Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

26 642

Europees Sociaal Fonds (ESF)

Nr. 145

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR ARMOEDEBELEID, PARTICIPATIE
EN PENSIOENEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 oktober 2022
Aanleiding
Het Europees Sociaal Fonds (ESF) is het oudste en belangrijkste EU-fonds
om werkgelegenheid en sociale integratie te bevorderen. In overleg met
gemeenten, sociale partners, de Europese Commissie en andere
betrokken partijen heeft Nederland een Programmadocument opgesteld
met de hoofdlijnen voor de nieuwe programmaperiode 2021 tot en met
2027. Over de uitgangspunten bent u eerder geïnformeerd.1 11 augustus
jl. is het programmadocument goedgekeurd door de Europese
Commissie. Met deze goedkeuring kan Nederland aan de slag met de
uitvoering van het nieuwe ESF+ programma. Daartoe hebben we, zoals
gebruikelijk in eerdere programmaperiodes van het ESF, een subsidieregeling2 opgesteld.
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de stand van zaken van de
programmering van het ESF+, de uitwerking in nationale regelgeving en
de openstelling van tijdvakken om subsidie uit het ESF+ te kunnen
aanvragen. Ook informeer ik uw Kamer over de stand van zaken met
betrekking tot de inzet van aanvullende middelen uit REACT-EU (Recovery
Assistance for Cohesion and the Territories of Europe).
Het Europees Sociaal Fonds Plus
Vanaf de nieuwe programmaperiode 2021 tot en met 2027 heeft het fonds
de naam ESF+ gekregen, omdat enkele Europese fondsen die vroeger los

1
2

kst-26642-145
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 26 642, nr. 142.
Subsidieregeling ESF+ 2021–2027.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

1

stonden van het ESF hieraan zijn toegevoegd.3 In de periode 2021–2027
wordt in totaal ruim € 413 miljoen beschikbaar gesteld aan Nederland.
Dat is bijna € 100 miljoen minder dan in de vorige programmaperiode.
Doordat wordt uitgegaan van een hogere cofinanciering in te brengen
door de begunstigde van 60%4 in plaats van 50% is de totale investering
vergelijkbaar aan de eerdere periode.
De overkoepelende beleidsdoelstelling van het ESF+ is bij te dragen aan
een beter presterend en veerkrachtig «sociaal Europa», de uitvoering van
de Europese pijler van sociale rechten en de in het kader van het Europees
Semester bekrachtigde sociale en werkgelegenheidsprioriteiten.
Het Nederlandse ESF+ programma is grotendeels gericht op het ondersteunen van mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie, zowel
werkenden als niet-werkenden. Daarnaast zet het programma in op het
bevorderen van sociale innovatie, gelijke kansen en non-discriminatie en
het ondersteunen van de doelgroep «meest behoeftigen» met
voedselhulp en/of materiële hulp.
Op basis van de uitgangspunten uit het programmeringsdocument is een
nationale subsidieregeling uitgewerkt voor een verdere concretisering van
de subsidiabele activiteiten en mogelijke aanvragers. De invoering van de
verschillende onderdelen vindt gefaseerd plaats omwille van de uitvoerbaarheid en de beheersbaarheid. Gedurende de looptijd van het ESF+
programma worden telkens nieuwe tijdvakken voor het aanvragen van
ESF-middelen aan de subsidieregeling toegevoegd.
Nederlandse prioriteiten binnen het ESF+
Op basis van de (economische) ontwikkelingen en hun effect op de
arbeidsmarkt, het standpunt van het vorige kabinet, het nieuwe coalitieakkoord (bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) en de door de Europese
Commissie geïdentificeerde investeringsbehoeften en de landenspecifieke
aanbevelingen, kiest Nederland ervoor om het ESF+ in de komende
programmeringsperiode te focussen op drie prioriteiten.
I. De ondersteuning van mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie
Van oudsher gaat een belangrijk deel van het totale ESF-budget naar de
uitdagingen op de arbeidsmarkt. Hoewel er op dit moment meer
openstaande vacatures zijn dan werkzoekenden, gaat het niet vanzelf om
mensen aan het werk te helpen. Het ESF maakt het mogelijk hier een extra
inspanning op te doen door in samenwerking met verschillende partners
in het veld met specifieke problemen aan de slag te gaan. Activiteiten zijn
erop gericht om mensen met een uitkering aan een baan te helpen, om
belemmeringen voor volwaardige participatie in de maatschappij aan te
pakken – ook als deze op andere leefgebieden dan werk liggen – en voor
werkenden om bij te scholen of om te scholen naar een kansrijke baan of
sector. Op deze manier bereiken we een grote groep mensen op de
arbeidsmarkt: zelfstandigen zonder personeel, mensen in de bijstand,
jongeren in het voortgezet speciaal onderwijs (vso) en het praktijkonderwijs (pro), ouderen, gedetineerden, mensen met een arbeidsbeperking,
mensen met een migratieachtergrond en/of mensen die minder scholing
hebben genoten.
3

Het gaat dan vooral om het fonds gericht op de ondersteuning van meest behoeftigen, het
voormalige Europees Fonds Meest Behoeftigen (EFMB, Fund for European Aid to the Most
Deprived, FEAD in EU-jargon).
4
De hoofdregel is 40% financiering vanuit ESF, 60% eigen financiering. Op onderdelen geldt een
afwijkende verdeling. Zie verderop in de brief onder sociale innovatie en voedselhulp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

2

Aanvragers voor onderdelen van deze ESF+ subsidieprioriteit zijn:
• Centrumgemeenten namens gemeenten en vso- en pro-scholen in hun
arbeidsmarktregio voor activiteiten voor kwetsbare werkzoekenden en
jongeren in het vso en het pro onderwijs.
• Dienst Justitiële Inrichtingen om gedetineerden, forensische patiënten
en jeugdigen voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij en
het verkrijgen en het behouden van werk.
• Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen (O&O-fondsen), brancheorganisaties en samenwerkingsverbanden van sociale partners voor
projecten gericht op de begeleiding en scholing van kwetsbare
werkenden.
Het grootste deel van alle middelen gaat naar deze prioriteit, omdat ik er
veel waarde aan hecht dat iedereen zoveel mogelijk meedoet en kan
blijven doen op de arbeidsmarkt. Dit draagt ook bij aan de strijd tegen
armoede. Het totale budget heb ik op ruim € 366 miljoen bepaald.
Projecten van dit programma-onderdeel komen op grond van de
Europese verordening in aanmerking voor 40% subsidie uit ESF+.
Aanvragers moeten voor de overige financiering zorgen.
II. Het bevorderen van sociale innovatie
Binnen het ESF+ programma is ook aandacht voor sociale innovatie.
Aanvragers worden gestimuleerd om andere aanpakken en activiteiten uit
te proberen. Binnen de projecten is hierdoor meer aandacht voor
kennisontwikkeling en kennisdeling dan wanneer dit alleen in de reguliere
arbeidsmarktgerichte activiteiten wordt meegenomen. Door het thema
«gelijke kansen en non- discriminatie» centraal te stellen in de programmering van sociale innovatie ontstaat een extra stimulans voor
gemeenten, sociale partners en andere partijen die een goede werking
van de arbeidsmarkt voorstaan, om te komen tot betere en meer efficiënte
samenwerking op sector- en arbeidsmarktregio-niveau. Doel daarvan is
uiteindelijk mensen dezelfde kansen op de arbeidsmarkt te kunnen
bieden.
Een eerste tijdvak gericht op het bevorderen van gendergelijkheid binnen
arbeidsorganisaties is in de maak. Om gendergelijkheid te stimuleren
worden werkgevers en werknemers in arbeidsorganisaties geholpen om
zelf voor hun organisatie specifieke aanpakken te vinden, die bijvoorbeeld
zijn gericht op het bevorderen van een gelijke beloning van mannen en
vrouwen of het beter faciliteren van het combineren van werk en
zorgtaken. Andere tijdvakken om subsidie aan te vragen binnen deze
prioriteit worden gedurende de looptijd van het ESF+ programma
ontwikkeld en zullen mede als doel hebben om gelijke kansen te bevorderen en discriminatie tegen te gaan.
Het totale bedrag dat vanuit de EU beschikbaar wordt gesteld is € 15,8
miljoen. In afwijking van de hoofdregel geldt voor deze projecten een
financieringspercentage van 95% in plaats van 40%, waardoor slechts de
resterende 5% door de partijen zelf hoeft te worden gefinancierd. Een
hogere eigen bijdrage brengt het risico met zich mee dat partijen afhaken.
Door de focus op innovatie is niet zeker of en wat de opbrengst voor
deelnemende partijen is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

3

III. Het verstrekken van voedselhulp en materiële hulp
Bij de inzet van het ESF+ kiest Nederland er voor het eerst voor om
voedselhulp te verstrekken aan meest behoeftigen.5 Deze keuze is eerder
met uw Kamer gedeeld.6 Directe aanleiding was de door Voedselbanken
Nederland gesignaleerde ontwikkeling van oplopende vraag naar
ondersteuning vanwege de Covid-19 pandemie en terugloop in het
voedselaanbod. Deze situatie doet zich op dit moment weer voor. Door de
inflatie doen steeds meer mensen een beroep op organisaties en private
initiatieven die mensen van voedsel voorzien. Het kabinet probeert de
mensen te ondersteunen die het hardst worden getroffen. Hierin past de
aanvullende inzet van Europese middelen.
De hulp voor de meest behoeftigen bestaat uit de onderdelen
voedselhulp, materiële hulp en begeleidende maatregelen en is gericht
op:
• Het via voedselhulp bieden van een verantwoord pakket aan levensmiddelen dat mensen afhankelijk van de behoeften gericht kunnen
aanvullen met eigen aankopen om zo te komen tot een verantwoorde
maaltijd.
• De verstrekking van materiële hulp om te voorzien in goederen die
aansluiten bij de eerste levensbehoeften en bijdragen aan het
tegengaan van uitsluiting, zoals persoonlijke verzorgingsproducten.
• Via begeleidende maatregelen mensen beter toe te rusten voor de
aanpak van de onderliggende problematiek die bijdraagt aan hun
situatie of ze in staat te stellen beter met de situatie om te gaan. Dat
kan door nieuwe hulpverlening te organiseren of door mensen te
verbinden met de bestaande hulpverlening, veelal bij de gemeente of
een gemeentelijke organisatie.
Ik vind het belangrijk dat er binnen deze prioriteit aandacht is voor de
problemen die kinderen in armoede ervaren. Daarom voorzie ik in
specifieke ondersteuning van kinderen om te voorkomen dat voedselgebrek tot slechtere resultaten of schooluitval gaat leiden. Hierbij is
speciale aandacht voor wat kinderen nodig hebben om te kunnen leren en
spelen als alle andere kinderen. Persoonlijke verzorging is hierbij een
belangrijk aspect. We willen voorkomen dat kinderen niet naar school
durven of te spelen met andere kinderen uit schaamte. Het verstrekken
van menstruatieproducten of het verzorgen van een ontbijt op school past
hier bijvoorbeeld ook in.
Het budget voor deze prioriteit bedraagt € 15,8 miljoen, waarmee ruim
aan het door de Europese Commissie vereiste minimum van 3% wordt
voldaan. € 2,5 miljoen daarvan is specifiek voor kinderen bestemd. Vanuit
het ESF+ worden de activiteiten voor 90% vergoed en is 10% eigen
financiering noodzakelijk.
Middelen
In de navolgende tabel is de budgetverdeling aangegeven op het niveau
van de gekozen prioriteiten. Het totale budget is inclusief uitvoeringskosten, ook wel technische bijstand genaamd. Door de Europese
Commissie is bepaald dat er een vast percentage geldt voor technische
5

In de vorige programmaperiode (2014 tot 2020) was de ondersteuning van deze doelgroep
opgenomen in een apart fonds, Europees Fonds voor Meest Behoeftigen (EFMB). In de nieuwe
periode is dit fonds geïntegreerd in het ESF+. In de periode 2014–2020 werden de middelen uit
het EFMB ingezet voor een project van bibliotheken in de vier grote steden om eenzaamheid
onder ouderen tegen te gaan.
6
Kamerstuk 35 420, nr. 187.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

4

bijstand van 4% van het programmabudget ESF+. Dit budget is bedoeld
om het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in staat te
stellen tijdens de looptijd van ESF+ de subsidieregelingen uit te voeren,
evaluaties te (laten) doen, de verplichte controles van declaraties te doen
en de aanvragers te ondersteunen bij alle administratieve verplichtingen.
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid voert al lange tijd
het ESF-programma uit in Nederland. De ervaring uit vorige programma’s
is dat dit budget volledig wordt opgemaakt.
Tabel 1: verdeling van het Totale ESF-budget over de onderdelen
1.
2.
3.
4.

Prioriteit
Ondersteuning mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie:
Bevorderen sociale innovatie
Voedselhulp
Uitvoeringskosten

€ 366.237.582
€ 15.803.219
€ 15.803.219
€ 15.913.756

Totaal

€ 413.757.776

Een belangrijk deel van de subsidies voor mensen met een kwetsbare
arbeidsmarktpositie loopt via de arbeidsmarktregio’s. De budgetten
worden ter beschikking gesteld van de centrumgemeenten, die op hun
beurt het project coördineren binnen de eigen arbeidsmarktregio. De
verdeling van de budgetten over de arbeidsmarktregio’s gebeurt naar rato
van het budget dat een arbeidsmarktregio krijgt voor re-integratie van
mensen die tot de gemeentelijke doelgroep behoren. Dit is een beproefde
methodiek die aansluit bij de regionale opgave om mensen naar werk te
begeleiden. Er wordt daarom bij de verdeling van de Nederlandse
ESF-budgetten geen gebruik gemaakt van de Europese indeling die
bepaalde regio’s als overgangsregio aanduidt. Deze kwalificatie kan een
regio krijgen op grond van het BNP per hoofd van de bevolking.
Aangezien dit gegeven weinig zegt over de opgave om mensen aan het
werk te krijgen en te houden, heb ik gekozen vast te houden aan de
bestaande methodiek. Op verzoek van de Kamer heb ik een afschrift
gestuurd van de brief aan de samenwerkende noordelijke provincies
hierover.7
Subsidieregeling ESF+
Met de publicatie van de subsidieregeling ESF+ van 3 mei 20228 is het
eerste subsidieaanvraagtijdvak geopend voor projecten gericht op de
begeleiding en opleiding van leerlingen uit het voortgezet speciaal
onderwijs (vso) en het praktijkonderwijs (pro) voor het schooljaar
2022–2023. Met de laatste wijziging van de subsidieregeling, die op
13 september 2022 is gepubliceerd in de Staatscourant9, zijn er drie
hoofdstukken met bijbehorende aanvraagtijdvakken aan toegevoegd. Op
hoofdlijnen houden de vier hoofdstukken van de subsidieregeling het
volgende in:
Leerlingen in voortgezet speciaal onderwijs (vso) en praktijkonderwijs
(pro)
Afgelopen zomer hebben alle centrumgemeenten van de arbeidsmarktregio’s een aanvraag ingediend voor middelen gericht op de ondersteuning
van leerlingen bij vso- en pro-scholen in de regio in schooljaar 2022–2023.
De projecten moeten gericht zijn op het vergemakkelijken van de stap
naar de arbeidsmarkt of naar een vervolgopleiding. Tijdens de hele
7

Kamerstuk 26 642, nr. 144.
Stcrt. 2022, nr. 11636.
9
Stcrt. 2022, nr. 24085.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

5

looptijd van het ESF+ (tot en met 2027) is voorzien in de financiering van
de projecten voor leerlingen aan het vso en het pro in opeenvolgende
schooljaren. Het eerstvolgende tijdvak gaat mei 2023 open.
Arbeidsmarktregio’s
Zoals gebruikelijk in eerdere ESF-programma’s is een deel van het budget
bestemd voor gemeenten. Gemeenten kunnen de gemeentelijke
doelgroep uit de Participatiewet ondersteunen bij het duurzaam aan het
werk komen. Ook ontheemden uit Oekraïne kunnen worden ondersteund.
Het gaat hierbij om arbeidsmarkttrajecten die deels vanuit het ESF kunnen
worden gefinancierd. Hiervoor komt dit jaar € 42 miljoen beschikbaar. In
een later stadium komen ook middelen beschikbaar voor de ondersteuning van mensen met bredere problematiek dan alleen het vinden van
werk.
Ter ondersteuning van de regionale samenwerking tussen gemeenten en
sociale partners is het mogelijk middelen in te zetten voor werkenden met
een kwetsbare positie. Hiervoor is het vereist dat afstemming met sociale
partners plaatsvindt voordat een gemeente tot het faciliteren van
activiteiten overgaat.
Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI)
Via DJI bereiken we mensen in een gevangenis, een forensisch psychiatrische kliniek of een justitiële jeugdinrichting die zich proberen voor te
bereiden op hun leven na de vrijlating. Het vinden van werk hoort hier ook
toe, maar door stigmatisering is dat een flinke opgave. Doel is de
arbeidsmarktpositie van deze personen zodanig te verbeteren dat zij naar
werk bemiddelbaar zijn of na genoemd verblijf inpasbaar zijn in een
arbeidsmarkt-gerelateerd programma of een regulier opleidingstraject.
Het budget van € 20,6 miljoen voor de gehele programmaperiode ESF+
wordt op aanvraag volledig beschikbaar gesteld aan de Minister van
Justitie en Veiligheid.
Voedselhulp
Zoals eerder aan uw Kamer gemeld, wordt via een open call een
uitvoerder gekozen voor dit onderdeel. Tussen 3 oktober en 18 november
kunnen organisaties zonder winstoogmerk een projectplan indienen voor
voedselhulp, materiële hulp en begeleidende maatregelen in heel
Nederland voor het volledige budget van € 15,8 miljoen voor de gehele
programmaperiode ESF+.10 De subsidie zal op basis van een kwalitatieve
toets aan één organisatie worden toegekend. Hiervoor is gekozen om
versnippering van de middelen te voorkomen. In de subsidieregeling is
beschreven aan welke voorwaarden het plan moet voldoen.
Aanvullende middelen REACT-EU (2e tranche)
In reactie op de Covid-19 pandemie heeft de Europese Unie een
omvangrijk herstelpakket aangenomen dat de lidstaten van de EU
sociaaleconomisch moet helpen herstellen van deze crisis. Eén van de
instrumenten onder dit herstelpakket betreft REACT-EU. Onder REACT-EU
is aanvullend budget beschikbaar gesteld aan het Europees Sociaal Fonds
(ESF) en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) voor de
programmaperiode 2014–2020. In november vorig jaar heeft Nederland
van de Europese Commissie een tweede tranche van ruim € 60 miljoen
ontvangen aan aanvullende ESF-middelen uit REACT-EU. Deze middelen
10

Kamerstuk 35 420, nr. 416.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

6

zijn aanvullend op de eerste tranche van € 220 miljoen en moeten binnen
de looptijd van het programma ESF 2014–2020 worden uitgegeven.
Van de middelen uit de tweede tranche is € 50 miljoen toegevoegd aan de
lopende projecten in de 35 arbeidsmarktregio’s en is de looptijd van deze
projecten met drie maanden verlengd. Daarvan kan de gemeentelijke
doelgroep uit de Participatiewet worden ondersteund en ook met
terugwerkende kracht ontheemden uit Oekraïne. Eerder is hiervan
melding gemaakt in een voortgangsbrief over de opvang van ontheemden
uit Oekraïne.11 De overige middelen zijn bestemd voor jobcoachingstrajecten van het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) ter
ondersteuning van mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering die
aan het werk gaan en daarbij persoonlijke begeleiding nodig hebben. In
het verleden zijn goede ervaringen opgedaan met gelijksoortige projecten
onder het ESF. Ook is het EU-financieringspercentage, voor projecten
gefinancierd uit REACT-EU budget, verhoogd naar 100%.
De projecten die subsidie ontvangen uit ESF REACT-EU zijn in uitvoering
en kennen een beperkte looptijd vanwege de naderende afsluiting van het
programma ESF 2014–2020. De arbeidsmarktregio’s konden de middelen
tot 1 oktober 2022 besteden. Deze datum sluit aan op de start van een
nieuw tijdvak onder ESF+, zoals hiervoor beschreven.
De Minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen,
C.J. Schouten

11

Kamerstukken 19 637 en 36 045, nr. 2899.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 145

7