tweede Kamer aangeboden.
De beoogde inwerkingtreding voor deze eerste wijziging van de Klimaatwet is ten opzichte van het vorige
wetgevingsoverzicht (d.d. 2 juni 2022) gewijzigd, omdat de voorbereiding van het wetsvoorstel meer tijd
heef gevergd dan verwacht. De beoogde inwerkingtredingsdatum is gewijzigd in 1 maart 2023. De
haalbaarheid van deze datum is afankelijk van de voortgang van de parlementaire behandeling.

Deel II Ontwikkelingen in het Internationaal en Europees recht
1.

Recente ontwikkelingen in het internationaal klimaatrecht
De connectie tussen mensenrechten en milieu, waaronder het klimaat en klimaatverandering, staat in
verschillende internationale gremia in de belangstelling.
De Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties (VN MRR) heef in oktober 2021 zonder tegenstemmen
een resolutie aangenomen waarin het mensenrecht op een schoon, gezond en duurzaam leefmilieu
wordt erkend. Nederland heef, tezamen met andere lidstaten van de Europese Unie (EU), vóór het
aannemen van deze resolutie gestemd. In juli 2022 is het recht op een schoon, gezond en duurzaam
leefmilieu tevens erkend in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN). Ook hier heef
Nederland, tezamen met andere lidstaten van de EU, vóór de erkenning van het recht gestemd. Acht
staten onthielden zich van stemming (RF, CHN, etc) en geen enkele staat stemde tegen.
De discussie over het recht op een schoon, gezond en duurzaam leefmilieu vindt tevens plaats in de Raad
van Europa. Nederland neemt in dit kader deel aan het CDDH-ENV. Dit is een werkgroep die zich onder de
paraplu van het Stuurcomité mensenrechten (CDDH) van de Raad van Europa bezighoudt met mensenrechten en milieu (ENV). Deze werkgroep heef onder andere een mandaat om een niet-bindend juridisch
instrument ten aanzien van milieu en mensenrechten te ontwikkelen, en om nut en noodzaak van verder
werk op dit gebied (in het bijzonder in de vorm van een nader bindend of niet-bindend instrument) te
onderzoeken. Klimaat speelt in deze discussies een belangrijke, maar geen exclusieve, rol.
De VN MRR heef in oktober 2021 tevens een resolutie aangenomen ter mandatering van een speciale
rapporteur voor mensenrechten en klimaatverandering. Rapporten van de speciale rapporteur zijn niet
bindend voor VN lidstaten, maar kunnen wel ‘good practices’ bevaten of (niet bindende) aanbevelingen.
Op 3 juni 2022 is gepubliceerd op welke thema’s de speciale rapporteur zich de komende jaren zal richten.

56

Klimaatnota 2022

Voorbeelden hiervan zijn (1) mensenrechten in het kader van mitigatie en adaptatie, en fnanciële acties
t.a.v. klimaatschade (loss and damage), (2) de juridische bescherming van personen die ontheemd zijn door
de gevolgen van klimaatverandering, (3) intergenerational equity, en (4) verantwoordelijkheden van
bedrijven in het kader van mensenrechten en klimaat.
Tot slot wordt er al enige tijd gelobbyd binnen de VN voor een adviesaanvraag bij het Internationaal
Gerechtshof (IGH) met betrekking tot mensenrechten en klimaatverandering. De lobby is erop gericht
een meerderheid aan stemmen van staten in de AVVN te vergaren om middels een resolutie een
adviesverzoek aan het IGH voor te leggen op basis van het VN Handvest. Vervolgens is het aan het IGH
om zich te buigen over de vraag of het opportuun is om de adviesaanvraag in behandeling te nemen.
Dergelijke adviezen zijn niet bindend, maar wel gezaghebbend. Nederland is in afwachting van de
formulering van de rechtsvraag zodat daarover stelling genomen kan worden. In beginsel steunt
Nederland adviesaanvragen aan het Internationaal Gerechtshof wanneer deze relevant zijn voor de
bevordering van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde, mede gelet op artikel 90 van de
Grondwet, en wanneer deze geen bilaterale geschillen betrefen. De betrefende resolutie zal vermoedelijk eind 2022 of begin 2023 tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties behandeld
worden.

2.

Recente ontwikkelingen in het Europees (klimaat)recht
Fit for 55 pakket: Implementatie en uitvoering
De Green Deal bevat ambitieuze plannen voor (nieuwe en gewijzigde) klimaatregelgeving, gepresenteerd
in het Fit for 55 pakket. Het gaat om een groot aantal voorstellen (zie tabel hieronder). Op het merendeel
van het pakket is een algemene oriëntatie in de Raad bereikt en lopen de triloogonderhandelingen met
het Europees Parlement. Het is nog onduidelijk wanneer deze afgerond zullen zijn en de wetgeving
defnitief is.
Een aantal Fit for 55 voorstellen bevat krappe implementatie- en inwerkingtredingstermijnen (zie
hieronder). Door deze korte termijnen en het grote aantal aan voorstellen, die bovendien deels onderling
met elkaar zijn verbonden, is het een opgave om deze regelgeving tijdig te implementeren en uit te
voeren. Het kabinet stuurt met gelijkgezinde lidstaten aan op een zo spoedig mogelijke afronding van de
onderhandelingen in de Europese Unie en een zo voortvarend mogelijke implementatie van het Fit for 55
pakket. In interdepartementaal verband worden aandachtspunten uitgewerkt ten behoeve van een
tijdige implementatie. Dat gebeurt op basis van adviezen over implementatie van o.a. de Algemene
Rekenkamer, de Handreiking Wetgeving en Europa en ervaringen binnen de departementen. In het
bijzonder is er aandacht voor de EU voorstellen die meerdere departementen raken en om die reden een
intensievere interdepartementale coördinatie behoeven.
Wetgevingsvoorstellen Fit for 55 pakket
Richtlijnen

(Voorlopige) implementatietermijn

Wijziging van de richtlijn hernieuwbare energie ter
uitvoering van de ambitie van de nieuwe
klimaatdoelstelling voor 2030 (RED - III)

EZK, I&W, BZK

31 dec 2024.
AO in de Raad.

Wijziging van de richtlijn energie-efciëntie ter
implementatie van de ambitie van de nieuwe
klimaatdoelstelling voor 2030 (EED)

EZK

Nog niet bekend.
AO in de Raad.

ETD: Herziening Richtlijn energiebelastingen (EBR)

FIN, I&W, EZK

Onderwerp van onderhandelingen in
de Raad.

ETS: Herziening Richtlijn Emissiehandel

EZK, I&W, BZK

Transpositie 31 december 2023 (art.
4, lid 1). Bepaalde artikelen moeten
worden uitgevoerd per 1 januari
2024.

57

Klimaatnota 2022

Wetgevingsvoorstellen Fit for 55 pakket
Herziening van de richtlijn betrefende de
energieprestaties van gebouwen (EPBD)

BZK

Nog niet bekend.
Onderwerp van onderhandelingen in
de Raad.

Herziening van het derde energiepakket voor gas (Richtlijn
2009/73/EU en Verordening 715/2009/EU ) om
concurrerende koolstofarme gasmarkten te reguleren.

EZK

31 december 2023, t.a.v. art. 51.
Onderwerp van onderhandelingen in
de Raad.

Verordeningen

Beoogde inwerkingtreding

Fuel EU Maritime - Verordening stimuleren hernieuwbare
en koolstofarme brandstofen zeevaart

I&W

1 januari 2025, met uitzondering van
de artikelen 7 en 8, die van
toepassing zijn met ingang van 31
augustus 2024.
AO in de Raad.

Verordening bijmengverplichting duurzame
luchtvaartbrandstofen

I&W

Inwerking per 2023. De materiële
artikelen over handhaving treden per
1 januari 2025 in werking: Art 4 en 5
per 1 jan 2025, art 7 en 9 per 1 april
2024.
AO in de Raad.

Verordening uitrol infrastructuur alternatieve
brandstofen (AFIR)

I&W

Inwerkingtreding 20e dag na
publicatie.
AO in de Raad.

Verordening aanscherping CO2-normen nieuwe
personen- en bestelauto’s

I&W

Inwerkingtreding 20e dag na
publicatie.
AO in de Raad.

Wijziging verordening bindende nationale reductiedoelen
voor niet-ETS sectoren (Efort Sharing Regulation -ESR)

EZK

Inwerkingtreding 20e dag na
publicatie.
AO in de Raad

Herziening van de verordening inzake de opname van
broeikasgasemissies en -verwijderingen door landgebruik,
verandering in landgebruik en bosbouw in het klimaat- en
energiekader (LULUCF)

LNV

Inwerkingtreding 20e dag na
publicatie.
AO in de Raad.

Verordening mechanism voor koolstofcorrectie aan de
grens (Carbon Border Adjustment Mechanism - CBAM)

FIN, EZK

In het Commissievoorstel en de
algemene oriëntatie van de Raad
treedt de CBAM per 1-1-2026
volledig in werking en start er een
overgangsperiode op 1-1-2023. Het
EP pleit voor start transitieperiode op
1 januari 2023 en de infasering van
de daadwerkelijke CBAM in 2027.
AO in de Raad.

Verordening Social Climate Fund

EZK, FIN en
SZW

Inwerkingtreding 20e dag na
publicatie en van toepassing met
ingang van de datum waarop de
lidstaten de nodige bepalingen in
werking doen treden om te voldoen
aan de wijziging van Richtlijn
2003/87/EG wat betref hoofdstuk IV
bis van Richtlijn 2003/87/EG.
AO in de Raad.

Verordening inzake de beperking van de methaanemissies
in de energiesector en tot wijziging van Verordening (EU)
2019/942

EZK

Inwerkingtreding 20e dag na
publicatie. Bepaalde onderdelen over
o.a. handhaving worden pas een jaar
tot meerdere jaren na
inwerkintreding van kracht.
Onderwerp van onderhandelingen in
de Raad.

58

Klimaatnota 2022

Wetgevingsvoorstellen Fit for 55 pakket
Verordening (MRSV) Zeevaart

I&W

Treedt automatisch in werking 20
dagen na publicatie.
Artikel 1(1) treedt in werking vanaf 1
januari 2024.
AO in de Raad.

REPowerEU
Op 18 mei 2022 heef de Europese Commissie het REPowerEU plan gepubliceerd, met als doel de
afankelijkheid van Russische fossiele energiebronnen zo snel mogelijk af te bouwen door de transitie
naar schone energie te versnellen en de krachten te bundelen om een veerkrachtig energiesysteem tot
stand te brengen. Het Commissievoorstel voor het REPowerEU plan bevat een aantal voorgestelde
wijzigingen van de wetgeving die in het kader van Fit for 55 is aangekondigd.
Om besparing van energie te bevorderen stelt de commissie een aanscherping van de doelstelling van de
energie-efciëntie richtlijn (EED) ten opzichte van het Fit for 55 pakket voor. De EU-brede doelstelling
voor vermindering van energieverbruik zou aangescherpt moeten worden van ten minste 9% in 2030
naar 13% in 2030. Ook doet de Commissie het voorstel om de EU-brede doelstelling voor hernieuwbare
energie, opgenomen in de richtlijn hernieuwbare energie (RED), ten opzichte van het Fit for 55 pakket te
verhogen. Het voorstel is om deze EU-brede doelstelling van 40% in 2030 ten opzichte van 1990 naar
45% te verhogen. Daarnaast bevat het REPowerEU plan een voorstel om de subdoelen voor waterstof in
de RED voor industrie en mobiliteit aan te scherpen.
Het REPowerEU plan bevat verder voorstellen om de procedures voor vergunningverlening voor nieuwe
hernieuwbare energie-installaties te versoepelen en te versnellen. Hiervoor heef de Commissie
voorstellen tot aanpassing van de RED gedaan.
Een appreciatie van het REPowerEU plan heef het kabinet op 17 juni 2022 aan de Tweede Kamer
aangeboden (Kamerstukken II 2021/2022, 22112, nr. 3438).

3.

Jurisprudentie: Zaak Duarte Agostinho bij Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) is sinds eind 2020 de zaak Duarte Agostinho
e.a. tegen Portugal en 32 andere staten aanhangig. In deze zaak stellen zes Portugese kinderen en
jongvolwassenen dat de 33 aangeklaagde staten, waaronder Nederland, te weinig doen tegen klimaatverandering, waardoor bepaalde mensenrechten zoals neergelegd in het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens (EVRM) worden geschonden.
Nederland erkent dat klimaatverandering impact kan hebben op de uitoefening van mensenrechten,
maar wijst aansprakelijkheid van de hand omdat klagers buiten zijn rechtsmacht vallen, geen nationale
rechtsmiddelen hebben uitgeput, en omdat het redelijke en passende maatregelen tref tegen (de
gevolgen van) klimaatverandering.
De zaak ligt inmiddels voor bij de Grote Kamer. Procespartijen hebben tot 5 december 2022 de tijd om bij
het EHRM schrifelijke input te leveren.

59

Klimaatnota 2022

Deel III Het wetgevingsoverzicht
In het onderstaande overzicht is per sector de wet- en regelgeving opgenomen die thans in voorbereiding
is. In het tweede deel van het overzicht is de wet- en regelgeving opgenomen die in de periode tussen 1
april 2022 en 1 oktober 2022 in werking is getreden. Wetgevingsproducten die voor 1 april 2022 in werking
zijn getreden, zijn niet opgenomen in het overzicht.

Nr.

Wetgevingsproduct

Onderwerp

Eerstverantwoordelijk
ministerie

Bron

Type
regeling

Maatregel

Fase

Beoogde inwerking­
treding (1-1-9999
= nog geen planning)

1

Instellingswet klimaat- en transitiefonds

Algemeen klimaat en overig

EZK

Coalitieakkoord Rute IV

Wet

Tijdelijke wet Klimaatfonds

Raad van State

1-9-2023

2

Wijziging van de Klimaatwet (opnemen
tussendoelen, onafankelijke adviesraad en
aansluiten bij begrotingscyclus)

Algemeen klimaat en overig

EZK

Coalitieakkoord Rute IV

Wet

Wijziging Klimaatwet

Voorbereiding

1-1-2024

3

Wijziging van de Klimaatwet (aanpassen
reductiedoelen)

Algemeen klimaat en overig

EZK

EU-implementatie

Wet

Wetsvoorstel tot wijziging van de Nederlandse Klimaatwet om deze wet in lijn te brengen
met de Europese Klimaatwet

Tweede Kamer

1-3-2023

4

Specifeke uitkering

Algemeen klimaat en overig

EZK

Coalitieakkoord Rute IV, sectorale
interbestuurlijke afspraken Klimaat
en Energie

Regeling

Beschikbaar stellen van middelen aan provincies/gemeenten voor lokale warmtetransitie

Voorbereiding

1-4-2023

5

Energie

EZK

coalitieakkoord Rute IV

wijziging SDE++

Voorbereiding

1-1-2023

6

Energie

EZK

coalitieakkoord Rute IV

subsidieregeling CO2-vrije gascentrales

Voorbereiding

1-1-9999

7

Regeling emissie van broeikasgas bij
elektriciteits-opwekking

Energie

EZK

Klimaatakkoord

Regeling

Regeling strekt tot uitvoering van de Wet minimum CO2-prijs elektriciteitsopwekking en het
Besluit emissie van broeikasgas bij elektriciteitsopwekking.

Voorbereiding

1-1-2023

8

Energiewet

Energie

EZK

Klimaatakkoord en
EU-implementatie

Wet

De Elektriciteitswet 1998 en Gaswet worden herzien en samengevoegd in een nieuwe
Energiewet. Het doel is te komen tot wetgeving die de transitie naar een duurzame
energiehuishouding optimaal ondersteunt. Daaronder vallen onder andere een aantal
afspraken uit het Klimaatakkoord aansluiting voor hernieuwbaar op land en netuitbreiding
en data uitwisseling.

In behandeling bij de Afdeling
advisering van de Raad van
State

1-1-2024

9

Subsidieregeling opschaling hernieuwbare
waterstofproductie via elektrolyse

Energie

EZK

Motie Mulder c.s. (Kamerstukken II
2019/2020, 35 300 XIII, nr. 38),
Klimaatakkoord (Kamerstukken II
2018/2019, 32 813, nr. 342) en de
klimaatdoelen van het kabinet
(Kamerstukken II 2021/2022, 32
813, nr. 974, en Kamerstukken II
2021/2022, 32 813, nr. 1049).

Regeling

Subsidieregeling voor de bouw van waterstofabrieken (elektrolysers), waarbij waterstof
wordt gemaakt uit duurzame energie.

Voorbereiding

Begin 2023, mits de
gedelegeerde
handelingen onder
REDII zijn gepubliceerd

10

Wijziging Besluit kwaliteit leefomgeving

Gebouwde omgeving

BZK

Coalitieakkoord Rute IV

Zonnepanelen op objecten

Voorbereiding

1-1-9999

11

Aanpassing Besluit bouwwerken
leefomgeving

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord

AMvB

Regels over de eindnorm energieprestatie 2050 voor utiliteitsbouw

Voorbereiding

1-1-2024

12

Aanpassing Besluit bouwwerken
leefomgeving

Gebouwde omgeving

BZK

Implementatie EPBDIII

AMvB

Mogelijke aanpassing van de energieprestatie-eisen bij nieuwbouw, ingrijpende renovatie,
verbouw en technische bouwsystemen naar aanleiding van de resultaten van de Kosten
Optimaliteit Studie (KOS). Deze is gereed 1-1-2024.

KOS wordt gedaan in 2022 en
2023

1-7-2025

13

Aanpassing Besluit bouwwerken
leefomgeving

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord

AMvB

De milieuprestatie-eis voor nieuwe gebouwen wordt aangescherpt en de reikwijdte wordt
mogelijk aangepast.

voorbereiding

1-7-2025

14

Aanpassing Boek 5 Burgerlijk Wetboek

Gebouwde omgeving

BZK/JenV

Klimaatakkoord

Wet

Introductie notifcatieregeling in verband met het wegenemen van belemmeringen bij de
plaatsing van oplaadpunten voor elektrische voertuigen op parkeervoorzieningen van
Vereniging van Eigenaars (VvE).

Voorbereiding

1-1-2024

15

Wet gemeentelijke instrumenten
warmtetransitie (Wgiw)

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord

Wet

Gemeenten krijgen de mogelijkheid om te regelen welke wijken op termijn overstappen op
een duurzaam alternatief voor aardgas.

Raad van State

1-1-2024

16

AMvB gemeentelijke instrumenten
warmtetransitie (Wgiw)

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord

AMvB

Gemeenten krijgen de mogelijkheid om te regelen welke wijken op termijn overstappen op
een duurzaam alternatief voor aardgas.

Voorbereiding

1-1-2024

60

Klimaatnota 2022

Nr.

Wetgevingsproduct

Onderwerp

Eerstverantwoordelijk
ministerie

Bron

Type
regeling

Maatregel

Fase

Beoogde inwerking­
treding (1-1-9999
= nog geen planning)

17

Burgerlijk Wetboek, Uitvoeringswet
huurprijzen woonruimte

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord

Wet

Instemming- en initiatiefrecht bij verduurzaming

Voorbereiding

1-1-9999

18

Wetsvoorstel collectieve warmtevoorziening

Gebouwde omgeving

EZK

Klimaatakkoord

Wet

De Wet collectieve warmtevoorziening vervangt de Warmtewet. Doel is de energietransitie in
de gebouwde omgeving te faciliteren en bescherming te (blijven) bieden aan verbruikers van
collectieve warmte. Met het oog hierop worden regels gesteld over onder meer de
marktordening, tariefregulering, verduurzaming en leveringszekerheid.

Voorbereiding

1-7-2024

19

Aanpassing Bbl

Gebouwde omgeving

BZK

Motie zonneladder Dik Faber c.s.
32813, nr 204

AMvB

Introduceert de bevoegdheid voor gemeenten om bij maatwerk te bepalen dat de daken van
bestaande utiliteitsgebouwen met dakoppervlakte meer dan 250m2 gebruikt worden voor
de opwek van hernieuwbare energie/ zon op dak tot het totale dakoppervlak.

Voorbereiding

1-1-2024

20

Nieuwe spuk

Gebouwde omgeving

BZK

Nationaal isolatieprogramma (zie
voor hoofdlijnen Kamerstukken II
2021/22, 35925 VII, nr. 50) ook met
oog op urgenda

Regeling

Beschikbaar stellen middelen aan gemeenten om lokale aanpak met betrekking tot slecht
geïsoleerde woningen vorm te geven (onderdeel nationaal isolatieprogramma)

Voorbereiding

Begin 2023

21

Besluit houdende wijziging van het Besluit op Gebouwde omgeving
afstand uitleesbare meetinrichtingen ten
behoeve van de verlenging van de periode
waarbinnen netbeheerders een op afstand
uitleesbare meetinrichting voor elektriciteit
ter beschikking stellen.

EZK

Regeerakkoord Rute III

AMvB

Dit besluit strekt tot uitvoering van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998
en de Wet belastingen op milieugrondslag ter uitvoering van de afouw van de
salderingsregeling voor kleinverbruikers. Het besluit zorgt ervoor dat netbeheerders de taak
krijgen binnen een bij dit besluit bepaalde periode kleinverbruikers die nog geen geschikte
meetinrichting hebben, deze opnieuw aan hen aan te bieden.

In MR behandeld

1-1-2023

22

Wijziging Besluit Energieprestatievergoeding
huur

Gebouwde omgeving

BZK

Energieakkoord – klimaatakkoord

AMvB

Herziening van Besluit en Regeling EPV, aanpassing aan de NTA8800 rekenmethodiek, tevens
vereenvoudiging van de voorwaarden en monitoringsvereisten, opdat meer verhuurders
gebruik kunnen maken de energieprestatievergoeding en zo een sluitende businesscase
krijgen voor het hoogwaardig verduurzamen van (sociale) huurwoningen.

Voorbereiding

1-1-2023

23

Wetsvoorstel Wijziging van de
Elektriciteitswet 1998 en de Wet belastingen
op milieugrondslag ter uitvoering van de
afouw van de salderingsregeling voor
kleinverbruikers (35594)

Gebouwde omgeving

EZK

Regeerakkoord Rute III

Wet

Afouw salderingsregeling voor kleinverbruikers die elektriciteit invoeden op het net doordat
zij zelf elektriciteit opwekken met bijvoorbeeld zonnepanelen. In de periode 2023 – 2031
wordt de mogelijkheid achter de meter opgewekte en op het net ingevoedde elektriciteit te
salderen met van het net afgenomen elektriciteit geleidelijk afgebouwd.

In behandeling bij Tweede
Kamer

1-1-2023

24

Aanpassen Subsidieregeling Verduurzaming
en Onderhoud Huurwoningen

Gebouwde omgeving

BZK

Toezegging TK (Kamerstukken II
2020/21. 35 488, nr. 17)

Regeling

Aanpassing van de subsidieregeling om de regeling beter aan te laten sluiten op verhuurders
van monumenten qua verduurzamingsbehoefen.

Voorbereiding

1-2-2023

25

Aanpassingen Subsidieregeling
Energiebesparing Eigen Huis

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord/Urgenda

Regeling

Aanpassen van de subsidieregeling voor VvE’s die energiebesparende maatregelen trefen.
Dit betref o.a. het verlengen van de regeling, het ophogen van het budget en diverse
aanpassingen die de regeling toegankelijker maken.

Voorbereiding

1-1-2023

26

Wetsvoorstel m.b.t. huisvesting in het
funderend onderwijs

Gebouwde omgeving

OCW/BZK

Wet

Wijziging wetgeving m.b.t. huisvesting in het funderend onderwijs (WPO, WVO, WEC) om
knelpunten in de onderwijshuisvesting weg te nemen.

Voorbereiding

1-1-2024

27

Specifeke uitkering regionale
ondersteuningsstructuur Nationaal
Programma Lokale Warmtetransitie

Gebouwde omgeving

BZK

Regeling

Beschikbaar stellen van middelen aan provincies/gemeenten voor lokale warmtetransitie

Voorbereiding

1-1-2023

28

Wet minimum CO2-prijs industrie

Industrie

FIN

Coalitieakkoord Rute IV

Wet

CO2-minimumprijs industrie

Voorbereiding

1-1-2023

29

Belastingplan 2023

Industrie

FIN

Coalitieakkoord Rute IV

Wet

Tariefstructuur energiebelasting en ODE

Voorbereiding

1-1-2023

30

Belastingplan 2024

Industrie

FIN

Coalitieakkoord Rute IV

Wet

Structuuraanpassingen energiebelasting

Voorbereiding

1-1-2025

Industrie

EZK

Coalitieakkoord Rute IV

Uitbreiding energiebesparingsplicht

Voorbereiding

In 2023

31
32

Belastingplan 2023

Industrie

FIN/EZK

Coalitieakkoord Rute IV

Wet

Aanscherpen CO2-hefng voor verhoogde emissiereductiedoelstelling industrie

Voorbereiding

1-1-2023

33

Wijziging van het Besluit activiteiten
leefomgeving (Bal), het Besluit bouwwerken
leefomgeving (Bbl) en de Omgevingsregeling

Industrie

EZK/BZK

Klimaatakkoord

AMvB

O.a. verbreding met CO2-reductie van de verplichting tot nemen
energiebesparingsmaatregelen die zichzelf in vijf jaar of minder terugverdienen. Voor
utiliteitsgebouwen en processen.

Voorbereiding

1-7-2023

34

Wijziging van het Besluit activiteiten
leefomgeving en de Omgevingsregeling

Industrie

EZK/BZK

AMvB

De informatieplicht energiebesparing, zoals opgenomen in artikel 2.15 van het
Activiteitenbesluit milieubeheer en verder uitgewerkt in de Activiteitenregeling milieubeheer,
wordt dmv deze wijzigingen opgenomen in het Bal en de Omgevingsregeling.

Gepubliceerd

1-1-2023

61

Klimaatnota 2022

Nr.

Wetgevingsproduct

Onderwerp

Eerstverantwoordelijk
ministerie

Bron

Type
regeling

Maatregel

Fase

Beoogde inwerking­
treding (1-1-9999
= nog geen planning)

35

Wijziging van de Wet Milieubeheer in
verband met de overgangsperiode bij de
invoering van een mechanisme voor
koolstofcorrectie aan de grens

Industrie

FIN

Fit-for-55 pakket

Wet

Met de Verordening (EU) [#] van het Europees Parlement en de Raad van [#] tot vaststelling
van een mechanisme voor koolstofcorrectie aan de grens (hierna: de verordening) (PbEU [#])
wordt een koolstofefng aan de buitengrens van de Europese Unie over invoer van
bepaalde goederen geïntroduceerd. De overgangsperiode van de verordening treedt naar
verwachting reeds met ingang 1 januari 2023 in werking. De verordening is nog niet
vastgesteld, maar vraagt bij inwerkingtreding nadere operationalisering op twee punten. De
bevoegde autoriteit moet worden aangewezen en de bevoegde autoriteit moet een
sanctionerende bevoegdheid krijgen om het aanleveren van het zogenoemde CBAM-rapport
te kunnen afdwingen.

Voorbereiding

1-1-2023

36

Wijziging van de Mijnbouwregeling

Landbouw en landgebruik

EZK

Regeling

Aanpassen vergunningstelsel geothermie: Wijziging van de Mijnbouwregeling i.v.m.
aanpassing van het vergunningstelsel voor het opsporen en winnen van aardwarmte

Voorbereiding

1-1-2023

37

Wijziging van de Mijnbouwwet ten behoeve
van aardwarmte (35531)

Landbouw en landgebruik

EZK

Wet

Aanpassen vergunningstelsel geothermie: Wijziging van de Mijnbouwwet i.v.m. aanpassing
van het vergunningstelsel voor het opsporen en winnen van aardwarmte.

Eerste Kamer

1-1-2023

38

Wijziging van het Mijnbouwbesluit ten
behoeve van aardwarmte

Landbouw en landgebruik

EZK

AMvB

Aanpassen vergunningstelsel geothermie: Wijziging van het Mijnbouwbesluit i.v.m.
aanpassing van het vergunningstelsel voor het opsporen en winnen van aardwarmte.

Raad van State

1-1-2023

39

Belastingplan 2023

Mobiliteit

FIN

Coalitieakkoord Rute IV

Verhogen vliegticketbelasting

Voorbereiding

1-1-2023

Mobiliteit

FIN/IenW

Coalitieakkoord Rute IV

MRB Plus (Betalen naar Gebruik)

Voorbereiding

1-1-2030

Coalitieakkoord Rute IV

Afouw bpm-vrijstelling bestelauto ondernemer

Voorbereiding

1-1-2024

40
41

Belastingplan 2023

Mobiliteit

FIN

42

Normerende regeling werkgebonden
personenmobiliteit

Mobiliteit

IenW

AMvB

Invulling van de normerende regeling voor werkgerelateerde mobiliteit. Onder
werkgerelateerde mobiliteit wordt verstaan: woon-werkverkeer, zakelijk verkeer en
goederenvervoer. Voor zakelijk verkeer en woon-werkverkeer geldt dat deze regeling van
toepassing is op alle werkgevers (concernniveau) met 100 of meer medewerkers. Voor
goederenvervoer wordt via een eigen traject een aparte norm opgesteld zodat de normen
aansluiten bij de praktijk (zie verderop).

Tweede Kamer

1-1-2023

43

Wetsvoorstel Vrachtwagenhefng

Mobiliteit

IenW / FIN

Wet

Invoering vrachtwagenhefng (VWH): inclusief terugsluis van de neto-opbrengsten naar de
sector voor verduurzaming en innovatie van de vervoerssector2021.

Gepubliceerd

1-1-2026

44

Wetsvoorstel wijziging Wegenverkeerswet
1994

Mobiliteit

IenW

Wet

Als de uitvoeringsagenda in 2025 niet heef geleid tot instellen ZE zones in 30-40 steden,
wordt wetgeving voorbereid om in 2030 zero-emissie zones in te stellen per 2030.

Optioneel

1-1-2030

In werking getreden 2e en 3e kwartaal 2022
Nr.

Wetgevingsproduct

Onderwerp

Eerstverantwoordelijk
ministerie

Bron

Type
regeling

Maatregel

Fase

Beoogde inwerkingtreding (1-1-9999
= nog geen planning)

45

Wijziging Algemene uitvoeringsregeling
SDE++ en Regeling aanwijzing categorieën
duurzame energieproductie en
klimaatransitie 2021

Algemeen klimaat en overig

EZK

Klimaatakkoord

Regeling

De wijzigingen houden verband met de openstelling in oktober 2021 van de subsidiemodule
SDE++ (Regeling aanwijzing categorieën duurzame energieproductie en klimaatransitie
2021, Strct. 2021, 35131). Bij de openstelling van de SDE++ in de Regeling aanwijzing
categorieën duurzame energieproductie en klimaatransitie 2021 worden enkele nieuwe
technieken ter vermindering van broeikasgas gestimuleerd, welke ook wijzigingen in de
Algemene uitvoeringsregeling vereisen.

In werking getreden

1-6-2022 en
26-3-2022

46

Wet implementatie EU-richtlijn
hernieuwbare energie voor garanties van
oorsprong (35814)

Energie

EZK

EU-implementatie

Wet

Implementatie van de richtlijn hernieuwbare energie (RED2). Betref garanties van
oorsprong.

In werking getreden

1-10-2022

47

Wijziging van de Regeling garanties van
oorsprong en certifcaten van oorsprong ter
implementatie van de richtlijn (EU)
2018/2001 inzake hernieuwbare energie
(RED2)

Energie

EZK

EU-implementatie

Regeling

Implementatie van de richtlijn hernieuwbare energie (RED2). Betref garanties van
oorsprong.

In werking getreden

1-10-2022

62

Klimaatnota 2022

Nr.

Wetgevingsproduct

Onderwerp

Eerstverantwoordelijk
ministerie

Bron

Type
regeling

Maatregel

Fase

Beoogde inwerkingtreding (1-1-9999
= nog geen planning)

48

Besluit emissie van broeikasgas bij
elektriciteits-opwekking

Energie

EZK

Klimaatakkoord

AMvB

Besluit strekt tot uitvoering van de Wet minimum CO2-prijs elektriciteitsopwekking en geef
aanvullende regels t.a.v. o.a. het elektriciteitsmonitoringsplan/verifcatie
elektriciteitsemissieverslag.

In werking getreden

4-6-2022

49

Subsidiemodule Indirecte emissiekosten ETS
(titel 4.4)

Energie

EZK

Regeling

De regeling compenseert energie-intensieve bedrijven uit enkele specifeke sectoren voor de
ETS-kosten die zij indirect betalen via hun energierekening. Deze bedrijven zijn actief op een
mondiale markt waar zich ook (non-EU) concurrenten begeven waarvan de
energieleveranciers geen emissiebeprijzing kennen en doorberekenen. Doel is weglek van
CO₂-uitstoot en werkgelegenheid te voorkomen.

In werking getreden

31-8-2022

50

Regeling specifeke uitkering
ontzorgingsprogramma maatschappelijk
vastgoed tweede tranche

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord/urgenda

Regeling

Beschikbaar stellen middelen aan provincies voor ontzorgingsprogramma’s voor eigenaren
van maatschappelijk vastgoed, bieden van begeleiding tot het moment van aanbesteding
omtrent maatregelen om te verduurzamen

In werking getreden

1-10-2022

51

Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk
vastgoed

Gebouwde omgeving

BZK

Klimaatakkoord/urgenda

Regeling

Beschikbaar stellen middelen aan eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed om hun
gebouwen versneld te verduurzamen/renoveren opdat de CO2 uitstoot gereduceerd wordt.

In werking getreden

1-10-2022

52

Regeling Aanschafsubsidie Zero Emissie
Trucks

Mobiliteit

IenW

Regeling

De regeling vergoedt een deel van de meerkosten van een emissieloze vrachtwagen (klasse
N2 en N3) t.o.v. een dieselvrachtwagen.

In werking getreden

9-5-2022

53

Subsidieregeling Schoon en Emissieloos
Bouwmaterieel

Mobiliteit

IenW

Regeling

Door deze regeling kunnen subsidies worden verstrekt voor 1. de aanschaf van een
emissieloze bouwmachine; 2. de elektrifcatie van een bestaande bouwmachine of de
toepassing van een nabehandelingssysteem en 3. het ontwikkelen van nieuwe emissieloze
bouwmachines en de benodigde tank- en laadoplossingen.

In werking getreden

9-5-2022

63

Dit is een uitgave van:
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Postbus 20401 | 2500 ek Den Haag
t 070 379 8911
november 2022