Bijdrage aan rondetafelgesprek ‘Chronisch zieken in de bijstand’ maandag 30 mei 2022
Prof. dr. Sylvia van der Burg-Vermeulen, bijzonder hoogleraar Sociale Verzekeringsgeneeskunde
Amsterdam UMC, Universiteit van Amsterdam, Department of Public and Occupational Health (POH), Coronel Institute of
Occupational Health, Meibergdreef 9, Amsterdam

Inzicht krijgen in de problemen waar mensen met een chronische ziekte in de bijstand tegenaan
lopen kan via verschillende bronnen. Op zoek naar informatie over chronisch zieken in de bijstand
kom je diverse rapporten en opinieartikelen tegen. Cijfers over mensen in de bijstand zijn o.a. te
vinden op de website van het CBS. Zo kampt de helft van de mensen in de bijstand met (vaak
chronische) ziekte. Cijfers van de inspectie (Iwi) laten zien, dat het niet alleen om ziekte gaat. Meer
dan de helft van de mensen in de bijstand heeft te maken heeft met multiproblematiek, waaronder
werkloosheid, schulden, scheiding, huiselijk geweld en dakloosheid. De problemen komen dus vaak
samen voor én houden elkaar in stand. Welzijn, ervaren gezondheid en functioneren zijn zodoende
multidimensionaal.
Wat ik mis bij de beschreven inzichten aan de hand van bovengenoemde rapporten en cijfers, is de
mens of burger zelf die in de bijstand zit. Waar lopen zij tegenaan? Wat hebben zij nodig? Wat wordt
nu gemist?
Begin dit jaar zijn Kamervragen gesteld over arbeidsongeschikte mensen in de bijstand1, o.a. in
hoeverre gemeenten de kennis en expertise hebben om mensen die langdurig arbeidsongeschikt zijn
voldoende te ondersteunen? Bij de beantwoording werd verwezen naar ervaringsonderzoeken onder
gemeenten in het kader van de evaluatie Participatiewet uit 20172. Gevraagd naar een beoordeling
van de eigen expertise voor uitvoering van alle elementen van de Participatiewet, gaf de helft van de
gemeenten zichzelf een ruime voldoende en bijna de helft van de gemeenten een net voldoende.
Maar sluit deze eigen expertise voldoende aan op wat er nodig is vanuit de ervaring of het
perspectief van de mensen die in de bijstand zitten? Zij zijn per slot van rekening
ervaringsdeskundigen. Ik heb dit niet terug kunnen vinden in het rapport van bovengenoemde
ervaringsonderzoeken.
We zeggen vaak dat de klant of burger centraal staat, maar in de praktijk is dat nog lang niet altijd
het geval. De nadruk ligt vaak nog op iemands beperkingen, op zijn specifieke ziekte(s) en de
medische behandeling daarvan. Echter, gezondheid wordt slechts voor circa 11% toegeschreven aan
medische zorg, terwijl individueel gedrag en sociale omstandigheden 60% uitmaken3. Het vraagt dus
om een multidimensionale benadering.
In de eerder genoemde evaluatie Participatie uit 2017, valt te lezen, dat een samenwerkingsverband
met een middelgrote gemeente in Zuid-Holland een methodiek ontwikkeld heeft, waarbij klanten die
zich aanmelden standaard 3 vragen krijgen: 1. Bent u in staat om te werken?; 2. Bent u in
behandeling?; en 3. Heeft u schulden? Op basis van de antwoorden wordt besloten of mensen
richting arbeidsmarkt geleid kunnen worden. Om de burger of de mens centraal te kunnen stellen,
zijn echter óók vragen nodig naar voorkeuren en behoeften, over wat nodig is voor bevorderen van
gezondheid en functioneren, over levensstijl en sociaal maatschappelijke wensen en invulling. Deze
clientervaringen en clientwaarden kunnen benut worden om in gesprek te gaan over mogelijke
doelen en verwachtingen rondom (arbeids)participatie en inkomenszekerheid.
Eigen verantwoordelijkheid lijkt binnen de sociale zekerheid het codewoord te zijn geworden. En
eigen regie voeren is daar inmiddels onlosmakelijk aan verbonden. De combinatie van lichamelijke,
psychische en sociale problemen waar veel mensen in de bijstand mee kampen, maakt ze kwetsbaar
als het gaat om eigen regie voeren. Deze mensen zijn vaak minder in staat om hun eigen leven op de
1

rit te krijgen en regie te houden op de ondersteuning en zorg die ze ontvangen. Terwijl juist bij deze
mensen vaak meer instanties en zorgverleners zijn betrokken en die regie en samenhang belangrijk
is4. Het vraagt dus om een brede beoordeling van wat echt nodig is. De mate waarin iemand regie
kan voeren is hierbij een belangrijk vertrekpunt. De huidige praktijk met vooral inzet van middelen
voor ‘kansrijken’ biedt m.i. hiervoor onvoldoende ruimte. Participatie is een belangrijke determinant
van gezondheid5-7. Echt bijstand geven vraagt dus om passende ondersteuning, waarbij naast
arbeidsparticipatie ook sociale netwerken, gezondheid en welbevinden belangrijke doelen zijn.
Immers, ook winst in welzijn en gezondheid is belangrijk voor de mensen zelf én de maatschappij. In
onze studie naar belangrijke implementatiefactoren van persoonsgerichte methodieken voor
mensen met een chronische ziekte en werk stond rekening houden met de behoeften van mensen
zelf met stip op nummer een8.
Voor een passende ondersteuning voor mensen in de bijstand (gericht op participatie én
inkomenszekerheid) is een persoonlijker benadering nodig. Wat heeft iemand nodig? Wat zijn
voorkeuren en behoeften? Wat is nodig voor het creëren van een ondersteunende omgeving (werk
en sociaal)? Om eigen regie hierbij te bevorderen is aandacht nodig voor het goede gesprek met een
brede oriëntatie op o.a. participatie, werk, welzijn, gezondheid, leefstijl, schulden, huisvesting.
Het daadwerkelijk kunnen bieden van de passende ondersteuning vraagt tot slot om brede
samenwerking binnen het sociaal-medisch domein. Er is in Nederland veel en goede kennis en
expertise ten aanzien van (arbeids)participatie, gezondheid en welzijn. Maar de helaas nog steeds
aanwezige schotten (ook in wetgeving en financiering!) zorgen ervoor dat het te vaak nog gescheiden
werelden zijn. Laten we 2022 benutten om de volgende stappen te zetten en elkaar echt te leren
kennen en elkaar expertise en netwerk beter te benutten.

Referenties
1. Rijksoverheid (2022) Antwoorden op kamervragen over arbeidsongeschikte mensen in de
bijstand, 2022Z01421.
2. CentERdata (2017) Ervaringen gemeenten met Participatiewet, rapportage tweede meting.
3. Closing the gap in a generation, WHO 2008; determinantsofhealth.org, 2020.
https://cutt.ly/1jIf7OzSource
4. Taskforce Zorg op de Juiste Plek, De Juiste Zorg op de Juiste Plek. Wie durft?, Rapport 2018.
5. Post N, van der Lucht F. Participatie: Wat is de samenhang met gezondheid en zorg? In:
Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. RIVM; 2012.
6. Rongen A, Robroek SJW, van Lenthe FJ, Burdorf A. Workplace health promotion: a metaanalysis of effectiveness. Am J Prev Med. 2013;44(4):406-415.
7. Pinto AD, Hassen N, Craig-Neil A. Employment Interventions in Health Settings: A Systematic
Review and Synthesis. Ann Fam Med. 2018;16(5):447-460.
8. Zipfel, N., Horreh, B., Hulshof, C. T. J., Suman, A., de Boer, A. G. E. M., & Van der BurgVermeulen, S. J. (2021) Determinants for the implementation of person-centered tools for
workers with chronic health conditions: a mixed-method study using the Tailored
Implementation for Chronic Diseases checklist. BMC Public Health, 21(1), 1091.

2