Beheer van de
rijkscollectie door
ministeries en
colleges van Staat
…. en de andere collecties in hun bezit?

Gewijzigde organisatie
van het beheer

Operationeel beheer en
behoud

Waarderen van collecties
in eigen bezit

2023

Over de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
Een overheid die verantwoording kan afleggen. Erfgoed beschikbaar voor iedereen. Nu en in de toekomst.
Dat is onze missie.
Wij zien toe op de toegankelijkheid van overheidsinformatie en op de zorgvuldige omgang met erfgoed.
Wij kijken hoe de regels in de praktijk werken.

2

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

		Inhoud
		Samenvatting

5

		Inleiding

7

1.

2.

3.

De organisatie van het beheer van de rijkscollectie

9

1.1.
Inleiding
1.2.
Centraal beheer van de rijkscollectie door ministeries
1.3.
Uitzonderingen op het centraal beheer van de rijkscollectie door ministeries
1.4.
Decentraal beheer door de colleges van Staat
1.5.	De rijkscollectie gerealiseerd op basis van de Percentageregeling
beeldende kunst
1.6.
Conclusies en aanbevelingen

9
9
10
11
12
13

Beheer en behoud van de rijkscollectie

15

2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.

15
16
16
19
20

Inleiding
Verbeterpunten beheer individuele beheerders
Beheer en behoud
Schades en vermissingen
Conclusies en aanbevelingen

Het waarderen van collecties in eigen bezit

23

3.1.
3.2.
3.3.
3.4.

23
23
25
27

Inleiding
Ministeries en colleges van Staat met een eigen collectie
Waarderen en beheer van de eigen collecties
Conclusies en aanbevelingen

		Bijlage:
In het onderzoek betrokken beheerders en locaties

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

29

3

Afbeelding 1 Schilderij in een van de gebouwen van de Tweede Kamer op het Binnenhof.

4

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

		Samenvatting
Het Interdepartementaal kunstbeleid leidt er toe dat ook het beheer van de rijkscollectie
in de rijkskantoren van ministeries1 is geprofessionaliseerd. Met dit beleid is de
kunstvoorziening in de rijkskantoren gecentraliseerd bij het Facilitair Management
Haaglanden in samenwerking met drie andere concerndienstverleners. Een deskundig
kunstadvies, een centrale registratie van collecties en uniforme procedures dragen in
belangrijke mate bij aan een professioneel beheer.
Ook bij de colleges van Staat en bij de ministeries of onderdelen daarvan die
niet participeren in de gecentraliseerde kunstvoorziening2 zijn geen belangrijke
tekortkomingen in het beheer van de rijkscollectie vastgesteld. Uitzondering hierop is
het ministerie van Defensie waar het beheer onvoldoende in de organisatie is geborgd.
Hierdoor heeft op een aantal defensielocaties geen beheer plaatsgevonden en dit leidt tot
risico’s voor de rijkscollectie op die locaties. De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
heeft een aantal maatregelen genomen om die risico’s weg te nemen.
Verder constateert de Inspectie dat de uitzonderingen op de gecentraliseerde
kunstvoorziening meer versnippering van de verantwoordelijkheden voor het beheer van
de rijkscollectie met zich meebrengt. In het operationele beheer leidt dit echter niet tot
knelpunten.
Ten slotte is vastgesteld dat de minister van OCW geen volledig inzicht heeft in de
rijkscollectie in de rijkskantoren van ministeries en van colleges van Staat. Bijna alle in dit
onderzoek betrokken beheerders hebben naast de rijkscollectie in tijdelijk beheer ook een
eigen (kunst)collectie. De omvang ervan verschilt van enkele tot vele duizenden objecten.
De status van deze (kunst)collecties is onduidelijk. De culturele waarde van de objecten
bepaalt of deze onder de reikwijdte van de Erfgoedwet vallen of onder de Comptabiliteitswet 2016 en de Regeling materieelbeheer roerende zaken van het rijk 3. Het vaststellen
van de culturele waarde van de objecten vindt echter niet plaats. Dit kan risico’s voor het
beheer van deze collecties met zich meebrengen.
De Inspectie bepleit een verduidelijking van verantwoordelijkheden en een
vereenvoudiging van de waarderingssystematiek.

1
2

3

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft de objecten uit de rijkscollectie in tijdelijk beheer gegeven.
De ministeries van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Defensie zijn uitgezonderd en andere onderdelen
van de rijksoverheid gehuisvest in rijkskantoren of-gebouwen waarvoor de concern dienstverleners geen
facilitair dienstverlener zijn.
Onder de Erfgoedwet vallen museale cultuurgoederen van de Staat. Dit zijn cultuurgoederen van een bijzonder
belang omdat deze cultuurgoederen van een bijzondere artistieke, culturele of wetenschappelijke waarde zijn.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

5

Afbeelding 2 Verrijdbare panelen naast schilderijen in een bedrijfsrestaurant
van een ministerie.

6

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

		Inleiding
Dit onderzoek vloeit voort uit het werkprogramma 2020-2021 van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed en is uitgevoerd in de periode april 2022 tot en met januari 2023.
In 2011-2012 is voor het laatst onderzoek gedaan naar het beheer van de rijkscollectie door
ministeries en colleges van Staat.

		 Kader en aanpak
De normen voor het beheer van de rijkscollectie in de Erfgoedwet en in de Regeling
beheer rijkscollectie en subsidiëring instellingen vormen het kader voor het onderzoek.
Deze normen heeft de Inspectie uitgewerkt in een toetsingskader met criteria en
indicatoren specifiek voor het niet-museaal beheer van de rijkscollectie. Na evaluatie van
het bij dit onderzoek gebruikte toetsingskader volgt de publicatie ervan.
Centraal in het onderzoek staan de objecten uit de rijkscollectie die de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed (RCE) in tijdelijk beheer heeft gegeven voor de inrichting van
de rijkskantoren. De RCE heeft de overeenkomsten voor het tijdelijk beheer met het
Facilitair Management Haaglanden, de ministeries en de colleges van Staat aangeleverd.
Uit efficiencyoverwegingen is een ondergrens aangehouden van overeenkomsten voor
minimaal 20 objecten.
Met de RCE en met 12 beheerders van de rijkscollectie zijn gesprekken gevoerd. De
gespreksverslagen zijn geverifieerd bij de beheerders. Er is ook een visuele inspectie op
locatie uitgevoerd. Voor het Kabinet van de Gouverneur van Curaçao en voor een selectie
van 10 buitenlandse posten van het ministerie van Buitenlandse Zaken is een verificatie
door respectievelijk een videoverbinding en actuele afbeeldingen toegepast.

		Leeswijzer
In hoofdstuk 1 van dit rapport gaat de Inspectie in op de organisatie van het beheer.
Hoofdstuk 2 is gewijd aan het beheer zelf. In hoofdstuk 3 staan de collecties in bezit bij
ministeries en de Colleges van Staat centraal.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

7

Afbeelding 3 Een schilderij uit de rijkscollectie in beheer van het ministerie van Algemene
Zaken. Afgebeeld is Jacob Cats.

8

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

1. De organisatie van het beheer
van de rijkscollectie
De kunstvoorziening in de rijkskantoren van ministeries is gecentraliseerd bij vier
facilitair concern dienstverleners. Hierdoor is ook de organisatie van het beheer van
de rijkscollectie in de rijkskantoren gecentraliseerd. Door de uitzonderingen op de
centralisatie van de kunstvoorziening is de verantwoordelijkheid voor het beheer
van de rijkscollectie minder eenduidig geworden. Dit leidt niet tot knelpunten.
De Inspectie heeft dan ook geen aanleiding aanbevelingen hieromtrent te doen.

1.1. Inleiding
Voor 2015 was de departementsminister verantwoordelijk voor de door de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in tijdelijk beheer gegeven rijkscollectie. Om de
communicatie over het beheer te stroomlijnen, wees de betreffende minister ten minste
één kunstcontactpersoon aan voor het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
De RCE had overeenkomsten voor het tijdelijk beheer met het kerndepartement en vaak
ook met de buitendiensten van ministeries. Het beheer zelf werd hoofdzakelijk uitgevoerd
door facilitaire medewerkers van het betreffende ministerie.

1.2. Centraal beheer van de rijkscollectie door ministeries
Interdepartementaal kunstbeleid
In 2015 is een wijziging doorgevoerd in de organisatie van de kunstvoorziening in
rijkskantoren van de ministeries. Het Interdepartementaal kunstbeleid voorziet in een
centrale uitvoering van de kunstvoorziening door vier facilitair concern dienstverleners
(CDV’s)4. Het leveren en beheren van kunst zijn onderdelen van de af te nemen facilitaire
diensten in de Rijks Producten en Dienstencatalogus. Dit betreft ook de rijkscollectie in
de rijkskantoren van ministeries. Het doel van het beleid is om de kwaliteit van de kunst
in de rijkskantoren te verbeteren en om het beheer te professionaliseren.
Het Programma Rijksbrede Kunstvoorziening5 heeft de transitie naar de gecentraliseerde
kunstvoorziening voorbereid. In 2018 is dit programma beëindigd.
Verantwoordelijkheden en taken
Het Directoraat-Generaal Organisatie en Bedrijfsvoering van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is beleidsverantwoordelijk voor de gecentraliseerde kunstvoorziening.

4

5

Facilitair Management Haaglanden (FMH), Rijkswaterstaat (RWS), de Dienst Justitiële inrichtingen (DJI) en de
Belastingdienst (B/CFD).
Onder verantwoordelijkheid van het ministerie van OCW in opdracht van het ministerie van BZK/DG
Organisatie en Bedrijfsvoering Rijk.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

9

Het Facilitair Management Haaglanden (FMH) van het ministerie is verantwoordelijk
voor het operationaliseren van de kunstvoorziening in samenwerking met de andere drie
CDV’s.
Het Team Kunst van het FMH draagt landelijk zorg voor de kunstinrichting en voor het
uniforme beheer van de kunst, inclusief de objecten uit de rijkscollectie. Het team bestaat
onder andere uit kunstadviseurs en collectiebeheerders die ieder gekoppeld zijn aan een
CDV. Alleen de belastingdienst heeft een eigen collectiebeheerder waarmee het FMH
samenwerkt.
Het dagelijks beheer van de kunst is in handen van de CDV die dienstverlener is voor het
betreffende rijkskantoor. Het locatieteam dat verantwoordelijk is voor de dienstverlening
in het rijkskantoor voert het dagelijks beheer uit.
Overname overeenkomsten tijdelijk beheer rijkscollectie
Alle overeenkomsten van de RCE met ministeries en buitendiensten waarvan de
kunstvoorziening is gecentraliseerd worden vervangen door overeenkomsten met het
FMH. De overeenkomsten worden afgesloten per rijkskantoor en kan meerdere gebruikers
betreffen. Dit gebeurt nadat alle (andere) kunst in een rijkskantoor is geïnventariseerd, de
niet passende kunst is afgestoten en de te behouden kunst in eigendom is overgedragen
aan het FMH.

1.3. Uitzonderingen op het centraal beheer van de rijkscollectie door
ministeries
		 De ministeries van Algemene Zaken, Defensie en Buitenlandse Zaken
Drie ministeries zijn uitgezonderd van het interdepartementaal kunstbeleid:
• Het ministerie van Algemene Zaken
• Het ministerie van Defensie
• Het ministerie van Buitenlandse Zaken
Het ministerie van Algemene Zaken voorziet zelf in de facilitaire taken en neemt geen
facilitaire diensten af van één van de CDV’s. Een facilitair medewerker is verantwoordelijk
voor het beheer van de rijkscollectie. Ook voor het ministerie van Defensie geldt dat dit
ministerie geen facilitaire diensten afneemt van een CDV maar daarin zelf voorziet via
het Facilitair Bedrijf Defensie (FBD). Het FBD is verantwoordelijk voor het beheer van de
rijkscollectie waarbij taken centraal en decentraal op defensielocaties zijn belegd.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken neemt wel facilitaire diensten af van het FMH. Bij
de inrichting in 2017 van de tijdelijke huisvesting van het ministerie in het rijkskantoor
Rijnstraat 8 in Den Haag is echter verzocht om in de kunstinrichting van het gebouw te
voorzien, uitgezonderd de bestuursvleugel. Dit is gedaan omdat in die periode de transitie
van het interdepartementaal kunstbeleid nog niet was afgerond en het ministerie

10

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

van Buitenlandse Zaken zelf beschikt over een kunstadviseur en een omvangrijke
kunstcollectie.
Het beheer van de objecten uit de rijkscollectie bij de buitenlandse posten van het
ministerie was al benoemd als uitzondering in het interdepartementaal kunstbeleid.
Het beheer van de rijkscollectie in het ministeriegebouw en bij de buitenlandse posten is
een verantwoordelijkheid van de Afdeling Kunstzaken van het ministerie.
Het voorgaande betekent dat de ministers van deze ministeries beheerder blijven in het
kader van de Erfgoedwet. De overeenkomsten met de RCE voor het tijdelijk beheer van de
objecten uit de rijkscollectie blijven in stand.

		 Andere uitzonderingen
Niet alle rijkskantoren worden gefaciliteerd door een CDV. In die gevallen is ook
de gecentraliseerde kunstvoorziening niet van toepassing. Dit kan gelden voor de
rijksgebouwen die het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) heeft aangemerkt als specialty6. Dit
betreft bijvoorbeeld het Johan de Witthuis in Den Haag dat in gebruik is door het RVB. In
dit gebouw is een substantieel aantal objecten uit de rijkscollectie in beheer (zie bijlage).
Ook de Onderwijsraad is gehuisvest in een specialty.

Specialties
Een specialty is een rijksgebouw waarvoor, als gevolg van speciale eisen vanuit
het primaire proces van de gebruiker, de hoofdfunctie van het gebouw niet een
kantoorfunctie is dan wel een kantoorgebouw met voorzieningen toegespitst op
de te huisvesten organisatie. Voorbeelden van specialties zijn gerechtsgebouwen,
penitentiaire inrichtingen en laboratoria.
Bron: Rijksvastgoedbedrijf

Ook kan dit gelden voor rijkskantoren waarvoor een zogenoemd DBFMO-contract7 is
afgesloten met een marktpartij/consortium.
De betreffende ministers blijven in voorkomende gevallen beheerder in het kader van de
Erfgoedwet en de overeenkomsten met de RCE blijven in stand.

1.4. Decentraal beheer door de colleges van Staat
Het decentrale beheer van de rijkscollectie door de colleges van Staat is ongewijzigd.
De colleges hebben een overeenkomst voor het tijdelijk beheer met de RCE. Het beheer
vindt overwegend plaats door facilitair medewerkers. De Tweede Kamer vormt hierop een
6

7

Volgens het Interdepartementaal Kunstbeleid is het onder bepaalde voorwaarden wel mogelijk dat een CDV de
facilitair dienstverlener is.
Design, build, finance, maintain and operate, een publiek-private samenwerking.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

11

uitzondering. De Eerste Kamer overweegt om aansluiting te zoeken bij het beheer door
het FMH.

College van Staat
Het Kabinet van de Koning, de Staten-Generaal, de overige Hoge Colleges van Staat,
de Kabinetten van de Gouverneurs of de Commissie van toezicht betreffende de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Bron: Erfgoedwet art.1.1 (begripsbepalingen)

1.5. De rijkscollectie gerealiseerd op basis van de Percentageregeling
beeldende kunst
De roerende kunst gerealiseerd op basis van de Percentageregeling beeldende kunst is ook
aangemerkt als rijkscollectie. Tijdens dit onderzoek bleek dat het RVB en de RCE hierover
in 2021 een standpunt hebben ingenomen. Volgens het RVB gaat het om ongeveer 3.500 –
4.000 roerende kunstobjecten. Toezicht door de Inspectie op het beheer van deze collectie
vindt op een nader te bepalen moment plaats.

Percentageregeling beeldende kunst
Het RVB is de grootste opdrachtgever van beeldende kunst in Nederland.
De rijkscollectie Percentagekunst is omvangrijk en bestaat uit foto’s, schilderijen,
installaties, beelden en andere vormen van kunst. De grootte van de collectie is het
directe gevolg van de zogenoemde percentageregeling. Deze regeling verplicht de
Rijksoverheid om bij bouw, verbouw of renovatie van vastgoed tussen de 0,5 tot 2%
van het totale budget te spenderen aan kunst. De regeling gaat pas gelden wanneer
het budget van het project hoger is dan 1 miljoen euro. De percentageregeling stamt
uit 1951.
Bron: Rijksvastgoedbedrijf

Op grond van het Besluit Rijksvastgoedbedrijf 2017 is het RVB verantwoordelijk voor het
beheer van de beeldende kunst. De periodieke inspecties van de objecten besteedt het
RVB uit. Dit betekent dat de verantwoordelijkheid voor het beheer van dit deel van de
rijkscollectie bij een andere beheerder ligt dan hiervoor genoemd.

12

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

Vermindering eenduidigheid beheer rijkscollectie
Ministeries zijn vaak gehuisvest in verschillende rijksgebouwen. Voor het rijkskantoor
van het kerndepartement geldt veelal dat het beheer van de rijkscollectie een
verantwoordelijkheid is van het FMH. Bij onderdelen van het ministerie die zijn
gehuisvest in een rijksgebouw dat als een specialty is aangemerkt of waarvoor een
DBFMO-contract is afgesloten, ligt de verantwoordelijkheid voor het beheer bij het
ministerie zelf.
Het beheer van de rijkscollectie die in het kerndepartement en in andere rijksgebouwen
is gerealiseerd met toepassing van de percentageregeling is een verantwoordelijkheid
van het RVB.
De colleges van Staat zijn zelf verantwoordelijk voor het beheer van de rijkscollectie
in de rijkskantoren waarin zij zijn gehuisvest. Uitgezonderd hiervan is de rijkscollectie
gerealiseerd op grond van de Percentageregeling in die rijkskantoren. Dit is een
verantwoordelijkheid van het RVB.

1.6. Conclusies en aanbevelingen
		Conclusies
• Centralisatie van de kunstvoorziening in rijkskantoren van ministeries heeft ook geleid
tot een gecentraliseerde organisatie van het beheer van de rijkscollectie. Het aantal
beheerders van de rijkscollectie is hierdoor verminderd.
• De uitzonderingen op het gecentraliseerde beheer maken de beheerverantwoordelijkheid van de rijkscollectie minder eenduidig. Het beheer van de rijkscollectie
Percentagekunst door het RVB draagt hier ook aan bij.
• De verminderde eenduidigheid van de beheerverantwoordelijkheid leidt niet tot
operationele knelpunten in het beheer.

		Aanbevelingen
Bovenstaande conclusies geven geen aanleiding om aanbevelingen te doen.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

13

Afbeelding 4 Schilderij op de grond geplaatst in een vergaderruimte van een ministerie.

2. Beheer en behoud van de
rijkscollectie
De centralisatie van de kunstvoorziening heeft geleid tot een professioneler
beheer van de rijkscollectie in de rijkskantoren van ministeries. Dit is een gevolg
van het streven naar kwaliteitsverbetering maar is ook een logisch gevolg van
schaalvergroting. Het decentrale beheer door enkele ministeries en door de colleges
van Staat is vaak minder professioneel, maar volstaat op dat schaalniveau. Wel zijn
een ondersteunende rol van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en heldere
procedures hier van belang.
Het ministerie van Defensie schiet wel tekort in het beheer van de rijkscollectie. De
Inspectie heeft een aantal maatregelen genomen.

2.1. Inleiding
		 De omvang van de rijkscollectie in tijdelijk beheer
De rijkscollectie bestaat uit meer dan 50 miljoen objecten. De RCE beheert 119.000
objecten uit de rijkscollectie. Hiervan zijn ruim 2.700 objecten in tijdelijk beheer gegeven
aan ministeries en aan de colleges van Staat. Bij de buitenlandse posten van het ministerie
van Buitenlandse Zaken zijn 1.226 objecten in tijdelijk beheer.
Beheerder

Objecten rijkscollectie

FMH

1908

Ministeries van Algemene Zaken/Defensie/Buitenlandse Zaken

1.592

Colleges van Staat

477

Overig

469

Totaal

2.734

Tabel 1 Omvang rijkscollectie per categorie beheerders

		 Doel en omgevingsfactoren
De normen in de Erfgoedwet zijn weliswaar voor alle beheerders hetzelfde, maar bij
het beoordelen of aan de normen is voldaan dient het doel van het tijdelijk beheer, de
specifieke omstandigheden en de proportionaliteit te worden meegewogen. Dit komt tot
uiting in het bij dit onderzoek gebruikte toetsingskader.
De rijkscollectie in de rijkskantoren heeft een representatieve functie voor het
Nederlands cultuurbezit. Voor een belangrijk deel bestaan de in beheer gegeven objecten
uit meubiliair voor dagelijks gebruik. Met deze objecten dient zorgvuldig te worden
omgegaan, maar gebruik betekent ook dat er in de loop van de tijd gebruikssporen
kunnen ontstaan of dat een object onbedoeld beschadigd raakt.
8

Dit betreft de overeenkomsten die zijn overgezet naar het FMH of vergaand in voorbereiding zijn.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

15

Een ander deel bestaat uit kunstobjecten, zoals schilderijen en sculpturen, vaak vele jaren
geplaatst in ruimten met een ander binnenklimaat dan in een museum. De RCE houdt
hier rekening mee bij de selectie van objecten uit de rijkscollectie die in tijdelijk beheer
worden gegeven.

2.2. Verbeterpunten beheer individuele beheerders
Vastgestelde verbeterpunten bij individuele beheerders adresseert de Inspectie
rechtstreeks aan de betreffende beheerder. Het gaat niet om zwaarwegende
tekortkomingen in het beheer. De Inspectie maakt de verbeterpunten kenbaar in de
aanbiedingsbrief van dit rapport aan de beheerder.
Bij het ministerie van Defensie is van deze werkwijze afgeweken. Het beheer van de
rijkscollectie is onvoldoende in de defensieorganisatie geborgd. Hierdoor zijn risico’s
ontstaan en zijn objecten vermist geraakt. De Inspectie heeft er bij het ministerie op
aangedrongen organisatorische maatregelen te treffen om het beheer te verbeteren. Ook
is de RCE gevraagd om op de defensielocaties in Breda en in Den Helder (een deel van)
de de objecten in beheer terug te nemen. De directeur van het Facilitair Bedrijf Defensie
heeft verbeteringen in het vooruitzicht gesteld.

2.3. Beheer en behoud
		 Verantwoorde plaatsing en gebruik
De plaatsing van objecten is over het algemeen verantwoord. Bij recente plaatsingen
gaat hieraan een kunstadvies van het FMH vooraf of zijn de bruikleenadviseurs van
de RCE betrokken. Een kunsttransporteur voert de plaatsingen uit. Dit geldt ook voor
verplaatsingen van kunstobjecten.
De objecten zijn overwegend geplaatst in toegankelijke en representatieve ruimten,
zoals in verkeersruimten, in vergaderzalen en in de werkkamers van bewindslieden
en van hoger management. Plaatsing in werkkamers van medewerkers komt in enkele
gevallen ook voor. Soms is dit een bewuste keuze, zoals bij de Onderwijsraad, soms
is dit historisch gegroeid. In voorkomende gevallen geeft dit geen risico’s en kan
plaatsing zo nodig worden heroverwogen op een daarvoor geschikt moment. Bij enkele
beheerders is vastgesteld dat objecten gedurende langere tijd in opslag staan. Dit doet zich
bijvoorbeeld voor bij de Raad van State. Dit is ongewenst en deze objecten moeten worden
teruggestuurd aan de RCE.
Op een incidenteel geval na is geen onverantwoord gebruik van objecten vastgesteld.
Gebruikers van een rijkskantoor zijn zich echter niet steeds bewust van de status van de
gebruiks- en kunstobjecten. Bij de meeste objecten ontbreekt informatie over het object
en over het eigendom. Dergelijke informatie vergroot de toegankelijkheid van de objecten
en draagt bij aan een zorgvuldige omgang met de objecten.

16

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

Ook is vastgesteld dat de beheerders veelal geen kennis hebben van handreikingen van
de RCE voor het hanteren van objecten uit de rijkscollectie. Ook voorziet de RCE niet in
instructiebijeenkomsten, waar dit voor het centraliseren van de kunstvoorziening nog
wel gebeurde. Een aantal decentrale facilitaire beheerders ervaart hierdoor een tekort aan
ondersteuning in het dagelijks beheer van de rijkscollectie.

Uithuizing rijkscollectie renovatie Binnenhof
De Eerste en Tweede Kamer en de Raad van State zijn door de renovatie van het
Binnenhof tijdelijk gehuisvest in andere rijkskantoren. Dit bracht met zich mee dat
alle objecten uit de rijkscollectie in beheer van de locaties op het Binnenhof moesten
worden verplaatst. Een deel is teruggestuurd naar de RCE en een ander deel is geplaatst
in de tijdelijke huisvesting van de organisaties.
De betrokken beheerders hebben deze arbeidsintensieve operatie die een gedegen
voorbereiding vergde goed opgepakt. De Eerste Kamer heeft de verplaatsing van de
objecten uitbesteed aan het FMH. De Tweede Kamer en de Raad van State hebben de
verplaatsing uitgevoerd in samenwerking met de bruikleenadviseurs van de RCE.

		 Proportionele registratie
Alle beheerders registreren de objecten uit de rijkscollectie die in tijdelijk beheer zijn. Wel
zijn er grote verschillen in de wijze waarop dit gebeurt. Dit hangt vooral samen met de
omvang van het aantal objecten dat in beheer is.
Het FMH registreert de objecten in het Centrale InformatieSysteem (CIS). Dit is een
professioneel regsitratiesysteem. Het FMH registreert in het CIS ook andere kunstobjecten
in de rijkskantoren van ministeries. Ook het ministerie van Buitenlandse Zaken registreert
de objecten in een professioneel registratiesysteem waarin ook de kunstcollectie in bezit
van het ministerie is geregistreerd. Ten slotte gebruikt ook de Tweede Kamer een specifiek
registratiesysteem voor de objecten uit de rijkscollectie en voor de eigen collectie.
Andere beheerders registreren de objecten in een Excelbestand of in een Wordbestand,
vaak met gebruik van het contractoverzicht van de RCE9 met specifieke gegevens over de
objecten. Niet van alle objecten zijn afbeeldingen in de registratie opgenomen, hetgeen
van belang is voor de identificatie van objecten. Ook de RCE beschikt niet altijd over
afbeeldingen van objecten die gedurende zeer lange tijd al in beheer zijn gegeven. De
RCE heeft recent het initiatief genomen om dit te verbeteren door afbeeldingen bij de
beheerders aan te leveren en om afbeeldingen bij de beheerders op te vragen.

9

Het contractoverzicht is een bijlage bij de overeenkomst voor het tijdelijk beheer. Op dit overzicht staan alle
objecten in beheer met per object een inventarisnummer, afmetingen en de taxatiewaarde.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

17

De beheerders registreren de actuele standplaats (meestal een specifieke) ruimte, zoals
is vastgesteld bij steekproeven op locatie. De standplaatsen die de RCE vermeldt op het
contractoverzicht blijken regelmatig niet actueel te zijn.

		 Toereikende controles
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
De RCE past een aantal administratieve controles toe. Elke vijf jaar verlengt de RCE
de overeenkomst met een beheerder voor het tijdelijk beheer van objecten uit de
rijkscollectie. Bij het ondertekenen van de nieuwe overeenkomst vraagt de RCE te
verklaren dat de objecten in beheer aanwezig en in goede staat zijn. Daarnaast vraagt de
RCE jaarlijks om een verificatie aan de beheerder van de aanwezigheid van de objecten
op het contractoverzicht, tweejaarlijks aangevuld met een verificatie van de goede staat
van objecten. De Inspectie bemerkt wel dat de RCE niet heeft voorzien in een procedure
als beheerders in gebreke blijven in een reactie op het verificatieverzoek. Hierdoor zijn de
tekortkomingen bij het ministerie van Defensie niet gesignaleerd.
De RCE controleert alleen op locatie bij de beheerder als daartoe een concrete aanleiding is.
De CDV’s
Het locatieteam van de CDV die het facilitair beheer voert in een rijkskantoor controleert
twee keer per jaar alle kunstobjecten, inclusief de rijkscollectie, op aanwezigheid en
eventuele bijzonderheden. Deze werkwijze is afgesproken in het landelijk overleg van de
CDV’s10.
Voor een uniforme uitvoering van de controles heeft het Team Kunst procedures
opgesteld. Ook verzorgt het team instructiebijeenkomsten voor de medewerkers van de
locatieteams. De medewerkers van het locatieteam hebben bij de controle rechtstreeks
toegang tot het CIS en leggen per object bevindingen vast. Het Team Kunst van het FMH
analyseert de bevindingen en handelt meldingen van bijvoorbeeld schades af, zo nodig
in samenspraak met de RCE. Deze vorm van dagelijks beheer door de locatieteams van
de CDV’s is geïmplementeerd bij het FMH en voor de andere CDV’s nog in opbouw. Bij
het Team Kunst is hiervoor een landelijk projectleider aangesteld die over de verdere
implementatie eind 2023 aanbevelingen doet.
Verder maken de collectiebeheerders van het FMH twee keer per jaar alle kunstobjecten
schoon die aanwezig zijn in een rijkskantoor. Daarbij controleren zij ook de objecten uit
de rijkscollectie.

10

18

Het Landelijk Facilitair Management Overleg onder voorzitterschap van de directeur van het FMH.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

Het ministerie van Buitenlandse Zaken
Bij de buitenlandse posten van het ministerie vindt een controle plaats bij de wisseling
van de ambassadeur, gemiddeld eens per 3 à 4 jaar. Als onderdeel van het proces verbaal
van overdracht wordt een inventarisatie opgesteld van de aanwezigheid en conditie van
alle kunst in de residentie en in de kanselarij.
Daarnaast controleert het hoofd van de Afdeling kunstzaken bij gelegenheid de aanwezige
kunst bij buitenlandse posten, bijvoorbeeld bij een herinrichting. Het is geen doel en ook
niet praktisch haalbaar om bij alle buitenlandse posten controles op locatie uit te voeren.
Overige beheerders
Bij enkele colleges van Staat vindt een jaarlijkse controle plaats in het kader van de
financiële verantwoording. Deze controles richten zich primair op het beheer van de
kunst in eigen bezit. Hierbij vindt ook een fysieke controle plaats van de objecten uit de
rijkscollectie.
Naast structurele controles vinden ook controles plaats gedurende de reguliere
taakuitvoering, waarbij bijzonderheden aan de objecten opvallen. Dit geldt vooral bij
kleinere organisaties, zoals bij het Kabinet van de Gouverneur van Curaçao.

2.4. Schades en vermissingen
		 Melding en afhandeling van schades
Het melden van schades aan objecten door de beheerders aan de RCE en de afhandeling
daarvan door de RCE is niet altijd adequaat.
Bij de steekproeven op locatie bij de beheerders heeft de Inspectie enkele keren
vastgesteld dat zichtbare schades aan objecten (nog) niet aan de RCE zijn gemeld. Twee
factoren kunnen hierop van invloed zijn:
• Schademeldingen vinden na verloop van tijd plaats omdat in de overeenkomst tussen
de RCE en de beheerder is bepaald dat op verzoek van de minister informatie dient te
worden verstrekt over de toestand van de objecten. De RCE vraagt dit tweejaarlijks.
• Ook kan een rol spelen dat de beheerder verantwoordelijk is voor de kosten van het
herstel van de schade aan een object. Bij een beperkt budget voor het beheer kan dit
aanleiding zijn om het melden uit te stellen.
Verder is vastgesteld dat schades die aan de RCE zijn gemeld niet altijd leiden tot een
tijdige opvolging en maatregelen om de schade te herstellen. Hierdoor blijft schade
langdurig zichtbaar of worden objecten die door schade niet meer bruikbaar zijn
langdurig door de beheerder opgeslagen. Een aantal beheerders heeft hierover klachten
geuit aan de Inspectie.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

19

		 Melding en afhandeling van vermissingen
Het aantal vermissingen van objecten uit de rijkscollectie is beperkt. Dit volgt uit het
aantal gemelde vermissingen aan de RCE en uit steekproeven op locatie tijdens dit
onderzoek. Maatregelen om hierin verbetering te bewerkstelligen, zoals de periodieke
administratieve verificatie van de aanwezigheid van objecten door de RCE, hebben effect
gehad.
Volgens opgave van de RCE zijn in de afgelopen 10 jaar (vanaf 2013) 18 vermissingen gemeld
en afgehandeld door de RCE. Van dit aantal hebben 12 vermissingen betrekking op de
Raad van State. Het gaat om oudere vermissingen die in 2017 zijn afgehandeld. De overige
vermissingen hebben betrekking op enkele buitenlandse posten van het ministerie van
Buitenlandse Zaken.
Ook het melden van vermissingen en de afhandeling daarvan is nog voor verbetering
vatbaar. Gedurende het onderzoek zijn enkele vermissingen naar voren gekomen die
nog niet in de opgave van de RCE zijn verwerkt. Dit betreft drie vermissingen bij de
Tweede Kamer en twee vermissingen bij een buitenlandse post van het ministerie van
Buitenlandse Zaken.
Ook hier hebben twee factoren mogelijk een vertragende invloed op het melden van
vermissingen:
• De bepaling in de overeenkomst met de RCE om dit op verzoek te doen. De RCE bevraagt
de beheerders jaarlijks voor een opgave van eventuele vermissingen.
• Verder kan meespelen dat de beheerder een termijn in acht neemt om het vermiste
object te traceren voordat de vermissing wordt gemeld. Wat een redelijke termijn is is
niet vastgelegd in procedures of afspraken. Deze termijn bepaalt vervolgens wanneer zo
nodig de financiële afrekening plaatsvindt tussen de RCE en de beheerder.
Ten slotte is niet vastgelegd of en in welke gevallen aangifte wordt gedaan bij de politie en
het vermiste object wordt aangemeld voor plaatsing op de database van Interpol.

2.5. Conclusies en aanbevelingen
		Conclusies
• Het beheer van de rijkscollectie voldoet aan de beheernormen in de Erfgoedwet. Dit
betreft het gecentraliseerde beheer door het FMH en het decentrale beheer door het
ministerie van Buitenlandse Zaken, het ministerie van Algemene Zaken, organisaties
gevestigd in een specialty, en de colleges van Staat. Enkele verbeterpunten adresseert de
Inspectie aan deze beheerders.
• Het beheer van de rijkscollectie door het ministerie van Defensie voldoet niet. De
Inspectie heeft maatregelen genomen om risico’s voor de rijkscollectie op twee locaties
weg te nemen.

20

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

• Een aantal decentrale beheerders ervaart onvoldoende ondersteuning door de RCE bij
het uitvoeren van de beheertaak.
• De procedures voor de periodieke administratieve controle van objecten en voor het
melden en afhandelen van schade aan en vermissingen van objecten behoeven op
onderdelen verbetering.

		 Aanbevelingen aan de RCE
• Scherp de ondersteunende rol aan voor beheerders:
- Verbeter de kenbaarheid van de objecten uit de rijkscollectie in rijkskantoren. Dit
vergroot de toegankelijkheid van de rijkscollectie en draagt bij aan een zorgvuldige
omgang met de objecten.
- Bevorder de kennis bij de decentrale beheerders door het beschikbaar stellen van
handreikingen en het aanbieden van trainingen voor het beheer.
- Treed in overleg met beheerders over de wijze waarop een standplaatsaanduiding op
het contractoverzicht ondersteunend is.
• Scherp enkele procedures aan:
- Draag zorg voor een effectieve opvolging als een beheerder het verzoek negeert
om een administratieve verificatie van het contractoverzicht. Dit voorkomt het
onopgemerkt blijven van tekortkomingen in het beheer.
- Overweeg om in de overeenkomst een bepaling op te nemen om schades en
vermissingen direct te laten melden door beheerders. Scherp de procedure aan voor
de afhandeling van gemelde schades en vermissingen en leg deze vast.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

21

Afbeelding 5 Een kroonluchter uit de rijkscollectie in beheer van de Tweede Kamer.

22

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

3. Het waarderen van collecties in
eigen bezit
De minister van OCW heeft geen volledig inzicht in de rijkscollectie aanwezig in de
rijkskantoren. Onduidelijk is of (delen van) collecties in eigen bezit van ministeries
en colleges van Staat tot de rijkscollectie behoren. De waardering die nodig is om
dit vast te stellen vindt niet plaats. Dit kan gevolgen hebben voor het beheer van
de betreffende collecties. De Inspectie adviseert om de waarderingssystematiek
te vereenvoudigen waarbij de collecties in beginsel tot de rijkscollectie worden
gerekend.

3.1. Inleiding
De meeste ministeries en colleges van Staat hebben naast het tijdelijk beheer van
objecten uit de rijkscollectie ook collecties in eigen bezit. In een aantal gevallen is er een
actief verzamel- en aankoopbeleid. Vastgesteld moet worden of die collecties of delen
daarvan voldoen aan het begrip museaal cultuurgoed van de Staat (rijkscollectie) volgens de
Erfgoedwet. Wordt niet voldaan aan dit begrip dan is de Comptabliteitswet 2016 en de
Regeling materieelbeheer roerende zaken van het Rijk van toepassing. De beheernormen
van de Erfgoedwet bieden een hoger beschermingsregime, bijvoorbeeld de norm die
verplicht om museale cultuurgoederen te registreren.

3.2. Ministeries en colleges van Staat met een eigen collectie
		Omvang
Met uitzondering van Het Kabinet van de Koning hebben alle in dit onderzoek betrokken
ministeries en colleges van Staat een eigen (kunst)collectie.

Collecties in eigen bezit
De omvang van de (kunst)collecties in eigen bezit blijkt sterk verschillend, van zeer
beperkt tot zeer omvangrijk.11
Dit betreft onder andere de volgende (kunst)collecties:
• Kabinet van de Gouverneur van Curaçao: 15 objecten
• Algemene Rekenkamer: 29 objecten
• Ministerie van Algemene Zaken: 123 objecten
• Raad van State: 1.000 objecten
• Tweede Kamer: 1.400 objecten (en een historische bibliotheek)
• Ministerie van Buitenlandse Zaken: 11.000 objecten
• Ministerie van Defensie: omvangrijk maar onbekend (mogelijk ook traditiekamers van
de krijgsmachtonderdelen)
11

Het overzicht is niet limitatief en de aantallen betreffen in een aantal gevallen schattingen.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

23

Relevant wettelijk kader
Erfgoedwet
art.1.1 (begripsbepalingen) museaal cultuurgoed van de Staat: cultuurgoed van
bijzonder belang dat eigendom is van de Staat of waarvan de zorg aan de Staat is
toevertrouwd;
Regeling beheer rijkscollectie en subsidiëring instellingen
Artikel 2.4, lid 1. De Minister van OCW; waardering en advies
De minister stelt desgevraagd of uit eigen beweging vast of een roerende zaak
waarvan de Staat eigenaar is of waarvan het beheer door een derde aan de Staat is
toevertrouwd een museaal cultuurgoed van de Staat is.
Memorie van toelichting Erfgoedwet
Bij museale cultuurgoederen van de Staat gaat het om een verscheidenheid aan
zaken van bijzonder belang. In de praktijk is doorgaans duidelijk of cultuurgoederen
hieronder vallen. Indien bij een Minister, college van staat of instelling onzekerheid
bestaat of sprake is van een museaal cultuurgoed dan kan deze zich tot de Minister van
OCW richten die hierover een oordeel kan geven.
Toelichting regeling
Ministeries, colleges van Staat en instellingen bezitten en verwerven op
allerlei verschillende manieren zaken voor de Staat die mogelijk van bijzondere
artistieke, culturele of wetenschappelijke waarde zijn. Om te voorkomen dat deze
cultuurgoederen onvoldoende als zodanig worden erkend en dientengevolge
worden behandeld als kantoorinventaris in plaats van als een museaal cultuurgoed,
kan de minister, in de praktijk namens hem de RCE, de artistieke, culturele of
wetenschappelijke waarde van de daarvoor in aanmerking komende zaken vaststellen.
Dat kan gevraagd, maar ook ongevraagd.
Bij twijfel of een cultuurgoed als museaal cultuurgoed moet worden aangemerkt, kan
deze vraag worden voorgelegd aan de RCE.

In hoeverre dit ook geldt voor de ministeries waarvan de kunstvoorziening is
gecentraliseerd is nog niet goed inzichtelijk. De inventarisatie en registratie van de in
de rijkskantoren van ministeries aanwezige kunst is nog niet afgerond en kan mogelijk
nog meerdere jaren in beslag nemen. Verder vindt geen inventarisatie plaats bij de
rijkskantoren en -gebouwen waar geen van de CDV’s facilitaire diensten verleent.

		Samenstelling
De Inspectie heeft geen onderzoek gedaan naar de samenstelling van de collecties in
bezit van de beheerders. Van een aantal beheerders, zoals de Tweede Kamer, is bekend
dat het verzamelbeleid zich vooral richt op hedendaagse kunst. Dit geldt ook overwegend

24

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

voor de collectie van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Uit waarneming tijdens
inspecties en uit van de beheerders verkregen informatie blijkt dat de eigen collecties
onder andere bestaan uit schilderijen, tekeningen, sculpturen en fotografische kunst.
Ook zijn boekencollecties en archiefcollecties, onderscheidingstekens en memorablia
aangetroffen.
Een sprekend voorbeeld is het grote schilderij van Koning Willem II in bezit van de
Eerste Kamer dat recent tijdelijk uit het gebouw van de Eerste Kamer op het Binnenhof
is verwijderd. Echter, ook reproducties, in serie vervaardigde wanddecoraties en
kunstwerken uit de voormalige BKR-regeling maken deel uit van collecties in eigen bezit.

3.3. Waarderen en beheer van de eigen collecties
		Waarderen
Verantwoordelijkheid onduidelijk
De regeling (zie relevant wettelijk kader) geeft de minister van OCW -en voor deze de RCEeen verantwoordelijkheid in het waarderen van roerende zaken in eigendom van de Staat.
De minister kan hiertoe gevraagd of ongevraagd overgaan. Dit geeft ruimte voor een
nadere invulling. De RCE heeft geen inzicht in de omvang en samenstelling van collecties
in bezit van ministeries en colleges van Staat. Het is voor de RCE ook niet haalbaar dit
in alle rijkskantoren te inventariseren en daarvan een actueel overzicht te houden. Uit
de Memorie van toelichting van de Erfgoedwet volgt dat de beheerders de collecties in
bezit dienen te waarderen. Hiertoe is echter geen bepaling in de wet of in de regeling zelf
opgenomen. Hierdoor zijn de verantwoordelijkheden diffuus en onderneemt geen van
de partijen actie. Bij eerder onderzoek van de Inspectie in 2012 is al vastgesteld dat het
waarderen van collecties in eigen bezit niet plaatsvindt.
Ingewikkelde waarderingscriteria, vaak onvoldoende kennis
Het begrip museaal cultuurgoed van de Staat in de Erfgoedwet leidt tot een driedeling van
roerende zaken. Museale cultuurgoederen zijn cultuurgoederen van een bijzonder belang.
Dit veronderstelt een onderscheid tussen enerzijds cultuurgoederen van een bijzonder
belang en anderzijds andere cultuurgoederen en roerende zaken (materiële zaken en
kantoorinventaris).
Alhoewel de materiële kenmerken van een object bepalend zijn en niet of het object als
museaal cultuurgoed is geregistreerd, is een waardering vereist om hierin duidelijkheid te
verschaffen. Meerdere beheerders geven te kennen dat objecten uit de rijkscollectie zich
vaak niet duidelijk onderscheiden van de objecten uit de eigen collectie. De RCE heeft in
2015 de handreiking Op de museale weegschaal, collectiewaardering in 6 stappen gepubliceerd. De
doelgroep van deze handreiking zijn de museale beheerders en de handreiking is dan ook
niet bekend bij de (meeste) beheerders bij ministeries en colleges van Staat. Daarnaast
is de te volgen waarderingssystematiek relatief complex en arbeidsintensief voor de
beheerders met een overwegend facilitaire functie.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

25

De kunstadviseurs van het FMH beschikken wel over de benodigde kennis en ervaring.
Zij waarderen de geïnventariseerde en geregistreerde kunst die aanwezig is in de
rijkskantoren van ministeries waar een CDV facilitaire diensten verleent. Het waarderen
richt zich op het selecteren van te behouden of af te stoten kunstobjecten. Bij af te stoten
kunst worden de bepalingen hieromtrent in de Erfgoedwet toegepast. Daarbij beoordeelt
de RCE of objecten als museale cultuurgoederen zijn aan te merken. In dat geval neemt de
RCE de objecten op in de rijkscollectie in beheer van de RCE.
Het eigendom van de te behouden dragen de ministeries over aan het FMH. De in
eigendom overgedragen kunstobjecten vormen de Collectie Rijkskantoren12. Er vindt geen
waardering plaats of objecten zijn aan te merken als museale cultuurgoederen. Volgens
het FMH is dit onderscheid voor het beheer door het FMH verder niet van belang (zie
hierna) en ook is naar het oordeel van de kunstadviseurs het onderscheid tussen museale
en andere cultuurgoederen niet altijd eenvoudig te maken. Gelet op het grote aantal
rijkskantoren en de beschikbare capaciteit bij het Team Kunst kan het inventariseren,
waarderen en registreren van de kunst in rijkskantoren nog meerdere jaren in beslag
nemen. Het FMH gaat maatregelen nemen om dit proces te versnellen.

		Beheer
De onduidelijke status van de eigen collecties betekent overigens niet dat beheerders
die collecties zondermeer anders beheren dan de museale cultuurgoederen uit de
rijkscollectie. Bij vooral de grotere kunstcollecties in eigen bezit is er geen verschil hoe het
beheer wordt uitgevoerd. Zo registreert en controleert het FMH de Collectie Rijkskantoren
op dezelfde wijze als de rijkscollectie. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de kunstcollectie
van het ministerie van Buitenlandse Zaken. De verantwoordelijkheid voor het beheer
van de eigen collectie en van de rijkscollectie berust bij dezelfde organisatie of persoon.
Bij het ministerie van Defensie is dit niet het geval en is in dit onderzoek niet duidelijk
geworden of en hoe de collectie in eigen bezit wordt beheerd. Bij beheerders met een
eigen collectie van bescheiden omvang is het beheer daarvan vaak wel beperkter vorm
gegeven.
Zonder meer verschilt het toezicht op het beheer van eigen collecties van het toezicht
op de rijkscollectie. De Inspectie houdt namelijk alleen toezicht op de rijkscollectie in
beheer gegeven door de RCE. De collecties in eigen bezit blijven buiten het toezicht van de
Inspectie zolang niet door een waardering is vastgesteld dat de collecties of delen daarvan
zijn aan te merken als museale cultuurgoederen van de Staat. Door enkele beheerders is
aangegeven dat toezicht op het beheer van eigen collecties plaatsvindt in het kader van de
financiële verantwoording over het materieelbeheer.

12

26

De Collectie Rijkskantoren omvat alle kunst in de rijkskantoren van ministeries die in eigendom is
overgedragen aan het FMH.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

3.4. Conclusies en aanbevelingen
		Conclusies
• De minister van OCW heeft geen volledig inzicht in de omvang van de rijkscollectie in
de rijkskantoren van ministeries en colleges van Staat. Het waarderen van collecties
in bezit van ministeries en colleges van Staat vindt niet plaats. Dit is een langjarig
knelpunt.
• De verantwoordelijkheid voor het waarderen is onduidelijk verankerd in de Erfgoedwet
en de regeling. Hierdoor voelt geen van de partijen zich hiervoor verantwoordelijk.
• Veel beheerders beschikken niet over voldoende kennis om zelf een waardering van hun
collecties uit te voeren. De handreiking van de RCE voor het waarderen van collecties is
niet bekend bij de beheerders en sluit niet aan op hun kennisniveau.
• Het ontbreken van een duidelijke status van de collecties in eigen bezit kan risico’s
met zich meebrengen in de wijze waarop deze collecties worden beheerd. De Inspectie
houdt geen toezicht op het beheer van de collecties in eigen bezit.

		 Aanbevelingen aan de Staatssecretaris Cultuur en Media
• Verduidelijk in de Erfgoedwet en de regeling de verantwoordelijkheid van de ministers
en colleges van Staat voor het waarderen van collecties in eigen bezit.
• Stel een termijn vast waarbinnen de waardering moet zijn uitgevoerd.
• Maak het voor de ministers en de colleges van Staat mogelijk de waardering van de
eigen collecties uit te voeren door de systematiek te vereenvoudigen en aan te laten
sluiten op de gegroeide praktijk.
- Overweeg om het begrip Museale cultuurgoed van de Staat te wijzigen in Cultuurgoed van de
Staat. Beperk de waardering niet langer tot de cultuurgoederen van bijzonder belang
maar richt deze op alle cultuurgoederen van de Staat. Merk op basis hiervan collecties
in eigen bezit in beginsel aan als cultuurgoederen behorend tot de rijkscollectie. Stel
een aantal criteria op voor die roerende zaken die niet als cultuurgoed van de Staat
zijn aan te merken.
- Start een communicatietraject over dit onderwerp en biedt gepaste ondersteuning
aan, bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van een stappenplan en het
organiseren van kennisbijeenkomsten door de RCE.
• Onderzoek de mogelijkheid dat beheerders gebruik maken van het Centraal Informatie
Systeem van het FMH om de als rijkscollectie gewaardeerde objecten te registreren.
Door aansluiting van het CIS op de database Collectie Nederland heeft de minister van
OCW een volledig inzicht in de omvang en samenstelling van de rijkscollectie in de
rijkskantoren van ministeries en Colleges van Staat.

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

27

		Bijlage:
		 In het onderzoek betrokken beheerders en locaties
Beheerder

Objecten13 Locatie

Centraal beheer ministeries
Facilitair Management Haaglanden

13 Bezuidenhoutseweg 73 Den Haag
50 Turfmarkt 147 Den Haag
98 Rijnstraat 50 Den Haag

Decentraal beheer ministeries
Ministerie van Algemene Zaken
Ministerie van Buitenlandse Zaken

52 Binnenhof 19 Den Haag
30 Rijnstraat 8 Den Haag
1.226 Buitenlandse posten (78)14

Ministerie van Defensie

284 Kalvermarkt 32 Den Haag
Kromhoutkazerne Utrecht
Koninklijke Militaire Academie Breda
Opleidingsinstituut marine Den Helder

Decentraal beheer ministeries specialties
Rijksvastgoedbedrijf

127 Johan de Witthuis Den Haag

Onderwijsraad

30 Prins Willem Alexanderhof 20 Den Haag

Colleges van Staat
Eerste Kamer der Staten-Generaal

60 Kazernestraat 52 Den Haag

Tweede Kamer der Staten-Generaal

46 Prinses Irenestraat 6 Den Haag
Het Logement, Plein 23, Den Haag

Raad van State

200 Kneuterdijk 22 Den Haag, Kazernestraat
52 Den Haag

Algemene Rekenkamer

34 Lange Voorhout 8 Den Haag

Kabinet van de Koning

87 Korte Vijverberg 3 Den Haag

Kabinet van de Gouverneur van Curaçao

43 Willemstad (Het Paleis) Curaçao

Dit betreft het aantal objecten per contractoverzicht bij de overeenkomst tussen de RCE en de beheerder met
afspraken over het tijdelijk beheer.
14
Hiervan zijn 10 posten aselect geselecteerd voor het onderzoek.
13

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

29

Beheer van de rijkscollectie door ministeries en colleges van Staat | Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

31

Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Postbus 16476 | 2500 bl Den Haag
info@inspectie-oe.nl | https://www.inspectie-oe.nl
mei 2023