Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 125

Defensie Industrie Strategie

Nr. 123

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN DEFENSIE EN ECONOMISCHE
ZAKEN EN KLIMAAT EN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 november 2022
Sinds het uitbrengen van de Defensie Industrie Strategie in 2018 (DIS
2018) (Kamerstuk 31 125, nr. 92) is de geopolitieke context drastisch
gewijzigd. Zoals vermeld in de Defensienota 2022 (DN2022) (Kamerstuk
36 124, nr. 1) worden Nederland, de EU en de NAVO geconfronteerd met
verschillende en toenemende dreigingen. Verschuivende machtsverhoudingen, de impact van klimaatverandering en snel opeenvolgende
technologische ontwikkelingen spelen daarin een belangrijke rol.
De Russische invasie van Oekraïne op 24 februari jl. toont aan dat
dreigingen kunnen omslaan in daadwerkelijk geweld met verstrekkende
gevolgen. Deze aanval onderstreept de noodzaak van meer Europese
zelfredzaamheid. De Russische aanval legde onze Europese tekortkomingen ten aanzien van het militair-industrieel voortzettingsvermogen in
bredere zin bloot. Dit besef leidde in tal van Europese landen, waaronder
Nederland, tot substantiële (extra) verhogingen van defensiebudgetten en
zorgt binnen de EU en NAVO voor momentum om gezamenlijk de
tekortkomingen aan te pakken. De (Europese) industrie is echter niet
voldoende voorbereid op de huidige piekbehoeftes. Tegelijkertijd is het
belang van verdergaande samenwerking, standaardisatie en interoperabiliteit (en uitwisselbaarheid, waarbij we gebruik maken van elkaars
materieel) bij de verwerving van materieel flink toegenomen. In de
veranderende veiligheidscontext is er geen enkel Europees land dat
geheel zelfstandig voor zijn eigen veiligheid kan zorgen. Nederland wil
daarom met vertrouwde partners een voorstrekkersrol spelen in deze
gemeenschappelijke verwerving, waarbij de weerbaarheid en voortzettingsvermogen van de toeleveranciersketens cruciaal is.
Deze tijd vraagt daarom om een actieve (internationale) industriepolitiek,
waaronder meer maatwerk, gericht op een robuuste (Europese) defensiesector, waarbij wij snel kunnen handelen naar aanleiding van bijvoorbeeld
geopolitieke veranderingen, veranderingen in de nationale veiligheidssituatie, technologische ontwikkelingen en/of verschuivingen in de

kst-31125-123
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

1

(defensie)markt. Wij willen hieraan, in samenspraak met de Nederlandse
Defensie Technologische en Industriële Basis (NLDTIB), uitvoering geven.
Met deze brief wordt richting gegeven aan een constructieve samenwerking in de komende jaren.
Het kabinet zet daarbij in op de versterking, bescherming en (internationale) positionering van de Nederlandse Defensie Technologische &
Industriële Basis. De NLDTIB draagt bij aan de transformatie van de
krijgsmacht naar een slimmere, technologisch hoogwaardiger organisatie
met een sneller reactievermogen, groter aanpassingsvermogen en betere
gevechtskracht, handelend op basis van de beste informatie. Tevens is de
NLDTIB van belangrijke toegevoegde waarde bij het versterken van onze
(Europese) strategische autonomie.1
Aansluitend wordt in deze brief ingegaan op het rapport «Periodiek
onderzoek Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde technologische industriële basis» (Kamerstuk 31 125, nr. 121 van 11 juli 2022),
zoals verzocht door de vaste commissie voor Defensie op 29 september.
De Minister van Defensie,
K.H. Ollongren
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
M.A.M. Adriaansens
De Staatssecretaris van Defensie,
C.A. van der Maat

1

Zoals onder meer vermeld in de Defensienota 2022 is strategische autonomie in het kader van
de DIS «de gegarandeerde toegang tot en beschikbaarheid van (internationale) kennis, rechten,
mensen en middelen die noodzakelijk zijn om militaire capaciteiten in stand te houden en
operaties uit te voeren, ongeacht de coalitie waarbinnen inzet plaatsvindt. Het kabinet legt
hierbij de nadruk op een zelfredzamer Europa.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

2

1. Defensie Industrie Strategie
De Defensie Industrie Strategie (Kamerstuk 31 125, nr. 92 van
20 november 2018) beschrijft, op grond van het nationaal veiligheidsbelang, welke basis aan kennis, technologie en industriële capaciteiten
van belang is voor het behoud van de operationele relevantie en
inzetzekerheid van de krijgsmacht. De DIS beschrijft ook onze toegevoegde waarde in de (internationale) toeleveranciersketens en hoe
Nederland een aantrekkelijker partner in internationale samenwerkingsprogramma’s kan zijn. De DIS presenteert kortom een visie op en geeft
invulling aan (Europese) strategische autonomie.
2. Omgeving: Wat gebeurt er om ons heen?
A. De (veiligheids)situatie in de wereld
De agressie aan de oostflank van Europa onderstreept de noodzaak van
Europese zelfredzaamheid, slagkracht en handelingsvermogen. De
Russische aanval is echter niet de enige dreiging die zich nu manifesteert
– de geopolitieke verschuiving is al langer zichtbaar en de noodzaak om
ons te wapenen tegen nieuwe dreigingen is niet nieuw. Potentiële
tegenstanders versterken hun krijgsmachten door hoogwaardige
geavanceerde technologieën. Grootmacht China ontwikkelt zich snel, ook
militair-technologisch. Het land heeft een assertieve strategie om de
ontwikkeling van innovatie te stimuleren evenals de beheersing van het
productieproces en het veiligstellen van toelevering. Hiervoor zet China in
op een combinatie van investeren in Research & Technology, overnames
van buitenlandse hightechbedrijven en toegang tot de Chinese markt in
ruil voor technologieoverdracht (Kamerstuk 35 207, nr. 1 van 15 mei 2019).
Het land heeft een breed palet aan militaire- en niet-militaire middelen tot
zijn beschikking. Zijn invloed laat ons de kwetsbaarheid van onze
toeleveringsketens zien en de noodzaak om de toegang tot grondstoffen
te verbeteren. Langs de randen van de EU blijft de situatie fragiel. De
instabiliteit in de Sahel en de Hoorn van Afrika, alsmede de toenemende
invloed van andere grootmachten in die regio, brengen dreigingen en
risico’s met zich mee voor Nederland en Europa. De oorlog in Oekraïne zet
ook de precaire situatie op de Westelijke Balkan onder druk. In toenemende mate zien we geopolitieke concurrentie in de Arctische regio. De
wereld om ons heen wordt instabieler en onvoorspelbaarder.
De geopolitieke machtsstrijd beperkt zich niet tot het klassieke veiligheidsdomein, maar wordt in toenemende mate ook asymmetrisch, via
economische en andere (hybride) middelen gevoerd. Cyberaanvallen en
de bedreiging van onze vitale infrastructuur zijn hier een belangrijk
onderdeel van. Ook de ruimte (space) militariseert. Het doel van onze
tegenstanders is daarbij telkens hetzelfde; de stabiliteit ondermijnen om
invloed en macht uit te kunnen oefenen. De huidige ontwikkelingen
vereisen snel een gecoördineerd handelen door overheden en industrie
binnen de EU en de NAVO om de veelzijdigheid van dreigingen ook de
komende decennia het hoofd te kunnen bieden en Nederland en Europa
veilig te houden.
In de geopolitieke competitie speelt de wedijver over de technologische
voorsprong een belangrijke rol. In dat kader investeert de EU bijna
€ 100 miljard in de eigen technologische basis door middel van het
Horizon Europe-programma. Dit is het grootste grensoverschrijdend
programma voor onderzoek en innovatie ter wereld, met als doelen het
verstevigen van de brede kennisbasis, het vinden van oplossingen voor
maatschappelijke vraagstukken en het versterken het Europees concurrentievermogen (Kamerstuk 22 112, nr. 3120 van 19 mei 2021).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

3

B. Ontwikkelingen in Europese defensiesamenwerking
De geopolitieke ontwikkelingen dwingen de Europese Unie (EU) en de
NAVO om de strategische autonomie van Europa te versterken. Zoals
vermeld moet we aan de slag om onze technologische voorsprong te
behouden en moeten we de militaire slagkracht vergroten. De defensiebudgetten binnen Europa zijn omhoog gegaan, de grote diversiteit aan
wapensystemen moet omlaag en de samenwerking op het gebied van
defensie en industrie moet verbeteren. Het EU Strategisch Kompas voor
Veiligheid en Defensie geeft richting aan een gemeenschappelijke visie
voor de veiligheids- en defensie-inspanningen van de EU voor de
komende jaren. Dit jaar is tevens het Strategisch Concept van de NAVO
vastgesteld, waarin het belang van collectieve veiligheid is gemarkeerd.
In EU-verband zijn, voorafgaand aan het Strategisch Kompas, de
afgelopen jaren verschillende initiatieven genomen om de Europese
defensiesamenwerking te bevorderen. Met name het Europees Defensiefonds (EDF), Permanent Structured Cooperation (PESCO), Coordinated
Annual Review on Defence (CARD) en het Capability Development Plan
(CDP) zijn gericht op de versterking van de defensiecapaciteiten door het
stimuleren van samenwerking.
De Russische aanval zorgde voor een extra impuls voor gezamenlijke
capaciteitsontwikkeling en aanschaf. De Europese Commissie en de Hoge
Vertegenwoordiger hebben in de gezamenlijke mededeling over «de
analyse van de lacunes in defensie-investeringen en de weg voorwaarts»
voorstellen gedaan om die samenwerking tussen lidstaten op het gebied
van ontwikkeling en aanschaf van defensiematerieel aantrekkelijker
(financiële prikkels) en makkelijker (coördinatie) te maken. Zo wordt € 500
miljoen beschikbaar gesteld uit het EU-budget als financiële stimulans
voor gezamenlijke aanschaf van materieel voor de strijd in Oekraïne,
waarvoor de Defence Joint Procurement Task Force samenwerkingsmogelijkheden verkent. Het kabinet is positief over de voorstellen van de
Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger en zet in op een actieve
deelname aan deze instrumenten.
C. Ontwikkelingen (internationale) defensiemarkt
De internationale defensie- en veiligheidsgerelateerde markt wordt nog
altijd gekenmerkt door fragmentatie, veelal gesloten (nationale) markten
en een gebrek aan een gelijk speelveld (level playing field). De Original
Equipment Manufacturers (OEM’s) van defensiesystemen in Europa
bevinden zich vooral in het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië,
Spanje en Zweden. Ook de toeleveranciersketens van deze OEM’s hebben
een overwegend nationaal karakter. Middelgrote en kleinere EU-lidstaten,
waaronder Nederland, beschikken over een sterke maar kleinere defensieindustrie waarvoor het lastig is om toegang te krijgen tot de toeleveranciersketens van de grote Europese landen. Het beleid van de Europese
Commissie afgelopen jaren heeft niet geresulteerd in de opening van alle
(deel)markten en meer synergie op de Europese defensiemarkt. Het
gebrek aan een gelijk speelveld werkt vooral in het voordeel van landen
met grote OEM’s en daaraan gekoppelde eigen toeleveranciers. Met een
actievere industriepolitiek willen wij ons onder meer inzetten voor meer
eerlijke concurrentie. Zonder een meer gelijk speelveld is de consolidatie
van de defensiemarkt namelijk nadelig voor middelgrote Europese landen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

4

zoals Nederland.2 De stijgende defensiebudgetten hebben de potentie
protectionisme te stimuleren.
De defensie-industrie is onvoldoende ingericht om te voorzien in de
huidige piek in (Europese) defensiebehoeftes. De Russische inval in
Oekraïne legde deze Europese militair-industriële tekortkomingen dan ook
bloot. Er is een toegenomen mondiale vraag naar militair materieel bij een
beperkt groeiende productiecapaciteit en schaarste aan grondstoffen. Dit
leidt tot vertragingen in leveringen en hindert de opbouw van nieuwe
defensiecapaciteiten. Europa moet de industriële productie gaan
versnellen met nieuwe productielijnen, die ook voorzien in de opbouw en
het op peil houden van strategische voorraden.
De afgelopen jaren hebben we onvoldoende ingezet op de weerbaarheid
van de toeleveranciersketens en de (on)afhankelijkheid van kritieke
grondstoffen en dat maakt Europa kwetsbaar. We gaan daarom stappen
zetten om de leveringszekerheid (security of supply) te garanderen en
kritieke onderdelen van de NLDTIB te beschermen. In aansluiting op
bestaande EU-en NAVO initiatieven zet Nederland in op de lange termijn
versterking van de weerbaarheid van de (internationale) ketens. Ook is
investeren in specifieke innovatiedomeinen van groot belang, om
zelfstandig en met EU- en NAVO-partners de (technologische) dreigingen
te adresseren opdat Europa voor de lange termijn geopolitiek relevant
blijft en technologisch voorop loopt.
De Europese tekortkomingen ten aanzien van het militair-industrieel
productie- en voortzettingsvermogen onderstrepen de noodzaak voor
Nederland van meer gecoördineerde internationale samenwerking. Dat
gaan we doen met EU- en NAVO-partners en industrieën. In de maatregelen verderop in deze brief gaan we hierop in.
D. De Nederlandse Industriële en Technologische Basis (NLDTIB)
De NLDTIB is bijzonder kennisintensief en bestaat uit grote, middelgrote
en kleine bedrijven, kennisinstellingen, start-ups en scale-ups die vaak
hoogtechnologisch zijn. Het gemiddelde aandeel van R&D-uitgaven in de
omzet bij de NLDTIB, volgens het rapport van adviesbureau Berenschot
(Kamerstuk 31 125, nr. 121 van 11 juli 2022), is met 14 procent hoger dan
bij de top 30 R&D bedrijven in Nederland. Er is in Nederland een beperkt
aantal OEM’s; dit betreft bijvoorbeeld bedrijven gespecialiseerd in
radartechnologie, de ontwikkeling van kleine satellieten en de bouw van
militaire maritieme platformen.
Het Berenschot-rapport, dat voor de inval in Oekraïne tot stand kwam,
stelt dat de NLDTIB bestaat uit ongeveer 1.000 bedrijven. Bij deze
bedrijven zijn in Nederland ongeveer 150.000 fte werkzaam, van wie bijna
20.000 fte’s direct werkzaam zijn op het gebied van defensie en veiligheid.
De defensie- en veiligheidssector heeft volgens de auteurs een omzet van
€ 4,7 miljard. Meer dan 50 procent van de omzet in de NLDTIB wordt
gegenereerd via export, waarbij zo’n 30 procent van de bedrijven hun

2

De Europese Unie heeft zich sterk ingezet om een open en toegankelijke Europese defensiemarkt te creëren met een gelijk speelveld. Dit beleid is onder meer de aanzet geweest voor de
totstandkoming van Richtlijn 2009/81/EG, geïmplementeerd begin 2013 via de Aanbestedingswet op Defensie- en Veiligheidsgebied (ADV). Uit de in 2016 uitgevoerde evaluatie van de
Europese richtlijn 2009/81/EG door de Europese Commissie zelf, kon worden geconcludeerd
dat de richtlijn nog niet heeft geresulteerd in de opening van alle (deel)markten (Kamerstuk
31 125, nr. 112 van 26 juni 2020).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

5

afzetmarkt vindt in de Verenigde Staten. De trans-Atlantische samenwerking is daarom voor het bedrijfsleven belangrijk voor het verdienmodel.
De NLDTIB onderscheidt zich mondiaal vooral in nichemarkten die over
het algemeen een belangrijke rol vervullen in de toeleveranciersketens
van buitenlandse OEM’s. In het lucht- en ruimtedomein zijn Nederlandse
bedrijven bijvoorbeeld gespecialiseerd in kwalitatief hoogwaardige
componenten, composieten, drones en satellieten. Dat heeft onder meer
geresulteerd in een sterke positie van de NLDTIB binnen het F-35
programma, voor zowel ontwikkeling, productie als instandhouding van
het vliegtuig. Op het landdomein specialiseert de industrie zich in
simulatie en in virtual reality en is Nederland koploper op het gebied van
battlefield management systemen. Daarnaast is Nederland sterk in
logistieke oplossingen en het stroomlijnen van productieprocessen. De
industrie voor militaire maritieme platformen in Nederland is
zelfscheppend, maar heeft ook te maken met geduchte internationale
concurrentie. Nederland heeft een vooraanstaande positie in de wereld op
de gebieden van sensoren, radarontwikkeling, Combat Management
System en Command, Control, Communications, Computers & Intelligence (C4I-capaciteit). De Nederlandse kennisinstellingen in de NLDTIB,
die ook actief zijn op het gebied van o.a. cyber, kwantumtechnologie,
Artificial Intelligence en ruimtetechnologie, zijn van grote waarde bij het
stimuleren van bestaande en toekomstige ecosystemen in Nederland en
de samenwerking met vertrouwde en bewezen partners op het gebied van
innovatie.
3. Hoe gaan we de Nederlandse defensie technologische en
industriële basis versterken, beschermen en positioneren?
De kennisintensieve NLDTIB is cruciaal voor de nationale veiligheid en de
transformatie van de krijgsmacht en van belangrijke toegevoegde waarde
voor de Europese zelfredzaamheid in een veranderende internationale
context zoals hierboven beschreven. Om in deze tijd binnen Europa en
trans-Atlantisch blijvend van toegevoegde waarde te zijn moeten we focus
aanbrengen om onnodige doublures in capaciteitsontwikkeling te
voorkomen en ongewenste strategische afhankelijkheden te minimaliseren. Het doel hierbij is gezamenlijk de (Europese) militair-industriële
slagkracht te vergroten. Onze aandacht gaat daarbij uit naar de Nederlandse OEM’s alsook de MKB-bedrijven die een belangrijke rol vervullen in
de (internationale) toeleveranciersketens en het versterken van de
weerbaarheid daarvan. Wij willen met het extra geld dat in de Defensienota 2022 is vrijgemaakt voor kennis en innovatie en meer maatwerk
aanjager zijn van de innovatieve kracht van de NLDTIB waaronder nieuwe
ecosystemen, zodat de defensiesector met specifieke hoogwaardige
capaciteiten een cruciale internationale partner blijft en daardoor bijdraagt
aan (Europese) strategische autonomie. Het kabinet zet daarbij in op de
versterking, bescherming en (internationale) positionering van de
Nederlandse Defensie Technologische & Industriële Basis.
A. Versterken van de defensie en technologische basis
Investeringsagenda Defensie en launching customership
De substantiële verhoging van het Defensiebudget en de daaraan
gekoppelde investeringsagenda en de actielijnen in de Defensienota 2022
(DN2022) leiden direct of indirect tot een versterking van de NLDTIB,
omdat Defensie een relatief groot deel van het investerings- en exploitatiebudget in Nederland besteedt. Defensie kiest bij toekomstige aanbestedingstrajecten, waar mogelijk binnen de kaders van Europese regel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

6

geving, voor Nederlandse leveranciers als dit in het belang van de
nationale veiligheid is. Tegelijkertijd zoeken we internationaal naar
mogelijkheden om met vertrouwde partners gezamenlijk te verwerven
met de nadruk op standaardisatie, interoperabiliteit en uitwisselbaarheid.
Het kabinet versterkt de toepassing van het DIS-instrument van launching
customership. Het succesvol naar de markt brengen van producten, met
Defensie als eerste operationeel gebruiker, draagt bij aan de bescherming
van de nationale veiligheid en versterkt zowel de NAVO als de EU. Naast
verwerving van de plank, willen wij in een vroege fase van de behoeftestelling nieuwe technologische ontwikkelingen verkennen, waardoor wij
innovatieve producten kunnen stimuleren met een verbinding naar de
civiele markt (dual use). Wij gaan de komende periode met de NLDTIB
focus aanbrengen in operationeel relevante launching customer
projecten. Dit doen we onder andere door nationale veiligheidsbelangen
nadrukkelijker mee te nemen bij de aanschaf van materieel, maar ook
door de NLDTIB uit te dagen om te komen met concrete voorstellen die
aansluiten op de internationale behoeftes waar Nederland meerwaarde
heeft en niet ontwikkelingen elders dupliceert. Een voorbeeld van een
launching customer project is de Multi Mission Radar die met de
Nederlandse industrie is ontwikkeld. Door het stimuleren van de verkoop
hiervan aan andere landen werken we aan een gemeenschappelijk
radarplatform.
Stimuleren van kennis en innovatie
Defensie heeft een «Uitvoeringsagenda Innovatie en Onderzoek» met uw
Kamer gedeeld, met als grondslag de extra investeringen in specifiek
onderzoek bij TNO, NLR en MARIN en technologieontwikkeling met de
industrie, met gebruikmaking van de bij deze kennisinstituten door
Defensie opgebouwde kennis, en kort-cyclisch innoveren. Met de extra
middelen uit de Defensienota voor Research & Technology (groei naar
€ 76,7 miljoen in 2026) en kort-cyclische innovatie (groei naar € 90
miljoen in 2026) worden de in de DIS genoemde kennis- en technologiegebieden verder versterkt en krijgt de uitvoering van de maatregelen van
de DIS een stevige impuls, op nationaal en op Europees niveau. Voor een
uitwerking van deze initiatieven verwijst Defensie naar de Kamerbrief
«Uitvoeringsagenda Innovatie en Onderzoek».
Versterken van ecosystemen
Wij willen de mogelijkheden benutten om ecosystemen rondom specifieke domeinen te versterken, ook op het gebied van IT, cyber en/of ruimte
(space). Op basis van de Defensie-investeringen in kennis en innovatie en
meer maatwerk binnen het EZK-instrumentarium gaan wij in gesprek met
de NLDTIB over de stimulering van specifieke ecosystemen, waarbij de
Defensiebehoeftes voor ontwikkeling, productie en instandhouding
centraal staan. Daarbij is internationale coördinatie vereist, door zowel
overheid als industrie, zodat we niet aan kennis- en capaciteitsopbouw
werken die elders bij partners beschikbaar is. In Nederland willen we
onder andere het concept van de Maintenance Valley rondom de F-35 op
vliegbasis Woensdrecht vertalen naar andere domeinen van de krijgsmacht. Zo wordt er samengewerkt aan de ontwikkeling van een maritieme
Maintenance Valley in Den Helder, onder andere in het kader van het
onderhoud van de nieuw te verwerven onderzeeboten. Hier ligt ook een
rol voor de branche- en ondernemersorganisaties, zoals de stichting NIDV,
VNO-NCW en FME, bij het verbinden van het Nederlandse MKB en
start-ups met andere partijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

7

Maatwerk voor de NLDTIB
In lijn met het huidige regeerakkoord en zoals gesteld in de Kamerbrief
«Het verschil maken met strategisch en groen industriebeleid» (Kamerstuk
29 826, nr. 147 van 8 juli 2022) onderstrepen wij het belang van maatwerk
voor de defensiesector naast het bestaande generieke beleid bij EZK. Het
generieke instrumentarium, dat grotendeels is geënt op een open en
competitieve markt, is slechts beperkt toegankelijk voor het specifieke
karakter van de defensie-industrie.
EZK zet zich in voor maatwerk voor de defensiesector, via onder meer het
Industrieel Participatiebeleid (IP). Dit is een belangrijk instrument om de
NLDTIB te versterken en (internationaal) te positioneren ter bevordering
van een meer level playing field. Met dit instrument draagt de kennisintensieve NLDTIB bij aan de weerbaarheid van de Europese en transAtlantische waardeketens en worden de capaciteiten en positie van deze
defensiesector verder versterkt. Een overzicht van de Industriële Participatie in de afgelopen jaren is te vinden in de «Rapportage Industrieel
Participatiebeleid 2019–2020» (Kamerstuk 26 231, nr. 34 van 30 november
2021).
Daarnaast zet EZK zich in voor meer maatwerk binnen ons innovatieinstrumentarium door toegang te verbeteren voor de defensie-industrie in
het generieke instrumentarium en door specifiek voor de defensieindustrie regelingen te treffen binnen het instrumentarium om recht te
doen aan de bijzondere positie van de sector. Er zijn, zoals beschreven in
de hierboven genoemde industriebrief van 8 juli jl., geen geoormerkte
investeringen in (Europese) strategische autonomie. We hebben diverse
middelen die ten goede komen aan strategische autonomie, zoals het
Nationaal Groeifonds, het Deep Tech fonds, de participatie in Important
Project of Common European Interest (IPCEIs), het ruimtevaartbeleid, het
Europees Defensiefonds en de middelen voor veiligheid in het kennis- en
innovatieconvenant vanuit het Ministerie van Defensie. Ook wordt binnen
het Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid een hernieuwde
aanpak voor de sleuteltechnologieën ontwikkeld die meer gefocust is op
het gedachtegoed van open strategische autonomie. Daarom:
• onderzoeken wij hoe financiering van defensie gerelateerde kennisintensieve start-ups en scale-ups, valorisatie van defensiematerieelontwikkelingsprojecten met zowel een veiligheids-als economische
waarde alsmede co-financiering voor deelname aan internationale
defensiegerelateerde initiatieven, beter binnen de bestaande instrumenten van EZK ondersteund kunnen worden;
• behouden wij het thema veiligheid bij de doorontwikkeling van het
Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid (MTIB). We streven
ernaar om het bestaande instrumentarium, waaronder de publiekprivate samenwerkingstoeslag (PPS-toeslag), transparanter en
toegankelijker te maken voor de sector, met name voor het MKB.
Daarnaast willen wij werken aan het specifieker maken van de
zogeheten missies binnen het MTIB, bijvoorbeeld in de Uitvoeringsagenda Duurzaamheid, die Defensie voor het einde van het jaar aan
uw Kamer aanbiedt – en de daarbij behorende kennisvragen. Het
thema Veiligheid moet een belangrijke rol vervullen als kraamkamer
voor nieuwe voorstellen voor het Nationaal Groeifonds.
Toegang tot de financiële dienstverlening
Defensie is afhankelijk van wapensystemen voor het beschermen van
vrede en veiligheid. Het beschikken over goede wapensystemen is een
belangrijke randvoorwaarde voor de welvaart en het welzijn. Zoals eerder
met uw Kamer gedeeld neemt het kabinet daarom de signalen serieus dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

8

de Nederlandse defensie-industrie problemen heeft met de toegang tot de
financiële dienstverlening (Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 1456
van 25 januari 2022). Dit houdt waarschijnlijk verband met de negatieve
(ethische) beeldvorming van de producten die deze sector maakt ten
behoeve van de inzet van de krijgsmacht. De oorlog in Oekraïne heeft wat
ons betreft duidelijk gemaakt dat Europa en dus Nederland niet zonder
een robuuste defensie-industrie kan. Over deze signalen over de
moeizame toegang tot de financiële dienstverlening en Europese
(taxonomie) voorstellen die hiermee verband houden vragen wij binnen
de EU op het hoogste niveau aanhoudend aandacht. Samen met het
Ministerie van Financiën gaan we ook ambtelijk het gesprek aan met de
Nederlandse Vereniging van Banken over dit thema, omdat het van
belang is dat de defensiesector goede toegang moet kunnen hebben tot
private investeringen ter versterking van de Europese militair-industriële
slagkracht.
B. Beschermen van de defensie en technologische basis
Ongewenste investeringen, overnames en andere verwervingsactiviteiten
Het kabinet maakt zich sterk voor beheersen van de risico’s voor de
nationale veiligheid als gevolg van bepaalde verwervingsactiviteiten zoals
investeringen en fusies. Het gaat hierbij o.a. om risico’s op de aantasting
van de continuïteit van vitale processen, de exclusiviteit kennis en
informatie en het ontstaan van strategische onafhankelijkheden door
assertief handelen van derde landen. Wij werken daarom aan een
wetsvoorstel voor de sectorale investeringstoets op het gebied van de
defensie-industrie, die onderdeel wordt van een meeromvattend stelsel
van investeringstoetsen. De basis wordt gevormd door de Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames (Wet vifo) en bestaat op dit
moment verder uit sectorale investeringstoetsen voor de gassector, de
elektriciteitssector en de telecommunicatiesector.
De sectorale investeringstoets voor de defensie-industrie is specifiek
gericht op de beheersing van risico’s voor de nationale veiligheid als
gevolg van investeringen, overnames en andere verwervingsactiviteiten
gericht op ondernemingen uit de NLDTIB die essentieel zijn voor de
uitvoering van de hoofdtaken van de Nederlandse krijgsmacht. Het
conceptwetsvoorstel gaat naar verwachting begin 2023 in internetconsultatie.
Weerbaarheid van de toeleveranciersketens
De komende jaren sluiten wij aan bij NAVO en EU-initiatieven om de
kwetsbaarheden in de (internationale) toeleveranciersketens in kaart te
brengen. Daarbij willen wij bezien hoe de NLDTIB een rol kan vervullen in
het mitigeren van de risico’s. Wij zetten ook in op de trans-Atlantische
relatie op dit vlak. Onze departementen bouwen voort op de materieelsamenwerking met de Verenigde Staten, op basis van de zogeheten
Declaration of Principles (DOP) en via de NL-US Defense Trade and Export
Compliance, waarbij stappen worden gezet om met de industrie en
kennisinstellingen onder andere de weerbaarheid van de toeleveranciersketens wederzijds te versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

9

C. Internationaal positioneren van de defensie en technologische basis
Aansluiting bij Europese en NAVO-instrumenten
Het door de EU en NAVO ingezette «verticale industriebeleid» door middel
van het actief stimuleren van specifieke sectoren naast bestaande
generiek beleid, biedt kansen voor de positionering van de NLDTIB. In dat
verband is het EDF van grote waarde om onderzoek en ontwikkeling van
defensiecapaciteiten te stimuleren en concurrentievermogen en innovatiekracht van de EDTIB te bevorderen. Tevens vergroot dit de interoperabiliteit, ons vermogen om gezamenlijk op te treden en voorkomt duplicatie.
Defensie neemt actief deel aan het EDF. Daarom is met de Defensienota
2022 jaarlijks € 30 miljoen beschikbaar gesteld voor cofinanciering van
EDF-projecten. Nederland zet bij het EDF vooral in op de onderwerpen die
zowel Defensie als de NLDTIB ten goede komen, waaronder in het
maritieme domein en op het gebied van radar- en sensortechnologie,
cyber, autonome systemen, energie, medische toepassingen, simulatie en
artificial intelligence.3 Nederland wil actief deelnemen aan de nieuwe
EU-initiatieven op het gebied van gezamenlijke aanschaf.
De NAVO is voor de ontwikkeling van het militair-industrieel vermogen
van groot belang. Een voorbeeld is de oprichting van het innovatiefonds
Defence Innovation Atlantic for the North Atlantic (DIANA) dat zich gaat
richten op Emerging Disruptive Technologies (EDT), waaronder AI,
kwantum en biotechnologie. Hier staat experimenteren centraal. Dat
gebeurt ter ondersteuning van start-ups en andere bedrijven die nieuwe
technologieën ontwikkelen en toepasbaar maken. Nederlandse bedrijven
die in DIANA gaan deelnemen kunnen dat doen vanaf een Defensielocatie.
De NAVO heeft ook het NATO Innovation Fund opgericht waarin met
durfkapitaal de ontwikkeling van EDT’s door start-ups en scale-ups wordt
gestimuleerd voor de komende vijftien jaar. Nederland draagt hieraan bij
met een totaal bedrag van circa € 56 miljoen voor vijftien jaar. Beide
NAVO-initiatieven worden naar verwachting eind 2023 operationeel.
Internationale samenwerking
In het huidige tijdsgewricht bepleit Nederland nog sterker op het
internationale toneel een robuuste versterking van de defensiesamenwerking, zodat Europa in staat is meer verantwoordelijkheid te nemen
voor de eigen veiligheid en een krachtige partner in de trans-Atlantische
relatie blijft. Nu is er momentum om met onze bondgenoten voortgang te
boeken met gezamenlijke ontwikkeling, productie, verwerving en
onderhoud van materieel en training van personeel. Door in te zetten op
vergaande vormen van samenwerking, zoals specialisatie, en ook op
standaardisatie en interoperabiliteit wordt de gezamenlijke operationele
gereedheid sneller verhoogd, fragmentatie tegengegaan en de Europese
veiligheidsarchitectuur versterkt. Hier ligt ook een belangrijke rol voor een
technologisch hoogwaardig NLDTIB bij de versterking van ons militairindustrieel voortzettingsvermogen. Militaire samenwerking valt of staat
3

Het EDF (2021 – 2027) bestaat uit twee delen: het eerste is gericht op onderzoek met een
omvang van € 2,7 miljard euro en het tweede deel is een ontwikkelingsprogramma met een
omvang van € 5,3 miljard in het nieuwe Meerjarig Financieel Kader. Het EDF is in 2021 van
start gegaan met het lanceren van de eerste calls for proposals alsmede indiening van de
voorstellen. Inmiddels zijn ook de calls for proposals voor 2022 gepubliceerd. De verordeningen over de gezamenlijke aanschaf van defensiematerieel die de Commissie zal voorstellen
zullen prikkels bevatten om de capaciteiten die via het EDF worden ontwikkeld ook te produceren en gezamenlijk aan te schaffen. Over de voortgang op het gebied van EU-defensieinitiatieven wordt de Kamer regelmatig geïnformeerd (zie onder meer de Kamerstuk 22 112,
nrs. 2302, 2374, en 2676).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

10

immers met het vermogen van onze systemen en eenheden om zonder
beperkingen samen op te treden. Wij willen hierin een voortrekkersrol
vervullen, in samenspraak met vertegenwoordigers van de NLDTIB en
EDTIB.
Nederland wil een voortrekkersrol vervullen door met partners concrete
afspraken te maken over vergaande materieelsamenwerking aan de
voorkant van het voorzien-in-proces. We willen komen tot bilaterale en
multilaterale afspraken, waarbij landen over en weer met de industrie de
regie hebben in de gezamenlijke ontwikkeling, productie en/of instandhouding van materieel voor meerdere behoeftestellers. Dergelijke
initiatieven kunnen ook een voorbeeldfunctie vervullen voor andere
EU-lidstaten en NAVO-bondgenoten. Dit kan vervolgens ook een opmaat
zijn naar bijvoorbeeld gezamenlijke opleiding en training van personeel en
daarmee een eerste stap zetten naar een vergaande samenwerking, zoals
specialisatie. Hieronder schetsen wij een paar voorbeelden.
• Op basis van bestaande intensieve samenwerking met België bereiden
we de gemeenschappelijke aanschaf voor van Anti Submarine Warfare
(ASW-) fregatten en mijnenbestrijdingsvaartuigen. Nederland heeft de
regie bij de verwerving van de fregatten met betrokkenheid van de
NLDTIB. België heeft de leiding bij de aangeschafte mijnenbestrijdingsvaartuigen.
• De overeenkomst die Nederland en Duitsland hebben gesloten voor de
gezamenlijke aanschaf van identieke luchtmobiele wielvoertuigen,
waarbij Duitsland de leiding heeft. Dit bevordert het geïntegreerd
samenwerken van operationele eenheden. We blijven intensief met
Duitsland in gesprek over volgende projecten met een lead nation rol
voor een van beide landen.
• In multilateraal kader spreekt Defensie onder andere met een aantal
noordelijke landen, in het kader van de Northern Naval Shipbuilding
Cooperation, die onderzoeken of meer interoperabiliteit en uitwisselbaarheid mogelijk is.4 Op 15 september jl. hebben de National
Armaments Directors van de zes deelnemende landen een Letter of
Intent (LoI) getekend. De landen onderzoeken mogelijkheid om te
komen tot een gemeenschappelijk ontwerp van maritieme platformen.
De brancheorganisaties voor de defensie- en veiligheidssector van
deze landen zijn in gesprek over een LoI om vanuit industrieel
perspectief de krachten te bundelen.
• Ook staan we positief tegenover mogelijke vroegtijdige (observer-)
deelname in toekomstige Europese en trans-Atlantische defensiematerieelprogramma’s waar een Defensiebehoefte ligt, zoals het Amerikaanse Future Vertical Lift programma dat voorziet in vervangende
helikoptercapaciteit. Dit project heeft ook de belangstelling van de
NLDTIB. Het F-35 programma – inmiddels ook een succesvol Europees
programma, vanuit zowel een militair als een industrieel perspectief –
heeft bewezen dat verwerving van het beste materieel hand in hand
kan gaan met sterke betrokkenheid van de industrie en kennisinstellingen en een katalysator is voor het stimuleren van ecosystemen.
Een verdergaande vorm van samenwerking is specialisatie. Gelijktijdig
met de stappen die Nederland zet om materieelsamenwerking te
verstevigen, voeren we internationaal ook het gesprek over andere en
verdergaande vormen van samenwerking, inclusief specialisatie. Hierover
wordt uw Kamer eind dit jaar met een afzonderlijke brief van Defensie
geïnformeerd.

4

Dit betreft de landen: Denemarken, Duitsland, Finland, Nederland, Noorwegen en Zweden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

11

Export en handelsbevordering
Het kabinet blijft in het belang van een toekomstbestendige NLDTIB
inzetten op meer eerlijke concurrentie (level playing field) in Europa. Dit
geldt ook voor het gebied van export. De economische levensvatbaarheid
en innovatieve kracht van de NLDTIB zijn daarvan immers in sterke mate
afhankelijk. Wij zullen hierover bij de Europese Commissie voor
mededingings- en staatssteunkaders aandacht blijven vragen, zoals bij de
verordening voor buitenlandse subsidies en het internationaal aanbestedingsinstrument. Voor eerlijke concurrentie is ook verdere harmonisatie
van wapenexportbeleid in Europa voorwaardelijk. Hiertoe ontvangt uw
Kamer van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking een reactie op de initiatiefnota van de leden Bosman en Van
Helvert (Kamerstuk 35 753, nr. 2 van 5 maart 2021).
Hiernaast zet het kabinet in op handelsbevordering door bedrijven te
ondersteunen bij internationale beurzen voor de defensie- en veiligheidsindustrie alsmede bij handelsmissies ter positionering van producten
en/of diensten van de NLDTIB. De handelsbevordering is belegd bij
Defensie en EZK. Als voorbeeld heeft Nederland defensie-gerelateerde
Partners for International Business (PIB’s) geïnitieerd, een programma dat
voorziet in publiek-private samenwerking gericht op internationale
ambities, zoals met Griekenland. Recent is tussen Nederland en de
Verenigde Staten een PIB getekend voor samenwerking op het ruimtedomein waar Nederland bijzondere nichecapaciteit in huis heeft.
4. Appreciatie van het Berenschot-rapport «Periodiek onderzoek
Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde technologische
industriële basis»
Op 11 juli jl. heeft de Minister van EZK de uitkomsten van het onderzoek
naar de NLDTIB met uw Kamer gedeeld. Wij merken op dat het onderzoek
is uitgevoerd in januari en februari van dit jaar, voor de oorlog in
Oekraïne, waardoor de effecten van onder andere verhoogde Europese
defensiebudgetten niet in het onderzoek zijn verwerkt.
Met deze brief en de reeds toegekende middelen uit de DN2022 voor
onder andere Research & Technology, kort cyclische innovatie en een
verhoging van de bijdrage voor het EDF geeft het kabinet invulling aan de
aanbeveling van het rapport om de maatregelen uit de DIS concreter te
maken. Deze Kamerbrief is ook een eerste aanzet tot de dialoog met de
NLDTIB over de nadere invulling en concretisering van deze maatregelen.
Er is een rol weggelegd voor branche- en ondernemersorganisaties in het
ondersteunen van het MKB, start-ups en scale-ups bij de invulling van
Defensiebehoeftes en potentiële deelname aan Europese of transAtlantische projecten. Samen met voorgenoemde organisaties gaan wij
de informatievoorziening bij bedrijven aangaande de DIS en de in deze
brief vermelde maatregelen verbeteren.
Ten aanzien van verwervingstrajecten maakt Defensie ook in de toekomst
de afweging voor de meest passende verwervingsstrategie, waarbij het
adagium «het beste product voor de beste prijs met een zo’n groot
mogelijke betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven» van kracht
blijft. Zoals in deze brief uiteengezet zetten wij ook in op versterking van
de militair-industriële slagkracht binnen EU en NAVO, onder andere door
gemeenschappelijke verwerving gericht op standaardisatie en interoperabiliteit. Wij hebben daarbij oog voor het belang van de Nederlandse
OEM’s en bepleiten de toegevoegde waarde van andere bedrijven bij het
versterken van de (internationale) toeleveranciersketens binnen EU en
NAVO. Intensievere internationale materieelsamenwerking in bondge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

12

nootschappelijk verband kan gevolgen hebben voor factoren geld en tijd
bij de invulling van de Defensiebehoeftes. Voorop staat dat producten
voldoen aan de (kwaliteits)eisen zodat onze militairen met adequaat
materieel hun taken zo goed mogelijk kunnen uitvoeren. Tegelijkertijd
onderzoekt Defensie mogelijkheden om het voorzien-in-proces
wendbaarder te maken. Uw Kamer is hierover separaat geïnformeerd met
de Kamerbrief «Wendbaarheid voorzien-in proces materieel».
In het rapport wordt gemeld dat het huidige instrumentarium van EZK als
versnipperd en generiek wordt ervaren. Het is volgens de auteurs nodig
om een meer gefocuste aanpak toe te passen, zodat maatwerk mogelijk is.
Het in deze brief benoemde gebruik van bijvoorbeeld het Deep Tech Fonds
zou een goede eerste stap kunnen zijn. Dit zou ook een voorbeeld kunnen
zijn van een manier waarop EZK kan voldoen aan een andere aanbeveling,
namelijk dat er stimuleringsmaatregelen nodig zijn voor productontwikkeling en launching customership. Tenslotte zullen wij, zoals beschreven,
samen met het bedrijfsleven bezien op welke wijze we bestaande
ecosystemen kunnen versterken en nieuwe kunnen bouwen.
Tot slot
Op korte termijn willen we met de NLDTIB inzetten op een versterking van
de (internationaal) militaire-industriële slagkracht en gezamenlijke
aanschaf van defensiematerieel waar mogelijk om fragmentatie tegen te
gaan. Dit vereist van ons gecoördineerde inspanningen in internationaal
verband zodat ook de huidige piek aan militaire behoeftes wordt
opgevolgd door de noodzakelijke industriële capaciteiten die vereist zijn
voor ons voortzettingsvermogen.
Voor de middellange termijn richten wij ons op langjarig structureel en
stabiel beleid inzake het versterken, beschermen en internationaal
positioneren van de NLDTIB. Deze brief is het startpunt om met de
industrie de genoemde acties verder te concretiseren. Deze tijd vraagt om
een actieve (internationale) industriepolitiek, waarbij we snel kunnen
reageren op veranderingen in onze omgeving. Onze gezamenlijke inzet
concentreert zich op die (deel)domeinen waar Nederland een sterke
toegevoegde waarde heeft in Europees en trans-Atlantisch verband, zowel
voor OEM’s als MKB bedrijven. Alles overziend willen we samen met de
NLDTIB bepalen hoe we innovatieve ecosystemen met onze maatregelen
zo kunnen versterken dat deze vervolgens internationaal van meerwaarde
zijn. Door onze basis te verstevigen in coördinatie met de inspanningen
van onze partners draagt Nederland bij aan het vergroten van de
zelfredzaamheid binnen Europa en daarmee aan een sterk
NAVO-bondgenootschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 125, nr. 123

13