2020D38021

Lijst van vragen
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de Onderzoeken in het kader
van de Rijkscoördinatieregeling voor de radar in Herwijnen (Kamerstuk
31 936, nr. 718).
De voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
De griffier van de commissie,
Mittendorff

nds-tk-2020D38021

1

Nr.

Vraag

1

Deelt u de opvatting van professor Vandenbosch dat de hoogte
van de antennes van de radar boven de grond in grote mate
mee zal bepalen wat het profiel is van de exposure op de
begane grond is?
Deelt u de opvatting van professor Vandenbosch dat het
aanbeveling verdient om te onderzoeken of de mogelijkheid
bestaat om voor huizen die het dichtste bij de radar staan te
kijken of een zogenaamde «afscherming» aangebracht kan
worden, zodat binnen de huizen zelf de blootstelling drastisch
omlaag kan gaan? Zijn dit soort oplossingen mogelijk en
effectief?
Hoe beoordeelt u het op 2 september jl. verschenen advies van
de Gezondheidsraad over 5G en gezondheid1, waarin de
commissie stelt: «Omdat niet uitgesloten kan worden dat ook
blootstelling onder de nieuwste ICNIRP-normen de potentie
heeft de gezondheid te schaden, adviseert de commissie om
voorzorg toe te passen en blootstellingen zo laag als redelijkerwijs mogelijk te houden.»
In hoeverre wordt aan dit advies invulling gegeven bij de
voorgenomen plaatsing van de SMART-L-radar in Herwijnen?
Ligt het niet in de rede om, mede op basis van dit advies, te
kiezen voor een andere locatie?
Klopt het dat er al een tweede locatie is waar een SMART-L radar
staat, namelijk in Hengelo, bij Thales? Is het mogelijk om
afspraken te maken met Thales, zodat er meer tijd is om een
andere locatie dan Herwijnen goed voor te bereiden? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, bent u daartoe bereid?
Deelt u de opvatting van professor Vandenbosch dat het niet zo
is dat het voldoen aan de ICNIRP normen automatisch betekent
dat er geen enkel mogelijk gezondheidseffect is, vooral op lange
termijn (40, 50, 60 jaar)? Erkent u dat Herwijnen al sinds 1971
langdurig straling heeft gehad met twee radars die daar stonden
te stralen en dat de gezondheidsrisico’s met de plaatsing van de
SMART-L radar nog verder toenemen, juist in het licht van de
lange termijn blootstelling?
Klopt het dat In de buurt van de locatie Broekgraaf 1 in Herwijnen, waar de SMART-L radar geplaatst moet gaan worden,
windmolens staan met een tiphoogte van 208 meter en dat de
SMART-L-radar hier kennelijk goed kan functioneren? Waarom
zou het windmolenpark in Flevoland er dan niet kunnen komen,
op 21 kilometer van de radar in Nieuw Milligen, als die wat
langer zou moeten blijven functioneren?
Klopt het dat er in de oude radars in Herwijnen gewerkt werd
met Tritium en Prometium-147? Wordt er in de nieuwe SMART-L
radar ook gewerkt met radioactieve stoffen?
Zijn de berekeningen van de radardekking in het locatieonderzoek in Nieuw Milligen gedaan op basis van de specificaties van
de (huidige) MRP radar? Zo nee, waarop zijn ze dan gebaseerd?
Kan de radar wel voldoen aan de wijziging van de ICNIRP-norm
die in maart 2020 is vastgesteld? Hoe gaat de nieuwe ICNIRP
norm om met de gemiddelde stralingsniveaus en de
piekniveaus?
Waarom durft Defensie enerzijds wel af te wijken van de
minimale richtafstand van 1.500 meter (volgens VNG indeling
milieuklasse 6), maar durft Defensie anderzijds NIET uit te
sluiten dat de radar negatieve gezondheidseffecten heeft2?

2

3

4

5

6

7

8

9

10

2

Nr.

Vraag

11

Kunt u een TNO Perseus onderzoek naar de Kamer sturen dat
gedaan is naar de 11 Windmolens van 208 meter hoog, in
windpark Deil, op 4,5 km afstand van de te plaatsen radar in
Herwijnen?
Wat zijn de gevolgen van een mogelijk uitstel van de radarplaatsing voor de windprojecten in Flevoland?
Wanneer zouden de windprojecten in Flevoland uiterlijk
duidelijkheid moeten hebben?
Wat is uw schatting van de vertraging indien toch zou worden
besloten een alternatieve locatie voor de radar te zoeken? Zou
dit betekenen dat de huidige radar in Nieuw-Milligen gedurende
die vertraging operationeel blijft?
Is een significante reductie van de blootstelling aan straling voor
bewoners van Herwijnen te realiseren door het slim afstellen
van de radar? Zo ja, hoeveel blootstelling is hiermee te
voorkomen?
Klopt het dat de ICNIRP-richtlijnen al sinds de invoering in 1998
ter discussie staan omdat ze, evenals die uit 2020, alleen
rekening houden met de schadelijkheid van thermische effecten
waarbij in 6 of 30 minuten een temperatuurverhoging in ons
lichaam optreedt van 10 graden celcius? Klopt het dat in
duizenden publicaties van onafhankelijke onderzoekers
niet-thermische biologische effecten overtuigend aangetoond
zijn bij RF EMV belastingen ver onder de ICNIRP richtlijnen,
waarbij een aantal
van die effecten schadelijk zijn voor de gezondheid, zoals de
vorming van vrije radicalen, stresshormonen, enkele en dubbele
breuken in DNA, micronuclei en tevens het optreden van
oxidatieve stress en neurologische effecten?
Hoe beoordeelt u het al in 1975 op verzoek van de regering
uitgebrachte advies van de Nederlandse Gezondheidsraad3 over
de gevaren van microgolfstraling: «Niet-thermische effecten»,
beschreven bij «lage» intensiteiten, zijn o.a. biologische
veranderingen in membraanpermeabiliteit, macromoleculaire
veranderingen, gewijzigde elektrische eigenschappen in
zenuwcellen, zenuwvezels en spiervezels. Deze biologische
veranderingen kunnen resulteren in activering van enzymen,
beïnvloeding van celdelingscyclus, chromosoomafwijkingen,
veranderingen in de samenstelling van het bloed, vegetatieveasthenische syndromen, afwijkingen van het elektroencephalogram, angiodystonie als gevolg van storingen van de
hersenstam, diencephale syndromen, geleidingsstoornissen in
het perifere zenuwstelsel en andere effecten.»? Klopt het dat er
sindsdien duizenden publicaties zijn verschenen over de
niet-thermische biologische effecten veroorzaakt door lageintensiteit RF EMV (microgolven)? Bent u bereid de nietthermische biologische effecten van de radar te laten onderzoeken? Zo nee, waarom niet?
Er wordt gesproken over de realisatie van windmolenparken in
Flevoland dat geen uitstel kan verdragen en dat daardoor de
huidige radar in Nieuw Milligen zo snel mogelijk moet worden
vervangen. Hoe verklaart u dat er al begonnen gaat worden aan
het bouwen van windmolenparken in Flevoland? Heeft u een
definitieve verklaring van geen bezwaar afgegeven? Op welke
berekeningen is deze dan gebaseerd?4

12
13
14

15

16

17

18

3

Nr.

Vraag

19

Wat vindt u ervan dat de spierziekte ALS in Herwijnen vier keer
zoveel is vastgesteld als in Nederland verwacht zou mogen
worden, in het licht van veertig jaar (!) radarstraling aldaar?
Waarom wilt u hier nog eens tientallen jaren extra straling aan
toevoegen, terwijl u niet kan garanderen dat er geen gezondheidsschade optreedt? Waarom hanteert u het voorzorgsbeginsel niet?
Hoe beoordeelt u het door de Gezondheidsraad genoemde
Luna-onderzoek, een epidemiologische studie in Frankrijk, die
een verband toont tussen hoog frequente straling en het vaker
voorkomen van de spierziekte ALS in relatie tot het vier maal
vaker voorkomen van ALS in Herwijnen, na veertig jaar
straling5? Bent u bereid het voorzorgsbeginsel te hanteren? Zo
nee, waarom niet?
Bent u bereid de werkzaamheden aan de bouw van de SMART-Lradar op te schorten totdat 100% duidelijk is dat het verontrustend hoge aantal ALS patiënten niet veroorzaakt wordt dat
straling?
Hoe beoordeelt u de bewering van de Gezondheidsraad dat
gezondheidsschade niet is uit te sluiten bij blootstelling onder
de ICNIRP richtlijnen, reden waarom de commissie aanbeveelt
om, in afwachting van de resultaten van nader onderzoek, naast
de nieuwe ICNIRP-richtlijnen het ALARA-principe toe te passen
(As Low As Reasonably Achievable), hetgeen betekent dat de
blootstelling van de algemene bevolking en werknemers niet
onnodig hoog moet zijn, ook als deze onder de limieten blijft,
zolang dat redelijkerwijs haalbaar is? Op welke wijze bent u
bereid hieraan invulling te geven?6
Is het juist dat in de oude radars in Herwijnen de radioactieve
stoffen Tritium en Prometium-147 zijn gebruikt? Is het juist dat in
de SMART-L-radar ook radioactieve stoffen worden of zijn
verwerkt? Zo ja, welke en hoeveel?
Zijn de berekeningen van de radardekking zoals in het locatieonderzoek in Nieuw Milligen gedaan op basis van de specificaties
van de (huidige) MRP-radar? Zo nee, waarop zijn ze dan
gebaseerd?
Heeft de SMART-L-radar, als deze in Nieuw Milligen wordt
geplaatst, meer of minder last van de geplande windmolens in
Flevoland op 21km (en verder), dan wanneer hij geplaatst zou
worden in Herwijnen, waar een windmolenpark op 4,5 km
afstand al in werking is? Kunt u toelichten waarom de locatie
Herwijnen om deze reden urgent is?
Bent u bekend met het onderzoek naar de schadelijke effecten
van de radar in Potenza Picena in Italie? Waarom is dit onderzoek niet meegenomen in de TNO-rapportage?
In het AD van maandag 7 september jl, geeft luitenant-kolonel
Houben aan dat de SMART-L-radar de helft kleiner is dan de
oude MPR-radar in Wier en Nieuw Milligen. Geldt dat ook voor
het vermogen? Hoe is de verhouding in vermogen tussen de
oude en nieuwe radar?
Waarom heeft Defensie geen bezwaar tegen windmolens van
208m hoogte op 4,5 km afstand, maar wel een bezwaar
ingediend tegen een bliksemafleider van 40 meter op 2km
afstand, die 5 meter lager moest worden?
Wat gebeurt er met de hoogte van de stralingsniveaus van de
nieuwe SMART-L radar als de radar op grotere hoogte wordt
geplaatst, zodat de radar «over de hoofden heen kijkt»?

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

4

Nr.

Vraag

30

Hoe beoordeelt u de aanbeveling van het Fraunhofer Instituut,
dat het TNO onderzoek van januari 2020 heeft gecontroleerd, om
nader onderzoek te doen op openbare plaatsen dichter bij de
radar, namelijk het kruispunt Broekgraaf en Nieuwe Steeg op
200 meter afstand, waar veel kinderen naar school fietsen, en op
de Broekgraaf zelf tot voor de radar (50 meter)? Bent u daartoe
bereid?
Is het technisch mogelijk bij de SMART-L radar om een 0-golf in
de straling in te stellen op het dorp Herwijnen waardoor de
straling veel kleiner is in deze specifieke zone?
Zijn er scenario’s uitgedacht waarbij de dichtstbijzijnde
woonunits voorzien worden van afschermingen?
Wat is de reden dat Defensie niet heeft gekozen voor de
Belgische aanpak rondom radardekking, namelijk een netwerk
van in het Belgische geval 13 LARCE-radars met een laag
vermogen, die zonder problemen dichtbij bewoning kunnen
worden geplaatst en net zo geavanceerd zijn als de normen
vereisen en tegelijkertijd voldoen aan de veel strengere
stralingsnomen die in België gelden? Kunt u uw antwoord
toelichten?
Is het juist dat binnen een straal van 500 meter bij straling op
piekniveau de limiet wordt overschreden tot 108V/m (op 450
meter afstand)? Waarom wilt u de radar dan toch binnen 1.500
meter afstand van bewoning plaatsen? Kunt u dat toelichten?
Bent u bereid, in navolging van het Franse onderzoek (Luna
2019), dat een verband legt tussen hoog frequente straling en
het vaker voorkomen van ALS, om meer wetenschappelijk
onderzoek ter zake te laten doen en de hypotheses verder te
onderzoeken of hoog frequente straling een verklaring kan zijn
voor het ontstaan van de ziekte ALS? Zo nee, waarom niet?
Wat wordt de maximale stralingsbelasting bij de kruising
Broekgraaf en Nieuwe Steeg op 200 meter afstand? Kunnen
kinderen hier op elkaar wachten op weg naar school en zonder
gevaar langere tijd stilstaan? Wat wordt de maximale stralingsbelasting op de Broekgraaf 1 op de weg en de omringende
weilanden?
Kunt u bevestigen dat de optelsom van alle stralingsbronnen in
Herwijnen niet voldoet aan de strengste blootstellingslimiet van
28 V/m? Zo nee, hoe is uw berekening? Zo ja, wat zijn de
gevolgen voor u hiervan?
Op welke manier heeft TNO de 5G straling bepaald op 3V/m?
Bent u bekend met het onderzoek naar de schadelijke effecten
van de radar in Potenza Picena in Italië, waarin een verhoogde
kans op kanker, hartziekten en vruchtbaarheidsproblemen wordt
genoemd7? Waarom is dit onderzoek niet meegenomen door
TNO? Bent u bereid dit onderzoek grondig te bestuderen en van
een reactie richting de Kamer te voorzien?
Is het juist te concluderen uit uw antwoorden op de vragen 24,
26, 53 en 60, dat het Minimale vermogen (Emin) GROTER is dan
het Maximale Vermogen (Emax)? Zo nee, wat is dan de
conclusie?
Hoe vaak zendt de SMART-L-radar op piekvermogen uit? En de
KNMI-radar? Hoe vaak zal dit samenvallen? Hoe kunnen
berekeningen onafhankelijk worden gecontroleerd?
Wat is of was het communicatiebeleid van Defensie om de
bevolking van Wier de plaatsing van de nieuwe SMART-L uit te
leggen? Kunt u dat beleid delen met de Kamer?

31

32
33

34

35

36

37

38
39

40

41

42

5

Nr.

Vraag

43

Kunt u toelichten waarom negatieve gezondheidseffecten na het
optreden van electroporatie, het poreus worden van celwanden,
wel wordt genoemd in het TNO-rapport, maar dat er tegelijkertijd gesteld wordt dat geen onderzoeken bekend zijn? Zijn die
onderzoeken er wel of niet? Zo ja, kunt u deze aan de Kamer
sturen?
Kan Defensie alsnog een plattegrond maken met stralingsniveaus op 50m, 100m en zo concentrisch oplopend naar 1.500
meter? En waarom is dit verzoek niet eerder ingewilligd?
Is het juist dat de SMART-L-radar is uitgerust met een lasersysteem om laag naderende objecten uit de lucht te halen? Zo ja
waarom en welk systeem is het? Kunt u dat toelichten?
Is het juist dat alle reserveonderdelen van de oude radar in Wier
en van afgebroken radarstations in België en Frankrijk naar
Nieuw Milligen gebracht zijn? Zo ja, waarom? Zo nee, wat zijn
dan de feiten?
Heeft u overwogen om de radarpost in Herwijnen hoger te
plaatsen dan de thans voorgenomen hoogte? Zo nee, waarom
niet? Kunt u uw antwoord toelichten?
Klopt het dat uit berekeningen blijkt dat als de SMART-L radar op
een toren van 90 meter hoog wordt geplaatst in Nieuw Milligen,
deze geen last heeft van de hoogste heuvel aan de oostelijke
veluwezijde, laat staan van de Utrechtse Heuvelrug? Waarom is
dat nooit verder onderzocht? Bent u daartoe alsnog bereid?
Klopt het dat de locatie Gilze-Rijen is afgewezen op basis van
een onderzoeksrapport uit 2012, met als argument in 2020 dat
de noordelijke Randstad (Amsterdam) niet wordt afgedekt op
1.000 voet, terwijl de radardekking wel goed zou zijn? Klopt het
dat een antennehoogte tussen 40 en 50 meter een goede
dekking op zou leveren, ook richting de noordelijke Randstad en
dus een echt geschikte alternatieve locatie zou opleveren, op
een acceptabele hoogte én gelegen op een militair terrein? Bent
u bereid dit alternatief zo snel mogelijk te onderzoeken? Zo nee,
waarom niet?
Hoe worden de openbaar toegankelijke gebieden op 200 meter
en minder van de radar beschermd van radarstraling? Kunt u uw
antwoord toelichten?
Kunt u aangeven in welke mate de prevalentie van ALS onder
inwoners van de gemeente Herwijnen statistisch significant
hoger is dan landelijk?
Kunt u aangeven in welke mate de te verwachten stralingsblootstelling voor omwonenden bij de SMART-L radar zich verhoudt
tot de stralingsblootstelling van het dagelijks gebruik van een
mobiele telefoon?
Welke beperkingen bedoelt producent Thales in geval van
«beperkingen gerelateerd aan de zendvergunning»? Hoe wordt
uitgesloten dat de straalbundel teveel naar beneden, dat wil
zeggen op de grond waar mens en dier zijn of kunnen passeren,
staat gericht en daar de straling hoger is?
Wat wordt de maximale stralingsbelasting bij de kruising
Broekgraaf en Nieuwe Steeg op 200 meter afstand? Mogen
kinderen hier op elkaar wachten en dus langere tijd stilstaan
zonder gevaar? Wat wordt de maximale stralingsbelasting op de
Broekgraaf 1 op de weg en de omringende weilanden?

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

6

Nr.

Vraag

55

Deelt u de conclusie dat Herwijnen niet incidenteel wordt
blootgesteld aan de overschrijdingen van de ICNIRPlimietwaarde, maar juist continu wordt blootgesteld aan
pulse-pieken die boven de blootstellingslimieten van 28–61 V/m
liggen? Kunt u uw antwoord toelichten?
Stelt u in absolute zin dat blootstelling aan straling binnen de
ICNIRP 2020-norm voor elk individueel geval vrij is van
gezondheidsrisico’s?
Hoe valt de maximale veldsterkte van de KNMI Radar van
0.06V/m te rijmen met het RIVM rapport uit 2004 waarin wordt
gesproken over gemiddelde waarden van 80V/m op 1km afstand
op 2 meter hoogte? Is de KNMI radar wel serieus meegenomen
in alle berekeningen?
Hoe vaak worden er per dag, per week, per maand, per jaar
pieken boven de blootstellingslimieten bereikt? Indien dit
regelmatig voorkomt in plaats van incidenteel, kunt u bevestigen
dat Herwijnen vaker dan incidenteel wordt blootgesteld aan deze
hoge piekblootstelling? Kunt u uw antwoord toelichten?
Wordt de update van het TNO-onderzoek van augustus 2020 ook
nog gevalideerd door het Fraunhofer instituut? Zo nee, waarom
niet?
Hoe vaak zend de SMART-L radar op piekvermogen uit? En de
KNMI Radar? En hoe vaak zal dit samenvallen?
Waarom heeft u vanuit aandacht voor de gezondheid voor de
omgeving nooit overwogen of uw overwegingen gedeeld om
radarposten hoger te plaatsen?
Klopt het dat Defensie gesteld heeft dat de oude radar elk
moment kapot kan gaan en dat er geen reserveonderdelen meer
zijn? Hoe valt dit te rijmen met eerdere berichten dat alle
reserveonderdelen van Wier en van afgebroken radarstations in
België en Frankrijk allemaal naar Nieuw Milligen gebracht zijn?
Waarom heeft u voor het doen van veldsterkte metingen op de
buitenlocaties geen geaccrediteerd bureau in de arm genomen?
Klopt het dat TNO heeft bevestigd dat zij niet geaccrediteerd was
op dit onderdeel van veldsterkte metingen?
Klopt het dat, in tegenstelling tot Wier, zich bij de locatie
Herwijnen binnen de toegestane uitzendzones van 300 meter
volgens opgave van Thales wel openbaar toegankelijke
gebieden bevinden? Hoe worden deze openbaar toegankelijke
gebieden op zelfs 200 meter en minder van de radar beschermd
van radarstraling, terwijl bovendien de KNMI radar zich hier ook
dicht in de buurt bevindt?
Bent u bereid onderzoek te laten doen, conform dat van het
recente Italiaanse onderzoek van onderzoeker professor
Fiorenzo Marinelli van de universiteit van Bologna over de
negatieve gezondheidseffecten van een militaire radar nabij de
Italiaanse plaats Potenza Picena, en nu door Nederlandse
onafhankelijke wetenschappers? Kunt u uw antwoord
toelichten?
Hoe wordt de radar beveiligd tegen vijandige drones? Kan er in
de toekomst gebruik worden gemaakt van op de radar
geplaatste wapensystemen?
Bij wie kunnen bewoners van Herwijnen een claim indienen als
gevolg van het dalen van prijzen op de woningmarkt in het dorp
Herwijnen, indien het proces toch voortgang krijgt?
Is de aanwezige infrastructuur (stroom en netwerk, kabelverbindingen) op Broekgraaf 1 medebepalend geweest in de keuze
voor locatie Herwijnen? Zo ja, op welke wijze?

56

57

58

59

60
61

62

63

64

65

66

67

68

7

Nr.

Vraag

69

Kunt u bevestigen dat de aanwezige KNMI-radar op Broekgraaf 2
en de verbinding met de plaats van de voorgenomen radar – ze
waren in het verleden met elkaar verbonden – medebepalend
geweest in de keuze voor locatie Herwijnen? Zo nee, waarom
niet?
Waarom is een antennehoogte van slechts 25 meter hoogte
aangehouden in het onderzoek naar een alternatieve locatie?
Waarom is er geen hogere antennelocatie onderzocht?
Is het juist te concluderen dat vliegbasis GIlze-RIjen voldoet aan
uw voorwaarden van een goede dekking indien de antennehoogte van de radar op zo’n 50 meter wordt gebracht? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, is Gilze-Rijen daarmee een geschikt
alternatief? Kunt u dat toelichten?
Klopt het dat de stralingsblootstelling voor omwonenden lager
is indien de radar hoger wordt geplaatst? Zo ja, zijn er mogelijkheden de radar hoger te plaatsen dan u nu van plan bent?
Hoe beoordeelt u de bevindingen in het TNO-rapport van januari
2020: «Opgemerkt moet worden dat in de ICNIRP-richtlijn een
middelingstijd van 6 minuten wordt voorgeschreven voor het
vaststellen van de tijdgemiddelde blootstelling. Een incidentele,
en kortdurende, overschrijding van de ICNIRP-limietwaarde zal
derhalve niet vaak tot een overschrijding van de tijdgemiddelde
ICNIRP- limietwaarde leiden.» (blz. 16) en: «Tevens wordt
opgemerkt dat voor de piekwaarden van de elektrische
veldsterkte de ICNIRP- richtlijn limietwaarden stelt (linker kolom,
twee onderdeel op blz. 513)»? Klopt het dat hoogfrequente pulse
straling tot honderden pulsen per seconde geeft, welke allen
kunnen worden gezien als korte pieken die boven de tijdsgemiddelde norm uitkomen? In hoeverre wordt Herwijnen niet
incidenteel blootgesteld aan deze overschrijdingen van de
ICNIRP-limietwaarde, maar gaat dit juist 24 uur per dag, 7 dagen
in de week en 365 dagen per jaar door met pulse pieken die
boven de blootstellingslimieten van 28–61 V/m liggen? Hoe vaak
worden er per dag, per week, per maand, per jaar pieken boven
de blootstellingslimieten bereikt? Indien dit regelmatig voorkomt
in plaats van niet incidenteel, kunt u bevestigen dat Herwijnen
vaker dan incidenteel wordt blootgesteld aan deze hoge
piekblootstelling?
Herinnert u zich het Belgisch onderzoek uit 2008 dat aantoont
dat militairen die hebben gewerkt op bases met een HAWKradarsysteem vaker overlijden aan bepaalde vormen van kanker
(vergeleken met andere militairen), namelijk bloed-, lymfeklieren beenmergkanker (leukemie)8? Herinnert u zich tevens de
weigering van Defensie om een soortgelijk onderzoek in
Nederland te doen? Waarom gaat u Herwijnen blootstellen aan
mogelijk vergelijkbare risico’s? Tot welk extra onderzoek bent u
bereid om de onrust onder de inwoners weg te nemen?
Hoe groot wordt de planschade in Herwijnen als de SMART-L
radar geplaatst wordt? Hoe groot wordt de waardedaling van
woningen? Hoe groot wordt de schade voor de lokale
economie? Bent u bereid hiernaar onderzoek te doen? Wie
vergoedt deze schade?

70

71

72

73

74

75

8

Nr.

Vraag

76

Deelt u de opvatting van professor Vandenbosch dat hoe hoger
een radar staat, des te lager de stralingsbelasting zal zijn van de
radar? Waarom is een antenne hoogte van slechts 25 meter
hoogte aangehouden in het alternatieve locatie onderzoek?
Waarom is er geen hogere antenne locatie onderzocht? Deelt u
de opvatting dat dit twee voordelen heeft: een lagere stralingsbelasting en een groter bereik ook op lage zoekhoogte,
waardoor met een (iets) hogere antennehoogte meerdere
geschikte alternatieve locaties (militaire terreinen zoals bijv.
Gilze-Rijen) in beeld komen?
Is de aanwezige infrastructuur (stroom en netwerk/ kabelverbindingen) op Broekgraaf 1 medebepalend geweest in de keuze
voor locatie Herwijnen?
Is de aanwezige KNMI radar op Broekgraaf 2 en de verbinding
(ze waren in het verleden met elkaar verbonden) daarmee
medebepalend geweest in de keuze voor locatie Herwijnen?
Klopt het dat hoe hoger een radar staat, des te lager de
stralingsbelasting zal zijn van de radar? Waarom is een
antennehoogte van slechts 25 meter hoogte aangehouden in het
alternatieve locatie onderzoek? Waarom is er geen hogere
antenne locatie onderzocht? Klopt het dat de radar dan ook,
behalve een lagere stralingsbelasting, een groter bereik heeft op
lage zoekhoogte? Komen er, als een hogere plaatsing van de
radar in beschouwing wordt genomen, meerdere geschikte
alternatieve locaties in beeld, zoals militaire terreinen zoals bijv.
Gilze-Rijen?
Nu er geconstateerd is dat de ziekte ALS wel vier maal zoveel
voorkomt rondom Herwijnen, is dit aanleiding voor nader
onderzoek naar de oorzaken hiervan, ook met het doel een
onevenredig hoog aantal gevallen in de toekomst in deze regio
te voorkomen?
Gaat u nader onderzoek doen op openbare plaatsen dichter bij
de radar, zoals het kruispunt Broekgraaf en Nieuwe Steeg op 200
meter afstand waar veel kinderen fietsen naar school en op de
Broekgraaf zelf tot voor de radar (50 meter), zoals het Fraunhofer
Instituut adviseert?
Wordt er in de nieuwe SMART-L radar gewerkt met radioactieve
stoffen?
Bent u bekend met het onderzoek naar de schadelijke effecten
van de radar in Potenza Picena in Italië, waarbij een verhoogde
kans op kanker, hartziekten en vruchtbaarheidsproblemen
worden genoemd? Waarom is dit onderzoek niet meegenomen
in de TNO rapportage, evenals andere dergelijke onderzoeken?
Kan Defensie een plattegrond maken met stralingsniveaus op
50m, 100m en zo concentrisch oplopend naar 1.500 meter? Zo
nee, waarom niet?
Klopt het dat uit berekeningen blijkt dat de SMART-L radar als
deze op een toren van 90 meter hoog wordt geplaatst, deze geen
last heeft van de hoogste heuvel aan de oostelijke Veluwezijde,
laat staan van de Utrechtse Heuvelrug? Zijn er op hetzelfde
terrein in Nieuw Milligen – waarvoor geen RCR nodig is – hoger
gelegen locaties beschikbaar of is het mogelijk die hoogte te
bereiken met een hogere toren? Hoe is deze optie onderzocht?
Klopt het dat een antennehoogte tussen 40 en 50 meter op Gilze
Rijen een goede dekking en daarmee een geschikte alternatieve
locatie oplevert, waarvoor geen RCR nodig is? Gaat de Staatssecretaris verder onderzoek doen naar deze alternatieve locatie?

77

78

79

80

81

82
83

84

85

86

9

Nr.

Vraag

87

Hoe denkt u over de Belgische aanpak met een netwerk van
meer, maar minder vermogende radars die minder stralingsrisico voor de bevolking opleveren?
Klopt het dat het rapport van het Fraunhofer instituut aangeeft
dat op de kruising met de doorgaande weg naar Leerdam, op
200m afstand van de beoogde radar locatie en op geringe
afstand van de KNMI radar, een stralingsniveau kan optreden dat
dermate hoog is dat dit kan leiden tot onveilige situaties? Wat
gaat u hieraan doen, op een kruispunt waar kinderen fietsen die
van en naar school gaan?
Waarom wil Defensie de SMART-L Radar binnen 1.500 meter
afstand van bewoning plaatsen, terwijl binnen deze 1.500 meter,
de afstandsnorm behorend bij milieuklasse 6, op piekniveau de
limiet van deze radar wordt overschreden tot 108V/m (op 450
meter afstand)?
Klopt het dat de SMART-L radar ook gemiddeld (niet alleen op
piekniveau) over de limiet heengaat met 28.93 V/m? Moet de
limiet van 28 V/m niet gerespecteerd worden?
Op welke manier heeft TNO de 5G straling bepaald op 3V/m? Is
dit een correcte en realistische aanname volgens wetenschappelijke inzichten?
Klopt het dat de Utrechtse heuvelrug met een afstand van 60km
van Nieuw Milligen zich onder de kromming van de aarde
bevindt? Waarom zouden deze heuvels dan een probleem zijn in
het geval voor de optie Nieuw Milligen gekozen wordt?
Hoe is de bevolking in Wier voorgelicht over de plaatsing van de
nieuwe SMART-L Radar?
Klopt het dat reserveonderdelen van Wier en van afgebroken
radarstations in België en Frankrijk naar Nieuw Milligen
gebracht zijn?
Is er vanuit aandacht voor de gezondheid voor de omgeving
nooit overwogen om radarposten hoger te plaatsen? Zo nee,
waarom niet?
Klopt het dat TNO niet geaccrediteerd was op het onderdeel van
veldsterkte metingen in het buitengebied? Zo ja, had dit door u
gemeld moeten worden?
Hoe worden in Herwijnen, waar ook de KNMI-radar is, openbaar
toegankelijke gebieden op 200 meter en minder van de SMART-L
Radar beschermd van radarstraling? Klopt het dat er in Wier niet
tot zo dicht bij de radar openbaar toegankelijke locaties zijn?
Heeft Defensie een «plan B» voor het geval de Raad van State de
plannen voor het plaatsen van de radar in Herwijnen afschiet?
Zo nee, bent u bereid aan «contingency planning» te doen? Zo
nee, waarom niet?
Hoe vaak worden er per dag, per week, per maand, per jaar
pieken boven de blootstellingslimieten bereikt? Indien dit
regelmatige voorkomt in plaats van niet incidenteel, kunt u
bevestigen dat Herwijnen vaker dan incidenteel wordt blootgesteld aan deze hoge piekblootstelling?
Bent u bereid het recente Italiaanse onderzoek van onderzoeker
prof. Fiorenzo Marinelli van de universiteit van Bologna naar de
negatieve gezondheidseffecten van een militaire radar nabij de
Italiaanse plaats Potenza Picena door Nederlandse onafhankelijke wetenschappers (niet alleen TNO) willen laten bestuderen
en daaruit conclusies te laten trekken voor locaties in
Nederland?

88

89

90

91

92

93
94

95

96

97

98

99

100

10

Nr.

Vraag

101

Deelt u de opvatting van professor Vandenbosch, dat het niet zo
is dat het voldoen aan de ICNIRP normen automatisch betekent
dat er geen enkel mogelijk gezondheidseffect is, vooral op lange
termijn (40, 50, 60 jaar), en dat de ICNIRP limieten niet «onaantastbaar en definitief» zijn, hetgeen geïllustreerd wordt door het
feit dat sommige landen en zelfs steden, zoals in het TNOrapport zelf aangegeven, strengere limieten hanteren, bijvoorbeeld België? Klopt het dat uit figuren 13 en 14 van het
TNO-rapport blijkt dat plaatsing van de SMART-L-radar in veel
landen niet eens zou kunnen?
Klopt het dat de antennes van de SMART-L-radar op een hoogte
van 24 m komen (TNO-rapport 3, p. 8)? Deelt u de opvatting van
professor Vandenbosch dat het uiterst interessant is om te
simuleren hoe de exposure zou veranderen als de antennes op
een grotere hoogte zouden geplaatst worden? Klopt het dat de
«gerichte bundel» van de radar dan nog meer «over de hoofden
heen zal kijken», zodat de blootstelling wel eens behoorlijk naar
omlaag zou kunnen gaan? Klopt het dat dit de werking niet
compromitteert? Deel u de opvatting dat dit een zeer goede
implementatie zou kunnen zijn van het ALATA principe (As Low
As Technically Achievable), tegen aanvaardbare meerkosten?
Wat houdt het voorzorgsprincipe van een veiligheidsfactor van
50 (zie TNO rapport) nog in als met de pieken de norm uit dit
principe met een factor 32 (wortel 1000) mag worden
overschreden?
Hoe beoordeelt u de opmerkingen van het Fraunhofer Instituut,
dat het TNO onderzoek van januari 2020 heeft gecontroleerd, dat
de ICNIRP geen rekening houdt met interferentie effecten voor
elektronisch gevoelige apparatuur en medische devices als
pacemakers, defibrilators etc.? Kan TNO dit alsnog onderzoeken?
Klopt het dat het Fraunhofer instituut de update van het TNO
onderzoek, waarin ook de complexe ICNIRP 2020 is meegenomen, niet heeft kunnen valideren? Zo nee, waarom is dat niet
gelijk meegenomen? Bent u bereid het TNO onderzoek van
augustus 2020 door Fraunhofer te laten valideren?
Wat houdt het voorzorgsprincipe van een veiligheidsfactor van
50 (zie TNO rapport) nog in als je met de pieken de norm uit dit
principe met een factor 32 (wortel 1000) mag overschrijden?
Heeft u kennis genomen van de kritiek van professor Vandenbosch ter zake? Waarop is deze factor 50 gebaseerd? Waarom is
dit niet 100, of 1000? En waarom wordt niet gekozen voor een
bepaalde vorm van het ALARA principe, namelijk het ALATA
principe: As Low As Technically Achievable?
Klopt het dat de SMART-L radar gemiddeld, dus niet alleen op
piekniveau, over de door TNO aangehouden limiet van 28 V/m
heengaat met 28.93 V/m? Waarom wordt deze limiet niet
gerespecteerd? Hiermee voldoet de optelsom van alle stralingsbronnen toch niet aan de strengste blootstellingslimiet van 28
V/m?
Op welke manier heeft TNO de 5G straling bepaald op 3V/m? Is
dit niet een ongekend lage aanname, waarmee de stralingsbelasting van Herwijnen ernstig wordt onderschat? Hoe valt dit te
rijmen met een «worst case scenario»?

102

103

104

105

106

107

108

11

Nr.

Vraag

109

Klopt het dat de EMV (radio-frequente elektromagnetische
velden) belasting in Herwijnen bovennormaal is in Nederland,
door de al aanwezige KNMI radar, scheepsradars (120.000
schepen per jaar) en de voorgenomen plaatsing van de
SMART-L-radar, alsmede de introductie van 5G? Zijn er plekken
in Nederland waar de EMV-belasting vergelijkbaar of hoger is als
Herwijnen, als de SMART-L-radar daar geplaatst is?
Bent u, naar aanleiding van het hoge aantal ALS-patiënten,
bereid verder onderzoek te doen naar erfelijke aanleg, verwantschap, leefstijl en risicofactoren in de omgeving? Zo ja, op welke
wijze? Zo nee, waarom niet? (Brief 9 september 2020)
Is het juist te constateren dat ook de ICNRP-normen van 2020
geen bescherming kunnen bieden, omdat, indien de maximale
gemiddelde blootstelling van 61 V/m wordt gehanteerd, het ook
mogelijk is dat deze norm overschreden wordt; immers 30 min.
x 61 V/m = 1830 V/m? (Brief 9 september 2020)
Waarom is met het bouwen van windmolenparken in Flevoland
begonnen? Is daarvoor inmiddels een definitieve verklaring van
geen bezwaar afgegeven? Op welke berekeningen is deze dan
gebaseerd?
Bent u bereid ook het TNO-onderzoek over de ICNIRP-normen
van 2020 uit augustus 2020 door Fraunhofer te laten valideren?
Kan de Minister van Economische Zaken en Klimaat in dit unieke
geval de deadline voor de subsidies voor het windmolenpark in
Flevoland laten meeschuiven met de duur van het definitieve
besluit rondom de defensieradar in Herwijnen? Zo nee, waarom
niet?

110

111

112

113
114

1

https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2020/09/02/5g-en-gezondheid
TNO Rapport blz.2
3
https://emfhealth.nl/wp-content/uploads/2020/04/GR-advies-microgolven-1975.pdf
4
https://www.destentor.nl/dronten/windplan-groen-niet-op-rood-die-90-nieuwe-windmolenstussen-dronten-en-lelystad-komen-er~a0ff7105/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.nl%2F
5
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2020/09/02/5g-en-gezondheid
6
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2020/09/02/5g-en-gezondheid
7
https://www.stopumts.nl/doc.php/Artikelen/12577/redir
8
https://www.defensie.nl/onderwerpen/personeelszorg/gezondheidsonderzoeken/hawk-radar
2

12