Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2024

Nr. 28

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 november 2023
In februari 2020 maakte Nederland voor het eerst kennis met COVID-19.
Het virus heeft de afgelopen jaren een grote impact gehad op onze
samenleving. Ook de impact op het onderwijs in ons land was groot.
Scholen en instellingen sloten meerdere keren hun deuren, leerlingen en
studenten kregen afstandsonderwijs en hun sociale leven viel voor een
groot deel stil. Dit heeft grote gevolgen gehad voor hun leerprestaties en
welbevinden. Daarom startte het Nationaal Programma Onderwijs (hierna:
NP Onderwijs) in februari 2021 met grote investeringen en een duidelijk
doel: de opgelopen leer- en studievertraging als gevolg van de pandemie
voor afloop van het NP onderwijs inhalen (eind schooljaar 2024–2025 voor
het funderend onderwijs,1 eind 2024 voor het vervolgonderwijs),2 verdere
vertraging voorkomen en het welbevinden van leerlingen en studenten
herstellen.3
De afgelopen periode is door scholen, instellingen en gemeenten hard
gewerkt aan de uitvoering van het programma. De middelen worden in
het gehele onderwijs ingezet voor extra (individuele) begeleiding en
kleinere groepen. Ook zijn veel scholen en instellingen aan de slag gegaan
met het welzijn van hun leerlingen en studenten. De zorgstructuur lijkt in
het gehele onderwijs verder verstevigd. Op deze manier willen scholen en
instellingen enerzijds de opgelopen vertragingen inhalen en anderzijds
randvoorwaarden scheppen voor goede leer- en studieprestaties. Deze
inspanningen werpen op diverse plekken al vruchten af, maar sommige

1

Met funderend onderwijs wordt het primair (po), voortgezet (vo) en (voortgezet) speciaal
onderwijs ((v)so) bedoeld.
2
Met vervolgonderwijs wordt het mbo, hbo of wo bedoeld.
3
Wanneer er wordt gesproken over leerlingen, dan gaat het om leerlingen in het funderend
onderwijs. Wanneer er wordt gesproken over studenten, dan gaat dit om leerlingen in het
vervolgonderwijs.

kst-36410-VIII-28
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

1

problemen zijn hardnekkig en vragen ook de komende periode om onze
aandacht.
Vijfde voortgangsrapportage
In deze brief delen wij de meest recente gegevens over de voortgang van
het NP Onderwijs met uw Kamer. Eerst lichten we toe hoe het gaat met
onze leerlingen en studenten. Dit doen we door stil te staan bij de meest
recente gegevens over de leerprestaties en studievoortgang van
leerlingen en studenten uit het schooljaar 2022–2023. Ook gaan we in op
hun welbevinden en executieve vaardigheden.4 Vervolgens beschrijven
we de uitvoering van het NP Onderwijs op scholen, instellingen en bij
gemeenten. Tot slot blikken we vooruit op de komende periode van het
NP Onderwijs en de acties die wij in gang zetten om de lessen en
succesvolle activiteiten uit het programma duurzaam te borgen. Meer
informatie over de voortgang van het programma vindt u in de vijfde
voortgangsrapportage NP Onderwijs, die als bijlage aan deze brief is
toegevoegd.
Hoe gaat het met onze leerlingen en studenten?
De pandemie heeft grote gevolgen gehad voor veel leerlingen en
studenten, en heeft het belang van sociaal contact voor het welzijn en de
prestaties van leerlingen en studenten – nog meer dan voorheen –
zichtbaar gemaakt. Het onderwijs is een ontmoetingsplaats. Niet alleen
voor het volgen van onderwijs, maar ook voor contact met vrienden,
klasgenoten en leraren. In toenemende mate hebben we geleerd dat
welzijn een cruciale voorwaarde is voor leerlingen en studenten om zich
te kunnen ontwikkelen. Scholen en instellingen leveren hieraan een
essentiële bijdrage. Dat geldt ook voor de mogelijkheid tot fysiek
onderwijs.
De problemen bij sommige groepen leerlingen en studenten zijn echter
hardnekkig. Dit zien we onder meer bij leerlingen die op cruciale
momenten in hun schoolloopbaan geconfronteerd zijn met de pandemie,
zoals leerlingen die tijdens de pandemie de overgang hebben gemaakt
naar het vo. Ook leerlingen die tijdens de pandemie zijn ingestroomd in
het vervolgonderwijs zijn nog kwetsbaar: de afgelopen jaren zagen we de
uitval in het eerste jaar toenemen. Ook kampt, mede door de pandemie,
een deel van de leerlingen en studenten nog met mentale problemen. In
het vo zijn deze de afgelopen periode bovendien nog verder toegenomen.
Dit laat zien dat blijvende inzet op welzijn nodig is.
Op sommige plekken zien we gelukkig ook herstel. Zo is de leergroei van
po-leerlingen in het schooljaar 2022–2023, het derde schooljaar sinds het
uitbreken van de pandemie, gemiddeld weer op het niveau van voor de
pandemie. Leerlingen in groep 4 laten zelfs meer leergroei zien dan voor
de pandemie. We zijn blij om te zien dat deze leerlingen een goede basis
hebben voor het vervolg van hun onderwijsloopbaan. Ook het aandeel
studenten met studievertraging in het vervolgonderwijs loopt terug,
evenals het aantal uitvallers in het mbo en wo. Hieronder gaan we dieper
in op deze observaties.

4

Executieve vaardigheden vormt een parapluterm voor een aantal cognitieve vaardigheden die
nodig zijn om doelgericht bezig te kunnen zijn. Deze zijn onder te verdelen in drie deelgebieden: werkgeheugen, impulsbeheersing en flexibiliteit. Voorbeelden van executieve functie
zijn respons-inhibitie, volgehouden aandacht en taakinitiatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

2

Leer- en studieprestaties
Situatie in het primair onderwijs
Scholen hebben de afgelopen periode hard gewerkt aan het wegwerken
van de leervertragingen bij leerlingen en dat begint zijn vruchten af te
werpen. Zo concluderen onderzoekers van het Nationaal Cohortonderzoek
Onderwijs (hierna: NCO)5 dat de leergroei van po-leerlingen in het
afgelopen schooljaar gemiddeld weer op hetzelfde niveau is als voor de
pandemie. Dit is een belangrijke verandering ten opzichte van het
voorgaande schooljaar. Toen zagen we nog een lagere leergroei bij
rekenen-wiskunde en begrijpend lezen.
Hoewel de leergroei gemiddeld zo goed als hersteld is, zien we wel
verschillen per leerjaar. Waar leerlingen in groep 4 meer leergroei laten
zien, geldt dit niet voor leerlingen in de bovenbouw. Deze leerlingen zijn
op belangrijke momenten in hun onderwijsloopbaan met schoolsluitingen
geconfronteerd. Het inhalen van deze vertragingen heeft de komende
periode daarom onveranderd onze aandacht.
Het NP Onderwijs richt zich niet alleen op het herstel van de leerprestaties, maar ook op het terugdringen van de door de pandemie toegenomen kansenongelijkheid tussen leerlingen. Wij zijn blij om te zien dat
de situatie van leerlingen met praktisch opgeleide ouders in het derde
schooljaar sinds het uitbreken van de pandemie is verbeterd. Dit is een
verandering ten opzichte van het begin van de pandemie, toen kampten
leerlingen met praktisch opgeleide ouders nog met grotere vertragingen
in de leergroei dan leerlingen met theoretisch opgeleide ouders. Dit kwam
ook overeen met het beeld uit andere landen.
Groep 8-leerlingen hebben de afgelopen jaren in (soms) roerige tijden de
overstap gemaakt naar het vo. Zo ging, door het uitbreken van de
pandemie, de eindtoets in het schooljaar 2019–2020 niet door. De
definitieve schooladviezen van leerlingen waren in dat schooljaar ook
lager dan in de jaren daarvoor. Vanaf het schooljaar 2020–2021 zijn de
definitieve schooladviezen weer vergelijkbaar met de situatie van voor de
pandemie. Dit geeft ons een belangrijke indicatie dat de overgang van
deze leerlingen naar het vo weer hetzelfde is als in de jaren voor de
pandemie. We vinden het belangrijk om in de gaten te houden of deze
leerlingen op het vo ook daadwerkelijk op hetzelfde niveau onderwijs
(blijven) volgen. Hier houden we de komende periode via het cohortonderzoek van DUO zicht op.
Situatie in het voortgezet onderwijs
De situatie in de onderbouw van het vo baart ons meer zorgen. Uit
onderzoek van Cito blijkt dat vo-leerlingen in de onderbouw van het
schooljaar 2022–2023 nog altijd een lager vaardigheidsniveau hebben dan
leerlingen in het pre-corona schooljaar 2018–2019. Een positieve
uitzondering hierop is de Engelse leesvaardigheid en woordenschat van
leerlingen: die neemt juist verder toe.
De afgelopen drie jaar golden er, vanwege de pandemie, speciale
maatregelen voor de eindexamens in het vo. In 2023 legden leerlingen
voor het eerst sinds 2019 weer een regulier eindexamen af. Zij konden
geen gebruik meer maken van een extra herkansing of de duimregeling,
hoewel nog enkele kleinere regelingen als de flexibelere afnameperioden
5

Meer informatie over het Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs vindt u op:
https://www.nationaalcohortonderzoek.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

3

en verruimde tijdvakken voor toetsen van toepassing zijn.6 Nu de normale
vereisten bij de examens weer gelden, zal dit naar verwachting een
positieve bijdrage leveren aan het startniveau van leerlingen in het
vervolgonderwijs. Het is onze verwachting dat de uitval en vertraging van
deze leerlingen in het vervolgonderwijs hierdoor terugloopt.
In de jaren waarin de examenmaatregelen van toepassing waren lagen de
slagingspercentages hoger dan voor de coronacrisis. Na enkele jaren van
hogere slagingspercentages zien we dat de percentages van 2023 weer
richting normaal gaan, mede door het wegvallen van de examenmaatregelen. Vergelijken we ze met 2019 (het laatste schooljaar zonder examenmaatregelen) dan liggen ze er nog iets onder. Een belangrijke kanttekening bij deze uitkomsten is dat we in de voorexamenjaren wel een
toenemend aantal zittenblijvers zien en er op sommige onderwijsniveaus
meer leerlingen niet ingeschreven worden of teruggetrokken zijn voor het
examen.7 Ook blijkt uit recent onderzoek van het College voor Toetsen en
Examens en Cito dat de vaardigheid van examenleerlingen in 2023 nog
altijd lager ligt dan voor de coronacrisis. Het is wel positief dat de
vaardigheidsontwikkeling in 2023, in vergelijking met 2022, enig herstel
laat zien. Hoewel deze verschillen nog beperkt zijn en niet statistisch
significant, wijzen ze er wel op dat de prestaties van vo-leerlingen op een
belangrijk overgangsmoment weer voorzichtig herstellen. We zullen ook
de komende periode blijven volgen hoe deze leerlingen hun onderwijsloopbaan vervolgen. Zo kunnen we bijsturen als de overstap naar het
vervolgonderwijs moeizamer verloopt.
Situatie in het vervolgonderwijs
Eerder gaven we aan dat een deel van de vo-leerlingen de afgelopen jaren
met minder (vak)kennis en vaardigheden is begonnen in het vervolgonderwijs.8 Op dit moment zijn de gevolgen van de coronacrisis voor
studenten nog duidelijk zichtbaar. De meest recente cijfers van DUO laten
zien dat de uitval van eerstejaars studenten in het hbo afgelopen jaar
verder toenam tot 16,6% van de studenten. Dit is boven het niveau van
voor de coronacrisis: in 2019 viel 15,8% uit. Het afgelopen jaar startte de
laatste lichting studenten die hun examen met examenmaatregelen heeft
gemaakt. Wat de effecten hiervan zijn geweest zal moeten blijken uit de
cohortrapportage van DUO, die dit voorjaar weer wordt opgeleverd.
Overigens daalt ook het percentage ouderejaars studenten dat uitvalt nog
niet. Dit bevindt zich nog op een hoger niveau (8% van de studenten) dan
voor de coronacrisis (6%).
In het mbo hebben we ook nog zorgen over het hoge aantal uitvallers.
Absoluut gezien vielen weliswaar minder studenten uit in het studiejaar
2022–2023 (46.951 studenten) ten opzichte van 2021–2022 (51.469
studenten). Het aantal uitvallers ligt echter nog altijd boven het niveau van
voor de coronacrisis (44.367 studenten in 2018–2019). Het aantal uitvallende studenten ten opzichte van de totale studentenpopulatie lijkt zich te
stabiliseren, maar van een (substantiële) daling is nog geen sprake.
Daarom heeft de Minister van OCW het Actieplan voortijdig schoolverlaten en begeleiden naar een kansrijke toekomst (hierna: Actieplan vsv)
gepresenteerd.9 Hij gaat in het Actieplan vsv in op de oorzaken van vsv en

6

In 2023 is het tweede tijdvak uitgebreid van 4 naar 10 afnamedagen, zodat ziekte of quarantaine
tijdens het eerste tijdvak beter kon worden opgevangen. Ook waren de afnameperiodes langer
bij het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe) en de digitale centrale examens in het
vmbo.
7
Voorexamenjaren zijn de jaren in de bovenbouw voor het eindexamen (4 havo, 4 & 5 vwo).
8
Kamerstukken II 2022/2023, 36 200 VIII, nr. 35.
9
Kamerstukken II 2023/2024, 26 695, nr. 143.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

4

komt met acties en maatregelen om het aantal studenten dat uitvalt in het
mbo verder terug te dringen.10
In het wo is ook een daling van de uitval zichtbaar: zowel in het eerste jaar
als bij ouderejaars is de uitval weer op het niveau van voor de coronacrisis. Het zijn voorzichtig positieve tekenen, maar het is zeker nog geen
trend. We zien namelijk ook dat een significante groep studenten forse
studievertraging heeft. De kans is reëel dat deze studenten later alsnog
uitvallen. Om te spreken van een positieve trend zullen we deze studenten
hun hele onderwijsloopbaan moeten volgen.
Zoals benoemd, kampt een significante groep studenten met forse
studievertraging. In de voortgangsrapportage van juni 2023 gaven wij al
aan dat we dit zorgelijk vinden, te meer omdat dit vaak leidt tot uitval. Ook
rijst de vraag in welke mate instellingen de doelgroepen die de ondersteuning het hardst nodig hebben, goed in beeld hebben gehad. De inzet
op het voorkomen van studievertragingen was, onder meer, gericht op het
aanbieden van extra onderwijs. Echter, instellingen constateren ook dat
studenten die hun motivatie zijn verloren (en mede daardoor vertraging
oplopen) niet naar dit soort activiteiten komen. In de eindevaluatie van het
NP Onderwijs willen we daarom onderzoeken waarom deze studenten
niet altijd bereikt lijken te zijn. Ook richten we ons tijdens de eindevaluatie
op de wijze van verdeling van de middelen over de instellingen en de
manier waarop zij deze konden inzetten.
Het is positief dat instellingen de bovengenoemde ontwikkelingen in
beeld hebben. Zij zetten in op een verbeterde en verlengde introductie bij
de start van de opleiding en borgen dit type activiteiten ook. Het goed
leren kennen van de student is tijdens de coronacrisis nog belangrijker
gebleken. Op deze manier kunnen instellingen sneller de juiste
begeleiding bieden aan studenten en daarmee voorkomen dat zij
uitvallen.
Welzijn en sociaal-emotionele ontwikkeling
Het is belangrijk dat leerlingen en studenten goed in hun vel zitten,
motivatie hebben om te leren en weten hoe ze dit het beste kunnen doen.
In de vorige voortgangsrapportage, die in juni met de Kamer is gedeeld,
maakten we ons daar al grote zorgen over: de coronacrisis heeft namelijk
niet alleen impact gehad op de leerprestaties van leerlingen en studenten,
maar ook op hun welbevinden, motivatie en andere belangrijke vaardigheden.11 Nu de coronacrisis achter ons ligt zijn stress en mentale
problematiek in toenemende mate het gevolg van andere oorzaken dan de
coronacrisis. Denk daarbij aan de situatie thuis, maatschappelijke
ontwikkelingen en prestatiedruk.12
Situatie in het funderend onderwijs
Het is goed om te zien dat een meerderheid van de schoolleiders in het
funderend onderwijs in het implementatieonderzoek over het NP
Onderwijs benoemt dat het welbevinden van hun leerlingen sinds de start

10

Het totaal aantal studenten dat uitvalt ligt hoger dan het aantal voortijdig schoolverlaters (vsv).
In de uitval worden namelijk ook studenten meegenomen die niet onder de definitie van vsv
vallen, zoals studenten die ouder zijn dan 23 jaar of studenten die niet kwalificatieplichtig zijn.
11
Kamerstukken II 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 226 (de voortgangsrapportage is een van de
bijlagen van dit kamerstuk).
12
Zie hiervoor ook het Gezondheidsonderzoek COVID-19: mentale gezondheid jongeren van het
RIVM: https://www.rivm.nl/gezondheidsonderzoek-covid-19/kwartaalonderzoek-jongeren/
mentale-gezondheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

5

van het programma is verbeterd.13 Dit betekent echter niet dat we ons
geen zorgen meer hoeven te maken. Ondanks de verbeteringen maakt een
aanzienlijk deel van de schoolleiders zich nog altijd zorgen over het
welbevinden en de motivatie van hun leerlingen. Dit zien we met name in
het vo.
Ook leerlingen zelf geven in een recente meting van het Health Behaviour
in School-aged Children-onderzoek (hierna: HBSC) aan te kampen met
emotionele problemen of aandachtsproblemen. Dit aandeel is sinds 2017
bovendien fors gestegen.14 Zo geeft ruim 30% van de vo-leerlingen in
2023 aan emotionele problemen te hebben, ten opzichte van 19% in 2017
en 28% in 2022. Recent onderzoek van het Centraal Bureau voor de
Statistiek bevestigt dit beeld.15 Met name meisjes zijn kwetsbaar voor
deze problemen. De HBSC-onderzoekers zien ook een verband tussen
deze ontwikkelingen en de toegenomen druk door schoolwerk en diverse
maatschappelijke gebeurtenissen. Deze onderzoeken bevestigen dat het
welzijn en de motivatie van leerlingen blijvend onze aandacht nodig
hebben.
Scholen kunnen ook de komende periode het geld uit het NP Onderwijs
benutten om het welbevinden en de executieve vaardigheden van hun
leerlingen te bevorderen. Daarnaast zet OCW zich op verschillende
terreinen en met andere ministeries in voor de mentale gezondheid van
jongeren. Zo werkt OCW samen met het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (hierna: VWS) en andere organisaties aan de aanpak
«Gezonde School»16 en de aanpak «Mentale gezondheid: van ons
allemaal».17 Gezonde School helpt scholen in het po, vo en mbo om te
werken aan verschillende gezondheidsthema’s, waaronder welbevinden.
De aanpak «Mentale gezondheid: van ons allemaal» gaat uit van een
aantal actielijnen, waaronder «mentaal gezond onderwijs». In het kader
van deze actielijn heeft VWS het programma Welbevinden op School en
de aanpak Gezonde School opgeschaald. Naast welzijn en gezondheid
wordt ook gekeken naar toetsdruk, want uit onderzoek blijkt dat de
toegenomen druk door schoolwerk onder andere ontstaat door de druk
die leerlingen ervaren door toetsen.18Daarom zorgen we samen met het
veld voor een handreiking met uitgangspunten om te helpen bij het
verminderen van toetsdruk. Uiteraard blijven we in gesprek met het veld
en andere betrokken partijen om verdere oplossingen te zoeken die
bijdragen aan verlagen van de toetsdruk en het sociaal-emotionele welzijn
van leerlingen. Ook zijn we bezig met de uitwerking van de subsidieregeling brugfunctionaris, hierover is uw Kamer recent geïnformeerd.19 De
brugfunctionaris richt zich op het versterken van de verbinding tussen het
kind, het gezin en het sociaal domein en heeft als mededoelstelling het
versterken van het welbevinden van leerlingen.
Situatie in het vervolgonderwijs
Ook in het vervolgonderwijs kampen veel studenten met welzijnsproblematiek. De motivatie van studenten nam tijdens de pandemie af en hun
13

Zoals wordt aangegeven in de Implementatiemonitor Nationaal Programma Onderwijs – vijfde
meting in het funderend onderwijs, toegevoegd als bijlage aan deze brief.
14
HSBC-onderzoek: Jong na Corona – Welzijn van jongeren tussen 2017 en 2022 en inzet van NP
onderwijsmiddelen door scholen.
15
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/45/meer-slaapproblemen-en-psychische-klachten-onderjongeren
16
https://www.gezondeschool.nl/
17
Kamerstukken II 2021–2022, 32 793, nr. 613
18
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/06/30/druk-in-het-voortgezetonderwijs
19
Kamerstukken 2023–2024, 36 200 VIII, nr. 265

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

6

sociaal-emotionele ontwikkeling bleef achter.20 Gelukkig keert dit beeld
voorzichtig: minder studenten kampen met een (zeer) slechte mentale
gezondheid en ook de motivatie keert steeds meer terug.21 Het feit dat
onderwijs (nagenoeg) overal weer fysiek plaatsvindt, draagt sterk bij aan
het welzijn, de motivatie en prestaties van studenten. Door blijvende
innovaties, zoals online onderwijs voor groepen die daar baat bij hebben,
frequentere begeleiding (bijvoorbeeld bij stages) en het maken van korte
filmpjes met uitleg of verdieping, is de begeleiding van studenten
geïntensiveerd en meer op maat. Instellingen kijken nadrukkelijk naar hoe
zij extra elementen kunnen toevoegen aan hun onderwijs, ook om
studenten beter te bedienen en zich prettiger te laten voelen op de
opleiding. Ook hebben instellingen ingezet op (soms forse) intensivering
van de begeleiding van studenten. Dit is ook te zien in de personele
ontwikkeling: de student/personeel ratio daalt nog steeds.22 Het is positief
om te zien dat het instellingen, ondanks de krappe arbeidsmarkt, gelukt is
om personele inzet te organiseren voor het programma. Daarbij wordt
ook veel niet-onderwijzend personeel aangetrokken, zoals psychologen en
trajectbegeleiders. We zien ook dat de inzet op deze extra begeleiding en
«supportstructuur» op instellingen verduurzaamd wordt. Met name in het
hbo zien we dat hier relatief grote stappen in zijn gezet. Voor alle sectoren
geldt dat de begeleiding steeds meer integraal wordt en, waar nodig, de
verbindingen met de zorgsector worden gezocht. De student staat hierbij
centraal.
De blijvende versteviging van de supportstructuur bevestigt het beeld dat
het welzijn van studenten en hun begeleiding blijvend aandacht verdient.
Ook wij erkennen het belang van welzijn als randvoorwaarde voor succes.
Daarom zet het kabinet hier stevig op in. In het mbo gebeurt dat via de
kwaliteitsafspraken23 en in het hbo en wo via het Landelijk Kader
Studentenwelzijn.24
Perspectief op stages en werk
Via stages en leerwerkplekken krijgen studenten de kans om hun
arbeidsmarktpositie te versterken door het opdoen van kennis en
vaardigheden op de werkvloer. Het is daarom belangrijk dat alle studenten
de kans krijgen om op een veilige, waardevolle en positieve manier
praktijkervaring op te doen. Door het heropenen van alle sectoren en de
goede economische situatie van de afgelopen periode, lijken de stagetekorten op een (laag) plateau te zijn beland. In 2020 kampte het mbo nog
met een tekort van circa 22.000 stageplaatsen. Inmiddels zijn dat er nog
maar 1.350. Sinds 2022 worden ook de stagetekorten in het hbo gemeten.
Daar heeft circa 2% van de studenten aangegeven geen stageplek te
hebben gevonden. Studenten lijken dus in grote mate weer een stage te
kunnen vinden. Daarbij is, met name in het hbo, ook een inhaalslag
zichtbaar van studenten die in eerdere jaren geen stage konden lopen en
dit in het vierde jaar alsnog doen.
Bij een deel van de studenten kost het vinden van een stage nog moeite.
Dat komt soms door personeelstekorten bij bedrijven, waardoor er te
20

Zie onder meer Studentenpeiling NP Onderwijs mbo-ho 2022, Implementatiemonitor NP
Onderwijs mbo-ho eerste tussenmeting.
21
Studentenpeiling NP Onderwijs 2023: mbo-ho, Implementatiemonitor NP Onderwijs mbo-ho
vierde tussenmeting.
22
De student/personeel ratio geeft de verhouding weer tussen het aantal studenten en het aantal
personeelsleden op een onderwijsinstelling. Een lagere ratio, betekent dat er relatief minder
studenten zijn ten opzichte van het aantal personeelsleden. Met andere woorden: er is meer
personeel beschikbaar voor dezelfde hoeveelheid studenten.
23
Regeling kwaliteitsafspraken mbo 2024–2027, Stcrt. 2023, nr. 8133.
24
Kamerstukken II 2022/2023, 31 288, nr. 1067

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

7

weinig begeleidingscapaciteit is. Er kunnen echter ook andere oorzaken
zijn.25 Bepaalde groepen studenten, zoals studenten met een
niet-westerse migratieachtergrond en studenten waarvan de ouders een
financieel minder sterke positie hebben, lopen in het hbo minder vaak
stage dan gemiddeld. Zowel in het mbo als in het hbo verschuift de focus
van het wegwerken van stagetekorten naar het waarborgen van
voldoende kwalitatief aanbod van stages en leerbanen. We zetten het
monitoren van tekorten voort, maar werken ook aan het uitbannen van
stagediscriminatie en zorgen voor een passende vergoeding voor
stagiairs. In het mbo hebben we hiervoor met een groot aantal partijen
het Stagepact mbo ondertekend.26
De overstap van jongeren naar de arbeidsmarkt is voor zowel het mbo als
het hbo en wo belangrijk. Instellingen blijven ook na het NP Onderwijs
inzetten op zaken als career services (met name in het hbo en wo) en het
trajectbureau (mbo) om studenten te ondersteunen bij de stap naar de
arbeidsmarkt. Met het in de Werkagenda aangekondigde wetsvoorstel
«van school naar duurzaam werk» wordt voorgesteld de maatregelen uit
de Aanpak Jeugdwerkloosheid wettelijk te verankeren. Het wetsvoorstel
wordt naar verwachting in het tweede kwartaal van 2024 aan uw Kamer
aangeboden.27 Het is gericht op jongeren met een (risico op) structurele
achterstand op de arbeidsmarkt, met als doel dat meer van hen doorleren
of duurzaam aan het werk komen. Zeker nu inmiddels een economische
recessie zijn intrede heeft gedaan en de jeugdwerkloosheid toeneemt, is
het extra van belang dat jongeren duurzaam werk vinden. Jongeren
zonder diploma of startkwalificatie zijn het meest kwetsbaar op de
arbeidsmarkt en zullen dus ook als eerste de gevolgen ondervinden van
een minder krappe arbeidsmarkt. Het recent gepresenteerde Actieplan vsv
moet bovendien bijdragen aan een toenemend aantal studenten dat met
een startkwalificatie het mbo verlaat en aan minder ongediplomeerde
uitval.
Hoe gaat het met de uitvoering van het NP Onderwijs?
De verschillende looptijden van het NP Onderwijs voor het funderend
onderwijs en het vervolgonderwijs zorgen ervoor dat de fase van
uitvoering sterk verschilt. Daarom gaan we separaat in op beide onderdelen van het programma. Het algemene beeld is dat scholen en
instellingen in alle sectoren hard werken aan de uitvoering van het
programma. Zij kiezen voor interventies die passen bij de behoeftes van
hun leerlingen en studenten en zien vaak de eerste positieve opbrengsten.
Ook wordt gekeken hoe activiteiten die met behulp van het NP Onderwijs
zijn gestart, geborgd kunnen worden na afloop van het programma.
Situatie in het funderend onderwijs
Schoolleiders in het funderend onderwijs zijn aan het begin van dit
schooljaar uitgenodigd om hun ervaringen met het NP Onderwijs met ons
te delen.28 Wij zijn blij om te zien dat schoolleiders massaal gehoor
hebben gegeven aan onze oproep: meer dan de helft van alle schoolleiders in Nederland heeft aan dit onderzoek meegewerkt.

25

Zie hiervoor ook de analyse van SBB uit 2022: Tekort aan stages en leerbanen: Een veelheid
aan oorzaken. https://www.s-bb.nl/media/0mfpxhng/
137771_rapport_oorzaken_stagetekorten_tg.pdf
26
Bijlage bij Kamerstukken II 2022/2023, 31 524, nr. 549.
27
Zoals aangekondigd in het Actieplan vsv: Kamerstukken II 2023/2024, 26 695, nr. 143.
28
Zie voor meer details de Implementatiemonitor Nationaal Programma Onderwijs – vijfde
meting in het funderend onderwijs, toegevoegd als bijlage aan deze brief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

8

Uit het onderzoek blijkt dat schoolleiders in grote mate tevreden zijn over
de uitvoering van het NP Onderwijs op hun school. Ruim driekwart van de
schoolleiders geeft aan dat zij hun plannen in het schooljaar 2022–2023
goed uit konden voeren. Dit beeld zien we ook bij gemeenten, die aan de
start van het schooljaar eveneens naar hun ervaringen zijn gevraagd.29
Scholen waar de uitvoering minder goed verloopt, noemen de werkdruk
onder personeel, de uitval van personeel en leerlingen en het lerarentekort als belangrijkste oorzaken.
Ook de besteding van het NP onderwijsgeld loopt op veel scholen in lijn
met de verwachting. Eind 2022 hebben scholen in het funderend
onderwijs gemiddeld ongeveer 40% van hun beschikbare middelen
verantwoord. Dat komt overeen met onze verwachtingen na 1,5 jaar NP
Onderwijs en nog 2,5 jaar resterende looptijd. Wel lijken scholen in het vo
gemiddeld iets minder ver te zijn met de besteding van hun geld. Dat is
ook te verklaren: vo-scholen zijn langer dicht geweest dan po-scholen en
dat heeft er waarschijnlijk mede voor gezorgd dat de vertragingen in het
vo ook groter zijn. Het basisbedrag per leerling in het vo is voor het
tweede schooljaar daarom aangepast. We volgen ook de komende
periode hoe scholen hun geld uitgeven en in hoeverre dit in lijn is met
onze verwachtingen.
De meeste scholen hebben voor de uitvoering van het NP Onderwijs in
het schooljaar 2022–2023 deels gebruik gemaakt van externe partijen. Dit
zijn zowel publieke als commerciële organisaties, vaak met kwaliteitskeurmerk. De inhuur is met name bestemd voor de professionalisering en
ondersteuning van onderwijspersoneel, maar ook voor het realiseren van
sport- of cultuuraanbod of voor het verbeteren van het welbevinden van
leerlingen. Wij vinden het belangrijk dat scholen zo min mogelijk externe
partijen inzetten. Het is goed om te zien dat de inzet van externe partijen
in omvang beperkt is en met name gericht is op het inschakelen van
expertise die niet in de school zelf aanwezig is.30
Ondersteuning voor examenleerlingen
Vanuit uw Kamer is, via een motie van de leden Peters (CDA) en Beertema
(PVV), gevraagd om de inzet van NP Onderwijsmiddelen te betrekken bij
de evaluatie van de examens in 2023.31 We hebben schoolleiders hier in
het implementatieonderzoek over het NP Onderwijs naar gevraagd. Zij
geven in ruime meerderheid aan extra ondersteunende activiteiten te
bieden aan examenkandidaten (83% in het vo). 70% van de
vo-schoolleiders gaf aan dit (deels) uit te voeren met NP Onderwijsmiddelen. In het vso organiseerde bijna de helft van de scholen extra
ondersteuning voor examenkandidaten, 20% gebruikte hiervoor (ook) NP
Onderwijsmiddelen. Scholen kiezen onder andere voor individuele
begeleiding aan leerlingen, examentraining en kleinere klassen. Wij zijn
blij om te zien dat deze ondersteuning door een ruime meerderheid van
de schoolleiders als effectief wordt ervaren.

29

Implementatiemonitor Nationaal Programma Onderwijs – vijfde meting in het funderend
onderwijs.
Implementatiemonitor Nationaal Programma Onderwijs – vijfde meting in het funderend
onderwijs
31
Kamerstuk 31 289, nr. 538.
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

9

Platform Perspectief Jongeren: samenwerking gemeenten, zorg en
onderwijs onder druk na afloop NP Onderwijs
Eind september heeft het Platform Perspectief Jongeren (hierna: PPJ) zijn
vierde deeladvies uitgebracht.32 In dit advies richt het PPJ zich op de rol
van gemeenten bij de uitvoering van het NP onderwijs. Het PPJ concludeert dat de NP-onderwijsmiddelen de samenwerking tussen gemeenten,
zorg- en onderwijsinstellingen een positieve impuls hebben gegeven.
Tegelijkertijd spreekt het PPJ de zorg uit dat deze samenwerking na afloop
van het programma onder druk komt te staan. Het PPJ adviseert ook om
voor structurele problemen als kansenongelijkheid structurele middelen
vrij te maken en de middelen in te zetten waar de nood het hoogst is.
Wij herkennen, net als het PPJ, dat de samenwerking tussen gemeenten,
zorg en onderwijs door het NP Onderwijs is verstevigd. Dat vinden we een
goede ontwikkeling. We hebben van meerdere scholen en gemeenten
gehoord hoe zij hierdoor hun leerlingen beter kunnen ondersteunen. Wel
is het goed om op te merken dat het NP Onderwijs van begin af aan een
tijdelijk karakter heeft gehad: het programma is gericht op het inhalen van
leervertragingen en op het verbeteren van verminderd sociaal-emotioneel
welzijn veroorzaakt door de coronacrisis. We hopen, net zoals het PPJ, dat
deze versterkte samenwerking ook na afloop van het programma in stand
blijft. Via andere programma’s en aanpakken blijven wij ons inzetten voor
het verbeteren van de kansengelijkheid, het welbevinden en de vaardigheden van leerlingen. Zo leveren wij een structurele bijdrage aan het
bevorderen van kansengelijkheid via, bijvoorbeeld, de inzet op het
Gemeentelijk Onderwijsachterstandenbeleid (GOAB)33 en via de inzet op
het programma School en Omgeving.34 Ook investeren wij via andere
programma’s structureel in het onderwijs. Bijvoorbeeld via het Masterplan
basisvaardigheden, gericht op het verbeteren van de basisvaardigheden
van onze leerlingen.
De situatie in het vervolgonderwijs
Veel instellingen zijn in de afrondende fase van het programma. In het
vervolgonderwijs is 81% van de middelen uit de corona-enveloppe
besteed, zo blijkt uit de steekproefmeting van de Implementatiemonitor
onder 39 instellingen. Het mbo loopt daarin duidelijk voor (daar is 96%
van de middelen besteed) op het hbo (75% besteed) en het wo (71%
besteed). Daarbij moet worden aangetekend dat vooral het hbo in 2023
nog veel middelen op de planning had staan. We verwachten in het
tweede deel van 2023 hier dus nog een verdere versnelling. In het wo
lijken de bestedingen wat te haperen. Ook merken we op dat nog niet alle
instellingen even ver zijn met de bestedingen. Met name in het hbo en
wo, maar ook bij sommige mbo-instellingen, is nog flink wat geld te
besteden. Het uitloopjaar 2024 zal dus nog door een aantal instellingen
gebruikt worden om middelen uit te geven.
We concluderen echter dat het programma in het vervolgonderwijs ver
genoeg gevorderd is voor het starten van een kwalitatieve evaluatie. Dat
geldt dus ook voor het hbo, waar in de vorige meting nog behoorlijke
achterstanden zichtbaar waren. We hechten er echter wel waarde aan om
de kwalitatieve evaluatie snel te starten. Hoe langer we wachten, hoe
32

Het Platform Perspectief Jongeren (PPJ) is een onafhankelijke commissie die het NP
Onderwijs maatschappelijk begeleidt en de keuzes en bestedingen van het programma volgt.
Hierbij richten zij zich met name op de impact van het NP Onderwijs op jongeren en hoe dit
past binnen het bredere beleid voor de positie van jongeren.
33
Meer informatie over het GOAB is terug te vinden via https://goab.eu/
34
Kamerstukken II 2022 -2023, 31 293 en 31 289, nr. 693.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

10

meer kennis er mogelijk zal verwateren of activiteiten niet meer actueel
zullen zijn. Bij de evaluatie houden we rekening met de mate waarin
instellingen hun middelen al hebben besteed. We verwachten de
kwalitatieve evaluatie van het NP Onderwijs voor mbo, hbo, wo en
onderzoek in het voorjaar van 2025 naar de Kamer te sturen.
Waar de kwalitatieve evaluatie in het mbo, hbo en wo van start kan gaan,
geldt dat nog niet voor een kwantitatieve evaluatie. In de macromonitor is
een eerste zoektocht gedaan naar mogelijke verbanden tussen bestedingen en indicatoren op de verschillende thema’s van het NP Onderwijs.
Daarbij waren op sommige indicatoren voorzichtige verbanden zichtbaar,
maar lang niet overal. Ook of het NP Onderwijs mogelijk erger heeft
voorkomen, is vooralsnog niet kwantitatief vast te stellen. Om
(voorzichtige) conclusies over de effecten van het NP Onderwijs te kunnen
trekken, is het nodig om cohorten langer te volgen en schoolloopbanen te
blijven monitoren. We zullen alle cohorten de komende periode blijven
volgen om te zien hoe hun loopbanen zich ontwikkelen.
Hulp aan onderzoekers met tijdelijk contract
Met het NP Onderwijs Bestuursakkoord Onderzoek hebben wij middelen
beschikbaar gesteld aan universiteiten en onderzoeksinstituten om
onderzoekers met een tijdelijk contract te ondersteunen bij vertraging in
hun onderzoek. Steeds meer onderzoekers zijn hiermee geholpen. Uit de
implementatiemonitor blijkt dat er tot en met 2022 5.532 onderzoekers (op
alle instellingen) zijn geholpen vanuit het NP Onderwijsbudget, en
tenminste 2.674 onderzoekers met inzet van eigen middelen van de
instellingen. Ook in de bestedingen is te zien dat steeds meer onderzoekers worden geholpen. Op basis van de meest recente steekproef blijkt
dat instellingen gemiddeld reeds 83% van de beschikbare middelen
hebben uitgegeven.
Uit de implementatiemonitor blijkt dat onderzoekers benadrukken hoe
belangrijk het is dat er middelen beschikbaar zijn en dat zij waarderen wat
er gedaan kon worden. Wij vinden het belangrijk om een goed beeld te
krijgen van de impact van het NP Onderwijs op onderzoekers die door
corona vertraging hebben opgelopen in hun onderzoek. In de evaluatie
van het programma zal daarom ook ingegaan worden op het Bestuursakkoord Onderzoek. Daarnaast is de eindevaluatie een goede kans om te
leren van de gemaakte keuzes en om te kijken welke lessen wij mee
kunnen nemen naar de toekomst.
Instellingen aan de slag met het borgen van activiteiten uit het NP
Onderwijs
Wij vinden het positief dat instellingen in het vervolgonderwijs actief
bezig zijn met de borging van activiteiten uit het NP Onderwijs. Tijdens het
programma zetten zij met name veel middelen in om studenten extra te
begeleiden. Instellingen willen deze intensivering van de begeleiding, ook
na het NP Onderwijs, vaak doorzetten. Met name op het gebied van
welzijn wordt de intensievere begeleiding ook na het NP Onderwijs
doorgezet. Al tijdens de looptijd van het programma werken de instellingen in toenemende mate aan strategische personeelsplanning, om
ervoor te zorgen dat er voldoende personeel beschikbaar blijft en ingezet
kan worden voor de structurele vraag naar begeleiding. De middelen uit
het NP Onderwijs zijn tijdelijk, maar uit bijvoorbeeld de Werkagenda mbo
en het Landelijk Kader Studentenwelzijn stelt OCW ook voor de komende
jaren middelen beschikbaar voor de begeleiding van studenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

11

Ook valt op dat de organisatie van het onderwijs soms blijvend veranderd
is. Zo heeft de coronacrisis gezorgd voor een verdere digitaliseringsimpuls en flexibilisering op de instellingen. Instellingen zetten in op betere
digitale vaardigheden van docenten en het gebruik van digitale tools als
aanvulling op het reguliere onderwijs. Sommige instellingen werken met
persoonlijke leerroutes of stellen de «student journey» centraal in het
inrichten van curricula. Overigens zijn de verschillen tussen opleidingen
en instellingen met betrekking tot deze onderwerpen nog wel groot.
Richting afronding van het programma
Een deel van de scholen en instellingen heeft nog middelen om in te
zetten op de thema’s van het NP Onderwijs. Voornamelijk in het funderend
onderwijs, waar de middelen tot en met het schooljaar 2024/2025 besteed
kunnen worden, is nog ruimte voor het aanpassen van interventies of
intensivering van bestaande maatregelen. Bijvoorbeeld om deze te richten
op de leerlingen die dat het hardst nodig hebben, of om juist in de volle
breedte nog extra ondersteuning te kunnen bieden.
De komende periode blijven wij intensief in gesprek met scholen,
instellingen, leerlingen en studenten over hun ontwikkeling en het NP
Onderwijs. Dat doen we om het programma te monitoren en te evalueren,
maar ook om te horen in welke mate scholen en instellingen blijvende
gevolgen zien van de coronacrisis. Zoals eerder in de brief benoemd,
werken we in het vervolgonderwijs tegelijk toe naar de evaluatie van het
NP Onderwijs. Het kwalitatieve deel start begin 2024 en zal naar
verwachting in het voorjaar van 2025 aan uw Kamer worden toegezonden.
Voor het funderend onderwijs geldt dat we in de komende periode starten
met de opzet voor deze evaluatie, die na het schooljaar 2024–2025 zal
starten. De eerste resultaten van deze evaluatie kunnen we naar
verwachting eind 2025 met uw Kamer delen. We besteden in deze
evaluatie zowel aandacht aan de harde opbrengsten van het programma
als aan de ervaringen van scholen, instellingen, leerlingen en studenten.
Beide helpen ons om een zo compleet mogelijk beeld te schetsen van de
doelmatig- en doeltreffendheid van het NP Onderwijs en de ervaringen en
lessen te borgen voor toekomstige programma’s.
De thema’s die centraal staan in het NP Onderwijs – het aanpakken van
leervertragingen en het verbeteren van welzijn van leerlingen en
studenten – vragen ook de komende periode nog onze aandacht. Daarom
worden veel doelstellingen van het NP Onderwijs in nieuwe beleidsprogramma’s, zoals het Masterplan basisvaardigheden, doorgetrokken.
Tot slot
We zijn blij dat we de eerste tekenen van herstel zien. Positieve resultaten
zien we bijvoorbeeld als we kijken naar de leergroei van po-leerlingen, in
de inzet voor de ondersteuning van examenkandidaten en in het lichte
herstel van de vaardigheid van examenkandidaten. Ook is het goed te
constateren dat het verbeteren van het welzijn van leerlingen en
studenten op veel plaatsen een prominente plaats heeft in de uitvoering.
Zo zien we in het vervolgonderwijs een licht herstel van de studievoortgang, het welzijn en motivatie van studenten. Ook het aantal
studenten dat stages volgt is hersteld na de aanvankelijk diepe dip. Ten
slotte zijn scholen en instellingen ook overwegend positief over het NP
Onderwijs en de interventies die zij inzetten. Onze waardering voor alle
onderwijsprofessionals, die zich voortdurend blijven inzetten voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

12

leerlingen en studenten, is groot. Wij zijn ervan overtuigd dat zij voor veel
leerlingen en studenten een belangrijke steunpilaar zijn geweest en hopen
dat zij dat ook de komende periode blijven.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf
De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs,
M.L.J. Paul

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 28

13