advies voor een
toekomstbestendige
publieke omroep

Inhoud

2.
3.

5

Durf te veranderen

13

De urgentie
Waarom de publieke omroep bestaat
Een inhoudelijk sterk en open bestel
De beantwoording van de adviesvragen

25
37
53
55
61
67

Bijlagen

99

1.
2.

4

1.
2.
3.
4.
5.
6.

Een nieuwe mediaorganisatie
Een open bestel

Adviesaanvraag
toekomstverkenning mediabestel
Samenstelling commissie
Samenstelling focusgroepen
Overzicht van geconsulteerden
Legitimering en taakopdracht
van de publieke mediadienst
Literatuur
Colofon

100
108
110
114
118
138
145

Inhoud

1.

Ten geleide

De tijd staat open

in het huis het gemor van adem, van data
dat de nachtschade hangt aan zijn leven
dat de zaaier ontkiemt in zijn veldbed
dat de groene woorden als kersen bederven
bij vlagen het heden, de vragen, gesteun
van de lage eenmalige bomen om een lange totale
genadige zomer, om najaar, om winter –

Gerrit Kouwenaar
De tijd staat open
1996, Querido

Inhoud

De tijd staat open, het hijgt aan weerszijden
of avond en donker elkander omarmen, het slaapt
dat het kraakt in de stokoude boomgaard, zwanger
van wanvruchten galappels wormen

Ten geleide

Een onafhankelijke en betrouwbare publieke omroep – op
landelijk, regionaal en lokaal niveau – is volgens de Raad voor
Cultuur een groot goed. De programma’s, websites en live
streams die ons via de publieke omroep bereiken, verbeelden
en becommentariëren de cultuur in Nederland. Zij verbinden
bevolkingsgroepen, informeren, leren en vermaken ons.
Zij verrijken ons leven. Of, anders gezegd: de publieke omroep
vormt een dragende pijler onder onze democratische rechtstaat. En dat zal hij ook in de toekomst moeten zijn. Geen
eenvoudige opdracht, want er verandert veel.

Ten geleide

Waarom dit advies?

Technologische vernieuwingen buitelen over elkaar heen,
het mediagebruik verandert onder onze handen. Vijf jaar geleden hadden HBO en Netflix hier nog nauwelijks betekenis.
Niemand volgde toen het nieuws vooral via de smartphone
en social media. Inmiddels krijgen, maken en delen wij –
consument en producent – informatie en belevenissen overal,
onmiddellijk en op iedere plek. Een moderne en toekomstbestendige publieke mediadienst moet op deze veranderingen
inspelen en er gebruik van maken. De structuur van die
publieke mediadienst moet zo zijn ingericht dat hij deze veranderingen aankan.

5

4

De publieke omroep functioneert in veel opzichten goed,
maar staat onder druk en vertoont slijtage. De technologische
veranderingen en de internationale reactie daarop van steeds
groter wordende mediaconglomeraten zijn een factor van
belang. Betrouwbare en onafhankelijke media-inhoud is niet
meer vanzelfsprekend. Het publiek op traditionele platforms
als televisie en radio vergrijst, jonge doelgroepen worden
moeilijk bereikt. Het vertrouwde politieke draagvlak erodeert.
De financiering loopt sterk terug. En, de bestuurlijke drukte
is groot.

Er is een omslag in het denken nodig over de publieke
omroep. Van een omroep die is gericht op radio en televisie
zal hij zich moeten ontwikkelen tot een publieke mediadienst
die programmeert op alle platforms en samenwerkt met
commerciële partijen en makers. Van een bestuurlijk complex
zal de publieke omroep zich moeten ontwikkelen tot een
creatieve netwerkorganisatie waarin de inhoud leidend is.

De commissie heeft in de periode van september 2013 tot
februari 2014 haar werkzaamheden uitgevoerd. De inspanningen van de leden van de commissie waren intensief en
consciëntieus; hun denk- en verbeeldingskracht inspirerend.
De raad is hen erkentelijk voor het werk dat zij hebben verzet.
Hij sluit zich aan bij de bevindingen van de commissie en
neemt haar adviezen over.

Ten geleide

Ten geleide

De staatssecretaris van OCW heeft de Raad voor Cultuur
advies gevraagd over de toekomst van het publieke mediabestel. Zijn vragen gaan onder meer over het onderscheidende
karakter van de programmering, het aanjagen van innovatie
en creatieve competitie, over culturele en levensbeschouwelijke programmering, de positie op nieuwe media en
mobiele diensten, de rol en organisatie van de Nederlandse
Publieke Omroep (NPO), en over de mogelijkheden om
nieuwe geluiden aan bod te laten komen. Dit advies geeft op
deze vragen een antwoord. Soms zijn die antwoorden verreikend, omdat verandering echt nodig is – maar er is ook oog
voor wat goed en uniek voor Nederland is en dus behouden
moet blijven.

De raad heeft Saskia Welschen onderzoek laten doen naar
de legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst.
Haar bevindingen zijn als bijlage opgenomen in dit advies.
De raad heeft daarnaast Frank Huysmans een onderzoek
laten uitvoeren naar mediagebruik en -ontwikkelingen. Zijn
rapport ‘Media, informatie en communicatie: trends en
beleid’ is als digitale bijlage bij het advies gevoegd. De commissie heeft voor haar advies van beide onderzoeken dankbaar gebruikgemaakt.

Wat zijn de belangrijkste aanbevelingen?
De adviezen van de commissie leiden tot
de volgende aanbevelingen:

Hoe is dit advies tot stand gekomen?
1.

De raad heeft een commissie onder leiding van Inge Brakman
gevraagd het advies voor te bereiden. De commissie bestond
verder uit Pieter Broertjes, Petra ter Doest, Wim van de
Donk, Pauline Krikke, Hans Laroes, Inge Ligthart, Paul
Rutten, Peter Schrurs, Wim Vanseveren en Mathieu
Weggeman. De commissie werd ondersteund door Jaap
Visser, Marleen Elshof en Martine Verweij.

Deze publieke meerwaarde wordt nu gemeten langs
gevestigde criteria als onafhankelijkheid, pluriformiteit,
betrouwbaarheid en culturele diversiteit. Voorgesteld wordt
om daaraan de criteria innovatief karakter, samenwerking
met derden en publieksparticipatie toe te voegen. De publieke mediaopdracht dient daarop aangepast te worden.
2.

De publieke omroep is breed en voor iedereen,
maar maakt wel duidelijke keuzes op inhoud
De prioriteiten moeten scherper benoemd en beter bewaakt worden. De prioriteiten die nu centraal staan in de
programmering van de publieke omroep (journalistiek,
Nederlandstalig drama & documentaire, kinderprogramma’s, kennis & cultuur en evenementen) vormen een
goed uitgangspunt. Maar ze kunnen in de loop der jaren
veranderen. Niet alleen het marktaandeel, maar vooral
het bereik is van belang. Er komen hoofdredacteure die

7

6

Om zoveel mogelijk expertise bij de voorbereiding van het
advies te betrekken, heeft de raad vier focusgroepen gevormd:
Innovatie, Organisatie, Programmering en Samenwerking
omroep en pers in de regio. Deze groepen werkten onder voorzitterschap van respectievelijk Erik van Heeswijk, Yvonne
Zonderop, Gerard Dielessen en Allard Berends. In deze focusgroepen zaten makers, journalisten, wetenschappers en
anderen. Hun namen zijn te vinden als bijlage bij dit advies.
De rapporten van de focusgroepen zijn digitaal gepubliceerd
op www.cultuur.nl. De commissie heeft daarnaast met vele
deskundigen en betrokkenen uit het veld gesproken. Een overzicht van deze gesprekspartners is ook als bijlage opgenomen.

Scherper dan nu zal de publieke omroep (publieke
mediadienst) zich moeten onderscheiden met
media-inhoud die van publiek belang is

eindverantwoordelijk worden voor de inhoud van het
complete aanbod. De basis wordt gevormd door een
‘contract met de samenleving’ waarin de publieke omroep
beschrijft wat hij zal doen en maken. Het contract wordt
gemaakt op basis van een brede consultatie, van publiek,
experts en makers.
Het mediabestel wordt ook geopend voor andere
partijen dan de omroepverenigingen
6.

Makers, mediabedrijven en zzp’ers met creatieve en
innovatieve ideeën kunnen rechtstreeks hun programma’s
aanbieden bij de NPO. Hierdoor ontstaat een vernieuwd,
open en pluriform systeem met enerzijds omroepverenigingen en anderzijds vrije mediaproducenten. Zo kunnen
nieuwe ideeën en stromingen snel toegang krijgen tot
de publieke mediadienst en wordt het stelsel dynamisch
en hedendaags. Geadviseerd wordt het ‘programmaversterkingsbudget’, dat nu 50% is volgens de Mediawet,
ook voor buitenstaanders open te stellen. In de praktijk
zullen daardoor zowel de omroepverenigingen als partijen
buiten het bestel programma’s leveren die gefinancierd
worden uit deze middelen.
4.

De NPO zal zich veel meer moeten opstellen als een
netwerkorganisatie, die samenwerkt met zijn publiek
en toegang biedt aan burgers en andere mediaorganisaties
dan alleen de actuele bespelers. Om zijn herkenbaarheid
te vergroten, zal de publieke omroep zijn focus moeten
verleggen van ‘representatie van’ naar ‘relatie met’ het
publiek. Dit stelt nieuwe eisen aan de organisatie en
inrichting van de NPO: het vraagt om een mediaorganisatie
met een creatief hart, die wendbaar en innovatief is
en waarvoor de makers centraal staan. En die tegelijkertijd
bestuurlijk slagvaardiger en organisatorisch eenduidig in
elkaar steekt. De NPO wordt een omroep met een uitzendvergunning. Dit advies doet concrete voorstellen voor de
inrichting van zo’n organisatie.

De publieke omroep programmeert voor alle
platforms; naast televisie en radio ook voor nieuwe
media en mobiele platforms
7.

Het is de inhoud die ertoe doet. Niet het platform, niet
de zender – maar programma’s, producties, informatie.
Distributie van content via publieke netten lijkt nu en in
de toekomst geen garantie meer dat deze ook wordt gevonden. De publieke media kunnen daarom hun functie
alleen effectief uitoefenen als zij publiek en doelgroepen
weten te bereiken op alle platforms.
5.

De publieke omroep heeft een gidsfunctie

De omroepverenigingen richten zich meer op
specifieke publieksgroepen en thema’s
De omroepverenigingen geven publieksgericht vorm
aan hun identiteit. In plaats van representatie richten ook
zij zich op de relatie met en participatie van het publiek.
De samenleving vraagt om nieuwe vormen van verbinding
en de verenigingen kunnen daarin bij uitstek een rol
vervullen.
De omroepen en NPO worden elke vijf jaar getoetst
door een visitatiecommissie. Publieksbinding, kwaliteit en
samenwerking met andere omroepen en organisaties
maken onderdeel uit van de aspecten waarop zij worden
beoordeeld. Publieksbinding kan op verschillende
manieren worden aangetoond, daarom vervalt het ledencriterium als harde eis. Elke vijf jaar blijft voor nieuwe
organisaties de mogelijkheid bestaan om toe te treden tot
het omroepbestel, op voorwaarde dat er sprake is van

9

8

Kabelaars, Telecombedrijven of partijen als Google en
YouTube gaan steeds meer bepalen hoe het scherm
(op tv, pc, tablet, mobiel, etc.) eruit ziet, en wat men te
zien en te horen krijgt. Om publieke media-inhoud
ook in de toekomst beschikbaar en vindbaar te houden,
is het van belang dat de mediagebruiker goed de weg
kan vinden in de overstelpende hoeveelheid informatie

De NPO krijgt een andere, geactualiseerde rol
en organisatiestructuur

Ten geleide

Ten geleide

3.

die (inter)nationaal voorhanden is. De publieke omroep
moet daarom ook een ‘gids’ zijn. Daarbij valt te denken
aan een portal (een soort ‘Uitzending gemist +++’), maar
de technologische ontwikkelingen gaan zo snel dat over
een aantal jaren deze ontsluiting wellicht op een heel
andere manier vorm krijgt. Belangrijk is dat die ontsluiting
gepaard gaat met context: uitleg en duiding over waar de
inhoud vandaan komt, door wie het is gemaakt en waarom.

een aantoonbare band met publieksgroepen en van een
toegevoegde waarde. Daarmee blijft in het bestel ruimte
voor nieuwe geluiden en stromingen.
8.

Culturele en levensbeschouwelijke programmering
is bij uitstek publiek en verdient extra waarborgen en
een breed publiek bereik

9.

Tot slot
Omdat de situatie van de regionale journalistiek zorgwekkend
is, zal de raad aanbeveling 9 uitwerken in een nader advies
over de toekomst van de regionale journalistiek. Ook zal de
raad in een later advies nog specifiek ingaan op de positie
en diversiteit van de publieke radiozenders. De raad ziet hier
kansen om de informatieve positie van de publieke omroep
te versterken door meer zendtijd in te ruimen voor achtergrondinformatie, levensbeschouwing en kunst en cultuur.

Ten geleide

Ten geleide

Het Mediafonds vervalt. De taken en functies van dit fonds
kunnen conform de plannen van de NPO worden uitgevoerd, op voorwaarde dat er ook inzet van middelen voor
jeugd, games en talentontwikkeling komt. Voorstellen
voor productie van content zullen, precies zoals nu bij het
Mediafonds, een onafhankelijke kwalitatieve toets krijgen.
Het geoormerkte bedrag voor culturele mediaproducties
dient opgehoogd te worden met het budget van het
CoBO-fonds (Co-productiefonds Binnenlandse Omroep).
Omdat vanaf 1 januari 2016 de zogenoemde 2.42 –
omroepen ophouden te bestaan, zou in de toekomst bij
de publieke omroep het gedachtegoed van de wereldgodsdiensten anders gewaarborgd moeten worden.
De samenwerking tussen EO en IKON, KRO/NCRV en
RKK, VPRO en eventueel Human neemt een deel van
dat gedachtegoed voor zijn rekening. De programmering
over andere wereldgodsdiensten en/ of levensbeschouwelijke stromingen zoals Islam, Hindoeïsme, Boeddhisme
en Jodendom past bij de taakopdracht van de NTR. De
NTR krijgt ook de opdracht witte vlekken op het gebied
van culturele programmering in te vullen.

De bestuurlijke aansturing van de regionale mediavoorziening dient vanuit een zelfstandig en door regionale
partijen benoemd bestuur plaats te vinden.

De Raad voor Cultuur adviseert de staatssecretaris en partijen
in het mediaveld de bevindingen en conclusies van de commissie ter harte te nemen. Gebruik dit advies om 17 miljoen
Nederlanders ook in de toekomst kwalitatief hoogwaardige,
relevante en mooie producties en programma’s te bieden.
Dit is het moment om veranderingen door te voeren:
‘de tijd staat open’.

Op regionaal niveau is een open bestel wenselijk,
waarin publieke en private nieuwsorganisaties de
krachten kunnen bundelen

11

10

Met name op het gebied van nieuws- en informatievoorziening dient er ruimte te zijn voor experimenten en
samenwerkingsverbanden tussen de private en publieke
sector, tussen dag- en nieuwsbladen en regionale omroepen. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van coöperaties
waar door een samenwerkingsverband content wordt
geleverd aan omroepen, kranten en nieuwsbladen, en ook
Ikaan nieuwe journalistieke initiatieven. Landelijke en
regionale omroepen moeten meer programmatisch gaan
samenwerken om tot een zo sterk mogelijke publieke
nieuwsvoorziening en culturele programmering te komen.

Durf te veranderen

Durf te veranderen

Op 14 februari 2014, middernacht, lanceerde Netflix het tweede
seizoen van House of Cards. Kevin Spacey speelt de hoofdrol
in deze serie over politieke manipulatie en machtsmisbruik, begin
jaren negentig al een succesvolle BBC-serie met Ian Richardson
in een glansrol. Sir Francis Urquehart van de BBC werd Frank
Underwood in de VS.
Overal in de wereld zaten miljoenen mensen op dit moment
te wachten. Op Twitter, op blogs en websites werd met spanning
naar de lancering toegeleefd. Zelfs het Witte Huis tweette mee.
De serie werd, net als deel één, in z’n geheel online gezet.
Mensen keken meteen, van begin tot eind, de hele nacht door.
‘Binge-kijken’ heet het: achter elkaar zoveel mogelijk, misschien
zelfs alle afleveringen zien. Twitter stond bol van opvattingen
en reacties. Er hoefde niets te worden opgenomen van tv. Het
was niet wachten op de dvd-box.
House of Cards was er, in z’n geheel, en kon meteen bekeken
worden, overal waar Netflix beschikbaar is. Op ieder gewenst
moment, op de manier waarop de kijker dat wil.
Geen omroep, geen televisiezender, kwam eraan te pas.

13

Er is veel aan het veranderen in de mediasector. Omroepen,
kranten en uitgeverijen weten zich tot op het bot uitgedaagd door
nieuwkomers en nieuwe ontwikkelingen. House of Cards is er
een illustratie van.
Mediaorganisaties, of ze nu een publiek of commercieel
karakter hebben, dreigen te worden weggevaagd als ze niet zelf
een antwoord vinden op de sterke veranderingen die gaande
zijn en die voor schokgolven zullen blijven zorgen. Ze moeten
zich opnieuw uitvinden, nieuw gedrag vertonen, behouden
waar ze goed in zijn, maar dat vertalen naar de nieuwe tijd. Het
medialandschap staat zodanig onder druk dat de commissie
duidelijk en overtuigend handelen van de publieke omroep voorstelt. Er is een grote mate van urgentie. De verandering moet
nu plaatsvinden.

Tegen deze achtergrond heeft de Commissie Toekomstverkenning Mediabestel van de Raad voor Cultuur onderzocht hoe
in Nederland een zo krachtig mogelijke mediasector kan worden
bevorderd en meer specifiek: welke rol de publieke omroep
daarin heeft. Het advies wordt aangeboden aan staatssecretaris
Dekker van OCW.

In het vierde hoofdstuk geeft de commissie antwoord op de
vragen die staatssecretaris Dekker aan de Raad voor Cultuur
heeft gesteld. Dit hoofdstuk bevat de concrete uitwerking van
de opvattingen uit hoofdstuk 1 tot en met 3. In de bijlage is
een uiteenzetting over de legitimering en taakopdracht van de
publieke omroep opgenomen.
Een beschrijving van de werkwijze en samenstelling van de
commissie en de focusgroepen, die de commissie van ideeën
hebben voorzien, volgt daarop.
De bronnen die zijn gebruikt voor alle hoofdstukken en voor
de bijlage staan vermeld in de literatuurlijst.
De commissie ziet een sterk, dynamisch, open en transparant mediabestel voor zich, in de toekomst. Het vergt durf
om te veranderen en niet hier en daar wat bij te schaven.
Maar die durf is er ongetwijfeld, bij iedereen die vooruitkijkt.

Durf te veranderen

Durf te veranderen

Om mee te kunnen buigen met de storm van veranderingen zal
de publieke omroep zijn wortels moeten verstevigen en zal hij
nieuwe vormen moeten ontwikkelen om in contact te zijn met het
publiek. Er is een heldere focus nodig. Dat betekent ruimte
voor de makers en voor wat zij maken: de inhoud. Een strakke
organisatie, een plaats om datgene wat in Nederland wordt
gemaakt toegankelijk te maken. Een organisatie, die boven alles
het publieke belang centraal stelt in al zijn uitingen.

In dit rapport beschrijft de commissie wat zij aan
ontwikkelingen ziet.
Het begint met de brede internationale context: de veranderingen
die voor alle mediabedrijven (commercieel en publiek) in vergelijkbare mate gelden, binnen en over de grenzen.
De commissie kijkt vanzelfsprekend ook naar de specifiek
Nederlandse omstandigheden: hoe heeft het bestel zich ontwikkeld, hoe staat het er nu voor, en hoe kan het worden versterkt,
rekening houdend met de eisen van de nieuwe tijd?
Het zou naïef zijn net te doen alsof we precies weten hoe 2020
eruit gaat zien. Daarom willen we een mediaorganisatie die alle
onverwachte ontwikkelingen aankan en dus flexibel van denken
en handelen is; die vooral wordt gedragen en gewaardeerd
door het overgrote deel van het publiek, de eigenaren van het
publieke bestel.

Inge Brakman
voorzitter
Commissie Toekomstverkenning Mediabestel
Mede namens de leden
Pieter Broertjes, Petra ter Doest, Wim van
de Donk, Pauline Krikke, Hans Laroes,
Inge Ligthart, Paul Rutten, Peter Schrurs,
Wim Vanseveren en Mathieu Weggeman.

Dit rapport bestaat uit vier hoofdstukken. In de eerste drie
schetst de commissie haar advies voor de publieke omroep.

15

14

Hoofdstuk 1, analyseert de grensoverschrijdende veranderingen van het moment, en de specifieke omstandigheden van
de Nederlandse publieke omroep.
Hoofdstuk 2, beantwoordt de vraag wat het bestaansrecht
van de publieke omroep is en wat de prioriteiten en de kernwaarden dienen te zijn.
Hoofdstuk 3, beschrijft de voornaamste wijzigingen die
de commissie voorstelt.

17

18

1.

De urgentie

Over de publieke omroep
in Nederland en de grote
grensoverschrijdende
ontwikkelingen
De urgentie

Het fundament onder de publieke omroep lijdt al jaren aan
slijtage. Maar net zoals aan gebouwen of aan een brug van de
buitenkant niet te zien is hoe sterk de constructie nog is, zo is ook
van een afstand aan de publieke omroep niet echt te zien dat er
van slijtage, erosie en afkalving sprake is. Die is vooral waarneembaar onder de oppervlakte en achter de decors. Niet alleen daar
natuurlijk, maar vooral daar.
De Nederlandse Publieke Omroep (NPO) is succesvol. Hoewel
er ongetwijfeld over ieder programma, iedere vorm van content en
iedere inhoudelijke beslissing kan worden gediscussieerd, bereikt wat de publieke omroep maakt een groot deel van de bevolking. Dit grote bereik is belangrijk voor een systeem dat wordt
gefinancierd uit de algemene middelen en dat dus ook in principe
van iedereen behoort te zijn.
Er is een ruim en gevarieerd aanbod. Vergeleken met andere
publieke omroepen in Europa zit de Nederlandse omroep in
de kopgroep, kwalitatief gezien. Uit recente onderzoeken blijkt
dat hij relatief efficiënt en relatief goedkoop is, en inmiddels
begrijpt hij wat er nodig is in deze digitale tijd. Voor wie verder
kijkt dan ‘Boer zoekt vrouw’ zijn de verschillen met commerciële omroepen goed zichtbaar.
Gebeurtenissen die de samenleving verbinden (groot nieuws,
zaken van en rondom het Koninklijk Huis, sportevenementen,
‘Serious Request’) spelen zich af op de platforms van de publieke
omroep.
Van oudsher zijn mensen lid van een omroeporganisatie en
dus ‘lid’, of ‘drager’, van het systeem. De samenleving wordt dan
ook voor een groot deel weerspiegeld in de diversiteit en pluriformiteit die de omroepverenigingen belichamen. Omroepen dragen
op hun beurt bij aan een efficiëntere organisatie door fusies aan
te gaan die in het verleden ondenkbaar waren.

Maar dat zou te kortzichtig zijn, en een aantal andere ontwikkelingen compleet negeren. Er speelt veel meer.

25

Oppervlakkig gezien zou je kunnen zeggen: niets aan de hand,
met hier en daar een aanpassing kunnen we nog jaren verder.

Vanzelfsprekend ontmoeten de concurrenten elkaar in hun
programma’s en aanbod. De publieke omroep heeft de taak bij
te dragen aan het algemeen belang en wil zoveel mogelijk
mensen bereiken; de commerciële omroep richt zich eveneens
op een breed publiek, maar wel met een accent op de doelgroep ‘boodschappers’ in de leeftijd van 20 tot 49 jaar. Doel
van de commerciële omroep is het maken van winst.
Er zijn geen pasklare regels te bedenken waardoor publieke
en commerciële omroepen uit elkaars vaarwater blijven. Met
name in categorieën als nieuws, sport, amusement en live
evenementen is overlap te zien. De publieke omroep definieert
idealiter zijn karakter, rol en taak veel meer door de wijze
waarop deze programmacategorieën worden vormgeven en
door een juiste balans in de totale programmering dan door
een gebod iets te doen of juist niet te doen. In de publieke
discussie wordt succesvol aanbod van de publieke omroep
vaak bekritiseerd, vanwege dat succes – alsof alleen de ‘markt’
succesvol mag zijn. Dat mag niet het criterium zijn. Het idee
dat de publieke omroep niets mag doen wat ook maar enigszins lijkt op wat commerciële omroepen doen, maakt van de
publieke omroep een heel smal systeem. Dat zal per definitie
slechts een klein aantal mensen bereiken en zijn legitimatie
en draagvlak ineen zien schrompelen.

Het publiek vergrijst
De publieke omroep moet iedereen bedienen, waar dan ook,
met welke achtergrond dan ook, van iedere leeftijd. Zeker de
publieke omroep heeft met een vergrijsd publiek te maken,
bij de ene uiting sterker dan bij de andere. Een organisatie die
voor en van iedereen pretendeert te zijn, wordt op termijn in
zijn bestaan bedreigd als hij geen contact vindt met en legitimatie bij de jongere generaties. Er is een sterke digitaliseringsslag nodig om het (jongere) publiek op een aansprekende
wijze te bedienen.
Verlies aan politiek draagvlak
Lange tijd is Hilversum monopolist geweest in een door
Haagse wetgeving en nauwe onderlinge banden gecreëerde,
veilige omgeving. Geld was er in ruime mate en omroepbestuurders kenden de weg in Den Haag, vaak omdat zij er
zelf vandaan kwamen. De verzuiling die Nederland mede
heeft gevormd, zorgde ervoor dat het DNA van politieke partijen en omroeporganisaties nog langdurig overeenkomsten
vertoonde.
De jaren hebben hun tol geëist. Er groeiden nieuwe generaties publiek, politici en bestuurders op, met andere verwachtingen en minder oude vanzelfsprekendheden. Het monopolie
op radio en tv maken verdween. Net als andere gevestigde
instituties kreeg ook de publieke omroep te maken met wantrouwen en kritiek. De echo van die kritiek werd ook in
Den Haag gehoord.
De volksvertegenwoordiging en de verschillende coalities
blinken niet uit in consistente besluitvorming en gedrag.
Het afschaffen van het kijk- en luistergeld en het introduceren
van een extra inkomstenbelastingheffing om de publieke
omroep te financieren, ging gepaard met de belofte dat de
geldkraan niet politiek gebruikt zou worden.

27

26

Maar een onderscheid tussen beide omroepen zal wel zichtbaar moeten zijn. Dat verschil moet tot stand komen door
een duidelijke prioritering, en door het benadrukken en
vormgeven van het publieke belang en de publieke waarden.

De publieke omroep zal dus moeten aantonen dat wat hij
maakt en voor wie past bij de publieke taak.
De legitimatievraag komt niet alleen van de commerciële
omroepen, maar ook van de uitgeverijen. Deze vechten voor
hun bestaan, proberen hun verdienmodellen te vinden in
de nieuwe digitale wereld en komen daar de publieke omroep
tegen die experimenteert met publiek geld.
Er is dus uit de markt een serieuze vraag naar een duidelijke inkadering van datgene wat de publieke omroep allemaal
mag en kan.

De urgentie

De urgentie

Legitimatie ter discussie
In 1989 begon RTL met commerciële televisie in Nederland.
De publieke omroep, monopolist, zag zich plotseling
beconcurreerd en bestreden, zowel op inhoud als op positie.
Publieke en commerciële omroepen zijn elkaars directe concurrenten in de aandacht van de consument. De komst van
SBS in de jaren 90 vergrootte de onderlinge concurrentie.
Aangezien de publieke omroep mede door reclameinkomsten via de STER (waarvan de opbrengsten naar het
ministerie van OCW gaan) wordt gefinancierd, is er sprake
van een permanent gevecht om deze markt. STER-opbrengsten, bijna 200 miljoen in 2013, maken de publieke omroep
mede mogelijk, maar maakt het systeem ook kwetsbaar voor
verwijten van marktverstoring.

Marktaandelen 2013
Gemeten in een week over
24 uur, in leeftijdsgroepen
20 – 49 en 50+

Inkomsten in euro van de
publieke omroep per hoofd
van bevolking in 24 EUlanden (2011)

De urgentie

De urgentie

Marktaandelen, 02:00-26:00 uur, 2013

Litouwen
Litouwen
Bulgarije
Bulgarije

0

5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

55

Roemenië
Roemenië
Letland
Letland

NPO

Polen
Polen
Estland
Estland
Malta
Malta

RTL

Slowakije
Slowakije

SBS

Griekenland
Griekenland
Portugal
Portugal

commerciële
omroepen

Hongarije
Hongarije
Tsjechië
Tsjechië
leeftijd
Televisie

20 – 49

leeftijd

50+
20 – 49

50+

televisie

Radio

radio

Cyprus
Cyprus
Italië
Italië
Spanje
Spanje
Nederland
Nederland
Slovenië
Slovenië
België
België
Frankrijk
Frankrijk
Ierland
Ierland
Finland
Finland
Zweden
Zweden
Duitsland
Duitsland
Groot-Brittannië
Groot-Brittannië
Oostenrijk
Oostenrijk
Denemarken
Denemarken
0

20

40

60

80

100

120

140

160

29

28
bron: Stichting Kijkonderzoek, jaarrapport 2013
en Nationaal Luisteronderzoek, NLO/GfK, 2013.

bron: European Audiovisual Observatory, 2013.

Vrijwel onmiddellijk daarna gebeurde dat wel; het is vervolgens niet meer gestopt. Een consistente visie op wat de
publieke omroep zou moeten zijn, ligt niet ten grondslag
aan het vaststellen van de hoogte van het meerjarig budget.
Het breed gedragen maatschappelijk sentiment van –
op z’n minst – onverschilligheid tegenover het Hilversumse
bestuurlijke complex zorgt daarbij niet voor tegenwicht.

De publieke omroep heeft geen daadkrachtig aanpassingsvermogen aan de nieuwe eisen laten zien die nieuwe ontwikkelingen en verhoudingen met Den Haag en het publiek
steeds stellen. Al vele jaren is er een interne strijd gaande om
bevoegdheden, zelfstandigheid, zendtijd en budget. In
die periode is wel een vergroting van de rol van het ‘centrale
apparaat’ (de NPO) zichtbaar, ten koste van de omroepverenigingen, maar geen enkele stap gaat van harte en vaak
onder druk van ‘buiten’ (lees: politiek- departementaal
Den Haag).
Veel van wat Hilversum deed en doet wordt door de buitenwereld gezien als ‘te weinig en te laat’. Voor omroepbegrippen
fundamentele besluiten en veranderingen worden gezien
als ‘defensief’. Omroepen hebben zich ten onrechte langdurig
beschouwd als de ‘eigenaren’ van het systeem. Dat is onjuist.
Hilversum noch Den Haag is eigenaar. De echte eigenaren
zijn de kijkers, luisteraars en gebruikers: het publiek, al is dat
in de huidige tijd een wat te passieve term.

Naast de geschetste interne ontwikkelingen doen zich op het
gebied van digitalisering en internationalisering van de media
externe ontwikkelingen voor, waardoor de commissie een
grote urgentie ziet om nu te handelen.
De commissie Toekomstverkenning Mediabestel ontwaart,
met het bovenstaande in gedachten, een slepende crisis die de
publieke omroep in Nederland aantast, zeker op termijn.
31

30

De Nederlandse publieke omroep, met zijn centrale koepel,
omroepverenigingen en taakorganisaties NTR en NOS, is een
complex met tegengestelde belangen. Dat hoeft op zichzelf
niet verkeerd te zijn als er sprake is van creatieve spanning
tussen makers, maar hier is sprake van bestuurlijke inefficiëntie. Het elastiek van de bevoegdheden en verantwoordelijkheden is ver uitgerekt.

Teruglopende financiering
Al dit jaar, maar zeker vanaf 2015 zullen de gevolgen van de
bezuinigingen op de publieke omroep duidelijk worden.
De Boston Consulting Group (BCG), die op verzoek van het
ministerie van OCW in 2013 onderzoek heeft gedaan naar
mogelijkheden om de eigen inkomsten bij de publieke omroep
te verhogen, ziet daarnaast ook teruglopende inkomsten uit
de hoofdtaak en overige activiteiten opdoemen. In een eerder
onderzoek door BCG, 2011, naar de mogelijkheden van de
publieke omroep om de bezuinigingen op te vangen door meer
efficiëntie, werd geopperd minder eigen programma’s, meer
herhalingen, goedkopere producties en langere reeksen te
programmeren. Wellicht als gevolg daarvan: veilige keuzes,
in plaats van durf. Minder tijd voor research (want tijd is
geld). Meer aankoop.
Als gevolg daarvan: kritiek op het soortgelijk gewicht
van eigen producties. Kritiek op een gebrek aan lef. Op een
eroderende rol als aanjager van culturele producties en
documentaires. Op een gebrek aan innovatie.
Het risico dat de publieke omroep zich juist minder op
zijn publieke karakter in de digitale tijd richt en in kwalitatieve
zin ‘afvlakt’, is serieus aanwezig. Als hij in plaats van verschil
te maken te veel overeenkomsten vertoont met commerciële
omroepen, komt de legitimiteit verder ter discussie te staan.

De urgentie

De urgentie

Bestuurlijke verdeeldheid
Misschien komt dit ook omdat er weinig mensen zijn die van
‘Hilversum’ houden. Hilversum, dat is het bestuurlijke complex van omroeporganisaties en koepel NPO, van zender- en
netmanagers en van onderlinge regels en inefficiëntie. Of
deze schets, dat gebrek aan liefde, verdiend is of niet, is niet
zo relevant. Een beeld dat in lange jaren werkelijkheid
is geworden, valt niet te corrigeren met een Hilversums
‘ja maar’ of een beroep op de ledenaantallen.

Opvallend, maar te verklaren door de wijze waarop het
systeem is georganiseerd, is de manier waarop bestuurders in
Hilversum elkaar met regelmaat luidruchtig de maat nemen –
de vijand woont kennelijk in eigen huis. De buitenwereld ziet
soms onbegrijpelijke gevechten van elkaar weinig gunnende
en respecterende bestuurders. De noodzakelijke ledenwerving
maakt van de omroepen concurrenten in plaats van partners.

Het is dus verstandig om naar 2020 te kijken en rekening te
houden met X, Y en Z: de Grote Onbekenden.
Ongetwijfeld zitten ergens in garageboxen de Steve
Wozniaks en Steve Jobs’ en Chad Hurley van deze tijd te
knutselen aan hun eigen Apple, YouTube of Twitter.
Ze zullen met toepassingen komen waarvan we nu met het
cynisme van de alleswetende visionair geneigd zijn te zeggen
‘dat dat nooit zal gebeuren’ maar die gedrag en verwachtingen
van miljoenen en miljoenen mensen zullen veranderen.
Het jaar 2020 is te ver weg om gevat te worden in een
blauwdruk die zekerheden suggereert. De enige manier
om met de toekomst om te gaan is te durven experimenteren,
te durven veranderen, een mindset te hebben die openstaat
voor het onverwachte, een organisatie die in staat is om mee
te bewegen en voorop te lopen, geïnspireerd door de uitgangspunten en waarden die de grondslag vormen van het
huidige systeem.
Toch… Er zijn langjarige ontwikkelingen te ontwaren waarvan de commissie zeker weet dat zij invloed zullen hebben op
het publieke bestel. Van belang zijn in ieder geval de volgende:

Content is dominant
Niet meer het platform, niet het medium. Content is
een verzamelwoord en containerbegrip voor producties,
programma’s, uitingen, materiaal, sites, beelden,
verhalen, livestreams – en meer. Content wordt gedeeld,
wordt doorgelinkt, in netwerken uitgewisseld, veranderd, bediscussieerd en verworpen.
Diverse platformen
Als we het klassieke product bekijken dat bijvoorbeeld
‘Wie is de Mol’ op tv is, dan zien we dat het oude
eenrichtingsverkeer van vroeger (de uitzending bekijken)
nog steeds bestaat, maar dat het spel tegelijkertijd
op Twitter wordt bediscussieerd en gedeeld; dat de
uitzending op websites en mobiel op telefoons en
tablets is te volgen; dat het programma lang na de uitzending terug is te vinden, wordt geliked of bekritiseerd.
Grotere en minder grote gebeurtenissen zijn live
te volgen. Er is sprake van het verlangen tot ‘onmiddellijkheid’: overal bij zijn op het moment dat er iets
gebeurt, in staat te delen en te (be)oordelen, of van het
verlangen om in een keer een hele serie uit te kijken.
Elk platform kent zijn eigen specificaties, zijn eigen
taal en gebruiken. Er zal dus voor de digitale platformen niet lineair geprogrammeerd moeten worden, er
zullen andere vaardigheden nodig zijn en nieuwe
redacties ontstaan.
‘Altijd, overal, onmiddellijk, op iedere plek’, willen
wij informatie. Wat nu een smartphone is, kan straks
ook een koffiebeker zijn of de voorruit van een auto.

33

32

Merken en namen worden in het voller rakende
medialandschap steeds belangrijker
Aantrekkelijkheid en identiteit worden veel meer
bepaald door de ‘naam’ van het product (programma),
soms de maker/afzender, soms de presentator. Merken
zijn relaties. Ook de NPO wil een sterke relatie met
zijn publiek. Dat is ook nodig in de strijd met de grote
internationale merken als Netflix, HBO en straks
misschien ook Fox. Het merk ‘NPO’ bezit nu weinig
aantrekkelijkheid en staat vooral voor een bestuurlijk
orgaan, niet voor een gedreven club van makers.

De urgentie

De urgentie

2020
Het is uitdagend en tegelijkertijd eigenlijk onmogelijk een
jaar als 2020 uit te kiezen en te beschrijven, als punt op de
horizon om naartoe te werken.
2020, dat is bijna zes jaar vanaf nu. Zes jaar geleden
was er nog geen iPad (die is van 2010). Toen had de BBC
vastgesteld dat nieuws op mobieltjes niet groot ging worden.
In 2008 had Facebook net een Nederlandse versie geïntroduceerd. Hadden de namen Netflix en HBO nog nauwelijks
betekenis hier.
Niemand zei al dat zij of hij nieuws vooral via Facebook
en YouTube volgde. ‘Delen’ had nog niet de betekenis die
het woord nu heeft, noch de omvang.
Twitter was nog niet de plek voor brekend nieuws en
individuele gevatheid en discussie in 140 tekens.
Tegelijkertijd was al veel eerder de dood van de radio, en
daarna de dood van de televisie, aangekondigd. Radio en tv
leven echter nog volop en zijn – op de ene plaats wat succesvoller dan de andere – in staat geweest zichzelf te vernieuwen.

Telecomproviders azen op eigen aanbod en content.
De concurrentie is nu ‘veel breder, veel onverwachter,
en veel internationaler’. De nieuwe spelers zijn vaak
veel groter en kapitaalkrachtiger en hebben de aantrekkelijkheid van de sexy nieuwkomer; ze hoeven bovendien niet per definitie content voor alleen de
Nederlandse markt te maken. Buitenlandse producties
kunnen in die omstandigheden steeds dieper het
Nederlandse DNA, de Nederlandse identiteit, mee
veranderen.

over keuzes, aanpak, kosten, salarissen, handelingen
en gedragingen. Die dialoog begint vaak al voor een
product/content is voltooid, en kan lang daarna doorgaan. Een dialoog als deze is niet alleen gebouwd op
wantrouwen – dat sterker is dan vroeger – maar vooral
ook op de behoefte aan betrokkenheid en waardering.
Omroepen, programma’s, presentatoren en andere
dragers zijn ook onderdeel van community’s en juist in
deze digitale kringen groeien nieuwe mogelijkheden
om open te zijn, verantwoording af te leggen en samen
te werken. Om verbindingen tot stand te brengen en
vertrouwen te creëren. Om op nieuwe wijze legitimatie
te verwerven.
Er is, als de lijnen van nu worden doorgetrokken,
een grote behoefte aan organisaties die lean and mean
verbindingen leggen tussen individuen en ontelbare
netwerken. Die vertrouwen verwerven en verdienen, die
meehelpen identiteit te bepalen, die experimenten
helpen ontwikkelen.

De urgentie

De urgentie

Het Nederlands product komt in het gedrang
De publieke omroep is een Nederlandse omroep.
Hoewel RTL en SBS in handen zijn van grotere buitenlandse conglomeraten, hebben ook zij een duidelijke
Nederlandse identiteit. Ondertussen betreden grote
buitenlandse spelers de Nederlandse markt, die mede
aantrekkelijk is door zijn goede ‘broadbandinfrastructuur’. Netflix is bijvoorbeeld in één jaar tijd een factor
van betekenis geworden in een met ons vergelijkbaar
land als Denemarken. Er is geen reden om aan te
nemen dat diezelfde ontwikkeling zich ook niet hier zal
voordoen. HBO is overal te vinden. Fox staat nog
maar aan het begin van zijn activiteiten. Van oorsprong
Nederlandse productiemaatschappijen worden opgekocht door grote internationale partijen als Time
Warner en Freemantle.

Digitalisering heeft ook de relaties tussen omroep
en publiek fundamenteel veranderd
Deze ontwikkeling zal zich alleen maar doorzetten.
Van passieve kijker tot actieve meespeler en maker.
Vanzelfsprekend zullen zowel nu als straks grote groepen kijkers of luisteraars alleen maar consumeren.
Langjarige trends tonen echter aan dat uiteindelijk alle
generaties steeds meer digitaal actief worden en actief
omgaan met wat de omroepen – en anderen – maken.
De hiërarchische, verticale onderlinge relatie is veranderd in een horizontale. Grote organisaties opereren in
netwerken vlak naast en met individuen.
35

34

Bij de huidige en komende tijd horen ook ‘transparantie en dialoog’, op alle niveaus. Waar vroeger het
product (de uitzending) voldoende was, is er nu veel
meer behoefte om antwoord te krijgen op vragen

2.

Waarom de publieke
omroep bestaat

Over publiek belang, kernwaarden,
prioriteiten en wat de publieke
omroep teruggeeft

De publieke omroep kan alleen maar bestaan als het publiek dat
wil. Het publiek, de optelsom van iedereen die wij samen Nederland noemen, de samenleving dus, is eigenaar en opdrachtgever.
Natuurlijk, er is een politieke werkelijkheid, uitgedrukt in mediawetten en begrotingen, moties en kritiek. Er is een gecompliceerd
medialandschap waarin publieke bestuurders en commerciële
eindverantwoordelijken elkaars keuzes bekritiseren. Er is
Europese regelgeving.
Maar uiteindelijk kan alleen de samenleving als geheel vaststellen hoe zij de rol van de publieke omroep waardeert, en welke
mogelijkheden en financiële middelen zij beschikbaar stelt om
de publieke omroep te laten functioneren. Om vast te stellen of
de publieke omroep bestaansrecht heeft.
Daarvoor is het belangrijk te weten welk publiek belang de
publieke omroep dient, wat hij doet en maakt, hoe hij zich manifesteert en verbindt met andere sectoren, hoe hij zich gedraagt,
waar zijn grenzen zich bevinden, wat hij teruggeeft aan de
samenleving.
Return on Society is de internationaal veelgebruikte term.
“To enrich people’s lives with programmes and services that inform,
educate and entertain”, zegt de BBC.

Waarom de publieke omroep bestaat

Het doel van de publieke omroep laat zich op verschillende
manieren beschrijven. De commissie heeft gekozen voor een
omschrijving die een van de focusgroepen heeft aangereikt:
“verbinding door verbeelding van cultuur in Nederland, ter
bevordering van (inter)nationaal burgerschap en democratie”.

37

Toegekende waarden aan publieke
en commerciële omroep door
de leeftijdsgroepen 13+ en 13 – 34,
in procenten.

0

10

20

30

40

50

betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid

innovatie
Innovatie

interactie
invloed
Interactie
enen
invloed

kwaliteit
Kwaliteit

onafhankelijkheid
Onafhankelijkheid

pluriformiteit
Pluriformiteit

voor
iedereen
Voor
iedereen

variatie
Variatie

leeftijdleeftijd

13

Nederlandse
Nederlandse
Publieke
Publieke Nederlandse
Omroep
Publieke Omroep
Omroep

13 – 34

leeftijd

13

13 – 34

omroepen

bron: Kwaliteitskaart NPO, Ipsos, onderzoek
onder 1.000 Nederlanders in november 2012,
representatief voor Nederland 13+.

70

80

90

De publieke omroep draagt op een belangrijke wijze bij aan
wat Nederland is, aan de identiteit van ons land. Dat doet hij
door wat hij maakt of meehelpt te maken: series, films, programma’s of andere content, gericht op alle publieksgroepen.
Hij heeft een grote rol bij wat ‘eigen’ is in dit relatief kleine
taal- en cultuurgebied dat steeds meer te maken krijgt
met vooral Engelstalige producties, die ook hun waarde hebben maar niets zeggen over onze samenleving. ‘Ramses’ kan
alleen hier worden gemaakt. ‘Nederland van boven’ kan alleen
maar hier worden bekeken. ‘De Prooi’ is de Nederlandse
weerslag van een grote internationale ontwikkeling.
Dat vergt eigenzinnigheid, eigen denken, eigen producties,
en eigen geld. En schept ruimte voor de creatieve en culturele
industrie, waardoor de geïnvesteerde euro’s in het publieke
systeem ook op een andere manier waarde toevoegen.
Vertrouwen
In het hart van iedere publieke omroep moeten diegenen
centraal staan voor wie hij werkt: het publiek. Of beter, de vele
groepen van mensen – in allerlei samenstellingen en onderlinge verbanden – die kijken, luisteren, lezen, participeren,
delen, nadenken. Voor wie de publieke omroep waarde

39

38

commerciële
commerciële
commerciëleomroepen
omroepen

60

Waarom de publieke omroep bestaat

Waarom de publieke omroep bestaat

Nederlandse Publieke Omroep
commerciële omroepen

Onafhankelijk
De commissie staat een publieke omroep voor die een
substantiële bijdrage levert aan wat Nederland is: een democratische rechtstaat van bijna 17 miljoen Nederlanders met
een gevarieerde achtergrond en een grote verscheidenheid aan
opvattingen; zij weten waarin zij van elkaar verschillen en
wat hen bindt.
Een publieke omroep kan eraan bijdragen dat de inwoners
van ons land zich in volle vrijheid ontwikkelen tot – als zij
dat willen – goed geïnformeerde burgers met eigen opvattingen
en voorkeuren. Een onafhankelijke en betrouwbare omroep
is een belangrijke, continue en stabiele bijdrage aan wat de
commissie de publieke omgeving, publieke sfeer noemt.
Een publieke omroep draagt bij aan de cohesie binnen een
samenleving; verbindt in plaats van scheidt; overstijgt een
fragmenterende samenleving; ambieert de lijm te zijn die alle
partjes van Nederland samenbindt.
Het is aannemelijk dat de verbindende rol van de publieke
omroep op internet alleen maar crucialer wordt. Voor elke
maatschappelijke groep zijn er talloze websites en digitale
kanalen, dat aanbod zal alleen maar groeien. Waardoor het
risico op fragmentatie toeneemt.

De commissie hanteert de volgende kernwaarden waaraan
de publieke omroep moet voldoen:
– Programma’s (content) moeten onafhankelijk gemaakt
worden, op basis van maar één centrale gedachte: in
het belang van het publiek. Informatie is betrouwbaar
en verifieerbaar.

– De publieke omroep dient een aanjager van innovatie
te zijn en ruimte te bieden voor talentontwikkeling.
Door innovatie, kennis en ervaring te delen, is hij ook
buiten de publieke sector van toegevoegde waarde.
Het gaat zowel om formats als meer technische toepassingen en manieren om met het publiek verbonden
te zijn.
Bovenstaande kernwaarden zijn niet tijdgebonden; zij staan
los van de vraag of er sprake is van analoge of digitale domeinen en platforms. Toepassingen verschillen wel: openheid
en dialoog zijn in de digitale wereld uitdagender en veel meer
verrijkend dan in de analoge.
Genoemde waarden zijn niet per definitie uniek voor
de publieke omroep; het is de som van de waarden die het
verschil maakt. Het geheel van wat de publieke omroep
maakt, moet bijdragen aan het eerder gedefinieerde publieke
belang; daarmee onderscheidt de publieke omroep zich
van de commerciële partners.
Het publiek volgend
De hier beschreven opvatting over wat de publieke omroep
zou moeten zijn leidt tot een brede aanpak, brede programmering (alle genres) en brede beschikbaarheid, op alle
relevante platforms. Hij is daar waar het publiek is en zich
naartoe beweegt. De discussie over de hoeveelheid netten,
zenders en sites is in de ogen van de commissie achterhaald.
Er heerst op dat gebied geen schaarste meer en andersom:
het schrappen van een platform (een zender) verkleint het
bereik en levert nauwelijks geld op, zoals sommige mensen
denken. Evenmin levert het per se efficiency op.
Maar vanzelfsprekend zullen prioriteiten het onderscheid
met andere aanbieders verder benadrukken. De Raad
van Bestuur van de NPO maakte begin 2013 bekend voor
vijf prioriteiten te kiezen: journalistiek, Nederlands drama &
documentaire, kinderprogramma’s, kennis & cultuur en
evenementen. Het zijn herkenbare prioriteiten; ze moeten
in de praktijk ook worden toegepast.

41

40

– De publieke omroep heeft de ambitie iedereen te
bereiken. Iedere groep in de samenleving, welke achtergrond deze ook heeft of hoe deze bereikt kan worden.
Omgekeerd moet ook ieder idee, ieder standpunt,
iedere gedachtewereld, een plek kunnen vinden op de
platforms van de publieke omroep. Generaties en
leeftijdsgroepen verschillen; dat geldt ook voor culturele achtergronden, religie, meerderheden en minderheden. Hoge en populaire cultuur bestaan naast en
door elkaar. De publieke omroep dient alle opvattingen, gedachten en achtergronden te kennen, diversiteit
en pluriformiteit te belichamen en uit te dragen, en
gevarieerd te programmeren. De publieke omroep werkt
op basis van hoge standaarden op het gebied van kwaliteit, integriteit en professionaliteit. Daarvoor dient hij
voortdurend te worden uitgedaagd door het publiek,
en ook door anderen in de creatieve en media-industrie.

– De publieke omroep opereert in openheid en transparantie, gaat in discussie, corrigeert fouten, luistert en
verandert. Legt verantwoording af. Dat geldt voor alle
geledingen: van bestuur tot redacties. Dat veronderstelt
interactie, en invloed van het publiek op beleid en
keuzes.
Waarom de publieke omroep bestaat

Waarom de publieke omroep bestaat

toevoegt aan hun leven. Soms door informatie, in al zijn
vormen en uitingen. Soms door amuserende en culturele
programma’s. Soms door sport, documentaires, films, rechtstreekse gebeurtenissen, activiteiten in het digitale domein.
Soms door programma’s, specifiek voor kinderen, jongeren
of senioren.
Aan de basis hiervan dient vertrouwen te liggen: het
vertrouwen dat wat de omroep uitzendt en maakt, klopt; dat
participanten en publiek respectvol worden behandeld;
dat de verhalen verteld worden die verteld moeten worden.
Breder: dat de publieke omroep meehelpt een klimaat te
scheppen waarin alle relevante opvattingen worden geuit en
bediscussieerd. Dat er durf en innovatie is, creativiteit,
nieuwsgierigheid en onbevangenheid. En dat er wordt gewerkt op basis van hoge kwalitatieve normen, integriteit
en maximale efficiency.
Vertrouwen van het publiek moet iedere dag opnieuw
worden verdiend.

Samenwerken maakt sterker
Vertegenwoordigers uit de publieke wereld, makers, topbestuurders van commerciële omroepen en uitgeverijen en
hun organisaties hebben op uitnodiging van de commissie
samen gediscussieerd over de toekomst van de publieke omroep. Letterlijk niemand ontkende het bestaansrecht van
de publieke omroep. Welbeschouwd was er maar een enkeling
die bepleitte dat de publieke omroep zich zou moeten terugtrekken in de hoekjes die commerciële partijen overlaten.
Er is wel een evidente behoefte aan helderheid over de
toekomstige rol. En meer nog behoefte aan samenwerkingsvormen, aan een intelligentere benadering dan geredeneerd
vanuit tegenstellingen en verondersteld vijandschap. Het
is interessanter te onderzoeken hoe publieke en commerciële
partijen samen een zo sterk en gevarieerd mogelijk medialandschap kunnen vormen; met erkenning van de ruimte die
alle partijen daarin nodig hebben en concurrerend op een
wijze die versterkt in plaats van verzwakt.

Alle voetbalrechten voor veel geld kopen – zo dat al zou kunnen – is niet wenselijk, maar de publieke omroep verbieden
voetbal uit te zenden is dat ook niet: het samenvatten van de
nationale competitie, het volgen van het Nederlands elftal,
is heel goed mogelijk binnen de kernwaarden die wij beschrijven; sport is immers ook identiteit, is ook verbindend.

Voor de commerciële omroepen betekent dit dat zij de ruimte
moeten krijgen om te floreren. Voor de publieke omroep
betekent dit een duidelijke keuze voor het maken van content
waarin de hier beschreven kernwaarden tot uiting komen
en duidelijk blijkt dat het publieke belang ermee gediend is.
De commissie wil niet tot achter de komma vaststellen
hoeveel geld er aan de verschillende genres en programmacategorieën mag worden besteed. Binnen een heldere
taakopdracht (een ‘Contract met de Samenleving’), voortkomend uit de wet en neergelegd in een heldere missie,
dient de publieke omroep zelf keuzes te maken. Daarbij
hoort een actieve wijze van publieke verantwoording.

Krantenuitgeverijen hebben de laatste jaren kritiek geleverd
op de nieuwsfunctie van de publieke omroep en in het
bijzonder op de digitale successen op het gebied van nieuws.
De commissie onderkent de moeilijke positie van dagbladen, juist nu de publieke omroep ook met nieuws sterk
aanwezig is in het digitale domein. Een langjarig gegarandeerde, goede publieke nieuwsvoorziening is echter van
wezenlijk belang voor het functioneren van onze samenleving.
De publieke omroep heeft daarin een zelfstandige taak.
De commissie bepleit wel een betere samenwerking tussen
de dagbladen en de publieke omroep. Publiek- private samenwerking op het gebied van nieuws en achtergrondjournalistiek
zou kunnen leiden tot een versterking van beide partijen.

43

42

Een sterk medialandschap, met een sterke focus op Nederland en in Nederland actieve spelers, waarbij alle betrokken
partijen in staat zijn zich te ontwikkelen, is buitengewoon
belangrijk.
Taak en missie van de publieke en commerciële omroepen
verschillen. In de hoogwaardige, kennisintensieve samenleving die Nederland is, spelen alle betrokken partijen hun rol.
Er zouden samenwerkingsverbanden moeten groeien, die
niet tot stand komen als er alleen maar vanuit schuttersputjes
naar elkaar wordt geloerd.

Waarom de publieke omroep bestaat

Waarom de publieke omroep bestaat

De publieke omroep, zoals hierboven beschreven, kan niet
los worden gezien van het veel bredere medialandschap,
waarin commerciële omroepen uit binnen- en buitenland en
uitgeverijen actief zijn. Iedere Nederlander heeft toegang
tot een ruime hoeveelheid televisie- en radiozenders, nationale
en regionale kranten, bladen, een grote, onuitputtelijke
hoeveelheid content die via internet beschikbaar is – geordend
en ongeordend, hier gemaakt of ver over de grenzen geproduceerd, ook Nederlands ondertiteld. Dit media-aanbod groeit
met onwaarschijnlijke snelheid; aanbieders zijn al lang niet
meer de traditionele mediaorganisaties.
In die zin is er een enorme rijkdom aan aanbod waarin
het publiek desondanks vaak blijkt te kunnen aangeven welk
onderscheid er is tussen de publieke en commerciële omroepen – hoewel de specifieke afzender meestal niet meer kan
worden genoemd.
De publieke en commerciële omroepen en uitgeverijen
zitten op elkaars terrein; activiteiten van de publieke omroep
worden regelmatig als marktverstorend ervaren. Er is geen
muur te metselen tussen de publieke en commerciële omroepen. Er moet wel helderheid zijn over taken en taakopvatting,
rollen en aanbod. Er moeten wel voorwaarden zijn gecreëerd
waarbij de ene de andere sector niet wegdrukt, met als uiteindelijk gevolg een verschraald media-aanbod.

Waarom de publieke omroep bestaat

Onderzoeken tonen aan dat landen waarin een sterke publieke
omroep samen met sterke commerciële partijen kan bestaan,
niet alleen een kwalitatief hoogstaand (informatie-)aanbod
hebben. Omgekeerd kan worden vastgesteld dat landen waar
de publieke of commerciële sector de ander overheerst, een
veel minder kwalitatief hoogstaand (informatie-)aanbod kennen.
Algemeen wordt aangenomen dat nieuwsuitzendingen van
de publieke en commerciële omroepen elkaar sterker maken
door elkaar uit te dagen en te beconcurreren. NOS-Journaal
en RTL-Nieuws prikkelen elkaar; dat geldt ook voor andere
programma's en producties. Wanneer publieke en commerciële media naast elkaar bestaan, wordt de pluriformiteit van
het totale medialandschap versterkt. Een gevolg hiervan is dat
bepaalde ingrepen in de publieke sector ook negatieve effecten hebben op de commerciële.

44

Nieuwe meetinstrumenten
Een heldere taakafbakening voor de publieke omroep en een
duidelijke prioritering zijn eerste vereisten. Openheid, discussie en controle, onder andere via een stevige visitatie die
gericht is op onderscheidend vermogen, zijn van levensbelang.
Overlap zal er altijd zijn tussen systemen die per definitie
– ieder voor zich – op basis van volkomen logische en te
ondersteunen uitgangspunten breed zijn. Maar hoe duidelijker
identiteit en missie, hoe duidelijker het onderscheid. Voor
de makers die een taak hebben, voor het publiek dat verwachtingen heeft.
In het DNA van een publiek systeem moet dan ook zitten
dat, ondanks de taakopdracht breed te zijn, de eerste prioriteit niet ligt in het reageren op kijk-, luister- en klikcijfers
alleen. Het gaat om bereik, impact en kwaliteit. Nieuwe meetinstrumenten en nieuwe criteria dienen te worden ontleend
aan de kernwaarden. Kijk- en luistercijfers horen daarbij, maar
zijn niet dominant.
Binnen de European Broadcasting Union is een systeem
ontwikkeld waarmee onafhankelijk kan worden vastgesteld of
een omroep zijn publieke taak vervult, door te checken in
hoeverre de publieke kernwaarden worden nageleefd.
Nog interessanter is de innovatieve rol van de publieke
omroep, als pionier, uit te werken en mede dienstbaar te
maken aan de commerciële sector, en om de hekken rondom
het publieke domein weg te halen. Binnen de publieke
kerntaken, binnen de publieke opdracht, kunnen ook andere
partijen dan de huidige acteren.

46

3.

Een inhoudelijk sterk
en open bestel

Over de noodzaak de inhoud centraal te
stellen en de deuren van het bestel te openen;
alle creatieve ‘hands on deck’

Het doel van de commissie is een publiek bestel dat houdbaar is
op de langere termijn. Zij heeft de ambitie een systeem te helpen
ontwikkelen dat dynamisch is, meebeweegt op de golven van
de digitale tijd en uit een veelheid aan bronnen put.
Een publieke omroep die tegelijkertijd meer aansluiting vindt
bij jongere generaties, een van de grote uitdagingen van de
huidige instituties en organisaties.

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Ondanks de kritiek die er nu, in het verleden en in de toekomst
op systeem en programma’s is en zal worden uitgeoefend, is ook
in Nederland de publieke omroep in beweging, garandeert hij
een zeer behoorlijke kwaliteit en is er geen sprake van stilstaand
water waaruit langzaam de zuurstof verdwijnt.
De leden- en taakomroepen hebben in een recent mediaakkoord, 31 januari 2014, nieuwe afspraken gemaakt over wat
zij maken, en wat zij zijn, verder te verbeteren.

Twee belangrijke uitgangspunten domineren de gedachten en
voorstellen van de commissie.
De huidige organisatievorm voor de publieke omroep in
Nederland is volgens de commissie te veel gebaseerd op regels en
te weinig op principes en ideeën en daardoor in zijn opereren
niet krachtig genoeg. In hoofdstuk 1 is geconstateerd dat het systeem slijtage vertoont, als gevolg van jarenlange veranderingen
en aanpassingen, waardoor niet de meest optimale lijnen bestaan
tussen makers en bestuurders, en uiteindelijk: kijkers, luisteraars,
gebruikers.
De publieke omroep in Nederland is een amalgaam van
omroepverenigingen en taakomroepen met soms gezamenlijke,
soms tegengestelde belangen; en een koepelorganisatie die programmeert, budget toewijst, merkenbeleid voert – soms tegen
de zin van de omroepen in – zich voortdurend uitgedaagd weet
door de omroepen, en die op zijn eigen beurt ook uitdaagt en
uitprobeert.
53

De commissie ambieert een publieke omroep die wordt gedragen
door bijna 17 miljoen Nederlanders, waarbij publieksbinding
een van de belangrijke middelen is om dat doel te bereiken, maar
niet het enige. Met daarbij als uitgangspunt: verder bouwen
aan pluriformiteit, diversiteit, veelzijdigheid en nieuwsgierigheid.
Een opener bestel, waarin het beste van wat Nederland maakt
binnen de context, missie en taak van de publieke omroep een
plaats vindt.
Dat betekent
De huidige organisatie die NPO heet, en die de commissie
vooral ziet als een organisatie die gericht is op ‘besturen
en beheren’, moet een ‘mediaorganisatie’ worden, gericht op
‘inhoud’ en op ‘maken’ (laten maken om preciezer te zijn);
gericht op de wijze waarop taak en missie worden vertaald in
content op alle relevante platforms.
En

De commissie werkt deze twee voorstellen hierna uit.

Een nieuwe mediaorganisatie
Voorbeelden zijn altijd te beperkt maar toch illustreren ze
vaak precies wat goed is, of verbeterd moet worden.
3FM, radio dus, werkt in grote lijnen zoals de commissie
dat voor ogen ziet. Een zendermanager (we zouden hem
‘hoofdredacteur 3FM’ kunnen noemen) met een duidelijke
visie op wat hij met zijn zender wil, hoe hij de publieke taak
vertaalt voor jongere muziekluisteraars en onderscheidend is.
De dj’s van de verschillende omroepen lopen in en uit en
praten over muziek en plannen; er is een kleine redactie die
meedenkt en meemaakt, en een paar producers om bijvoorbeeld grote live uitzendingen te helpen maken. Op de redactie zitten mensen van NOS-op-3 naast de webredacteuren
van de zender. Door de jaren heen is 3FM een sterk, positief
geladen merk geworden met een duidelijke publieke identiteit. Redacteuren van de omroepen zitten dichtbij; de dj’s zijn
in dienst van omroepen maar ‘werken voor 3FM’. Iedereen
is gericht op radio maken.
Op de nieuws- en sportzender Radio 1 gaat dat anders.
Natuurlijk is er een verklaring voor: Radio 1 is belangrijker
voor het profileren van de omroepen dan 3FM en verschijnt
dus eerder op de radar van de bijdragende omroepen.
Maar hierdoor ligt de focus uiteindelijk veel minder op
het gezamenlijk maken van een sterke publieke radiozender,
in het maken van goede journalistiek. Het gaat veel meer
over de blokken die de omroepen voor zichzelf opeisen, de
presentatoren, het geld. De zendtijdindeling van nu is meer
de consequentie van omroepfusies, dan van een overtuigend
beeld van hoe de sport- en nieuwszender van de publieke
omroep eruit moet zien.
De Mediawet, die gedetailleerde eisen stelt aan het onderbrengen van omroepen op radiozenders, helpt ook niet echt
mee om die andere weg te kiezen. Daarvoor zijn aanpassingen
nodig.
Hoewel redacteuren elkaar over het algemeen kennen en
geregeld van de ene naar de andere omroep overstappen, is
er geen gezamenlijke plaats, of beter: een gezamenlijk klimaat, waarbinnen het gaat over het samen maken van radio,
het inhoudelijke profiel van de zender en de wijze waarop
pluriformiteit en diversiteit worden vormgegeven.

55

54

Het bestel wordt opengesteld voor andere organisaties dan
alleen de bestaande omroepen. In samenwerkingsverbanden
met de bestaande omroepen, dan wel volledig zelfstandig,
kunnen andere (culturele) organisaties – groot of klein – bijdragen aan de Nederlandse Publieke Omroep in de nieuwe
tijd. Doorslaggevend is de vraag of wat zij maken waarde
toevoegt aan wat de publieke omroep is.

1.

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Een inhoudelijk sterk en open bestel

De waardering voor wat het systeem ‘is’, is minder groot dan
voor wat het systeem ‘maakt’. Dat betekent: kritisch tegen het
onderliggende systeem, maar met een open oog voor wat het
desondanks voortbrengt, met waardering voor de makers en hun
creatieve kracht.
Het zou onverstandig zijn de waarde van wat de omroepen in
gezamenlijkheid maken, en zijn, te bagatelliseren. Er wordt niet
zo vaak meer gesproken over het ‘unieke Nederlandse bestel’ als
in het verleden, maar de publieke omroep zoals we die nu kennen
is een belangrijk voertuig om pluriformiteit en diversiteit vorm
te geven.
Publieke omroepen, gefuseerd, verbonden dan wel zelfstandig, hebben samen rond de 3,5 miljoen leden en hebben over
het algemeen een door religie, ideologie of leeftijd gevoed stelsel
van wortels, ieder met hun eigen ontwikkeling door de jaren
heen, loskomend van of ontstaan in contrast met de oude zuilen.
In iedere omstandigheid is dit een belangrijk gegeven.

Organisatievormen en voorbeelden zijn overigens niet per se
van radio naar tv (of de digitale wereld) te vertalen. Het
gaat de commissie om cultuur, klimaat en werkwijze, veel
belangrijkere elementen dan welke op papier getekende
organisatievorm ook.

57

56

Het is belangrijk eerst de context te schetsen. Volgens de
commissie zal een nieuwe Mediawet de wettelijke basis bieden
voor wat de publieke omroep is; een samenvatting van taak,
missie, rol, platforms, etc.
Daarvan afgeleid sluit de publieke omroep in de voorstellen van de commissie een ‘Contract met de Samenleving’,
waarin wordt beschreven wat hij zal doen en zal maken, en
waar, en welke – bijvoorbeeld – innovatieve rol hij wil spelen;
hoe hij in een permanente dialoog is, formeel en informeel,
en hoe hij verantwoording aflegt aan samenleving en overheid.
In dit contract worden de prioriteiten benoemd, zoals
bijvoorbeeld journalistiek, Nederlands drama & documentaire,
kinderprogramma’s, kennis & cultuur en evenementen.
Deze prioriteiten kunnen veranderen, na een zekere periode.
De commissie kan zich voorstellen dat ze kunnen worden
gekozen na consultatie van het publiek en experts/professionals.
Dat contract wordt uitgewerkt in een inhoudelijke aanpak
(welke prioriteit qua programma’s en content, welke
financiële prioriteit, welke toepassingen, welke platforms etc.).
Die inhoudelijke aanpak, voortdurend in verandering, is de
facto de taakopdracht aan de genoemde hoofdredacteuren, in
overleg met eindredacteuren en makers binnen en buiten het
bestel, onder de eindverantwoordelijkheid van het bestuurs-

Pluriform en divers
De Nederlandse publieke omroep is ook nu al veel meer
ingericht om pluriform en divers te zijn dan de publieke
omroep in vergelijkbare landen. VRT, BBC, ZDF zijn
minder pluriform en divers dan wat in Nederland wordt
gemaakt.
Toch is de wijze waarop pluriformiteit nu georganiseerd wordt niet voldoende. Nu niet en evenmin op
termijn.
Nu is pluriformiteit gebaseerd op representativiteit:
omroepen vertegenwoordigen als vereniging een bepaald
gedachtegoed. De commissie wil de stap zetten van
representatief naar relationeel denken. In netwerken zijn
relaties met mensen, programma’s, uitingen, ‘merken’,
doorslaggevend – gedragingen en verwachtingen van de
jongere generaties illustreren die ontwikkeling.
Essentieel: de commissie neemt geen afscheid van
pluriformiteit, maar geeft hem anders vorm.
Overigens kunnen ook nu genoeg opmerkingen
geplaatst worden bij de keuzes die gemaakt worden op het
gebied van pluriformiteit en diversiteit. Informatieve programma’s hebben de onbedwingbare neiging vergelijkbare
invalshoeken en gasten te zoeken; de nieuwsgierigheid
naar andere verhalen lijkt niet groot. Het Nederland dat
in de omroeporganisaties zelf te zien is en op tv en radio
te zien en te horen, is niet per se het Nederland zoals dat
buiten te zien is. De Randstad domineert de provincie.

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Deze centrale gedachte wil de commissie vertalen naar het
gehele systeem van wat de publieke omroep is. De commissie
stelt een organisatie voor waarbij, direct onder een College
van Bestuur, hoofdredacteuren inhoudelijke verantwoordelijkheid dragen voor het totaal aan wat er door de publieke
omroep nieuwe stijl op alle relevante platforms wordt gebracht.
Hoofdredacteuren zijn eindverantwoordelijk voor wat
er wordt gemaakt, besteld en geplaatst. De inhoudelijk verantwoordelijken krijgen de hiërarchische positie die bij een
‘makende’, creatieve organisatie hoort en zijn dus eindverantwoordelijk voor de inhoud van de programma’s.
Op deze wijze wordt de huidige besturende en beherende
organisatie vervangen door een creatieve organisatie met een
inhoudelijke focus.

lid met de inhoudelijke mediaverantwoordelijkheid. Echter:
het bestuur bestuurt, op de afstand die daarbij hoort. De
inhoudelijk verantwoordelijken hebben autonomie binnen
hun taakopdracht, precies zoals bij de hoofdredacteuren
van kranten, websites en tijdschriften.
Op deze wijze is de weg van abstractie (wet) naar concrete
toepassing (programma/content) in consistente stappen
af te leggen en wordt wat de publieke omroep uiteindelijk is,
aangestuurd en vormgegeven door inhoudelijke hoofdredacteuren en makers.
Zij moeten kijken naar het geheel van wat de publieke
omroep brengt, en bezien of de eisen van pluriformiteit
en diversiteit voldoende invulling krijgen. Zij zien de lacunes,
en daarna de mogelijkheden.

Bekende Nederlanders worden van praat- naar praatprogramma gerecycled. Aandacht besteden aan religie of
aan ‘zwaardere’ programma’s is niet hetzelfde als programma’s wegzetten aan de randen van de nacht. Er is
hier een stevige inspanning nodig.

Een publieke omroep met de taakopdracht die de commissie aan hem wil geven, heeft de dynamiek die bij
een snel veranderende samenleving hoort. Pluriformiteit
verandert van een statisch gegeven in een dynamisch
maatschappelijk debat, dat antwoorden oplevert over wat
de publieke omroep moet zijn, en maken.
Daarbij is het goed als de bestaande omroepverenigingen
die ontwikkeling nog verder versterken, door zich te
specialiseren in genres, thema’s, specifieke doelgroepen,
zodat zij er aan meehelpen dat de som van de publieke
omroep groter wordt dan zijn samenstellende delen.
Creatieve kracht
De publieke omroep ‘maken’ kent verschillende dimensies.
Er is sprake van ‘eigen’ producties, van producties door
anderen (externe producenten), aankoop en samenwerkingstrajecten. En er zijn vele platforms om inhoud op te
plaatsen. Van tv-kanaal tot app, of welke toepassingsvorm
dan ook.

De werkwijze is in feite platformonafhankelijk; content
is dominant. De aanpak moet bovendien veelgelaagd zijn.
Als voorbeeld: de hoofdredacteur en de redacties van
de omroepen die samen verantwoordelijk zijn voor documentaires, moeten denken in allerlei varianten; allerlei
toepassingen van het documentaire-genre op alle denkbare
platforms. Net zoals er gevarieerd moet worden in de
wijze waarop er research wordt gedaan; vanuit redacties
tot in samenwerking met het publiek en met inzet van
allerlei digitale middelen.

59

58

In het voorstel van de commissie zijn hoofdredacteuren
verantwoordelijk voor genres (informatie, documentaires,
amusement, etc.) of doelgroepen (ouderen, jongeren,
etc.). Ze ‘plaatsen’ wat er gemaakt is of ‘bestellen’ con-

Fundamenteel is dat de grote creatieve kracht van de
omroepen dicht bij hen is; er wordt voortdurend gewogen,
besproken, bedacht, weggegooid of geproduceerd. Los
van de formele gezagsverhoudingen moet er een informelere werkwijze ontstaan waarin de makers elkaar uitdagen. De commissie wil een werkwijze die het maken
centraal stelt, geen nieuwe bestuurslaag; die wil zij juist
opruimen. Leemlagen tussen degenen die maken en de
inhoudelijk eindverantwoordelijken die bestellen, initiëren
en plaatsen, worden opgeruimd. De commissie ziet sterk
inhoudelijk gedreven redacties in volle samenwerking
met de makers van omroepen en andere aanbieders. Een
club mensen die werkt met ideeën, deadlines en concrete
plannen.
Cultuur is belangrijk: inhoudelijk gedreven mensen
aan de macht die anderen laten excelleren; die werken met
vertrouwen. Hoofdredacteuren gaan over de genres,
doelgroepen en de prioriteiten, maar laten de makers hun
keuzes maken. Geven ruimte voor interviewprogramma’s,
maar blijven ver weg van het voorschrijven wie de interviewer en wie de geïnterviewde moet zijn. Dat laten ze over
aan de makers, de omroepen, de aanbieders. Ze zijn
dirigent, die solisten en het collectief de ruimte geven het
beste te brengen van wat zij aan talent in huis hebben.

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Een inhoudelijk sterk en open bestel

De commissie is van oordeel dat de huidige omroepverenigingen pluriformiteit mede vormgeven. Geworteld
in een van oorsprong verzuilde samenleving, overkoepelen
zij echter niet het hele scala van wat Nederland is. Er is
sowieso een leeftijdsprobleem, als naar de huidige leeftijdsbestanden wordt gekeken. Representatieve pluriformiteit
kan de snelle (sociale) evoluties van de nieuwe tijd niet
naar behoren volgen. Relaties zijn per definitie dynamisch.
Representatieve pluriformiteit overziet niet de lacunes;
relaties in een dynamisch systeem doen dat wel. Daar
wordt voortdurend de vraag gesteld: zijn wij nog van iedereen, zijn wij nog in contact met alle groepen voor wie
wij bestaan?

tent om de publieke missie goed te kunnen uitvoeren.
Ze werken samen met de netcoördinatoren om tot een
goede netindeling te komen. En ze krijgen een extra
opdracht om de digitale ontwikkeling te versnellen. De
governance van deze samenwerking kan op diverse manieren geregeld worden. Het past meer bij de huidige tijd om
dat in overleg met de mensen te doen dan dat hier voor
te schrijven. De Raad van Bestuur heeft daartoe de eerste
verantwoordelijkheid.

Deze organisatie kan soepel omgaan met technologische
veranderingen. Mocht – bijvoorbeeld – televisie minder
dominant worden dan het tablet van de komende tijd, dan
volgt de inhoud die ontwikkeling en zijn er nauwelijks
reorganisaties nodig.

Alles overheersend is de taakopdracht die is ontleend
aan wet en missie. Die gaat uit van een breed bereik, een
sterke nadruk op pluriformiteit en diversiteit, op kwaliteit en efficiency, en op innovatie. Aanbod moet breed
en smal zijn en alles er tussenin; zwaar en licht; niet per
se gericht op hoge kijk- en luistercijfers maar op bereik,
betekenis en impact.
Geen enkel systeem zal bestaan zonder vergaderingen
of zonder pittige conflicten zijn als het gaat om prioriteiten
en budgetten. De commissie gaat er echter vanuit dat er
op deze wijze een klimaat en cultuur kunnen ontstaan die
gedomineerd worden door inhoudelijke kwesties. Met
korte lijnen, een eenduidige focus, een gevoel voor onderlinge loyaliteit en de wetenschap dat er een gezamenlijke
taak wordt uitgevoerd.
Dat lijkt de commissie de beste manier om de creatieve
vrijheid die een mediaorganisatie als deze nodig heeft zo
goed mogelijk te organiseren. Essentieel is dat deze nieuwe
cultuur wordt verankerd in een nieuw en opener bestel,
met nieuwe omgangregels en verantwoordelijkheden.

Een open bestel
Een publiek bestel moet breed zijn, gevarieerd en ambitieus,
en het beste brengen dat de creatieve/ media-industrie te
bieden heeft. Ook hier geldt dat concurrentie het geheel verder brengt.
Tot nu toe is die taak gegeven aan de omroepverenigingen
en de taakomroepen. Met afdoende succes voor een pluriform
bestel.
De veranderingen die de commissie voorstelt komen dan
ook niet voort uit fundamentele kritiek op wat er nu wordt
gemaakt, maar uit de dwingende ambitie om de publieke
omroep zich verder te laten ontwikkelen in de nieuwe tijd.
Daarin wordt het vormgeven aan de identiteit van wat
Nederland is en de kwesties die hier spelen nog noodzakelijker door het grensoverschrijdende geweld van een globaliserend media-aanbod. Alle creatieve hands on deck, wat
de commissie betreft.

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Een inhoudelijk sterk en open bestel

De publieke omroep moet bovendien veiligheid bieden.
Interessant is te onderzoeken hoe hij gids en curator kan
zijn in een zee van informatie, en kan helpen betrouwbare informatie en achtergronden te ordenen. Hij kan op
thema en actualiteit helpen een overzicht te bieden.
Op de digitale platforms zijn daarvoor veel mogelijkheden,
zelfs op individueel niveau. Essentieel is dat de publieke
omroep zijn activiteiten onderneemt met maximale
bescherming van de privacy van zijn publiek, ook een
vorm van veiligheid.

2.

Tot nu toe is de enige weg om content op de publieke platforms te brengen die van, of via, de bestaande omroepen.
Soms meldt een nieuwe omroep zich om een lacune te vullen. Omroepen maken zelf of laten programma’s maken
door andere producenten. Die weg blijft een logische.
Tegelijkertijd gaat hij voorbij aan het gegeven dat ook
elders content kan worden geproduceerd, op allerlei plekken
en allerlei manieren, die ook zou kunnen passen binnen taak
en missie van de publieke omroep. Het voertuig van een
ledenomroep is daarvoor niet het enige.

61

60

Ook andere organisaties, zoals uitgeverijen, culturele instellingen, kleine startende productiebedrijven, musea, organisatoren van evenementen, zouden kunnen bijdragen aan het
geheel van wat de publieke omroep is. Aan de wijze dus waarop Nederland zich toont en via de platforms van de publieke
omroep wordt meebeleefd.
Gegeven dit uitgangspunt bepleit de commissie een bestel
dat zowel ruimte geeft aan de bestaande omroepen als aan
andere spelers, waardoor de pluriformiteit breder wordt vormgegeven. Omroepen vormen als het ware de ruggengraat en
hebben een concessie; andere partijen kunnen op ad hoc basis
aan eenmalige projecten bijdragen of gedurende langere tijd
(bijvoorbeeld steeds per ‘uitzendseizoen’).

Zij zien erop toe dat uit het totale aanbod een publieke
omroep tot stand komt die op alle platforms onderscheidend en breed is, divers en pluriform, innovatief en in
direct contact met z’n publiek.

De commissie trekt die lijn door naar de regio. Ook daar zouden veel meer mogelijkheden tot samenwerking moeten
kunnen groeien en experimenten moeten worden aangegaan.
Bijvoorbeeld tussen regionale omroepen en regionale kranten, waar hier en daar al mee wordt geëxperimenteerd.
Daaraan zouden ook lokale media, waarvan sommige een
interessante professionele ontwikkeling doormaken, stevig
moeten kunnen meedoen. De regionale organisaties blijven
zelfstandig en zoeken horizontale samenwerking met maatschappelijke en culturele organisaties. Ze kunnen met private
partijen in een aparte entiteit samenwerken om gezamenlijk
nieuws te produceren, dat weer door de schragende organisaties, maar ook door andere, nieuwe journalistieke initiatieven
benut kan worden. Dat kunnen ze in bijvoorbeeld coöperaties
of stichtingen organiseren.

Zo’n publieke omroep zal hierdoor volgens de commissie
een nieuwe vorm van steun en legitimatie verwerven.
En wat ook belangrijk is: er ontstaat een gelijker speelveld:
partijen die niet publiek gefinancierd worden, kunnen
in relatie met bestaande omroepen of zelf rechtstreeks als
externe producent opereren met een programmatisch
aanbod dat past bij de publieke omroep.

De publieke omroep kan volgens de voorstellen van de
commissie gemaakt worden door de huidige omroepen, en
door partijen die nu buiten het bestel staan; grote, al lang
bestaande of kleine nieuwkomers. Tegelijkertijd kunnen er
allerlei ad hoc of langdurige samenwerkingsvormen worden
aangegaan tussen omroepen en andere maatschappelijke
instellingen.
Dat stelt eisen aan de wijze waarop er met geldstromen
wordt omgegaan en waarop ze worden gecontroleerd. Dat is
een organisatorische kwestie die geen belemmering zou
moeten zijn. Partijen die nu nog buiten het bestel opereren
maar graag bijdragen en waarde toevoegen, doen dat binnen
de spelregels van een publiek systeem dat draait om content,
en niet om winst.

Op die manier werken er meer spelers met een grotere,
gezamenlijke creatieve kracht aan een bestel dat pluriformiteit en diversiteit – eigentijds georganiseerd en vormgegeven – als voornaamste opdracht heeft. Kijkers, luisteraars en gebruikers staan daarbij centraal.

De Mediawet moet daartoe veranderd worden. De huidige wet is te beperkend en gericht op wat er niet mag.
De commissie pleit voor een inspirerende wet die zegt wat
er wél mag, binnen de grenzen van wat met publiek geld
redelijk is. Zo’n wet maakt een opener bestel mogelijk,
met meer partners en veel meer verschillende samenwerkingsvormen.

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Een inhoudelijk sterk en open bestel

Omroepen worden daarbij ook aangemoedigd samen te
werken met externe partners.
Sommige content kan voor alle platforms bedoeld zijn,
andere misschien alleen voor de digitale uitingen.

Op deze wijze ontstaat er een publieke omroep die onderdeel is van talloze netwerken; die een directe horizontale
relatie met het publiek in al zijn facetten en samenstelling
onderhoudt in plaats van een meer hiërarchische; die
openstaat voor ideeën van buiten de eigen kring; die antwoordt geeft en verklaart; die meehelpt te creëren aan
wat Nederland is en wil zijn; die, in de nieuwe, digitale tijd
met zoveel uitdagingen en complicaties, gedragen wordt
door de mensen van wie hij is: het publiek.

Verrijken
Hoe een en ander ook wordt uitgewerkt, de basisgedachte
is: naast de omroepen en hun creatieve kracht, is er in
de Nederlandse samenleving een groter potentieel aanbod,
waarmee de publieke omroep kan worden verrijkt.
63

62

Centraal staan, zoals gezegd, missie en taakopdracht, die
worden bewaakt door de genoemde hoofdredacteuren.
Zij beoordelen het aanbod, bestellen, organiseren pitches.

Antwoorden van deelnemers
aan consultatiedag

4.

De beantwoording van
de adviesvragen

De commissie heeft zich allereerst de vraag gesteld of er gezien
het overweldigende informatieaanbod wel een publieke omroep
nodig is. [1] Over het bestaansrecht van de publieke omroep is
een aparte analyse gemaakt, met een internationale vergelijking;
deze is opgenomen in de bijlage. De taakopdracht en legitimatie
van de publieke omroep zijn hierin ook geplaatst in de context van
de ontwikkelingen in het medialandschap en het mediagebruik.
De commissie heeft bij de beantwoording van de vragen van de
staatssecretaris gebruikgemaakt van deze analyse.
1.

Hoe kan het onderscheidend karakter van de publieke
omroep worden gewaarborgd?
Uit periodiek onderzoek van de NPO blijkt dat mediagebruikers op onderdelen wel degelijk onderscheid zien tussen
publieke en commerciële omroepen. Tegelijkertijd is te horen,
onder andere in de gesprekken die de commissie voerde
met diverse belanghebbende partijen, dat de programmering
onvoldoende onderscheidend is, omdat de functies en taken
van de publieke omroep niet duidelijk genoeg geformuleerd
zijn. Uit de consultatieronde bleek dat het bestaansrecht
van de publieke omroep niet ter discussie staat. [2] Wel de
invulling ervan. Is de publieke omroep wel publiek genoeg,
is de overlap met de programmering van de commerciële omroepen niet te groot? Wordt er niet te veel gestuurd op
marktaandelen en te weinig op bereik?

1
Hoewel de commissie
in dit advies vaak
de vertrouwde term
‘publieke omroep’
gebruikt, is zij zich
ervan bewust dat die
tekortschiet voor de
mediawereld die zich
aftekent. Maar de
nieuwe term publieke
mediadienst klinkt
nog wat geforceerd.
Voor de leesbaarheid
worden beide termen
gebruikt.
2
Publiek geproduceerde
media worden door
verschillende actoren
om verschillende
redenen als positief ervaren, o.a. omdat deze
mede kwaliteitsstandaarden bepalen in de
mediasector, publieke
media een kweekvijver
functie voor talent
vervullen, zogenaamde
buitenproducenten
op publieke platforms
gemakkelijker innovatieve formats kunnen
uitproberen en commerciële omroepen
hun advertentietarieven kunnen relateren
aan die van de STER.

67

Er zal altijd discussie zijn over het publieke karakter van de
programma's van een brede publieke omroep. Het zal daarom
aankomen op een juiste maatvoering; welke programma's op
welk moment op welk platform worden aangeboden, mede in
relatie tot de programmering van de commerciële omroepen.
De publieke omroep moet niet onnodig concurreren met aanbod dat al bestaat.

De beantwoording van de adviesvragen

In dit hoofdstuk worden de vragen beantwoord uit de adviesaanvraag van 16 juli 2013 van staatssecretaris Dekker van OCW
aan de Raad voor Cultuur.

De publieke omroep kan zich ook onderscheiden door zich
open te stellen als netwerkorganisatie die samenwerkt met
zijn publiek, die luistert, die toegang biedt aan burgers, die
bijdragen van burgers op waarde schat en die het delen
van de producties als uitgangspunt heeft.
De omroep kan zich meer onderscheiden door samenwerkingsverbanden aan te gaan met andere partijen.
Om het onderscheidend karakter te waarborgen is een sterkere bewaking van de publieke programmering gewenst.

– De commissie stelt voor hoofdredacteuren te benoemen die het geheel van wat de publieke omroep brengt
bewaken en bezien of de bovenbeschreven eisen voldoende invulling krijgen. Ze leggen verantwoording af
over het onderscheidend karakter aan de samenleving
en intern aan de Raad van Bestuur (in nieuwe opzet een
College van Bestuur). (Zie vraag 5 voor de uitwerking.)
– De commissie adviseert een ‘nulmeting’ uit te voeren van de veronderstelde overlap met de commerciële
omroepen. Zo wordt duidelijk waar de publieke omroep verbeteringen kan aanbrengen om de overlap te
verminderen. Deze exercitie moet helder maken of
de publieke omroep op het juiste spoor zit.
De publieke mediaopdracht (art. 2.1. Mediawet ) van de
publieke omroep beschrijft voldoende welke eisen er
aan de programmering gesteld worden, maar behoeft wel
actualisering. Het gaat dan vooral om een scherpere focus
op innovatie, samenwerking met derden, meer nadruk op
publieksparticipatie en de invulling van een publieke gidsfunctie. Dit sluit aan bij de adviezen van de European Broadcasting Union, die vorig jaar startte met een omvangrijke
herijking van de rol van de publieke omroep. [3] Door deze
actualisering zal het onderscheidend vermogen toenemen.
De publieke omroep kan zich ook sterker onderscheiden
van de commerciële omroepen door de STER-reclame terug
te dringen of te laten vervallen. Met de huidige bezuinigingen
acht de commissie dit echter geen haalbaar scenario. De
omroep kan de STER-inkomsten niet missen. Meer druk op
de verdiencapaciteit door middel van zendtijdverruiming
voor de STER of programmaonderbrekende reclame vindt
de commissie echter ongewenst. Dit zal eerder leiden tot meer
overlap met commerciële omroepen. Aanwezigheid van
reclame op de digitale uitingen zal zeer terughoudend moeten
plaatsvinden, omdat juist daar de concurrentie in ontwikkeling is. Een waarschuwing is wel op zijn plaats, want bezuinigingen en de verwachte autonome terugloop van inkomsten
belopen tegen 2017 rond de 200 miljoen euro. [4]

3
‘Empowering Society:
a declaration on the
Core Values of Public
Service Media’, European Broadcasting
Union, 2013.
4
BCG rapport 2013 en
bezuinigingen Rutte II.
Vanaf 2017 geldt nog
een extra bezuiniging
van 50 miljoen euro.

69

68

– De commissie stelt voor dat de publieke omroep een
contract met de samenleving sluit waarin hij beschrijft
wat hij zal doen en maken, en waar, en welke rol hij
wil spelen. Hoe hij in permanente dialoog is en verantwoording aflegt. Voorafgaand aan dit contract vindt
een brede consultatie plaats, van het publiek, van experts, van makers, op grond waarvan de prioriteiten
worden bepaald. Dat kan digitaal met waarderingen of

‘likes’; het kan in de vorm van jury’s, en/of in debatten
zijn beslag krijgen; het kan met behulp van deliberatie
(panels van burgers die meedenken), verkiezingen, of
inspraakprocedures.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Scherper dan nu zal de publieke omroep op alle platforms
(tv, radio, internet etc.) zich moeten onderscheiden op
programma’s die van publiek belang geacht worden en onafhankelijkheid, betrouwbaarheid, diversiteit, innovatie,
variëteit en pluriformiteit als basis hebben. Met de nadruk
op een divers en kwalitatief hoogwaardig Nederlands aanbod en de ontsluiting van voor Nederland relevant internationaal aanbod. Begin 2013 noemde NPO-voorzitter Hagoort
vijf prioriteiten die centraal staan in de programmering van
de publieke omroep: journalistiek, Nederlandstalig drama
& documentaire, kinderprogramma’s, kennis & cultuur en
evenementen. Deze vormen een goed uitgangspunt. Prioriteiten kunnen in de loop der jaren veranderen, bijgesteld
worden.
De internationalisering en de toegenomen concurrentie in
het mediaveld leveren een groot aanbod op van buitenlandse
producties, zowel online als via andere kanalen met een buitenlandse eigenaar. De publieke omroep dient zich daarom in
de eerste plaats te richten op content met een nationale insteek.
Tegelijkertijd biedt de publieke omroep een venster op de
wereld. Hij is er om werelden met elkaar te verbinden. Hij
biedt een blik op de Nederlandse cultuur en laat zien dat
die onderdeel is van een groter geheel, waar we, als wereldburgers, onderdeel van uitmaken.

De ambities die de commissie voor de publieke omroep voor
ogen heeft, zullen met dit beperkte budget sterk onder druk
staan.
Hoe kan de publieke omroep toegankelijk en aansprekend zijn
voor alle delen van de bevolking?

5
Dit is de leefstijlgroep
‘Jonge Connectors’:
8% van de bevolking,
laag opgeleid, zware
internetgebruikers
en kijken meer commerciële dan publieke
omroep.
uit: NPO Leefstijlgroepen, Hilversum,
november 2010.

7
NPO Leefstijlgroepen,
Hilversum, november
2010.

De omroepverenigingen hebben bij uitstek een model om
burgers te binden aan het bestel. 3,5 miljoen leden in totaal is
een aantal dat bij elke vereniging in Nederland respect zal
afdwingen. Met de intrede van omroep Max, BNN, WNL en
PowNed werd getoond dat het bestel ‘specifieke, vergeten
groepen’ kan accommoderen. Toch is de huidige vorm van
ledenbinding op zijn retour. Het aantal leden loopt terug,
nieuwe groepen voelen zich niet aangesproken door deze vorm
van binding. En, de publieke omroep heeft de ambitie
17 miljoen mensen te bereiken. Er zal een eigentijdser model
gevonden moeten worden.

Hoe kan de publieke omroep herkenbaar en gemakkelijk vindbaar
zijn in het totale aanbod?
Distributie van inhoud via publieke netten lijkt nu en in de
toekomst geen garantie meer dat deze ook wordt gevonden.
Kabelaars of partijen als YouTube gaan steeds meer bepalen
hoe het scherm eruitziet en wat je te zien krijgt. Om publieke
media-inhoud ook in de toekomst vindbaar te houden, is het
van belang dat producties van de publieke omroep tenminste
op alle relevante platforms herkenbaar aanwezig zijn.
71

70

6
‘This is Media, Jongeren en de Publieke
Omroep’, Nederlandse
Publieke Omroep,
november 2013.

Vanuit de centrale mediaorganisatie (NPO nieuwe stijl) zal
voortdurend moeten worden gemonitord of alle groepen
worden bereikt en welke maatschappelijke ontwikkelingen er
gaande zijn. Dit kan vervolgens worden vertaald naar specifieke opdrachten, voor specifieke platformen. De commissie is
van mening dat de NPO via twee lijnen ervoor kan zorgen
dat de omroep toegankelijk en aansprekend is voor alle delen
van de samenleving. De eerste lijn loopt via de omroepverenigingen, de andere via het openen van het bestel voor
andere aanbieders.

Naast dit systeem van pluriformiteit via de omroepverenigingen wordt het bestel opengemaakt voor andere partijen, die
hun programma’s rechtstreeks bij de NPO kunnen aanbieden.
Daarmee kan veel sneller worden ingespeeld op veranderingen. De NPO kan met het ‘programmaversterkingsbudget’
programma’s bestellen bij de omroepverenigingen, maar
ook extern, bij producenten, bij andere mediabedrijven, bij
documentairemakers of bij zzp’ers met creatieve en innovatieve ideeën. Hierdoor ontstaat er een systeem van dubbele
pluriformiteit; enerzijds via de omroepverenigingen, anderzijds via de partijen van buiten. Vanwege specialisatie en afstemming zal de competitie tussen omroepen mogelijk minder
worden, maar een gezonde competitieve druk komt daarvoor
terug via het open bestel om de beste programma’s te maken,
de grootste creatieve waarden te realiseren en de meeste
Nederlanders te bereiken.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Om zijn taken te kunnen vervullen moet de publieke omroep
een breed bereik behalen. Kijkend naar het huidige bereik
valt op dat vooral jongeren steeds minder makkelijk worden
bereikt. [5] Dit ligt aan hun mediagebruik en belevingswereld;
zij bevinden zich veel meer op digitale platforms dan op lineaire kanalen, vinden interactiviteit de normaalste zaak van de
wereld en beleven die net weer anders dan oudere generaties.
Uit onderzoek van de NPO blijkt dat 39% van de jongeren
de publieke omroep niet kent, of alleen van naam, 62% heeft
geen of slechts passieve interesse in de publieke omroep. [6]
Ook de ‘onbezorgde en trendbewusten’ (17% van de bevolking) en, in mindere mate, ‘drukke forenzen’ (9% van de
bevolking) worden slecht bereikt. Deze groepen kijken vooral
naar commerciële omroepen en/of online. [7]

Om de doelgroepen van de toekomst goed te kunnen bedienen, bereiken en te laten meepraten over de programma’s
adviseert de commissie de omroepverenigingen meer ruimte
te geven om zich te richten op thema’s (bijvoorbeeld cultuur,
zingeving) of specifieke groepen (ouderen, lager opgeleiden),
zodat ze onderling beter kunnen afstemmen. De relatie met
het publiek kan op andere manieren dan alleen met leden aangetoond worden. Internet biedt een scala aan mogelijkheden
als ‘likes’, ‘tweets’ en ‘delen’ om een eigentijdse band met het
publiek op te bouwen. Daarnaast stelt de commissie voor
dat de omroepen verbindingen aangaan met relevante maatschappelijke organisaties, zoals culturele instellingen of
wetenschappelijke instituten.

Om zijn herkenbaarheid te vergroten dient de publieke omroep zijn focus te verleggen: van representatie naar relatie
met het publiek. Er zal een krachtig merkenportfolio moeten
worden ontwikkeld. Een merk heeft een navigatiedoel: het
publiek kan de programma’s van zijn gading vinden. En het
merk heeft tot doel een relatie op te bouwen. Het merk is
de metafoor voor de relatie. Met merkenbeleid zal er eerder
een band ontstaan tussen de publieke omroep en publiek(sgroepen). Om deze relatie nader in te vullen en te onderhouden is een creatieve kern nodig. De NPO zal niet langer
alleen het bestel moeten beheren, maar zelf een creatieve
organisatie moeten worden die de verantwoordelijkheid voelt
om de relatie met het publiek te voeden en te onderhouden.
Alleen dan zullen publieke media worden herkend en daarmee
op (publieke) waarde worden geschat. Naast alle merken die
binnen de publieke omroep aanwezig zijn, pleit de commissie
voor een overkoepelende merknaam die zich staande houdt
tussen sterke merken als Netflix en HBO.
8
‘EURIB - top 100 onmisbare merken 2013’,
European Institute for
Brand Management,
2013.

Auteursrechten
Net als bij de programmering, moet ook bij de exploitatie
van auteursrechten het publiek leidend zijn; zonder dat
mensen inkomsten mislopen, dient het publiek toegang te
hebben tot publiek gefinancierde content.
De NPO en ook het Instituut voor Beeld en Geluid,
vanuit zijn archieffunctie, hebben vaak echter grote moeite
met het gemeenschappelijk beschikbaar stellen van, dan
wel toegang geven tot reeds uitgezonden materiaal vanwege de rechtenclaim van de eigenaren. In veel gevallen zijn
dat de omroepen die deel uitmaken van het bestel. Het ligt
voor de hand dat de programma’s, die gemaakt zijn met
publiek geld, aan het publiek ter beschikking worden
gesteld.
De NPO zal in de contracten met de makers de exploitatierechten uitdrukkelijk moeten regelen, waarbij het
gebruiksgemak voor het publiek centraal dient te staan.
Ook zullen opbrengsten van rechten ten goede moeten
komen aan de publieke omroep als geheel.

73

72

9
Voorbeelden hiervan
zijn onder meer de
‘Top 2000’, ‘Wie is de
Mol’, Paul de Leeuw
en ‘De Wereld Draait
Door’.

Publieke gidsfunctie
Voor de mediagebruiker kan het een hele opgave zijn de
weg te vinden in de overstelpende hoeveelheid informatie die er voorhanden is. Het zou goed zijn wanneer
de NPO de verantwoordelijkheid neemt om relevante
publieke media-inhoud te ontsluiten. Een overzicht geven
en fungeren als gids door een oceaan vol goede en slechte
informatie en alles wat daartussen zit, past bij de moderne
taakopvatting van een publieke mediadienst.

De commissie denkt daarbij aan een portal, een soort
‘Uitzending gemist+++’. Technologische ontwikkelingen
gaan echter zo snel dat gidsen over een aantal jaren wellicht op een hele andere manier vorm krijgt. Het belangrijkste is dat de ontsluiting gepaard gaat met een context:
waar komt de inhoud vandaan, door wie is die gemaakt
en waarom, etc. Niet alleen inhoud van Nederlandse
publieke media maar ook van buitenlandse publieke omroepen zou zo ontsloten kunnen worden. En ook inhoud
die is gecreëerd door de kijker, luisteraar, gebruiker zelf of
andere organisaties, kan gecureerd en vervolgens ontsloten worden. Daarbij past ook een nauwere samenwerking
tussen de verschillende niveaus van de publieke omroep
in Nederland. Nu al wordt ook via landelijke platforms
regionale content ontsloten, onder andere regiodocumentaires via 2Doc.
Een dergelijke invulling van de gidsfunctie zal een
eigen redactie vergen die informatie, programma’s en
doelgroepen met elkaar kan verbinden en die uitdrukkelijk
ook over de grens kan kijken, auteursrechten regelt en
samenwerking stimuleert. Hiervoor zal budget moeten
worden vrijgemaakt.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Uit recent merkenonderzoek blijkt dat de publieke omroep
een aantal sterke merken kent. Neem de NOS, Nederland
1 en 2, Radio 1, 3FM en een programma als ‘De Wereld
Draait Door’. Een aantal daarvan staat in de Top 10 van bekendste Nederlandse merken. [8] Maar wie verder kijkt, vindt
de NOS bij jongeren al niet meer in de Top 10. Zoals eerder
aangehaald, ervaren mediagebruikers wel degelijk een verschil tussen publieke en commerciële omroepen, maar dat wil
niet zeggen dat publieke inhoud automatisch herkenbaar is.
Om media op waarde te kunnen schatten is het van belang te
weten wie de afzender is, wat diens bedoelingen en afwegingen zijn. Van oudsher zijn de omroepverenigingen sterke
merken, maar kijkers en luisteraars hechten zich steeds meer
aan individuele platforms, programma’s en presentatoren, die
zo ook eigen merken worden. [9]

2.

Hoe kan de publieke omroep een rol spelen als
aanjager van innovatie en creatieve competitie?
De publieke omroep is de afgelopen jaren op een aantal terreinen aanjager geweest van innovatie in de audiovisuele
industrie, zoals met de themakanalen of ‘Uitzending Gemist’.
Het is belangrijk in Nederland te blijven inzetten op mediainnovatie.
Media-innovatie vindt plaats op twee niveaus: distributie
en platforms (veelal een combinatie van technologie en dienstenconcept) en inhoudelijk.
Innovatie moet volgens de commissie gestoeld zijn op
drie doelstellingen:
– het distribueren van materiaal en binden
van de juiste doelgroepen,
– publieke betekenis en meerwaarde creëren
via vernieuwende formats en content en
– het versterken van de creatieve industrie.
Juist het feit dat een financieel motief in eerste instantie ontbreekt, zorgt ervoor dat in het publieke bestel risico’s kunnen
worden genomen, dat innovatie zelfs een belangrijk doel van
het bestel moet zijn. De publieke omroep kan hiermee laten
zien een belangrijk onderdeel te zijn van de topsector Creatieve Industrie.

3.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

tijen buiten het bestel, zodat een netwerkaanpak ontstaat.
De markt kan zelf ook publieke taken oppakken. [10]
De publieke omroep heeft een rol in talentontwikkeling
te vervullen. Doordat ook met kleinere, nieuwe initiatieven
kan worden samengewerkt met de NPO, kan de creatieve
sector op dit punt worden gestimuleerd. Te denken valt aan
het faciliteren van living labs (al dan niet op digitale platforms)
waar nieuw talent kan experimenteren; het uitbesteden van
ontwikkelings- en productieklussen aan jonge, veelbelovende
start-ups; meester- gezelrelaties tussen ervaren makers en
veelbelovende talenten etc. Anderzijds ontstaat de mogelijkheid voor potentieel talent om rechtstreeks de NPO aan te
spreken over door hen ontwikkelde innovatieve concepten en
formats. Zo kan de taak van de publieke omroep op het gebied van talentontwikkeling zowel top down als bottom up
worden vormgegeven.
Op welke manier kan de publieke omroep speciale
aandacht besteden aan de culturele en levensbeschouwelijke programmering?
Met de gewenste aanscherping van de taken wordt het belang
van culturele programmering voor de publieke omroep duidelijker. Culturele programmering is bij uitstek publiek en wordt
minder door commerciële omroepen opgepakt.

De ontwikkeling en coördinatie van een innovatieagenda zou
centraal moeten plaatsvinden. Constateren wat mogelijk
gewenste vernieuwing is, zien waar gaten zitten en waar overlap, en hoe partijen kunnen samenwerken. De innovatie zal
vervolgens het meest succesvol decentraal kunnen plaatsvinden, via omroepverenigingen of via kleine en grotere par-

Wat er volgens de commissie ontbreekt aan de uitwerking
van de NPO is de inzet van middelen voor jeugd, games,
en talentontwikkeling. Binnen het Mediafonds is dat altijd
succesvol uitgewerkt en ook dat aspect zou terug moeten
komen als de gelden binnen de publieke omroep verdeeld
gaan worden.

10
Zie verder het advies
van de focusgroep Innovatie, digitaal bij dit
rapport beschikbaar.
11
‘Advies NPO over borging ontwikkeling en
productie hoogwaardig
Drama, Documentaire
en Talentontwikkeling’, met kenmerk
S&B uit-11152, NPO,
20 november 2013.

75

74

Het kan hierbij om een breed scala van activiteiten gaan.
Als de publieke omroep bijvoorbeeld een kostbaar datajournalistiek project uitvoert, al dan niet in samenwerking met
derden, kan het de gewonnen data beschikbaar maken voor
andere journalistieke organisaties. Ook radicale interactieve
concepten, het organiseren van een laboratorium of het
kweken van talent behoort volgens de commissie tot de taken.
Belangrijk is wel de publieke omroep niet te zien als een
partij die basistechnologie levert. Het gaat nagenoeg altijd
om toegepaste techniek.

In de gepubliceerde omroepbeleidsplannen van het kabinet
vervalt in 2017 het Mediafonds. De NPO heeft daarop besloten budget te reserveren ten behoeve van onder meer hoogwaardige dramaproducties en documentaires. De NPO heeft
onderzoek laten uitvoeren hoe dit zou kunnen worden gerealiseerd binnen de organisatie. [11] De commissie adviseert het
voorstel van de NPO, om een interne procedure op te stellen
voor de toekenning van de budgetten, over te nemen. Aanvragen worden getoetst door commissies en een secretariaat,
waarna een bestuur (de huidige Raad van Bestuur) de aanvragen met een positief advies in principe overneemt. Deze
omzetting zou ook eerder dan 2017 kunnen plaatsvinden.

Ter stimulering van de creatieve sector zijn ook nog andere
fondsen actief, zoals het Filmfonds en het Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie. In het buitenland, bijvoorbeeld in Vlaanderen, is een fonds gecreëerd waar ook commerciële omroepen uit kunnen putten, zodat ook daar een extra stimulans
komt om eigen producties te maken. Recentelijk is besloten
de distributeurs per aangeslotene een bedrag te laten doneren
in dit fonds. Deze ontwikkeling spreekt de commissie aan.
‘De gelden zouden bij het Filmfonds kunnen worden ondergebracht’.
Door de introductie van een meer open en dynamisch bestel
is het denkbaar dat ook externe partijen programma’s van
culturele aard zullen gaan aanbieden. Indien dit gebeurt, is
het minder noodzakelijk dit onderdeel als taak toe te wijzen
aan de NTR. De commissie adviseert dit te bezien nadat de
hoofdredacteuren een beeld hebben gekregen van mogelijke,
witte vlekken in het totale aanbod. De invulling van de witte
vlekken zou als taak kunnen worden opgedragen aan de
NTR. Een taak die dan meer dan nu het geval is, flexibel
zou moeten zijn.
Levensbeschouwing
Vanaf 1 januari 2016 houden de 2.42 omroepen op te bestaan
en onderzoekt de NPO hoe de inhoud die deze omroepen
brengen, kan blijven voortbestaan binnen de publieke omroep.

In de toekomst zou het logisch zijn vooral het gedachtegoed
van de wereldgodsdiensten specifiek bij de publieke omroep
te waarborgen. De christelijke stroming (NCRV/KRO en EO)
en de humanistische stroming (via de VPRO) zijn straks ruim
vertegenwoordigd in het publieke bestel. In het nieuwe omroeppalet is voor de achterban van de wereldgodsdiensten/
levensbeschouwelijke stromingen Islam, Hindoeïsme, Boeddhisme en Jodendom niet vanzelfsprekend een plaats. Om
een evenwichtig beeld te creëren, zullen er ook over en vanuit
deze stromingen door de publieke omroep programma’s
moeten worden aangeboden.
Nu heeft de NTR volgens artikel 2.35 van de Mediawet
tot taak: Media-aanbod voor de landelijke publieke mediadienst te verzorgen dat voorziet in de bevrediging van in
de samenleving levende maatschappelijke, culturele, godsdienstige of geestelijke behoeften, zodanig dat dit media-aanbod samen met het media-aanbod van de andere landelijke
publieke media-instellingen een evenwichtig beeld oplevert
van de maatschappelijke, culturele, godsdienstige en geestelijke verscheidenheid in Nederland.
Na de opheffing van de 2.42 omroepen past het goed bij de
taakopdracht van de NTR om programma’s te maken die het
gedachtegoed van deze stromingen weerspiegelen, omdat zij
als maatschappelijke doelgroepen elders niet of onvoldoende
tot hun recht komen. De NTR is de omroep die op dit moment affiniteit met de wereldgodsdiensten heeft, omdat hij
de afgelopen jaren de programma’s gemaakt heeft voor de
islamitische gemeenschap en door zijn nauwe banden met de
MO, OHM en de JO.
De band met de achterban verdient speciale aandacht.
Een aparte NTR-programmaraad of kamer waar de
achterbannen van de wereldgodsdiensten/ stromingen zijn
vertegenwoordigd is wenselijk om de relatie met de groepen
in Nederland vorm te geven en om kennis en expertise over
de vier wereldgodsdiensten/stromingen samen te brengen.
Verder adviseert de commissie dat de programma’s worden
gemaakt door redacteuren die affiniteit met de wereldgodsdiensten hebben en ook de verschillende stromingen daarbinnen vertegenwoordigen.

77

76

Op dit moment verzorgt de NTR de backoffice voor de OHM
(Hindoeïsme), huisvesting voor de JO (Joodse Omroep) en
productie voor de MO (Moslim Omroep). De IKON/ZVK is
een samenwerking aangegaan met de EO, de RKK is een onderdeel geworden van de KRO en de Humanistische Omroep

heeft zich aangesloten bij de VPRO. Boeddhistenomroep BOS
is gehuisvest bij de VPRO.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Verder verdient de positie van het CoBO-fonds aandacht.
Ook hier betreft het gelden die bestemd zijn voor de publieke
omroep, waarbij het bestuur wordt gevormd door partijen
die de gelden ook gebruiken. Het is logischer ook hier een
onafhankelijk bestuur te laten besluiten; dat zou hetzelfde
bestuur kunnen zijn als van het ‘interne’ fonds.
In het recente verleden heeft het Mediafonds de productie
en uitzending van regiodocumentaires bevorderd. De commissie wil ervoor pleiten dat ook in de nieuwe constellatie, onder
beheer van de NPO, dit onderdeel van de stimulering van de
Nederlandse audiovisuele cultuur, in samenwerking met de
regionale omroep, wordt gecontinueerd.

4.

Hoe moet de publieke omroep zijn maatschappelijke
rol vervullen op nieuwe media en mobiele diensten?

Via dit multi-platformbeleid dient de publieke omroep zo effectief mogelijk interesses en doelgroepen te verbinden aan
de juiste publieke content, zodat het publiek de omroep blijft
vinden. Alleen dan kan hij zijn publieke functie effectief
uitoefenen.
Dat eigen platforms belangrijk zijn om merken te kunnen
creëren en om publieksbinding te organiseren, ligt voor de
hand. Eigen platforms garanderen gebruikersdata en maken
het mogelijk een koppeling te maken tussen veranderende
behoeftes en vernieuwende distributiemogelijkheden. Dan
is direct contact met het publiek, wat noodzakelijk is voor
interactie en participatie, ook eenvoudiger. Het is echter niet
te voorkomen om ook op platforms van derden aanwezig te
zijn (denk aan YouTube). Waar veel verkeer is en veel publiek
aanwezig is, zal de omroep moeten zijn.

Het huidige bestel zit dankzij een jarenlange evolutie zeer
fijnmazig in elkaar. Het heeft echter te kampen met bestuurlijke problemen door concurrentie tussen omroepverenigingen
onderling en competentiestrijd tussen omroepverenigingen
en de NPO. Deze interne problemen komen de wendbaarheid
en dynamiek van de publieke omroep niet ten goede. Met
het snel veranderende mediagedrag van consumenten en de
ontwikkeling van grote (internationale) commerciële spelers
op de markt kan de publieke omroep daarom op grote achterstand komen.
De publieke omroep moet wendbaarder en opener worden
en daarmee innovatiever, en tegelijkertijd bestuurlijk slagvaardiger en organisatorisch eenduidiger. Alleen dan zal hij snel
genoeg kunnen blijven inspelen op veranderende behoeftes en
het aanbod kunnen aanpassen aan dat wat in het bredere
mediabestel nodig en relevant is voor het publiek.
De publieke omroeporganisatie moet ook gemakkelijker in
staat zijn het onderscheidend karakter te waarborgen en
relaties te ontwikkelen met een publiek dat zich op steeds
andere platforms en netwerken ophoudt.
Een open bestel
Het publieke mediabestel zal wendbaarder en krachtiger
worden door het ook open te stellen voor andere partijen dan
de actuele bespelers. Het huidige bestel leunt op omroepverenigingen en taakorganisaties die de publieke mediafuncties
en taken invullen. Zij kunnen daarbij – en zijn deels verplicht –
buitenproducenten inschakelen. Dit relatief gesloten systeem
heeft voordelen maar ook een aantal nadelen.
Een groot voordeel van het huidige systeem is dat een aantal organisaties in relatieve veiligheid een eigen creatief DNA
heeft kunnen ontwikkelen. Ook creëert de financiële en inhoudelijke onafhankelijkheid ruimte om talenten op te leiden.
Niet in de laatste plaats is dit systeem een waarborg voor
een pluriform media-aanbod, aangezien deze organisaties van
oudsher een eigen maatschappelijke achterban vertegenwoordigen.

79

78

Extra distributiekanalen leiden regelmatig tot discussies over
marktverstoring. De NPO zal zich daarvoor moeten verantwoorden en voor nieuwe omvangrijke diensten zal, zoals nu
in de Mediawet staat, een sterke ex-ante toets moeten worden uitgevoerd. Deze toets vergt onderzoek naar de vraag of
de nieuwe diensten behoren bij het publieke belang dat de
omroep voorstaat en naar mogelijk concurrentieverstorende
elementen.

Hoe zou de Nederlandse publieke omroep, onder centrale leiding van de Raad van Bestuur, georganiseerd
moeten worden, zodat hij zich in de toekomst kan
profileren met en kan excelleren in Nederlands mediaaanbod, op de middellange en lange termijn?

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Hoewel het mediagebruik via internet en mobiele platforms
zal toenemen, is het waarschijnlijk dat het lineaire mediagebruik nog vele jaren blijft bestaan. De traditionele televisiezenders en radiostations worden nog massaal bekeken
en beluisterd. De klassieke vorm van programmering blijft
daarmee belangrijk. Daarnaast zal een nieuwe manier van
programmering moeten worden opgebouwd, voor een groter
wordend deel van het publiek dat digitaal en non-lineair
media consumeert. De publieke omroep dient daarom een
tweesporenbeleid te ontwikkelen. Dit betekent dat de publieke omroep zijn diensten zowel op traditionele lineaire
platforms als op nieuwe media en mobiele platforms moet
aanbieden. Voor internet zal aparte programmering gemaakt
moeten worden. Internet kent eigen wetmatigheden en het
publiek vergt een eigen benaderingswijze.

5.

Vroeger ontvingen omroepverenigingen garantie voor een
100% budget en konden op basis van hun eigen programmatische uitgangspunten programma’s maken en aanleveren
aan TV-netcoördinatoren, zoals dat toen nog heette. De coördinatoren plaatsten de programma’s op zenders, na overleg
met netredacties. Om meer grip te krijgen op het aanbod van
omroepverenigingen is de 100% garantie in stappen verlaagd. Eerst tot 70%. De Raad van Bestuur kreeg daarmee de
beschikking over 30% van het totale budget. Dat werd het
programmaversterkingsbudget genoemd. Omroepverenigingen
stelden programma’s voor, die betaald werden uit deze 30%.
Nu is het programmaversterkingsbudget verhoogd tot 50%.
Omroepverenigingen hebben daardoor een garantie van
50% en kunnen dat percentage nog verhogen door aan netmanagers programma’s aan te bieden die passen binnen
de programmeerstrategie van een net.
Maar de Raad van Bestuur zal binnen het huidige systeem
altijd alle programma’s die betaald worden uit het programmaversterkingsbudget moeten bestellen/kopen bij omroepverenigingen en taakorganisaties. De Raad van Bestuur kan niet
extern programma’s kopen (bijvoorbeeld bij buitenproducenten of uitgevers). Dat geldt eveneens voor speelfilms en
televisieseries, zoals de Britse detectives. De aankoop wordt
weliswaar centraal georganiseerd binnen de NPO, maar er
moet altijd een omroep gekoppeld zijn aan de aankoop. De
Raad van Bestuur van de NPO is namelijk geen omroep,
heeft geen erkenning, zoals de omroepen. Deze situatie leidt
regelmatig tot vertragingen in het programmeerproces en
zelfs tot rechtszaken als omroepen het met beslissingen van
de Raad van Bestuur niet eens zijn.

Een centrale mediaorganisatie
De publieke omroep wordt een creatief bedrijf, met een creatief hart. In alle lagen van de organisatie staat het creatieve
proces centraal en niet meer het bestuurlijke proces. Dat vergt
een zware inspanning van de NPO en van alle bestuurders.
De dynamiek zal wezenlijk anders moeten worden.De NPO
heeft budget voor aanbesteding, bestelt programma’s
en plaatst deze. De NPO heeft daarvoor ook een erkenning
nodig.
De Raad van Bestuur wordt omgevormd tot een College
van Bestuur (CvB), met een voorzitter die verantwoordelijk is
voor de relatie met het publiek, de politiek, de marktpartijen.
Verder is een lid verantwoordelijk voor inhoud en innovatie en
een ander lid verantwoordelijk voor ‘operational affairs/
management/ financiën’. Het CvB onderhoudt de bestuurlijke
relatie met de omroepverenigingen.
Het lid van het CvB dat verantwoordelijk is voor innovatie
en inhoud is eindverantwoordelijk voor het creatieve proces
dat wordt geleid door hoofdredacteuren (aantal nader te bepalen). De hoofdredacteuren hebben programmatische
vrijheid, zoals bij andere mediabedrijven, en werken op basis
van een redactiestatuut.
De hoofdredacteuren hebben hun sporen verdiend op het
gebied van creativiteit, journalistiek en innovatie en hanteren
de publieke taken en waarden als uitgangspunten. Zij kunnen
benoemd worden naar genres (drama, actualiteiten, jeugd,
kennis, innovatie, levensbeschouwing) of naar doelgroepen
(jong, oud).
De hoofdredacteuren dragen de verantwoordelijkheid
voor de programmering: zij bestellen, laten maken, organiseren pitches en wijzen budget toe. Zij hebben de taak diversiteit en pluriformiteit vorm te geven. Ze hebben ook de taak
te experimenteren, innovatie te stimuleren, talent te ontwikkelen. De hoofdredacteuren werken in een nog nader te
bepalen governance structuur samen met de netcoördinatoren,
die verantwoordelijk zijn voor plaatsing van de programma’s

81

80

Om een bestel te creëren dat de voordelen van de omroepverenigingen combineert met de flexibiliteit van invloed van
buiten, adviseert de commissie het bestel open te stellen
door het wettelijke garantiebudget voor de omroepen te handhaven, en tevens de centrale mediaorganisatie (‘NPO nieuwe

stijl’) de mogelijkheid te bieden het ‘programmaversterkingsbudget’, dat nu mediawettelijk 50% is, ook open te stellen
voor buitenstaanders of samenwerkingsverbanden. In de praktijk zullen daardoor zowel de omroepverenigingen als partijen
buiten het bestel programma’s leveren die gefinancierd worden uit de 50% ‘programmaversterkingsmiddelen’.
De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Het nadeel van het huidige, relatief gesloten systeem is dat
talent dat niet bij deze organisaties werkt amper kans heeft op
een directe manier bij te dragen aan de programma’s. En in
bredere zin is het nadeel dat organisaties (commercieel,
publiek, maatschappelijk) die nu niet in het bestel zitten, maar
wel innovatieve mediaconcepten of technologie ontwikkelen
of juist een bijzonder publiek weten aan te spreken, onvoldoende aan bod komen.

op de netten. De precieze afstemming en bevoegdheden
zullen door het CvB met de organisatie zelf moeten worden
uitgewerkt.
De hoofdredacteuren werken samen met de eindredacteuren van de omroepverenigingen en taakorganisaties,
en met de programmatisch verantwoordelijken van de organisaties buiten het bestel.

De omroepverenigingen stellen mede de strategie vast,
bespreken bestuurlijke aangelegenheden met het College van
Bestuur en overleggen inhoudelijk via hun eigen hoofd- of
eindredacteuren met de hoofdredacteuren binnen de NPO
nieuwe stijl. Zij vormen programmatisch, samen met de taakomroepen, de kern van het bestel. Zij gaan zich meer specialiseren op thema’s of doelgroepen en ontwikkelen nieuwe
vormen van binding met maatschappelijke organisaties en het
publiek. Zij spreken onderling af wie zich vooral toelegt
op bepaalde genres en doelgroepen (met bijpassende genres)
waarmee zij aansluiting hebben. De huidige concurrentie
wordt zo omgezet in samenwerking en afstemming.

Horizontale samenwerking
In het beleid dat is gericht op publieke media in stad en
streek moet de aandacht, ter ondersteuning van burgerschap, primair gericht zijn op versterking van de regionale
cultuur en journalistieke infrastructuur.
Zeker in een tijdperk waarin de landelijke overheid het
takenpakket van gemeenten uitbreidt. Sterke regionale en
lokale informatie- en nieuwsvoorziening verdienen daarom
de aandacht.
De commissie adviseert de journalistieke krachten in de
regio te bundelen en samenwerking mogelijk te maken met
maatschappelijke instellingen en private mediabedrijven.
Een verregaande horizontale samenwerking is het kansrijkst. Dit betekent dat regionale en lokale media meer
samenwerken met maatschappelijke organisaties en dat
publiek -private samenwerkingsvormen tussen pers en
omroepen juridisch mogelijk moeten zijn. In dit licht verdienen de recente experimenten op dit vlak in verschillende provincies navolging op die punten die succesvol
bleken.

83

82

De taakomroepen verzorgen de functies die langjarige continuïteit vereisen, zoals een onafhankelijke nieuwsvoorziening
bij de NOS, of maken specifieke programma’s die elders niet
(goed) tot stand komen, zoals minderhedenprogrammering,
onafhankelijke en ongebonden achtergrondprogramma’s
zoals ‘Nieuwsuur’ en jeugd- en educatieprogramma’s die zijn
ondergebracht bij de NTR. De verhouding van deze taakomroepen ten opzichte van de NPO vraagt in het nieuwe model
extra aandacht en dat geldt ook voor de publieke verantwoording. Een van de consequenties van het nieuwe systeem is
dat er mogelijk een andere ordening ontstaat, waarbij scherper
gedefinieerd wordt wat bij een taakomroep wordt ondergebracht.

Regionale en lokale omroepen
Door jarenlange oplagedalingen bij regionale dagbladen en
bezuinigingen bij de regionale omroepen is er sprake van
een zorgwekkende mediasituatie in de regio. Er is een breed
besef bij belanghebbenden dat de situatie in de regio steeds
penibeler wordt.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

De hoofdredacteuren blijven binnen het ‘Contract met de
Samenleving’ dat door het CvB na consultatie met het publiek
en experts is vastgesteld. De benoeming geldt uitdrukkelijk
voor een bepaalde tijd (bijvoorbeeld maximaal 2 x 3 jaar).
De commissie stelt voor dat de netredacties, waar de
bestuurlijke en programmatische verhoudingen nu door elkaar
lopen, komen te vervallen omdat deze verhoudingen gesplitst
worden.

De Raad van Toezicht
Als het College van Bestuur van de centrale mediaorganisatie
meer moet sturen op publieke waarden in de programmering, dan veranderen ook de bevoegdheden en de interne controle via de Raad van Toezicht. De Raad van Toezicht is
dan ook verantwoordelijk voor het toezicht op de kwaliteitsbewaking en de publieke verantwoording (het ‘Contract met
de Samenleving’), de financiën en de juiste governance verhoudingen.
De Raad van Toezicht stelt jaarlijks het door het CvB
voorgelegde strategisch plan en de begroting vast. Hij moet
ook het prestatiecontract met de overheid vaststellen en heeft
naar het oordeel van de commissie ook een taak in de controle op zaken die tot marktverstoring kunnen leiden zoals
merchandising, nevenactiviteiten en de ontwikkeling van
platforms.

Behoud van experimentele ontwikkelruimte
Niet alleen om het coöperatiemodel verder te ontwikkelen maar ook om andere vragen te kunnen beantwoorden,
is additionele ontwikkelruimte nodig. Denk aan vragen
over de rol die burgerjournalistiek kan spelen en over de
praktische consequenties van publiek-private samenwerkingsvormen. Ook vragen over de mogelijke rol van
distributiepartners in het creëren van regionale binding,
is relevant. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan kabelaars, die lokaal glasvezel willen aanleggen en hier geld
voor over hebben.
Onderzoek naar (mediawettelijke) mogelijkheden
publiek-private samenwerking
De samenwerking tussen Nederlandse media-aanbieders
vereist een bereidwillige houding van de omroepen, maar
ook van de wetgever om de Mediawet aan te passen en
ruimte te maken voor meer publiek- private combinaties.

Een gemeenschappelijke backoffice
De commissie ondersteunt het advies van ROOS om de
regionale omroeporganisaties uit het oogpunt van kostenefficiency intensief met elkaar te laten samenwerken in
de backoffice. [12]
6.

Op welke wijze kan de publieke omroep open staan
voor nieuwe geluiden en wat betekent dat voor
de toegankelijkheid van het publieke mediabestel?
Omroepverenigingen
Het grote aantal leden van de omroepverenigingen,
rond de 3,5 miljoen, illustreert een stevige verankering in
de samenleving. Het is de verenigingen gelukt zich door
de jaren heen aan te passen en te reageren op het publiek.
De mogelijkheid voor nieuwe groepen om eens in de vijf
jaar toe te treden, is de kracht van het systeem. Daarmee
blijft het systeem levendig.
De keerzijde hiervan is een ingewikkeld bestuurlijk
complex, dat veel aandacht vergt en waarbij bestuurlijke
problemen een slagvaardig optreden in de weg staan.
Het nieuwe, door de commissie voorgestelde organisatiemodel, is beter bestand tegen meerdere omroepen
in het bestel, omdat de regiefunctie van de NPO inhoudelijk versterkt wordt en het bestuurlijke proces wordt losgekoppeld van het maakproces.
Het open bestel geeft ruimte aan vele geluiden, ook als
die tussentijds ontstaan. Mocht er over vijf jaar toch een
groep opstaan die vindt dat een geluid onderbelicht is
gebleven, dan blijft de mogelijkheid van toetreding open.
Dit gebeurt op basis van kwaliteit, samenwerkingsactiviteiten en een aantoonbare band met de publieksgroep die
zij willen bereiken. Het ledencriterium vervalt als harde
vereiste. De band met het publiek kan ook op andere manieren worden aangetoond. (Zie vraag 7 en 8).

12
‘Toekomstvenster op de publieke
regionale omroep.
Visie op invulling van
taak en werking van
Nederlandse publieke
regionale omroepen in
de toekomst
(2013 – 2020) binnen
de voorgenomen plannen van het kabinet
Rutte II’, ROOS,
Hilversum, april 2013.

85

84

Meer samenwerking landelijke en regionale omroepen
De synergie tussen de landelijke en regionale omroepen
kan worden vergroot om samen een zo sterk mogelijke
publieke nieuwsvoorziening en culturele programmering
te verzorgen. Enerzijds kan de landelijke omroep gebruik-

maken van regionale beelden en/of mensen bij een bepaald
landelijk interessant, regionaal nieuwsonderwerp.
Anderzijds kan de regionale omroep gebruikmaken van
expertise en techniek uit 'Hilversum'. Dit is echter een
samenwerking van inhoudelijke aard. De bestuurlijke aansturing van de regionale mediavoorziening dient vanuit
een zelfstandig en door regionale partijen benoemd
bestuur plaats te vinden.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Verkenning van het coöperatiemodel
Regionale krachtenbundeling kan vorm krijgen in een
coöperatiemodel waarin publieke en private organisaties
samenwerken, maar wel hun eigen functies houden. Publieke en private partners blijven dus naast elkaar bestaan.
Regionale en lokale omroepen, regionale dagbladen,
huis-aan-huisbladen maar ook individuele journalisten,
bloggers, lokale platforms kunnen deel uit-maken van
zo’n coöperatie. In een regionale coöperatie kunnen streekredacties of streekteams komen die zich richten op kleinere specifieke gebieden. De journalistieke taken worden
opgedragen aan de nieuwe entiteit (de coöperatie). De
oorspronkelijke organisaties – aandeelhouders of oprichters – leveren kapitaal en menskracht en nemen producten
af tegen waardering van de kosten van die diensten
Nieuwe initiatieven kunnen tegen een redelijke vergoeding
ook diensten afnemen en daarmee nieuwe journalistieke
uitingsvormen maken. Ook hier bepleit de commissie
samenwerking met regionale organisaties als theatergezelschappen, bibliotheken, scholen etc.

De beantwoording van de adviesvragen

Beide mogelijkheden om deel uit te maken van het bestel
vormen met elkaar een dynamisch geheel. Iedereen (jonge
maker, grote productiemaatschappij, krant, regionale
omroep, maatschappelijke instelling, etc.) heeft de mogelijkheid ideeën/voorstellen aan de NPO aan te bieden.
De hoofdredacteuren binnen de NPO nieuwe stijl beslissen op basis van hun expertise en de strategie van de
NPO over het aanbod. De NPO is verantwoordelijk voor
het uitvoeren van de publieke taken en let daarom
scherp op nieuwe geluiden in de samenleving.
De NPO organiseert daarom een drie- of vijfjaarlijks
diepgaand maatschappelijk onderzoek, dat actualiteit,
maatschappelijke verschuivingen, grondstromen en prognoses in beeld brengt. [13] Dit onderzoek moet telkens
aanleiding zijn tot een open en breed maatschappelijk
debat en bezinning over maatschappelijke ontwikkelingen.
Ook vormt het onderzoek de basis voor innovatie en
eventuele organisatorische en programmatische bijsturing.
De NPO zal continu in dialoog gaan met publiek en
aanbieders, via zijn media in het algemeen en via internet
in het bijzonder. De NPO moet herkennen waar hiaten
zitten in het aanbod en hierop inspelen door nieuwe
opdrachten uit te zetten.
Visitatie
De NPO en de omroepen worden elke vijf jaar getoetst
door een visitatiecommissie. Als deze concludeert dat een
omroep onvoldoende heeft gepresteerd op de afspraken
in de prestatieovereenkomst, bijvoorbeeld in het bereiken
van de juiste doelgroepen of het samenwerken binnen de
publieke omroep, kan de minister besluiten deze omroep
geen of een verminderd recht te geven op het garantiebudget. Indien de NPO in gebreke blijft, zal dat tot
uitdrukking komen in het niet voldoen aan het prestatiecontract. In dit contract staan de consequenties voor
onderpresteren.

Hoe kan de Raad van Bestuur van de NPO zorgen
voor heldere criteria om te komen tot een goede
en evenwichtige programmering en hoe kan zij voldoende checks en balances inbouwen in het bestel?
Vooraf pleit de commissie voor een systeem dat uitgaat van
principle based in plaats van rules based. Het systeem van
de publieke omroep kent een enorm complex van regels en
regeltjes en ontbeert duidelijke principes waarop kan worden
gestuurd. Om een flexibele organisatie te kunnen zijn, zal
het nodig zijn ook hierin een cultuuromslag te maken.
Door de verdere openstelling van het bestel, het omvormen
van de NPO van een bestuurlijke naar een creatieve organisatie en de introductie van hoofdredacteuren, zal de dynamiek
in de organisatie veranderen. De hoofdredacteuren en de
makers (van de omroepen, taakorganisaties en externen) zijn
continu met elkaar in gesprek op basis van de publieke missie. De makers kennen hun specifieke publiek (als element/
onderdeel van de pluriformiteit) beter dan wie ook en kunnen
op basis daarvan de hoofdredacteuren voeden en met hen
in discussie gaan over de beste programma's en aanpak. Bij
vraag 5 is al een aantal governance issues besproken.
Prestatieafspraken tussen NPO en omroepen op drie niveaus
Omroepverenigingen leggen zich toe op bepaalde thema's
en/of publieksgroepen, gaan meer samenwerken en zetten
volop in op binding met het publiek. Omroepverenigingen
zullen beoordeeld worden op nieuwe criteria.

14
Dit vraagt in ieder
geval om herziening
van de artikelen
2.24 en 2.25 van de
Mediawet 2008.

87

86

13
De VRT doet soortgelijk onderzoek al
jaren en dat heeft veel
informatie en inzichten
opgeleverd.

7.

De beantwoording van de adviesvragen

Ledencriterium
Om onderlinge concurrentie te beperken en binding te
houden met het publiek, gaan omroepen zich toeleggen op
bepaalde thema's en/of publieksgroepen en wordt het
ledencriterium als maatstaf voor toetreding tot het bestel,
zoals het nu in de mediawet staat, afgeschaft. [14] De leden
blijven wel degelijk van belang om binding aan te tonen
en legitimiteit te organiseren. Naast het werven van leden
komen ook andere mogelijkheden van binding en verantwoording. Onder die nieuwe vormen van binding verstaat
de commissie in ieder geval ook meer samenwerking
met maatschappelijke organisaties en de mate waarin er
interactie is met het publiek dat de vereniging zegt te
vertegenwoordigen.(Zie verder vraag 7)

Het systeem dat de commissie voorstelt, stuurt zowel
op de externe als interne pluriformiteit. Het systeem moet
uiteindelijk zo functioneren dat het maatschappelijke
variëteit accommodeert.

Deze criteria bevinden zich op drie niveaus. De commissie
realiseert zich dat deze criteria nog onvoldragen zijn.
Het is iets wat de komende jaren met de mensen zelf en
met specialisten moet worden uitgewerkt:

Kwaliteit
Het is van wezenlijk belang dat wat wordt geproduceerd door de publieke omroepverenigingen voldoet
aan publieke kwaliteitseisen en dat taakafspraken (zoals
bereik) worden nageleefd. Om de publieke waarde
van programmering te toetsen, kan de door de NPO
ontwikkelde kwaliteitskaart worden gebruikt die stuurt
op acht criteria: innovatie, onafhankelijkheid, plurifor-miteit, variatie, voor iedereen, interactie & invloed
(identiteitsontwikkeling), betrouwbaarheid en kwaliteit.
Verder kunnen elementen als waardering worden
meegenomen.
Samenwerking
Omroepverenigingen en taakorganisaties moeten
ook worden beoordeeld op de mate waarin ze op een
proactieve en constructieve wijze met de NPO, andere
omroepverenigingen, maatschappelijke en culturele
organisaties samenwerken.
Er komt een openbaar register van de contracterende partijen
van de omroepverenigingen en van de NPO, zodat transparant is hoe divers en pluriform de totale groep van buitenproducenten is.

Hoe kan de publieke omroep vormgeven aan de notie
van informele, publieke verantwoording?
Omroepverenigingen legitimeren hun eigen bestaan, zowel
formeel als informeel, op basis van hun leden en de missie die
zij vervullen. De NPO zelf heeft weinig mogelijkheden om
informele, publieke verantwoording af te leggen.
Dit wordt echter steeds belangrijker omdat met de toename van het media-aanbod de publieke omroep, veel sterker
dan nu het geval is, de publieke meerwaarde van al zijn
programma’s voorop moet stellen, expliciet moet maken en
daarover verantwoording moet afleggen aan het publiek.
In de internationale publicaties wordt in dit verband gesproken over full portfolio distinctiveness. [15]
Media krijgen vrijwel dagelijks allerlei gegevens binnen over
bereik, over doelgroepen, over ervaringen van het publiek.
Dit gebeurt zowel via officiële onderzoeksorganisaties als via
sociale media. Dit is een enorme luxe.
Er zijn vele (informele) digitale mogelijkheden om publieke verantwoording vorm te geven. De Raad van Toezicht
of het College van Bestuur van de NPO nieuwe stijl zal deze
mogelijkheden moeten onderzoeken en bepalen.

De beantwoording van de adviesvragen

De beantwoording van de adviesvragen

Publieksbinding en bereik
Omroepverenigingen komen alleen voor structurele
gelden in aanmerking als ze (kwalitatief) kunnen aantonen verbonden te zijn met doelgroepen in de maatschappij. Hier horen ook afspraken bij over bereik
(kwantitatief). De hoeveelheid leden die een omroep
heeft is een van de manieren om publieksbinding
aan te tonen, maar ook andere vormen van publieksbinding kunnen ervoor in de plaats komen.

8.

Verder zijn er nog andere mechanismen mogelijk voor
informele, publieke verantwoording. Denk aan:
– meer openheid en transparantie (bijvoorbeeld
verantwoording van taken; zie hierboven)
– publieksparticipatie, raadpleging bij nieuwe concepten,
betrokkenheid van het publiek bij programmering
– samenwerking met maatschappelijke en
culturele organisaties
– toetsing van de kwaliteit van programma’s
via publiekspanels [16]
– publicatie resultaten publiekspanels en
communicatie hierover.
15
‘Review of Public
Service Television
Broadcasting’, Ofcom,
2005.
89

88

Gelet op het belang van informele, publieke verantwoording
om draagvlak voor de missie te garanderen, adviseert de
commissie al deze mogelijkheden te gebruiken en nog verder
uit te werken.
Een publiek dat in grote mate participeert via digitale platforms en sociale media kan op een zeer directe wijze feedback
geven en invloed uitoefenen op de wijze waarop publieke
media hun taken en functies uitvoeren.

16
De NPO werkt al met
een publiekspanel dat
de programma kwaliteit beoordeeld.

9.

Hoe kan de onafhankelijkheid van de publieke omroep
ten opzichte van de overheid het beste worden gewaarborgd?

De beantwoording van de adviesvragen

In Nederland is de onafhankelijkheid van de publieke omroep
ten opzichte van de overheid in principe goed geregeld. De
NPO heeft vooral een relatie met de onafhankelijke omroepverenigingen, die een maatschappelijke verankering hebben.
Dit zorgt ervoor dat de overheid veel verder op afstand staat
dan in meer centralistisch ingerichte mediaorganisaties. Ook
na de voorgestelde aanpassingen in het bestel zal deze afstand
blijven bestaan en bijdragen aan de gewenste onafhankelijkheid van de publieke omroep.
Statuut
De hoofdredacteuren die binnen de mediaorganisatie NPO
nieuwe stijl worden aangesteld, dienen – om de programmatische onafhankelijkheid te waarborgen – op basis van
een redactiestatuut te werken.
Budget vastleggen voor erkenningsperiode
De sturingsafspraken tussen overheid en NPO zijn voldoende algemeen en helder. De erkenningsperiode van vijf
jaar geeft stabiliteit en continuïteit. De politieke instabiliteit van de afgelopen decennia heeft er echter voor gezorgd
dat het budget soms zelfs meerdere malen tijdens de erkenningsperiode werd gekort, waardoor de inmenging van
de overheid toeneemt. De commissie adviseert het budget
vast te leggen voor een gehele erkenningsperiode en daarbij jaarlijks een accres te hanteren.
Ex-ante toets voor extra diensten
In de Mediawet is een toets opgenomen voor nieuwe
diensten van de publieke omroep. De minister beslist uiteindelijk over de toestemming. De onafhankelijke positie
komt nog beter tot uitdrukking als dit besluit door een onafhankelijk orgaan, bijvoorbeeld het Commissariaat voor
de Media genomen wordt, na consultatie van de Raad
voor Cultuur.

91

90

Bijlagen

Bijlagen

99

Adviesaanvraag
toekomstverkenning
mediabestel
1.

Bijlagen

Bijlagen

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

100

101

Bijlagen

Bijlagen

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

102

103

Bijlagen

Bijlagen

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

104

105

Bijlagen

Adviesaanvraag toekomstverkenning mediabestel

106

2.

Samenstelling commissie

Bijlagen

Bijlagen

Inge Brakman
voorzitter
Pieter Broertjes
Petra ter Doest
Wim van de Donk
Pauline Krikke
Hans Laroes
Inge Ligthart
Paul Rutten
Peter Schrurs
Wim Vanseveren
Mathieu Weggeman
Jaap Visser
secretaris
Marleen Elshof
secretaris

Samenstelling commissie

Samenstelling commissie

108

109

3

Samenstelling focusgroepen

De commissie heeft bij haar werkzaamheden gebruik gemaakt
van focusgroepen. Deze hebben de commissie geadviseerd over
de diverse deelvragen en -onderwerpen uit de adviesaanvraag.
De volgende focusgroepen waren samengesteld:

Bijlagen

Bijlagen

Innovatie
Over hoe innovatie de publieke omroep bij de uitvoering
van zijn functie en taken kan ondersteunen, in het
bijzonder als het gaat om de inzet en het gebruik van
nieuwe media.
Organisatie
Over de wijze waarop de publieke omroep in de
toekomst zijn relatie met het publiek kan onderhouden
en uitbouwen.
Programma
Over de manier waarop een brede programmering
vorm krijgen; en hoe de publieke omroep (inhoudelijk)
onafhankelijk van de overheid kan blijven.
Samenwerking omroepen en pers in de regio
Over de wijze waarop regionale media in de toekomst
kunnen samenwerken.

Samenstelling focusgroepen toekomstverkenning mediabestel

Samenstelling focusgroepen toekomstverkenning mediabestel

110

111

Innovatie

Erik van Heeswijk
voorzitter
CEO Cleverlions.com,
hoofdredacteur VPRO Digitaal •

Organisatie

Yvonne Zonderop
voorzitter
journalist
Hans Boutellier

oprichter, partner
Bureau Brandeis

Samenwerking omroepen
en pers in de regio

Gerard Dielessen
voorzitter

Allard Berends
voorzitter

algemeen directeur NOC * NSF

directeur, hoofdredacteur
Omroep Flevoland

George van Breemen
Piet Bakker

bestuurder
Verwey-Jonker Instituut

hoofd financiën Nederlands
Fonds voor de Film

Wiebe Draijer

Ton F. van Dijk

Bijlagen

Bijlagen

Christiaan
Alberdingk Thijm

Programma

onderzoeker, lector
Hogeschool Utrecht
Erwin Blom

Malika el Ayadi
docent journalistieke vaardigheden
School voor Journalistiek,
Hogeschool Utrecht
Bart Brouwers

oprichter Fast Moving Targets
Bernt Hugenholtz

Bart Drenth
lid Raad Maatschappelijke
Ontwikkeling, partner Bart
Drenth Advies

Michiel Buitelaar
hoogleraar Informatierecht
Universiteit van Amsterdam
Bert Janssens

Sander Dullaart

hoofdredacteur HUMAN

managing partner Favela
Fabric & The Social Shop

Roland Kieft

Jelle-Jan Bruinsma
Frank Huysmans
manager content partnerships
YouTube Benelux /
Google Netherlands

interim manager IKON

artistiek directeur
Residentie Orkest

COO Digital Sanoma •
Wim Jansen
journalist, schrijver
Jacques Kuyf

Samenstelling focusgroepen toekomstverkenning mediabestel

Samenstelling focusgroepen toekomstverkenning mediabestel

hoofdredacteur Dichtbij.nl •,
hoofd business development
TMG Landelijke Media
(sinds 1 december 2013)

voorzitter
Sociaal-Economische Raad

CEO FD Mediagroep •
Johan van Uffelen

bijzonder hoogleraar
Bibliotheekwetenschap
Universiteit van Amsterdam

hoofdredacteur BN DeStem

Bruno Felix
Willemijn Maas
directeur Submarine

algemeen directeur AVRO •

Manuel Kohnstamm
Josien Pieterse
senior vice president, chief policy
officer Liberty Global
Geleyn Meijer
decaan faculteit Creatieve
Industrie, Hogeschool
van Amsterdam

directeur Netwerk Democratie
Annemiek van
der Zanden
studieleider documentaires
De Nederlandse Filmacademie

Marleen Stikker

Taco Zimmerman
oprichter, directeur
Tuvalu Media

•
De hier genoemde
functie werd niet
tijdens het gehele adviestraject vervuld.

113

112

directeur, medeoprichter
Waag Society

4.

Overzicht van geconsulteerden

3FM
Wilbert Mutsaers
AFN Vereniging
Facilitaire Sectie
Bernard Kobes
Henk Bout

De Argumentenfabriek
Frank Kalshoven
Boston Consulting Group
Peter Geluk
Marije van Mens
Centrale Ondernemingsraad
Publieke Omroepen
Rob Bruins Slot
Helma van der Mijl
College van Omroepen
Lennart van der Meulen

DenKK Advocaten
Louise Doorman
Documentaireproducenten
Nederland
Suzanne van Voorst
Janneke Doolaard

NDP Nieuwsmedia
Jacques Kuyf
Tom Nauta
Nederlandse vereniging
van Journalisten
Bert de Jong
Thomas Bruning
Nederlands Filmfonds
Doreen Boonekamp
Frank Peijnenburg
Nederlandse
Publieke Omroep
Henk Hagoort
Shula Rijxman
Jan Westerhof
Anne-Lieke Mol
Joost Baak
Mezen Dannawi
Alexander de Goeij
Netwerk Scenarioschrijvers
Jean van de Velde
Tamara Bos
NTR
Paul Römer
Frans Jennekens

Overzicht van geconsulteerden

Overzicht van geconsulteerden

Commissariaat
voor de Media
Madeleine de Cock
Buning
Jan Buné
Eric Eljon
Renate de Boer
Rutger Fortuin

Nationaal Luisteronderzoek
Nicole Engels

Bijlagen

Bijlagen

AVRO
Art Rooijakkers

Mediafonds
Jacob Kohnstamm
Hans Maarten van den
Brink

NOS
Jan de Jong
Omroep Brabant
Henk Lemckert
Marjo L’Homme

KPN
Jos Huigen
Jaap Postma

Omroep Max
Jan Slagter
Fiona Arens

KRO-NCRV
Coen Abbenhuis
Taco Rijssemus

Onafhankelijke
documentairemakers
Ester Gould
Sarah Sylbing

115

114

Filmproducenten Nederland
Marjan van der Haar

Open State
Arjan el Fassed
Organisatie van Lokale
Omroepen in Nederland
Martijn Vroom
Toos Bastiaansen

Bijlagen

Publieke Omroep
Amsterdam/ Salto
Rudolf Buurma
Raad van Toezicht NPO
Aalt Dijkhuizen
Nico van Eijk
Regionale Omroep Overleg
en Samenwerking
Jan Koster
Gerard Schuiteman
RTL Nederland
Bert Habets

Overzicht van geconsulteerden

Sanoma
Henk Scheenstra
Norbert Mirani
Ster
Arian Buurman
Sabine van Aken
Stichting Kijkonderzoek
Bas de Vos
Stimuleringsfonds
voor de Pers
Vincent Kouwenhoven
Mir Wermuth
Telegraaf Media Groep
Frank Volmer
UPC
Yvonne Schers
William Linders
VARA
David van der Wilde

116

Vereniging van
Commerciële Omroepen
Marjolein van der Linden
Arjo Kramer
Pieter Arnold

Vereniging van
Commerciële Radio
Herbert Visser
Vereniging van Onafhankelijke
Televisieproducenten
Roel Kooi
Dick van der Graaf
VPRO
Chris Kijne
Why5Research
Jan Callebaut
Ziggo
Arent van der Feltz
Yoram Levi

5.

Legitimering en taakopdracht
van de publieke mediadienst [17]

Inleiding

Bijlagen

Bijlagen

In dit hoofdstuk wordt de taakopdracht van de Nederlandse
Publieke Omroep, zoals omschreven in de Mediawet, geanalyseerd
binnen een normatief kader voor de publieke mediadienst [18] zoals
geformuleerd door Europese multilaterale organisaties (Raad
van Europa, Europees Parlement, Europese Unie).
Daarnaast is de taakopdracht geplaatst in de context van de
ontwikkelingen in het medialandschap en in het mediagebruik.
Uit deze analyse komt in de eerste plaats een zekere continuïteit
naar voren in de publieke belangen die de legitimering vormen
voor de publieke mediadienst. Tegelijkertijd is de context waarin
die belangen veilig gesteld moeten worden dusdanig veranderd
dat accentverschuivingen in de taakopdracht voor de hand liggen,
in het bijzonder op het terrein van participatie, innovatie, samenwerking en publieke meerwaarde.
Alleen door de taakopdracht toekomstbestendiger te maken
kan de bijdrage van de publieke mediadienst aan deze publieke
belangen worden gewaarborgd.

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst
18
Conform de actuele
terminologie in
Europees verband en
de Nederlandse
Mediawet wordt in
deze bijlage gesproken
over een ‘publieke
mediadienst’ in plaats
van over een ‘publieke
omroep’.

119

118

17
Deze analyse is
geschreven door
dr. Saskia Welschen.
Zij is socioloog
en werkzaam als zelfstandig onderzoeker
en adviseur. Ze heeft
ruime beleidservaring
op het gebied van
Europees mediaen omroepbeleid,
januari 2014.

1.

In zijn adviesaanvraag onderstreept de Staatssecretaris de publieke
waarden die uitgangspunt zijn voor het mediabeleid van de overheid: onafhankelijkheid, pluriformiteit, kwaliteit en toegankelijkheid
van het aanbod voor iedereen. Deze waarden vormen de basis van
de legitimatie van publieke mediadiensten zoals die in heel Europa
gemeengoed zijn. Die waarden zijn ook een cruciaal onderdeel van
de maatschappelijke taakopdracht van de publieke mediadienst.
Het is vanwege deze waarden dat de publieke mediadienst een merit
good genoemd kan worden.
Een nadruk op waarden is ook terug te vinden in het rapport Focus
op Functies van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Daarin stelt de WRR dat in de huidige context de
fundamentele waarden die aan het mediabeleid ten grondslag
liggen weer expliciet als uitgangspunt voor het mediabeleid moeten
worden genomen. [21] Voor de WRR zijn vrijheid en gelijkheid
fundamentele waarden met een brede werking die het mediabeleid
overstijgen, en zijn de waarden die de Staatssecretaris noemt specifiek met het mediabeleid verbonden. De raad voegt daar de twee
waarden van sociale samenhang en bescherming van de persoonlijke levenssfeer aan toe. Elders in dit stuk zal kort worden teruggekomen op Focus op Functies.
Uit de analyse van het internationale normatieve kader voor de
publieke mediadienst blijkt dat de maatschappelijke taakopdracht
van de publieke mediadienst onder te verdelen is in vier deelterreinen: het functioneren van de democratische rechtstaat, het vormgeven van cultuur en identiteit, het voorzien in educatie en informatie en het stimuleren van creatieve innovatie en vernieuwing.
Die laatste functie is van recentere aard en wordt tegen de achtergrond van technologische veranderingen in het medialandschap
steeds relevanter.
Hieronder wordt uitgebreider op elk van de vier deelterreinen
in gegaan. Het dient te worden benadrukt dat de scheidslijnen
tussen de vier deelterreinen niet altijd even scherp getrokken kunnen en moeten worden. [22]
Functioneren van de democratische
rechtstaat en sociale cohesie
Een van de voornaamste en oudste bestaansredenen van de
publieke mediadienst is de bijdrage die hij levert aan het
functioneren van de democratische rechtstaat. Alle internationale normstellende documenten bevestigen de speciale rol
van de publieke mediadienst in het bevorderen van de waarden
van democratische samenlevingen, die direct te herleiden is
tot Artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van
de Mens over vrijheid van meningsuiting en informatie. [23]
De belangrijkste taken op het terrein van de democratische
rechtsstaat zijn toegang tot informatie, bijdrage aan meningsvorming, een platform bieden voor publiek debat met een

21
‘Focus op Functies’,
Wetenschappelijke
Raad voor het
Regeringsbeleid,
pagina 11, 158, 2005.
22
Zie ook de kritische
discussie door TNO
van de functionele
benadering in het
WRR rapport ‘Focus
op Functies’, ‘Out of
Focus’, TNO, 2005.
23
Bevestigd door het
Comité van Ministers
van de Raad van
Europa, Resolution
on The Future of
Public Service
Broadcasting 1994
en Recommendation,
3 On the Remit of
Public Service Media
in the Information
Society, 2007.

121

120

Daarnaast worden publieke mediadiensten geacht om duidelijk
en per activiteit aan te geven wat de publieke meerwaarde is van
hun activiteiten. De introductie van public value tests in verschillende
Europese landen is daarvan een manifestatie. Hoewel het normatieve kader van de legitimering van de publieke mediadienst dus nog
altijd overeind blijft, is er een verschuiving te zien naar meer
pragmatische en publieksgeoriënteerde evaluatie op programmaof dienstenniveau.

Het normatieve kader:
publieke waarden en maatschappelijke
taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

20
‘Adapting Public
Service to the
Multiplatform
Scenario’, Hans
Bredow Instituut,
2012.

Publieke mediadiensten zijn een typisch product van West-Europese
democratieën, een traditie die sterk geworteld is in waarden die
met West-Europese democratische samenlevingen geassocieerd
worden. Publieke mediadiensten representeren een maatschappelijk
gemeengoed, dat een sterke bijdrage levert aan de democratie,
cultuur en het pluralisme in onze samenleving. [19] Uit een analyse
van de richtinggevende documenten op Europees niveau over de
publiek mediadienst komen twee duidelijke tendensen naar voren.
Aan de ene kant lijkt er een sterke consensus te bestaan over het
belang van de publieke mediadienst in de huidige tijd. De centrale
taakopdracht die een publieke mediadienst heeft in de democratische samenleving zijn duidelijk omschreven en in het licht van twee
grote transitieprocessen – de overgang naar het duale bestel en de
overgang naar de digitale omgeving – steeds weer herbevestigd.
De eerste conclusie is dat de primaire bestaansredenen van de
publieke mediadienst ongewijzigd zijn in het veranderende medialandschap, en misschien zelfs wel urgenter geworden. In het verlengde daarvan wordt in de richtinggevende literatuur opgeroepen
om publieke mediadiensten de ruimte en flexibiliteit te geven om
zichzelf optimaal te kunnen aanpassen aan en te positioneren in het
digitale domein. Dat is ook de reden achter het algemene uitgangspunt dat publieke mediadiensten zich op alle platforms moeten
begeven.
Aan de andere kant kan worden geconstateerd dat er een steeds
sterkere roep is om een heldere afbakening van de taakopdracht
van de publieke mediadienst, met name vanuit de Europese Commissie. De achtergrond hiervan ligt in de spanningen die het duale
bestel met zich meebrengt en de onvrede onder private mediabedrijven over wat zij beschouwen als ‘oneerlijke concurrentie’.
Het debat over de taakopdracht van de publieke mediadienst is
een terrein van controverse en conflict, omdat de publieke mediadienst op de markt steeds in aanraking komt met commerciële partijen, die onder dezelfde economische omstandigheden werken en
de impact voelen van de activiteiten van de publieke mediadienst op
die markt. [20] Onder invloed van deze ontwikkeling worden de
lidstaten van de Europese Unie geacht hun publieke taakopdracht
scherper te formuleren, en is er behoefte aan een afbakening van
taken, in het bijzonder als het gaat om het digitale domein. Die ontwikkeling lijkt haaks te staan op de roep om ruimte en flexibiliteit.

2.

Bijlagen

Bijlagen
19
Zoals onderstreept
door de Raad van
Ministers van de
Europese Unie in
het Protocol bij het
Verdrag van
Amsterdam, 1997.

Het Europese debat over de
publieke mediadienst

veelheid aan verschillende stemmen en opvattingen en een
bijdrage leveren aan sociale cohesie. [24]

25
Zie Recommendation, (3) On the
Remit of Public
Service Media in the
Information Society,
Comité van Ministers
van de Raad van
Europa, 2007.
26
Nissen, 2006.

28
‘Focus op Functies’,
WRR, 2005.
29
Nissen, 2006.
30
Recommendation
2003 (9) of the Committee of Ministers
to member states on
measures to promote
the democratic and
social contribution of
digital broadcasting,
Comité van Ministers
van de Raad van
Europa.
31
‘Public Service
Broadcasting in the
Information Society’,
Christian Nissen,
2006.

Ook op het terrein van sociale cohesie is de publieke mediadienst in de digitale context onverminderd relevant. De WRR
stelde in zijn rapport Focus op Functies al dat sociale samenhang
als waarde meer nadruk zou moeten krijgen in het mediabeleid.
Hierbij gaat het om de noodzaak van het onderhouden van een
basale consensus tegen de achtergrond van pluralisme en fragmentatie, en het bieden van een platform waar de verschillende
maatschappelijke stromingen elkaar blijven ontmoeten. [28]
In die digitale context zijn de primaire zorgen het voorkomen dat bepaalde groepen uitgesloten worden van de nieuwe
informatiesamenleving, een tegenwicht bieden op verregaande
fragmentatie en het borgen van een pluralistisch aanbod. [29]
De publieke mediadienst moet fungeren als een ‘publiek marktplein’ van de moderne samenleving. Daarnaast dient de publieke mediadienst ertoe bij te dragen dat een zo groot mogelijk
gedeelte van de bevolking profiteert van de sociale en culturele
meerwaarden van digitalisering. [30]
Vormgever van cultuur en identiteit
De tweede algemeen geaccepteerde taak van de publieke mediadienst, die in alle richtinggevende documenten is opgenomen,
ligt op het terrein van cultuur en identiteit. Bescherming
van culturele diversiteit is een algemeen belang, en de publieke
mediadienst heeft een concrete taak in het onderhouden,
beschermen en uitdragen van de nationale cultuur en het bevorderen van culturele diversiteit. [31, 32]

Globalisering, internationalisering en homogenisering van het
media-aanbod oefenen druk uit op nationale, regionale en
lokale culturele uitingen. De publieke mediadienst is een belangrijk instrument om hieraan tegenwicht te bieden. Juist
in een landen met een klein taalgebied en een kleine afzetmarkt
is dit van prominent belang. [35] Daarbij is het van belang dat
ook in de digitale omgeving originele content beschikbaar is die
de diversiteit van culturele expressies weerspiegelt. [36]
Educatie
Educatie maakt van oudsher onderdeel uit van de taakopdracht van de publieke mediadienst, waarmee de publieke
mediadienst geacht wordt bij te dragen aan de ‘verheffing’ van
gebruikers en het vergroten van gelijke kansen voor iedereen
door middel van onderwijs. In internationale documenten wordt
relatief minder nadruk gelegd op educatie, maar in bijvoorbeeld de beleidsdocumenten van de BBC juist weer wel (zoals
in het BBC Royal Charter, de tweede doelstelling hierin is
‘bevorderen van educatie en leren). [37]
Educatieve, Nederlandstalige content is een kwetsbaar genre
dat zonder publieke financiering onder druk komt te staan.
Bovendien is in het onderwijs een steeds grotere rol weggelegd
voor audiovisueel materiaal. Om ervoor te zorgen dat educatieve content van hoge kwaliteit beschikbaar is en blijft voor
het gebruik in het onderwijs en leerprocessen dient dit onderdeel uit te blijven maken van de taakopdracht van de publieke
mediadienst.

33
Conform de invulling van de culturele
taakopdracht in Raats
en Pauwels, 2012.
34
Het is van belang te
benadrukken dat er
een concrete verplichting is vastgelegd in
de Richtijn Audiovisuele Diensten van
de Europese Unie,
en dat ook commerciële omroepen een
Europese wettelijke
verplichting hebben
op dit gebied.
35
Nissen, 2006.
36
Recommendation
2007, (3) On the
remit of public service
media in the information society.
37
De WRR stelde in
2005 dat educatie een
vorm van gesystematiseerde en geïnstitutionaliseerde cultuur
overdracht was
die eigenlijk onder
de functie ‘cultuur’
diende te vallen.

123

122

32
Convention on the
diversity of cultural
expressions, Article
6, UNESCO.

In de context van het uitdijende aanbod in de informatiesamenleving neemt het belang van de publieke mediadienst als
bron van onafhankelijke en betrouwbare informatie eerder toe
dan af. [25] Aan de ene kant is er een sterke toename van de hoeveelheid beschikbare informatie, in het bijzonder in de online
omgeving. Aan de andere kant is de betrouwbaarheid van die
informatie niet altijd gemakkelijk te achterhalen en is redactionele verantwoordelijkheid een verwaterd begrip. De publieke
mediadienst kan in die context fungeren als een ‘eiland van
betrouwbaarheid’. [26] Juist tegen de achtergrond van trends als
publieksfragmentatie en de toename van verticaal geïntegreerde
mediaconglomeraten is er een toegenomen rol voor de publieke
mediadienst in het behoud van de ‘publieke sfeer’. [27]

In dit kader is ook van belang dat de publieke mediadienst
een grote rol speelt in het stimuleren van originele audiovisuele
producties, een rol die in Europa breed wordt onderkend.
Doordat de publieke mediadienst zich toelegt op kwalitatief
onderscheidende producties draagt hij bij aan de bevordering
van een bepaald niveau van kwaliteit in de gehele audiovisuele
sector. Als producent en coproducent van originele audiovisuele producties zorgt de publieke mediadienst ervoor dat er
permanent een ruimte bestaat voor creatieve en innovatieve
audiovisuele productie, die afgeschermd is van de druk van de
markt. In deze ruimte kunnen nationale en lokale producties
(waaronder Nederlandstalige film, drama, kinderproducties),
kwetsbare genres en experimentele, innovatieve producties
ontwikkeld worden, waarmee de continuïteit van deze producties wordt gegarandeerd. [34]

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

27
Zie European Parliament Resolution of
25 November 2010
on Public Service
Broadcasting in the
digital era: the future
of the dual system.

Vanuit zijn onafhankelijke positie ten opzichte van staat en
markt biedt de publieke mediadienst universele toegang
tot onafhankelijke, onpartijdige informatie, die voldoet aan hoge
journalistieke en professionele kwaliteitseisen. Op het terrein
van sociale cohesie draait de taakopdracht van de publieke mediadienst om bereiken en verbinden. In de eerste plaats dient
hij in het belang van gelijke en universele toegang alle groepen
en individuen in de samenleving te bereiken. In de tweede
plaats dient hij aanbod te verzorgen dat verbindend werkt.

Bijlagen

Bijlagen

24
Zie ‘Resolutie
van het Europees
Parlement over de
publieke omroep
in het digitale tijdperk: de toekomst
van het duale system’
2010 – 2028 (INI),
25 november 2010.

Die rol valt uiteen in verschillende onderdelen: publieke mediadiensten verspreiden cultuur in al zijn diversiteit onder een
breed publiek, bevorderen culturele participatie, produceren
zelf kwalitatief hoogwaardig cultureel aanbod en stimuleren de
culturele sector in brede zin. [33]

Tegelijkertijd is een nadruk op formeel leren en ‘verheffen’
gedateerd, en zou de nadruk moeten liggen op een moderne
invulling van educatie, waarbij veel ruimte is voor informeel
leren. De publieke mediadienst draagt door zijn programmering
in algemene zin bij tot educatie en de verspreiding van kennis.
Juist het publieke karakter van de programmering – die zich
dient te onderscheiden op het gebied van onafhankelijkheid en
een onderzoekende en kritische aanpak – draagt bij aan processen van informeel leren. [38]

40
Raad van Europa,
Recommendation
2007, (3) On the
Remit of Public
Service Media in the
Information Society.
41
‘Concessiebeleidsplan 2010 – 2016’,
voorwoord pagina 8,
NPO.

Artikel 2.1
1.

Er is een publieke mediaopdracht die bestaat uit:
a.

b.

2.

het op landelijk, regionaal en lokaal niveau verzorgen
van publieke mediadiensten door het aanbieden van
media-aanbod op het terrein van informatie, cultuur,
educatie en verstrooiing, via alle beschikbare aanbodkanalen; en
het verzorgen van publieke mediadiensten waarvan
het media-aanbod bestemd voor landen en gebieden
buiten Nederland en voor Nederlanders die buiten
de landsgrenzen verblijven.

Publieke mediadiensten voldoen aan democratische,
sociale en culturele behoeften van de Nederlandse
samenleving door het aanbieden van media-aanbod dat:
a.

b.

c.

d.

e.
f.

evenwichtig, pluriform, gevarieerd en kwalitatief
hoogstaand is en zich tevens kenmerkt door een grote
verscheidenheid naar vorm en inhoud;
op evenwichtige wijze een beeld van de samenleving
geeft en de pluriformiteit van onder de bevolking
levende overtuigingen, opvattingen en interesses op
maatschappelijk, cultureel en levensbeschouwelijk
gebied weerspiegelt;
gericht is op en een relevant bereik heeft onder zowel
een breed en algemeen publiek, als bevolkings- en
leeftijdgroepen van verschillende omvang en samenstelling met in het bijzonder aandacht voor kleine
doelgroepen;
onafhankelijk is van commerciële invloeden en,
behoudens het bepaalde bij of krachtens de wet,
van overheidsinvloeden;
voldoet aan hoge journalistieke en professionele
kwaliteitseisen; en
voor iedereen toegankelijk is.
43
Conform het Protocol
bij het Verdrag
van Amsterdam,
Europese Unie, 1997.

125

124

42
Recommendation
2007, (3) On the
Remit of Public
Service Media in the
Information Society.

Uitwerking in de Nederlandse Mediawet
De concretisering van de maatschappelijke functie van de
publieke mediadienst ligt op het niveau van nationale
mediawetgeving. [43] In de Nederlandse mediawetgeving is de
taakopdracht van de publieke mediadienst, ‘de publieke
mediaopdracht’ neergelegd in artikel 2.1 van de Mediawet
van 2008:

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

39
Resolutie van het
Europees Parlement
over de publieke
omroep in het digitale
tijdperk: de toekomst
van het duale system
2010 – 2028 (INI),
25 november 2010.

Taken van de publieke mediadienst

Bijlagen

Bijlagen
38
De Nederlandse
Publieke Omroep
erkent dat ook in zijn
nadruk op kennis en
cultuur, en de stelling
dat de publieke
mediadienst ‘moet
opvallen door programma’s waar je
iets van leert’, Henk
Hagoort, nieuwjaarstoespraak, januari
2013.

Innovatie, creatieve industrie en participatie
Het is duidelijk dat innovatie als kerntaak van de publieke
mediadienst nog het meest in de kinderschoenen staat. Pas in
de laatste tien jaar is deze taak duidelijker in beeld gekomen,
en de uitwerking ervan is een stuk minder concreet dan de drie
andere onderdelen van de taakopdracht. Wel klinkt in de
internationale documenten een steeds sterkere oproep aan publieke mediadiensten om een pioniersrol te spelen op het gebied van innovatie en het bevorderen van de creatieve industrie.
In het verlengde hiervan is er internationale consensus dat de
publieke mediadienst de ruimte moet krijgen om zich te ontwikkelen op verschillende platforms, en is een techniek-/platform
neutrale benadering van het mediabeleid steeds meer de norm.
Zoals in paragraaf 1 aangegeven is er wel stevige discussie over
de afbakening van publieke media-activiteiten in het digitale
domein.
Innovatie als kerntaak voor de publieke mediadienst is om
twee redenen van groot belang. In de eerste plaats heeft de
publieke mediadienst op het terrein van creatieve innovatie net
als op het terrein van kwalitatief hoogwaardige culturele producties een pioniersrol en een normstellende invloed. [39]
De tweede reden is dat innovatie een directe bijdrage kan
leveren aan het vervullen van de functies op de andere terreinen: het functioneren van de rechtstaat, cultuur en educatie.
Nieuwe technologie heeft een grote impact heeft op de dynamiek tussen media-aanbieders en mediagebruikers. Nieuwe
technologie zorgt ervoor dat gebruikers niet langer ‘passieve
ontvangers’ zijn maar ‘stakeholders, deelnemers en mediaproducenten’. [40] Hierdoor ontstaat een nieuwe verstanhouding, waarin het niet meer louter gaat om (uit)zenden maar
om het vormgeven van een dialoog en het faciliteren van
participatie van burgers in de totstandkoming, gebruik en hergebruik van publiek media-aanbod. Juist een publieke dienst
die als bestaansreden heeft dat hij ‘van en voor iedereen’ is [41]
moet voorop lopen in het vormgeven van die dialoog met
burgers. Technologische innovatie is een instrument om die
dialoog te faciliteren, maar het draait uiteindelijk om de
kwaliteit van de dialoog zelf. [42]

3.

Het programma-aanbod van de algemene programmakanalen van de landelijke, regionale en lokale publieke
mediadiensten wordt via omroepzenders verspreid naar
alle huishoudens in het verzorgingsgebied waarvoor de
programma’s zijn bestemd zonder dat zij voor de ontvangst
andere kosten moeten betalen dan de kosten van aanschaf
en gebruik van technische voorzieningen die de ontvangst
mogelijk maken.

4.

In het kader van de uitvoering van de publieke mediaopdracht volgen en stimuleren publieke media-instellingen
technologische ontwikkelingen en benutten de mogelijkheden om media-aanbod aan het publiek aan te bieden
via nieuwe media- en verspreidingstechnieken.

44
Dit blijkt ook uit de
nieuwe terminologie
‘publieke mediadienst’ ter vervanging
van ‘publieke
omroep’.
45
‘Public Service
Broadcasting in the
Information Society’,
Christian Nissen,
pagina 24, 2006.

Bereiken met kwaliteit
De taakopdracht schrijft voor dat het media-aanbod van de
publieke mediadienst ‘gericht is op en een relevant bereik heeft
onder zowel een breed en algemeen publiek als bevolkingsen leeftijdsgroepen van verschillende omvang en samenstelling
met in het bijzonder aandacht voor kleine doelgroepen’.
Dit raakt direct aan de taak van het bevorderen van sociale
cohesie. Een groot bereik is noodzakelijk als de publieke
mediadienst daadwerkelijk zijn bijdrage wil leveren aan het

De simpele stelling dat de publieke mediadienst zijn publiek
zou moeten volgen is echter onvoldoende. Het streven moet
zijn om een groot bereik te realiseren met aanbod van hoge
‘kwaliteit’. Hier raakt de taakopdracht op het terrein van
content – namelijk het voorzien in een evenwichtig, pluriform,
gevarieerd en kwalitatief hoogwaardig aanbod – aan de taakopdracht op het terrein van bereik. Uit de taakopdracht van de
publieke mediadienst zoals eerder verwoord vloeien kwalitatieve
verplichtingen voort waar het programma-aanbod van de
publieke mediadienst aan zou moeten voldoen.
Voor het functioneren van de rechtstaat is programma-aanbod
van belang dat betrouwbaar, onafhankelijk en onpartijdig is en
dat voldoet aan strenge journalistieke en professionele kwaliteitsnormen. Ook op het gebied van cultuur en educatie gelden
expliciete kwaliteitsnormen. Content voor elke publieksgroep,
of het nu een brede of smalle groep is en ongeacht het platform
of de methode van distributie, moet uitdrukkelijk en zichtbaar
voldoen aan die gestelde kwaliteitseisen. [48] Die eisen moeten
ook duidelijker dan nu een instrument zijn om de afbakening
van publieke media-activiteiten in de online omgeving te expliciteren.

47
Bardoel en
d’Haenens, 2008.
48
De NPO onderkent
dat door hiervan
extra speerpunten
te maken in zijn
‘Concessiebeleidsplan
2010 – 2016, Onze
ambities’, pagina 10.

127

126

46
‘Public Service
Broadcasting in the
Information Society’,
Christian Nissen,
pagina 25, 2006.

Op basis van de maatschappelijke taakopdracht heeft de publieke mediadienst enerzijds taken met een kwantitatief
karakter, voornamelijk op het gebied van bereik. Anderzijds
heeft de publieke mediadienst taken op kwalitatief gebied. [46]
Waar het bij bereik primair gaat om de doelgroepen in de
samenleving die de publieke mediadienst bedient en bereikt,
gaat het bij kwaliteit om de content, de inhoud van publieke
mediadienst producties en diensten. De huidige context
stelt uitdagingen, zowel op het gebied van doelgroepen als
op het gebied van content, die hieronder zullen worden
beschreven.

In de huidige taakopdracht is vastgelegd dat de publieke mediadienst moet streven naar zowel een breed als een smal en
specialistisch bereik. De achterliggende gedachte is dat een
beperking tot programmering die alleen niches, elites of
minderheidsgroepen aanspreekt op termijn leidt tot uitholling
van de legitimering van de publieke mediadienst. Het streven
naar een breed bereik is ook een belangrijk argument voor de
uitbreiding van taken van de publieke mediadienst naar het
digitale domein. Groepen die primair in de online, interactieve
omgeving actief zijn dienen ook op en door middel van die
platforms bereikt te worden.

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

De taken die in de publieke mediaopdracht zijn neergelegd
vloeien voort uit de maatschappelijke taakopdracht zoals
hierboven is omschreven onder Vormgever van cultuur en
identiteit. Er is bijzonder veel aandacht voor de taken die
gerelateerd zijn aan de bijdrage van de publieke mediadienst
aan het functioneren van de democratische rechtstaat,
waarbij met name de pluriformiteit van het aanbod benadrukt
wordt. In 2008 is lid 4 toegevoegd aan artikel 2.1. Daarmee
is in de mediawetgeving ruimte gemaakt voor de uitbreiding
van de taakopdracht naar nieuwe platforms. [44]
Nissen benadrukt dat de publieke taken (of obligations)
directe impact hebben op de aard en de content van diensten
die de publieke mediadiensten leveren. [45] In de formulering
van de Mediawettelijke taakopdracht zijn de algemene maatschappelijke taken uit het internationale normatieve kader
te herkennen. Daarbij valt het op dat de vierde taak – innovatie
– weinig invulling krijgt.

functioneren van de rechtstaat en het stimuleren van
sociale cohesie. Om een referentiepunt te kunnen zijn voor alle
leden van het publiek is een groot bereik essentieel. Alleen
met een substantieel bereik kan de publieke mediadienst daadwerkelijk impact hebben op het politieke, culturele en sociale
leven van de samenleving.
In de praktijk betekent dit dat de publieke mediadienst
ernaar moet streven om alle groepen in de samenleving te
bereiken. De huidige context stelt grote uitdagingen op het
gebied van bereik en sociale cohesie. In het digitale medialandschap zijn publieksgroepen steeds meer gefragmenteerd en
nemen bijvoorbeeld jonge publieksgroepen in toenemende
mate hun toevlucht zoeken tot online en interactieve media.
Alle publieke mediadiensten in Europa worstelen met hun
bereik onder jongeren en minderheden. [47] Daarnaast leidt
toenemende internationalisering en commercialisering van
de mediasector tot homogenisering van het aanbod en ondervertegenwoordiging van programma’s en genres voor
specifieke groepen.

Bijlagen

Bijlagen

3.

Naast bereik is ‘verbinden’ essentieel. De publieke mediadienst
moet de ruimte creëren voor ontmoeting tussen groepen
door middel van aanbod dat verbindt. De diversiteit van de
samenleving moet in het aanbod gereflecteerd worden, op
een manier die bijdraagt aan de afname van maatschappelijke
polarisatie. In de context van fragmentatie, de toenemende
afstand tussen hoger- en lager opgeleiden en een toenemende
digitale kloof kan de publieke mediadienst een rol van bruggenbouwer spelen.

50
Zie WRR, pagina 158
e.v., 2005.

52
Zie WRR, pagina 65
en d’ Haenens, 2008,
pagina 347.

53
Jakubowicz, 2007.
54
‘Focus op Functies’,
WRR, 2005.
55
Ofcom Review of
Public Service Television Broadcasting
2005.

129

128

51
‘Out of Focus’, TNO,
2005, Bardoel en
d ‘Haenens, 2008.

De directe link tussen de bovengenoemde programmacategorieën en de normatieve taakopdracht van de publieke
mediadienst is evident. De benoemde programmacategorieën
liggen in de kern van het bestaansrecht van de publieke
mediadienst, en zijn zonder publieke financiering onvoldoende
gewaarborgd. [50]
Tegelijkertijd stellen verschillende experts dat een té directe
koppeling tussen taken en genres onwenselijk is. [51] Wanneer
taken te sterk worden gereduceerd tot genres wordt de discussie beheerst door de vraag binnen welke genrecategorie een
programma valt.

In 2005 adviseerde de WRR dat bij het beoordelen van de
taken van de publieke mediadienst sterker gekeken moet
worden naar de fundamentele publieke belangen die op het
spel staan. In de functiegerichte benadering die de WRR
vervolgens uitwerkte wordt op basis van publieke belangen
beoordeeld welke functies – en in concrete zin welke genrecategorieën – onderdeel dienen te zijn van de opdracht van
een publieke mediavoorziening. [54]
Internationaal is er echter een tendens waarneembaar die
niet specifieke genres, maar waarden voorop stelt in het
beoordelen van het publieke karakter van content. De Britse
toezichthouder OFCOM stelde in 2005 dat het in de
context van de snelle transformatie onmogelijk is om vooraf
te definiëren welke soort content, welke programma’s en
welke diensten de publieke mediadienst moet leveren. In plaats
daarvan is het belangrijker om per programma de publieke
meerwaarde te beoordelen. [55] Daarvoor zijn – in navolging op
Brits voorbeeld – in verschillende landen inmiddels zogenaamde Public Value Tests ingevoerd. Deze tests passen in een
trend om sterker te verantwoorden aan zowel het publiek als
marktpartijen hoe de activiteiten van de publieke mediadienst
bijdragen aan de uitvoering van de publieke taakopdracht.

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

49
Conform de genres
die de WRR centraal
stelt in het rapport
‘Focus of Functies’.

Brede taakopdracht
De Mediawettelijke taakopdracht stelt dat het publieke
media-aanbod de genrecategorieën informatie, cultuur, educatie en verstrooiing dient te omvatten. Hierin is de ’brede
taakopdracht’ belegd die de Staatssecretaris in zijn adviesaanvraag benadrukt.
In zijn rapport van 2005 stelde de WRR dat de publieke
mediadienst een primaire rol te vervullen heeft met betrekking
tot de genrecategorieën hoogwaardige nieuws- en informatievoorziening, opinie- en debat, kunst- en cultuurprogrammering
en educatie en specialistische informatie, omdat deze genrecategorieën het meest direct te relateren zouden zijn aan de
maatschappelijke functies van de publieke mediadienst. [49]
De NPO heeft aangekondigd in 2014 prioriteit te geven aan
een viertal programmacategorieën in zijn programmering:
journalistiek, Nederlandstalig drama en documentaire, kinderprogramma’s, kennis en cultuur en evenementen.

De centrale vraag zou dan ook niet moeten zijn of een bepaald genre a priori binnen het publieke aanbod thuishoort.
In plaats daarvan is de centrale vraag of een specifieke dienst
of programma voldoet aan de kwaliteitseisen die aan het
gehele media-aanbod van de publieke mediadienst gesteld
worden. De publieke mediadienst dient de publieke meerwaarde van al zijn programma’s voorop te stellen, expliciet
maken en daarover naar haar publiek verantwoording
af te leggen. In de internationale literatuur wordt in dit verband gesproken over full portfolio distinctiveness. [53] Ook
amusement kan daarin een rol behouden, als het maar uitdrukkelijk verbonden wordt aan het realiseren van de algemene
maatschappelijke taakopdracht van de publieke mediadienst.

Bijlagen

Bijlagen

In de digitale context is het bieden van universele toegang
bovendien niet langer voldoende om breed bereik te faciliteren.
Universele toegang in het huidige tijdperk heeft te maken
met de aanwezigheid van publieke mediacontent op alle relevante media en platforms, waarbij zowel toegang tot informatie
voor brede publieksgroepen als meer specialistische informatie
voor kleinere doelgroepen gegarandeerd moet worden.
Tegelijkertijd is alleen beschikbaar zijn onvoldoende, en komt
er meer nadruk op de verplichting voor de publieke mediadienst dat publiek programmering ook daadwerkelijk wordt
gebruikt.
Toegang bieden betekent dus meer dan het beschikbaar
stellen van informatie. Het betekent ook het bijdragen aan de
vindbaarheid en het actieve gebruik van informatie.

Daarnaast is het van belang te onderkennen dat in de huidige
tijd steeds meer sprake is van hybridisering van genres, waarbij
de grenzen tussen categorieën – zoals informatie en entertainment, of fictie en non-fictie – vervagen. [52]

4.

Aanvullingen op gebied van innovatie
en participatie/ burgerschap

Een visie op technologische innovatie waarin
de burger centraal staat
De kansen en verplichtingen die ontstaan onder invloed van
technologische ontwikkelingen worden in de huidige formulering van de publieke mediaopdracht onvoldoende onderkend.
Uit de toevoeging over technologische ontwikkelingen in MW
art. 2.1, lid 4 blijkt een erkenning van het belang van nieuwe
verspreidingsmogelijkheden, maar het accent ligt op de technologische kant daarvan. In de Mediawet wordt geen invulling
gegeven aan een meer publieksgerichte kant van technologische
ontwikkelingen.

Kweekvijverfunctie
Uit de internationale richtinggevende documenten komt
steeds duidelijker naar voren dat de publieke mediadienst een
pioniersrol heeft op het terrein van innovatie. Die nieuwe
prioriteit zou in de formulering van de publieke mediaopdracht
duidelijker weerspiegeld mogen worden. De Mediawet is
niet de enige plek waarin richting gegeven wordt aan de taken
van de publieke mediadienst. Naast de Mediawet bestaan er
de vijfjaarlijkse prestatieafspraken, maar ook in dit document
is geen speciale aandacht voor bovengenoemde punten.
De taken die de publieke mediadienst zou moeten hebben
ter bevordering van innovatie en creativiteit zijn nog niet
zo uitvoerig in internationale richtinggevende documenten
beschreven als de meer traditionele taken van de publieke
mediadienst. Toch komt er een redelijk consistent beeld naar
voren van de invulling van deze opdracht.

57
Bardoel en
d’Haenens, 2008.

58
Cunningham, 2012.
59
De mate waarin
auteursrechtelijke
bepalingen netwerken
van creatieve samenwerking bemoeilijken
zou nader onderzocht
moeten worden.

131

130

56
‘Concessiebeleidsplan
2010 – 2016’, NPO.

Partnerschappen
De publieke mediadienst dient zijn rol als motor van innovatie
en creatieve audiovisuele productie zowel binnen als buiten
de eigen organisatie vorm te geven. Ook hier is de optimale positie van de publieke mediadienst er een als centrale schakel
in een netwerk van creatieve samenwerking en innovatie. De
publieke mediadienst moet onafhankelijke, creatieve en innovatieve makers herkennen, ondersteunen en versterken door
samenwerking op het gebied van productie en distributie.
Daarmee draagt de publieke mediadienst bij aan de vitaliteit
van de lokale audiovisuele sector en de creatieve industrie.
Hij kan samenwerking tussen verschillende creatieve professionals, bedrijven en maatschappelijke instellingen initiëren
en faciliteren. Partnerschappen in de creatieve industrie zijn
onontbeerlijk voor innovatie. [59]

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Het tienjaarlijkse Concessiebeleidsplan van de NPO geeft een
duidelijke indruk van de wijze waarop de NPO invulling wil
geven aan haar missie. [56] De NPO heeft in haar Concessiebeleidsplan veel aandacht besteed aan het digitale domein en
werkt met een meer toekomstbestendige terminologie. Tegelijkertijd merken critici op dat ook in het Concessiebeleidsplan
de benadering van nieuwe diensten sterkt techniek gedreven is,
en er onvoldoende aandacht is voor de daadwerkelijke vraag
en behoefte van gebruikers. [57]

Juist op het gebied van vernieuwing van zowel de creatieve
als de maatschappelijke en publieke sector heeft de publieke
mediadienst een unieke uitgangspositie. Door opdrachten
uit te zetten speelt hij een centrale rol in capaciteitsopbouw
van de onafhankelijke creatieve industrie. Aan de ene kant
vormt hij een kweekvijverruimte voor experimenten met nieuwe
technologie, die afgeschermd van marktdruk ontwikkeld kunnen worden. Tegelijk is de publieke mediadienst in staat hierbij
een verbinding te leggen naar een groot publiek. Ook hierbij
geldt dat distinctiveness – het onderscheidende en publieke karakter van nieuwe diensten en innovatie – centraal moet staan.

Bijlagen

Bijlagen

Op de terreinen innovatie, creatieve industrie en participatie/burgerschap is de huidige taakopdracht beperkt. In de onderstaande
paragrafen wordt besproken hoe de publieke taakopdracht er op
deze terreinen uit zou moeten zien.

De publieke mediadienst kan een centrale rol spelen bij de
bevordering van een bloeiende ruimte voor zogenaamde digital
commons. [58] De publieke mediadienst kan daarin optreden
als leidende marktspeler, die zichzelf de taak aanmeet om te
innoveren en normen te stellen voor de markt als het gaat
om innovatie.

Een sterkere nadruk op innovatie en participatie kan de uitvoer van de meer ‘gevestigde’ functies versterken, zoals in de
volgende paragrafen wordt beschreven.

Daarbij is gelijkwaardigheid en toegankelijkheid essentieel.
Onderzoek toont aan dat de vaardigheden om in het digitale
domein te participeren niet gelijk verdeeld zijn in de samenleving. [62] De publieke mediadienst heeft een speciale verantwoordelijkheid voor het wegnemen van obstakels die de digitale
participatie van personen en groepen verhinderen. Zij moet
ertoe bijdragen dat de positieve effecten van digitalisering
een zo groot mogelijk bereik hebben.
In de eerste plaats moet publiek media-aanbod in het
tijdperk van digitalisering voor iedereen toegankelijk blijven.
Daarnaast moet er gericht aanbod zijn voor groepen die
speciale behoeften hebben in het digitale domein, zoals mensen met een handicap, kinderen en ouderen.

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Functioneren rechtsstaat
De publieke mediadienst heeft in de online omgeving een
belangrijke taak als gids, als gatekeeper die gebruikers naar
betrouwbare en kwalitatief hoogwaardige content begeleidt. [60]
Daarbij gaat het niet alleen om het doorverwijzen van het
publiek of gebruikers naar de eigen publieke content. De
publieke mediadienst moet een centrale plek innemen in
een netwerk van non-profit partnerorganisaties en stakeholders,
en van daaruit doorverwijzen naar publieke, onafhankelijke
en onderscheidende content van al deze partijen. De publieke
mediadienst dient actief de samenwerking op te zoeken met
andere partijen, waaronder maatschappelijke organisaties en
culturele instellingen, die in de online omgeving publieke,
onafhankelijke content produceren. Ook moet de publieke
mediadienst de productie en verspreiding van user generated
content aanmoedigen en faciliteren. Leurdijk (2006) stelt
terecht dat publieke mediadiensten hun aarzelingen op dit
gebied dienen te overwinnen en een solide strategie moeten
ontwikkelen om user generated content te redigeren, modereren en verspreiden. [61]

Dankzij technologische veranderingen zijn de mogelijkheden
en verantwoordelijkheden van de publieke mediadienst in
het faciliteren van het publieke debat vergroot. De publieke
mediadienst kan een centrale rol vervullen in het faciliteren van
debat en dialoog tussen individuele burgers, tussen groepen
burgers en tussen burgers en instellingen. In de lineaire omgeving bieden nieuwe mogelijkheden tot interactiviteit de kans
om de betrokkenheid van het publiek bij programmering te vergroten. In de non-lineaire omgeving kan de publieke mediadienst een prominente rol spelen door een betrouwbare en open
ruimte te creëren voor debat, dit debat te modereren en van
achtergrondinformatie te voorzien. Het is essentieel dat de publieke mediadienst daarin een rol inneemt als netwerkorganisatie, en intensieve samenwerking opzoekt met relevante
partners. Het creëren van een betrouwbare ruimte in de
online omgeving voor vrije meningsuiting draagt daartoe bij.

Bijlagen

Bijlagen

Accentverschuivingen taken democratie, cultuur en educatie
Hierboven werd gesteld dat de drie meer gevestigde onderdelen van de taakopdracht van de publieke mediadienst –
bijdragen aan het functioneren van de rechtstaat, vormgeven
van cultuur en identiteit en het voorzien in educatie- nog
altijd relevant zijn. Tegelijkertijd is de vertaling daarvan naar
concrete taken in een ander licht komen te staan door de
verdergaande digitalisering.
Hierop kan worden ingespeeld door de nadruk op innovatie
en participatie door te trekken naar de andere taakgebieden
van de publieke mediadienst, en daarmee een geïntegreerde
plaats te geven in de algehele taakopdracht van de publieke
mediadienst. Daarmee zijn innovatie en participatie niet langer
aparte activiteiten die naast de ‘kerntaak’ worden uitgevoerd,
maar worden zij onderdeel van het palet aan eigenschappen dat
alle publieke content gaat kenmerken. Met andere woorden:
innovatie en participatie worden onderdeel van datgene wat
publiek media-aanbod onderscheidend maakt, waarin de
publieke meerwaarde zich manifesteert.

61
Leurdijk, 2006.

133

132

60
Die taak wordt door
de publieke mediadienst in het Concessiebeleidsplan ook
duidelijk onderkend,
en krijgt hierin op
verschillende manieren invulling.
62
Zie bijvoorbeeld
Van Dijk, 2012.

Conclusie

Educatie en informatie
In de huidige context zijn twee accentverschuivingen nodig
in de manier waarop de taakopdracht van de publieke mediadienst op het terrein van educatie wordt vormgegeven. De
eerste verschuiving heeft te maken met de hedendaagse kennismaatschappij. In die kennismaatschappij wordt van burgers
verwacht dat zij hun eigen kennis permanent opfrissen en
levenslang blijven leren. De publieke mediadienst kan en moet
dit proces van levenslang leren ondersteunen. Die taakopdracht beperkt zich niet tot specifieke educatieve content,
maar strekt zich uit over de algemene programmering.
Juist het proces van informeel leren door algemene publieke
programmering is hierbij van belang.
In aanvulling hierop is de tweede verschuiving dat ook
op dit terrein optimaal gebruik gemaakt dient te worden van
de mogelijkheden van digitale communicatietechnologie.
De publieke mediadienst dient gebruikers te ondersteunen in
hun behoefte aan kennis, maar die behoefte varieert van gebruiker tot gebruiker. Door nieuwe technologie is het mogelijk
om op deze verschillende behoeften in te gaan door middel
van diensten als on-demand, e-learning en narrow-casting. Zo
ontstaat ook in het domein educatie de mogelijkheid om een
enkel programma voor uiteenlopende doeleinden te gebruiken
en te laten gebruiken.
Ook op het terrein van formele educatieve content dient de
publieke mediadienst gebruik te maken van de kansen die interactieve technologie biedt om het proces van leren en kennis
vergaren te optimaliseren. Lineaire educatieve programmering
blijft bij het gebruik in het onderwijs een belangrijke rol spelen,
maar kan worden aangevuld met online archief materiaal en
interactieve applicaties.

De sterkere nadruk op publieke meerwaarde is van toepassing
op alle activiteiten van de publieke mediadienst. Het zwaartepunt
in de beoordeling van de prestaties van de publieke mediadienst
moet verschuiven van de programmamix en de onderverdeling in
enres naar de publieke meerwaarde across the board en van individuele programma’s of diensten. Programma’s en diensten die deze
meer expliciete kwaliteitstoets niet doorstaan verdienen geen plek
in het aanbod van de publieke mediadienst. Vervolgonderzoek zou
moeten nagaan hoe de beoordeling van de publieke meerwaarde
van publieke media-activiteiten vorm kan krijgen, en de verantwoording over de eigen activiteiten naar burgers en de bredere samenleving op nieuwe manieren ingevuld kan worden.

In dit document zijn op basis van een analyse van het internationale
normatieve kader de bouwstenen geformuleerd voor een visie op
een toekomstbestendige taakopdracht van de publieke mediadienst.
Hieruit spreekt in de eerste plaats het belang van een duidelijkere borging en verantwoording van de publieke meerwaarde van
media-aanbod van de publieke mediadienst. Die publieke meerwaarde moet worden gemeten langs een aantal scherp geformuleerde kwaliteitscriteria. Onder die kwaliteitscriteria zijn de gevestigde
waarden van onafhankelijkheid, pluriformiteit, betrouwbaarheid en
culturele diversiteit. Daarnaast dienen in de huidige tijd de criteria
innovatief karakter en participatie een plek te krijgen in de beoordeling van de publieke meerwaarde van media-aanbod.

De publieke mediadienst dient manieren te ontwikkelen om de
dialoog met burgers vorm te geven. In dit hoofdstuk is aangegeven
op welke wijze een nadruk op innovatie en participatie de uitvoering van de taakopdracht op het terrein van het functioneren van
de rechtstaat, het vormgeven van cultuur en identiteit en het voorzien in educatie kan versterken. Van belang daarbij is een inzet op
innovatie die vraaggestuurd is, en gericht is op de versterking van
de participatie van de burger in de publieke sfeer waarin de publieke mediadienst zo’n belangrijke speler is. Innovatie en participatie
verdienen een centralere plaats in de wettelijke taakopdracht van de
publieke mediadienst.
Op het terrein van bereik dient de publieke mediadienst ernaar te
blijven streven alle groepen in de samenleving te bereiken, en daarbij primair in te zetten op verbinden. Bij elk programma of dienst
kan daarbij de vraag gesteld worden: kan er naast louter bereik ook
een mate van verbinding tussen verschillende groepen, dialoog of
participatie gerealiseerd worden?

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst

5.

Bijlagen

Bijlagen

Cultuur
Technologische ontwikkelingen bieden ook in dit domein
kansen om participatie op een nieuwe manier invulling te
geven. Centraal daarbij staat de gebruiker in de rol van (co)
producent, op basis van uitgangspunten als open access en
creative commons. Daarmee wordt onderkend dat cultuur niet
alleen een top-down voorziening is, maar gemeengoed dat
permanent geproduceerd en gereproduceerd wordt door de
samenleving. Programma’s van de publieke mediadienst
worden daarmee een startpunt voor allerlei vormen van activiteit, hergebruik en betrokkenheid [63]. Op die manier kan
de publieke mediadienst zijn culturele taakopdracht optimaal
vervullen. Het is van belang om nader te verkennen wat de
mogelijkheden zijn om het rijke audiovisuele erfgoed van de
publieke mediadienst beschikbaar te stellen voor vormen van
user generated creatieve content. Hierbij moet vooral onderzocht worden in hoeverre de huidige auteursrechtelijke regimes deze ontwikkelingen in de weg staan.

135

134
63
Murdock 2005; Raats
en Pauwels, 2010.

In al zijn activiteiten moet de publieke mediadienst zijn positie
middenin de samenleving opzoeken en verder versterken. Daarvoor
is het van essentieel belang dat de publieke mediadienst zichzelf
herpositioneert als netwerkorganisatie, en partnerschappen aangaat
met andere partijen op verschillende niveaus in de samenleving:
private partijen, non-profit partijen, culturele instellingen en niet te
vergeten, individuele burgers.

Bijlagen
Legitimering en taakopdracht van de publieke mediadienst
136

6.

Literatuur

J. Bardoel en L. d’Haenens
Public Service Broadcasting in
Converging Media Modalities
Practices and Reflections from
the Netherlands
Convergence: The International
Journal of Research into New
Media Technologies
14.3: 351 – 360, 2008

BBC
Royal Charter for the continuance of the British Broadcasting
Corporation
London: Department for Culture,
Media And Sport, 2006

Boston Consulting Group
Efficiëntieonderzoek Landelijke
Publieke Omroep
Amsterdam: in opdracht van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, 2011
Boston Consulting Group
Onderzoek naar mogelijkheden
voor verhogen inkomsten van
de Landelijke Publieke Omroep
Amsterdam: in opdracht van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, 2013
I. Brakman
Regionale media centra
Wormer: juni 2011

Commissariaat voor de Media
Mediamonitor 2012 – 2013
Hilversum: Commissariaat voor
de Media, 2013
Council of Europe
Resolution No. 1 on the Future
of Public Service Broadcasting
Prague: 7 – 8 december 1994
Council of Europe
Recommendation on measures
to promote the democratic
and social contribution of digital
broadcasting
Brussel: recommendation
Rec(2003)9 of the Committee
of Ministers to member states,
2003
Council of Europe
Recommendation on the remit
of public service media in the
information society
Brussel: recommendation CM/ Rec
(2007) 3 of the Committee of
Ministers to member states, 2007
S. Cunningham
The New Normativity:
The innovation imperative
Australia: Paper presented at
the RIPE conference in Sydney,
september 2012

European Broadcasting Union
Vision 2020, Connecting
to a networked society
2013
European Institute for
Brand Management
EURIB – top 100
onmisbare merken
2013
Europees Parlement
Resolutie van het Europees
Parlement over de publieke
omroep in het digitale tijdperk:
de toekomst van het duale
system
2010 – 2028 (INI)
F. Huysmans
Media, informatie en communicatie: trends en beleid
Den Haag: januari 2014
ING.nl
In het nieuws: Nederlandse
tv-formats veroveren de wereld
23 september 2013,
www.ing.nl
K. Jakubowicz
Public Service Broadcasting:
a new beginning, or the beginning of the end?
Think-thank Knowledge Politics,
2007
Q. Kik en L. Landman
Nieuwsvoorziening in de regio
Uit de reeks studies voor het
Stimuleringsfonds voor de Pers,
S39, 2013

139

138

S. Cushion
The democratic value of news:
why public service media matter
London: Cardiff University, 2012

European Broadcasting Union
Empowering Society: a
declaration on the Core Values
of Public Service Media
2013

Literatuur

Literatuur

N. de Boer, A. van Diepen
en L. Meijs
Swingen met lokale kracht.
Overheden en de netwerksamenleving
Den Haag: Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2013

M. de Cock Buning, F.W.
Grosheide en F. den Hollander
Quick-scan crossmediale
samenwerking
Centrum voor Intellectueel Eigendomsrecht (CIER), Molengraaff
Instituut voor privaatrecht en
Universiteit Utrecht, 2006

J. van Dijk,
The Evolution of the Digital
Divide: The Digital Divide turns
to inequality of skills and usage
Digital Enlightment Yearbook,
2012

Bijlagen

Bijlagen

J. Bardoel en L. d’Haenens
Reinventing public service
broadcasting in Europe:
prospects, promises and
problems
Media, culture, and society,
nr. 30.3, 2008

R.S. Candel
Adapting Public Service to
the Multiplatform Scenario:
Challenges, Opportunities
and Risks
Hamburg: Hans-Bredow-Institut,
2012

A. Leurdijk
Public Service Broadcasting
dilemma’s and regulation in a
converging media landscape.
RIPE conference in Amsterdam,
The Netherlands. vol. 16, 2006
Mediawet 2008

R. Mirande
Online radiostream VARABNN ten strengste verboden
Adformatie, 13 januari 2014
www.adformatie.nl

Nederlandse Publieke Omroep
Advies NPO over borging
ontwikkeling en productie hoogwaardig Drama, Documentaire
en Talentontwikkeling
Met kenmerk S&B uit 11152,
20 november 2013
Nederlandse Publieke Omroep
Concessiebeleidsplan
2010 – 2016
maart 2010
Nederlandse Publieke Omroep
Gedragscode Goed Bestuur
en Integriteit Publieke Omroep
2012
Nederlandse Publieke Omroep
NPO Leefstijlgroepen,
handleiding
november 2010

Omroepverenigingen en
taakomroepen
Publiek media-akkoord
2016 – 2020
Hilversum: 31 januari 2014
Protocol betreffende het
publieke omroep-stelsel in de
lidstaten, bij het Verdrag van
Amsterdam houdende wijziging
van het verdrag betreffende
de Europese Unie, de Verdragen
tot oprichting van de Europese
Gemeenschappen
Publicatieblad nr. C 340,
10 november 1997
T. Raats en C. Pauwels
The Cultural Remit
Renaissance? Conceptualizing
and assessing Public Service
Broadcasting as a hub in
a networked media ecology
Paper presented at the RIPE
Conference, London: 2010

ROOS
Toekomstvenster op de publieke
regionale omroep. Visie op invulling van taak en werking van
Nederlandse publieke regionale
omroepen in de toekomst
(2013 – 2020) binnen de
voorgenomen plannen van het
kabinet Rutte II
Hilversum: april 2013
P. Rutten, A. Leurdijk en V.
Frissen
Out of focus: een analyse van
het WRR rapport over de toekomst van de media
Delft: TNO, 2005
M. Schudson
The ‘Public Sphere’ and its
Problems: Bringing the State
(Back)
In Notre Dame Journal of Law,
Ethics & Public Policy 8, 1994

Stichting Kijkonderzoek
SKO jaarrapport 2013
2014
W. Takken
Kijkt u naar programma
of zender?
NRC Handelsblad,
31 januari 2014
D. Tapscott
Growing Up Digital: The Rise
of the Net Generation
Columbus: McGraw-Hill, 1996
Tijdelijke Commissie
Innovatie en Toekomst Pers
De Volgende Editie
Den Haag: juni 2009
UNESCO
Convention on the Protection
and Promotion of the Diversity
of Cultural Expressions
2005
Wetenschappelijke Raad
voor het Regeringsbeleid
Focus op functies: Uitdagingen
voor een toekomstbestendig
mediabeleid
Amsterdam: Amsterdam
University Press, 2005

Sociaal Cultureel Planbureau
Met het oog op de tijd
Een blik op de tijdsbesteding
van Nederlanders
Den Haag: November 2013
SEO Economisch Onderzoek
Nieuws en Markt, Welvaartseconomische analyse van de rol
van de overheid
Amsterdam: in opdracht van
NDP Nieuwsmedia, 2013

141

140

Nederlandse Publieke Omroep
Meerjarenbegroting NPO
2014 – 2018
najaar 2013

C. Nissen
Public service media in the
information society
Report prepared for the Council of
Europe’s Group of Specialists on
Public Service Broadcasting in the
Information Society
(MC-S-PSB), 2006
OFCOM
Review of Public Service
Television Broadcasting, Phase
3: Competition for Quality
2005

rijksoverheid.nl
Media en publieke omroep,
Hervormingen publieke omroep
Geraadpleegd op 5 februari 2014
www.rijksoverheid.nl

Stichting Kijkonderzoek
Voorkeur, waardering en imago
Nederland 1, 2 en 3
2013

Literatuur

Literatuur

G. Murdock
Building the digital commons.
Public broadcasting in the Age
of the Internet
Göteborg: Nordicom, Cultural
Dilemmas in Public Service
Broadcasting, 2005

Nederlandse Publieke Omroep
Nederlandse Publieke Omroep
kiest voor vijf prioriteiten
Nieuwjaarstoespraak Henk
Hagoort, voorzitter Raad van
Bestuur NPO, januari 2013

Richtlijn 2010/13/EU van het
Europees Parlement en de Raad
betreffende de coördinatie van
bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de
lidstaten inzake het aanbieden
van audiovisuele mediadiensten
Richtlijn audiovisuele mediadiensten, maart 2010

Bijlagen

Bijlagen

Ministerie van OCW
Publiek-private samenwerking op mediagebied
www.roosrtv.nl

Nederlandse Publieke Omroep
This is Media, Jongeren en
de Publieke Omroep
november 2013

143

Colofon

De tijd staat open
Advies voor een toekomstbestendige publieke omroep
Bijlagen

Dit advies is een uitgave van
de Raad voor Cultuur
Leden
Joop Daalmeijer
voorzitter
Melle Daamen
Jessica Mahn
Caroline Nevejan
Annick Schramme
Rocky Tuhuteru
Mathieu Weggeman
Jeroen Bartelse
algemeen secretaris

Colofon

ontwerp
studio Daphne Heemskerk
fotografie
Aad Hoogendoorn
illustratie
Christina Boldero,
Web of Life
druk
Romer
Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
Postbus 61243
2506 AE Den Haag
telefoon 070 – 3106686
info@cultuur.nl
www.cultuur.nl
Het is toegestaan (delen van) de
inhoud van deze publicatie te citeren
of te verspreiden, mits daarbij de Raad
voor Cultuur en deze publicatie als
bronnen worden vermeld.

Den Haag, maart 2014

145

Aan deze publicatie kunnen geen
rechten worden ontleend.