MOGELIJKE ECONOMISCHE
GEVOLGEN VAN HERZIENING
EUROPEES EMISSIEHANDELSSYSTEEM
VOOR NEDERLAND EN DE EU

Notitie
Corjan Brink
26 september 2016

Colofon
Mogelijke economische gevolgen van herziening Europees emissiehandelssysteem
voor Nederland en de EU
© PBL Planbureau voor de Leefomgeving
Den Haag, 2016
PBL-publicatienummer: 2079
Contact
Corjan Brink, corjan.brink@pbl.nl
Auteur
Corjan Brink
Met dank aan Pieter Boot, Frank Dietz, Robert Koelemeijer, Winand Smeets en
Herman Vollebergh voor het geleverde commentaar.
Redactie figuren
Durk Nijdam

Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
Brink, C. (2016), Mogelijke economische gevolgen van herziening Europees emissiehandelssysteem voor Nederland en de EU, Den Haag: PBL.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale instituut voor strategische beleidsanalyses op het gebied van milieu, natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de kwaliteit
van de politiek-bestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen, analyses en
evaluaties waarbij een integrale benadering vooropstaat. Het PBL is voor alles beleidsgericht.
Het verricht zijn onderzoek gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en wetenschappelijk
gefundeerd.

PBL | 2

Inhoud
Samenvatting

4

1

Inleiding

5

2

Herziening EU ETS

5

3

Bevindingen uit de literatuur

6

4

Modelanalyse economische gevolgen herziening EU ETS

9

5

Conclusie

14

Literatuur

15

PBL | 3

Samenvatting
In juli 2015 heeft de Europese Commissie voorstellen gedaan voor herziening van het systeem voor emissiehandel van de Europese Unie (EU ETS) voor de periode na 2020. Dit instrument is een belangrijke pijler onder het EU klimaat- en energiebeleid en heeft als
primaire doel de uitstoot van broeikasgassen op kosteneffectieve wijze te beperken. De hoeveelheid emissierechten die jaarlijks beschikbaar komt (een deel wordt geveild en een deel
wordt gratis toegewezen aan bedrijven) volgt een vooraf vastgesteld pad. Een belangrijk
onderdeel van de herziening van het EU ETS is een snellere afname van het jaarlijkse aanbod van emissierechten. Hierdoor neemt het totaal aantal emissierechten binnen het EU ETS
af, wat tot grotere schaarste zal leiden en in beginsel tot een hogere prijs die moet worden
betaald voor emissierechten.
Een hogere CO2-prijs betekent extra kosten voor bedrijven. In de regel zullen deze kosten
worden doorberekend aan de klant waardoor vuile producten duurder worden. Dit zal gedragsreacties uitlokken van producenten en consumenten. De vraag naar het vuile product
neemt af en alternatieve producten worden aantrekkelijker. Ook zou productie kunnen worden verplaatst naar landen waar bedrijven minder of geen kosten voor klimaatbeleid hoeven
te maken. Dat zou ten koste kunnen gaan van werkgelegenheid in de EU.
In het algemeen laat onderzoek zien dat de economische gevolgen van milieubeleid in het
algemeen en van het EU ETS in het bijzonder beperkt zijn. Wel kan er sprake zijn van verschuiving van productie en werkgelegenheid van vuile sectoren waar de kosten relatief sterk
toenemen naar schonere sectoren.
Voor deze studie zijn nieuwe berekeningen gemaakt met het toegepast algemeenevenwichtsmodel WorldScan. Op basis van deze berekeningen kan worden geconcludeerd dat
de macro-economische gevolgen van de voorgestelde aanscherping van het EU ETS voor
Nederland en de EU beperkt zullen zijn. Effecten die optreden hangen af van veranderingen
in klimaat- en energiebeleid buiten het EU ETS. Wanneer landen buiten de EU geen (extra)
klimaatbeleid voeren zal de hogere CO2-prijs leiden tot inkomensverliezen en een lager BBP,
maar de effecten zijn kleiner dan 0,05%. Nadelige effecten voor afzonderlijke sectoren treden wel op, vooral in de meest vervuilende energie-intensieve sectoren zoals de elektriciteitssector en de basismetaalindustrie waar de productie met 0,8% respectievelijk 0,5%
afneemt. De gevolgen voor de werkgelegenheid bestaan vooral uit een verschuiving van
ETS-sectoren naar de dienstensector.
De berekeningen laten ook zien dat aanscherping van de Europese doelen voor vermindering
van de uitstoot van broeikasgassen zelfs gepaard kan gaan met positieve economische gevolgen wanneer landen elders in de wereld toezeggingen voor vermindering van de uitstoot
van broeikasgassen die zijn gedaan in de aanloop naar COP21 in Parijs zullen omzetten in
concreet beleid. In dat geval kan de Europese industrie, ondanks een aanscherping van het
klimaatbeleid, het aandeel in de wereldmarkt vergroten omdat hun concurrentiepositie verbetert. Het concurrentienadeel dat Europese bedrijven hebben doordat de Europese Unie
voorop loopt in klimaatbeleid wordt in deze situatie minder groot, wat resulteert in een beperkte inkomensstijging en toename van het BBP (circa 0,05%). Ook de concurrentiepositie
van de Nederlandse industrie verbetert. De productie en de werkgelegenheid in een aantal
energie-intensieve sectoren neemt hier sterker toe dan gemiddeld in de EU.
Vergroening wordt in de modelsimulaties in deze studie gerealiseerd door een verhoging van
energie-efficiëntie van sectoren, een verschuiving naar schonere energiebronnen en veranderingen in de sectorstructuur van de economie. Het model mist detail om rekening te houden met specifieke manieren waarop vergroening van de economie tot nieuwe bedrijvigheid
of werkgelegenheid zou kunnen leiden.

PBL | 4

1 Inleiding
Het systeem voor emissiehandel van de Europese Unie (EU ETS) is één van de belangrijkste
pijlers onder het Europese klimaat- en energiebeleid. Het EU ETS heeft als doel de uitstoot
van broeikasgassen uit de energie-intensieve industrie en elektriciteitsproductie op kosteneffectieve wijze te beperken. Bedrijven onder het ETS mogen alleen CO2 uitstoten als ze daarvoor ‘emissierechten’ hebben. Omdat de hoeveelheid emissierechten beperkt is, wordt ook
de omvang van de emissies beperkt. Deze emissierechten zijn verhandelbaar zodat reducties
daar kunnen plaatsvinden waar dat het meest voordelig is. Zo ontstaat er een markt voor
emissierechten en krijgen CO2-emissies een prijs. Het handelssysteem stimuleert bedrijven
om hun emissies te verminderen zolang de kosten daarvan lager zijn dan de prijs die ze
moeten betalen voor het mogen uitstoten van CO2. Zo zorgt het EU ETS ervoor dat de uitstoot daar wordt teruggedrongen waar dat het goedkoopste kan.
De kosten die het EU ETS met zich meebrengt zullen bedrijven in beginsel doorbelasten aan
hun klanten. Vervuilende producten worden duurder, waardoor consumenten er minder van
zullen kopen en producenten er minder van zullen produceren. Hoe groot deze effecten zullen zijn en waar ze zullen optreden hangt af van de hoogte van de kosten en de wijze van
prijsvorming op de desbetreffende markt, maar het maakt ook uit bij wie deze kosten terechtkomen en bij wie niet. Als bedrijven onder het EU ETS met extra kosten te maken krijgen en bedrijven buiten het EU ETS (binnen dan wel buiten de EU) niet, dan worden
producten van ETS-bedrijven duurder ten opzichte van producten van andere bedrijven, wat
kan leiden tot een verschuiving van de vraag naar producten van bedrijven buiten het EU
ETS. Wanneer bedrijven buiten het EU ETS echter ook met extra kosten worden geconfronteerd zullen effecten mogelijk zelfs positief uitvallen.
De Europese Commissie heeft in 2015 voorstellen gedaan voor aanpassing van de ETSrichtlijn voor de periode 2021-2030. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft het PBL
gevraagd om de economische gevolgen van deze herziening voor Nederland en de Europese
Unie in kaart te brengen. Deze notitie gaat in op de economische gevolgen van een aanscherping van klimaatbeleid zoals voorzien in het voorstel van de Europese Commissie voor
herziening van het EU ETS. Naast een bespreking van de literatuur over de economische
gevolgen van milieubeleid worden de economische gevolgen van de voorgestelde aanscherping van de emissiereductiedoelstelling onder het EU ETS ook geanalyseerd op basis van
berekeningen met het algemeen-evenwichtsmodel WorldScan (voor vergelijkbare analyses
met dit model, zie bijvoorbeeld Verdonk et al., 2013; Brink et al., 2016). Berekeningen voor
verschillende varianten geven inzicht in het belang van diverse factoren, waaronder veranderingen in klimaatbeleid buiten het EU ETS.

2 Herziening EU ETS
Minder emissierechten leiden tot hogere CO2-prijs
In juli 2015 heeft de Europese Commissie voorstellen gedaan voor aanpassing van de ETSrichtlijn voor de periode 2021-2030. Momenteel bepalen het Europees Parlement en de EU
lidstaten hun standpunt ten aanzien van deze voorstellen. Dit proces zal waarschijnlijk doorlopen in 2017. Eén voorstel betreft een aanscherping van de lineaire reductiefactor waarmee
het aanbod van emissierechten elk jaar wordt verlaagd, van 1,74% (circa 38 miljoen rechten) naar 2,2% (circa 48 miljoen rechten). De aangescherpte reductiefactor zal ingaan in
2021 en heeft geen einddatum. Als deze reductiefactor wordt doorgetrokken zullen er in
2058 geen nieuwe rechten meer op de markt komen. Dat is 10 jaar eerder dan wanneer de

PBL | 5

reductiefactor van 1,74% wordt doorgetrokken in de toekomst (zie Figuur 1). Hierdoor wordt
het aanbod van rechten structureel verlaagd volgens een vooraf vastgesteld pad. Omdat er
minder emissierechten beschikbaar komen neemt de totale emissieruimte binnen het EU ETS
af en zal de prijs voor emissierechten in beginsel toenemen. Andere voorstellen gaan onder
andere over de toewijzing van gratis rechten aan bedrijven en de wijze waarop een deel van
de opbrengst van geveilde rechten wordt gebruikt om broeikasgasreductieprojecten te stimuleren.
Figuur 1

3 Bevindingen uit de literatuur
Hogere CO2-prijs werkt door in de economie
Een hogere CO2-prijs betekent extra kosten voor bedrijven die onder het EU ETS vallen. Bedrijven moeten extra middelen inzetten voor het verminderen van hun uitstoot of voor het
aankopen van emissierechten, waardoor hun kosten om een product te maken toenemen. In
de regel zullen deze kosten worden doorberekend aan de klant waardoor die te maken krijgt
met een duurder product (zie bijvoorbeeld Fell et al., 2015). Omdat het budget van de afnemer beperkt is, zal deze minder van dit product kopen en bovendien op zoek gaan naar
alternatieve producten die door deze kostenstijging mogelijk aantrekkelijker zijn geworden.
Deze gedragsreacties in de markt zullen leiden tot veranderingen in de samenstelling en de
omvang van de economie: vuile sectoren waar de kosten relatief sterk toenemen zullen mogelijk hun productie moeten verminderen terwijl schone sectoren waar de kosten niet of
nauwelijks toenemen hun productie misschien zelfs wel kunnen uitbreiden.

PBL | 6

Internationale concurrentie speelt hierbij ook een rol. Wanneer concurrenten niet geconfronteerd worden met extra kosten leidt een hogere CO2-prijs tot een verslechtering van de concurrentiepositie van bedrijven onder het EU ETS. 1 Het gevolg kan zijn dat productie
verschuift naar landen zonder milieubeleid (deze zienswijze wordt aangeduid als de ‘Pollution
Haven Hypothese’, zie bijvoorbeeld Levinson en Taylor, 2008). Anderen stellen dat milieubeleid bedrijven juist aanzet tot innovaties die leiden tot een hogere productiviteit en daarmee
tot een verbetering van de concurrentiepositie (deze zienswijze wordt aangeduid als de
‘Porter Hypothese’ naar degene die deze stelling poneerde: Porter, 1991). Gevolgen voor de
concurrentiepositie op korte termijn kunnen anders zijn dan de gevolgen op de lange termijn. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld op langere termijn profiteren van innovaties en kennis
die is opgedaan door milieuregelgeving als andere landen later ook hun regelgeving zullen
aanscherpen (het ‘early mover advantage’, zie bijvoorbeeld Jaffe et al., 1995).
Binnen de EU hebben alle bedrijven die onder het EU ETS vallen te maken met dezelfde CO2prijs, waardoor het EU ETS de concurrentiepositie van deze bedrijven onderling niet beïnvloedt. Een hogere CO2-prijs onder het EU ETS zou echter wel kunnen zorgen voor een concurrentienadeel ten opzichte van bedrijven buiten het EU ETS, zowel binnen de EU (niet-ETS
sectoren) als daarbuiten, wanneer kosten voor de bedrijven buiten het EU ETS niet (of minder sterk) toenemen. Voor bedrijven die te maken hebben met sterke internationale concurrentie kan dit betekenen dat deze bedrijven marktaandeel verliezen of hun productie
verplaatsen naar een deel van de wereld waar geen of minder ambitieus klimaatbeleid wordt
gevoerd. Dit kan leiden tot een verlies aan economische groei in de EU. 2 Overigens is het
niet zo dat bedrijven buiten het EU ETS geen kosten maken voor klimaatbeleid. Binnen de EU
hebben niet-ETS sectoren ook te maken met klimaatbeleid, internationaal bestaan er inmiddels diverse emissiehandelssystemen (Kossoy et al., 2015) en bijvoorbeeld bij de inzet van
hernieuwbare energie heeft de EU zijn voortrekkersrol inmiddels verloren. Bovendien hebben
veel landen aangekondigd hun doelstellingen voor vermindering van de uitstoot van broeikasgassen verder te zullen aanscherpen (Den Elzen et al., 2016). Dat betekent dat aanscherping van het EU klimaatbeleid niet per definitie betekent dat er sprake zal zijn van een
concurrentienadeel voor Europese bedrijven.

Empirisch onderzoek wijst niet op sterk negatieve economische gevolgen van milieubeleid
Er is veel empirisch onderzoek gedaan naar de economische gevolgen van milieubeleid in
brede zin. Daaruit komt niet het beeld naar voren dat kosten van milieubeleid tot significante
concurrentieverstoringen hebben geleid waardoor bedrijven hun activiteiten hebben verplaatst naar landen zonder milieubeleid (Arlinghaus, 2015). Greenstone (2002) vindt weliswaar dat luchtbeleid in de VS in de periode 1972-1987 heeft geleid tot een significante
afname van het aantal banen in regio’s waar de normen werden overschreden, maar Morgenstern et al. (2002) vinden dat daar tegenover een toename staat van het aantal banen in
andere regio’s en andere bedrijfstakken. Er treden dus wel verschuivingen op, maar netto is
er geen verandering in de totale werkgelegenheid in de VS. Deze conclusie wordt ook in recentere studies bevestigd (zie bijvoorbeeld Belova et al., 2015; Hafstead en Williams, 2015).
Martin et al. (2014a) vinden dat een significante afname van de energie-intensiteit van bedrijven door de CO2-heffing voor de industrie in het Verenigd Koninkrijk niet gepaard is gegaan met verlies aan werkgelegenheid, productie en productiviteit. Ook wanneer breder
1

Het begrip concurrentiepositie (in het Engels: competitiveness) wordt vaak gebruikt zonder dat goed gedefinieerd is wat daaronder wordt verstaan (zie ook Brink et al., 2007). In deze notitie duidt het begrip op het vermogen van bedrijven of sectoren om in een open, internationale markt winstgevendheid en marktaandeel te
behouden of te vergroten door een aantrekkelijke prijs en/of kwaliteit van hun producten.
2
Langs deze weg kan vermindering van de uitstoot van CO2 in de EU ook gepaard gaan met een toename van
de uitstoot elders, wanneer productie daar toeneemt. Dit wordt ook wel het koolstoflek genoemd (in het Engels
‘carbon leakage’, zie bijvoorbeeld Bollen et al., 2012).

PBL | 7

wordt gekeken naar relatieve verschillen in energieprijzen tussen landen (die niet alleen het
gevolg zijn van milieubeleid, maar ook andere oorzaken kunnen hebben) blijkt het effect
daarvan op internationale handel beperkt (Sato en Dechezleprêtre, 2015). Kostenverschillen
met buitenlandse concurrenten zijn over het algemeen dan ook niet groot en milieukosten
zijn veelal beperkt vergeleken met de totale productiekosten (Brink et al., 2007). Bovendien
zijn diverse andere factoren van groot belang voor de concurrentiepositie, zoals het opleidingsniveau van de beroepsbevolking, de nabijheid van een afzetmarkt en de kwaliteit van
de infrastructuur (Jaffe et al., 1995; Belova et al., 2015) en kunnen concurrenten te maken
hebben met minder zichtbare kosten van milieubeleid, bijvoorbeeld als gevolg van producteisen (Reinaud, 2009). Een andere mogelijke verklaring voor de geringe effecten die worden
gevonden is het bestaan van vrijstellingen en compensatie voor bedrijven. Echter, studies
die specifiek het effect van hiervan hebben onderzocht concluderen dat niet is aan te tonen
dat deze effect hebben gehad (Anger en Oberndorfer, 2008; Martin et al., 2014a; Flues en
Lutz, 2015).
Een aantal recente studies kijkt specifiek naar de gevolgen van het EU ETS voor bedrijven.
Petrick en Wagner (2014) vinden op basis van data voor de Duitse industrie dat bedrijven
onder het EU ETS hun CO2 uitstoot met 20% hebben verminderd ten opzichte van vergelijkbare bedrijven die niet onder het EU ETS vallen, zonder dat hun productieniveau, werkgelegenheid of export is afgenomen. Voor bedrijven in Frankrijk vinden Wagner et al. (2013)
vergelijkbare effecten op de uitstoot van installaties die onder het EU ETS vallen. Zij vinden
echter wel een afname van de werkgelegenheid van 7% (Wagner et al., 2013). Dit lijkt echter vooral een verschuiving van werkgelegenheid binnen bedrijven van installaties die binnen
het EU ETS vallen naar installaties die daar niet onder vallen (Wagner et al., 2013). Interviews met managers binnen een groot aantal bedrijven die onder het EU ETS vallen geven
ook geen aanleiding om te verwachten dat bedrijven door klimaatbeleid hun activiteiten geheel zullen verplaatsen (Martin et al., 2014b).

Gratis emissierechten om concurrentiepositie van bedrijven
in EU ETS te beschermen zorgen voor inefficiënties
Empirisch onderzoek geeft dus geen aanleiding om grote effecten van het Europese klimaatbeleid op de concurrentiepositie van bedrijven en daardoor weglekken van broeikasgasemissies te verwachten. Bovendien introduceren steeds meer landen elders in de wereld soms
vergaande vormen van klimaatbeleid (zoals de VS, China en Zuid-Korea) waardoor het effect
dat het EU ETS heeft op de concurrentiepositie van bedrijven minder groot zal zijn. Met de
afspraken op COP21 in Parijs hebben alle deelnemers zich achter een gemeenschappelijk
doel geschaard en verklaard daar een bijdrage aan te zullen leveren. Daarmee lijkt er steeds
minder reden tot zorg over de gevolgen van het Europese klimaatbeleid voor de concurrentiepositie van bedrijven. Toch is er in het beleidsproces rond herziening van het EU ETS veel
aandacht voor maatregelen om een potentieel koolstoflek door concurrentienadeel te voorkomen.
Binnen het EU ETS wordt ruim de helft van de emissierechten via veilingen op de markt aangeboden. De overige emissierechten worden gratis aan bedrijven verstrekt. Bedrijfstakken
die internationaal concurreren krijgen meer rechten gratis toebedeeld dan bedrijfstakken die
minder gevoelig zijn voor internationale concurrentie. Zo wordt beoogd een verstoring van
de internationale concurrentiepositie en het weglekken van CO2 emissies naar het buitenland
tegen te gaan. Emissiehandelssystemen elders in de wereld kennen een deel (bijvoorbeeld
Californië) of alle emissierechten (Nieuw-Zeeland) gratis toe aan bedrijven. Ook daar is het
voorkomen van een verstoring van de internationale concurrentiepositie in een wereld met
ongelijk klimaatbeleid een belangrijke reden. Bovendien draagt het gratis verstrekken van
emissierechten bij aan draagvlak onder bedrijven tegen klimaatbeleid (Fowlie, 2012).

PBL | 8

Mits juist vormgegeven kan gratis toewijzing van emissierechten bijdragen aan het verminderen van koolstoflekken (Fischer en Fox, 2007; Fowlie, 2012). De in het EU ETS gebruikte
criteria leiden echter tot inefficiënties (Martin et al., 2014b, c). Bovendien zijn de criteria op
grond waarvan bedrijven in aanmerking komen voor gratis rechten zo ruim opgesteld dat in
de praktijk een groot deel van de bedrijven in aanmerking komt voor gratis emissierechten:
bedrijven verantwoordelijk voor meer dan 85% van de industriële CO2 emissies onder het EU
ETS komen in aanmerking voor gratis rechten (Martin et al., 2014b). Het veilen van alle
rechten, waarbij sectoren die te maken hebben met concurrentie uit landen met een minder
ambitieus klimaatbeleid worden ondersteund met geharmoniseerde productiesubsidies, zal
de efficiëntie van het EU ETS bevorderen (Bovenberg en Vollebergh, 2008).
In het voorstel voor aanpassing van het EU ETS vanaf 2021 houdt de Europese Commissie
eraan vast dat een substantieel deel (ruim 40%) van alle emissierechten gratis aan bedrijven
worden gegeven. Wel wordt een aantal wijzigingen voorgesteld in de toewijzingsmethodiek,
waaronder een frequentere afstemming van de hoeveelheid gratis rechten op de productiegegevens, actualisering van de toegepaste benchmarks en aanpassing van de criteria op
basis waarvan wordt bepaald welke bedrijfstakken zijn blootgesteld aan een significant weglekrisico zodat dit voor een beperkter aantal bedrijfstakken (circa 50) zal gelden. Daarmee
blijven de eerder aangegeven inefficiënties bestaan, maar wanneer de gratis toewijzing meer
beperkt zal zijn tot bedrijven die daadwerkelijk zijn blootgesteld aan internationale concurrentie zullen deze wel minder groot zijn.

4 Modelanalyse economische
gevolgen herziening EU ETS
Vier varianten in modelberekeningen
Zoals hiervoor beschreven laten recente empirische studies zien dat het EU ETS heeft geleid
tot vermindering van CO2 emissies zonder nadelige economische gevolgen (zie ook Martin et
al., 2016). In aanvulling op deze inzichten vanuit de literatuur hebben we simulaties uitgevoerd met het toegepast algemeen-evenwichtsmodel WorldScan om daarmee specifiek in
beeld te brengen welke gevolgen de voorgestelde herziening van het EU ETS zou kunnen
hebben voor de Nederlandse en Europese economie. Het macro-economische model WorldScan is een (vereenvoudigde) weergave van de mondiale economie (voor een beschrijving
van dit model, zie Lejour et al., 2006; Brink et al., 2016). Met dit model kan worden geanalyseerd wat de doorwerking is op de bredere economie van beleid gericht op specifieke sectoren (zoals het EU ETS) in een internationale context.
Zoals eerder aangegeven zal beleid gedragsreacties uitlokken die doorwerken in de economie. Zo zal een hogere ETS-prijs worden doorberekend in de prijs voor elektriciteit, waardoor
ook huishoudens en sectoren die niet onder het EU ETS vallen met hogere kosten worden
geconfronteerd. Ook kan een hogere ETS-prijs leiden tot veranderingen in import en export
wanneer daardoor in de EU geproduceerde goederen relatief duurder worden in vergelijking
met goederen geproduceerd in andere landen. Veranderingen in beleid treden echter zelden
geïsoleerd op en effecten voor bijvoorbeeld internationale handel zijn natuurlijk anders wanneer tegelijkertijd ook productie in andere landen duurder wordt. Een algemeenevenwichtsmodel maakt het mogelijk om doorwerking van beleid te analyseren onder specifieke veronderstellingen.
In deze notitie analyseren we de gevolgen van een hogere ETS-prijs wanneer er buiten het
EU ETS niets verandert, maar ook wanneer tegelijkertijd scherpere doelen voor vermindering
van de broeikasgasuitstoot tot extra kosten leiden voor Europese bedrijven die niet onder EU

PBL | 9

ETS vallen, of voor bedrijven in landen buiten de EU. Vergelijking van verschillende varianten
laat zien welke ordegrootte van effecten zou kunnen optreden en hoe verschillende factoren
van invloed zijn op de omvang van deze effecten. We presenteren de gevolgen voor het BBP,
productie en werkgelegenheid in verschillende sectoren in Nederland en de EU. Daarnaast
presenteren we de effecten in termen van een kostenmaatstaf op basis van de verandering
in het totale nut dat huishoudens ontlenen aan het consumeren van goederen en diensten,
de equivalent variation. 3 De primaire baten worden in beeld gebracht door de reductie in
broeikasgasemissies. Hieronder worden eerst de verschillende varianten beschreven.
REF - Referentiescenario
Resultaten voor verschillende varianten worden afgezet tegen een Referentiescenario waarin
het EU ETS na 2020 wordt doorgetrokken volgens de huidige richtlijn. Dat wil zeggen dat het
aanbod van rechten jaarlijks afneemt met 38 miljoen. Verder wordt de verdeling tussen
rechten die worden geveild en rechten die bedrijven gratis krijgen voor de periode 20212030 bepaald door de totale hoeveelheid gratis rechten constant te houden op een niveau
van 750 miljoen, de geschatte hoeveelheid gratis toegewezen rechten in 2020. Ook wordt
rekening gehouden met de invoering van de Marktstabiliteitsreserve in 2019 waartoe in 2015
is besloten (EP en Council of the EU, 2015). 4 Voor broeikasgasemissies buiten het EU ETS en
voor hernieuwbare energie worden in het referentiescenario voor 2020 de doelen aangehouden zoals die in het 2020 klimaat en energiepakket zijn vastgelegd en deze doelen (20%
hernieuwbare energie en broeikasgasemissies 10% onder het niveau van 2005) worden constant gehouden voor de periode 2021-2030.
Het mondiale beeld voor ontwikkelingen in economische groei, energieprijzen en energiegebruik is gebaseerd op het Current Policies Scenario van de World Energy Outlook 2015 van
het IEA (IEA, 2015). Dit scenario houdt rekening met bestaand klimaatbeleid in landen buiten de EU, maar de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen blijft hiermee nog ver
af van de toezeggingen die landen in december 2015 op COP21 in Parijs hebben gedaan. In
REF loopt de EU met het EU ETS dus voorop in de wereld als het gaat om klimaatbeleid.
De CO2-prijs bij REF is bepaald met het model voor het EU ETS dat ook wordt gebruikt voor
de CO2-prijsraming voor de Nationale Energieverkenning (Brink, 2014) en ligt op 9 euro per
ton CO2 in 2020 en 20 euro per ton CO2 in 2030. 5
LRF – Aanscherpen van de lineaire reductiefactor naar 2,2%
In de variant LRF verandert ten opzichte van REF alleen het aanbod van emissierechten na
2020. Conform het voorstel van de Europese Commissie zal het jaarlijkse aanbod van rechten vanaf 2021 met 48 miljoen per jaar afnemen. In vergelijking met REF betekent dit dat er
in de periode 2021-2030 in totaal 556 miljoen minder rechten beschikbaar komen. Deze
snellere afname van het aanbod zal ook voor de jaren na 2030 gelden, waarmee het aanbod
van rechten bij deze aanscherping circa 10 jaar eerder op nul zal uitkomen dan onder REF
(namelijk in 2058). In variant LRF gaat de vermindering van het aanbod geheel ten koste
van de veiling van emissierechten.
LRF_GRA – LRF + aanpassen van de verdeling veilen en gratis toewijzing
In de variant LRF_GRA verandert ten opzichte van REF niet alleen het aanbod van emissierechten na 2020 door een afname van het jaarlijkse aanbod met 48 miljoen per jaar, maar
verandert ook de verdeling tussen rechten die worden geveild en rechten die gratis worden
toegekend aan bedrijven. In het voorstel voor herziening van het EU ETS van de Europese
Commissie is opgenomen dat 57% van de rechten zal worden geveild. De overige rechten
worden grotendeels gratis toegewezen aan bedrijven. In vergelijking met REF en LRF wordt
in LRF_GRA een kleiner deel van de rechten gratis toegewezen aan de industrie. In de bere3

Voor een uitleg van deze maatstaf, zie bijvoorbeeld Slangen (2010).
Voor een beschrijving van de werking van het MSR, zie Brink et al. (2014).
5
Deze prijs ligt onder de raming van de CO2-prijs in de Nationale Energieverkenning 2016 (Schoots et al., te
verschijnen), omdat in deze raming de voorgestelde aanscherping van het EU ETS al is ingecalculeerd.
4

PBL | 10

keningen voor deze notitie is het niet mogelijk om de aanpassing van de toewijzingsregels
die de Europese Commissie voorstelt mee te nemen, omdat het model WorldScan niet gedetailleerd genoeg is om verschillende typen bedrijven te onderscheiden binnen de sectoren die
in het model worden onderscheiden. 6 In de berekeningen wordt het relatieve aandeel van de
verschillende sectoren in de totale gratis toewijzing constant gehouden op de verdeling zoals
die in 2013 door de Europese Commissie is gegeven. 7
LRF_GRA_ESR – LRF_GRA + voorgestelde doelen voor niet-ETS sectoren
Om te analyseren wat het effect is van een gelijktijdige aanscherping van Europese doelen
voor vermindering van de uitstoot van broeikasgassen buiten het EU ETS (de zogenoemde
Effort Sharing Regulation) wordt in variant LRF_GRA_ESR ten opzichte van LRF_GRA een
reductie van de uitstoot van broeikasgassen buiten het EU ETS opgelegd. Uitgangspunt in de
modelberekeningen zijn de door de Europese Commissie in zomer 2016 voorgestelde doelen
voor lidstaten om de uitstoot van broeikasgassen door niet-ETS sectoren in 2030 te verminderen. In deze notitie gaat het niet om een analyse van de Effort Sharing Regulation zelf,
maar om de interactie met het EU ETS. Daarom is verondersteld dat lidstaten gebruik maken
van de mogelijkheden voor flexibiliteit die zorgen dat in de modelsimulatie de marginale kosten van emissiereductie in alle lidstaten gelijk zijn.
LRF_GRA_ESR_INT – LRF_GRA_ESR + aanscherping doelen buiten de EU
De laatste variant doet recht aan het feit dat het na COP21 in Parijs steeds waarschijnlijker
wordt dat Europa niet langer voorop blijft lopen waar het gaat om klimaatbeleid, maar dat
landen elders in de wereld ook hun toezeggingen voor vermindering van de uitstoot van
broeikasgassen zullen omzetten in concreet beleid. In variant LRF_GRA_ESR_INT wordt
daarom in aanvulling op de Europese doelen in LRF_GRA_ESR ook rekening gehouden met
een aanscherping van het klimaatbeleid buiten Europa. Daartoe wordt in de modelberekeningen in deze landen een CO2-prijs geïntroduceerd die leidt tot een vermindering van de CO2
uitstoot die overeenkomt met de relatieve reductie die het New Policies Scenario van de
World Energy Outlook 2015 geeft ten opzichte van het Current Policies Scenario (dat de basis
vormt voor REF). 8 Deze variant sluit daarmee het best aan bij de Nationale Energieverkenning 2016 (Schoots et al., te verschijnen).

Herziening EU ETS leidt tot hogere CO2-prijs en lagere uitstoot
Het primaire doel van een aanscherping van de lineaire reductiefactor binnen het EU ETS is
een snellere vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. Tabel 1 laat zien wat de relatieve verandering is in de uitstoot van broeikasgassen in 2030 in de EU en in Nederland ten
opzichte van het referentiescenario REF. Hoewel het aanbod van emissierechten in 2030 in
elke variant gelijk is, geldt dat niet voor de totale uitstoot door ETS-sectoren in dat jaar.
Door de mogelijkheid om emissierechten mee te nemen naar volgende jaren (‘banking’, zie
bijvoorbeeld Brink et al., 2016) kan het voor bedrijven efficiënt zijn om hun uitstoot in eerdere jaren extra te verminderen waardoor ze in latere jaren minder hoeven te doen. Wat
voor bedrijven een efficiënt reductiepad is, hangt af van de context waarin bedrijven opereren en die verschilt tussen de varianten. Daardoor verschilt ook de uitstoot in 2030 tussen de

6
Sectoren binnen het EU ETS die in de modelberekeningen worden onderscheiden zijn Aardolie-industrie, Basismetaalindustrie, Bouwmaterialenindustrie, Chemische, rubber- en kunststofproductindustrie, Elektriciteitsproductie, Papierindustrie, en Voedings- en genotmiddelenindustrie.
7
Zie ‘Questions and Answers on the Commission's decision on national implementation measures (NIMs)’
(http://ec.europa.eu/clima/policies/ets/allowances/docs/faq_nim_cscf_en.pdf).
8
Het New Policies Scenario van de World Energy Outlook 2015 bevat de toezeggingen die landen hebben gedaan in de aanloop naar COP21 in Parijs in december 2015 (IEA, 2015).

PBL | 11

varianten. Ook voor niet-ETS sectoren geldt deze vorm van flexibiliteit in varianten
LRF_GRA_ESR en LRF_GRA_ESR_INT.
Tabel 1
Verandering in broeikasgasemissies in de EU-28 en Nederland in 2030 en hoogte
CO2-prijs EU ETS in 2030
LRF
LRF_GRA
LRF_GRA_ESR1
Broeikasgasemissies (% verandering ten opzichte referentiescenario REF)
EU-28
-1,3
-1,3
-3.0
ETS-sectoren
-2,8
-2,8
-2,5
Niet-ETS sectoren
0,0
0,0
-3,5
Nederland
ETS-sectoren
Niet-ETS sectoren

-1,2
-2,1
-0,1

-1,2
-2,2
-0,1

-2,4
-2,3
-2,6

LRF_GRA_ESR_INT1
-3,2
-3,4
-3,1
-2,1
-2,6
-1,5

CO2-prijs EU ETS (euro per ton CO2)
23
23
23
26
1
De modelsimulaties veronderstellen binnen niet-ETS sectoren een efficiënte inzet van de mogelijkheden
die de het voorstel voor de Effort Sharing Regulation biedt voor flexibiliteit in de tijd en tussen lidstaten,
zodat de marginale kosten van emissiereductie in alle lidstaten en in de tijd gelijk zijn.

Tabel 1 laat ook zien welke CO2-prijs geldt voor het EU ETS in de verschillende varianten.
Het totale aanbod van emissierechten is in alle varianten kleiner dan onder REF. In eerste
instantie krijgt de grotere schaarste op de markt voor emissierechten zijn weerslag in een
hogere CO2-prijs. Met het model voor het EU ETS dat ook wordt gebruikt voor de CO2prijsraming voor de Nationale Energieverkenning (Brink, 2014) is bepaald dat de CO2-prijs
met 14% toeneemt ten opzichte van REF (23 euro per ton CO2 in 2030). Deze prijs geldt in
de varianten LRF en LRF_GRA. Omdat niet-ETS sectoren in LRF_GRA_ESR hun uitstoot moeten verminderen wordt het voor ETS sectoren wat moeilijker om hun uitstoot terug te dringen, onder andere omdat een verschuiving van productie van ETS naar niet-ETS sectoren
minder aantrekkelijk wordt en omdat substitutie van fossiele brandstoffen door elektriciteit
binnen niet-ETS sectoren tot een grotere vraag naar elektriciteit leidt. Uit de berekeningen
volgt dat de ETS-prijs in LRF_GRA_ESR daardoor 0,5% hoger is dan onder LRF (23 euro per
ton CO2 in 2030).
De uitstoot die is berekend voor variant LRF_GRA is iets lager dan de uitstoot in LRF, hoewel
de CO2-prijs voor het EU ETS niet verschilt. Hoewel de verschillen klein zijn laat dit resultaat
zien dat het EU ETS efficiënter wordt wanneer in LRF_GRA minder emissierechten gratis aan
bedrijven worden gegeven en een groter deel wordt geveild (zoals eerder in deze notitie
besproken). Door de lagere uitstoot in niet-ETS sectoren is de totale uitstoot in
LRF_GRA_ESR lager. De uitstoot door ETS sectoren is hoger voor de hele EU, maar in Nederland neemt de uitstoot verder af als gevolg van de indirecte effecten van de inspanningen in
de niet-ETS sectoren.
Een aanscherping van klimaatbeleid in de rest van de wereld zorgt voor een sterkere concurrentiepositie van de Europese industrie. Door een toename van de productie wordt het in de
EU moeilijker om de uitstoot van CO2 te verminderen. Dit vertaalt zich in een hogere prijs
voor emissierechten. Uit de berekeningen volgt dat de ETS-prijs in LRF_GRA_ESR_INT daardoor 12% hoger is dan onder LRF (26 euro per ton CO2 in 2030). In LRF_GRA_ESR_INT is de
uitstoot door ETS sectoren lager dan in de andere varianten. Door de hogere CO2-prijs vindt
er in eerdere jaren meer emissiereductie plaats. Daardoor is er in deze jaren ook meer sprake van banking. Dat betekent dat de marktstabiliteitsreserve die in 2019 wordt ingevoerd
ervoor zorgt dat er in deze variant meer emissierechten worden toegevoegd aan de reserve.
Het aanbod van rechten is dus minder groot en de uitstoot moet verder worden teruggebracht (Brink et al., 2014).
Naast de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen draagt klimaatbeleid door een
vermindering van het gebruik van fossiele brandstoffen (en in het bijzonder van kolen) ook

PBL | 12

bij aan een vermindering van de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen, zoals fijn stof en
zwaveldioxide. Vermindering van uitstoot van deze stoffen draagt bij aan een verbetering
van de luchtkwaliteit. Aangezien in de EU de uitstoot van deze stoffen al beperkt wordt door
emissieplafonds voor lidstaten zal in de praktijk de lagere uitstoot die gepaard gaat met klimaatbeleid niet altijd resulteren in lagere uitstoot. Dit kan ook leiden tot lagere kosten die
moeten worden gemaakt om onder deze plafonds te blijven (zie voor een analyse van de
interactie tussen klimaat- en luchtbeleid in Europa bijvoorbeeld ook Bollen en Brink, 2014).

Macro-economische en sectorale effecten van herziening EU
ETS in modelberekeningen beperkt
Tabellen 2 en 3 tonen de gevolgen van de vier varianten voor de economie in de hele Europese Unie (EU-28) en voor de Nederlandse economie afzonderlijk in 2030. De resultaten van
de modelberekeningen geven een vergelijkbaar beeld als uit de literatuur naar voren komt.
De aanscherping van het reductiepad in het EU ETS door het aanbod van emissierechten
sneller naar beneden te brengen heeft macro-economisch zeer beperkte effecten (Tabel 2).
In de varianten waarin alleen de EU haar klimaatbeleid aanscherpt (LRF, LRF_GRA en
LRF_GRA_ESR) laten de modelresultaten weliswaar inkomensverliezen en een afname van
het BBP zien, maar de veranderingen ten opzichte van REF zijn kleiner dan 0,05%. Wanneer
landen elders in de wereld echter tegelijkertijd hun klimaatbeleid aanpassen
(LRF_GRA_ESR_INT) gaat de voorgestelde herziening van het EU ETS zelfs gepaard met een
toename van inkomen en BBP in de EU en Nederland ten opzichte van REF. Omdat deze variant ook CO2-prijzen veronderstelt in landen buiten de EU (in OECD-landen is de hoogte
vergelijkbaar met die van de ETS-prijs in de EU, in andere landen ligt de CO2-prijs lager)
wordt het concurrentienadeel dat bedrijven in de EU in REF hebben ten opzichte van bedrijven elders in de wereld als gevolg van het voorop lopen in klimaatbeleid (deels) weggewerkt.
De industrie in Europa weet in deze variant ondanks een aanscherping van het beleid een
concurrentievoordeel te realiseren ten opzichte van de industrie in andere landen, waar de
hele economie van profiteert.
Tabel 2
Macro-economische gevolgen in 2030 (% verandering ten opzichte van het referentiescenario REF)
EU-28
Inkomen1
BBP
Nederland
Inkomen1
BBP
1

LRF

LRF_GRA

LRF_GRA_ESR

LRF_GRA_ESR_INT

-0,01
-0,03

-0,01
-0,03

0,00
-0,03

0,05
0,04

-0,03
-0,03

-0,03
-0,03

-0,04
-0,05

0,01
0,09

Equivalent variation als percentage van het Nationaal Inkomen in REF.

Tabel 3 laat zien dat er wel nadelige effecten kunnen optreden voor afzonderlijke sectoren.
De productieverliezen zijn het grootst voor de meest vuile energie-intensieve sectoren, zoals
de elektriciteitssector en de basismetaalindustrie. Bedrijven in deze sectoren ondervinden
het meeste nadeel van de hogere CO2-prijs. Hetzelfde geldt voor de werkgelegenheidseffecten, al zijn die over het algemeen kleiner dan de effecten op de productie. Overigens is er als
het gaat om werkgelegenheidseffecten vooral sprake van een verschuiving van werkgelegenheid binnen de economie van sectoren die wat minder produceren naar sectoren die niet
of minder nadeel ondervinden van het klimaatbeleid, zoals bijvoorbeeld de dienstensector.
Bovendien zijn de ETS-sectoren over het algemeen niet arbeidsintensief. Circa 10% van de
totale werkgelegenheid in de EU en in Nederland valt binnen deze sectoren, waarvan niet

PBL | 13

meer dan de helft binnen de meest energie-intensieve sectoren, zoals de chemie, de basismetaal- en de bouwmaterialenindustrie.
Ook in termen van productieomvang en werkgelegenheid heeft het aanscherpen van klimaatbeleid internationaal (LRF_GRA_ESR_INT) positieve gevolgen voor ETS-sectoren in de
EU. In Nederland neemt de productie en de werkgelegenheid in de industrie sterker toe dan
gemiddeld in de EU, door een relatief sterke concurrentiepositie van de energie-intensieve
industrie in Nederland.
Tabel 3
Gevolgen voor productie en werkgelegenheid in sectoren in 2030 (% verandering
ten opzichte van het referentiescenario REF)

Productie
Totaal ETS-sectoren
Basismetaal
Aardolie-industrie
Chemie, rubber- en kunststof
Bouwmaterialen
Elektriciteit1
Totaal niet-ETS sectoren

LRF
EU28
NL

LRF_GRA
EU28
NL

LRF_GRA_ESR
EU28
NL

-0,2
-0,5
-0,2
-0,2
-0,3
-0,8
0,0

-0,2
-0,5
-0,2
-0,2
-0,3
-0,8
0,0

-0,3
-0,5
-1,1
-0,3
-0,3
-0,9
0,0

-0,2
-0,2
-0,3
-0,4
0,0
-0,5
0,0

-0,2
-0,3
-0,3
-0,4
0,0
-0,6
0,0

-0,3
-0,3
-0,8
-0,4
0,0
-0,6
0,0

LRF_GRA_ESR_INT
EU28
NL
0,0
0,2
-0,3
0,1
0,3
-0,1
0,0

0,4
0,6
-0,1
1,2
0,6
-0,1
0,0

Werkgelegenheid
Totaal ETS-sectoren
-0,1
-0,1
-0,1
-0,1
-0,1
-0,1
-0,1
0,2
Basismetaal
-0,4
-0,1
-0,4
-0,1
-0,4
-0,2
0,1
0,6
Aardolie-industrie
-0,1
-0,1
-0,1
-0,1
-0,9
-0,7
-0,8
-0,5
Chemie, rubber- en kunststof
-0,2
-0,4
-0,2
-0,4
-0,2
-0,4
-0,1
0,9
Bouwmaterialen
-0,2
0,1
-0,2
0,1
-0,1
0,1
0,3
0,5
Elektriciteit1
-0,7
-0,2
-0,7
-0,2
-1,4
-0,3
0,0
-0,1
Totaal niet-ETS sectoren2
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
1
De gepresenteerde effecten voor de elektriciteitssector hebben betrekking op de totale productie van
elektriciteit, inclusief nucleaire en hernieuwbare energie.
2
Met uitzondering van een lichte afname van de werkgelegenheid in niet-ETS sectoren in variant
LRF_GRA_ESR_INT gaat het hier om een toename van werkgelegenheid in de orde van 0,01% ten opzichte van REF.

5 Conclusie
De voorstellen van de Europese Commissie voor herziening van het systeem voor emissiehandel van de Europese Unie (EU ETS) voor de periode na 2020 verminderen de beschikbare
hoeveelheid emissierechten. Door grotere schaarste zal de prijs van emissierechten toenemen. De extra kosten die dit met zich meebrengt voor bedrijven zullen in de regel worden
doorberekend aan de klant, wat gedragsreacties van producenten en consumenten uitlokt.
De vraag naar vuile producten neemt af en alternatieve producten worden mogelijk aantrekkelijker. Ook zou productie kunnen worden verplaatst naar landen waar bedrijven minder of
geen kosten voor klimaatbeleid hoeven te maken. Dat zou ten koste kunnen gaan van werkgelegenheid in de EU.
Empirisch onderzoek laat zien dat de economische gevolgen van milieubeleid in het algemeen en van het EU ETS in het bijzonder beperkt zijn. Wel kan er sprake zijn van verschuiving van productie en werkgelegenheid van vuile sectoren waar de kosten relatief sterk
toenemen naar schonere sectoren. Deze conclusie kan ook worden getrokken op basis van
nieuwe berekeningen met het toegepast algemeen-evenwichtsmodel WorldScan, waarmee
de economische gevolgen van de voorstellen voor herziening van het EU ETS worden geana-

PBL | 14

lyseerd. Wanneer landen buiten de EU geen (extra) klimaatbeleid voeren zal de hogere CO2prijs wel leiden tot inkomensverliezen en een lager BBP, maar de effecten zijn beperkt. Nadelige effecten voor afzonderlijke sectoren treden wel op, vooral in de meest vervuilende
energie-intensieve sectoren zoals de elektriciteitssector en de basismetaalindustrie. De gevolgen voor de werkgelegenheid bestaan dan ook vooral uit een verschuiving van ETSsectoren naar de dienstensector.
De berekeningen laten ook zien dat aanscherping van de Europese doelen voor vermindering
van de uitstoot van broeikasgassen zelfs gepaard kan gaan met positieve economische gevolgen wanneer landen elders in de wereld toezeggingen voor vermindering van de uitstoot
van broeikasgassen die zijn gedaan in de aanloop naar COP21 in Parijs zullen omzetten in
concreet beleid. In dat geval kan de Europese industrie het aandeel in de wereldmarkt vergroten omdat hun concurrentiepositie verbetert. Ook de concurrentiepositie van de Nederlandse industrie verbetert. De productie en de werkgelegenheid in een aantal energieintensieve sectoren neemt sterker toe dan gemiddeld in de EU.
WorldScan is als model zeer geschikt voor analyses zoals hier gepresenteerd waarbij economische interacties tussen sectoren en landen een belangrijke rol spelen. Het model kent echter ook beperkingen als het gaat om analyse van energie- en klimaatbeleid. Zo houdt het
model geen rekening met onzekerheid en is de dynamiek van technologische ontwikkeling
niet gemodelleerd. Voor macro-economische analyse is het model tamelijk gedetailleerd in
het onderscheid van sectoren en landen (de versie die hier gebruikt is onderscheidt 18 landen/regio’s en 17 sectoren), maar voor analyse van specifieke technologische ontwikkelingen
binnen sectoren is het model niet gedetailleerd genoeg. Vergroening wordt in de modelsimulaties in deze studie gerealiseerd door een verhoging van energie-efficiëntie van sectoren,
een verschuiving naar schonere energiebronnen en veranderingen in de sectorstructuur van
de economie. Het model mist detail om rekening te houden met specifieke manieren waarop
vergroening van de economie tot nieuwe bedrijvigheid of werkgelegenheid zou kunnen leiden.
Tenslotte onderscheidt het model binnen de elektriciteitssector wel verschillende opwekkingstechnieken, maar wordt bij de prijsvorming van elektriciteit bijvoorbeeld geen rekening
gehouden met specifieke kenmerken van bepaalde technologieën, zoals variabiliteit in het
aanbod van hernieuwbare energie. De verhoging van het doel voor het aandeel hernieuwbare energie in 2030 van 27% voor de EU als geheel (zoals is opgenomen in het EU Raamwerk
voor klimaat- en energiebeleid voor 2030) en de implicaties daarvan voor de elektriciteitsmarkt is in deze analyse dan ook niet meegenomen. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen
wat het effect zal zijn van de wisselwerking tussen het EU ETS en het beleid voor hernieuwbare energie voor de economische gevolgen van de herziening van het EU ETS.

Literatuur
Anger, N, Oberndorfer, U (2008). Firm performance and employment in the EU emissions
trading scheme: An empirical assessment for Germany. Energy Policy 36, 12-22.
Arlinghaus, J (2015). Impacts of Carbon Prices on Indicators of Competitiveness: A Review of
Empirical Findings. OECD Environment Working Papers No. 87. OECD, Paris.
Belova, A, Gray, WB, Linn, J, Morgenstern, RD, Pizer, W (2015). Estimating the Job Impacts
of Environmental Regulation. Journal of Benefit-Cost Analysis 6, 325-340.
Bollen, J, Brink, C, Koutstaal, P, Veenendaal, P, Vollebergh, H (2012). Trade and Climate
Change: Leaking Pledges. CESifo DICE Report 10, 44-51.
Bollen, J, Brink, C (2014). Air pollution policy in Europe: Quantifying the interaction with
greenhouse gases and climate change policies. Energy Economics 46, 202-215.

PBL | 15

Bovenberg, L, Vollebergh, H (2008). Veilen is efficiënt. Economisch Statistische Berichten 93,
298-300.
Brink, C, Thomas, R, Smeets, W (2007). Milieubeleid en concurrentiepositie MNP Rapport
500091002. Milieu- en Natuurplanbureau, Bilthoven.
Brink, C (2014). Raming CO2-prijs in de Nationale Energieverkenning 2014. PBL-notitie 1568.
PBL (Planbureau voor de Leefomgeving), Den Haag.
Brink, C, Beurskens, S, van Andel, E (2014). Marktstabiliteitsreserve in het EU ETS. Nadere
analyse. Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)/Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), Den
Haag.
Brink, C, Vollebergh, HRJ, van der Werf, E (2016). Carbon pricing in the EU: Evaluation of
different EU ETS reform options. Energy Policy 97, 603-617.
Den Elzen, M, Admiraal, A, Roelfsema, M, van Soest, H, Hof, AF, Forsell, N (2016).
Contribution of the G20 economies to the global impact of the Paris agreement climate
proposals. Climatic Change 137, 655-665.
EP, Council of the EU (2015). Decision (EU) 2015/1814 of the European Parliament and of
the Council of 6 October 2015 concerning the establishment and operation of a market
stability reserve for the Union greenhouse gas emission trading scheme and amending
Directive 2003/87/EC. Official Journal of the European Union, Volume 58, L 264 (9 October
2015), pp. 1-5.
Fell, H, Hintermann, B, Vollebergh, H (2015). Carbon content of electricity futures in Phase II
of the EU ETS. The Energy Journal 36.
Fischer, C, Fox, AK (2007). Output-Based Allocation of Emissions Permits for Mitigating Tax
and Trade Interactions. Land Economics 83, 575-599.
Flues, F, Lutz, BJ (2015). Competitiveness Impacts of the German Electricity Tax. OECD
Environment Working Papers No. 88. OECD Publishing, Paris.
Fowlie, M (2012). Updating the Allocation of Greenhouse Gas Emissions Permits in a Federal
Cap-and-Trade Program, in: Fullerton, D., Wolfram, C. (Eds.), The Design and
Implementation of U.S. Climate Policy. University of Chicago Press.
Greenstone, M (2002). The Impacts of Environmental Regulations on Industrial Activity:
Evidence from the 1970 and 1977 Clean Air Act Amendments and the Census of
Manufactures. Journal of Political Economy 110, 1175-1219.
Hafstead, M, Williams, RC, III (2015). How Do Environmental Policies Affect Employment?
Resources No. 190, 2015, 16-17. Resources for the Future (RFF), Washington DC.
IEA (2015). World Energy Outlook 2015. OECD/IEA, Paris.
Jaffe, AB, Peterson, SR, Portney, PR, Stavins, RN (1995). Environmental regulation and the
competitiveness of U.S. manufacturing: what does the evidence tell us? Journal of
Economic Literature 33, 132-163.
Kossoy, A, Peszko, G, Oppermann, K, Prytz, N, Klein, N, Blok, K, Lam, LK, Wong, L, Borkent,
B (2015). State and trends of carbon pricing 2015, Washington D.C.
Lejour, A, Veenendaal, PJJ, Verweij, G, van Leeuwen, N (2006). WorldScan: a Model for
International Economic Policy Analysis. CPB Document 111. CPB Netherlands Bureau for
Economic Policy Analysis, Den Haag.
Levinson, A, Taylor, MS (2008). Unmasking the pollution haven effect. International
Economic Review 49, 223-254.
Martin, R, de Preux, LB, Wagner, UJ (2014a). The impact of a carbon tax on manufacturing:
Evidence from microdata. Journal of Public Economics 117, 1-14.
Martin, R, Muûls, M, de Preux, LB, Wagner, UJ (2014b). Industry Compensation under
Relocation Risk: A Firm-Level Analysis of the EU Emissions Trading Scheme. American
Economic Review 104, 2482-2508.
Martin, R, Muûls, M, de Preux, LB, Wagner, UJ (2014c). On the empirical content of carbon
leakage criteria in the EU Emissions Trading Scheme. Ecological Economics 105, 78-88.

PBL | 16

Martin, R, Muûls, M, Wagner, UJ (2016). The Impact of the European Union Emissions
Trading Scheme on Regulated Firms: What Is the Evidence after Ten Years? Review of
Environmental Economics and Policy 10, 129-148.
Morgenstern, RD, Pizer, WA, Shih, J-S (2002). Jobs Versus the Environment: An IndustryLevel Perspective. Journal of Environmental Economics and Management 43, 412-436.
Petrick, S, Wagner, UJ (2014). The Impact of Carbon Trading on Industry: Evidence from
German Manufacturing Firms Kiel Institute for the World Economy, Kiel.
Porter, ME (1991). America's green strategy. Scientific American 264, 168.
Reinaud, J (2009). Trade, Competitiveness and Carbon Leakage: Challenges and
Opportunities. Energy, Environment and Development Programme Paper 09/01. Chatham
House, London.
Sato, M, Dechezleprêtre, A (2015). Asymmetric industrial energy prices and international
trade. Working Paper No. 202. Centre for Climate Change Economics and Policy (CCCEP),
London.
Schoots, K, Hekkenberg, M, Hammingh, P (2016). Nationale Energieverkenning 2016.
Energieonderzoek Centrum Nederland, Petten.
Slangen, LHG (2010). Economische concepten voor beleidsanalyse van milieu, natuur en
landschap. Begrippenkader voor evaluaties en verkenningen. Werkdocument 189.
Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen.
Verdonk, M, Brink, C, Vollebergh, H, Roelfsema, M (2013). Evaluation of policy options to
reform the EU Emissions Trading System. Effects on carbon price, emissions and the
economy. PBL Policy Studies 934. PBL Netherlands Environmental Assessment Agency, The
Hague.
Wagner, UJ, Muûls, M, Martin, R, Colmer, J (2013). The Causal Effects of the European Union
Emissions Trading Scheme: Evidence from French Manufacturing Plants.

PBL | 17