Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 306

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 oktober 2012
In mijn brief van 22 augustus 2012 (Kamerstuk 26 488, nr. 303) heb ik u
gemeld dat ik opdracht heb gegeven aan het onderzoeksbureau SEO om
een onderzoek uit te voeren naar de industriële en werkgelegenheidsconsequenties van diverse F-35 scenario’s. Bijgevoegd treft u het onderzoeksrapport van SEO aan *). Dit rapport dient in samenhang te worden bezien
met het rapport dat de Algemene Rekenkamer aan u heeft gezonden
inzake de F-35 uitstapkosten (Kamerstuk 26 488/31 300, nr. 305).
Belangrijkste uitkomsten van het rapport
Het onderzoek van SEO is een aanvulling op eerder onderzoek naar de
economische gevolgen in opdracht van het kabinet van PriceWaterhouseCoopers (PwC) en, op verzoek van uw Kamer, een contra-expertise
hiervan door het Centraal Planbureau (CPB). Over deze uitkomsten en de
reactie van het kabinet is uw Kamer op 2 april 2009 geïnformeerd
(Kamerstuk 26 488, nr. 163).
SEO geeft een zeer waardevolle analyse van de economische effecten van
verschillende opties van deelname aan en stoppen met het F-35 project. In
algemene zin zijn de uitkomsten van het onderzoek sterk in lijn met de
uitkomsten van PwC, het CPB en de eerdere kabinetsreactie hierop. Het
F-35 project leidt op de korte termijn tot belangrijke hoogwaardige
werkgelegenheid. Op lange termijn verschuift deze werkgelegenheid
grotendeels naar andere sectoren, maar staat de Nederlandse economie
er wel sterker voor dan zonder deelname aan het F-35 project vanwege
positieve effecten in de vorm van kennis- en innovatieontwikkeling als
gevolg van spin-off- en spill-overeffecten.
Meer precies zijn de belangrijkste bevindingen van SEO de volgende:
– Bruto omzet: De totale bruto omzet bij alle Nederlandse bedrijven die
betrokken zijn bij het F-35 project inclusief hun eigen toeleveranciers
over de gehele periode vanaf 2013 tot en met 2074 wordt geraamd op

kst-26488-306
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 306

1

–

–

–

een bedrag tussen de € 24 miljard en € 38 miljard. In eerdere
Jaarrapportages aan uw Kamer zijn ramingen genoemd tussen de $ 9
miljard en $ 11 miljard. Die ramingen hadden alleen betrekking op de
productieomzet en is exclusief omzet in de instandhoudingsfase.
SEO heeft nu ook ramingen voor Nederlandse omzet tijdens de
instandhoudingsfase meegenomen. Bij alleen uit de testfase stappen
raamt SEO dat dit de toekomstige omzet met € 4 miljard à € 6,5
miljard zal verminderen. Dit omdat een aantal opdrachten zal
wegvallen vanwege onzekerheid bij de Amerikaanse hoofdaannemers
over de toekomstige Nederlandse positie in het project. Bij een geheel
uit het F-35 project stappen en in de toekomst een vliegtuig van de
plank kopen, raamt SEO dat dit gepaard kan gaan met een omzetvermindering van € 12 à € 20 miljard.
Netto omzet: De netto omzet heeft betrekking op extra omzet van het
F-35-project ten opzichte van het kopen van de plank van de F-35 of
een alternatief gevechtstoestel. Doorgaan met het F-35 project leidt in
de ramingen van SEO tot extra omzet en toegevoegde waarde doordat
de arbeidsproductiviteit van werknemers die aan de F-35 gaan werken
toeneemt met 2,5 à 10%, Bovendien worden meer werklozen actief en
het aantal kenniswerkers uit het buitenland dat werkzaam is in de
Nederlandse economie zal hoger liggen. Het beeld van de geraamde
toegevoegde waarde en netto omzet moet in sterke mate naar
beneden worden bijgesteld indien voor «uit de testfase» of «volledig
stoppen» wordt gekozen.
Bruto werkgelegenheid: In het SEO rapport is sprake van bruto en
netto arbeidsjaren. Onder bruto arbeidsjaren wordt kortweg verstaan
de werkgelegenheid die is berekend door bij de omzet over de gehele
beschouwde periode van 2013 tot en met 2 074 rekening te houden
met de arbeidsproductiviteit. De bruto arbeidsjaren die bij doorgaan
met het project verschuiven naar de F-35 productie worden door SEO,
gecumuleerd over de gehele periode van 2013 tot en met 2074,
geraamd op 75 000. Dit komt neer op gemiddeld 1400 banen per jaar.
PwC raamde de werkgelegenheid over de periode 2008 tot en met
2052 op 48 000 arbeidsjaren. Dit is overigens inclusief spin-off en
spill-over werkgelegenheid die SEO niet meerekent maar zonder de
werkgelegenheid in de instandhoudingsfase die SEO weer wel
meerekent. De PwC-raming kwam daarbij neer op gemiddeld 1090
banen per jaar.
Netto werkgelegenheid: Bij die brutoraming wordt geen rekening
gehouden met het verdringingsverschijnsel. Dit houdt in dat in een
situatie waarbij er evenwicht is op de arbeidsmarkt – en dit wordt in de
gehanteerde modellen geacht te worden bereikt op de lange termijn –
werknemers die aan de F-35 (of een ander vliegtuig bij kopen van de
plank) werken, zonder dit project aan andere zaken hadden gewerkt.
Werk aan de F-35 verdringt daarbij werk aan andere producten (binnen
of buiten de luchtvaartsector). Het CPB gaf deze reden als één van de
voornaamste bezwaren in haar contra-expertise van het PwC-rapport
en zette daarom kanttekeningen bij de berekeningen van PwC.
Hiernaast bestaat het verschil tussen bruto- en netto werkgelegenheid
er uit dat bij de netto werkgelegenheid alleen naar de werkgelegenheid
voor de Nederlandse economie wordt gekeken en er de instroom van
buitenlandse werknemers voor dit project niet wordt meegenomen.
De netto arbeidsjaren die SEO raamt komt in de periode 2013 tot 2017
uit op in totaal 330 à 1350. Daarbij geldt overigens dat, indien uit de
testfase wordt gestapt het verlies aan netto arbeidsjaren tussen 2013
en 2017 ten opzichte van het «doorgaanscenario» op 50 à 170 wordt
geraamd. In geval van volledig stoppen is de geraamde afname in
netto arbeidsjaren in de periode van 2013 tot en met 2017 tussen de
130 à 630.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 306

2

–

–

Aangezien het F-35 project een tijdelijk karakter heeft, is het lange
termijn werkgelegenheidseffect (dat wil in dit geval zeggen tot en met
2074) nul. Deze lange termijn effecten gelden voor alle door de
overheid geïnitieerde vraagimpulsen. Op de korte termijn levert het
project evenwel direct banen op. Banen die in economisch moeilijke
tijden mensen aan het werk houden die anders werkloos zouden zijn.
Hiermee is het oordeel van SEO gelijk aan dat van het CPB. Dit
economisch proces wordt toegelicht in figuur B.3 in bijlage 3 van het
SEO-rapport.
Kennis- en innovatieversterking en spin-offs en spill-overs komen
duidelijk positief naar voren in het doorgaan scenario. Bij stoppen of
alleen uit de testfase stappen wordt verwacht dat de kennis- en
innovatieversterking voor Nederland zowel op de korte als de lange
termijn duidelijk minder zal zijn. Met betrekking tot de spin-offs en
spill-overs wordt verwacht dat stoppen op de langere termijn negatief
uit zal werken. Op de korte termijn is het effect van zowel stoppen als
uit de testfase stappen onbekend. Dat geldt ook voor het lange termijn
effect van uit de testfase stappen.
Instandhoudingsfase. SEO heeft ook de instandhoudingsfase betrokken in haar onderzoek. Circa tweederde van de productie- en werkgelegenheidseffecten blijkt voort te komen uit onderhoud.
Heroverwegen van deelname aan het F-35 project kan al in 2013
nadelige consequenties voor de omzet en werkgelegenheid in de
instandhoudingsfase inhouden, daar Amerikaanse besluitvorming over
de onderhoudscontracten vanaf 2013 plaatsvindt.

Samenvattend: voortzetting van de Nederlandse deelname aan het F-35
project leidt tot hoogwaardige werkgelegenheid op de korte termijn en tot
extra omzet en toegevoegde waarde in de Nederlandse luchtvaartsector.
Bovendien past het F-35 project goed in de topsectorenaanpak aangezien
het een impuls geeft aan de samenwerking in de Nederlandse luchtvaartcluster en daarmee bijdraagt aan hoogwaardige kennisontwikkeling
binnen onder andere de Topsector High Tech Systems en Materialen.
De minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M. J. M. Verhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 306

3

*) Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 306

4