Spelregels van het
Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport
(MIRT)

2 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Spelregels van het
Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport
(MIRT)

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 3

4 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Voor u ligt de geactualiseerde versie van de ‘Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport’,
de MIRT Spelregels. Deze versie vervangt de MIRT Spelregels versie januari 2009. Op projecten die gestart zijn onder de eerdere
MI(R)T/ SNIP Spelregels zijn deze MIRT Spelregels ook van toepassing, tenzij hierover projectspecifieke afspraken zijn gemaakt.
In de meeste gevallen zal voor deze projecten het maken van een aanvulling op beslismoment 3 voldoende zijn.
De actualisatie betreft een eenduidiger gebruik van terminologie, de verdere ‘vernatting’ in het kader van de start van het
Deltaprogramma, het integreren van de uitkomsten van Sneller&Beter (met name procesontwerp) en de wijziging van de Tracéwet.
Daarnaast is het aantal beslismomenten teruggebracht van vijf naar vier.
Aan de inhoud van deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.

Leeswijzer
In de Inleiding wordt nader ingegaan op wat het MIRT is. De in het kader van de MIRT Spelregels te doorlopen fasen (verkenning,
planuitwerking en realisatie) en de daaraan gekoppelde beslismomenten worden in de navolgende hoofdstukken toegelicht.
Het gaat om de volgende vier beslismomenten:
• Beslismoment 1: Startbeslissing
• Beslismoment 2: Voorkeursbeslissing
• Beslismoment 3: Projectbeslissing
• Beslismoment 4: Opleveringsbeslissing
Per beslismoment wordt aangegeven wat de essentie is, welke stappen doorlopen dienen worden en aan welke vereisten de
beslisinformatie dient te voldoen (informatieprofiel).
Indien in deze notitie wordt verwezen naar de Tracéwet, betreft dit de Tracéwet zoals deze luidt na aanvaarding en inwerkingtreding van het voorstel van wet
houdende wijziging van de Tracéwet met het oog op de versnelling en verbetering van besluitvorming over infrastructurele projecten (Kamerstuk 32 377).
Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 5

6 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Inhoud
Inleiding
MIRT als samenhangend programma
MIRT als rijksinvesteringsprogramma
MIRT kent vijf onderdelen

11
11
11
11

Startbeslissing (Beslismoment 1)
Beschrijving
INFORMATIEPROFIEL STARTBESLISSING
Toelichting Informatieprofiel

13
13
14
15

Voorkeursbeslissing (Beslismoment 2)
Beschrijving
INFORMATIEPROFIEL VOORKEURSBESLISSING
Toelichting Informatieprofiel

16
16
17
19

Projectbeslissing (Beslismoment 3)
Beschrijving
INFORMATIEPROFIEL PROJECTBESLISSING
Toelichting Informatieprofiel

21
21
22
23

Opleveringsbeslissing (Beslismoment 4)
Beschrijving
INFORMATIEPROFIEL OPLEVERINGSBESLISSING
Toelichting Informatieprofiel

24
24
25
25

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 7

8 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

INLEIDING / MIRT PROCES
MIRT als samenhangend programma
In 2007 is besloten tot de introductie van het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). Het doel van het MIRT is het
verbeteren van de samenhang en afstemming van investeringen in
ruimtelijke projecten. Dit manifesteert zich als volgt:
1. Tussen de verschillende beleidsthema’s in het ruimtelijk fysieke
domein: vraagstukken over mobiliteit, woningbouw, bedrijvigheid,
leefomgeving, natuur en water worden met elkaar verbonden.
2. Tussen de schaalniveaus waarop ruimtelijke opgaven worden
geformuleerd. Zo spelen verstedelijkingsopgaven op een andere
schaal (lokaal/regionaal) dan vraagstukken rond hoofdinfrastructuur (regionaal/nationaal), terwijl ze wel in onderlinge
samenhang moeten worden bezien.
3. Tussen de bestuurlijke niveaus door het verstevigen van de
samenwerking tussen Rijk en regio. De uitdaging daarbij is om,
uitgaande van de verschillende verantwoordelijkheden en
financiële mogelijkheden, de opgaven in een bepaald gebied aan
elkaar te koppelen, zodat bij het vinden van oplossingen
meerwaarde ontstaat.
Het MIRT heeft betrekking op het ruimtelijk fysieke domein van de
ministeries van Infrastructuur en Milieu (IenM), Economische
Zaken, en Landbouw en Innovatie (EL&I) en Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) op het terrein van wonen, wijken en
integratie. Dit domein biedt mogelijkheid tot het creëren van
meerwaarde door de diverse belangen vanuit hun onderlinge
samenhang met elkaar te verbinden. Zo moet bijvoorbeeld bij
infrastructurele knelpunten breder worden gekeken dan alleen de
lijninfrastructuur en de smalle strook erlangs. Bij ruimtelijke
ontwikkelingen moet tevens voldoende aandacht worden gegeven
aan de gevolgen voor mobiliteit en daarmee samenhangende
infrastructuur en aan aspecten van watermanagement en natuur.
Kenmerkend hiervoor is de gebiedsgerichte aanpak.
Het MIRT in brede zin staat voor het realiseren van beter (in tijd)
afgestemde en inhoudelijk samenhangende investeringen binnen
dit domein. Het gaat hierbij om financiële investeringen van het
Rijk, decentrale overheden en/of andere partijen. Het verbinden
van de diverse belangen kan op meer manieren dan via alleen
financiële investeringen worden gerealiseerd. Het kan bijvoorbeeld
ook door de reeds beschikbare budgetten op een andere wijze in te
zetten, door het maken van afspraken over de inzet en kennis dan
wel door aanpassing van wet- en regelgeving.

MIRT als rijksinvesteringsprogramma
Letterlijk is het MIRT het rijksinvesteringsprogramma van projecten
en programma’s in het ruimtelijk fysieke domein. In het kader van
dit programma worden afspraken gemaakt en beslissingen
genomen over opgaven, projecten en programma’s waar het Rijk
– mogelijk – direct financieel bij betrokken is als (mede-)financier
dan wel als subsidieverlener (boven de zogeheten ‘BDU-grens’1).
Wanneer het Rijk financieel betrokken is bij opgaven, projecten en
programma’s zijn deze opgenomen in de rijksbegroting.

Niet alle investeringen en financiële stromen van het Rijk lopen via
het MIRT. Specifieke gebundelde (doel)uitkeringen en toevoegingen aan het Provincie- en Gemeentefonds, die het Rijk aan
decentrale overheden verstrekt en waaraan geen directe, locatiespecifieke prestatieafspraken zijn gekoppeld, vallen er niet onder.

MIRT kent vijf onderdelen
Het MIRT kent op dit moment vijf onderdelen2 die tezamen borgen
dat het doel van het MIRT gerealiseerd wordt. Centraal hierbij staat
de intensieve samenwerking tussen Rijk en decentrale overheden.
Om dit te faciliteren zijn er het bestuurlijk overleg MIRT en het
Nationaal Bestuurlijk Overleg Deltaprogramma waarin de rijksinvesteringen en decentrale investeringen op elkaar worden afgestemd.
Om besluitvorming over infrastructuur, water en ruimtelijke
ontwikkelingen zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen, zitten
niet alleen decentrale bestuurders met verkeer en vervoer in hun
portefeuille aan tafel, maar ook bestuurders met andere ruimtelijke
portefeuilles. In de bestuurlijke overleggen kunnen ook onderwerpen aan de orde komen die geen financiële betrokkenheid vereisen,
maar die wel relevant zijn voor MIRT in brede zin. De resultaten van
deze overleggen worden door de minister van IenM aan de Tweede
Kamer gemeld en daar besproken.
De gebiedsagenda’s zijn documenten waarin de door Rijk en regio
gedeelde visie en ontwikkelrichting van de betreffende regio is
opgenomen. Tevens zijn de daaruit voortvloeiende majeure
opgaven en de daarbij behorende programma’s opgenomen. De
agenda’s bepalen grotendeels de onderwerpen die in de bestuurlijke overleggen worden besproken. Aanscherping en aanvulling is
permanent noodzakelijk om de gebiedsagenda een blijvende
functie in het besluitvormingsproces te geven. Let wel, de
gebiedsagenda’s zelf zijn geen besluit om programma’s of
projecten tot uitvoering te brengen.
Op basis van de gebiedsagenda’s wordt in het bestuurlijk overleg
besloten of opgaven en programma’s nader worden uitgewerkt.
Dat kan door het starten van een MIRT Verkenning (conform de
Spelregels van het MIRT) of door een MIRT Onderzoek.
Er worden twee typen MIRT Onderzoek onderscheiden. Ten eerste
kan een MIRT Onderzoek worden gestart indien een thematische/
gebiedsgerichte opgave of ontwikkelrichting op de middellange of
lange termijn nog onvoldoende is afgebakend in een gebiedsagenda3 en deze mogelijk rijksbetrokkenheid vereist. Het doel van
dit type is om de opgave of ontwikkelrichting nader te concretiseren qua inhoudelijke scope, geografische omvang, tijd en/of doel.
Een tweede type MIRT Onderzoek heeft betrekking op het
Brede doeluitkering verkeer en vervoer. Voor de stadsregio’s Haaglanden,
Amsterdam en Rotterdam wordt als grens gehanteerd € 225 miljoen, voor
de overige regio’s/gebieden wordt als grens € 112,5 miljoen gehanteerd.
2
Bestuurlijk overleg, Gebiedsagenda’s, MIRT Onderzoek, MIRT Projectenboek
en Spelregels van het MIRT.
3
In het kader van het Deltaprogramma kunnen ook MIRT Onderzoeken
worden gestart.
1

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 9

concretiseren en uitvoeringsgereed maken van (reeds lopende)
regionale gebiedsontwikkelingsprojecten. Het doel van dit type is
het zodanig concretiseren en uitvoeringsgereed maken van het
betreffende gebiedsontwikkelingsproject dat er bestuurlijke
vervolgafspraken kunnen worden gemaakt over de verdere
uitvoering. Het gaat hierbij onder andere om de vraag hoe de
verstedelijkingsambitie op korte termijn (financieel) uitvoerbaar
kan worden gemaakt door bijvoorbeeld het op een andere wijze
inzetten van hiervoor gealloceerde budgetten. Tevens kan worden
gekeken welke mogelijkheden wet- en regelgeving biedt.
Voor beide typen MIRT Onderzoek geldt dat de uitkomst kan leiden
tot een aanscherping van de opgave of ontwikkelrichting in de
gebiedsagenda. Ook kan de uitkomst aanleiding zijn om (bestuurlijke) afspraken tussen de verschillende betrokken partijen te maken
met betrekking tot het vervolgproces, een ruimtelijke reservering,
aanpassing van beleid of een aanpassing van sectorale wet- en
regelgeving en normering. De uitkomst van een MIRT Onderzoek
leidt, in tegenstelling tot een MIRT Verkenning, niet tot een besluit
over een mogelijke rijksinvestering. Een MIRT Onderzoek is dus géén
eerste stap op weg naar een beslissing over een mogelijke rijksinvestering en is dus ook geen ‘pre-verkenning’. De uitkomst van een
MIRT Onderzoek kan alleen via aanscherping van de gebiedsagenda4
én na besluitvorming (conform de ‘Spelregels van het MIRT’) in een
bestuurlijk overleg aanleiding zijn om voor een bepaalde opgave een
MIRT Verkenning te starten. Een MIRT Onderzoek dient te voldoen
aan de principes van Sneller&Beter (S&B)5.
De gebiedsagenda’s vormen tevens de onderlegger voor het MIRT
Projectenboek. Daarin wordt per gebied een overzicht gegeven van de
ruimtelijke opgaven en voorgenomen en potentiële investeringen
met rijksbetrokkenheid. In die zin is het MIRT Projectenboek te zien
als de Ruimtelijke Investeringsagenda van de departementen die zich
op het ruimtelijk fysieke domein bewegen. Het MIRT Projectenboek
wordt jaarlijks als bijstuk bij de begroting van het Infrastructuurfonds
uitgebracht en aangeboden aan de Tweede Kamer. Met dit boek wordt
inzicht gegeven in de achtergrond van ruimtelijke rijksprojecten en
-programma’s, de stand van zaken en de planning. Hierdoor is het
bruikbaar als naslagwerk voor de status en de voortgang van deze
opgaven, projecten en programma’s. In het MIRT Projectenboek
worden investeringsprojecten en -programma’s opgenomen waar
sprake is van een ruimtelijke ingreep en waar het Rijk – in het geval
van verkenningen mogelijk – direct financieel bij betrokken is. Dit
kan (gedeeltelijke) financiering en aanleg betreffen, maar ook
subsidiëring van projecten van decentrale overheden. In het MIRT
Projectenboek zijn ook de projecten en programma’s in het kader van
het Deltaprogramma opgenomen.
Het doel van de Spelregels van het MIRT (MIRT Spelregels) is het beschrijven
van de besluitvormingsvereisten bij het Rijk om te komen tot een
4
5

Indien van toepassing ook in het Deltaprogramma.
Principes Sneller & Beter: eerdere en ruimere participatie van betrokkenen,
een trechteringsproces waarbij elke belangrijke beslissing ook politiekbestuurlijk verankerd wordt en geen vrijblijvende planning; de besluitvorming vindt plaats binnen de afgesproken termijnen.

10 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

beslissing over een eventuele financiële rijksbijdrage. De MIRT
Spelregels schetsen het proces dat een MIRT opgave dan wel project/
programma doorloopt van verkenning, planuitwerking tot en met
realisatie, inclusief de bijbehorende beslismomenten. Er worden vier
beslismomenten onderscheiden, te weten startbeslissing, voorkeursbeslissing, projectbeslissing en opleveringsbeslissing. Het doel
hiervan is om te verantwoorden hoe de beslissing tot stand is
gekomen, wat de beslissing inhoudelijk bevat en wat het eventuele
vervolgtraject is. Per beslismoment dient te worden voldaan aan het
bijbehorende informatieprofiel. De MIRT Spelregels zijn daarmee een
beleidsmatige beschrijving van wat er aan informatie dient te worden
aangeleverd en door wie. Naast hetgeen beleidsmatig verplicht is,
dient ook te worden voldaan aan de wettelijke vereisten. Hoe de
benodigde informatie dient te worden verkregen wordt beschreven in
diverse handreikingen.

1. Startbeslissing
Verkenningsfase

2. Voorkeursbeslissing
Planuitwerkingsfase

3. Projectbeslissing
Realisatiefase

4. Opleveringsbeslissing

De MIRT Spelregels gelden voor alle betrokkenen bij een (mogelijke)
MIRT opgave dan wel project/programma. De trekker is verantwoordelijk voor de correcte toepassing van de MIRT Spelregels. Zowel het
Rijk als een decentrale overheid kan trekker zijn. Ook dienen de MIRT
Spelregels te worden gevolgd door een decentrale overheid indien zij
als initiatiefnemer in aanmerking wil komen voor een eventuele
rijksbijdrage boven de zogeheten BDU-grens.
De opgaven, projecten en programma’s van IenM doorlopen alle
beslismomenten. Er is, uitgezonderd de opleveringsbeslissing, geen
automatische doorstroming van een opgave of project van de ene
naar de volgende fase. Per fase wordt een expliciete beslissing
genomen over het wel of niet (blijven) opnemen van de opgave in het
MIRT. Hoe verder de opgave in het MIRT proces komt, hoe concreter
deze wordt. In het geval van een integrale gebiedsverkenning kan
vanaf de voorkeursbeslissing het project worden opgeknipt in
verschillende (deel)projecten. Een gezamenlijke uitvoeringsstrategie
moet er voor zorgen dat de samenhang in de uitvoering op gebiedsniveau bewaakt wordt.

STARTBESLISSING (beslismoment 1)
- Het MIRT proces begint met het agenderen van een opgave. De opgave volgt in principe uit de gebiedsagenda.
- Aan de hand van de urgentie van de opgave wordt bepaald of het initiatief voor agendering van een startbeslissing wordt genomen; dit is een politiek-bestuurlijke afweging.
- Er moet zicht zijn op de benodigde financiële middelen om de opgave te kunnen realiseren binnen de voorgestelde planhorizon.
- De initiatiefnemer kan zowel het Rijk als een decentrale overheid zijn.
- De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor het aanleveren van de informatie conform het informatieprofiel ‘Startbeslissing’. Dit resulteert in een startdocument.
- Op basis van een startdocument wordt door het Rijk door middel van een startbeslissing bepaald of gestart wordt met een MIRT verkenning.
- De startbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld.
- In overeenstemming tussen Rijk en decentrale overheden wordt een trekker aangewezen voor de MIRT verkenning.
- De trekker richt in samenwerking met de andere betrokken partijen het proces in om de voorkeursbeslissing voor te bereiden. De voorkeursbeslissing wordt in
principe twee jaar na de startbeslissing genomen.

Beschrijving
Een MIRT-verkenning start formeel met het nemen van de startbeslissing. Het hoofddoel van de startbeslissing (en het daaraan ten
grondslag liggende startdocument) is te komen tot een definiëring
en afbakening van het probleem/de kans en het proces van de
verkenningsfase.
Een nieuw te starten verkenning volgt in principe uit een gebiedsagenda6. Zowel Rijk als decentrale overheden kunnen een opgave
agenderen en daarmee het initiatief nemen tot het opstellen van
een startdocument ten behoeve van een startbeslissing. Initiatieven
van private partijen (bijvoorbeeld ‘unsollicited proposals’),
maatschappelijke organisaties en/of burgers kunnen alleen worden
aangemeld via de overheid. Voorwaarde voor het agenderen van een
eventuele startbeslissing is dat er in ieder geval ook sprake is van
een nationaal belang. Indien de opgave betrekking heeft op de
hoofdinfrastructuur, dan zijn de bepalingen van de Tracéwet7 van
toepassing. De Waterwet stelt geen vereisten aan een verkenning.
In het bestuurlijk overleg wordt afgesproken voor welke opgave
een startbeslissing wordt voorbereid. De selectie geschiedt onder
meer op basis van prioriteit en de urgentie van de opgave.
Dit betreft een politiek – bestuurlijke afweging, waarvoor geen
vastomlijnde en harde criteria gelden. Tevens wordt bepaald welke
partij(en) voor de voorbereiding van de startbeslissing verantwoordelijk is/zijn. In de regel is dat de initiatiefnemende partij.
De initiatiefnemer (tenzij anders afgesproken) is verantwoordelijk
voor het opstellen van het startdocument dat de benodigde
informatie geeft ten behoeve van het nemen van de startbeslissing,
conform het informatieprofiel. Het startdocument geeft een
beschrijving van de opgave en voorgenomen aanpak. Conform S&B
worden de relevante partijen zo vroeg mogelijk bij het proces
betrokken. Tevoren dient wel duidelijk te zijn welke informatie van
Indien van toepassing ook in het Deltaprogramma.
7
Er wordt onderscheid gemaakt tussen de uitgebreide en verkorte procedure.
In het geval van de verkorte procedure landen de resultaten in het (ontwerp-)
tracébesluit, in het geval van de uitgebreide procedure in de structuurvisie.
Wanneer welke procedure dient te worden gevolgd, is vastgelegd in artikel 2,
vierde lid, Tracéwet.
6

welke partij nodig is en in hoeverre deze bepalend is bij de
bepaling van de opgave. Hierbij moet niet alleen gedacht worden
aan de partijen die de opgaven uitwerken en realiseren maar ook
partijen die verantwoordelijk zijn voor het beheer en onderhoud.
De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor het proces en de
afstemming met de partijen die betrokken zijn bij startdocument.
De tijd die nodig is om een startbeslissing voor te bereiden, maakt
formeel geen deel uit van het MIRT besluitvormingsproces en dus
ook niet van de MIRT Spelregels.
Bij de startbeslissing wordt besloten of een verkenning al dan niet
gepaard gaat met een structuurvisie8, met indien van toepassing
een plan MER, of dat er sprake is van een vormvrije verkenning.
Dit wordt bepaald aan de hand van het concrete probleem of
project. Een structuurvisie is in ieder geval aan de orde indien ter
oplossing de aanleg van een hoofdweg, landelijke spoorweg of
hoofdvaarweg dan wel de wijziging van een hoofdweg of landelijke
spoorweg met meer dan twee rijstroken dan wel twee doorgaande
sporen in overweging wordt genomen9. Wanneer een structuurvisietraject gevolgd wordt, gelden diverse bij wet (onder andere Wet
ruimtelijke ordening) vastgestelde eisen en verplichtingen ten
aanzien van de inhoud en totstandkoming.
De startbeslissing wordt in principe besproken tijdens de reguliere
bestuurlijke overleggen. De startbeslissing wordt genomen door de
betrokken bewindspersoon van IenM (en waar relevant de
betrokken bewindspersoon van EL&I en/of BZK) in overleg met de
relevante decentrale bestuurder(s). Wanneer er sprake is van een
opgave van beperkte maar acute omvang die niet kan wachten tot
een regulier overleg, kan het wenselijk zijn om buiten deze
overleggen een startbeslissing te nemen.
De structuurvisie bindt alleen het vaststellende overheidsorgaan en werkt
niet door richting andere overheden. Het Rijk heeft drie instrumenten om
haar beleid juridisch door te laten werken richting provincies en gemeenten.
Dit zijn: de aanwijzing, de algemene regels (algemene maatregel van
bestuur) en het Rijksinpassingsplan (met het projectbesluit). Het Rijk kan
deze instrumenten slechts inzetten wanneer nationale belangen dit vergen.
9
Zie artikel 2, vierde lid, Tracéwet.
8

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 11

INFORMATIEPROFIEL STARTBESLISSING
I. Opgaven / probleemanalyse
• 		Aanleiding, urgentie, onderbouwing en afbakening van de opgave (inclusief inpassing10) met daarbij een omschrijving van het
probleem en/of kansen, inclusief inschatting van de omvang en het schaalniveau en inclusief samenhang met rijksdoelen en
regionale doelen, prioriteiten en belangen.
• 		Omschrijving (afbakening en kenmerken) van het gebied (stedelijk, landelijk) waarop de verkenning gericht is en eventuele
gevoeligheden (veiligheid, natuur, cultureel erfgoed etc).
• 		Omschrijving en afbakening van de thema’s (infrastructuur, woningbouw, water etc.) en modaliteiten die in de analyse betrokken
moeten worden.
• 		Omschrijving van het rijksbelang: legitimatie van de rol van de rijksoverheid, waarom (ook) het Rijk en niet (alleen) een lagere
overheid.
• 		Omschrijving van samenhang tussen projecten en vastgoedbezit van het Rijk en projecten van de regio in het gebied en beoogde/
potentiële (synergie) effecten, in het bijzonder effecten op de sociale, economische en ruimtelijke ontwikkeling van het gebied.
• 		Omschrijving van de Rijks- en regionale verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke kwaliteit en inpassing11.
• 		Omschrijving van de ontwikkeling van de opgave in de toekomst zonder ingreep; hoe ontwikkelt zich het probleem/de kans in de
toekomst.
• 		Kansen, mogelijkheden en onderbouwing van de keuze voor een sectorale aanpak of integrale aanpak binnen de kaders van een
gebiedsvisie en/of gebiedsagenda.
II. Oplossingsrichtingen
• 		 Beschrijving van de reikwijdte van de oplossingsrichtingen.
• 		Beantwoording van de vraag of een structuurvisie wordt opgesteld, inclusief eigenaarschap (rijksstructuurvisie of provinciale
structuurvisie), inclusief een verantwoording en motivering van de keuze. Wanneer het voorkeursalternatief meteen duidelijk is
(verkorte Tracéwet procedure), is geen structuurvisie nodig.
III. Betrokken partijen
• 		Participatieaanpak op hoofdlijnen: welke partijen (maatschappelijke en private organisaties, burgers, medeoverheden) worden
wanneer betrokken en waarover? Welke informatie is nodig van wie om tot besluitvorming te komen? Wie beslist waarover en
wanneer?
IV. Financiën
• 		Voor projecten waar de scope – knelpunt en oplossing (inclusief inpassing) – bij de start duidelijk is en die in aanmerking komen voor
de verkorte Tracéwet procedure wordt een life cycle budgetindicatie (inclusief beheer en onderhoud), inclusief onderverdeling van de
bijdragen, van de betrokken partijen (co-financiering door Rijk, regio en/of markt) bij de startbeslissing opgenomen. Bij een rijksproject
wordt aangegeven of er in de beoogde realisatiejaren voldoende budget beschikbaar is.
• 		Voor de overige opgaven wordt een globale budgettaire indicatie (indien van toepassing inclusief beheer en onderhoud en
inpassing) met bandbreedte op gebiedsniveau en/of opgaveniveau aangegeven.
• 		Onderbouwing en voorstel met betrekking tot de verdeling van de benodigde middelen en personele capaciteit voor het uitvoeren
van de verkenningsfase.
V. Besluitvorming
• 		Is het voorstel al eerder of elders ingediend? Zo ja, wat was de uitkomst en waarom wordt het nu opnieuw ingediend?
• 		Bepalen van eigenaarschap/trekkerschap van de opgave/probleem en de verkenning (trekker is Rijk of regio), indien aan de orde met
bestuurlijke duo’s (regiocoördinator of rijkscoördinator).
• 		Voorstel voor de verdeling van rollen, taken en bevoegdheden in de verkenning.
• 		Beschrijving van de bestuurlijk-juridische procedure(s) die (mogelijk) gevolgd dient(en) te worden.
VI. Aanpak vervolg
• 		Beschrijving van de beoogde aanpak (inclusief motivering inzet instrument ruimtelijk ontwerp), doorlooptijd (in principe twee jaar)
en planning (inclusief bestuurlijke beslismomenten) van de verkenning.
• 		Beoogde realisatietermijn project.

12 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Een startbeslissing wordt genomen indien:
• er overeenstemming is tussen betrokken partijen over de
urgentie van de opgave,
• er sprake is van een nationaal belang,
• er zicht is op benodigde financiële middelen om de opgave te
kunnen realiseren binnen de voorgestelde planhorizon en,
• er is voldaan aan de inhoudelijke vereisten (zie
informatieprofiel).
Indien niet aan bovenstaande punten is voldaan, wordt er geen
startbeslissing genomen.
Op basis van de startbeslissing kan de verkenningsfase worden
doorlopen. De startbeslissing markeert aldus de start van de
verkenning, maar biedt geen garantie dat het uitmondt in een door
het Rijk (mede)gefinancierd project.
Bij een startbeslissing wordt de opgave opgenomen in de rijksbegroting en daarmee dus in het MIRT (projectenboek)12. De
startbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld. Het startdocument wordt ter kennisgeving aan de Tweede Kamer aangeboden.
Bij betrokkenheid van decentrale overheden worden ook desbetreffende Staten en Raden geïnformeerd. Indien de Tracéwet van
toepassing is, dient de zakelijke inhoud van de startbeslissing te
worden geplaatst in de Staatscourant13.

(NMCA). Deze inventarisatie bepaalt het doel en scope van de
verkenning in termen van probleem/opgave en daarmee ook de
omvang van het inpassingvraagstuk.
In het kader van de gebiedsomschrijving dient een verband te
worden gelegd tussen de aard van het gebied, de kwaliteiten en
belangen, de mogelijke maatregelen en de gevolgen daarvan. Bij de
gebiedsomschrijving behoren ook de sociaaleconomische
ontwikkelingen, demografische ontwikkelingen en ruimtelijke of
economische plannen die op stapel staan. Het moet duidelijk
worden welke initiatieven er in het gebied al plaatsvinden, welke
belangen er spelen en waar samenwerking mogelijk en wenselijk
is. Ook moet inzichtelijk worden gemaakt wat er gebeurt als er niet
wordt ingegrepen. Zo kan bij het uitwerken van de oplossingrichtingen naar meerwaarde (de win- winsituaties) worden gezocht.
Met name bij integrale gebiedsopgaven dient goed gemotiveerd te
worden hoe onderdelen binnen een gebiedsopgave samenhangen,
omdat dit de scope van het verkenning bepaalt.
IV. Financiën
De globale budgettaire indicatie is het totaal aan budget dat
betrokken partijen denken nodig te hebben om de opgave (indien
van toepassing inclusief beheer en onderhoud en inpassing) te
realiseren. Dit is dan tegelijkertijd de financiële bandbreedte voor
het onderzoeken van oplossingsrichtingen/alternatieven in de
verkenning.

Toelichting Informatieprofiel
Op een aantal elementen van het informatieprofiel wordt
hieronder specifiek ingegaan. Voor een uitgebreide toelichting
wordt verwezen naar de handreiking MIRT-verkenning.

VI. Aanpak vervolg
Een globale procesaanpak wordt opgenomen in het startdocument.

I. Opgaven/probleemanalyse
Aangegeven wordt welke elementen in de analyse van de opgave
verkend gaan worden, hoe ruimtelijke ontwerpexpertise (zie
handreiking ‘Ontwerpen in het MIRT’) wordt ingezet, binnen welke
(juridische, financiële, inhoudelijke) kaders de mogelijke oplossingsrichtingen ontwikkeld dienen te worden. Er dient een onderscheid te
worden gemaakt tussen de huidige en toekomstige situatie. Ook
dient geïnventariseerd te worden wat de wettelijke eisen, rijksbeleid,
regiobeleid/lokale omstandigheden zijn. Hierbij dient gebruik te
worden gemaakt van de huidige inzichten zoals weergegeven in de
Gebiedsagenda’s en de Nationale Markt- en Capaciteitsanalyse

Bovenwettelijke inpassing betreft alleen die maatregelen die extra beschermingsniveau bieden bovenop de wettelijke normen (bijvoorbeeld door een hoger
geluidsscherm dan strikt noodzakelijk op grond van het wettelijk
beschermingsniveau).
11
Inpassingsmaatregelen kunnen voortkomen uit wettelijke eisen, rijksbeleid en
regionaal beleid/lokale omstandigheden. Discussies over financiering van
inpassingsopgave spitst zich in de praktijk toe op de laatste categorie. Daarbij
geldt dat de regio aan de lat staat voor financiering vanuit regionaal beleid/lokale
omstandigheden. Het rijk financiert de wettelijke eisen.
12
In het MIRT Projectenboek zijn ook de projecten en programma’s in het kader van
het Deltaprogramma opgenomen.
13
Zie art 6, eerste lid, Tracéwet.
10

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 13

14 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

VOORKEURSBESLISSING (beslismoment 2)
- Nadat de startbeslissing is genomen, wordt gestart met de verkenningsfase.
- De trekker van de verkenning is verantwoordelijk voor het aanleveren van de informatie conform het informatieprofiel ‘Voorkeursbeslissing’.
- Op basis van de structuurvisie of het verkenningenrapport wordt door de bevoegde bewindsperso(o)n(en) in overleg met de betrokken decentrale overheden
door middel van een voorkeursbeslissing bepaald welk alternatief de voorkeur heeft en overgaat naar de planuitwerkingsfase.
- De voorkeursbeslissing wordt in principe binnen twee jaar na de startbeslissing genomen.
- De voorkeursbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld.
- De trekker richt in samenwerking met de andere betrokken partijen het proces in om de projectbeslissing en de realisatiefase voor te bereiden.

Beschrijving
Nadat de startbeslissing is genomen, kan worden gestart met de
verkenningsfase. Kern van de verkenningsfase is het trechteringsproces: van veel oplossingsrichtingen trechteren naar een robuuste
voorkeursbeslissing met één voorkeursalternatief. De verkenningsfase wordt afgerond met een voorkeursbeslissing. Deze wordt in
principe (binnen) twee jaar na de startbeslissing genomen, tenzij
hierover andere afspraken zijn gemaakt. Een positieve voorkeursbeslissing markeert de start van de planuitwerkingsfase.
Essentie van de voorkeursbeslissing is dat er een eenduidige en
concrete scope voor het project (voorkeursalternatief ) wordt
afgesproken (inclusief beschikbare middelen) en dat andere
oplossingsrichtingen of alternatieven gemotiveerd worden
uitgesloten van verdere studie. De voorkeursbeslissing heeft
betrekking op één of meerdere samenhangende projecten en/of
maatregelen (het voorkeursalternatief omvat bijvoorbeeld
infrastructuur, woningbouwlocatie, locatie bedrijventerreinen) of
een samenhangend programma (bijvoorbeeld waterveiligheid of
spoor).
Bij de startbeslissing is bepaald welke elementen in de analyse van
opgave(n) verkend gaan worden, hoe ruimtelijke ontwerpexpertise
wordt ingezet, binnen welke (juridische, financiële en inhoudelijke) kaders de mogelijke oplossingsrichtingen ontwikkeld dienen
te worden, welke studies hiervoor uitgevoerd dienen te worden en
welke partij de trekker is van de verkenning. Ook is de keuze
gemaakt of de verkenning in de vorm van een structuurvisie wordt
uitgevoerd. Voor alle verkenningen geldt dat nut en noodzaak van
een mogelijke oplossing wordt onderzocht. Verkenningen zonder
structuurvisie en plan-m.e.r. die direct toewerken naar een
projectbeslissing worden ook wel aangeduid met ‘fast lane’.
De trekker is verantwoordelijk voor het opstellen van de structuurvisie cq. het verkenningrapport dat de benodigde informatie geeft
ten behoeve van het nemen van de voorkeursbeslissing, conform
het informatieprofiel. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van
informatie ten behoeve van de genomen startbeslissing. Indien er
sprake is van een afwijking ten opzichte van de genomen startbeslissing dan dient dit te worden onderbouwd. De trekker is ook
verantwoordelijk voor het proces en de afstemming met alle
betrokkenen en belanghebbenden. Als onderdeel van de verkenning worden relevante partijen (inclusief marktpartijen) in een zo
vroeg mogelijk stadium betrokken, hetzij in de rol van belangheb-

bende, probleemveroorzaker of ontwerper, financier en/of
toekomstig beheerder. Gedurende het proces van totstandkoming
en (tussentijdse) besluitvorming houden betrokken partijen elkaar
op de hoogte van het proces en de belangrijkste randvoorwaarden,
afwegingen en keuzes. Ook vindt er steeds communicatie met de
relevante omgevingspartijen en burgers plaats. Door middel van
periodiek ambtelijk en bestuurlijk overleg wordt de samenhang
met onder andere de gebiedsagenda bewaakt.
Om de besluitvorming te faciliteren is inzicht in de baten en kosten
van de kansrijke oplossingsrichtingen van belang. Daarom wordt
gevraagd om bij MIRT verkenningen een (M)KBA conform OEI en
een businesscase op te stellen. Een business case biedt de informatie die nodig is voor besluiten over de bekostiging en financiering
van de opgave. Dit is van belang bij (mede) financiering door
decentrale overheden en of private partijen. De uitkomsten van de
(M)KBA conform OEI en de businesscase zijn een van de elementen
in het besluitvormingsproces.
De voorkeursbeslissing wordt in principe besproken door de
betrokken bewindsperso(o)n(en) tijdens de reguliere bestuurlijke
overleggen in overleg met de relevante decentrale bestuurder(s).
Indien niet gewacht kan worden tot een regulier overleg, is het
mogelijk om via een apart bestuurlijke overleg een voorkeursbeslissing te nemen.
Aan de hand van de resultaten van de verkenning wordt bepaald of
er sprake kan zijn van een financiële rijksbetrokkenheid en zo ja, of
het project dan wel onderdelen daarvan worden uitgewerkt in de
planuitwerkingsfase. Een voorkeursbeslissing wordt genomen
indien:
• er sprake is van (financiële) rijksverantwoordelijkheid/
betrokkenheid,
• er overeenstemming is tussen betrokken partijen over het uit te
voeren voorkeursalternatief,
• er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn om het
voorkeursalternatief – binnen de voorgestelde planhorizon – te
realiseren en,
• er is voldaan aan de inhoudelijke vereisten conform het
informatieprofiel.
Indien niet aan alle bovenstaande punten wordt voldaan, wordt er
geen voorkeursbeslissing genomen.
De (financiële) betrokkenheid van het Rijk en andere partijen, zoals
decentrale overheden bij gebiedsgerichte projecten, wordt
Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 15

INFORMATIEPROFIEL VOORKEURSBESLISSING
I.	Opgaven / probleemanalyse
• 		Zie voor op te nemen elementen het informatieprofiel Startbeslissing. Wijziging(en)/aanscherping(en) ten opzichte van de genomen
startbeslissing toelichten.
• 		Definitieve onderbouwing van de (gebieds)opgave aan de hand van een analyse van de opgave, problemen en kansen in het licht van
de gebiedsdoelstellingen en rijksdoelstellingen en nadere bepaling van de gebiedsscope.
II. Oplossingsrichtingen
• 		Duidelijk gemotiveerde keuze voor de voorkeursoplossing en verantwoording van de inhoudelijke keuzes (inclusief onderbouwing
van de afgevallen oplossingsrichtingen). Hier is ook de variant in beschouwing genomen die uitgaat van de meest sobere maatregelen om binnen wettelijke normen te blijven (‘referentiealternatief’)
• 		Op hoofdlijnen inzicht in de effecten van de in overweging genomen oplossingen, zijnde het voorkeursalternatief en de onderzochte alternatieven, ten opzichte van het nul alternatief, inclusief de effectiviteit van de alternatieven voor de korte en lange termijn.
Het gaat hierbij om de effecten op bereikbaarheid, veiligheid, economie, ruimte(beslag) en kwaliteit leefomgeving (zoals luchtkwaliteit, geluid, natuur en water (watertoets)).
• 		Op hoofdlijnen inzicht in het maatschappelijk (en politiek) draagvlak voor het voorkeursalternatief en de onderzochte alternatieven.
• 		Onderbouwing van de nut en noodzaak van de voorkeursoplossing door middel van een (M)KBA conform OEI, inclusief eventueel
advies planbureaus en/of second opinion.
• 		Indien van toepassing, in kaart brengen synergie door middel van effectenoverzicht voor het gehele pakket van (deel)projecten van
het voorkeursalternatief.
• 		Nadere informatie met betrekking tot mogelijke technische oplossingen en (wettelijke) inpassing met betrekking tot de voorkeursoplossing. De mogelijke technische oplossingen zijn expliciet onderbouwd (bijvoorbeeld middels ontwerp) zodat er een keuze
gemaakt kan worden. Zo is navolgbaar waarom tot een bepaalde oplossing is gekomen.
• 		De geldende of te realiseren gebiedskenmerken en aannemelijk maken dat voldaan kan worden aan de geldende natuur- en
milieueisen (indien van toepassing door middel van een plan-MER) in de vorm van een pakket natuur- en milieumaatregelen en zo
nodig flankerende maatregelen op gebiedsniveau.
III. Betrokken partijen
• 	Beschrijving van de gevolgde participatieaanpak op hoofdlijnen: de verantwoordelijkheden en inbreng van de verschillende betrokken
partijen en de mogelijkheden van betrokkenheid van maatschappelijke organisaties en private partijen (procedureel en financieel).
• 		Een verantwoording van doorwerking van de opbrengst van de participatieactiviteiten in de voorkeursbeslissing.
• 		Mogelijkheden voor vroegtijdige marktbetrokkenheid op basis van marktscan en eventueel Public Private Comparator (PPC).
IV. Financiën
• 		Inzicht in en onderbouwing van de investeringskosten (inclusief BTW en maximale onzekerheidsmarge 25%), de kosten van beheer
en onderhoud (op basis van Life Cycle Cost), de contante waarde van het project en indien aan de orde exploitatiekosten (op basis
van business case).
• 		Inzicht in de risico’s behorende bij het project, zowel van de verdere planuitwerking als de realisatie. Voor zover deze risico’s direct
projectgerelateerd (endogeen) zijn, dienen deze te worden vertaald in een risicoreservering binnen de kostenraming. Indien er
sprake is van niet direct vanuit de projectomgeving te beïnvloeden risico’s (exogeen), dan dienen de risico’s kwalitatief te worden
benoemd.
• 		Op basis van het bovenstaande vaststelling van het taakstellend budget en inclusief een voorstel voor de wijze en de verdeling van
financiering (en waar van toepassing van risico’s) met aanduiding van de bron van bekostiging. Indien aan de orde mogelijkheden
van PPS / DBFM(O) en mogelijkheden van voorfinanciering door decentrale overheden en/of private partijen.
• 		Onderbouwing en voorstel met betrekking tot de verdeling van de benodigde middelen en personele capaciteit voor het uitvoeren
van de planuitwerkings- en de realisatiefase.
V. Besluitvorming
• 		Bepalen eigenaar/trekkerschap gedurende de planuitwerkings- en realisatiefase.
• 		Verdeling van rollen, taken en bevoegdheden in de planuitwerkings- en realisatiefase.
• 		Een paragraaf die aangeeft welke bestuurlijk-juridische procedure(s) gevolgd worden in de planuitwerkingsfase, welke uitgangspunten daarbij gelden (scope) en op hoofdlijnen de conditioneringsplanning (grondverwerving, vergunningen, kabels en leidingen).

16 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

VI. Aanpak vervolg
• 		Beschrijving van de beoogde aanpak (inclusief motivering inzet instrument ruimtelijk ontwerp), doorlooptijd en planning van de
planuitwerkingsfase (in principe twee jaar) en de realisatiefase (in principe drie jaar).
• 		Procesontwerp (waaronder participatie), uitvoeringsstrategie (als onderdeel van de bestuursovereenkomst), risicodossier (inclusief
beheersmaatregelen en verantwoordelijkheidsverdeling), en strategie gericht op het omgaan met omgevingsveranderingen tijdens
de planuitwerkings- en realisatiefase.

vastgelegd in een bestuursovereenkomst. Met name in het geval
van een integrale verkenning, waarbij meerdere partijen betrokken
zijn, is een bestuursovereenkomst noodzakelijk, omdat een
structuurvisie uitsluitend zelfbindend is voor de partij die deze
heeft vastgesteld. De bestuursovereenkomst bevat een uitwerking
van de bestuurlijke, juridische en financiële afspraken, een
beschrijving van de uitvoeringsstrategie en de invulling van het
opdrachtgeverschap voor de (deel)projecten en te volgen procedures in de planuitwerkingsfase. De trekker van de verkenning stelt in
overleg met de rijks- dan wel regionale coördinator de concept
bestuursovereenkomst op.
De voorkeursbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld. Bij
een verkenning in de vorm van een rijksstructuurvisie is het, op
grond van de Wro, verplicht de Tweede Kamer de structuurvisie toe
te zenden. Voor de verwezenlijking van de structuurvisie (voorkeursbeslissing) hoeft niet gewacht te worden op het besluit van de
Tweede Kamer om de structuurvisie in behandeling te nemen c.q.
de openbare behandeling in de Tweede Kamer. De betrokken
decentrale overheden informeren ook de desbetreffende Staten en
Raden.
Op basis van een positieve voorkeursbeslissing van het Rijk kan de
planuitwerkingsfase worden doorlopen. Bij een negatieve voorkeursbeslissing wordt de opgave niet door het Rijk als een urgent
probleem of een kansrijke opgave erkend en derhalve niet meer
opgenomen in het MIRT Projectenboek. Wanneer de voorkeursbeslissing is genomen, wordt de verkenningsfase afgesloten.

Voor het gehele pakket van (deel)projecten moet een totaal
effectenoverzicht worden opgenomen. In dit overzicht worden de
synergie-effecten tussen de (deel)projecten in kwalitatieve termen
benoemd en waar mogelijk gekwantificeerd. Hiermee wordt tevens
inzicht gegeven in de samenhang tussen gebiedsdoelen en de
(deel)projecten.
Een (M)KBA conform OEI (zoals beschreven in het kader OEI bij
MIRT verkenningen ) geeft inzicht in de kosten en baten verhouding van de verschillende (kansrijke) alternatieven ten behoeve van
de afweging welk alternatief de voorkeur verdient. Een (M)KBA
conform OEI geeft ook inzicht in het rendement (nut en noodzaak)
van de investeringen en de legitimiteit, efficiency en effectiviteit
van investeringen. In alle nieuw te starten verkenningen wordt
gewerkt met een uniforme ex-ante beoordeling waarbij de (M)KBA/
OEI–methodiek voor de vergelijking van de oplossingsrichtingen
op hun maatschappelijke kosten en baten de voorkeur heeft
(conform het kader OEI bij MIRT verkenningen).
Voor verkenningen met een structuurvisie zal doorgaans een
plan-MER benodigd zijn, waarin de diverse alternatieve oplossingsrichtingen onderzocht worden op hun (milieu)effecten. De
plan-MER en OEI/KBA vergen een zorgvuldige afstemming. Voor
verkenningen die geen structuurvisie betreffen zal veelal geen
plan-MER nodig zijn. Ingeval van mogelijke significante gevolgen
voor beschermd natuurgebied is een passende beoordeling
verplicht.
De marges waarbinnen de voorkeursbeslissing kan variëren,
worden in de voorkeursbeslissing bepaald en vastgelegd. Ten
aanzien van de infrastructurele oplossing, bevat de voorkeursbeslissing de feitelijke tracékeuze, conform de Tracéwet.

Toelichting Informatieprofiel
Op een aantal elementen van het informatieprofiel wordt
hieronder specifiek ingegaan. Voor een uitgebreide toelichting
wordt verwezen naar de handreiking MIRT-verkenning.
II. Oplossingsrichtingen
De verkenning start met een brede inventarisatie van mogelijke
oplossingrichtingen, met vervolgens een selectie van ‘top 3’
kansrijke oplossingsrichtingen die nader worden uitgewerkt en
beoordeeld. Er dient op hoofdlijnen inzicht te worden geboden op
de effecten van de mogelijke oplossingsrichtingen. Het gaat hierbij
nog om ‘gevoel voor de bal’, niet om de cijfers achter de komma. Dit
kan bijvoorbeeld door gebruik van kengetallen en een kwalitatieve,
vergelijkende analyse van oplossingsrichtingen waarna een top 3
van kansrijke oplossingsrichtingen nader wordt geanalyseerd.

III. Betrokken partijen
In de verkenning dient een omgevingsanalyse te worden uitgevoerd en een procesontwerp, inclusief planning, te worden
opgesteld, zodat helder is wie wanneer en op welke wijze wordt
betrokken. Het gaat hierbij om partijen die het probleem hebben,
veroorzaken, ervaren of oplossen, belang hebben bij de oplossing,
dan wel er op enig andere wijze aan gerelateerd zijn. Dat zijn
bijvoorbeeld provincies, Wgr-plusregio’s, gemeenten, waterschappen, departementen, uitvoeringsorganisaties en belangenorganisaties als Kamer van Koophandel, omwonenden, natuur- en
milieuorganisaties. De omgevingsanalyse vormt de basis voor een
op te stellen participatieplan. Hierin wordt aangegeven welke
processtappen doorlopen worden en welke betrokken partijen
daarbij een rol spelen. Tevens wordt aangegeven welke kansen
publieksparticipatie biedt en hoe deze in de verschillende fasen
Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 17

wordt vormgegeven. Daarnaast levert het participatietraject
beslisinformatie op voor bepaling van het voorkeursalternatief.
IV. Financiën
Een kostenraming geeft een schatting van de kosten - inclusief
beheer en onderhoud (B&O) en inpassing - die gemoeid zijn met de
realisatie van de (kansrijke) alternatieve oplossingen. De kostenraming is omschreven met een bandbreedte. De onzekerheidsmarge
van de kostenraming is bij een voorkeursbeslissing maximaal 25%.
Deze marge wordt in de volgende MIRT fasen verder verkleind. In
het geval van hoofdwatersystemen, hoofdwegen en hoofdvaarwegen wordt de kostenraming opgesteld conform de SSKmethodiek14. Hierbij wordt de Life Cycle Cost (LCC) benadering
aangehouden. Op basis van de kostenraming wordt het taakstellend budget vastgesteld.
Aan het begin van de verkenning dient een projectinkoopstrategie
te worden uitgewerkt, waarin beschreven wordt hoe marktbetrokkenheid plaatsvindt in de diverse MIRT-fasen – waarom, en hoe de
markt betrekken. Met behulp van de marktscan (meerwaardetoets)
worden kansen, risico’s en krachtenveld van vroegtijdige inschakeling van de markt door de overheid geanalyseerd. Daarbij wordt
ook gekeken naar mogelijkheden voor vervlechting van aanbesteding en planologische procedures. Via een marktconsultatie – of
een wat verdergaande marktverkenning – kan de kennis, ervaring
en interesse van private partijen (voor publiekprivate samenwerking) worden gepeild. Tevens kan een strategie bepaald worden
over de wijze waarop de markt het beste kan worden betrokken. Dit
wordt vastgelegd in een inkoopplan. Op basis hiervan kan een
indicatie worden gegeven van het maatschappelijk en financieel te
behalen rendement.
Ook wordt aangegeven welke aanbestedingsvorm de voorkeur verdient. Daarbij wordt aangegeven welke meerwaarde mogelijk haalbaar is bij vroegtijdige inschakeling van de markt en welke mogelijkheden er zijn om deze potenties te ‘verzilveren’.
Om tot een langdurig (life cycle) efficiënte oplossing te komen
dienen betrokken partijen het eens te worden over de ‘total cost of
ownership’ – dus niet alleen het projectbudget maar ook de
langjarige verplichtingen voor beheer, onderhoud, sloop en/of
vervanging – en welke partij daaraan bijdraagt.
Voor de verschillende varianten wordt een nadere indicatie
gegeven van met Publiek-Private-Samenwerkingsconstructies (PPS)
te behalen maatschappelijk en financieel rendement. Hierbij zal in
de verkenningenfase gebruik worden gemaakt van de Marktscan en
de Public Private Comparator (PPC). De PPC is verplicht voor
projecten boven € 60 miljoen en biedt de mogelijkheid om
optimalisaties te zoeken buiten de zuivere aanlegscope van de
14

SSK: Standaardsystematiek Kostenraming.

18 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

varianten. Ook worden hierbij de mogelijkheden van integrale
gebiedsontwikkeling dan wel private bijdragen geïndiceerd. Het
voorkeursalternatief krijgt dan een solide onderbouwing vanuit het
PPS-perspectief en de inpassing in het netwerk.
V. Besluitvorming
Per (deel)project moet worden aangegeven welke procedure(s)
gevolgd wordt(en) en wie de trekker is. Bij een Tracéwetprocedure
is dit het Rijk, bij een inpassingplanprocedure het Rijk of de
provincie en bij een bestemmingsplan de gemeente.
Een rijksinpassingsplan bestaat uit een aantal onderdelen. Ter
voorbereiding van het rijksinpassingsplan wordt ook een milieueffectrapportage (MER) gemaakt. Hierin wordt beschreven wat de
effecten zijn van het project op het milieu.
VI. Aanpak vervolg
De uitvoeringsstrategie geeft aan hoe de inhoudelijke samenhang
tussen de (deel)projecten in de voorkeursoplossing bij planuitwerking en realisatie wordt bewaakt, wie voor deze samenhang
verantwoordelijk is en hoe invulling wordt gegeven aan de
verantwoordelijkheidsverdeling per (deel)project gedurende deze
fasen. Tevens wordt aangegeven welke risico’s onderkend worden,
wat de beheersmaatregelen zijn en hoe de (inhoudelijke en
financiële) verantwoordelijkheidsverdeling tussen deelnemers is
geregeld.

PROJECTBESLISSING (beslismoment 3)
-	Nadat de positieve voorkeursbeslissing is genomen, wordt gestart met de planuitwerkingsfase.
-	De trekker van de planuitwerking is verantwoordelijk voor het aanleveren van de informatie conform het informatieprofiel ‘Projectbeslissing’.
-	De trekker van de planuitwerking geeft door middel van een procesontwerp aan wie, wanneer, hoe betrokken moet worden, hoe welke informatie wordt
verkregen, welke wettelijke procedures moeten worden gevolgd en stelt een Plan van Aanpak op.
-	Door de bevoegde bewindsperso(o)n(en) wordt in overleg met de betrokken decentrale overheden door middel van een projectbeslissing bepaald of het project/
programma overgaat naar de realisatiefase.
-	De projectbeslissing wordt in principe twee jaar na de voorkeursbeslissing genomen.
-	De projectbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld.
-	De trekker richt in samenwerking met de andere betrokken partijen het proces in om de opleveringsbeslissing voor te bereiden.

Beschrijving
Nadat in het bestuurlijk overleg de voorkeursbeslissing is genomen, kan worden gestart met de planuitwerkingsfase. In de
planuitwerkingsfase wordt de beslissing voorbereid die de
realisatie van het voorgenomen (deel)project wettelijk en financieel mogelijk moet maken. De planuitwerkingsfase wordt afgerond
met een projectbeslissing. Deze wordt in principe twee jaar na de
voorkeursbeslissing genomen, tenzij hierover andere afspraken
zijn gemaakt. Een positieve projectbeslissing markeert de start van
de realisatiefase.
De projectbeslissing is gekoppeld aan bestuursrechtelijke besluiten
uit andere procedures zoals Tracéwet, bestemmingsplanprocedure,
Waterwet, vergunningprocedures etc. De stappen die in de
planuitwerkingsfase moeten worden genomen worden grotendeels
bepaald door deze procedures/wettelijke regimes.
Essentie van de projectbeslissing is dat er finale duidelijkheid is
over de scope van het project, de realisatieperiode, het budget, de
verdeling tussen partijen, het kasritme en de marktbenadering. De
projectbeslissing heeft betrekking op één of meerdere samenhangende projecten en/of maatregelen of een samenhangend
programma (bijvoorbeeld waterveiligheid of spoor). Indien er in de
planuitwerkingsfase afwijkingen ontstaan ten opzichte van de in de
voorkeursbeslissing aangegeven scope, marges en randvoorwaarden, kan het project in voorkomende gevallen terug worden
verwezen naar de verkenningsfase of anderszins worden aangepast.
Dit kan worden besloten tijdens een bestuurlijk overleg. Eventueel
kan dan de bestuursovereenkomst met daarin opgenomen de
voorkeursbeslissing worden gewijzigd.
In de planuitwerkingsfase worden de (deel)projecten die onderdeel
zijn van het pakket waarover in de voorkeursbeslissing besloten is
nader uitgewerkt. Voor projecten waarbij nog verschillende
inrichtingsvarianten mogelijk zijn, wordt de besluitvorming over de
inrichtingsvariantkeuze voorbereid.
Met behulp van een uitvoeringsstrategie worden projecten die zich
in hetzelfde gebied afspelen onderling afgestemd. Onderdeel van
die strategie is dat de voortgang van de deelprojecten in de
planuitwerkingsfase regelmatig wordt afgestemd zoals in de

voorkeursbeslissing is vastgesteld. Voor de verschillende deelprojecten zijn vaak verschillende overheden verantwoordelijk. Een
bestuursovereenkomst is een geëigend middel om wederzijds
commitment bij de uitvoeringsstrategie vast te leggen. In de
terugmeldingen door de bestuurlijke trekkers zal expliciet aandacht
besteed worden aan deze samenhang.
De projectbeslissing wordt genomen door het Rijk in overeenstemming met Bevoegd Gezag op grond van de wet die van toepassing is
op het betreffende project. Dit vindt in principe plaats tijdens de
reguliere bestuurlijke overleggen. Indien niet gewacht kan worden
tot het reguliere overleg, is het mogelijk om tijdens een apart
bestuurlijk overleg een projectbeslissing te nemen.
Met het nemen van een positieve projectbeslissing verschaft het
Rijk zichzelf de juridische grondslag om het (deel)project te
realiseren.
Een projectbeslissing wordt genomen indien:
• er overeenstemming is tussen betrokken partijen over de uit te
voeren variant,
• er voldoende financiële middelen beschikbaar zijn om de variant
– binnen de voorgestelde planhorizon – te realiseren,
• er is voldaan aan de wettelijke vereisten en,
• er is voldaan aan de inhoudelijke vereisten conform het
informatieprofiel.
Indien niet aan alle bovenstaande punten wordt voldaan, wordt er
geen projectbeslissing genomen.
De projectbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld. De
betrokken decentrale overheden informeren ook de desbetreffende
Staten en Raden. De afspraken over de bekostiging en financiering
van het project, kasritmes, uitbetaling, verantwoording en de wijze
van risicoverdeling worden vastgelegd in een bestuursovereenkomst tussen bevoegd gezag en andere betalende partijen.
Op basis van een positieve projectbeslissing kan de realisatiefase
worden doorlopen. Bij een negatieve projectbeslissing wordt het
(deel)project/programma niet meer opgenomen in het MIRT
Projectenboek. Wanneer een positieve projectbeslissing is
genomen, gaat het project over naar de realisatiefase.
Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 19

INFORMATIEPROFIEL PROJECTBESLISSING
I.		 Opgaven / probleemanalyse
• 		Zie voor op te nemen elementen het informatieprofiel ‘Voorkeursbeslissing’. Wijziging(en) ten opzichte van de genomen voorkeursbeslissing toelichten.
• 		Eventueel verdieping probleemanalyse voor specifieke onderdelen van de voorkeursbeslissing.
II.		 Oplossingsrichtingen
• 		Duidelijke en beredeneerde keuze voor de definitieve voorkeurs-/inrichtingsvariant, inclusief de wijze waarop wordt voldaan aan
wettelijke eisen vanuit natuur, milieu en veiligheid (project-MER15) en de bijhorende inrichting, inclusief verantwoording van de
inhoudelijke keuzes.
• 		Inzicht in de effecten, het oplossend vermogen en de kosteneffectiviteit van de verschillende oplossingsvarianten. Het gaat om de
effecten op bereikbaarheid, verkeersveiligheid, leefomgeving (woon- en leefmilieu, natuur en landschap), ruimtegebruik (ruimtebeslag en ruimtelijke begrenzing), water (uitvoering watertoets) en economie.
• 		Hoofdkeuzes in de vormgeving en het ontwerp (‘ruimtelijke en architectonische kwaliteit varianten’) en de wijze waarop de
omgeving daarbij is betrokken.
III. Betrokken partijen
• 		Rol- en verantwoordelijkheidsverdeling per project (inclusief risicoverdeling en verdeling kosten (zowel voorbereidings- als
uitvoeringskosten als ook mee- en tegenvallers)).
• 		Een verantwoording van doorwerking van de opbrengst van de participatieactiviteiten in de projectbeslissing en het gevolgde
participatieproces.
IV. Financiën
• 		Zie voor op te nemen elementen het informatieprofiel ‘Voorkeursbeslissing’. Wijziging(en) ten opzichte van de genomen voorkeursbeslissing toelichten. Voor de investeringskosten wordt uitgegaan van een onzekerheidsmarge van 10 tot 15%.
• 		Inzicht en onderbouwing van het benodigde budget en de beschikbaarheid hiervan voor de uitvoering inclusief kasritme, garantstelling, vastgoed en participatie in de grond.
• 		Inzicht, raming en dekking van toekomstige kosten voor beheer en onderhoud cq instandhouding en/of exploitatie conform Life
Cycle Cost (LCC) systematiek, inclusief garantstelling.
• 		Duidelijke en beredeneerde keuze voor welke aanbestedingsvorm de voorkeur verdient.
• 		Vaststelling van het budget inclusief de verdeling van de benodigde middelen en personele capaciteit voor het uitvoeren van de
realisatiefase.
V.		 Besluitvorming
• 		Zie voor op te nemen elementen het informatieprofiel ‘Voorkeursbeslissing’. Wijziging(en) ten opzichte van de genomen voorkeursbeslissing toelichten.
• 		Verantwoording over de doorlopen procedures en vergunningverlening.
• 		Een paragraaf die aangeeft welk bestuurlijk-juridische procedure(s) a. moeten zijn afgerond voor aanvang van de realisatiefase en b.
worden gevolgd in de realisatiefase en welke uitgangspunten daarbij gelden (scope).
VI. Aanpak vervolg
• 		Beschrijving van de beoogde aanpak, doorlooptijd en planning van de realisatiefase (in principe drie jaar) inclusief de benodigde
vergunningverlening, meldingen, ontheffingen en overige procedures zoals grondaankoop.
• 		Procesontwerp (waaronder participatie), afstemming met andere (deel)projecten in de vorm van een uitvoeringsstrategie (als
onderdeel van de bestuursovereenkomst), risicodossier (inclusief beheersmaatregelen en verantwoordelijkheidsverdeling), en
strategie gericht op het omgaan met omgevingsveranderingen tijdens de realisatiefase.
• 		Beschrijving van de stappen om te komen tot de opleveringsbeslissing om de realisatiefase af te ronden.
• 		In de projectbeslissing staat aangegeven of er een opleveringstoets zal zijn (verplicht bij Tracéwetprojecten) en zo ja, op welk
moment en over welke effecten gerapporteerd wordt.
15

Voor zover het project MER-plichtig is.

20 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Indien de Tracéwet van toepassing is, valt de projectbeslissing
samen met het tracébesluit (TB).

Toelichting Informatieprofiel
Op een aantal elementen van het informatieprofiel wordt
hieronder specifiek ingegaan.
IV. Financiën
In het geval van hoofdwatersystemen, hoofdwegen en hoofdvaarwegen wordt de kostenraming opgesteld conform de SSKmethodiek. Hierbij wordt de Life Cycle Cost (LCC) benadering
aangehouden.
VI. Aanpak vervolg
In het kader van de relatie opdrachtgever – opdrachtnemer dienen
nadere afspraken te worden gemaakt over het daadwerkelijk
starten met de uitvoering en de grondverwerving. Het gaat hierbij
dan om het geven van de (interne) opdracht aan RWS, ProRail en/of
decentrale overheid. Bij vroege marktbetrokkenheid/innovatieve
aanbesteding kan een deel van de aanbestedingsprocedure in gang
worden gezet voorafgaand aan de definitieve projectbeslissing.
Hierover dienen afspraken te worden gemaakt tussen de opdrachtgever en de opdrachtnemer.

Opleveringstoets
Op projecten waarop de Tracéwet van toepassing is, vindt de
zogeheten opleveringstoets plaats. Uit de opleveringstoets
blijkt of het project voldoet aan de milieuaspecten zoals die in
het tracébesluit staan. Hierbij wordt zoveel mogelijk aangesloten bij de programma’s voor lucht en geluid. In het tracébesluit
is opgenomen wanneer de toets wordt uitgevoerd. De uitkomsten worden gerapporteerd aan de Tweede Kamer. Indien nodig
volgen extra maatregelen.
Bij niet-Tracéwetprojecten is een opleveringstoets optioneel.
In de projectbeslissing staat aangegeven of er een opleveringstoets zal zijn en zo ja, op welk moment en over welke effecten
gerapporteerd wordt.
De opleveringstoets maakt geen onderdeel uit van de
opleveringsbeslissing.

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 21

22 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

OPLEVERINGSBESLISSING (beslismoment 4)
- Nadat een positieve projectbeslissing is genomen, wordt gestart met de realisatiefase.
- De trekker van de realisatie is verantwoordelijk voor het aanleveren van de informatie conform het informatieprofiel ‘Opleveringsbeslissing’.
- Op basis van de opleveringsrapportage wordt door de bevoegde bewindspero(o)n(en) in overleg met de betrokken decentrale overheden door middel van een
opleveringsbeslissing bepaald of het project/programma kan worden afgerond.
- Bij het (deel)project waarbij sprake is van subsidieverlening vindt de eindafrekening plaats.
- De opleveringsbeslissing wordt in principe drie jaar na de projectbeslissing genomen.
- De opleveringsbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld.

Beschrijving
Nadat in het bestuurlijk overleg de projectbeslissing is genomen,
kan worden gestart met de realisatiefase. Met de voorbereiding van
de realisatie kan mogelijk al eerder worden gestart. Kern van de
realisatiefase is dat het (deel)project wordt gerealiseerd. De
realisatiefase wordt afgerond met een opleveringsbeslissing. Deze
wordt in principe drie jaar na de projectbeslissing genomen, tenzij
hierover andere afspraken zijn gemaakt.

Nadat de opleveringsbeslissing is genomen maakt het resultaat van
het project deel uit van het bestaande areaal. Het (voormalige)
project wordt vervolgens opgenomen in het reguliere beheer- en
onderhoudsproces. Bij beschikbaarheidvergoedingen in een
Design, Build, Finance and Maintenance (DBFM) contract, die
beginnen na ingebruikname, lopen de financiële verplichtingen
nog een langere periode door.

Essentie van de opleveringsbeslissing is dat verantwoording wordt
afgelegd over de uitvoering van het (deel)project dan wel programma. De opleveringsbeslissing wordt genomen door de desbetreffende beleids-dg, die daarmee tevens decharge verleent aan de
uitvoeringsorganisatie. Indien er overeenstemming is tussen
betrokken partijen, hoeft er in deze fase geen bestuurlijk overleg
plaats te vinden.

De wezenlijke kenmerken van een project die van belang kunnen
zijn voor het reguliere beheer en onderhoud, maar ook voor de
vervanging na verloop van lange tijd, dienen goed te worden
gedocumenteerd. Dit is in het bijzonder van belang bij kunstwerken, waar het bijvoorbeeld gaat om de constructieve gegevens en
over de ICT-systemen.

De opleveringsbeslissing wordt genomen op basis van de eindafrekening. Deze wordt opgesteld op basis van een eindverslag. Het
eindverslag bestaat uit de financiële verantwoording over de totale
projectkosten (inclusief accountantsverklaring, slotdeclaratie en
eventuele nabetalingen) en de verantwoording van het aanlegproces, de gerealiseerde scope en het verloop in de tijd. Ook wordt een
inschatting gegeven van de jaarlijkse B&O kosten in lijn met de
eerdere LCC afspraken.
Bij een (deel)project waarbij sprake is van subsidieverlening wordt
het laatste deel van de subsidie uitgekeerd als de definitieve kosten
zijn opgemaakt. Daartoe dient de eindafrekening op basis van een
eindverslag, financiële verantwoording over de totale projectkosten (inclusief accountantsverklaring en slotdeclaratie) te worden
aangeboden.

De opleveringsbeslissing bevat informatie over wat de aanleg
werkelijk gekost heeft. In welke mate omgevingseffecten optreden
blijkt pas na verloop van tijd in de gebruiksfase. Deze komen niet
aan de orde in de opleveringsbeslissing, maar in de opleveringstoets.

Een opleveringsbeslissing wordt genomen indien:
• de eindafrekening voldoet aan de vereisten zoals contractueel is
vastgelegd,
• er is voldaan aan de inhoudelijke vereisten conform het
informatieprofiel.
Indien niet aan alle bovenstaande punten wordt voldaan, wordt er
geen opleveringsbeslissing genomen.
De opleveringsbeslissing wordt aan de Tweede Kamer gemeld. De
betrokken decentrale overheden informeren ook de desbetreffende
Staten en Raden.
Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 23

INFORMATIEPROFIEL OPLEVERINGSBESLISSING
I. Opgaven / probleemanalyse
• 		Afleggen van verantwoording over opgeleverd project t.a.v. scope en eindafrekening.
• 		Vastleggen van relevante kenmerken van het project t.b.v. het gebruik.
II. Oplossingsrichtingen
• 		 Opleveringsrapportage/brief met weergave van het verloop van de aanleg, de gerealiseerde scope, de werkelijk gedane uitgaven en
eventuele aandachtspunten voor beheer en onderhoud.
• 		Registratie en archivering van wezenlijke kenmerken van het project, die ook na verloop van een langere periode van belang kunnen
zijn bij onderhoud of vervanging.
III. Betrokken partijen
• 		 Uitvoeringsorganisatie
• 		 Opdrachtgever
• 		 Beheerder
• 		 Netwerkmanager
IV. Financiën
• 		 Wijze van besteding projectbudget over de uitvoeringsperiode.
• 		Nog uit te geven restbetalingen en eventuele risico’s bij verdere afhandeling (zoals claims) op basis van voorlopige eindafrekening.
• 		 Afspraken over B&O budget.
• 		Indien subsidieverlening: eindafrekening op basis van een verslag, financiële verantwoording over de totale projectkosten (inclusief
accountantsverklaring en slotdeclaratie).
• 		Afspraken over verder onderhoudskosten, beschikbaarheidsvergoedingen en/of kwaliteitsverplichtingen.
V. Besluitvorming
• 		Data van oplevering en ingebruikname (en verantwoording eventuele vertraging of versnelling ten opzichte van de planning bij
aanvang project).
VI. Aanpak vervolg
• 		Afspraken over evaluatie (ex post).

Toelichting Informatieprofiel
Op een aantal elementen van het informatieprofiel wordt
hieronder specifiek ingegaan.
VI. Aanpak
Evaluatie van projecten gebeurt ex ante in de verkenningsfase via
MER en MKBA conform OEI per project (effectvoorspelling,
afweging verwachte kosten en baten). Evaluatie ex post vindt
periodiek plaats over de projecten heen geclusterd naar thema’s
(bijvoorbeeld geluid en lucht).

24 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 25

Disclaimer
Benadrukt wordt dat deze publicatie de stand van zaken van november 2011 weergeeft. Voor meer informatie over de laatste stand van zaken
kunt u contact opnemen met het ministerie van Infrastructuur en Milieu, directoraat-generaal Ruimte en Water, directie Gebieden en
Projecten, afdeling MIRT.
Het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft de in deze publicatie opgenomen gegevens zorgvuldig verzameld naar de laatste stand van
wet- en regelgeving. Desondanks kunnen er onjuistheden in deze publicatie voorkomen. Het rijk sluit, mede ten behoeve van degenen die
aan deze publicatie hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die uit het gebruik van de hierin opgenomen gegevens
mocht voortvloeien. Aan de inhoud van deze publicatie kunnen geen zelfstandige rechten worden ontleend.
26 | Ministerie van Infrasturctuur en Milieu

Spelregels van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 27

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Kijk voor meer informatie op
www.mirtprojectenboek.nl
www.tracemer.nl
ISBN/EAN: 978-94-91356-00-1
november 2011 | cd0911ju026