Onderzoeksrapport:
TenneT; Markt,
Organisatie en Eigendom
In opdracht van het Ministerie van Financiën

Amsterdam,
21-11-2018

Voorwoord
Ministerie van Financiën
Korte Voorhout 7
2500 EE DEN HAAG

cc: Ministerie van Economische Zaken & Klimaat
Bezuidenhoutseweg 73
2594 AC DEN HAAG

Aan:

Minister van Financiën cc: Minister van Economische Zaken & Klimaat

Betreft:

Onderzoeksrapport: TenneT; Markt, Organisatie en Eigendom

Datum:

21 november 2018

Excellentie,
Conform uw instructies d.d. 2 mei 2018 en zoals overeengekomen in de overeenkomst d.d.
13 juni 2018 (het “Contract”) ontvangt u hierbij een vertrouwelijk onderzoeksrapport
“TenneT; Markt, Organisatie en Eigendom” (het “Onderzoeksrapport”). Het
Onderzoeksrapport is uitsluitend bestemd voor het Ministerie van Financiën (de
“Opdrachtgever”) en het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat.
Behoudens zoals beschreven in het Contract of zoals uitdrukkelijk schriftelijk door ons
overeengekomen, aanvaarden wij geen aansprakelijkheid (ook niet voor nalatigheid)
jegens iemand anders dan u, of voor het gebruik van dit Onderzoeksrapport voor een
ander dan het aangegeven doel. Behoudens voor zover een wettelijke bepaling, voorschrift,
of andere (beroeps)regels om informatie openbaar te maken op u van toepassing is, of wij
vooraf onze schriftelijke toestemming hebben gegeven om dit te doen, zult u de inhoud van
het Onderzoeksrapport, meningen of andere schriftelijke of mondelinge verklaringen van
PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. ("PwC") niet openbaar maken of aan derden
verstrekken. Indien u op grond van de Wet openbaarheid van bestuur ("Wob-verzoek") een
verzoek ontvangt om schriftelijke verklaringen van PwC beschikbaar te stellen aan een
derde partij, zult u ons daarvan onmiddellijk schriftelijk op de hoogte stellen, in ieder geval
voorafgaand aan uw beslissing over het Wob-verzoek en dus voorafgaand aan de
openbaarmaking van dergelijke verklaringen. In dat verband zult u ons alle beschikbare
achtergrondinformatie over een dergelijk Wob-verzoek verstrekken. Bovendien stelt u ons
in staat om onze visie op het Wob-verzoek met u te delen, in afwachting van de door u te
nemen administratieve beslissing op het Wob-verzoek.
Hoogachtend,
Strategy&, onderdeel van PricewaterhouseCoopers Advisory N.V.

Paul Nillesen
Partner

Lucas Prat Bertrams
Partner

‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers
Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK
54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing,
waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u
meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop)voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.

Inhoudsopgave
Voorwoord

2

Inhoudsopgave

3

Achtergrond en doelstellingen van het onderzoek

4

Beantwoording van de onderzoeksvragen

7

Introductie van de Nederlandse energiemarkt en netbeheer

11

De optimale inrichting van het Nederlandse en Noordwest-Europese hoogspanningsnet

14

Trends en ontwikkelingen in de Noordwest-Europese energiemarkt

14

Ontwikkeling van het Noordwest-Europese en Nederlandse hoogspanningsnet

19

De optimale organisatie- en eigendomsstructuur van het hoogspanningsnet

25

Organisatiemodellen voor netbeheerders

25

Staatsinvloed en staatseigendom van netbeheerders

31

Organisatie- en eigendomsscenario’s voor TenneT

33

Organisatiescenario’s voor TenneT

33

Financierings- en eigendomsscenario’s voor TenneT

37

Conclusies en aanbevelingen

42

Appendix

46

Integratie voordelen van Nederland met Duitsland

46

Evaluatie criteria

49

Kerntaken van netbeheerders

50

Begrippenlijst

51

Literatuurlijst

52

Acroniemen

55

Toegang tot informatie

57

Onze expertise

57

Disclaimer

58

Strategy&

Pagina 3 van 58

Achtergrond en doelstellingen van het onderzoek
Introductie

TenneT (Holding B.V.) is een staatsdeelneming. De Staat, vertegenwoordigd door het
Ministerie van Financiën, heeft 100% van de aandelen in het kapitaal van TenneT. TenneT
beheert het landelijke elektriciteitstransportnet in Nederland en in een deel van Duitsland.
Het streven naar een CO2-emissievrij energiesysteem heeft grote gevolgen voor de
energievoorziening en het elektriciteitstransport in Nederland en daarbuiten. TenneT
verwacht in de komende tien jaar meer dan 28 miljard euro te investeren om deze transitie
mogelijk te maken1 en is hiertoe ook wettelijk verplicht. TenneT heeft op korte termijn
behoefte aan extra eigen vermogen om deze investeringen te kunnen doen, haar financiële
ratio’s en credit rating op peil te houden, en te kunnen lenen tegen acceptabele kosten.
Voordat het kabinet een besluit neemt over een eventuele kapitaalstorting, wil het eerst de
rol van TenneT binnen de Noordwest-Europese elektriciteitstransportmarkt nader
analyseren. Voorop staan twee vragen. Allereerst de vraag hoe het Noordwest-Europese
hoogspanningsnet optimaal ingericht kan worden om de energietransitie mogelijk te
maken en de Nederlandse publieke belangen te borgen. En ten tweede de vraag in hoeverre
organisatorische integratie (fusie) tussen netbeheerders hierbij van toegevoegde waarde
kan zijn en wat perspectieven zijn voor het aandeelhouderschap van de Staat in TenneT.

Kernvragen

De belangrijkste onderzoeksvragen die ons gesteld zijn, zijn de volgende:
A. De optimale inrichting van het Nederlandse en Noordwest-Europese hoogspanningsnet:
1.

Gegeven de genoemde uitgangspunten, hoe kan het Noordwest-Europese
hoogspanningsnet optimaal ingericht worden voor de energietransitie?

2. Wat zijn de implicaties hiervan voor het Nederlandse hoogspanningsnet en de
mate van technische systeemintegratie met andere Noordwest-Europese
hoogspanningsnetten?
3. Wat zijn de gevolgen van veranderingen in het hoogspanningsnet voor
consumenten van elektriciteit?
B. De optimale organisatie- en eigendomsstructuur van het hoogspanningsnet:
1.

In hoeverre is organisatorische integratie tussen Noordwest-Europese TSO’s nodig
voor systeemintegratie van hoogspanningsnetten gelegen in verschillende landen,
en in hoeverre heeft dit meerwaarde voor Nederland?

2. Indien een organisatorisch meer geïntegreerd Noordwest-Europees
hoogspanningsnet nodig is en meerwaarde heeft voor Nederland, welk
organisatiemodel sluit hier dan het beste bij aan?
3. In hoeverre is het wenselijk dat betrokken overheden een eigendomsbelang in het
hoogspanningsnet hebben?
4. In hoeverre bieden bestaande regelgeving en ontwikkelingen in deze regelgeving
voldoende waarborgen voor aandeelhouders vanuit financieel perspectief?

1

Dit bedrag zal naar verwachting nog verder stijgen. Bron: Ministerie van Financiën

Strategy&

Pagina 4 van 58

Uitgangspunten

De volgende uitgangspunten, die van invloed op elkaar zijn, dienden wij bij de
beantwoording van de onderzoeksvragen mee te nemen:
Betrouwbaarheid: het handhaven van de huidige leveringszekerheid. Nederland is niet
bereid concessies te doen aan de extreem hoge betrouwbaarheid van het landelijke
hoogspanningsnet (netbeschikbaarheid van 99,9986% in 2017).
Betaalbaarheid: acceptabele energiekosten voor de Nederlandse eindverbruikers.
De Nederlandse elektriciteits- en transporttarieven moeten acceptabel blijven voor de
Nederlandse eindverbruiker. Ook de kosten en financiële risico’s voor de Nederlandse
Staat moeten acceptabel zijn.
Duurzaamheid: bestendigheid voor het realiseren van energiedoelen. De Nederlandse
overheid streeft ernaar om de gestelde klimaatdoelstellingen te realiseren.
Bestaande verplichtingen: TenneT moet, als Transmission System Operator (TSO) in
Nederland en TSO voor een deel van Duitsland, kunnen blijven voldoen aan haar
bestaande, en toekomstig te verwachten, verplichtingen voor het hoogspanningsnet.

Opzet en aanpak Ons onderzoek is gericht op langetermijnontwikkelingen. De opdracht was om zowel breed
te kijken naar verschillende scenario’s, als om diep in te gaan op de specifieke
onderwerpen, om daarmee een zo compleet mogelijk perspectief voor de lange termijn te
kunnen ontwikkelen. Een exacte tijdshorizon was op voorhand niet vastgelegd.
Wij hebben waar mogelijk gebruik gemaakt van bestaande rapporten en studies, en
hebben dit aangevuld met eigen onderzoek, analyses en interviews met een breed scala aan
relevante experts en stakeholders.
In het onderzoek stonden de onderstaande vijf modules centraal:
1.

Trends en ontwikkelingen in de Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt en de
gevolgen voor elektriciteitstransport en het hoogspanningsnet;

2. De ontwikkeling van het Noordwest-Europese hoogspanningsnet en de gevolgen
van internationale integratie voor de Nederlandse publieke belangen;
3. Organisatiemodellen voor TSO’s en de mogelijke toegevoegde waarde van
organisatorische integratie voor de Nederlandse publieke belangen;
4. Aandeelhouderschapsmodellen voor TSO’s en de mogelijke rol en het belang van
de Staat als aandeelhouder in netbeheerders; en
5. Mogelijke organisatie-, financierings- en aandeelhouderschapsscenario’s voor
TenneT en evaluatie daarvan op basis van de gestelde uitgangspunten.
In aanvulling op de eerdergenoemde vijf modules hebben wij extra onderzoek gedaan naar
mogelijke disruptieve technologieën en scenario’s en een inschatting gemaakt van de
mogelijke gevolgen voor de investeringen in transmissiecapaciteit. Wij hebben
bijvoorbeeld gekeken naar de mogelijke invloed van ontwikkelingen op het gebied van
power-to-gas, vraagsturing en verschillende technologieën voor opslag. Daarnaast hebben
wij een extra verdiepingsanalyse gedaan naar de voordelen van systeem- en
marktintegratie op basis van reeds bestaande empirische onderzoeken. Als onderdeel van
deze studie hebben wij geen evaluatie gedaan van de gevolgen van de overname van
transpower door TenneT. Ook hebben wij geen second opinion gedaan op het
investeringsprogramma van TenneT voor de komende jaren of investeringsprojecties
gemaakt voor de verschillende scenario’s.
De scenario’s zijn op hoofdlijnen en kwalitatief geëvalueerd en op basis daarvan zijn onze
conclusies en aanbevelingen geformuleerd, zonder specifieke weging per criterium. Wij
Strategy&

Pagina 5 van 58

hebben getracht financiële doorrekeningen uit te drukken in relatie tot de huidige totale
kosten van elektriciteit voor eindverbruikers in Nederland (inclusief de transmissie- en
distributiekosten, leveringskosten en belastingen). Het aandeel van duurzame energie in
de productiemix is bij voorkeur uitgedrukt als percentage van de elektriciteitsproductie.
Echter, in sommige gevallen is alleen het aandeel in de productiecapaciteit beschikbaar en
hebben wij dat als grondslag gebruikt. Voor het totale Nederlandse energieverbruik zijn wij
uitgegaan van het finale verbruik: het energieverbruik door de eindverbruiker.
Wij hebben ons onderzoek uitgevoerd in de periode tussen opdrachtverlening door het
Ministerie van Financiën (op 28 mei 2018) en 21 november 2018 (oplevering van ons
concept-onderzoeksrapport aan het Ministerie van Financiën).
Tot slot

Wij hebben getracht in ons onderzoek een duidelijk beeld te geven over de richting en de
rol van transmissie in de energietransitie. Onze kwantitatieve analyses, gegeven de
onzekerheden, dienen te worden gebruikt voor een relatieve weging van de verschillende
scenario’s en niet als puntschattingen van uitkomsten.
Ons onderzoek wijst naar de positieve effecten van marktintegratie voor Nederlandse
publieke belangen door technische integratie, beleid en regelgeving harmonisatie, betere
samenwerking en organisatorische consolidatie in Europa. Gegeven de uitdagingen van de
energietransitie voor ons elektriciteitssysteem profiteren eindgebruikers en producenten
in meer of mindere mate van gunstige effecten op elektriciteitsprijzen, transmissiekosten,
verduurzaming en betrouwbaarheid. De schattingen van de financiële gevolgen in dit
rapport geven een indicatie van ordegrootte en moeten niet gezien worden als absolute
waarden. Bovendien zijn dit verwachtte effecten op de lange termijn en kunnen deze
effecten in tussenliggende jaren minder groot en zelfs negatief zijn voor Nederland. Wij
hebben geen onderzoek gedaan naar de invloed van marktcondities en -scenario’s op de
hoogte van deze effecten en de verdeling daarvan tussen verschillende landen.
Met dit onderzoek, onze bevindingen en aanbevelingen hopen wij een bijdrage te hebben
geleverd aan de verdere vormgeving en invulling van de energietransitie in Nederland.

Strategy&

Pagina 6 van 58

Beantwoording van de onderzoeksvragen
A. De optimale inrichting van het Noordwest-Europese hoogspanningsnet
1. Hoe kan het Noordwest-Europese hoogspanningsnet optimaal ingericht worden voor de
energietransitie? Gegeven de uitgangspunten: betrouwbaarheid, betaalbaarheid, duurzaamheid.
Het Noordwest-Europese hoogspanningsnet kan optimaal worden ingericht door technische integratie
tussen landen en verzwaring van binnenlandse netten, waarbij de bestaande interconnectie- en
transmissiecapaciteit optimaal wordt benut en wordt uitgebreid.
 Optimale benutting, verzwaring en uitbreiding van binnenlandse transmissiecapaciteit is nodig om de energietransitie
te ondersteunen, duurzame elektriciteitsproductie aan te sluiten, elektriciteit over grotere afstanden te transporteren
(van wind op zee naar eindverbruikers), en grotere vraag naar elektriciteit (door elektrificatie) te accommoderen
 Betere benutting en uitbreiding van interconnectiecapaciteit vergroot de mogelijkheid om elektriciteitsmarkten te
integreren, elektriciteitsprijzen te verlagen en het elektriciteitssysteem effectiever en goedkoper te balanceren (door
toegang tot andere productiecapaciteit en weergebieden die verder weg liggen en minder gecorreleerd zijn)
 Technologische en beleidsmatige alternatieven, zoals bijvoorbeeld power-to-gas, kunnen op termijn (na 2030)
bijdragen aan het verlagen van investeringen in transmissiecapaciteit, maar zullen deze waarschijnlijk niet vervangen
 Investeren in het beter benutten en uitbreiden van interconnectie- en transmissiecapaciteit is voor de voorzienbare
toekomst noodzakelijk en kosteneffectief om de energietransitie te ondersteunen
Verdere harmonisatie van wet- en regelgeving, afstemming van energiebeleid tussen NoordwestEuropese landen en betere samenwerking tussen, toezichthouders, netbeheerders en landen onderling
is noodzakelijk om bestaande en nieuwe (interconnectie)capaciteit optimaal benutten.
 Interconnectiecapaciteit wordt vooral gebruikt voor balanshandhaving door netbeheerders en wordt onvoldoende
benut voor de handel in elektriciteit, waardoor elektriciteitsprijsverschillen blijven bestaan en welvaart verloren gaat
 Verdere harmonisatie van wet- en regelgeving, afstemming van energiebeleid en betere samenwerking tussen
toezichthouders en netbeheerders tussen landen in Noordwest-Europa is een belangrijke voorwaarde om het
elektriciteitssysteem over landsgrenzen heen te optimaliseren (in plaats van op individueel landniveau)
 Het Clean Energy Package dat is voorgesteld door de Europese Commissie sluit hierbij aan en voorziet onder andere
in betere marktwerking, verdere internationale marktintegratie en betere benutting van interconnectiecapaciteit
 De exacte invulling van reguleringsmaatregelen en de implementatie tijdslijn is door verschil van mening tussen
lidstaten over energiebeleid onzeker en daarmee is er ook onzekerheid over de maatschappelijke voordelen die
gerealiseerd kunnen worden
 De Europese Commissie voorziet het ontstaan van een aantal supranationale Regional System Operators die
verantwoordelijk zijn voor systeembeheer en optimalisatie van het elektriciteitssysteem over landsgrenzen heen
2. Wat zijn de implicaties hiervan voor het Nederlandse hoogspanningsnet en de mate van technische
systeemintegratie met andere Noordwest-Europese hoogspanningsnetten?
Het Nederlandse hoogspanningsnet zal technisch meer en beter verbonden worden via
interconnectiecapaciteit met omringende landen en de binnenlandse transmissiecapaciteit zal
uitgebreid en verzwaard worden om nieuwe duurzame elektriciteitsproductie te ontsluiten naar
binnen- en buitenland.
 Nederland speelt een sleutelrol in het Noordwest-Europese elektriciteitssysteem door haar unieke ligging (Noordzee),
hoge mate van internationale verbondenheid, en met een TSO die actief is in twee aangrenzende landen
 Voor Nederland zijn verbindingen met alle landen om ons heen nodig om de energietransitie te ondersteunen
(capaciteit neemt met circa 75% toe tussen 2020 en 2040). Interconnectiecapaciteit neemt na 2020 toe met België,
Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk en blijft met Duitsland het grootst (circa 34% van Nederlandse
interconnectiecapaciteit in 2040)
 De drie meest aantrekkelijke markten voor interconnectie zijn Noorwegen, vanwege goedkope baseload duurzame
energie, Duitsland, vanwege de marktomvang, productiemix en overeenkomsten in beleidsdoelstellingen,
marktkoppeling en wet- en regelgeving, en Denemarken vanwege het hoge aandeel duurzame energie
 Als er niet in het net geïnvesteerd wordt dan leidt dat naar verwachting van ENTSO-E tot minder duurzame
elektriciteitsafzet (4TWh in 2040), meer CO2-uitstoot (2 Mton in 2040), en tot grotere verschillen in
elektriciteitsprijzen met buurlanden
 Nederland zal echter ook meer blootgesteld zijn aan internationale ontwikkelingen, beleid, regulering en systeemrisico’s van buurlanden (die tot hogere prijzen, extra investeringen, en tot storingen en instabiliteit kunnen leiden)

Strategy&

Pagina 7 van 58

3. Wat zijn de gevolgen van veranderingen in het hoogspanningsnet voor gebruikers van elektriciteit?
Verdere technische, regulatorische en organisatorische integratie zorgt voor betere borging van
Nederlandse publieke belangen.
 Betaalbaarheid: verwacht effect is neutraal tot positief





Verdere regulatorische harmonisatie, beleidsafstemming en samenwerking is gunstig voor eindgebruikers van
elektriciteit in Nederland, door betere benutting van bestaande infrastructuur en pan-Europese optimalisatie
Investeringen door TenneT in de Nederlandse elektriciteitsinfrastructuur (minimaal 8 miljard in de komende tien
jaar) zorgen ervoor dat de elektriciteitskosten voor eindgebruikers in Nederland met meer dan 1%-punt stijgen
Doordat afstanden tussen vraag en aanbod groter worden nemen netverliezen toe, is er meer reservevermogen
nodig, en nemen de transport- en systeemkosten toe (dit is deels te ondervangen door extra transmissiecapaciteit)
Maatschappelijke baten van efficiëntere marktkoppeling met omringende landen kan een indicatief netto voordeel
bedragen 200-500 miljoen euro per jaar voor Nederland (1%-3% van de totale elektriciteitskosten) – op basis van
betere benutting van de huidige grensoverschrijdende capaciteit en uitbreiding daarvan



Verdere marktintegratie leidt gemiddeld tot lagere elektriciteitsprijzen voor consumenten in Nederland, maar
vermindert tegelijkertijd ook de opbrengsten voor producenten en remt ontwikkeling van
flexibiliteitsalternatieven
 Organisatorische integratie kan verder bijdragen aan het verlagen van TSO-kosten, vanwege schaal- en
scopevoordelen en leereffecten. Het effect van de overname van transpower door TenneT leidt naar schatting tot
55-145 miljoen euro per jaar aan voordelen voor Nederland (0,5%-1% van de Nederlandse elektriciteitskosten)
 Betrouwbaarheid: verwacht effect is neutraal tot positief
 De betrouwbaarheid van het Nederlandse elektriciteitsnet is al heel hoog, hoger kan bijna niet




Er ontstaan grotere mogelijkheden voor effectievere en goedkopere handhaving van systeemstabiliteit over een
groter gebied. Deze effecten zijn gemiddeld positief voor het gehele systeem, er kunnen echter ook momenten zijn
dat deze grotere afhankelijke nadelige gevolgen heeft voor de stabiliteit van het systeem
Ook kunnen productietekorten in Nederland worden gecompenseerd met overschotten uit andere landen (en vice
versa) die mogelijk een andere weerpatroon hebben en/of een andere productiemix en meer regelbaar vermogen



Toegang tot extra CO2-vrij regelbaar vermogen is in de toekomst essentieel, aangezien aanhoudende perioden met
tekorten aan zonne- en windenergie tegelijkertijd kunnen voorkomen in heel Noordwest-Europa
 Duurzaamheid: verwacht effect is positief



Investeringen en betere benutting van binnenlandse transmissiecapaciteit biedt grotere mogelijkheden om
duurzame elektriciteit te transporteren waardoor CO2-emissies vermeden worden (zie antwoord A2)
Investeringen en betere benutting van interconnectiecapaciteit biedt grotere mogelijkheden om duurzame
elektriciteit te importeren, bijvoorbeeld uit Duitsland of Noorwegen, en te exporteren, bijvoorbeeld naar België,
VK, en Frankrijk

Strategy&

Pagina 8 van 58

B. De optimale organisatie- en eigendomsstructuur van het hoogspanningsnet
1. Is organisatorische integratie tussen Noordwest-Europese TSO’s nodig voor systeemintegratie van
hoogspanningsnetten gelegen in verschillende landen? En heeft dit meerwaarde voor Nederland?
Organisatorische integratie bevordert en versnelt marktintegratie en systeemoptimalisatie, levert
kostenvoordelen op, en een sterkere positie en invloed op beleidsvorming.
 Organisatorische integratie van netbeheeractiviteiten draagt bij aan het optimaliseren van interconnectiecapaciteit en
van systeemdiensten over een groter gebied, en het efficiënter plannen en realiseren van netwerkuitbreidingen

Organisatorische integratie kan verder bijdragen aan het verlagen van TSO-kosten, vanwege schaal- en
scopevoordelen. Het effect van de overname van transpower door TenneT leidt naar schatting tot 20-45 miljoen euro
per jaar aan voordelen voor Nederland (<0,5% van de Nederlandse elektriciteitskosten)




TenneT heeft berekend dat de kennistransfer van haar eigen ervaringen in Duitsland circa 2,7 miljard op kan leveren
bij de aanleg van wind op zee in Nederland (circa 135 miljoen euro per jaar en 1% van de totale elektriciteitskosten)
Regelgeving en verschillen daarin tussen Nederland en Duitsland, beperkt het kostenbesparingspotentieel dat
TenneT kan realiseren door organisatorische integratie van activiteiten
De maatschappelijke baten van integratie met Duitsland voor Nederland bedragen in totaal naar schatting 60-470
miljoen euro per jaar (circa 0,5%-3% van de totale Nederlandse elektriciteitskosten)



Alhoewel de grootste voordelen gehaald kunnen worden door verdere harmonisatie van regelgeving en beleid binnen
Europa, blijkt het realiseren van deze voordelen in de realiteit lastig door verschillen in belangen tussen landen



Grote internationaal geïntegreerde TSO’s hebben meer invloed op de ontwikkeling en implementatie van panEuropees energiebeleid en regelgeving (TenneT is de grootste TSO in Noordwest-Europa en nr. vier van Europa)
Voor TenneT ligt verdere organisatorische integratie met Duitsland het meest voor de hand vanwege de technische
en organisatorische integratie die er al is, de marktomvang, productiemix en overeenkomsten in o.a. marktontwerp
Wij achten averechtse effecten van schaalvergroting en verdere (internationale) uitbreiding van netbeheerders niet
zonder meer uitgesloten. Netbeheerders dienen rekening te houden met de belangen van de verschillende landen die
mogelijk conflicteren. Een grote en sterke internationale TSO kan bovendien de positie van een lokale toezichthouder
en/of overheid bijvoorbeeld meer onder druk zetten. Dit geldt zeker zolang er nog geen sprake is van volledige
harmonisatie van wet- en regelgeving, toezicht en handhaving en van afstemming van beleid




2. Indien een organisatorisch meer geïntegreerd Noordwest-Europees hoogspanningsnet nodig is en
meerwaarde heeft voor Nederland, welk organisatiemodel sluit hier dan het best bij aan?
Het huidige model van TenneT, met internationale operaties, geïntegreerde TO- en SO-activiteiten en
samenwerkingen om vanuit een integraal energieperspectief het elektriciteitssysteem te optimaliseren,
sluit goed aan bij het zo goed mogelijk borgen van Nederlandse publieke belangen.
 Geïntegreerde Transmission Ownership (TO) en System Operation (SO) activiteiten levert meerwaarde op t.o.v.
splitsing dat kostbaar en risicovol is en geen duidelijke voordelen biedt gegeven de huidige marktordening
 De optimale schaal voor TenneT binnen Noordwest-Europa is op voorhand niet vast te stellen – er is een grote
diversiteit aan TSO’s qua omvang wereldwijd zonder duidelijke relatie met kosten of kwaliteit (andere netbeheerders
in Europa zijn vele maken groter, bijvoorbeeld in Frankrijk, Spanje en Italië)
 De potentiële voordelen van een eventuele uitbreiding van TSO-activiteiten kunnen substantieel zijn voor Nederland
(bevordering prijsconvergentie, lagere systeemkosten, betere benutting duurzaamheid, en betere betrouwbaarheid)
en voor TenneT (schaal- en scopevoordelen) – afhankelijk van de partij waarmee wordt geïntegreerd en de mate
waarin organisatorische integratie marktintegratie bevorderd


Door haar internationale positie kan TenneT een voortrekkersrol spelen als vanuit de Europese Commissie Regional
System Operators ontstaan die supranationaal het elektriciteitssysteem opereren

Strategy&

Pagina 9 van 58

3. In hoeverre is het wenselijk dat betrokken overheden een belang in het hoogspanningsnet hebben?
Het aandeelhouderschap van de Staat in TenneT is van strategische waarde voor Nederland. Het
behouden van TenneT als volledig Staatseigendom kan wenselijk zijn, maar het is niet per se
noodzakelijk om de Nederlandse publieke belangen te borgen.









In veel landen, waaronder Nederland, wordt het transportnetwerk gezien als vitale infrastructuur
Overheden hebben verschillende mogelijkheden en instrumenten om hier controle over te houden (als
beleidsbepaler, als onafhankelijke toezichthouder, en als aandeelhouder)
In veel Europese landen zijn overheden geen 100% eigenaar (meer) van de nationale TSO(s), maar behouden de
meeste landen wel een significante mate van controle
Als aandeelhouder kan de Staat de strategische intentie van de TSO bepalen, investeringsplannen beïnvloeden,
management benoemingen goedkeuren, verkoop aan onwenselijke partijen voorkomen, en geeft het extra invloed in
EU-beleid
Naast financiële overwegingen om een deel van de aandelen te verkopen, zijn er ook strategische overwegingen. Een
investeringspartner kan strategisch en/ of operationeel van toegevoegde waarde zijn voor Nederland. Hierbij kunnen
verschillende typen aandeelhouders overwogen worden (bijvoorbeeld institutioneel, infrafonds, overheid)
Het hebben van meerdere aandeelhouders leidt echter tot meer complexiteit en afstemming in de governance en
mogelijk tot belangenconflicten (mede afhankelijk van het niveau waarop het aandeelhouderschap is gestructureerd)

4. In hoeverre bieden bestaande regelgeving en ontwikkelingen in de regelgeving voldoende
waarborgen voor aandeelhouders vanuit financieel perspectief, bijvoorbeeld tarieven?
De financiële risico’s van TenneT’s wettelijk verplichte investeringen zijn beperkter dan bij
vergelijkbare investeringen in niet-gereguleerde sectoren.
 De investeringen van TenneT worden gedurende de economische levensduur van de infrastructuur (20 tot 55 jaar)
door TenneT terugverdiend via de Nederlandse dan wel Duitse energietarieven (inclusief een gereguleerd rendement)
 Een scenario waarin de regulering op een voor TenneT zeer nadelige wijze wijzigt (bijvoorbeeld regulering waarbij
TenneT geen vergoeding ontvangt voor de investeringen die het doet in Duitsland), is onwaarschijnlijk
 Financiering door de Nederlandse overheid kan, indien gewenst, beperkt worden via een investeringsvehikel met
behoud van 100% aandeelhouderschap van de Staat in TenneT Nederland TSO (weliswaar tegen hogere kosten)
 Hoe groter de inkomsten van TenneT in het buitenland worden, en extra eigen vermogen nodig is om investeringen
in het buitenland te financieren, hoe meer dit op gespannen voet komt te staan met het aandeelhouderschap van de
Staat aangezien de bijdrage van deze investeringen aan Nederlandse publieke belangen afnemen

Strategy&

Pagina 10 van 58

Introductie van de Nederlandse energiemarkt en netbeheer
Elektriciteit NL

Elektriciteit speelt in belangrijke rol in de energievoorziening en vertegenwoordigt
ongeveer een kwart van het totale jaarlijkse finale energieverbruik in Nederland (432
petajoule (PJ) van in totaal 1,850 PJ in 2017)2. Huishoudens vertegenwoordigen circa 20%
van het elektriciteitsverbruik en zakelijke en industriële verbruikers circa 80%. De
Nederlandse elektriciteitsproductie bestaat voor een groot deel uit productie op basis van
fossiele brandstoffen (vooral gas en kolen) en nog in beperkte mate uit productie op basis
van hernieuwbare bronnen (bijvoorbeeld wind en zon). In 2017 was ongeveer 15% van de
Nederlandse elektriciteitsproductie duurzaam geproduceerd.
In totaal betalen Nederlandse eindverbruikers (huishoudens, zakelijke- en industriële
verbruikers) naar schatting ongeveer 15 miljard euro per jaar voor het transport en de
levering van elektriciteit. Transmissiekosten bedragen circa 840 miljoen euro en
vertegenwoordigen circa 6% van deze jaarlijkse Nederlandse elektriciteitskosten 3. Volgens
een recente studie van ENTSO-E bestaan de gemiddelde elektriciteitstransmissiekosten in
Europa uit netverliezen (10%), systeem service kosten (30%), en operationele kosten,
afschrijvingen en rendement (60%)4.
Figuur 1. Jaarlijkse elektriciteitskosten voor Nederlands huishouden (€/jaar, 2018)
1,626

427
26%
279
17%

411
25%
99
6%

Energierekening
huishouden

Energie belasting

BTW

Levering gas

Netwerk gas

197
12%

214
6%
7%

Levering elektriciteit

Netwerk elektriciteit

Bronnen: ACM, Strategy& analysis

De gemiddelde energierekening van een huishouden in Nederland bedraagt circa 1.600
euro per jaar (op basis van een standaard verbruik voor elektriciteit en gas) 5. Btw en
energiebelasting vertegenwoordigen samen 43% van de rekening. Leveringskosten van gas
en elektriciteit vertegenwoordigen 37% van de rekening, waarvan 25% voor gas en 12%
voor elektriciteit. Elektriciteitstransmissie- en distributiekosten vertegenwoordigen circa
13% van de rekening, waarvan de helft ongeveer voor transmissie (zie Figuur 1).
Leveringskosten zijn onder andere afhankelijk van de prijs van elektriciteit. Deze worden
bepaald door de productiekosten (bijvoorbeeld van duurzame energie zoals wind en zon),
prijzen van kolen, gas, en van CO2-emissies. Netverliezen worden vooral bepaald door de
afstanden waarover wordt getransporteerd, het type technologie (wissel- of gelijkstroom)
en omgevingsfactoren zoals temperatuur. Doordat afstanden tussen vraag en aanbod
groter worden nemen netverliezen toe. Variabiliteit in duurzame elektriciteitsproductie
(door weersinvloeden) en extra elektriciteitsvraag (door elektrificatie vervoer en
verwarming) hebben invloed op het benodigde balanceervermogen. Netwerkverzwaringen
en -uitbreidingen vragen extra investeringen die terugverdiend moeten worden.

2 Totaal elektriciteitsverbruik in Nederland in 2017 is 120TWh (432PJ)

3 Totale elektriciteitskosten in Nederland in 2017 waren naar schatting 14,7 miljard euro per jaar, waarvan 0,8 miljard voor transmissie, 3,9

miljard voor distributie, 4,7 voor elektriciteit (2017 gemiddelde APX day-ahead prijs) en 5,2 miljard aan energiebelastingen en btw
4 ENTSO-E Overview of Transmission Tariffs in Europe: Synthesis 2017
5 Gemiddelde prijs op 1 januari 2018 op basis van 1,359 m3 gas en 2,930 kWh elektriciteit verbruik
Bronnen: ACM, CBS, PBL, TenneT, Liander, Enexis, Enduris, Stedin, CBS, Belastingdienst, Strategy& analysis

Strategy&

Pagina 11 van 58

Netbeheer

De elektriciteitsvoorziening is van primair belang voor de samenleving. Een goed en
betrouwbaar hoogspanningsnet is hiervoor onmisbaar. Nederland vormt een onderdeel
van een groter Noordwest-Europees elektriciteitsnetwerk, met fysieke verbindingen naar
Noorwegen, Duitsland, België, en het Verenigd Koninkrijk (en binnenkort ook
Denemarken). Het Nederlandse hoogspanningsnet is relatief goed verbonden met
omringende landen en van zeer hoge kwaliteit (99,9986% betrouwbaarheid in 2017) 6.
In 1998 werd TenneT opgericht en verantwoordelijk gemaakt voor de aanleg en het beheer
van het hoogspanningsnetwerk in Nederland – TenneT is daarmee een zogeheten
Transmission System Operator (“TSO”). Het aanpassen, uitbreiden en onderhouden van
het netwerk, het handhaven van de balans tussen de elektriciteitsvraag en het aanbod in
het elektriciteitssysteem, het voorkomen van opstoppingen (congestie), en het oplossen
van storingen in netten, zijn primaire taken van TenneT. TenneT is ook verantwoordelijk
voor de verbindingen met netwerken van omringende landen (interconnecties), het
transport van elektriciteit van offshore windparken naar het vasteland, en de aansluiting
van deze parken op het net. Naast het zorgdragen voor een kwalitatief goed en
betrouwbaar net wil TenneT ook actief bijdragen aan het realiseren van een efficiënte en
transparante marktwerking en het realiseren van een duurzame energievoorziening.
Sinds 2009 heeft TenneT verschillende regionale 110kV en 150kV-netten overgenomen die
in het bezit waren van regionale netbeheerders, zoals Alliander, Enexis en Stedin.
Inmiddels is TenneT eigenaar van bijna het gehele hoogspanningsnet in Nederland.
De uitzonderingen zijn de HVDC-zeekabels met Noorwegen, Engeland en Denemarken,
waar TenneT mede-eigenaar van is. In 2009 nam TenneT ook voor 885 miljoen euro het
elektriciteitsnet van het Duitse E.ON over (transpower Stromübertragungs GmbH).
TenneT werd met deze overname de eerste grensoverschrijdende TSO in Europa en
verdubbelde hiermee in bedrijfsomvang.
Sinds deze overname is er veel veranderd in de energiemarkt en in het Nederlands, Duitse
en Europese energiebeleid. In maart 2011, bijvoorbeeld, besloot de Duitse regering om de
productie van kernenergie te staken (naar aanleiding van de ramp met de kerncentrale in
Fukushima, Japan) en vol in te zetten op elektriciteitsproductie van duurzame bronnen
(waaronder windenergie op zee). Ook in Nederland zijn er grote veranderingen in de
energiemarkt: het besluit om gaswinning in Groningen op termijn volledig te stoppen,
het voornemen om kolencentrales te sluiten, en het streven naar een CO2 emissievrij
energiesysteem hebben grote gevolgen voor de energievoorziening in Nederland.
Voor TenneT levert de energietransitie een grote investeringsopgave op.
Het hoogspanningsnet is complex en het uitbreiden, verbeteren, onderhouden en beheren
daarvan vergt hoge kosten. TenneT zal flink extra moeten investeren in Nederland en
vooral ook in het Duitse deel van het net. TenneT is hiertoe wettelijk verplicht. TenneT
verwacht in de komende tien jaar meer dan 28 miljard euro te investeren om de
energietransitie mogelijk te maken7. Ongeveer 30 procent van de investeringen van
TenneT zijn in het Nederlandse net. De impact van 8,4 miljard euro aan investeringen op
de jaarlijkse elektriciteitskosten in Nederland is circa 1%-punt (210 miljoen aan
afschrijvingen per jaar), waarmee het aandeel van transmissiekosten in de totale
elektriciteitskosten minimaal van 6% naar 7% stijgt (exclusief effect op additionele
operationele kosten, netverliezen en kosten voor systeemdiensten en rendement, en bij
gelijkblijvende leverings- en distributiekosten en belastingen).

6

Interconnectiecapaciteit bedraagt in Nederland bijvoorbeeld 18% van de totale capaciteit vs. 10% in Duitsland

7 Dit bedrag zal naar verwachting nog verder stijgen Bron: Ministerie van Financiën

Strategy&

Pagina 12 van 58

Netplanning

Het ontwikkelen en realiseren van hoogspanningsverbindingen duurt over het algemeen
langer dan tien jaar. Om goed in te kunnen spelen op de behoeftes van de Nederlandse
maatschappij publiceert TenneT iedere twee jaar een Kwaliteits- en Capaciteitsdocument
(KCD). Dit plan kijkt zeven jaar vooruit naar mogelijke aanpassingen en uitbreidingen en
vormt ook de basis voor een visie op eventuele uitbreidingen op de middellange termijn
(2030).
In het algemeen vallen omvangrijke uitbereidingsprojecten en net-op-zeeprojecten
onder de Rijkscoördinatieregeling. Deze borgt betrokkenheid van lokale en nationale
overheden bij de uitwerking van de plannen. De uiteindelijke goedkeuring ligt bij de
minister van Economische Zaken & Klimaat en de minister van Infrastructuur en
Waterstaat. De toezichthouder (ACM: Autoriteit Consument en Markt) evalueert het KCD
op procedures, maar niet projectinhoudelijk. Na wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en
van de Gaswet (VET: voortgang energietransitie) krijgt de ACM de taak om
investeringsplannen te beoordelen. De toets bestaat uit het nagaan of de noodzaak
voldoende onderbouwd is en de netbeheerder in redelijkheid tot het plan heeft kunnen
komen. Investeringen door TenneT boven een bedrag van 200 miljoen euro moeten
goedgekeurd worden door de Minister van Financiën.
Het Europese Netwerk van TSO’s voor Elektriciteit (ENTSO-E) ontwikkelt een
tien-jaar-netwerkontwikkelingsplan en een langetermijnvisie voor elektriciteit op basis
van de plannen van de 43 aangesloten TSO’s (in 36 landen). Dit plan vormt ook de basis
voor de EU- beleidsvorming en planning. Op basis van een maatschappelijke kostenbatenanalyse en de bijdrage aan marktintegratie, voorzieningszekerheid en duurzaamheid,
worden de netwerkuitbreidingen die door TSO’s zijn voorgesteld geëvalueerd. De
netwerkcondities zijn gemodelleerd onder verschillende marktcondities en voor elk uur in
het jaar.
Figuur 2. Overzicht van ENTSO-E langetermijnscenario’s voor de elektriciteitsmarkt

Voor de (middel)lange termijn ontwikkelt ENTSO-E een aantal perspectieven op hoe
de elektriciteitstransportmarkt kan ontwikkelen (tot 2040). Een breed scala aan relevante
stakeholders wordt geconsulteerd om scenario’s aan te leveren. Deze verhaallijnen zijn in
detail uitgewerkt op basis van verschillende aannames, zoals macro-economische factoren,
technologische ontwikkelingen, energiebeleid, vraag, aanbod en opslag van elektriciteit,
etc. (zie Figuur 2).
Er is een brede consensus onder industrie experts en relevante stakeholders dat deze
scenario’s en projecties door de ENTSO-E de meest robuuste basis bieden voor een analyse
van het optimale hoogspanningsnet in Noordwest-Europa. Wel dient rekening gehouden
te worden met mogelijke nieuwe ontwikkelingen en ontwikkelingen die mogelijk sneller
gaan en/of een grotere impact hebben dan in de ENTSO-E projecties is opgenomen.

Strategy&

Pagina 13 van 58

De optimale inrichting van het Nederlandse en NoordwestEuropese hoogspanningsnet
Trends en ontwikkelingen in de Noordwest-Europese energiemarkt
Energietransitie Het begrenzen van klimaatverandering heeft wereldwijd prioriteit. Beleid en maatregelen
om een emissie-vrij energiesysteem te ontwikkelen zijn in een stroomversnelling gekomen.
Nederland loopt nu nog achter wat betreft duurzaamheidsprestaties t.o.v. de 2020
doelstelling. De huidige Nederlandse ambities zijn groter dan de Europese (49% versus
40% broeikasgasreductie in 2030, en 95% versus 80% in 2040, zie Figuur 3).
Figuur 3. Ontwikkelingen in de Europese energiesector

Een succesvolle energietransitie vereist een algehele verduurzaming van het
energiesysteem. Een CO2-vrij elektriciteitssysteem is essentieel om de doelstellingen te
realiseren. In Europa neemt het opgestelde duurzame elektriciteitsproductievermogen
naar verwachting toe met 55% (tussen 2015 en 2040). Maar ook naar andere
energiebronnen moet gekeken worden, zoals gas en kolen die nu nog een belangrijke rol
spelen in de Nederlandse elektriciteitsproductie. In Europa neemt het opgestelde
conventionele elektriciteitsproductievermogen naar verwachting af met 12% (tussen 2015
en 2040, zie Figuur 3).
De Nederlandse elektriciteitsproductiemix zal de komende jaren drastisch veranderen.
Productie op basis van fossiele brandstoffen wordt vervangen (-40% productievermogen
tot 2030) door productie op basis van hernieuwbare bronnen (+350% productievermogen
tot 2030). Kolencentrales in Nederland worden gesloten en offshore en onshore
windparken, zonneparken en zonnepanelen worden geïnstalleerd. In 2030 is naar
verwachting driekwart van de elektriciteitsproductiecapaciteit in Nederland al duurzaam
en nog maar een kwart conventioneel.
Figuur 4. Indicatie van elektriciteitsproductietekorten (2030 in Nederland, TWh)
Duurzame elektriciteitsproductietekorten (illustratief)
In TWh voor de duur van de periode in aantal dagen

GEBASEERD OP HISTORISCHE
WEERPATRONEN (1982-2015)

20
Om een periode van 20
dagen van tekort aan wind
en zon te overbruggen is
gemiddeld 5 TWh energie
nodig en in uitzonderlijke
gevallen tot 7 TWh

15

10

5

In de tijdsserie van 30 jaar is ongeveer
30 k eer een periode voorgekomen met
een tekort van 50 dagen of langer

0

1

5

10

15

20

25

0.50-0.75

0.25-0.50

30

35

40

0.10-0.25

min-0.10

Min

45

50

Percentiel duurzame energie tekorten
Max

0.90-Max

0.75-0.90

55

60

65

70

75

80

Duur van tekort (# dagen)

Opmerking: Waardes zijn indicatief en gebaseerd op historische data van 1982–2015.
Opmerking: Uitgegaan van geïnstalleerde capaciteit van 13 GW (offshore), 8 GW onshore en 22 GW zon PV, elektriciteitsvraag NL 2030 van 150 TWh.
Bronnen: TenneT, Klimaatakkoord 2018, Strategy& analysis

Strategy&

Pagina 14 van 58

Door de grote toename van het aandeel duurzame energie in de elektriciteitsproductie zal
de invloed van zon en wind op de elektriciteitsproductie toenemen. Een analyse op basis
van historische weerpatronen over een periode van 34 jaar (1982-2015) geeft een indicatie
van de hoeveelheid elektriciteit die nodig is om periodes met aanhoudende tekorten van
wind- en zonne-energie te overbruggen in Nederland (zie Figuur 4).
Technologische oplossingen en digitalisering kunnen bijdragen om verschillen tussen
vraag en aanbod van elektriciteit op te vangen (bijvoorbeeld dag versus nacht, en werkdag
versus weekenddag). Denk aan de opslag van elektriciteit bijvoorbeeld met batterijen (al
dan niet in combinatie met elektrisch rijden of met zonnepanelen), power-to-gas, en aan
vraagsturing (regelbare of flexibele vraag).
Figuur 5. Kostenontwikkelingen van duurzame energieproductie (2106 USD/kWh)

-33%

-72%

-13%

-41%

Onshore wind

Solar PV

Offshore wind

Concentrating Solar

Genivelleerd kostenniveau

Genivelleerd kostenniveau

Genivelleerd kostenniveau

Genivelleerd kostenniveau

in USD/kWh, 2016

in USD/kWh, 2016

in USD/kWh, 2016

in USD/kWh, 2016

0.4

0.4

0.4

0.4

0.3

0.3

0.3

0.3

0.2

0.2

0.2

0.2

0.1

0.1

0.1

0.1

0.0

0.0

0.0

0.0

Fossiel-gerelateerde kosten

’10 ’12 ’14 ’16 ’18 ’20
Veiling database

’10 ’12 ’14 ’16 ’18 ’20

’10 ’12 ’14 ’16 ’18 ’20 ’22

’10 ’12 ’14 ’16 ’18 ’20 ’22

LCOE database

1) New Amsterdam Climate plan, signed by city executive of Amsterdam, NL.
Bronnen: IRENA Renewab le Cost Database and Auctions Database, European Commission, Strategy& analysis

Naast (EU-)beleidsmaatregelen, dragen efficiëntie- en kosten verbeteringen bij aan de
groeiversnelling van duurzame elektriciteitsproductie. In Nederland zijn bijvoorbeeld de
kosten voor offshore windparken sinds 2010 gehalveerd (zie Figuur 5).
Energiebeleid, wet- en regelgeving, zowel op nationaal als internationaal niveau (in de EU
en omringende landen), zijn ook van grote invloed op het elektriciteitssysteem. In de
afgelopen jaren is in Europa steeds meer marktintegratie nagestreefd. Verdere technische
integratie, harmonisatie van wet- en regelgeving, afstemming van beleid en betere
samenwerking door toezichthouders en netbeheerders hebben hier ook al aan bijgedragen.
Het Clean Energy Package van de Europese Commissie (EC) voorziet onder andere in
verdere marktkoppeling en organisatorische integratie van het systeembeheer van
elektriciteitstransportnetwerken in de Europese Unie (EU).
De energietransitie raakt naast de elektriciteitssector ook andere sectoren. Elektrificatie
van onder andere transport en verwarming draagt bij aan de noodzakelijke verduurzaming
in de sectoren mobiliteit, landbouw, gebouwde omgeving en industrie. In Europa zal onder
andere door elektrificatie de vraag naar elektriciteit stijgen met 17% (2020 tot 2040). Het
belang van elektriciteit in het energiesysteem neemt hierdoor toe. Elektrificatie kan echter
nog sneller en verder gaan. Nederlandse Klimaatakkoordprojecties gaan uit van een
toename van de elektriciteitsvraag in Nederland met 33% tot 2030 (zie Figuur 3).
Duurzaam gas kan in de toekomst een belangrijke rol blijven spelen in het energiesysteem.
Het kan bijvoorbeeld dienen als duurzame brandstof voor regelbaar en decentraal
opgesteld elektriciteitsproductievermogen (en daarmee CO2-emissies verlagen) en als
energiedrager voor transport over grotere afstanden (en daarmee investeringen in
transmissiecapaciteit verminderen). Het huidige Nederlandse gas infrastructuurnetwerk
kan daarvoor (gedeeltelijk) geschikt worden gemaakt.
De energietransitie vergt een forse omslag van het bestaande energiesysteem waar
decennia aan is gewerkt. Een systeem waar iedereen van elkaar afhankelijk is en van groot
belang is voor de maatschappij. Betaalbaarheid, betrouwbaarheid en
voorzieningszekerheid kunnen niet alle drie tegelijk in volledige mate worden bereikt.
Het bereiken van duurzaamheidsdoelstellingen en tegelijkertijd de betrouwbaarheid op het
Strategy&

Pagina 15 van 58

huidige hoge niveau handhaven vormt financieel een enorme uitdaging. Het Planbureau
voor de Leefomgeving heeft voor Nederland uitgerekend dat de meerkosten van een
emissiereductie van 49% in 2030 tussen de 2,1 miljard en 3,4 miljard euro per jaar
bedragen8. Dat is circa 267 à 433 euro per huishouden per jaar en circa 16% à 27% van de
totale energierekening van een gemiddeld huishouden in Nederland (1,626 euro in 2018).
Elektriciteitsnet De verandering in de elektriciteitsproductiemix, met meer aanbod-gedreven productie
door zon en wind en met minder regelbaar vermogen van gas en kolen, heeft grote impact
op het elektriciteitssysteem en vereist uitbreiding van transmissienetwerkcapaciteit en
flexibiliteit. Mogelijkheden om de huidige interconnectie- en transmissiecapaciteit beter te
benutten hebben daarbij de voorkeur boven het investeren in additionele capaciteit.
Figuur 6. Impact van de energietransitie op elektriciteitstransmissie

Netbeheerders moeten miljarden euro’s extra investeren om netwerken uit te breiden en
aan te passen; (offshore) windparken, die vaak ver weg liggen, aan te sluiten; en om
productieaanbod, dat steeds meer weersafhankelijk wordt, en elektriciteitsvraag, dat
toeneemt, in balans te houden. Daarnaast zijn maatregelen nodig om de
voorzieningszekerheid te kunnen waarborgen gedurende periodes met tekorten aan winden zonne-energie (zie Figuur 6).
Additionele flexibiliteitsmaatregelen zijn nodig om langdurige tekorten van duurzame
productie te overbruggen en de voorzieningszekerheid te borgen. Vanuit
transmissieperspectief kan interconnectie met landen die verder weg liggen, en een andere
weerpatroon of productiemix hebben (zoals bijvoorbeeld Noorwegen), bijdragen.
Figuur 7. Invloed van weersomstandigheden op elektriciteitsproductie in Nederland
en omringende landen (2030 productie en vraag bij 2006 weerpatroon, geïndexeerd)
Productie weersafhankelijke hernieuwbare bronnen
2030, in GW (geïndexeerd)
2.5

TER ILLUSTRATIE: GEBASEERD OP WEER IN 2006

Electriciteitstekort duurzame energie
Resterende tekort1) voor Nederland
= 4.3 TWh over 11 dagen

2.0

1.5

1.0

0.5

0.0
09/12/2006

Verhoogde import vanuit buurlanden
k an tek orten in duurzame energie
door weer in Nederland opvangen

16/12/2006

Noordwest-Europa (incl. NL)
Nederland
23/12/2006

30/12/2006

06/01/2007

1) Resterende tekort refereert naar de vraag die niet kan worden geleverd door generatie van duurzame energie, zoals wind en zon.
Opmerking: uitgegaan van geinstalleerde capaciteit van 13 GW (offshore), 8 GW onshore en 22 GW zon PV, elektriciteitsvraag NL 2030 van 150 TWh.
Bronnen: TenneT, Klimaatakkoord 2018, Strategy& analysis

Nationale kosten energie- en klimaattransitie in 2030 – update 2018. Meerkosten ten opzichte van de NEV2017VV-SDE
Bron: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
8

Strategy&

Pagina 16 van 58

Landen in Noordwest-Europa kunnen profiteren van verschillen in weerpatronen tussen
de landen. Echter, elektriciteitstekorten komen tegelijkertijd en gedurende langere
periodes voor in Noordwest-Europe vanwege het gelijktijdig gebrek aan wind en zon. De
analyse op basis van historische weerspatronen laat zien dat gedurende twee weken in
2006 de productie van duurzame elektriciteit nihil was in Nederland, Duitsland, het
Verenigd Koninkrijk en Frankrijk (zie Figuur 7).
Doordat de elektriciteitsproductie onregelmatiger wordt (want weersafhankelijk), verder
weg ligt van de huidige vraag, en de vraag naar elektriciteit toeneemt (door elektrificatie)
moeten er meer kosten gemaakt worden om vraag en aanbod bij elkaar te brengen,
congestie op te lossen, en om de netwerk frequentie te reguleren. De totale
gecompenseerde kosten die TenneT hiervoor maakt zijn in de afgelopen jaren flink
gestegen (van 441 miljoen euro in 2014 naar 1,4 miljard euro in 2017). Dit komt vooral op
het conto van Duitsland en maar een beperkt deel heeft betrekking op Nederland.
Investeringen in transmissiecapaciteit, en de betere benutting van de huidige capaciteit,
kan bijdragen aan het verlagen van deze kosten.
Interconnectie biedt mogelijkheden voor de optimalisatie van het elektriciteitssysteem
over landsgrenzen heen en draagt bij aan de verhoging van de voorzieningszekerheid en de
kosteneffectiviteit. Het importeren van elektriciteit uit omringende landen kan bijdragen
doordat productiemix en weerpatronen per land verschillen. De flexibiliteit van het
elektriciteitssysteem neemt hierdoor toe en er is minder reservecapaciteit nodig. Echter,
als gevolg van de verduurzaming van de elektriciteitsproductie neemt de differentiatie
tussen landen en markten af en daarmee de voordelen van interconnectie. Bovendien is de
weerssituatie in Noordwest-Europa vaak vergelijkbaar en daarmee het productieprofiel
van wind- en zonne-energie. Als interconnectiecapaciteit niet verder wordt uitgebreid, en
er komt in Nederland wel meer opgesteld duurzaam vermogen, dan zal dit leiden tot
grotere prijsschommelingen, waardoor het aantrekkelijker wordt om andere opties voor
flexibiliteit te ontwikkelen. In dit laatste geval zullen de maatschappelijke kosten op de
korte termijn echter hoger zijn en wordt het minder aantrekkelijk om nieuwe duurzame
opwek te installeren (vanwege het gebrek aan exportcapaciteit).
De locaties met optimale condities voor de productie van duurzame elektriciteit (met name
wind) zijn ver weg van de locaties waar elektriciteit wordt verbruikt en waar momenteel
conventionele elektriciteitscentrales staan. Uitbreidingen van het transmissienet zijn nodig
om deze duurzame elektriciteit naar eindverbruikers te transporteren. De afstanden
waarover elektriciteit wordt getransporteerd nemen toe, netverliezen nemen hierdoor ook
toe, en het aansluiten van windparken op zee is complex en kostbaar. Vanwege de
stijgende elektriciteitsvraag, door elektrificatie van mobiliteit en verwarming, zullen ook
bestaande transmissielijnen verzwaard moeten worden. Daarbij zal allereerst gekeken
moeten worden naar mogelijkheden om het bestaande net beter te benutten.

Strategy&

Pagina 17 van 58

Alternatieven

Op dit moment, en in de voorzienbare toekomst (tot 2030), is transmissie doorgaans de
meest kosteneffectieve manier om elektriciteit te transporteren, vraag en aanbod met
elkaar in balans te brengen, flexibiliteit over grotere gebieden in te bouwen, en de invloed
van weerseffecten te beperken. Efficiëntere benutting van de bestaande transmissienetten
en interconnectie heeft hierbij de voorkeur boven het aanleggen van nieuwe infrastructuur.
Figuur 8. Alternatieven die investeringen in transmissiecapaciteit mogelijk verlagen
Disruptie

Beschrijving

Impact1
Minder

1
Versnelde
technologische
ontwikkeling van
energie opslag

Vooruitgang in energieopslag
zorgt voor mogelijkheden tot
integratie tussen verschillende
energiedragers

Veranderingen in
wet en
regelgeving

Overheden implementeren
regelgeving met verreikende
gevolgen (bijvoorbeeld meerder
prijszones)

Meer

Haalbaarheid
Tot 2030

2

Disruptie

Beschrijving

Impact1
Minder

4
Verhoogde en/of
versnelde
elektrificatie van
industrie

Industrie in Noordwest Europa
elektrificeert sneller dan
verwacht

Verhoogde en/of
versnelde
ambities voor
verduurzaming

De maatschappij drijft de vraag
naar duurzame energie sneller
dan de EU doelen

Herintrede of
nieuwbouw van
nucleaire
energiecentrales

Uitstootvermindering gedreven
door kernenergie, de groei van
duurzamen en conventionele
energie vlakt af

Haalbaarheid

Meer

Tot 2030

Laag

Hoog

5

3

Versnelde
adoptie van
vraagregulering
oplossingen

Snelle adoptie van
vraagregulering versterkt
netwerkflexibiliteit en vermindert
en verschuift pieken in de vraag

1) Impact op benodigde grid investeringen, vergeleken met beschreven grid investeringen volgend uit ENTSO scenarios
Bronnen: Strategy& analyse

6

Ontwikkelingen zoals power-to-gas, vraagsturing, digitalisering, decentrale opwekking,
energieopslag, etc., kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het verlagen van bepaalde
transmissie-investeringen. Bestaand onderzoek en een aanvullende high-level business
case analyse tonen aan dat alternatieve flexibiliteitsopties tot 2030 economisch niet
aantrekkelijk zijn en investeringen in transmissie niet kunnen vervangen (zie Figuur 8) 9.
Power-to-gas technologie kan op termijn interessant zijn om windstroom grootschalig om
te zetten in waterstof/aardgas dat vervolgens via de bestaande gaspijpleidingen naar
eindverbruikers wordt getransporteerd. Op korte termijn is power-to-gas echter niet
concurrerend met de transmissie van elektriciteit, vanwege het energieverlies dat optreedt
en de huidige hoge kostenniveaus. Kostendalingen en efficiencyverbeteringen kunnen
worden verwacht, maar deze technologie zal in 2030 waarschijnlijk nog altijd duurder zijn
dan elektriciteitstransmissie. Gas-to-power zal naar verwachting alleen concurrerend zijn
voor kostbare transmissieprojecten en mogelijk als alternatief voor meer kostbare
maatregelen om CO2-emissies in industriële toepassingen te reduceren.
Andere oplossingen kunnen bijdragen, maar haalbaarheid is laag en/of de mogelijke
bijdrage tot 2030 beperkt. Kernenergie is recent weer onder de aandacht gekomen nadat
het IPCC (het klimaatpanel van de Verenigde Naties) stelde dat klimaatdoelen zonder
kernenergie niet gehaald kunnen worden. Het bouwen van nieuwe kerncentrales in
Nederland is mogelijk. Er lijkt echter op dit moment weinig belangstelling voor te zijn en
het duurt zeer lang voordat een dergelijke centrale operationeel is. De haalbaarheid van
een aantal oplossingen zoals het rantsoeneren of het afsluiten van eindverbruikers, en het
verplaatsen van industrielocaties is ook laag. Het verplaatsen van grote energieverbruikers
naar de productielocaties toe is vooral relevant in Duitsland, waar elektriciteitsvraag en
industriële productie ver van de Noordzee verwijderd is. Verhuizing vergt ingrijpende
veranderingen, creëert naar verwachting grote weerstand vanuit de industrie en duurt
bovendien lang voordat deze werkelijk plaatsvinden. In Nederland vindt consumptie
relatief dicht achter de duinen plaats en is dit een minder groot probleem.
Ook wijzigingen in (internationaal) energiebeleid, wet- en regelgeving kunnen bijdragen
aan het verlagen (of het minder laten stijgen) van investeringen in het hoogspanningsnet.
Door de introductie van meerdere prijszones en verdere harmonisatie van regulering en
beleid op Europees niveau kan beter gebruik worden gemaakt van het hele systeem, in
plaats van te optimaliseren op individueel landniveau. Nieuwe investeringen kunnen
hierdoor mogelijk worden vermeden, uitgesteld, of verlaagd worden.

9 Gesimplificeerde businesscasevergelijking van hoogspanningslijn vs. alternatieve flexibiliteitsopties. Bron: Strategy& analyse

Strategy&

Pagina 18 van 58

Ontwikkeling van het Noordwest-Europese en Nederlandse hoogspanningsnet
Marktintegratie

Publieke belangen zijn gediend door verdere integratie en meer fysieke interconnectie met
buurlanden waardoor: (i) meer prijsconvergentie plaats kan vinden; (ii) minder duurzame
energie-productiecapaciteit afgeschakeld hoeft te worden en meer duurzame energie
geleverd kan worden; en (iii) toegang ontstaat tot meer reservecapaciteit en een meer
diverse productiemix, waarmee de voorzieningszekerheid en kosteneffectiviteit toeneemt.
Figuur 9. Maatschappelijke baten van marktintegratie (Europa, €miljard/jaar, 2030)

De totale potentiële maatschappelijke baten van verdere elektriciteitsmarktintegratie voor
Europa worden geschat op 43 miljard euro per jaar in 203010. In de jaren tot 2030 zal dit
bedrag echter (significant) lager zijn. Iets minder dan de helft van het potentieel is al
gerealiseerd. Dit is vooral gedreven door additionele interconnectiecapaciteit,
harmonisatie van wet- en regelgeving, afstemming van beleid en betere samenwerking
tussen landen en toezichthouders in Europa (zie Figuur 9). De voordelen van
marktintegratie op de korte termijn (in de EU), werden in 2015 geschat op 3,3 miljard euro
per jaar (exclusief de voordelen van efficiëntere netwerkplanning). Dit is meer dan 100%
van de voordelen die destijds reeds gerealiseerd werden11.
Het eerste belangrijke voordeel is dat door de marktintegratie van Europese
elektriciteitsmarkten meer concurrentie ontstaat, waardoor consumenten van landen die
met elkaar verbonden zijn kunnen profiteren van goedkopere elektriciteitsproductie.
Daarnaast verbetert integratie ook de leveringszekerheid in Noordwest-Europa door een
groter en diverser productiepark.
Figuur 10. Maatschappelijke baten en benutting van interconnectiecapaciteit
Maatschappelijke baten per 100 MW interconnectiecapaciteit
(2013-2015, in € M per jaar)

Benutting van interconnectiecapaciteit
(CWE region, 2017)
Interconnectiecapaciteit die
wordt gebruikt voor interne
optimalisatie doeleinden
(balanshandhaving) door
netbeheerders (43%)

17

13

13

12

14

43%
8
7

8

57%
5

5

5
2

NL-NO
2013

2014

NL-GB

NL-DE

NL-BE

2015

Capaciteit benut voor markt optimalisatie
Capaciteit benut voor systeem optimalisatie

Interconnectiecapaciteit die
commercieel benut wordt
voor grensoverschrijdende
handel in elektrciteit door
marktpartijen (57%)

Bronnen: ACER market monitoring report 2015 (PCR Project 2015), ACM, Strategy& analysis

10 CREG, Kunz and Zerrahn (2013), Oggioni et al. (2012), Kunz & Zerrahn (2015)
11 The benefits of integrating European electricity markets. Bron: University of Cambridge (2015)

Strategy&

Pagina 19 van 58

Een studie die ACER (Agency for the Cooperation of Energy Regulators) in het kader van
de jaarlijkse monitoring van de Europese elektriciteitsmarkt heeft uitgevoerd toont de
maatschappelijke baten aan van interconnectiecapaciteit en het beter benutten daarvan.
Een andere studie van ACER toont aan dat de huidige interconnectiecapaciteit slechts in
beperkte mate wordt gebruikt voor marktintegratie. In 2017 was naar schatting slechts
57% van de totale beschikbare capaciteit ook daadwerkelijk beschikbaar gesteld aan de
markt in Centraal-West Europa – de resterende capaciteit van 43% wordt dus niet benut
voor grensoverschrijdende marktintegratie, waardoor elektriciteitsprijsverschillen blijven
bestaan en welvaart verloren gaat. Het beter benutten van deze capaciteit zou voorrang
moeten hebben boven het uitbreiden van capaciteit. Echter, in veel landen in Europa
wordt interconnectie niet meegenomen in flexibiliteitsberekeningen en
investeringsbeslissingen met verdere inefficiënties tot gevolg (zie Figuur 10).
Ten tweede draagt een betere netwerkintegratie bij aan de verduurzaming van het
elektriciteitssysteem. Een groter en beter verbonden hoogspanningsnet maakt het
eenvoudiger om elektriciteit te transporteren van plaatsen waar een overschot aan
elektriciteit is naar plaatsen waar er een tekort is. Minder vaak zal er een overschot zijn van
duurzame energie en duurzame productiecapaciteit zal minder vaak afgeschakeld hoeven
te worden. Door verschillen in productiemix en weerpatronen is de variabiliteit in de
energiebalans van een gecombineerd systeem lager dan in elk systeem individueel.
Naarmate verschillen in productiemix tussen landen afnemen en weerpatronen meer
correleren, nemen de voordelen van een geïntegreerd systeem af.
Figuur 11. Illustratief voorbeeld van de Nederlandse en de Duitse biedladders
zelfstandig en geïntegreerd (€MWh, 2018, gemiddelde load en elektriciteitsvraag)

Het derde grote voordeel van systeemintegratie is dat TSO’s toegang krijgen tot meer
regelbare- en noodcapaciteit. Doordat het aantal aanbieders van opschakelcapaciteit met
lagere marginale kosten in de biedladder toeneemt, zal een TSO het benodigde
balanceervermogen tegen een lagere marginale prijs kunnen inkopen (zie ter illustratie
voor het effect op de Nederlandse en de Duitse biedladder Figuur 11).
In een geïntegreerde markt zullen op de lange termijn de verschillen in energiemix
verdwijnen en groeien marktprijzen naar elkaar toe doordat landen een gezamenlijk
productiepark hebben en daarmee dezelfde marginale productieprijzen. Te veel investeren
kan leiden tot onbenutte interconnectiecapaciteit in de toekomst doordat minder capaciteit
nodig is om prijsconvergentie te realiseren. Verdere marktintegratie heeft ook invloed op
andere opties voor flexibiliteit in Nederland. Doordat marktintegratie prijsbewegingen
afvlakt zullen andere flexibiliteitsopties zich minder goed kunnen ontwikkelen
(bijvoorbeeld waterstof gemaakt van groene stroom). Lage prijzen zijn dus gunstig voor de
consument, maar hoge prijzen stimuleert innovatie en ontwikkeling van
flexibiliteitsalternatieven. Daarnaast zal de onderlinge afhankelijkheid tussen landen
toenemen en daarmee de blootstelling aan beleid, regulering en systeemrisico’s van
buurlanden.

Strategy&

Pagina 20 van 58

Regelgeving

Naarmate netwerken technisch meer geïntegreerd worden (door interconnectie), neemt
ook de noodzaak toe om meer grensoverschrijdend samen te werken om marktkoppeling
te realiseren. Door verdere harmonisatie van regulering, afstemming van beleid en
samenwerking door toezichthouders en netbeheerders op Europees niveau kan beter
gebruik worden gemaakt van het hele systeem, in plaats van te optimaliseren op
individueel landniveau, en worden de kosten van het gehele systeem lager.
Figuur 12. Illustratief voorbeeld van de invloed van marktontwerp op marktintegratie
(2014, miljoen euro per jaar)

Maatregelen die de afgelopen jaren zijn genomen om marktintegratie te bevorderen,
leveren vandaag de dag al maatschappelijke voordelen. De introductie van flow-based
marktkoppeling, waarbij netcapaciteit efficiënter wordt benut door rekening te houden
met de handel in elektriciteit, heeft in 2014 tot ongeveer een verdubbeling van de tijd
geleid waarin prijsconvergentie optrad (36% in plaats van 18%) en tot 132 miljoen euro per
jaar aan netto maatschappelijke voordelen in Centraal-West Europa (zie Figuur 12).
Ondanks maatregelen die de afgelopen jaren zijn getroffen om regelgeving te
harmoniseren staat een aantal belangrijke hindernessen verdere marktintegratie in de
weg, waarbij de optimalisatie vanuit het individuele landsbelang in plaats van vanuit een
supranationaal systeemperspectief de belangrijkste factor is.
Uit een studie van de Belgische toezichthouder (CREG12) blijkt dat optimalisatie op
individueel TSO niveau nadelige welvaartsgevolgen heeft. Volgens deze studie heeft de
optimalisatie door Amprion van het eigen systeem (in het Ruhrgebied) en niet van het
grotere systeem (inclusief omringende netten) geleid tot hogere elektriciteitsprijzen in
Nederland in 2015 en 2016. In totaal heeft dit Nederlandse eindverbruikers naar schatting
60 miljoen euro per jaar extra gekost (circa een half procent van de totale Nederlandse
elektriciteitskosten per jaar).
Het Clean Energy Package van de Europese Commissie voorziet onder andere in verdere
marktkoppeling en organisatorische integratie van het systeembeheer. De uiteindelijke
exacte invulling en de implementatie tijdslijn zijn echter onzeker, en daarmee de
maatschappelijke voordelen die gerealiseerd kunnen worden. Dit wordt veroorzaakt door
verschil van mening tussen lidstaten over energiebeleid en de invulling daarvan.
Bovendien zijn lidstaten niet bereid het operationele beheer en verantwoordelijkheid van
hun energiesysteem over te dragen aan een Europese of een regionale entiteit.

12 Functioning and design of the Central West European day-ahead flow based market coupling for electricity” (CREG, 2017)

Strategy&

Pagina 21 van 58

NW-Europa

Op basis van de ENTSO-E’s scenario’s en maatschappelijke kosten-batenanalyse zijn
nieuwe verbindingen nodig in Noordwest-Europa en zal interconnectiecapaciteit met
ongeveer driekwart toenemen tussen 2020 en 2040 (zie Figuur 13). Daarnaast zijn
substantiële transportnetwerkversterkingen nodig binnen de landsgrenzen in alle landen
in Noordwest-Europa, inclusief Nederland13.
Figuur 13: Interconnectie uitbreidingen in Noordwest-Europa (projecties tot 2040)

Nederland

Nederland is geografisch en strategisch goed gepositioneerd om te profiteren van de
toekomstige energiecorridor die strekt van de Noordzee (met grootschalig wind op zee) tot
zuid-Duitsland. Voor Nederland zijn extra hoogspanningsverbindingen en
capaciteitsuitbreidingen met alle omringende landen nodig om de energietransitie
mogelijk te maken. De verbondenheid van Nederland met België, Noorwegen,
Denemarken en het Verenigd Koninkrijk neemt toe. De verbondenheid met Duitsland blijft
naar verwachting het grootst (~34% van de totale interconnectiecapaciteit in 2040).
Ook zijn in Nederland substantiële binnenlandse versterkingen nodig van het
hoogspanningsnet (bijvoorbeeld om windenergie van de Noordzee naar België en
Frankrijk te transporteren)14. Deze binnenlandse versterkingen voor Nederland zijn naar
verwachting relatief minder zwaar dan de benodigde binnenlandse versterkingen in
Frankrijk, België en Duitsland, door reeds beschikbare capaciteit van het Nederlandse net.
Figuur 14. Rationale voor interconnectie van Nederland met omringende landen

De noodzaak en volgordelijkheid van nieuwe interconnectie uitbreidingen en extra capaciteit wordt geëvalueerd op basis van een
maatschappelijke kosten-baten analyse, waarbij gekeken wordt naar de bijdrage van aan marktintegratie (primair), en
voorzieningszekerheid en duurzaamheid (secundair)
Bron: ENTSO-E TYNDP 2018, Strategy& analyse
14 Naast versterkingen in het hoogspanningsnet moeten ook regionale netten verzwaard worden.
13

Strategy&

Pagina 22 van 58

Betere internationale integratie kan meerwaarde opleveren voor Nederland. De drie meest
aantrekkelijke markten voor verdere integratie met Nederland zijn Noorwegen, vanwege
goedkope baseload duurzame energie, Duitsland vanwege de omvang van de markt, de
duurzame productiemix, en omdat het opereert binnen hetzelfde flow-based marktmodel
als Nederland en (in mindere mate) Denemarken vanwege het grote aandeel duurzame
productie (maar beperkte marktomvang). De meerwaarde van verdere integratie met het
Verenigd Koninkrijk en België wordt beperkt door beperkte marktgrootte, technische
verschillen in marktkoppeling (synchronisatiezone), en verschillen in energiebeleid en
doelstellingen (zie Figuur 14).
Figuur 15. Elektriciteitsprijzen Nederland en omringende landen (€/MWh, 2015-2017)
Day-ahead elektriciteitsprijsverschillen tussen Nederland en omringende landen
2015 en 2017, in €/ MWh en mate van prijsconvergentie, in % tijd1)
2015
28%

2%

31.8

28.8

2017
4%

44.7

40.1

NL

43%

DE

NO

0%

40.2

43%

39.3

34.2

22.9

DK

2%

17%

44%

0%

44.6

45.3

BE

GB

30.1
19.7

BE

GB

NL

DE

NO

DK

Gegeven het jaarlijkse elektriciteitsverbruik van ~120 TWh in Nederland zou volledige prijs
convergentie met Duitsland resulteren in kostenverlaging tot €610 miljoen/jaar
1) Percentage van de tijd dat de elektriciteitsprijs van het gegeven land gelijk is aan de elektriciteitsprijs in Nederland
Bronnen: ENTSO-E, TenneT, Strategy& analyse

Ondanks de ontwikkelingen in de afgelopen jaren in de richting van meer technische
integratie, energiebeleidsafstemming en regulering harmonisatie op Europees-niveau,
bestaan er nog altijd verschillen in elektriciteitsprijzen tussen landen. Er valt verder
voordeel te behalen uit prijsconvergentie door het beter benutten en uitbreiden van
interconnectiecapaciteit. In Nederland waren elektriciteitsprijzen bijvoorbeeld gemiddeld
hoger dan in Duitsland, Noorwegen en Denemarken, en gemiddeld lager dan in België en
het Verenigd Koninkrijk in 2015 en 2017. In deze jaren waren elektriciteitsprijzen in
Nederland en Duitsland respectievelijk in 28% en 43% van de tijd gelijk. Als volledige
prijsconvergentie met Duitsland gerealiseerd zou worden dan kan dat jaarlijks 614 miljoen
euro aan kostenbesparingen opleveren voor de Nederlandse elektriciteitsverbruikers (circa
4% van de totale Nederlandse elektriciteitskosten per jaar, zie Figuur 15).
De netto welvaartswinst van meer en betere interconnectie, waarbij niet alleen de effecten
op prijzen voor eindverbruikers, maar ook de effecten op producenten, congestie en loopflows wordt meegenomen, is niet eenvoudig. Bovendien is Nederland geïntegreerd met
andere landen, zijn effecten moeilijk te isoleren en afhankelijk van beleidskeuzes,
marktontwikkelingen en andere externe factoren. De schattingen van de financiële
gevolgen in dit rapport geven een indicatie van ordegrootte en moeten niet gezien worden
als absolute waarden. Bovendien zijn dit verwachtte effecten op de lange termijn en
kunnen deze effecten in tussenliggende jaren minder groot en zelfs negatief zijn voor
Nederland. Voor de korte termijn kan op basis van de studie van de University of
Cambridge een ruwe schatting worden gemaakt van 100 à 200 miljoen euro per jaar aan
netto welvaartsgroei voor Nederland als gevolg van efficiënte marketintegratie 15.
Op lange termijn kunnen de welvaartseffecten voor Nederland verder toenemen als gevolg
van uitbreidingen van interconnectiecapaciteit met alle omringende landen (met 4GW à
8GW tussen 2020 en 2040 op basis van ENTSO-E-projecties). Op basis van de
maatschappelijke baten van betere interconnectie met omringende landen (zie Figuur 10)
en de geprojecteerde uitbreiding per land (zie Figuur 14), kunnen de welvaartseffecten
voor Nederland mogelijk verder toenemen met 100 à 300 miljoen euro per jaar bij gelijke
verdeling van de voordelen tussen Nederland en de omringende landen. Hierbij is echter
geen rekening gehouden van de ontwikkelingen van de marginale voordelen die zullen
afnemen naarmate technische integratie verder toeneemt en markten meer op elkaar
15 Volgens de Universiteit van Cambridge kunnen EU28 landen op korte termijn een netto welvaartwinst van 3,3 miljard euro per jaar

realiseren. Het aandeel van Nederland is pro-rata geschat op basis van het aandeel van Nederland in de interconnectiecapaciteit in Europa.

Strategy&

Pagina 23 van 58

lijken. De ENTSO-E-projecties zijn gebaseerd op maatschappelijke kosten en baten
analyses en daaruit kan afgeleid worden dat het netto-effect in ieder geval positief is. De
potentiële impact van alternatieve flexibiliteitsopties zoals P2G, batterijopslag en demand
side management is niet meegenomen in onze hoog-over schattingen van de
welvaartswinst.
Figuur 16. Illustratief voorbeeld van de ontwikkeling van de Nederlandse en de Duitse
biedladders (€MWh, 2018 en 2030, bij een gemiddelde load en elektriciteitsvraag)

Een illustratieve analyse van de ontwikkeling van de Nederlandse en de Duitse biedladders
laat zien dat elektriciteitsprijzen in de toekomst in Duitsland naar verwachting lager zullen
zijn dan in Nederland (zie Figuur 16).
Een illustratieve analyse van de invloed van veel en weinig duurzame energie-aanbod op
elektriciteitsprijzen in Nederland en Duitsland toont het positieve effect van
marktintegratie voor Nederlandse elektriciteitsprijzen. In het scenario van volledig
gescheiden markten zullen elektriciteitsprijzen, bij gelijke weersomstandigheden, in
Nederland gemiddeld altijd hoger zijn dan in Duitsland. Behalve in 2030 als er een
overschot aan duurzame elektriciteit in Nederland en Duitsland is bij felle zon en veel
wind. In het scenario van volledig geïntegreerd markten profiteert Nederland van lagere
prijzen (37€/MWh in plaats van 61€/MWh) bij weinig zon en wind, terwijl Duitsland in
dat geval nadeel ondervindt (37€/MWh in plaats van 33€/MWh).
Figuur 17. Invloed van transmissie-uitbreiding op geleverde duurzame elektriciteit en
CO2-emissies (in 2040 op basis van 2020 elektriciteitsnet, TWh en Mtons)

Als er niet geïnvesteerd wordt in hoogspanningscapaciteit in Nederland leidt dat volgens
ENTSO-E niet alleen tot grotere verschillen in elektriciteitsprijzen, maar ook tot minder
verduurzaming in Nederland door extra verlies van duurzaam geproduceerde elektriciteit
(12TWh in plaats van 8TWh in 2040) en meer CO2-uitstoot (17Mton in plaats van 15 Mton
in 2040, zie Figuur 17).
Strategy&

Pagina 24 van 58

De optimale organisatie- en eigendomsstructuur van het
hoogspanningsnet
Organisatiemodellen voor netbeheerders
TSO-modellen

Wereldwijd zijn er TSO’s in verschillende soorten en maten. Het meest voorkomende
model is een TSO die het transmissienetwerk van één utiliteit (elektriciteit of gas) beheert,
die zowel eigenaar van het transmissienetwerk (Transmission Owner: TO) en de
systeembeheerder (System Operator: SO) is, en die actief is binnen de grenzen van één
land of één jurisdictie (zie Figuur 18).
Figuur 18. TSO-activiteiten en geografische scope

Optimale schaal De optimale schaal voor een TSO bepalen is op voorhand niet mogelijk en hangt sterk af
van de context waarbinnen geïntegreerd wordt – bijvoorbeeld met betrekking tot de
topografische karakteristieken, bevolkingsdichtheid, energiemix, marktomstandigheden,
energiebeleid, fysieke koppeling, regelgeving, enzovoort. Er zijn ook geen uniforme
benchmarks beschikbaar waarmee netwerkkwaliteit, betrouwbaarheid en kostenniveaus
van de verschillende TSO’s vergeleken kunnen worden.
De optimale schaal voor TenneT is op voorhand niet vast te stellen. Er is een grote
diversiteit aan TSO’s met verschil in omvang wereldwijd zonder duidelijke relatie met
kosten of kwaliteit. Binnen Europa zijn er relatief kleine netbeheerders zoals bijvoorbeeld
Elia (België) met circa 8.000km netwerklengte, maar ook relatief grote netbeheerders
zoals RTE (Frankrijk) met meer dan 100.000km netwerklengte. TenneT (inclusief de
Duitse activiteiten) is de vierde speler in Europa qua omvang, met circa 22.000km
netwerklengte en de grootste netbeheerder in Noordwest-Europa. Red Eléctrica de España
(Spanje) is twee keer zo groot, Terna (Italië) is drie keer zo groot, en RTE is vijf keer zo
groot als TenneT (zie Figuur 22).
Integratie

Strategy&

Organisatorische integratie van TSO’s heeft vier belangrijke voordelen: (i) het verlagen van
TSO kosten door efficiencywinsten als gevolg van schaal- en scopevoordelen, (ii) het
effectiever handhaven van de energiebalans en optimaliseren van het elektriciteitssysteem
over systeemgrenzen, (iii) het realiseren, bevorderen en versnellen van marktintegratie, en
(iv) het beïnvloeden en mee-ontwikkelen van pan-Europees energiebeleid, aanjagen van
harmonisatie van wet- en regelgeving, en ondersteunen bij praktische uitvoerbaarheid van
beleid en handhaving/ toezicht. Overigens achten wij mogelijke negatieve effecten van
schaalvergroting en verdere (internationale) uitbreiding van netbeheerders niet zonder
meer uitgesloten.

Pagina 25 van 58

1. Het realiseren van schaal- en scopevoordelen en daarmee lagere
transmissiekosten.
Verdere organisatorische integratie van TSO’s levert schaal- en scopevoordelen op, die via
gereguleerde opbrengsten tot lagere tarieven leiden voor eindverbruikers 16.
Figuur 19. TSO schaal- en scopevoordelen en gerelateerde besparingen

Op basis van de TenneT integratie met transpower schatten wij de schaalvoordelen op
circa 2%-5% van de kostenbasis van een TSO (exclusief de kosten voor systeemdiensten).
Deze kunnen gerealiseerd worden door onder andere het bundelen van inkoop,
samenwerking in operationele werkzaamheden, backofficerationalisatie en
financieringsvoordelen(zie Figuur 19). Wij schatten de huidige schaalvoordelen voor
TenneT uit de fusie met transpower op circa 70-175 miljoen euro per jaar, waarvan
ongeveer een kwart in Nederland en driekwart in Duitsland 17. Dit is voor Nederland 20-45
miljoen euro en circa 0,2% tot 0,5% van de totale Nederlandse elektriciteitskosten per jaar.
Daarnaast dragen leereffecten tussen TSO-onderdelen bij aan verlaging van de totale
kosten (scopevoordelen). TenneT heeft zelf berekend dat de kennistransfer van haar eigen
ervaringen in Duitsland circa 2,7 miljard euro aan netto contante waarde oplevert bij de
aanleg van wind op zee in Nederland. Dit is gelijk aan circa 135 miljoen euro per jaar (voor
20 jaar), en gelijk aan 0,9% van de totale Nederlandse elektriciteitskosten per jaar (zie
Figuur 19)18. Daarbij zijn de verwachte leereffecten van de Duitse wind offshore projecten
nog niet meegenomen, bijvoorbeeld voor het onderhoud. Een deel van deze voordelen kan
mogelijk ook door andere partijen worden benut (bijvoorbeeld aannemers, constructeurs,
leveranciers, adviseurs, etc.) en ook zonder integratie kan kennis worden overgedragen. De
voordelen blijven echter substantieel.
2. Het optimaliseren van netwerkplanning en beheer, en daarmee het
verlagen van de kosten voor systeemdiensten en het verhogen van de
voorzieningszekerheid (systeemoptimalisatie).
Organisatorische integratie van netbeheeractiviteiten draagt bij aan het efficiënter en
effectiever benutten van het systeem over een groter gebied en aan de afstemming van
netwerkplanning en -beheer. In afwezigheid van perfecte harmonisatie van wet- en
regelgeving kan een geïntegreerde TSO haar activiteiten en beheer van het systeem over
een groter gebied optimaliseren. Door integratie worden activiteiten beter gecoördineerd
onder centraal management, wordt informatie en kennis sneller en eenvoudiger intern
gedeeld, en kunnen eenduidige en gelijke doelstellingen worden gezet voor de totale
organisatie. Door betere samenwerking over een groter energiesysteem kunnen kosten
voor systeemdiensten worden verlaagd (betere afstemming, gezamenlijke inkoop, etc.) en
wordt de voorzieningszekerheid vergroot (groter effectief balanceringssysteem).
16 The Benefit of Coordinating Congestion Management in Germany (No. 1298). Kunz, F., Zerrahn, A., Discussion Papers, DIW Berlin, 2013.

Dismukes, D.E., Cope, R.F., and Mesyanzhinov, D.: Capacity and economies of scale in electric power transmission’, Utilities Policy, 1998
17 Berekening gebaseerd op een inschatting van de mogelijke disynergiekosten van een opslitsing van TenneT.
18 Bron: TenneT TKI Wind op Zee (NB: er is geen second-opinion gedaan op de analyses van TenneT in het kader van dit onderzoek)

Strategy&

Pagina 26 van 58

Verscheidene studies laten mogelijke besparingen van 30% tot meer dan 80% zien op de
kosten voor congestiemanagement en balanshandhaving door betere samenwerking en
volledige integratie van TSO’s19.
De totale kosten die TenneT maakt voor systeemdiensten (incl. congestiemanagement) zijn
in de afgelopen jaren flink gestegen (van 441 miljoen euro in 2014 naar 1,4 miljard euro in
2017). Dit komt vooral op het conto van congestiemanagement in Duitsland en maar een
beperkt deel heeft betrekking op Nederland (70 miljoen euro per jaar, 5% van het totaal
van deze kosten). Investeringen in transmissiecapaciteit, en de betere benutting van de
huidige capaciteit, kan bijdragen aan het verlagen van deze kosten. We schatten dat een
besparing van 5% tot 15% mogelijk is (4 à 11 miljoen euro per jaar en nader te valideren en
minder dan 0,1% van de totale Nederlandse elektriciteitskosten per jaar).
Verdere harmonisatie van wet- en regelgeving, beleid, en toezicht spelen een belangrijke
rol bij het realiseren van voornoemde voordelen. Echter, zoals eerder is genoemd, is het
realiseren van verdere harmonisatie politiek gevoelig en tijdsinspannend. Organisatorische
integratie kan voornoemde voordelen realiseren binnen de nieuwe geïntegreerde TSO.
Verschillende studies tonen aan dat betere samenwerking (met gedeelde
verantwoordelijkheid) door netbeheerders besparingen kan opleveren op de kosten voor
congestiemanagement van 30% tot 60% en dat deze besparingen kunnen oplopen tot meer
dan 80% bij perfecte coördinatie en integrale verantwoordelijkheid 20. Door een
geïntegreerde aanpak van het systeem kan er gekeken worden naar de netto-effecten, en
wordt er minder rekening gehouden met de verdeling van effecten tussen twee landen.
3. Het bevorderen en het versnellen van technische integratie en daarmee de
mate van prijsconvergentie (marktintegratie). Een geïntegreerde TSO kan
bijdragen aan het sneller tot stand brengen van feitelijke marktintegratie tussen twee
energiesystemen door eigenaar te zijn aan beide kanten van de systeemgrens. De
geïntegreerde TSO kan betere benutting van bestaande capaciteit bewerkstelligen, en het
realiseren van nieuwe capaciteit versnellen waarmee marktkoppeling en prijsconvergentie
kan worden bijvoorbeeld20. Een voorbeeld hiervan is de eerdergenoemde Amprion casus
waarbij de netbeheerder het eigen systeem optimaliseert in plaats van het grotere systeem,
wat tot hogere prijzen in Nederland heeft geleid.
Figuur 20. Invloed van TenneT met overname van transpower op prijsconversie
Volledige prijsconvergentie
NL-DE, % van alle uren
Prijsconvergentie tussen Nederland
en Duitsland is significant verhoogd
tussen 2008 en 2011, waardoor
volledige prijsconvergentie is bereikt
voor 88% van de uren in 2011

Totaal waardeverlies door elektriciteitsprijsdivergentie1)
NL-DE, Q4 2010, voor elk uur

+633%
88%

Als resultaat van de verhoogde
prijsconvergentie, is het totale NL
waardeverlies gereduceerd met
56% tussen 2010 en 2011

766

Acquisitie

Acquisitie

272

56%
227

12%
0%

0%

2008

2009

2010

99

2011

2008

2009

2010

2011

1) Berekend als verschil tussen NL en DE elektriciteitsprijs per huur, vermenigvuldigd met het geconsumeerde volume in NL op dat uur op de volgende dag (geb aseerd op nextday aflevering); dit neemt aan dat de laagste prijs bepalend is
Bronnen: TenneT, Booz & Co., Strategy& analyse

TenneT geeft zelf aan dat na haar acquisitie in Duitsland grensoverschrijdende
optimalisaties sneller en eenvoudiger tot stand zijn gekomen – ook al was er daarvoor al
sprake van goede samenwerking met transpower en hebben mogelijk ook andere factoren
(veranderingen in regulering, interconnectie, productiemix, vraag en aanbod, etc.)
bijgedragen aan de toename in prijsconvergentie (zie Figuur 20).

19 Bron: “The Benefit of Coordinating Congestion Management in Germany” (Kunz and Zerrahn, 2013), “Coordinating Cross-Country

Congestion Management”, (Kunz & Zerrahn, 2015), “A generalized nash equilibrium model of market coupling in the European power
system” (Oggioni et al., 2012), Strategy& analysis
20 “Coordinating Cross-Country Congestion Management”, (Kunz & Zerrahn, 2015). “The Benefit of Coordinating Congestion Management
in Germany” (Kunz and Zerrahn, 2013), “A generalized nash equilibrium model of market coupling in the European power system”
(Oggioni et al., 2012)

Strategy&

Pagina 27 van 58

De organisatorische integratie van TenneT en transpower kan een positief effect hebben
gehad op de prijsconvergentie, doordat het eenvoudiger is om optimaal gebruik te maken
van interconnectie- en transmissiecapaciteit binnen één organisatie. Vergeleken met het
effect van marktomstandigheden is de bijdrage van organisatie-integratie echter beperkter.
Figuur 21. Modellen voor grensoverschrijdende samenwerkingen integratie van TSO’s

Door een organisatiestructuur met eenduidig management, gelijkgestelde doelstellingen
en aansturing aan beide kanten van de grens kunnen nieuwe plannen of benutting van
bestaande capaciteit sneller en effectiever worden gerealiseerd en uitgevoerd dan in een
situatie waar twee verschillende organisaties dit in onderlinge samenwerking moeten
realiseren (zie Figuur 21).
4. Het vergroten van de invloed op (internationale) beleidsvorming, wet- en
regelgeving om eerdergenoemde voordelen te borgen (strategische invloed).
Het Clean Energy Package van de Europese Commissie voorziet in verdere marktkoppeling
en organisatorische integratie van systeembeheer binnen Europa. De exacte invulling en
tijdslijn hiervan zijn onzeker, maar de rol van grote en reeds geïntegreerde TSO’s is van
toegevoegde waarde in het energiedebat en de richting en uitwerking van beleid.
Figuur 22. TSO-invloed op internationale beleidsvorming

Grotere TSO’s hebben een sterkere positie in de ontwikkeling van pan-Europees
energiebeleid en -regelgeving op het gebied van transmissie. Bijvoorbeeld binnen ENTSOE hebben grotere en internationale TSO’s meer stemrecht dan kleinere spelers. Een grotere
en internationaal geïntegreerde TSO heeft daarmee meer invloed op zowel beleid als de
uitvoering daarvan, en kan beter de (Nederlandse) publieke belangen behartigen en
daarmee de strategie van de Staat op gebied van beleid en wet- en regelgeving uitdragen.
Nederland is met TenneT uitstekend gepositioneerd om een Europese voortrekkersrol te
spelen als vierde speler qua omvang in Europa (zie Figuur 22).

Strategy&

Pagina 28 van 58

Mogelijke nadelige effecten van schaalvergroting en internationale
uitbreiding.
Wij achten averechtse effecten van schaalvergroting en verdere (internationale)
uitbreiding van netbeheerders op de publieke belangen van een land niet zonder meer
uitgesloten. Een grote en sterke internationale TSO kan de positie van een lokale
toezichthouder en/of overheid bijvoorbeeld meer onder druk zetten. Bijvoorbeeld in
toezicht en discussies over kwaliteit, efficiëntie en tarieven en over invulling van
beleidsmaatregelen. Netbeheerders die internationaal actief zijn, dienen rekening te
houden met de belangen van alle stakeholders in de verschillende landen. Deze belangen
kunnen conflicteren, bijvoorbeeld bij capaciteitsallocatie, congestiemanagement en het
plannen van netwerkversterkingen en -uitbreidingen. Wat gunstig is voor het
grensoverschrijdende systeem is niet per se altijd gunstig voor individuele landen. Ook
kunnen effecten gemiddeld over een langere periode positief zijn, maar in tussenliggende
jaren minder groot of negatief zijn. Dit geldt zeker zolang er nog geen sprake is van
volledige harmonisatie van wet- en regelgeving, toezicht en handhaving en van afstemming
van beleid, op EU- dan wel regionaal niveau. Bovendien neemt de complexiteit van het
netbeheer toe. In het geval de netbeheerder in markten met verschillende karakteristieken
opereert (bijvoorbeeld met andere wet- en regelgeving, marktstructuur, etc.) zijn de
synergievoordelen bovendien minder groot.
TO/SO-splitsing

Het opsplitsen van een TSO in een systeembeheerder (SO) en een eigenaar van de
netwerkinfrastructuur (TO) wordt veelal gedaan om concurrentie over een groter gebied te
faciliteren en het systeembeheer te optimaliseren. In deze gevallen wordt het
systeembeheer van meerdere netwerken samengevoegd om daarmee tot een groter
systeem te komen zonder dat er een fusie dient plaats te vinden van de fysieke
infrastructuur. Dergelijke modellen zijn al langer geïmplementeerd in bijvoorbeeld de
Verenigde Staten en Australië, en wordt momenteel besproken in het Verenigd Koninkrijk.
De Europese Commissie heeft voorstellen gedaan om stapsgewijs naar “Regional
Operating Centers” te gaan – een vorm van grensoverschrijdende SO’s voor Europa.
Figuur 23. Uitdagingen met betrekking tot het splitsen van TO en SO-activiteiten

Het opsplitsen van TO- en SO-activiteiten is echter niet eenvoudig en kan tot extra
complexiteit leiden. Het leidt bijvoorbeeld tot vraagstukken omtrent de verdeling van
verantwoordelijkheden, governance, en interface risico’s (zie Figuur 23).
In Zwitserland is men bijvoorbeeld in 2013 afgestapt van een multi-TO-model met een
onafhankelijke overkoepelende SO. Verder staat het mogelijk innovatie en integrale
oplossingen in de weg om capaciteitsproblemen op te lossen. Het splitsen van TO- en SOactiviteiten is alleen zinvol als een supranationaal elektriciteitssysteem ontstaat met enkele
Regionale System Operators. Op dat moment is TenneT uitstekend gepositioneerd om,

Strategy&

Pagina 29 van 58

indien wenselijk, een leidende rol te spelen in het vormen van een grotere
systeembeheerder over meerdere landen heen.
DSO-integratie

In Nederland zijn er naast TenneT zeven regionale netbeheerders die het
middenspannings- en laagspanningsnet beheren. Naast de distributie van elektriciteit
beheren zij ook de regionale hoge- en lagedruk gasnetten. Wij hebben in dit onderzoek
slechts een korte inventarisatie gedaan naar de mogelijke voordelen en haalbaarheid van
het consolideren van TSO- en DSO-activiteiten in Nederland. Verticale integratie met
regionale distributie netbeheerders (DSO’s) is in theorie mogelijk, maar synergievoordelen
lijken beperkt en de haalbaarheid is laag. Een verdere analyse lag niet in de scope van onze
opdracht.

Gas-combinatie

Een succesvolle energietransitie vereist een algehele verduurzaming van het
energiesysteem. Hierbij dient zowel naar elektriciteit, maar ook andere energiebronnen,
zoals gas, gekeken te worden. Van power-to-gas wordt, op termijn, verwacht dat het een
concurrerend alternatief kan zijn om transmissiecapaciteit en om CO2-emissies in
industriële toepassingen te reduceren. Huidige schattingen gaan ervanuit dat power-to-gas
mogelijk rond 2030 concurrerend is voor bepaalde toepassingen. Het gastransportnetwerk
is er al en kan hier (gedeeltelijk) geschikt voor worden gemaakt.
In Nederland beheert Gasunie het landelijke transportnetwerk van aardgas. In het
transport van gas heeft Gasunie een vergelijkbare rol als TenneT in de transmissie van
elektriciteit. Gasunie is net zoals TenneT voor 100% in handen van de Nederlandse Staat
en is ook actief in gastransport in Duitsland. Samenwerking tussen TenneT en Gasunie
draagt bij aan het realiseren van duurzame, flexibele, en betaalbare energievoorziening
vanuit een integraal energiesysteemperspectief. Op korte termijn zijn de voordelen van een
organisatorische integratie van TenneT en Gasunie echter beperkt (verschillende
waardeketen, technologie, markt dynamiek, regelgeving, stakeholders, etc.).
Vanuit een integraal energiesysteemperspectief levert een combinatie van TenneT en
Gasunie op lange termijn strategische voordelen op voor Nederland. Gegeven de uitdaging
waar Nederland voor staat met de energietransitie en lange termijn investeringshorizon
van investeringen in het transmissienetwerk moet hier nu al over nagedacht worden.
Allereerst kan gekeken worden naar een samenwerking zonder organisatorische integratie,
maar met de juiste mensen en expertise die zich richten op onderzoek en verdergaande
samenwerking op het gebied van power-to-gas en wat ervoor nodig is om de voordelen te
realiseren (technisch, beleidsmatig, organisatorisch, financieel, etc.). Voordat beslissingen
worden genomen die een invloed hebben op de activiteiten van TenneT, het organisatie- of
eigendomsmodel, moet eerst de afweging worden gemaakt wat de gevolgen hiervan zijn
voor een mogelijke combinatie van TenneT en Gasunie in de toekomst.

Strategy&

Pagina 30 van 58

Staatsinvloed en staatseigendom van netbeheerders
Staatsinvloed

In veel landen, waaronder Nederland, wordt het transportnetwerk van elektriciteit en het
beheer daarvan gezien als vitale infrastructuur. Overheden hebben verschillende
mogelijkheden en instrumenten om hier controle over te houden.
De Staat bepaalt het energiebeleid op basis van Nederlandse publieke belangen, hetgeen
wordt vastgelegd in wet- en regelgeving (binnen de kaders van internationale verdragen,
wet- en regelgeving). De Staat bepaalt de kaders waarbinnen de (onafhankelijke)
toezichthouder de markt inricht en het gedrag van TSO’s beïnvloedt (bijvoorbeeld door het
zetten van kwaliteits- en efficiencystandaarden, tarieven en stimuleringsmaatregelen). De
Staat kan als aandeelhouder de strategische intentie en richting van de TSO bepalen,
management benoemingen goedkeuren, en investeringen beïnvloeden 21. Tot slot kan de
Staat invloed uitoefenen op internationaal energiebeleid, en Europese wet- en regelgeving,
en daarmee (indirect) de Nederlandse publieke belangen borgen.

Staatseigendom

Gegeven het publiek belang van de elektriciteitsvoorziening en de rol van het
hoogspanningsnet kan het op basis van bovenstaande overwegingen (toegevoegde waarde
als aandeelhouder en bijbehorende risico’s) wenselijk zijn dat overheden een belang
hebben in het netwerk en het beheer daarvan. Dit geldt ook voor markten met goed
werkende wet- en regelgeving en goed functionerend toezicht. Het is echter niet per se
noodzakelijk dat overheden 100% van het kapitaal van een TSO in bezit hebben. In Europa
komt het steeds vaker voor dat overheden geen 100% eigenaar meer zijn van een TSO, en
dat ze een deel van hun belang afstoten voor diverse redenen.
Figuur 24. Staatsdeelnemingen in (nationale) TSO’s van elektriciteitsnetten (EU, 2018)

In Europa heeft het merendeel van de landen een zekere mate van eigendom en controle
over de landelijke TSO. Naast Nederland, hebben Denemarken, Zweden en Polen, het
volledige eigendom van de TSO. In de rest van Europa hebben de meeste landen slechts
een gedeeltelijk belang in de TSO. Ook zijn er landen waar de TSO volledig geprivatiseerd
is – bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland en Portugal (zie Figuur 24).
Als overheden afstand doen van een minderheidsbelang dan is het in sommige gevallen
aan ondernemingen die (deels) in overheidshanden zijn (regionale) energiebedrijven of
nationale investeringsfondsen). Institutionele beleggers met een lange termijn horizon
worden vaak als investeringspartner gekozen. In sommige gevallen wordt een (klein) deel
van de aandelen verhandeld op de beurs. Vaak spelen financiële overwegingen een
belangrijke rol om de TSO voor een deel te privatiseren. Bijvoorbeeld om investeringen te
kunnen financieren (die naar de toekomst toe nog verder toenemen), of om de
staatsschuld te verminderen.

21

Voor zover niet wettelijk voorgeschreven; bijvoorbeeld fusies en overnames, partnerships en allianties, etc.

Strategy&

Pagina 31 van 58

Vaak houden overheden echter de meerderheid van de controle in de netbeheerder.
Bijvoorbeeld in Spanje bezit de Staat via SEPI (nationaal investeringsfonds) 20% van de
aandelen in de Red Eléctrica de España. De overige aandelen zijn buitenlandse financiële
investeerders (66%), Spaanse financiële investeerders (4%), en kleine overige
aandeelhouders (10%). De Spaanse staat heeft echter sinds 2007 wettelijk vastgelegd dat
geen enkele entiteit meer dan 5% van de aandelen in bezit mag hebben of meer dan 3%
stemrecht mag hebben. Daarnaast is er een limiet van 1% op het stemrecht van
energiebedrijven, ongeacht hun aandeel. In enkele landen in Europa is de TSO volledig
geprivatiseerd, vanwege verschillende onderliggende redenen. Het Verenigd Koninkrijk
om efficiëntie en concurrentie te stimuleren, Portugal om de staatsschuld te verminderen,
en Zwitserland en Duitsland vanwege historische redenen.
Naast financiële overwegingen om een deel van de aandelen te verkopen, zijn er ook
strategische overwegingen om een mede-investeerder te betrekken. Een private partij met
een lange termijn investeringshorizon (al dan niet een staatsdeelneming) kan met
specifieke sector en functionele kennis bijdragen aan de doelmatigheid van de
onderneming. Een andere overheid als medeaandeelhouder kan tot betere samenwerking
en afstemming leiden van energiebeleid en wet- en regelgeving, en zorgen voor een
sterkere internationale positie.
Het hebben van meerdere aandeelhouders (privaat dan wel overheid) leidt inherent tot
meer complexiteit in de governance structuur en agency problemen (tegenstrijdige
belangen). De mate waarin deze problemen zich voordoen is mede afhankelijk van het
niveau waarop het medeaandeelhouderschap gestructureerd wordt - bijvoorbeeld op
holding niveau, bedrijfsonderdeelniveau of op projectniveau. Het organiseren van het
medeaandeelhouderschap op holding niveau lijkt voordelen te bieden versus op een niveau
lager in de organisatie vanuit governance perspectief.
Risicoprofiel

Het reguleringsrisico met betrekking tot de activiteiten in Duitsland is volgens onderzoek
van het ministerie van Financiën beperkt 22. De financiële risico’s van TenneT’s wettelijk
verplichte investeringen zijn beperkter dan bij vergelijkbare investeringen in nietgereguleerde sectoren. De investeringen van TenneT worden gedurende de economische
levensduur van de gerealiseerde infrastructuur (20 tot 55 jaar) door TenneT terugverdiend
via de Nederlandse, dan wel Duitse energietarieven (inclusief een gereguleerd rendement).
Desondanks zijn er situaties denkbaar waarbij het rendement op een investering lager zou
kunnen uitpakken. Indien een project gedeeltelijk niet efficiënt gerealiseerd zou zijn, is het
in theorie mogelijk dat TenneT voor dat deel geen kosten in rekening mag brengen bij de
energiegebruiker door de toezichthouder. Ook is het bijvoorbeeld denkbaar dat de
toezichthouder de hoogte of de berekeningsmethode van de gereguleerde vergoedingen
aanpast. Omdat TenneT dan minder winst zou maken, zou dit scenario kunnen betekenen
dat TenneT minder dividend kan uitkeren en/of een hogere vermogensbehoefte ontstaat.
Een substantieel deel van TenneT’s investeringsagenda heeft betrekking op Duitsland. De
minister van Financiën heeft onderzoek laten doen naar het reguleringsrisico in Duitsland.
Regulering waarbij de door TenneT (of door andere TSO’s) gemaakte kosten voor wettelijk
verplichte investeringen niet meer vergoed zouden worden, voldoen niet aan de geldende
redelijkheidseis. Een scenario waarin de regulering op een voor TenneT zeer nadelige wijze
wijzigt (bijvoorbeeld regulering waarbij TenneT geen vergoeding ontvangt voor de
investeringen die het doet in Duitsland), is volgens dit onderzoek onwaarschijnlijk. Met
het aanleggen van hoogspanningslijnen (bovengronds) en -kabels (ondergronds) zijn soms
grote en complexe projecten gemoeid die een lange doorlooptijd kennen. Tegen de aanleg
hiervan worden geregeld bezwaren door omwonenden en andere belanggroepen
aangetekend, wat tot vertraging, hogere kosten en reputatieschade kan leiden en
managementtijd en aandacht vereist.

22

Bron: Ministerie van Financiën

Strategy&

Pagina 32 van 58

Organisatie- en eigendomsscenario’s voor TenneT
Organisatiescenario’s voor TenneT
Scenario’s

Er zijn veel organisatiescenario’s te bedenken voor TenneT, met geografische- en TO/SOscope als belangrijkste dimensies. De belangrijkste scenario’s zijn geïdentificeerd en
geëvalueerd. Wij hebben onderstaande vier scenario’s uitgewerkt, waaronder de huidige
situatie (zie Figuur 25). Naast deze organisatiescenario’s zijn mogelijke financierings- en
eigendomsscenario’s geïdentificeerd en geëvalueerd (deze komen hierna aan bod).
Figuur 25. Overzicht van organisatie scenario's voor TenneT
Overzicht van configuratiescenario's voor TenneT
Scenario

0

Status Quo

1 Focus op NL

2

Omschrijving

TenneT opereert als TSO in Nederland en Duitsland
TenneT is een grensoverschrijdende TSO die actief is in Nederland en in een deel van Duitsland.

Asset-light
Duitsland

Uitbreiding
3 Internationaal

TenneT opereert alleen in Nederland als TSO
TenneT is alleen actief in Nederland (als TSO) en stoot het Duitse netwerk en het beheer daarvan af – als
sub-variant blijft TenneT alleen actief in Nederland als systeembeheerder (SO) en stoot TenneT het
netwerk af in Nederland (TO).
TenneT opereert als TSO Nederland en in Duitsland als SO
TenneT is actief in Nederland als TSO en in Duitsland als SO en stoot het eigendom van het Duitse net af (TO) – als subvariant is TenneT actief als SO in Nederland en Duitsland en stoot TenneT het volledige net af in Nederland en Duitsland
(TO).
TenneT breidt uit als TSO over de grens
TenneT is een grensoverschrijdende TSO die actief is in Nederland en Duitsland en haar controle gebied strategisch
uitbreidt - als sub-variant is TenneT actief als TSO in Nederland en als SO in het buitenland.

Bronnen: Strategy& analysis

Status Quo

In het basisscenario (status quo) gaan wij ervan uit dat TenneT reguleerde en nietgereguleerde TSO-activiteiten heeft in Nederland en Duitsland, waarvan het merendeel in
Duitsland (ongeveer 70% van de omzet, winst en investeringen).
Verdere interconnectie en transmissiecapaciteitsuitbreidingen vindt plaats zoals
geprojecteerd door ENTSO-E op basis van de huidige investeringsplannen van TSO’s. Dit
betekent voor Nederland, uitbreiding met alle omringende landen met 4GW à 8GW
interconnectiecapaciteit tussen 2018 en 2040. Bestaande infrastructuur wordt vandaag de
dag niet optimaal benut, waardoor prijsverschillen tussen landen en inefficiënties in
systeemdiensten en netwerkplanning bestaan. De mogelijke effecten van alternatieve
flexibiliteitsoplossingen zoals P2G en batterijopslag op de investeringen in
transmissiecapaciteit zijn naar verwachting beperkt in de komende tien jaar, maar kunnen
op langere termijn wel relevant zijn.
TenneT draagt actief bij aan de Nederlandse publieke belangen, waaronder het realiseren
van de energietransitie en duurzaamheidsdoelstellingen. De huidige hoge mate van
betrouwbaarheid blijft ook in de toekomst het uitgangspunt. Wet- en regelgeving is nog
niet volledig geharmoniseerd, beleid niet volledig afgestemd tussen landen en ook
samenwerking door toezichthouders en netbeheerders op regionaal en op Europees niveau
kan nog verbeteren.
De Staat is 100% eigenaar van TenneT en ontvangt een rendement op het geïnvesteerde
vermogen, waarbij het risico van de activiteiten van TenneT zeer beperkt is 23. Om de
investeringsagenda van TenneT in de komende jaren te faciliteren is additioneel eigen
vermogen nodig.

23 Bron: Ministerie van Financien

Strategy&

Pagina 33 van 58

Figuur 26. Indicatie van financiële voordelen van integratie met Duitsland in de
huidige situatie (miljoen euro per jaar)

De financiële voordelen van verdere efficiënte marktkoppeling tussen Nederland en
Duitsland en grensoverschrijdende integratie van netbeheer zijn aanzienlijk en worden op
basis van een hoog-over analyse indicatief geschat tussen de 60 en 470 miljoen euro per
jaar. Dit komt overeen met circa 0,5% à 3% van de totale Nederlandse kosten voor
elektriciteit per jaar (zie Figuur 26 en Appendix voor een gedetailleerde toelichting).
Het realiseren van efficiëntere marktkoppeling door voordelen van prijsconvergentie en
effectievere en goedkopere systeemdiensten 24, levert naar verwachting de grootste
voordelen op. Wij schatten deze voordelen op circa 5-325 miljoen euro per jaar (0%-2%
van de totale Nederlandse kosten voor elektriciteit per jaar). Dit is exclusief de voordelen
die vandaag de dag al gerealiseerd worden door de huidige mate van marktkoppeling. Deze
voordelen vertegenwoordigen het potentieel dat nog te realiseren valt (op basis van
marktomstandigheden in 2017). Door de stijgende vraag naar elektriciteit nemen de
voordelen toe, maar het incrementele voordeel neemt af doordat de Nederlandse en Duitse
elektriciteitsproductiemix meer op elkaar gaat lijken. De werkelijke omvang en de mate
waarin deze voordelen in de toekomst gerealiseerd kunnen worden, is afhankelijk van
markt- en weercondities, ontwikkeling van beleid regulering, en van TenneT zelf.
Beschikbaarheid en benutting van interconnectiecapaciteit is een belangrijke
randvoorwaarde voor marktkoppeling. De optimale benutting van deze capaciteit is vooral
afhankelijk van harmonisatie van wet- en regelgeving, betere afstemming van
energiebeleid tussen Nederland en Duitsland, en nauwere samenwerking door
toezichthouders en netbeheerders. Organisatie-integratie van TenneT met Duitse
netbeheerders kan hier positief aan bijdragen, maar het effect hiervan zal kleiner zijn.
De voordelen voor TenneT en die indirect via tarieven bij eindverbruikers terechtkomen,
zijn gerelateerd aan operationele- en investeringskosten van TenneT en zijn geschat op
circa 55-145 miljoen euro per jaar (0%-1% van de totale Nederlandse kosten voor
elektriciteit per jaar). We verwachten dat TenneT de kostenvoordelen door
schaalvoordelen voor een deel al heeft gerealiseerd na de overname van Transpower. Er is
geen onderzoek gedaan naar de omvang van de reeds gerealiseerde synergievoordelen als
gevolg van de organisatie-integratie tussen TenneT en Transpower.
De voordelen van leereffecten die toegepast kunnen worden bij Wind op Zee projecten in
Nederland, worden grotendeels in de toekomst verwacht. Deze voordelen kunnen worden
gerealiseerd door verdere technische integratie (zonder additionele harmonisatie van
regelgeving) en door verdere harmonisatie van regelgeving. Voor zowel de schaalvoordelen
als de leereffecten gaan wij ervan uit dat deze deels ook zonder organisatie-integratie
gerealiseerd zouden kunnen worden.

24 Conservatieve schatting; sommige studies schatten de voordelen door effectievere en goedkopere systeemdiensten veel hoger in.

Strategy&

Pagina 34 van 58

Dit is een schatting van de maatschappelijke voordelen voor Nederland en is exclusief de
voordelen voor Duitsland die hoger worden ingeschat dan de voordelen voor Nederland
(vooral met betrekking tot effecten op de kosten van TenneT voor systeemdiensten,
operationele kosten en investeringskosten, waarvan het grootste deel in Duitsland vallen).
Bij een splitsing tussen TenneT Nederland en TenneT Duitsland (voorheen Transpower)
zullen de huidige synergievoordelen (gedeeltelijk) verloren gaan. Een direct gevolg van de
afstoting van Transpower is het vernietigen van de gerealiseerde
schaalvoordelen. Daarnaast gaan de verwachte positieve bijdrage aan verdere
marktkoppeling en goedkopere systeemdiensten ook verloren. Bovendien zal TenneT ook
niet snel profiteren van nieuwe leereffecten in de toekomst. De totale economische schade
van een splitsing is op dit moment niet precies vast te stellen, aangezien geen onderzoek is
gedaan naar de reeds gerealiseerde (schaal)voordelen.
Evaluatie

De Nederlandse publieke belangen zijn gebruikt als evaluatie criteria. De criteria zijn
verder uitgewerkt en ook de belangen van de Staat als aandeelhouder in TenneT daarin
meegenomen (zie appendix Figuur 29). De scenario’s zijn op hoofdlijnen kwalitatief
geëvalueerd, zonder specifieke weging per criterium, en op basis daarvan zijn de conclusies
en aanbevelingen geformuleerd.
Figuur 27. Evaluatie van TenneT organisatiescenario's
Organisatiescenario

Betaalbaarheid
LeveringsDuurzaamzekerheid Elektriciteits- Netbeheerheid

Status Quo
(TSO NL-DE)

prijs

kosten

Invloed en
FinancieringsToekomstHaalbaarheid
behoefte
Bestendigheid

Opmerkingen

2

2

3

1

• Behoudt Duitse verplichtingen en
blootstelling van TenneT
• Biedt voordelen voor operaties en
invloed door schaalgrootte/ reikwijdte

4

4

1

2

• Voorkomt buitenlandse verplichtingen
en blootstelling van TenneT
• Beperkt voordelen door schaalgrootte/
reikwijdte en internationale invloed

Asset-light
Duitsland
(TSO NL, SO DE)

2

3

2

3

• Beperkt investeringen door TenneT in
Duitsland, behoudt verplichtingen
• Loopt voor op regulering en Europees
energiebeleid

Uitbreiding
Internationaal
(TSO International)

1

1

4

4

• Beschikbaarheid TSOs is beperkt
• Vergroot buitenlandse verplichtingen
en blootstelling van TenneT
• Loopt verder voor op Europees beleid

Focus op NL
(TSO NL)

Scores zijn relatief
Relatief meest gunstige scenario
Relatief minst gunstige scenario
Bronnen: Strategy& analyse

Vereist marktkoppeling Vooral
harmonisatie van wet- en regelgeving en
afstemming van beleid kan hieraan bijdragen

Financieringsbehoefte voor de
Staat is deels afhankelijk van
eigendomsstructuur

Op basis van een kwalitatieve evaluatie van bovengenoemde scenario’s komen wij tot de
volgende conclusies (voor financiële impact, zie Figuur 27):
1. Huidige situatie (TSO NL/DE): Het huidige organisatiemodel van TenneT sluit
goed aan bij de borging van de Nederlandse publieke belangen. De integratie met
Duitsland draagt bij aan de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en duurzaamheid van de
Nederlandse elektriciteitsvoorziening. Harmonisatie van wet- en regelgeving en
afstemming van beleid kan verder bijdragen aan efficiëntere marktintegratie en
bijbehorende voordelen van prijsconvergentie en lagere kosten voor systeemdiensten. De
schaal en de scope van het netwerk leveren TenneT kostenvoordelen van naar schatting
55-145 miljoen euro per jaar. Een goed voorbeeld is dat Nederland wind-op-zee projecten
tegen een lagere kostprijs kan realiseren door de opgedane kennis en ervaring die TenneT
in Duitsland heeft gedaan. Als TSO kan TenneT investeringen in het elektriciteitssysteem
vanuit een integraal TO- en SO-perspectief optimaliseren. De positie in een van de
belangrijkste energiemarkten in Europa geeft TenneT de mogelijkheid om beleid en
regulering in Duitsland en op EU-niveau te beïnvloeden. Daarmee kan TenneT extra
bijdragen aan de Nederlandse belangen, bijvoorbeeld om de energiecorridor NoordzeeZuid-Duitsland te realiseren. Bovendien loopt TenneT als grensoverschrijdende TSO
voorop in het toewerken naar een systeem met enkele Regionale System Operators in
Europa. Zolang er geen sprake is van wet- en regelgeving harmonisatie en
beleidsafstemming, kunnen schaalvoordelen echter niet volledig worden benut en is er een
grotere kans op kennis-asymmetrie tussen TenneT, toezichthouder (ACM), beleidsmaker
(Ministerie van EZK), en aandeelhouder (Ministerie van Financiën). Het belangrijkste
Strategy&

Pagina 35 van 58

nadeel in de huidige situatie zijn de investeringen die TenneT in het Duitse deel van het
net moet doen, de financiering die daarvoor vanuit de Nederlandse Staat nodig is en
mogelijke belangenconflicten die optreden tussen Duitse en Nederlandse stakeholders.
Daar staan langjarige opbrengsten van dividend met een laag risicoprofiel tegenover.
2. Focus NL (TSO NL): Het opsplitsen van TenneT en het afstoten van het Duitse deel
van het net is relatief nadelig voor de Nederlandse publieke belangen. De kosten van
TenneT zullen naar verwachting relatief hoger worden doordat meer afstemming en
coördinatie nodig is, taken minder efficiënt en effectief uitgevoerd kunnen worden en
schaal- en scopevoordelen (inclusief leereffecten uit Duitsland) kleiner zijn. Vandaag de
dag bedragen de voordelen naar schatting 55-145 miljoen euro per jaar en een deel hiervan
zal verloren gaan. De kosten voor systeemdiensten en infrastructuur zullen naar
verwachting stijgen en prijsconvergentie zal in mindere mate en/of minder snel
gerealiseerd worden doordat operationele samenwerking moeilijker wordt. Verschillende
studies tonen aan dat organisatorische integratie bijdraagt aan betere coördinatie, zelfs
tussen netbeheerders die in hetzelfde reguleringsregime opereren. De invloed van wet- en
regelgeving en beleidskeuzes is echter vele maten groter en de bijdrage van
organisatorische integratie is naar verwachting beperkt. De effecten op betrouwbaarheid
en duurzaamheid zijn naar verachting nihil of marginaal. De verkoop van het Duitse net
van TenneT kan eenmalig een substantiële opbrengst opleveren. De waarde van TenneT
Duitsland is verveelvoudigd ten opzichte van de waarde ten tijde van de acquisitie in 2009.
Bovendien hoeft TenneT minder kapitaal op te halen om investeringen te doen in het
Duitse net. TenneT zal minder afhankelijk zijn van belangen van stakeholders in Duitsland
die mogelijk conflicteren met die van Nederland en zal minder actief de toegevoegde
waarde voor de Nederlandse publieke belangen hoeven uit te dragen. Ook is de kans op
informatie asymmetrie tussen TenneT, toezichthouder (ACM), beleidsmaker (Ministerie
van EZK), en aandeelhouder (Ministerie van Financiën) kleiner. TenneT verliest hierdoor
echter ook invloed in investeringen in Duitsland die gevolgen hebben voor Nederland
(bijvoorbeeld de gevolgen van loop-flows en het realiseren van de energie-corridor tussen
de Noordzee en Zuid-Duitsland). TenneT verzwakt ook haar sterke internationale positie
en de invloed op de ontwikkeling van beleidsvorming en regulering in Duitsland en op EUniveau. Het risico bestaat dat netbeheerders in Duitsland consolideren waardoor de positie
en invloed van TenneT verder afneemt, minder goed gepositioneerd is voor toekomstige
ontwikkelingen van de Europese energiemarkt en mogelijke opkomst van supranationale
SO’s en Nederland meer blootgesteld wordt aan ontwikkelingen in een sterker
georganiseerd buurland. Ook zijn er eenmalige kosten gemoeid met het splitsen van
TenneT Nederland en Duitsland en vereist dit veel aandacht van het management en
andere stakeholders.
3. Asset-light Duitsland (TSO NL, SO DE): De belangrijkste rationale voor dit
scenario is het beperken van investeringen van TenneT in het buitenland, en daarmee de
financiële blootstelling van de Staat, met het behoud van invloed op grensoverschrijdende
optimalisatie van het elektriciteitssysteem. Het resulteert eenmalig in een substantiële
opbrengst en voorkomt dat TenneT kapitaal moet ophalen om investeringen te doen in het
Duitse net. Wij verwachten dat de effecten op betrouwbaarheid en duurzaamheid nihil of
marginaal zullen zijn. Wet- en regelgeving, en beleidskeuzes hebben hier een vele malen
grotere invloed op. We verwachten dat er een negatief effect is op de betaalbaarheid voor
Nederlandse eindverbruikers door hogere eenmalige en structurele kosten. Door de
kleinere schaal en scope van het netwerk zullen de kosten voor TenneT relatief toenemen.
De scheiding van TO- en SO-operaties leidt tot dissynergie door meer complexe
operationele afstemming en beperktere mogelijkheden om investeringen in infrastructuur
vanuit een integraal perspectief (hardware en software) te optimaliseren. Dit kan
bovendien resulteren in hogere kosten om de hoge betrouwbaarheid van het net te
behouden (bijvoorbeeld door extra investeringen). Het splitsen van TO- en SO-activiteiten
is alleen zinvol als een supranationaal elektriciteitssysteem ontstaat met enkele Regionale
System Operators en dit hand in hand gaat met wet- en regelgeving harmonisatie en
afstemming van beleid.

Strategy&

Pagina 36 van 58

4. Internationale uitbreiding (TSO Internationaal): Het uitbreiden van het
controlegebied van TenneT sluit aan bij de trend naar verdere efficiënte marktintegratie in
Noordwest-Europa en betere samenwerking tussen landen en netbeheerders in Europa.
TenneT loopt in Europa al voorop als grensoverschrijdende TSO en kan hiermee haar
internationale positie verder versterken. Verwacht wordt dat verdere organisatorische
integratie over systeem- en landsgrenzen voordelen oplevert in door effectievere en
goedkopere systeemdiensten, TSO-kostenbesparingen, en prijsconvergentie, en past
binnen de ontwikkeling van verdere internationale ontwikkeling waarbij uiteindelijk een
supranationaal elektriciteitssysteem ontstaat. Wij verwachten dat de effecten op
betrouwbaarheid en duurzaamheid nihil of marginaal zullen zijn. De financiële voordelen
door kostenbesparingen als gevolg van een grotere schaal en scope zijn materieel. In het
geval deze vooral bij de overgenomen partij worden gerealiseerd en/of bij TenneT
Duitsland in mindere mate bij TenneT Nederland, dan komen deze voordelen vooral ten
goede aan transmissietarieven in buurlanden en niet in die in Nederland. De voordelen
van organisatorische integratie kunnen echter alleen (volledig) gerealiseerd worden als
energiebeleid en regulering geharmoniseerd zijn. Zolang dat niet het geval is, zijn
mogelijke schaalvoordelen bepekt en neemt de kennis-asymmetrie tussen TenneT,
toezichthouder (ACM), beleidsmaker (Ministerie van EZK) en aandeelhouder (Ministerie
van Financiën) verder toe. Daarnaast worden hiermee de investeringsverplichtingen
verhoogd en wordt de afhankelijkheid van buitenlandse overheden en toezichthouders
verder vergroot. Er is maar een beperkt aantal opties voor dit scenario doordat er weinig
relevante TSO’s zijn die in aanmerking komen vanuit het Nederlandse perspectief.

Financierings- en eigendomsscenario’s voor TenneT
Scenario’s

Wat betreft eigendomsscenario’s voor TenneT zijn de volgende opties onderzocht. Gegeven
huidige wet- en regelgeving in Nederland en in Duitsland is de haalbaarheid van een aantal
van deze opties lager. Bijvoorbeeld, het verkopen van TenneT Holding (of een
minderheidsbelang daarin) is volgens de huidige Nederlandse wet niet mogelijk. Het
verkopen van TenneT Duitsland (of een minderheidsbelang) en het aangaan van
kruisparticipaties op TenneT Duitsland of TenneT Holding niveau zijn wel mogelijk.
1. 100% Staatseigendom: De huidige eigendomsstructuur van TenneT, met de Staat als
enige aandeelhouder, blijft bestaan.
2. TenneT Finance Company: In dit scenario richt TenneT een investeringsvehikel op
dat tot doel heeft financiering aan te trekken voor investeringen in het netwerk zonder
verwatering van het 100% belang van de Staat in de Nederlandse TSO. TenneT Holding,
waar de Nederlandse Staat 100% eigenaar van is, heeft twee deelnemingen: (i) de
Nederlandse TSO (100% eigendom), en (ii) het financieringsvehikel (>50% eigendom) en
vervolgens eigenaar van de Duitse activiteiten. Alle Nederlandse (gereguleerde) activiteiten
blijven daarmee in volledig eigendom van de Staat, terwijl gedeeltelijke privatisering plaats
vindt van de Duitse activiteiten. Hiermee kan de financieringslast voor de Staat worden
verlaagd, zonder gedeeltelijke privatisering van de Nederlandse TSO.
3. Private of Publieke investeerder – Holding: Op Holding niveau wordt een
minderheid van de aandelen TenneT verkocht aan een externe partij, waarmee de Staat
niet langer volledige controle over TenneT heeft. De externe aandeelhouder kan een (lange
termijn) private investeerder zijn (bijvoorbeeld een pensioenfonds,
verzekeringsmaatschappij of infrastructuurfonds) of een publieke investeerder zijn
(bijvoorbeeld een (nationale) overheid of staats-gelieerde partij). De medeaandeelhouder
krijgt gedeeltelijke zeggenschap over zowel de Nederlandse alsook de Duitse activiteiten
van TenneT. De financieringslast voor de Staat wordt verlaagd, zowel in Nederland alsook
in Duitsland. Er is een breedspectrum aan mogelijke aandeelhouders, ieder met eigen
voor- en nadelen.
4. Private of Publieke investeerder – Duitsland: Op Duitsland niveau wordt een
minderheid van de aandelen TenneT verkocht aan een externe partij, waarmee de Staat

Strategy&

Pagina 37 van 58

niet langer volledige controle over TenneT Duitsland heeft. De externe aandeelhouder kan
een (lange termijn) private investeerder zijn (bijvoorbeeld een pensioenfonds,
verzekeringsmaatschappij of infrastructuurfonds) of een publieke investeerder zijn
(bijvoorbeeld een (nationale) overheid of staats-gelieerde partij). De medeaandeelhouder
krijgt gedeeltelijke zeggenschap over de Duitse activiteiten van TenneT, maar niet over de
Nederlandse activiteiten – waar de Staat nog 100% eigenaar van is. De financieringslast
voor de Staat wordt verlaagd in Duitsland. Er is een breedspectrum aan mogelijke
aandeelhouders, met ieder eigen voor- en nadelen.
5. TSO x-Participatie of Fusie: Bij een kruisparticipatie neemt TenneT een
minderheidsbelang in een andere TSO, en neemt deze TSO op haar beurt weer een
minderheidsbelang in TenneT. Dit kan zowel op Holding alsook op TenneT Duitsland
niveau. Hiermee kan strategische samenwerking worden versterkt en mogelijke voordelen
sneller en effectiever worden gerealiseerd door een gedeeld en wederkerig (financieel)
belang. Er vindt geen volledige organisatorische integratie plaats, maar wel verdergaande
samenwerking (afhankelijk van de omvang van de kruisparticipatie). De Staat behoudt –
bij een minderheidsbelang – controle over TenneT, maar heeft niet langer volledig
eigendom en volledige controle.
Bij een (gelijkwaardige) fusie van TenneT met een andere TSO ontstaat een nieuwe TSO
met een nieuwe aandeelhoudersstructuur afhankelijk van de relatieve waardes van beide
ondernemingen. Afhankelijk van de relatieve waardes van beide TSO’s kan de Staat een
meerderheid of minderheid in de nieuwe organisatie krijgen. TenneT kan hiermee
organisatorische voordelen realiseren. De financieringslast voor de Staat wordt in dit
scenario niet verlaagd. De afhankelijkheid van wet- en regelgeving van een ander land
neemt wel toe – door het belang in een andere TSO.
6. TSO Acquisitie: TenneT neemt een andere TSO over, zoals bij transpower, en
integreert deze organisatie met haar bestaande activiteiten. Hiermee ontstaat een nieuwe
en grotere TSO, met een groter controlegebied. TenneT kan hiermee o.a. organisatorische
voordelen realiseren. De Staat blijft volledig eigenaar van TenneT, en breidt haar belang in
TSO’s in Europa verder uit. De financieringslast voor de Staat wordt in dit scenario
verhoogd door het overnemen van een nieuwe TSO en de bijbehorende investeringen. De
afhankelijkheid van wet- en regelgeving van een ander land neemt toe – door het belang in
een andere TSO.
Evaluatie

De Nederlandse publieke belangen zijn gebruikt als evaluatie criteria voor bovengenoemde
scenario’s. Deze criteria zijn verder uitgewerkt en ook de belangen van de Staat als
aandeelhouder in TenneT daarin meegenomen (zie appendix Figuur 29). De scenario’s zijn
op hoofdlijnen en kwalitatief geëvalueerd en op basis daarvan zijn onze conclusies en
aanbevelingen geformuleerd, zonder specifieke weging per criterium (zie Figuur 28). Wij
zijn er van uitgaan dat de medeaandeelhouder een langetermijninvesteringsperspectief
heeft en dezelfde (strategische) belangen nastreeft als de Staat.
Figuur 28. Evaluatie van eigendomsscenario's voor TenneT

100% Staatseigendom

Nee

TenneT Finance Company

Ja

Hoog

Private Investeerder – Holding

Ja

Hoog

Publieke investeerder – Holding

Ja

Onbekend

Private investeerder – TenneT DE

Ja

Hoog

Publieke investeerder – TenneT DE

Ja

Onbekend

TSO kruisparticipatie

Nee

Hoog

TSO fusie

Nee

Onbekend

TSO acquisitie

Nee

Technische
integratie

Regulering
harmonisatie

Integratie
organisatie

Behoud van
100%
staatseigendom

Staatsinvloed op
Nederlandse
publieke
belangen

Oplossing
voor
financiering

Bronnen: Strategy& analyse

Strategy&

Mogelijke bijdrage aan publieke belangen

Eigendomsscenario

Haalbaarheid
Hoog

Onbekend
Geen

Volledig

Pagina 38 van 58

Op basis van een kwalitatieve evaluatie van bovengenoemde scenario’s komen wij tot de
volgende conclusies (zie Figuur 28):
1. 100% Staatseigendom: In dit scenario blijft de Staat volledig eigenaar van TenneT en
verantwoordelijk voor de volledige financiering. De Staat houdt daarmee de invloed op de
strategische richting, het beleid en doelstellingen van TenneT in eigen hand. De Staat kan
als enige aandeelhouder volledig sturen op de bijdrage van TenneT aan de borging van
Nederlandse publieke belangen, kan gezamenlijk met TenneT optrekken in Europa en
vermijdt governance conflicten op aandeelhoudersniveau. Een groot deel van de
activiteiten van TenneT is in Duitsland en in niet-gereguleerde activiteiten (72% en 7% van
de winst van TenneT in 2017) en een beperkt deel in Nederland (21% van de winst van
TenneT in 2017). Zoals uit het onderzoek van het Ministerie van Financiën blijkt, is het een
financieel robuuste investering en is het reguleringsrisico beperkt. TenneT dient echter
rekening te houden met de belangen van andere stakeholders, met name in Duitsland, die
kunnen conflicteren met die van Nederland. Maatregelen van TenneT kunnen positief zijn
vanuit het Duitse perspectief en negatieve zijn voor de Nederlandse belangen.
2. TenneT Finance Company: Dit scenario biedt een financieringsoplossing indien de
Staat haar belang in de Nederlandse TSO (TenneT TSO B.V.) niet wil of kan verwateren en
geen medeaandeelhouder wil op TenneT Duitsland niveau. Deze financieringsstructuur
zorgt ervoor dat externe financiering aangetrokken kan worden voor investeringen in
Duitsland en dat de Staat zelf minder eigen vermogen beschikbaar hoeft te stellen zonder
de Nederlandse TSO te privatiseren. De overall financiering van TenneT blijft op Holding
niveau, waardoor er geen herstructurering van de balans nodig is (splitsen van
vermogensbestandsdelen) en eenmalige en structurele financieringskosten kunnen worden
vermeden. Dit is wel het geval bij een gedeeltelijke privatisering op TenneT Duitsland
niveau. In dit scenario behoudt de Nederlandse overheid de invloed op de borging van
Nederlandse publieke belangen en is er is geen inbreng van specifieke kennis en/of
expertise van een medeaandeelhouder. De financieringskosten in dit scenario zijn hoger
dan directe financiering van de overheid, gelet op de credit rating van de Staat. Er is geen
diepgaande analyse gedaan van het financieringsvehikel zoals voorgesteld door TenneT.
Bij een keuze voor dit scenario is derhalve nader onderzoek nodig naar mogelijke
alternatieve constructies, mogelijke verdere voor- en nadelen, beperkingen en risico’s.
3. Private of Publieke investeerder – Holding: In dit scenario wordt een
minderheidsbelang verkocht aan een medeaandeelhouder op TenneT Holding niveau.
Deze nieuwe aandeelhouder (publiek of privaat) verwerft daarmee een belang in zowel de
Nederlandse als de Duitse TSO-activiteiten van TenneT. In dit scenario verlaagt de Staat
haar financiële exposure, maar behoudt zij het controlerend belang in TenneT en daarmee
de ultieme zeggenschap over strategische intentie en de richting van TenneT. De Staat
heeft in dit scenario extra mogelijkheden om de positie van TenneT en in Europa te
gebruiken en beslissingen te beïnvloeden ten dienste van de Nederlandse publieke
belangen. Bijvoorbeeld investeringen in het Duitse net om kosten voor systeem diensten in
Nederland als gevolg van loop flows te beperken en om de energie corridor Noordzee-ZuidDuitsland te realiseren. Afhankelijk van het type de medeaandeelhouder kunnen
Nederlandse publieke belangen in verschillende mate worden beïnvloed.
. Een private
aandeelhouder kan bijdragen aan het realiseren van efficiencyverbeteringen in de operatie,
het optimaliseren van investeringen, inbreng van internationale kennis of ervaring, of
financieringskracht. In het geval van een TSO als investeerder (zie x-Participatie, Fusie, en
Acquisitie) kunnen schaal- en scopevoordelen worden gerealiseerd en kunnen voordelen
worden gerealiseerd in het systeembeheer over een groter gebied. Deze
medeaandeelhouders kunnen opkomen voor deelbelangen die conflicteren met de
Nederlandse publieke belangen. Bijvoorbeeld bij keuzes die moeten worden gemaakt over
maatregelen die landen in verschillende mate raken of die financieel gedreven zijn en
tegengesteld zijn aan bredere publieke (niet-financiële) belangen. Met een
medeaandeelhouder op Holding niveau worden de belangen van TenneT als groep, de
belangen van de Staat, en de belangen van de medeaandeelhouder zoveel mogelijk
gelijkgeschakeld en wordt het “agency” probleem – door tegengestelde (deel)belangen –
geminimaliseerd. Er zijn significante eenmalige en structurele kosten om een
Strategy&

Pagina 39 van 58

medeaandeelhouder op TenneT Duitsland niveau aan trekken. Hierbij valt de denken aan
het reorganiseren van de vermogensbestandsdelen van de balans (o.a. herstructureren van
vreemd vermogen) en het onderhouden van twee financieringsstructuren (o.a. credit
ratings). Bij een keuze voor dit scenario is een wetswijziging nodig. Bovendien is dit
scenario in lijn met EU-energiebeleidsontwikkelingen naar verdere marktintegratie,
organisatie samenwerking en (internationale) integratie van systeembeheer.
4. Private of Publieke investeerder – Duitsland: In dit scenario wordt een
minderheidsbelang verkocht aan een medeaandeelhouder op TenneT Duitsland niveau. De
nieuwe aandeelhouder (publiek of privaat) verwerft daarmee een belang in de Duitse TSOactiviteiten van TenneT. Dit scenario verlaagt de financiële exposure van de Staat
substantieel, aangezien het merendeel van de financieringsbehoefte in Duitsland is. Het
voordeel van dit scenario t.o.v. een medeaandeelhouder op Holding niveau is dat de Staat
volledig eigenaar blijft van de Nederlandse TSO. In dit scenario is ook geen wetswijziging
nodig. Afhankelijk van de medeaandeelhouder kunnen Nederlandse publieke belangen
verder worden geborgd, maar mogelijk in mindere mate dan op Holding niveau door
tegengestelde (deel)belangen die zich nadrukkelijker kunnen voordoen als er een
medeaandeelhouder is lager in de organisatie. Een publieke of private aandeelhouder in
TenneT Duitsland zal zich primair richten op de prestaties en belangen van deze entiteit.
Dit kan conflicterend zijn met de (bredere) belangen van de Holding, waar de Staat
volledig eigenaar van is. Dezelfde afweging voor publiek of privaat geldt voor een
medeaandeelhouder op TenneT Duitsland niveau als voor Holding niveau. Een
medeaandeelhouder lager in de groep levert aanvullende governance uitdagingen op, zoals
twee bestuurlijke lagen en duidelijke afstemming over invloed, controle, en (formele)
zeggenschap. Er zijn daarnaast significante eenmalige en structurele kosten om een
medeaandeelhouder op TenneT Duitsland niveau aan trekken gelet op de omvang van
TenneT. Hierbij valt de denken aan het reorganiseren van de vermogensbestandsdelen van
de balans (o.a. herstructureren van vreemd vermogen tussen Holding en Duitsland) en het
onderhouden van twee financieringsstructuren (o.a. credit ratings) en dubbele kosten als
bijvoorbeeld additioneel vermogen wordt aangetrokken.
5. TSO x-Participatie of Fusie: In het x-participatie scenario neemt TenneT een
minderheidsbelang in een andere TSO, en neemt deze TSO op haar beurt weer een
minderheidsbelang in TenneT. Dit kan zowel op Holding als op TenneT Duitsland niveau.
In het fusie scenario ontstaat een nieuwe (grotere) TSO – dit kan op Holding niveau, maar
kan ook op Duitsland niveau. De financieringslast voor de Staat wordt in dit scenario niet
verlaagd, en kan zelfs, afhankelijk van toekomstige ontwikkelingen bij de partner TSO,
toenemen. De afhankelijkheid van buitenlandse wet- en regelgeving neemt toe (in omvang
als de TSO uit Duitsland komt, of in scope als de TSO uit een nieuw land komt). In het
geval van een x-participatie kan een TSO als medeaandeelhouder een verdere bijdrage
leveren aan technische integratie en harmonisatie van wet- en regelgeving. In het geval van
een fusie tussen TenneT en een andere TSO kunnen daarbovenop organisatorische
voordelen worden gerealiseerd (wat niet het geval is bij een x-participatie). Het belang van
de Staat neemt in beide scenario’s af, waarbij in het geval van een fusie nadrukkelijk
gekeken moet worden naar de relatieve verhoudingen om te voorkomen dat de Staat haar
meerderheid verliest in de nieuw te vormen TSO en daarmee controle over de Nederlandse
TSO. De keuze van partner TSO is van belang voor het optimaliseren van Nederlandse
publieke belangen.
6. TSO Acquisitie: In het acquisitie scenario neemt TenneT een andere TSO over, of
neemt een meerderheidsbelang. Dit kan zowel op Holding als op TenneT Duitsland niveau.
De financieringslast voor de Staat wordt in dit scenario niet verlaagd en zal juist toenemen.
De afhankelijkheid van buitenlandse wet- en regelgeving neemt toe (in omvang als de TSO
uit Duitsland komt, of in scope als de TSO uit een nieuw land komt). Indien supranationale
SO’s ontstaan kunnen TO- en SO-activiteiten worden gesplitst en daarmee financiële
exposure worden verlaagd (bij vervreemding van TO-activiteiten en behoud van SOactiviteiten). Realiseerbaarheid van dit scenario en benutting van het volledige potentieel
vereist verdere wet- en regelgeving harmonisatie en afstemming van energiebeleid tussen
landen. Afhankelijk van de TSO die wordt overgenomen kan dit een bijdrage leveren aan
Strategy&

Pagina 40 van 58

het verder borgen van Nederlandse publieke belangen en kunnen voordelen worden
gerealiseerd door organisatorische integratie. De keuze van TSO is van belang voor het
optimaliseren van Nederlandse publieke belangen.

Strategy&

Pagina 41 van 58

Conclusies en aanbevelingen
1. Het beter benutten en uitbreiden van interconnectie- en transmissiecapaciteit is voorlopig de
meest kosteneffectieve manier om verduurzaming van het elektriciteitssysteem te faciliteren.
Transmissienetwerken spelen een cruciale rol in het faciliteren van de energietransitie. Vanwege de grote
toename van variabele duurzame energie (wind en zon) en de afname van regelbare productiecapaciteit
(bijvoorbeeld gas), zal de invloed van het weer op het energiesysteem toenemen. De afstanden tussen vraag en
aanbod zullen ook toenemen (bijvoorbeeld door wind op zee). De optimale benutting van fysieke infrastructuur
binnen landsgrenzen en tussen landen is essentieel om over grotere gebieden het netwerk te balanceren en
voorzieningszekerheid te borgen tegen de laagst mogelijke kosten. De scenario’s van ENTSO-E en onze analyses
van mogelijke (disruptieve) alternatieven (bijvoorbeeld power-to-gas) laten zien dat er op voorzienbare termijn
geen kosteneffectieve alternatieven zijn voor de betere benutting van bestaande, en uitbreiding van nieuwe,
transmissiecapaciteit.
Aanbeveling: stimuleer mogelijkheden om de huidige interconnectie- en transmissiecapaciteit beter te
benutten en faciliteer de investeringsagenda van TenneT om de energietransitie te ondersteunen.
2. Verdere pan-Europese samenwerking, harmonisatie van wet- en regelgeving en afstemming
van energiebeleid draagt bij aan het optimaliseren van het elektriciteitssysteem over
landsgrenzen heen (in plaats van op individueel landniveau), het beperken van
systeembeheerkosten en het bevorderen van marktintegratie en prijsconvergentie.
Betere benutting van bestaande interconnectie- en transmissiecapaciteit levert significante maatschappelijke
voordelen op in termen van kosten, duurzaamheid en voorzieningszekerheid. Op dit moment wordt
interconnectiecapaciteit vooral gebruikt voor interne optimalisatie doeleinden door netbeheerders en slechts
een beperkt deel wordt beschikbaar gesteld voor commerciële (grensoverschrijdende) handel door
marktpartijen. Technische en economische optimalisatie van het elektriciteitssysteem over landsgrenzen heen
(in plaats van op individueel landniveau) vereist verdere harmonisatie van wet- en regelgeving en afstemming
van energiebeleid en betere samenwerking tussen landen in Noordwest-Europa. Toezichthouders en het
agentschap ACER spelen een belangrijke rol bij de optimalisatie van het elektriciteitssysteem over de grenzen
heen en kan die samenwerking ook nog verder verbeteren. Nieuwe investeringen kunnen hierdoor mogelijk
worden vermeden, uitgesteld, of in omvang verlaagd worden. Harmonisatie van wet- en regelgeving en
samenwerking op EU-niveau kan grote voordelen opleveren, maar dit vergt een langetermijnvisie en aanpak,
gelet op de divergerende nationale belangen van lidstaten. De positie van TenneT binnen organen zoals
ENTSO-E kan helpen om deze agenda te versnellen en te realiseren en de beleidsdoelstellingen van Nederland
uit te dragen. Uiteraard dient TenneT ook rekening te houden met de belangen van andere stakeholders, met
name in Duitsland, die kunnen conflicteren met die van Nederland.
Aanbeveling: stimuleer verdere internationale samenwerking, harmonisatie van wet- en regelgeving en
afstemming van energiebeleid om optimalisatie van het elektriciteitssysteem over landsgrenzen heen te
bevorderen.
3. Nederland kan profiteren van verdere integratie van de Noordwest-Europese
elektriciteitsmarkt.
De voordelen van verdere integratie zijn (i) het profiteren van prijsverschillen (prijsconvergentie en lagere
prijzen), (ii) lagere kosten voor systeemdiensten (door toegang tot een groter systeem met een andere
productiemix en door verschillen in weerpatronen), en (iii) een groter afzetpotentieel van overtollige duurzame
elektriciteit. De maatschappelijke baten van verdere Europese marktintegratie worden in een studie uit 2013
geschat op 43 miljard euro per jaar in 2030, waarvan iets minder dan de helft (19 miljard euro per jaar) reeds
gerealiseerd is als gevolg van harmonisatie- en samenwerkingsinitiatieven op EU-niveau. Andere studies naar
het potentieel van verdere prijsconvergentie in Noordwest-Europa en de maatschappelijke baten van (betere
benutting van) interconnectiecapaciteit laten vergelijkbare uitkomsten zien. Onze high level analyses laten ook
significante voordelen zien voor Nederlandse publieke belangen. De drie meest aantrekkelijke markten voor
verdere integratie met Nederland zijn Noorwegen, vanwege goedkope baseload duurzame energie, Duitsland
vanwege de omvang van de markt, de duurzame productiemix, en omdat het opereert binnen hetzelfde flowStrategy&

Pagina 42 van 58

based marktmodel als Nederland en (in mindere mate) Denemarken vanwege het grote aandeel duurzame
productie (maar beperkte marktomvang). Nederland is geografisch en strategisch goed gepositioneerd om te
profiteren van de toekomstige energiecorridor die strekt van de Noordzee (met grootschalig wind op zee) tot
zuid-Duitsland, in combinatie met Gasunie en TenneT en hun netwerkactiviteiten in Nederland en Duitsland.
Aanbeveling: ontwikkel een perspectief op de mogelijke maatschappelijke baten van (verdere)
marktintegratie met omringende landen en op de hoogte en verdeling van deze baten tussen landen onder
verschillende (markt)condities en scenario’s.
4. Voor langdurige periodes waarin er geen duurzame energie is in Nederland en omringende
landen, is regelbare CO2-vrije productievermogen nodig.
De analyse op basis van historische weerpatronen over een periode van 34 jaar (1982-2015) laat zien dat landen
in Noordwest-Europa kunnen profiteren van verschillen in weerpatronen tussen de landen. Nederland kan
bijvoorbeeld profiteren van verschillen in weerpatronen en de productie van duurzame elektriciteit met
Duitsland. Weerpatronen in Noordwest-Europa zijn echter gecorreleerd waardoor er langdurige periodes
kunnen voorkomen waarin er geen productie van duurzame elektriciteit is in Nederland en in omringende
landen. Additionele duurzame productiecapaciteit en (het beter benutten van) interconnectie over korte
aftstanden zijn in dit geval van beperkte nut om tekorten op te lossen. Andere flexibiliteitsmaatregelen zijn
nodig om langdurige duurzame productietekorten te overbruggen en de voorzieningszekerheid te borgen. Dat
kan zijn in vorm van vraagsturing, opslag en (CO2-vrij) regelbaar vermogen. Vanuit transmissieperspectief kan
interconnectie met landen die verder weg liggen en een andere weerspatroon of productiemix hebben (zoals
bijvoorbeeld Noorwegen), bijdragen.
Aanbeveling: ontwikkel een integraal perspectief op duurzame energievoorziening en flexibiliteitsopties om
perioden van langdurige elektriciteitsproductietekorten te overbruggen (inclusief interconnectie over grotere
afstanden onder zee en over land, rekening houdend met de mate van correlatie van weerpatronen in
Noordwest-Europa en met technologische innovaties).
5. Samenwerking door Gasunie en TenneT op het gebied van power-to-gas kan positief
bijdragen aan de ontwikkeling van een integraal perspectief op het energiesysteem.
Gas speelt een belangrijke rol in het energiesysteem. Groengas kan in de toekomst een belangrijke rol blijven
spelen in het energiesysteem. Het kan bijvoorbeeld dienen als duurzame brandstof voor regelbaar en decentraal
opgesteld elektriciteitsproductievermogen (en daarmee CO2-emissies verlagen) en als energiedrager voor
transport over grotere afstanden (en daarmee investeringen in transmissiecapaciteit verminderen). Het huidige
Nederlandse gas infrastructuurnetwerk kan daarvoor (gedeeltelijk) geschikt worden gemaakt. Op korte termijn
is power-to-gas niet concurrerend met de transmissie van elektriciteit, vanwege het energieverlies dat optreedt
en huidige kostenniveaus. Op langere termijn worden efficiencyverbeteringen verwacht (tot 80% en zelfs
mogelijk break-even met transmissiekosten in 2030). De technologie kan ook concurrerend zijn voor
transmissiecapaciteit en als alternatief voor meer kostbare maatregelen om CO2-emissies in industriële
toepassingen te reduceren. De energie transitie moet derhalve vanuit een integraal energieperspectief bekeken
worden: elektriciteit én gas. Samenwerking tussen TenneT en Gasunie kan bijdragen bij aan het realiseren van
duurzame, flexibele, en betaalbare energievoorziening.
Aanbeveling: onderzoek verdere samenwerking TenneT en Gasunie om vanuit een integraal
energiesysteemperspectief de energietransitie te bevorderen (technologisch, beleidsmatig, regulering
technisch, organisatorisch en financieel).
6. Organisatorische integratie van netbeheer over systeem- en landsgrenzen heen (zoals TenneT
in Duitsland) kan systeem- en transmissiekosten verlagen, marktintegratie bevorderen en
versnellen, en daarmee bijdragen aan het borgen van Nederlandse publieke belangen.
De organisatorische integratie van TenneT Nederland en de TSO-activiteiten van transpower in Duitsland heeft
positieve effect op kosten voor netbeheer in Nederland (door schaalvoordelen, kennisoverdracht, betere
afstemming van investeringen, en betere afweging tussen capex en opex). Bovendien kan het positief bijdragen
aan lagere elektriciteitsprijzen voor Nederlandse eindverbruikers en verduurzaming van het
elektriciteitssysteem (door het versnellen en bevorderen van betere benutting van interconnectiecapaciteit), en
op de ontwikkeling van energiebeleid, regulering, en uitvoering van regulering (door toegenomen marktmacht
Strategy&

Pagina 43 van 58

binnen b.v. ENTSO-E). Organisatorische integratie kan hiermee bijdragen aan de borging van Nederlandse
publieke belangen. Verdere harmonisatie van beleid en regulering is een belangrijke voorwaarde om
marktintegratie te realiseren en de vruchten te kunnen plukken van organisatorische integratie. De
internationale organisatorische integratie van TenneT is in lijn met de richting van Europees beleid, dat gericht
is op verdere integratie van markten, supranationaal systeembeheer, en harmonisatie van wet- en regelgeving.
Het reguleringsrisico met betrekking tot de activiteiten in Duitsland is volgens onderzoek van het ministerie van
Financiën beperkt. Er is maar een beperkt aantal opties voor dit scenario doordat er weinig relevante TSO’s zijn
die in aanmerking komen vanuit het Nederlandse perspectief.
Aanbeveling: behoud de internationale positie van TenneT in Duitsland en onderzoek mogelijkheden voor
verdere organisatorische uitbreiding (als deze zich voordoen) in aangrenzende netten, waarbij de borging
van Nederlandse publieke belangen, mogelijke risico’s en afhankelijkheden centraal dienen te staan.
7. Het combineren van System Operatie (SO) en Transmissie Operatie (TO) activiteiten in één
TSO biedt voordelen voor TenneT. Het opsplitsen van SO- en TO-activiteiten is alleen
aantrekkelijk als in Europa supranationale SO’s ontstaan.
Het opsplitsen van een TSO in een SO en TO wordt veelal gedaan om concurrentie over een groter gebied te
faciliteren. In deze gevallen wordt het systeembeheer van meerdere netwerken samengevoegd om daarmee tot
een groter systeem te komen, zonder dat er een fusie dient plaats te vinden van de onderliggende fysieke
infrastructuur. De Europese Commissie heeft voorstellen gedaan om stapsgewijs naar “Regional Operating
Centers” te gaan. De voorstellen van de commissie moeten nog goedgekeurd worden door de lidstaten. In de
huidige situatie van TenneT levert een TO/SO-opsplitsing geen voordelen op – niet binnen de Nederlandse
landsgrenzen en niet voor de grensoverschrijdende optimalisatie met Duitsland. Het opsplitsen van TO- en SOactiviteiten: (i) leidt tot extra afstemming en interface risico’s, (ii) complexiteit in de governance, (iii) tot hogere
kosten, en (iv) tot een beperking van integrale optimalisatiemogelijkheden (tussen infrastructuur en
operationele systeembeheer). Een eventuele scheiding van deze twee activiteiten kan overwogen worden als er
een beweging is om op Europees niveau multilateraal SO’s in te gaan richten wet- en regelgeving is
geharmoniseerd en beleid tussen landen is afgestemd. Op dat moment is TenneT uitstekend gepositioneerd om,
indien wenselijk, een leidende rol te spelen in het vormen van een grotere systeembeheerder over meerdere
landen heen.
Aanbeveling: behoud TenneT voorlopig als integrale en internationale TSO, monitor internationale
ontwikkelingen, en stuur de eventuele invulling en versnelling van een TO-SO split en implementatie daarvan
op basis van de impact op Nederlandse publieke belangen.
8. Het aandeelhouderschap van de Staat in TenneT is van strategische waarde en draagt bij aan
het waarborgen van Nederlandse publieke belangen.
TenneT speelt een kritieke rol in de energievoorziening van Nederland en in het faciliteren van de
energietransitie. De overheid kan via haar eigendom de strategische richting van TenneT beïnvloeden en kan als
aandeelhouder haar strategische intenties overbrengen op de organisatie. Daarmee heeft de overheid via het
aandeelhouderschap de mogelijkheid om doelstellingen, gedrag en beslissingen van TenneT op bedrijfsniveau
te sturen (dat anderzijds moeilijk volledig te contracteren is). De rol van aandeelhouder is complementair aan
de rol van de overheid als beleidsmaker en de rol als onafhankelijke toezichthouder. Daarnaast biedt de
overheid extra toegang (indirect weliswaar) tot het internationale speelveld (in Duitsland en op EU-niveau),
waar energiebeleid en wet- en regelgeving worden bepaald. Dit beleid, en invulling daarvan in wet- en
regelgeving, is van directe invloed op de Nederlandse publieke belangen. Eigendom door de Staat zorgt ervoor
dat ongewilde partijen geen invloed kunnen krijgen op de infrastructuur. In Europa heeft het merendeel van de
landen een mate van eigendom en controle over de landelijke TSO.
Aanbeveling: behoud in ieder geval en tenminste een controlerend belang in TenneT.
9. Het behouden van TenneT als volledig Staatseigendom kan wenselijk zijn, maar het is niet
per se noodzakelijk om de Nederlandse publieke belangen te borgen.
Het grote aandeel van investeringen door TenneT buiten Nederland en in niet gereguleerde activiteiten kan
aanleiding geven om na te denken over mogelijke verwatering van het aandeelhoudersbelang van de
Nederlandse Staat in TenneT. Naast Nederland, hebben de centrale overheden van Denemarken, Zweden en
Strategy&

Pagina 44 van 58

Polen, het volledige eigendom van de TSO in handen. In de rest van Europa heeft de meerderheid van de landen
slechts een deelbelang van de TSO in handen en zijn er naast de centrale overheid meerdere aandeelhouders. In
veel gevallen zijn de andere aandeelhouders lange termijn investeerders (bijvoorbeeld pensioenfondsen,
verzekeringsmaatschappijen, of infrastructuurfondsen) of staats-gelieerde partijen (bijvoorbeeld een
staatsinvesteringsfonds, of regionale/nationale energiebedrijven).
Gedeeltelijke privatisering op Holding niveau is een oplossing voor de financieringsbehoefte van TenneT en
zorgt ervoor dat de Staat minder eigen vermogen beschikbaar hoeft te stellen, en daarmee haar financiële
exposure (met name in Duitsland) verlaagt. Een externe partij als medeaandeelhouder kan op verschillende
manieren waarde toevoegen, bijvoorbeeld met specifieke-sector kennis, functionele en operationele kennis,
markttoegang, financieringskracht, etc. De keuze tussen een publieke of private investeerder heeft invloed op de
mate waarin publieke belangen verder bevorderd kunnen worden. Inherent aan het gedeeltelijk privatiseren is
dat de Staat niet langer volledige controle heeft over TenneT. De mate zal sterk afhangen van de gekozen
structuur en vooraf gedefinieerde rechten. Er bestaat een kans dat de belangen van de Staat en haar
medeaandeelhouder niet gelijk op lopen op bepaalde onderwerpen. Dit kan het geval zijn bij zowel een private
als publieke aandeelhouder, alsook met een andere TSO als aandeelhouder. Deze aandeelhouders kunnen
opkomen voor deelbelangen, bijvoorbeeld als er keuzes gemaakt moeten worden die een van de landen raakt, of
opkomen voor belangen die financieel gedreven zijn tegenover bredere publieke (niet-financiële) belangen. Het
hebben van meerdere aandeelhouders (privaat of publiek) leidt inherent tot meer complexiteit in de governance
structuur en kan tot agency problemen (tegenstrijdige belangen) leiden. Om potentiële tegenstellingen in
belangen te beperken kan medeaandeelhouderschap het beste op Holding niveau worden georganiseerd, waar
gezamenlijk het groepsbelang behartigd kan worden.
Aanbeveling: overweeg verwatering van het aandeelhouderschap indien de overheid geen eigen vermogen
beschikbaar wil stellen voor TenneT Duitsland (en voor niet gereguleerde activiteiten) en additionele
strategische invloed en/of operationele kennis van toegevoegde waarde en gewenst is (om technische
integratie, ontwikkeling van internationale beleidsvorming en regulering, en/of organisatorische integratie
te beïnvloeden). Ontwikkel een profielschets voor (een) mogelijke medeaandeelhouder(s) op basis van de
Nederlandse publieke belangen, de kansen en uitdagingen waar TenneT voor staat en de expertise die nodig
is vanuit de aandeelhouders (strategisch, operationeel en financieel) en evalueer verschillende typen
aandeelhouders (publiek en privaat) op de toegevoegde waarde die zij kunnen brengen en mogelijke risico’s.
10. Indien de overheid geen eigen vermogen beschikbaar wil stellen voor TenneT Duitsland en
haar aandeelhoudersbelang niet kan of wil verwateren, dan kan een financieringsconstructie
overwogen worden.
Er zijn verschillende financieringsconstructies waarbij de Staat 100% aandeelhouder blijft van TenneT TSO
Nederland, maar externe financiers kapitaal verschaffen voor investeringen. Deze structuur zorgt ervoor dat
externe financiering aangetrokken kan worden voor investeringen in Duitsland, zonder gedeeltelijke
privatisering van het Nederlandse deel van TenneT. De overall financiering van TenneT kan op Holding niveau
plaatsvinden zonder de balans te herstructureren, waardoor eenmalige en structurele kosten voorkomen
worden. De financieringskosten in dit scenario zijn hoger dan die van directe financiering door de overheid
(gelet op de credit rating van de Staat). Er worden naast een lagere financiële exposure voor de Nederlandse
overheid geen verdere strategische en/of operationele voordelen verwacht in dit scenario. Er is geen diepgaande
analyse gedaan van het financieringsvehikel zoals voorgesteld door TenneT of andere mogelijke alternatieven.
Aanbeveling: overweeg, indien gewenst, de mogelijkheden van financieringsconstructies om de
financieringsexposure voor de Nederlandse overheid te beperken en onderzoek de additionele kosten ten
opzichte van directe financiering door de Nederlandse Staat (die goedkoper kan lenen door haar credit
rating) en mogelijke verdere voor- en nadelen, beperkingen en eventuele risico’s van dergelijke constructies.

Strategy&

Pagina 45 van 58

Appendix
Integratie voordelen van Nederland met Duitsland
Totaaloverzicht (en invloed van technische integratie, regulering/beleid harmonisatie, organisatie integratie)

Effecten van prijsconvergentie (netto voor consumenten en producenten, op basis van 2017 prijzen, vraag)
INDICATIEVE SCHATTINGEN
Drijver

Waarde Potentieel
Verwachte
(€ miljoen / jaar, 2017) Ontwikkeling

Beschrijving

Bronnen

5 €/MWh

• Gemiddelde day-ahead elektriciteitsprijzen voor Nederland (39,3 €/MWh) en
Duitsland (34,2€/MWh) in 2017
• Lange-termijn elektriciteitsprijsontwikkelingen zijn onzeker en afhankelijk van veel
factoren zoals productiemix, energiebeleid, brandstofprijzen, etc.
• Organisatorische integratie kan een positief effect hebben maar vergeleken met
het effect van marktomstandigheden zal dit slechts beperkt zijn
• Naarmate verschillen in productiemix afnemen en weerpatronen meer correleren,
worden de potentiele voordelen van prijsconvergentie kleiner

ENTSO-E
Expert interviews
Strategy& power
market & merit
order models

120TWh

• Benadering van de totale Nederlandse elektriciteitsverbruik in 2017
• Nederlandse vraag neemt naar verwachting toe als gevolg van het klimaatbeleid
met circa +33% tot 150TWh in 2030

CBS
Klimaatakkoord

0%

25%

50%

• 100% Prijsconvergentie vertegenwoordigt het theoretische volledige Nederlandse
consumenten-overschot (ceteris paribus) en wordt niet realistisch geacht
• Gelijkmatige prijsconvergentie vanuit DE en NL resulterend in een overschot van
50% bij de producenten in Duitsland en 50% voor Nederlandse consumenten is
aangenomen als het maximale potentieel voor Nederland (ceteris paribus)
• Het laagste scenario neemt aan dat er geen prijsconvergentie plaatsvindt

Expert interviews
ACM

€Mln

105
€Mln

310
€Mln

Elektriciteitsprijsverschil
Nederland-Duitsland

x
Totale Nederlandse
elektriciteitsvraag

x
Potentiële
realisatie

=

Potentiële besparing
eindverbruikers NL

NVT

• Randvoorwaardelijk is dat er voldoende interconnectiecapaciteit is en
beschikbaarheid wordt geteld voor grensoverschrijdende handel

Bron: Strategy& analyse

Strategy&

Pagina 46 van 58

Effecten op de kosten voor systeemdiensten (voor TenneT in Nederland, exclusief TenneT Duitsland)
INDICATIEVE SCHATTINGEN
Drijver

Waarde Potentieel
Verwachte
(€ miljoen / jaar, 2017) Ontwikkeling

TenneT kosten voor
systeemdiensten
totaal

Beschrijving

Bronnen

1,368 € Mln

• TenneT’s kosten voor systeemdiensten in 2017
• Kosten fluctueren jaar op jaar als gevolg van de invloed van
weersomstandigheden op de elektriciteitsproductie
• Door meer duurzame opwekking in Noord Duitsland neemt noord-zuid congestie
toe en daarmee re-dispatch en feed-in management kosten
• Langere transportafstanden leiden tot meer netwerkverliezen
• Investeringen in transmissiecapaciteit en interconnectie kunnen redispatch en
gerelateerde kosten beïnvloeden (bijvoorbeeld Süd-Link en SüdOst-link)

TenneT
jaarverslag 2017
ENTSO-E
Expert interviews

5%
(€ 70 Mln)

NVT

• Het grootste deel van de kosten voor systeemdiensten worden gemaakt in
Duitsland en is gedreven door de grote re-dispatch behoefte
• Duitse re-dispatch bedragen bijna € 1 miljard in 2017, terwijl Nederlandse redispatch kosten maar € 47 Mn bedragen
• In totaal schatten wij de kosten van TenneT voor systeemdiensten in Nederland
op 5%

TenneT Market
Review 2017

NVT

• Conservatieve schatting en aanname op basis van expert input
• Meerdere oudere studies schatten potentiele besparingen tussen de 30%-80%
door betere coördinatie en volledige organisatie integratie (echter, deze studies
zijn gepubliceerd voor de structurele congestie in Duitsland)

Expert interviews
(Kunz & Zerrahn
2013, 2015)

x
Aandeel van
Nederland in kosten
voor systeemdiensten

x
Potentiële besparing
effectiever/goedkoper
systeembeheer

=

Potentiële besparing
eindverbruikers NL

5%

10%

15%

5
€Mln

10
€Mln

15
€Mln

• NB: organisatorische integratie levert ook voordelen voor eindgebruikers in
Duitsland. Deze zijn substantieel, maar geen onderdeel van deze berekening

Bron: Strategy& analyse

Effecten op TSO-kosten door schaalvoordelen (voor TenneT in Nederland, exclusief TenneT Duitsland)
INDICATIEVE SCHATTINGEN
Drijver

Waarde Potentieel
Verwachte
(€ miljoen / jaar, 2017) Ontwikkeling

TenneT kostenbasis
totaal (exclusief
systeemdiensten)

x
25%

NVT

• De verdeling van de asset base in 2017 tussen Duitsland (€ 15,5 Mld) en
Nederland NL € 5,7 Md in 2017) is gebruikt om een schatting te maken van de
verdeling van de kosten die TenneT maakt in Nederland en in Duitsland
• De geprojecteerde investeringen in Nederland en Duitsland zijn vergelijkbaar zijn
met de huidige splitsing van de assets

TenneT Integrated
Annual Report
2017
TenneT
investment plan

NVT

• Besparingen door schaalvoordeel kunnen worden bereikt (typisch tussen 1% en
20%) afhankelijk van de activiteit en voor het totaal tussen de 2% en 5%
• Bijvoorbeeld door inkoop bundeling, onderhoud optimalisatie, back-office en
overhead harmonisatie en integratie, lagere financieringskosten, etc.
• Gedeeltelijk worden deze besparingen vandaag de dag al gerealiseerd en het
splitsen van TenneT Nederland en TenneT Duitsland zal dat teniet doen

Strategy& analyse
en intellectueel
eigendom TSO
integratie
Expert interviews

x
Potentiële kostenbesparingsrealisatie

=

Potentiële besparing
TenneT Nederland

Bronnen

• Totale kostenbasis van TenneT in 2017 (€ 4,915 Mln) minus de kosten gerelateerd
aan systeemdiensten (€ 1,368 Mln)
TenneT Integrated
• TenneT voorziet substantiële netwerk investeringen in de komende jaren om de
Annual Report
energietransitie te ondersteunen
2017
• Ook worden extra investeringen en kosten verwacht als gevolg van digitalisering
Expert interviews
en technologische innovatie
• Investeringen en operationele kosten zullen hierdoor naar verwachting toenemen

€ 3,547 Mn

Aandeel van
Nederland in de
kosten van TenneT

Beschrijving

2%

3.5%

5%

20
€Mln

30
€Mln

45
€Mln

• NB: organisatorische integratie levert ook voordelen voor eindgebruikers in
Duitsland. Deze zijn substantieel, maar geen onderdeel van deze berekening

Bron: Strategy& analyse

Strategy&

Pagina 47 van 58

Effecten op TSO-kosten door leereffecten (voor TenneT in Nederland, exclusief TenneT Duitsland)
INDICATIEVE SCHATTINGEN
Drijver

Waarde Potentieel
Verwachte
(€ miljoen / jaar, 2017) Ontwikkeling

Besparingen voor
Wind op Zee projecten
in Nederland

Beschrijving

Bronnen

• Netto contante waarde van besparingen op Wind op Zee projecten in Nederland
zoals onderzocht en berekend door TenneT (deze analyses zijn niet gevalideerd
in het kader van dit onderzoek)
• Kennisoverdracht van Duitse offshore ervaringen leidt naar verwachting tot
significante voordelen voor de Nederlandse Wind op Zee projecten
• Op de lange termijn, naarmate meer offshore windparken zijn aangelegd, en de
sector en technologie verder ontwikkeld is nemen de voordelen af

TenneT
TKI Wind op Zee

NVT

• Aanname voor de periode waarin de voordelen gerealiseerd worden

Strategy&
aanname
Expert input

NVT

• Indicatie van het potentieel als deze voordelen deels, grotendeels of volledig
worden gerealiseerd en kunnen worden toegekend aan TenneT
Strategy&
• Een deel van deze voordelen kan mogelijk ook zonder organisatorische integratie indicatieve
aanname
door andere partijen worden benut (bijvoorbeeld aannemers, constructeurs,
leveranciers, adviseurs, etc.)

€ 2.7 Md

/
Realisatietijd

20 jaar

x
Potentiële kostenbesparingsrealisatie

25%

50%

75%

35
€Mln

70
€Mln

100
€Mln

=
Potentiële besparing
TenneT Nederland

• Besparingen voor Duitse offshore windprojecten (bijvoorbeeld door lagere
onderhoudskosten) zijn geen onderdeel van deze berekening

Bron: Strategy& analyse

Strategy&

Pagina 48 van 58

Evaluatie criteria
De Nederlandse publieke belangen en de belangen van de Staat als aandeelhouder in TenneT zijn gebruikt als
evaluatie criteria voor organisatie-, financierings- en eigendomsscenario’s (zie Figuur 29).
Figuur 29. Evaluatie criteria voor organisatie-, financierings- en eigendomsscenario’s

Hoofdcriteria

Duurzaamheid

Betaalbaarheid

Sub-criteria
Verduurzaming van
elektriciteitsproductie

Nederlandse CO2-vrije productiecapaciteit

Verhoging van duurzame
energie-afzet en beperking
van transmissieverliezen
Nivellering van
elektriciteitsprijspeil en
verlaging van volatiliteit

Netwerk planning en constructie

Verlaging van transmissie
kosten (systeemdiensten en
netwerk aanleg en beheer)

Kosten voor systeemdiensten

Import van CO2-vrije elektriciteit
Systeemoperatie- en onderhoudsmanagement
Concurrentie niveau en liquiditeit in markt
Koppeling met aanpalende elektriciteitsmarkten
Toegang tot (internationale) back-up capaciteit
Transmissiekosten (schaalvoordelen en scopevoordelen)
Voldoende en betrouwbare (firm) productiecapaciteit

Leveringszekerheid

Effectievere en goedkopere Voldoende en betrouwbare regelbare capaciteit
balanshandhaving (binnen
landsgrenzen en via import) Voldoende en betrouwbare reserve capaciteit
Vraag- en aanbod regulering (bijvoorbeeld via opslag)
Borging en verbetering van Kwaliteit, betrouwbaarheid van binnenlandse infrastructuur
de netwerkbetrouwbaarheid Kwaliteit, betrouwbaarheid van aanpalende infrastructuur
en de netwerkkwaliteit
Kwaliteit van (systeem)operaties, IT en data-infrastructuur
Beïnvloeding van de
energiemarkt en de
energietransitie-agenda

Strategische
positie

Organisatie-omvang
Positie, invloed in internationale en Europese organisaties
Lobbykracht op nationaal, internationaal en EU/EC niveau
Katalysator voor integrale innovatie (netwerk en operatie)

Bijdrage aan het realiseren
van Nederlandse publieke
belangen

Katalysator voor (duurzame) technologie innovatie
Katalysator voor beleid, wet- en regelgeving wijzigingen
Katalysator voor marktkoppeling en prijsnivellering
Politieke en beleidsrisico’s

Mate van blootstelling aan
risico’s
Risico’s

Transitie en transformatie risico
Noodzaak voor veranderingen van beleid, wet-/ regelgeving
Afhankelijkheid van externe factoren

Investeringen en
risicoprofiel

Binnenlandse netwerk en infrastructuur investeringen

Eenmalige transactiekosten

Acquisitiekoten, splitsingskosten, financieringskosten, etc.

Waarde-realisatie
Staatssoevereiniteit

Strategy&

Technologische en innovatie risico’s
Operationele risico’s (projecten, black-out, brown-out, etc.)

Implementatie risico’s en
haalbaarheid

Financiële
exposure en
soevereiniteit

Juridische en regulering risico’s (tarieven, etc.)

Buitenlandse netwerk en infrastructuur investeringen
Eenmalige transactieopbrengsten
Toekomstige dividenden
Mate van autonomie, controle en zeggenschap

Pagina 49 van 58

Kerntaken van netbeheerders

Marktfacilitering
Systeemoperatie
(SO)

Systeem-operatie

Netwerkplanning

Netwerkaanleg
Transmissieoperatie
(TO)

Netwerkonderhoud
Netwerkfinanciering

Capaciteitsallocatie
Congestiemanagement

Re-dispatch

Balanshandhaving en
frequentieregulering

Strategy&

Kerntaken TSO’s
Verstrekken van operationele informatie ter ondersteuning van
elektriciteitsmarkten, waaronder uiteindelijke afrekening en
additionele transmissiekosten
Handhaven van de energiebalans, voorkomen en oplossen van
congestie, plannen en aansturen van opwekking, detecteren en
analyseren van storingen, coördineren van reparaties, aansturen van
ondersteunende diensten en uitvoeren van andere activiteiten
Analyseren, plannen en ontwerpen netwerk uitbreiding en netwerk
installaties, onder andere systeem-brede coördinering door
organisaties als ENTSO-E, UCTE, en IEEE
Plannen van het netwerk en implementeren van plannen. Dit bevat
activiteiten zoals aanschaf van materialen, coördinatie van
aannemers, afbouwen van bestaande installaties, installeren van
apparatuur en infrastructuur, testen, etc.
Onderhouden van assets (zowel preventief als reactief), bemannen
van faciliteiten, geleidelijk vervangen van gedegradeerd of kapot
materiaal
Financieren van de netwerk assets en het realiseren van cash-flows
over de lange termijn tegen minimale kosten

Systeem-operatie taken details
Capaciteitsallocatie bevat het berekenen van en de allocatie van
grensoverschrijdende of regio-overschrijdende capaciteit onder TSO’s
Congestie management is de activiteit van het managen van netwerklijnen met
inadequate capaciteit om de stromen te geleiden die nodig zijn om vraag en
aanbod te matchen. Re-dispatch maatregelen zijn de meest voorkomende vorm
van congestie management
Re-dispatch maatregelen zijn interventies in de reguliere mark van
elektriciteitsopwekking om congestie op het netwerk te voorkomen.
Bijvoorbeeld, in Duitsland wordt de geproduceerde windenergie uit het noorden
gekocht door partijen om aan de vraag te voldoen in het industriële zuiden van
het land. Echter, de huidige transmissielijnen hebben niet genoeg capaciteit om
deze stromen altijd volledig te faciliteren. Om congestie te voorkomen worden
windmolens in het noorden uitgezet terwijl conventionele elektriciteitscentrales
in het zuiden aangezet worden (i.e. ze worden dispatched)
Balanceren omvat het balanceren van vraag en aanbod op de korte termijn door
een TSO, voornamelijk door de inkoop en activatie van balanceringsreserves. Zo
kunnen ook aanvullende diensten ingekocht worden om op korte termijn balans
te herstellen en de resulterende netwerk frequentieveranderingen te managen.

Pagina 50 van 58

Begrippenlijst
Begrippen

Betekenis

Omzetting van elektriciteit (elektronen) naar andere energiedragers
(moleculen), vaak ingezet ten behoeve van opslag en/of transport
Afschakeling productie; hier gebruikt voor afschakeling wind- en zonproductie
Curtailment
indien er geen markt voor is
Demand Side
(Tevens Demand Side Response) Verwijst naar initiatieven en technologieën die
Management
verbruikers in kunnen zetten om hun verbruik te optimaliseren
Dunkelflaute is een van oorsprong Duitse term voor het samenvallen van
Dunkelflaute
periodes van Dunkelheit (duisternis) en Windflaute (windstilte)
Ontbinding van een chemische stof door middel van een elektrische stroom.
Elektrolyse
Bijvoorbeeld omzetting van water in waterstof en zuurstof
Model toegepast voor handel in elektriciteit in Centraal-West-Europese regio
Flow Based Market
(CWE). Bij marktkoppeling tussen landen wordt netcapaciteit toegewezen, door
Coupling
de verschillende gekoppelde spotmarkten te optimaliseren en tegelijk de fysieke
beperkingen van het net in acht te nemen
Generation Adequacy De mate waarin het aanbod aan de lange termijn vraag kan voldoen
Handeling of wijze van besturen, de gedragscode of toezicht op organisaties/
Governance
processen/doelbereik
Merit Order
De marginale aanbodcurve (merit-order) geeft de volgorde weer waarin
(Biedladder)
producenten hun productievermogen inzetten
De Europese codes voor elektriciteit betreft een verzameling van acht Europese
Netcodes (Europese) Verordeningen, waarin de spelregels voor de Europese interne
elektriciteitsmarkt zijn opgenomen
Codes die voorschriften bevatten voor netbeheerders en netgebruikers op drie
Netcodes
gebieden: het functioneren van de netten, het aansluiten van klanten op de
netten en het transporteren van elektriciteit over de netten
Power-to-X
Conversie van elektronen naar moleculen, zoals warmte of waterstof
De wijze waarop het energiesysteem de ontwikkeling van de elektriciteitsvraag
System adequacy
kan volgen
Waterstof uit fossiele brandstoffen waarbij de CO2 wordt afgevangen en
Waterstof blauw
opgeslagen
Waterstof afkomstig uit hernieuwbare energie die met elektrolyse omgezet
Waterstof groen
wordt in groene waterstof
Conversie

Strategy&

Pagina 51 van 58

Literatuurlijst
# Organisatie

Auteurs

1

Merino & Ebrill

ACER/CEER

2 ADEME

Chapelon et al.

3 ADEME, GRTgaz and GrDF

5 Allen & Overy

Het rapport is op 25
februari 2015
aangeboden aan de
Tweede Kamer
Hancher & Winters

6 Anaya & Pollitt

Anaya & Pollitt

4 Algemene rekenkamer

7 BnetzA
8 Booz & Company
Bundesverband
9
Solarwirtschaft

Moss

10 CEEP

Kłossowski

11 CEER

Ebrill

12 Consentec
13 Dena

Golling et al.

14 Dena
15 DenmarkIntegration

Wang et al.

16 DIW Berlin

Kunz & Zerrahn

17 Doczy, McKenzie, & Squires

18 ECN and Alliander

19 ECN DNV-GL
20 Ecofys
21 ECOFYS
22 ECORYS Nederland
23 EIA
24 Elsevier
25 Enea
26 Energies

Strategy&

Jaar Titel
Annual Report on the Results of Monitoring the Internal
Electricity and Gas Markets in 2016
“A 100% renewable gas mix in 2050?” An exploratory
2018
study by ADEME, GRDF and GRTgaz
Power-to-Gas: A future solution for storing electricity
2014
from renewable sources
2017

Investeringen TenneT in Nederlands
2015 Hoogspanningsnet: Toezicht van het Rijk op het
publieke belang
2017 The EU Winter Package
Options for allocating and releasing distribution system
2015 capacity: Deciding between interruptible connections
and firm DG connections
2018 Genehmigung des Szenariorahmens
2013 Benefits of an integrated European energy market
Studie: Batterien spielen bald zentrale Rolle im
2015
Strommarkt
“Locational marginal pricing supports the integration of
2016
RES in the energy market”
Status Review on the Implementation of Transmission
2016 System Operators’ Unbundling Provisions of the 3rd
Energy Package
Description of load-frequency control concept and
market for control reserves: Study commissioned by the
2014
German TSOs (ordered by 50Hertz Transmission
GmbH)
Roadmap Power to Gas: Baustein einer Integrierten
2017
Energiewende
Roadmap Demand Side Management. Industrielles
2016
Lastmanagement für ein zukunftsfähiges Energiesystem
A review of Danish integrated multi-energy system
2017
flexibility options for high wind power penetration
The Benefit of Coordinating Congestion Management in
2013
Germany
Unbundling ownership and control: International
2008
experience of independent system operators

Lieb-Doczy, McKenzie,
& Squires
ECN: Jos Sijm, Marit
van Hout, Adriaan van
der Welle, Jeroen de
Demand and supply of flexibility in the power system of
Joode, Özge Özdemir,
the Netherlands, 2015-2050: Summary report of the
Joost van Stralen, Koen 2017
FLEXNET project
Smekens
Alliander: Werner van
Westering, Michiel
Musterd, Pieter Gockel
The role of power-to-gas in the future Dutch energy
Joode
2014
system
Papaefthymiou, Grave,
2014 Flexibility options in electricity systems
& Dragoon
Ken Dragoon
Energy Storage Opportunities and Challenges: A West
2014
Coast Perspective White Paper –
Rademaekers,
Historical and current data analysis of EU wholesale
2008
Slingenberg, Morsy
electricity, gas and CO2 markets
Cost and Performance Characteristics of New
2018
Generating Technologies
Benefits of coordinating congestion management in
Kunz & Zerrahn
2015 electricity transmission networks: Theory and
application to Germany
De Bucy, Lacroix, &
The potential of power-to-gas: Technology review and
2016
Jammes
economic potential assessment
A Review of Projected Power-to-Gas Deployment
Valerie Eveloy
2018
Scenarios

Pagina 52 van 58

ETSAP (Energy Technology
27 Systems Analysis
Kathleen Vaillancourt
Programme)
28 European Commission

Joaquín ALMUNIA

29 EWI

Fürsch et al.

30 FERC
31 Frauenhofer Institute

Kost, Shammugam,
Jülch et al

32 FTI Consulting

Roques & Verhaeghe

33 Götz, Lefebvre, Mörs et al

Götz, Lefebvre, Mörs et
al

34 IEA RETD

De Bucy

35 IEA Wind Task 26

Wiser, Jenni, Seel et al

36 Imperial College London

Oliver Schmidt

International Energy
37
Agency
International Energy
38
Agency
International journal of
39
hydrogen energy 42
IRENA (International
40
Renewable Energy Agency)
IRENA (International
41
Renewable Energy Agency)

State aid No N542 2010– Poland- Construction of
2011 interconnection and cross-border power line between
Poland and Lithuania
The role of grid extensions in a cost-efficient
2013 transformation of the European electricity system until
2050
Staff Report on Cost Ranges for the Development and
2004 Operation of a Day One Regional Transmission
Organization
Levelized Cost of Electricity Renewable Energy
2018
Technologies
Options for the future of power system regional
2016
coordination
Renewable Power-to-Gas: A technological and economic
2016
review
Non-individual transport – Paving the way for
2016
renewable power-to-gas (RE-P2G)
2016 Wind Energy Costs and Cost Drivers
Future cost of electricity storage and impact on
2018
competitiveness

Dr Fatih Birol

2017 Digitalization & Energy

IEA Publications

2017 World Energy Outlook

Schmidt, Gambhir,
Staffell et al

2017

Ralon, Taylor, Ilas

2017 Electricity Storage and renewables

Future cost and performance of water electrolysis: An
expert elicitation study

2018 Renewable Power Generation Costs in 2017

42 Jaskow
43 Klimaatakkoord

2014 Electricity Transmission and Distribution

De inhoud wordt
gedragen door de
partijen aan tafel.

1999

Comments in Response to FERC Rulemaking on
Regional Transmission Organizations.

2018

Bijdrage van de Sectortafel Elektriciteit aan het Voorstel
voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord:

44 Larruskain HVAC to HVDC

Transmission and Distribution Networks: AC versus DC

45 Lazard

2017 lazard’s levelized cost of energy analysis — version 11.0

46 Lazard
load-frequency control and
47
performance

2017 Lazard’s levelized cost of storage analysis — version 3 . 0
load-frequency control and performance
2004

48 MDPI

Wang, Lu, Ma et al

49 Nationalgrid
Naumann, Karl, Truong et
50
al

Naumann, Karl,
Truong et al

2018

51 Netze BW GmbH
52 Northeastern University

56 Oseni & Pollitt
57 Pollitt (author)
58

Public Service Company of
New Mexico

Strategy&

2015
2018

Greenflied & Kwoka

Norwegian Ministry of
53 Trade, Industry and
Fisheries
54 Oenea Consulting
55 Ofgem

2017

2010

Overview of Copmressed Air Energy Storage and
Technology Development
Electricity System Operator Forward Plan 2018/2019
Lithium-ion battery cost analysis in PV-household
application
A plea for innovative and fair remuneration of
distribution grids
The cost structure of regional transmission
organizations

2016 The State of Ownership Report

Parker
Oseni & Pollitt
Michael Pollitt
Aquino, Zuelch, Koss

2016 The potential of power-to-gas
Integrated Transmission Planning and Regulation
2015
(ITPR) project
The promotion of regional integration of electricity
2016
markets: Lessons for developing countries
Lessons from the history of independent system
2012
operators in the energy sector
2017 Energy Storage Technology Assessment

Pagina 53 van 58

59

The Regulatory Assistance
Project (RAP)

Philip Baker, Michael
Hogan, Christos
Kolokathis

60 Renewable Energy 85
Report of the commission
61 expert group on electricity
interconnection targets
Science for Environment
62
Policy
State Utility Forecasting
63
Group

Nicolli, F. & Vona, F.
(2016)
Rachel Carnegie,
Douglas Gotham

64 Strbac (author)

Strbac et al.

65 Tennet
U.S. Energy Information
66
Administration
67 UNI Basel
68

Ingmar Schlecht and
Hannes Weigt

United States Government
Accountability Office

69 University of Cambridge

Anaya & Pollitt

70 University of Cambridge

Michael Pollitt

71 University of Cambridge

Michael Pollitt

72 University of Cambridge

Michael Pollitt

73 University of Cambridge
University of Cambridge;
Michael Pollitt,
74 Electricity Policity Research
Christian Wolf
Group
Dismukes, D.E., Cope,
75 Utilities Policy
R.F., Mesyanzhinov, D
76 Wind Europe
Pierre Tardieu
Bosco Astarloa, Anas
Kaakeh, Marina
77 World Economic Forum
Lombard, Joseph
Scalise
78 World Energy Council
Arizu, Dunn, &
79 Worldbank
Tenenbaum
ZSW

Strategy&

Brinner et al.

2018 Realising the benefits of European market integration
2016

Renewable Power-to-Gas: A technological and economic
review

2017

Towards a sustainable and integrated Europe: Report of
the Commission Expert Group on

2017 Drivers of renewable energy innovation in the EU
Utility Scale Energy Storage Systems: Benefits,
Applications, and Technologies
Electricity transmission arrangements in Great Britain:
2014
Time for change?
2017 Market Review: Electricity market insights
Cost and Performance Characteristics of New
2018
Generating Technologies, Annual Energy Outlook 2018
Linking Europe - The Role of the Swiss Electricity
2014
Transmission Grid until 2050
FERC Could Take Additional Steps to Analyze Regional
2008
Transmission Organizations’ Benefits and Performance
Regulating the Electricity System Operator: Lessons for
2017
Great Britain from around the world
Electricity Liberalisation in the European Union: A
2009
Progress Report
Lessons from the History of Independent System
2011 Operators in the Energy Sector, with applications to the
Water Sector
The role of policy in energy transitions: lessons from the
2012
energy liberalisation era
A simple introduction to the economics of storage:
2016
shifting demand and supply over time and space
2013

2009

The Welfare Implications of Oil Privatisation: A CostBenefit Analysis of Norway‘‘s Statoil

Capacity and economies of scale in electric power
transmission
2017 Wind energy in Europe: Scenarios for 2030

1998

2017

The Future of Electricity: New Technologies
Transforming the Grid Edge

2018 Bringing north sea energy ashore efficiently
Transmission System Operators – Lessons From The
2002
Frontlines
Technologiebericht 4.1 Power-to-gas (Wasserstoff)
2017
innerhalb des Forschungsprojekts Energiewende

Pagina 54 van 58

Acroniemen
Acroniem

Betekenis

ACER

Agency for the Cooperation of Energy Regulators

ACM

Authoriteit Consument en Markt

ATC

Available Transfer Capacity

BE

België

Btw

Belasting toegevoegde waarde

CACM

Capacity Allocation & Congestion Management

CAES

Compressed Air Energy Storage

CBS

Centraal Bureau voor Statistiek

CC

Capacity Calculation

CM

Capacity Mechanism

CO2

Koolstofdioxide

CREG

Commission for Electricity and Gas Regulation

CWE

Central Western Europe

DE

Duitsland

DG

Distributed Generation

DK

Denemarken

EB

Balanceren

EC

European Commission

ECN

ETS

Energy research Center of the Netherlands
European Network of Transmission System Operators for
Electricity
Emission Trading System

ETS

Emission Trading System

EU

Europese Unie

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

FB

Flow-Based

FBMC

Flow-Based Market-Coupling

FCA

Forward Capacity Allocation

GCA

Global Climate Action

GHG

Greenhouse Gas

GW

Gigawatt

HHB

High Heating Value

HTLS

High temperature, low sag

HVDC

High Voltage Direct Current

IPCC

Intergovernmental Panel on Climate Change

ISO

Independent System Operator

ITO

Independent Transmission Operator

ITSO

Independent Transmission System Operator

KCD

Kwaliteits- en capaciteitsdocument

kJ

Kilojoule

kW

Kilowatt

kWh

Kilowattuur

ENTSO-E

Strategy&

Pagina 55 van 58

Acroniem

Betekenis

LCOE

Levelized Cost of Energy

LTSO

Legally Unbundled Transmission System Operator

Mld

Miljard

Mln

Miljoen

Mtons

Megaton

MW

Megawatt

MWh

Megawattuur

NEP

Netzentwicklungsplan

NL

Nederland

NO

Noorwegen

NRA

National Regulatory Authority

NSWPH

North Sea Wind Power Hub

NTC

Net Transfer Capacity

NWE

Northwest Europe

NWE

North West Europe

P2G

Power to Gas

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

PBL

Planbureau voor Leefomgeving

PJ

Picojoule

PPA

Power Purchase Agreements

RES

Renewable Energy Sources

ROC

Regional Operating Center

RSC

Regional Security Council

RTO

Regional Transmission Organization

SDE+

Stimuleringsregeling duurzame energieproductie

SEW

Social Economic Welfare

SNG

Synthetic Natural Gas

SO

System Operator

SoS

Security of Supply

SSG

Small-scale generation

ST

Sustainable Transition

TKI

Top Consortia for Knowledge and Innovation

TO

Transmission Operator

TSO

Transmission System Operator

TWh

Terawattuur

TYNDP

Ten Year Network Development Plan

UK

Verenigd Koningrijk

UCTE

Union for the Coordination of Transmission of Electricity

VI

Vertically integrated

VN

Verenigde Naties

WOZ

Wind op Zee

Strategy&

Pagina 56 van 58

Toegang tot informatie
Wij hebben voor ons onderzoek gebruik gemaakt van openbare bronnen, vertrouwelijke en onze bedrijfseigen
informatie. Het Ministerie van Financiën, het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat, en TenneT hebben
documentatie en informatie die voor ons onderzoek relevant zou kunnen zijn aan ons ter beschikking gesteld.
In totaal hebben wij meer dan negentig rapporten en studies geraadpleegd.
Wij hebben daarnaast gesproken met een aantal medewerkers van beide ministeries, met medewerkers en
(oud-)leden van de raad van bestuur van TenneT, en met andere (internationale) experts, adviseurs,
stakeholders en (internationale) academici. In totaal hebben wij meer dan dertig interviews uitgevoerd.
Wij zijn bij de uitvoering van ons onderzoek afhankelijk geweest van de door het Ministerie van Financiën, het
Ministerie van Economische Zaken & Klimaat, en TenneT verstrekte informatie (schriftelijk en mondeling). Op
punten hebben wij, indien wij daarvoor aanleiding zagen, verzocht om de verstrekking van aanvullende
informatie. Wij hebben geen zelfstandig onderzoek verricht of de aan ons verstrekte informatie een juist en
volledig beeld geeft.
Een deel van de ontvangen informatie en documentatie bevat bedrijfsvertrouwelijke en concurrentiegevoelige
gegevens over TenneT en is aan ons verstrekt onder toezegging van strikte vertrouwelijkheid. Wij hebben deze
vertrouwelijke informatie niet opgenomen in ons onderzoeksrapport. Als gevolg daarvan kan het zijn dat de
onderbouwingen van onze bevindingen, conclusies en aanbevelingen niet altijd volledig in ons
onderzoeksrapport konden worden opgenomen. Dit doet naar onze mening niet af aan de beantwoording van
de aan ons voorgelegde onderzoeksvragen.
Een door de opdrachtgevers benoemde begeleidingscommissie, met vertegenwoordiging vanuit de beide
ministeries en een aantal onafhankelijke leden en experts, heeft het onderzoeksproces begeleid en de
doelgerichtheid, breedte, diepgang, objectiviteit, tijdigheid en bruikbaarheid van het onderzoek geborgd.

Onze expertise
Strategy& is een toonaangevende adviesorganisatie in de wereld gericht op strategisch advies in een brede range
aan sectoren, waaronder energie, en biedt strategisch, organisatie en fusie en overname advies aan voor
overheden, bedrijven en non-profit organisaties. Strategy& bestaat al meer dan 105 jaar en biedt deze diensten
vanuit 75 kantoren wereldwijd. Sinds 2014 is Strategy& onderdeel van PwC dat diensten aanbiedt op het gebied
van assurance, belasting, en managementadvies.
Ons projectteam beschikt over de kennis, ervaring, kwalificaties en toegang tot relevante interne en externe
experts om dit onderzoek uit te voeren. Het onderzoek werd geleid vanuit Strategy& kantoor Amsterdam, onder
eindverantwoordelijkheid van Lucas Prat Bertrams (partner) en Paul Nillesen (partner).

Strategy&

Pagina 57 van 58

Disclaimer
Conform uw instructies d.d. 2 mei 2018 en zoals overeengekomen in de overeenkomst van 13 juni 2018 (het
“Contract”) ontvangt u hierbij een vertrouwelijk onderzoeksrapport “TenneT; Markt, Organisatie en Eigendom”
(het “Onderzoeksrapport”). Het Onderzoeksrapport is uitsluitend bestemd voor het Ministerie van Financiën
(de “Opdrachtgever”) en het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat.
Het Onderzoeksrapport is louter bestemd voor informatieve doeleinden en is niet bedoeld voor enig ander
gebruik of bestemd voor enig ander doel. Het Onderzoeksrapport is (mede) gebaseerd op documenten en
informatie zoals PwC die van verschillende partijen heeft ontvangen. PwC heeft zich bij het opstellen van het
Onderzoeksrapport (mede) gebaseerd op de aan PwC ter beschikking gestelde en reeds bestaande informatie,
waarbij is aangenomen dat deze informatie juist, volledig en niet misleidend is. De betrouwbaarheid van de aan
PwC ter beschikking gestelde documenten en informatie is door PwC niet geverifieerd of vastgesteld. Hoewel
PwC zich heeft ingespannen een zo gedegen mogelijk Onderzoeksrapport op te stellen en zij bij het opstellen
van het Onderzoeksrapport de nodige zorg heeft betracht, verstrekt PwC geen enkele expliciete of impliciete
verklaring noch biedt PwC enige garantie ten aanzien van de juistheid of volledigheid van de in het
Onderzoeksrapport vervatte informatie. U blijft te allen tijde zelf volledig verantwoordelijk voor eventuele op
het Onderzoeksrapport gebaseerde besluitvorming en/of beslissingen. PwC geeft u niet het recht om op het
Onderzoeksrapport te mogen vertrouwen. PwC aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid (ook niet voor
nalatigheid) voor de gevolgen van enig handelen of nalaten door u en/of derden op basis van (de inhoud van)
het Onderzoeksrapport, en wijst iedere verantwoordelijkheid, zorgplicht en/of aansprakelijkheid - contractueel,
op basis van onrechtmatige daad (inclusief nalatigheid) of anderszins - af voor enig besluit en/of enige
beslissing waaraan (de inhoud van) het Onderzoeksrapport ten grondslag ligt. Het Onderzoeksrapport alsmede
enig geschil voortvloeiende uit of verband houdend met (de inhoud van) het Onderzoeksrapport worden
uitsluitend beheerst door Nederlands recht.

www.pwc.nl
© 2018 PwC. Alle rechten voorbehouden. 'PwC' verwijst naar de juridische entiteiten zoals omschreven in de
legal disclaimer. Zie daarvoor https://www.pwc.nl/nl/onze-organisatie/legal-disclaimer.html.

Strategy&

Pagina 58 van 58