Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 296

Initiatiefnota van de leden Van der Plas en
Eppink «Snel weg uit de stikstofcrisis»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
1. Woord vooraf
De stikstofproblematiek heeft Nederland volledig in zijn greep. Door een
verregaande detaillering van de wetgeving heeft het kabinet Nederland op
slot gezet. Het belemmert de bouw van huizen en fabrieken, de aanleg van
infrastructuur, maar ook de energietransitie en verduurzaming van
bijvoorbeeld industrie en landbouw. Zelfs paasvuren of de lokale
motorcrosswedstrijd hebben te maken met deze stikstofproblematiek. De
initiatiefnemers zien graag dat Nederland zo snel mogelijk van het
stikstofslot gaat. Maar wel met oog voor de natuur en het herstel daarvan;
indien en waar dat nodig is. De initiatiefnemers denken dat dat kan en
beschrijven in deze nota hoe dat zou moeten.
2. Inleiding
Op 29 mei 2019 zette de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State een streep door het Programma Aanpak Stikstof (PAS). De Raad gaf
daarbij aan dat er geen voorschot genomen mag worden op maatregelen
waarvan de uitwerking in de toekomst gaat plaatsvinden. Deze uitspraak
zorgde voor een acuut probleem: de geldende wetgeving rondom stikstof
verviel en de situatie van voor de PAS werd weer van toepassing. Dit
betekende dat sommige aanpassingen in bedrijfsvoeringen die gedaan
werden onder de PAS geen geldige basis meer hadden. Door het
ontbreken van een geldig vergunningstelsel kwam de vergunningverlening stil te liggen. Een situatie die nu, begin 2023, nog voortduurt.
Inmiddels heeft de zogenaamde «Stikstofwet» zijn intrede gedaan: de Wet
stikstofreductie en natuurverbetering (Wsn). Via een aantal wijzigingen in
de Natuurbeschermingswet zijn er harde doelen gesteld: de invloed van
stikstof op de natuur is daarbij teruggebracht naar Kritische Depositie
Waarden (KDW). Stikstof is daarbij als leidende waarde genomen om de
toestand van de natuur te duiden.

kst-36296-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

1

De wijze waarop er omgegaan wordt met stikstof en deze KDW zet de
Nederlandse samenleving op slot. Elke activiteit die leidt tot stikstofuitstoot is vergunningplichtig. Omdat de KDW op veel plekken niet wordt
gehaald, is het bijna onmogelijk om nog vergunningen te verstrekken.
Hierdoor kunnen bouwprojecten niet starten, ligt de aanleg van infrastructuur stil en kunnen bedrijven geen veranderingen in hun bedrijfsvoering aanvragen. Nederland staat dus op slot! De zogenaamde
bouwvrijstelling die de Minister in de Wsn had geplaatst is op 2 november
2022 door de Raad van State van tafel geveegd in de zogenoemde
Porthos-uitspraak.1
In deze initiatiefnota wordt beschreven hoe de KDW op een andere manier
in de wet kan worden opgenomen, waarbij natuurherstel en een goede
staat van instandhouding van de natuur de kernwaarden zijn en de KDW
een hulpmiddel. Daarnaast voorziet de nota in een juridisch houdbare
drempelwaarde met een wetenschappelijke onderbouwing, ten slotte
voorziet de nota in een onderscheid tussen «stikstof» en «ammoniak» die
aansluit bij de doelen in het Schone Lucht akkoord. Hiermee wordt tevens
invulling gegeven aan de aangenomen motie-Grinwis2 die beoogt de
onderlinge uitruil van stikstof en ammoniak te voorkomen.
Op 5 oktober 2022 verscheen, op verzoek van het kabinet, het rapport
«Wat wel kan, Uit de impasse en een aanzet voor perspectief» van Johan
Remkes.3 Verschillende aanbevelingen uit dit rapport worden meegenomen in deze initiatiefnota.
3. Achtergronden
3.1 Habitatrichtlijn
De Europese Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn vormen de basis voor het
Nederlandse natuurbeleid. De Habitatrichtlijn richt zich op een gunstige
staat van instandhouding van de natuur in de beschermingszones. De
Habitatrichtlijn omschrijft:
Staat van instandhouding van een natuurlijke habitat: de som van de
invloeden die op de betrokken natuurlijke habitat en de daar voorkomende typische soorten inwerken en op lange termijn een verandering
kunnen bewerkstelligen in de natuurlijke verspreiding, de structuur en de
functies van die habitat of die van invloed kunnen zijn op het voortbestaan
op lange termijn van de betrokken typische soorten op het in artikel 2
bedoelde grondgebied.
De «staat van instandhouding» van een natuurlijk gebied wordt als
«gunstig» beschouwd wanneer:
– Het natuurlijke verspreidingsgebied van de habitat en de oppervlakte
van die habitat binnen dat gebied stabiel zijn of toenemen, en
– De, voor behoud op lange termijn nodige, specifieke structuur en
functies bestaan en in de afzienbare toekomst vermoedelijk zullen
blijven bestaan, en
– De staat van instandhouding van de voor die habitat typische soorten
gunstig is als bedoeld in letter (i). (art. 1 lid e)

1

ABRvS 2 november 2022, ECLI:NL:RVS:2022:3159.
Kamerstukken II 2022/23, 30 252, nr. 58.
3
Bijlage bij Kamerstukken II 2022/23, 30 252, nr. 34.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

2

Staat van instandhouding van een soort: het effect van de som van
invloeden die op de betrokken soort inwerken en op lange termijn een
verandering kunnen bewerkstelligen in de verspreiding en de grootte van
de populaties van die soort op het in artikel 2 bedoelde grondgebied.
De «staat van instandhouding» wordt als «gunstig» beschouwd wanneer:
– Uit populatiedynamische gegevens blijkt dat de betrokken soort nog
steeds een levensvatbare component is van de natuurlijke habitat
waarin hij voorkomt, en dat vermoedelijk op lange termijn zal blijven,
en
– Het natuurlijke verspreidingsgebied van die soort niet kleiner wordt of
binnen afzienbare tijd lijkt te zullen worden, en
– Er een voldoende grote habitat bestaat en waarschijnlijk zal blijven
bestaan om de populaties van die soort op lange termijn in stand te
houden. (artikel 1, lid i)
Er valt een aantal conclusies te trekken naar aanleiding van de Habitatrichtlijn. Bijvoorbeeld: De staat van de natuur mag niet verslechteren en
de staat van de natuur wordt bepaald door «een som van invloeden». Het
is aan de lidstaten om hier op de juiste wijze invulling aan te geven. De
richtlijn geeft daarbij zelf aan dat er sprake is van een «som van
invloeden»; er zijn dus meerdere factoren van invloed. Opvallend is ook
dat in de Habitatrichtlijn niet één keer wordt gesproken over stikstof.
In de Wet Natuurbescherming zijn de artikelen 1, lid e en lid i van de
Habitatrichtlijn overgenomen. In de Wet Natuurbescherming is ook
opgenomen: «de borging van een evenwichtige, duurzame economische
ontwikkeling en de integratie van het beleid gericht op het behoud van de
biologische diversiteit met het algemene economisch beleid, de handelspolitiek, het landbouw- en visserijbeleid en het innovatiebeleid.» (art. 1.5
lid b)
Ook artikel 16 van de Habitatrichtlijn verwijst naar een bredere
samenhang van beleid:
1. Wanneer er geen andere bevredigende oplossing bestaat en op
voorwaarde dat de afwijking geen afbreuk doet aan het streven de
populaties van de betrokken soort in hun natuurlijke verspreidingsgebied in een gunstige staat van instandhouding te laten voortbestaan,
mogen de lidstaten afwijken van het bepaalde in de artikelen 12, 13, 14
en 15, letters a) en b):
a) in het belang van de bescherming van de wilde flora en fauna en
van de instandhouding van de natuurlijke habitats;
b) ter voorkoming van ernstige schade aan met name de gewassen,
veehouderijen, bossen, visgronden en wateren en andere vormen
van eigendom;
c) in het belang van de volksgezondheid en de openbare veiligheid of
om andere dwingende redenen van groot openbaar belang, met
inbegrip van redenen van sociale of economische aard, en voor het
milieu wezenlijke gunstige effecten.
Daar waar de Habitatrichtlijn het heeft over het doel instandhouding van
de natuur (artikel 2 lid 1), is in de Wet Natuurbescherming de kritische
depositiewaarde opgenomen als resultaatsverplichting (artikel 1.12).
Artikel 6 lid 2 van de Habitatrichtlijn stelt:
«De Lid-Staten treffen passende maatregelen om ervoor te zorgen dat de
kwaliteit van de natuurlijke habitats en de habitats van soorten in de
speciale beschermingszones niet verslechtert en er geen storende
factoren optreden voor de soorten waarvoor de zones zijn aangewezen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

3

voor zover die factoren, gelet op de doelstellingen van deze richtlijn een
significant effect zouden kunnen hebben.»
Dit artikel kan geïnterpreteerd worden als een verslechteringsverbod.
Artikel 2 van de Habitatrichtlijn noemt herstel van de natuur: dit is een
doel, een streven en derhalve geen resultaatverplichting die gekoppeld is
aan een bepaalde termijn. Het artikel geeft verder aan dat de richtlijn niet
zo eenzijdig geïnterpreteerd dient te worden als Nederland doet: er wordt
namelijk rekening gehouden met vereisten op economisch, sociaal en
cultureel gebied.
Artikel 2
1. Deze richtlijn heeft tot doel bij te dragen tot het waarborgen van de
biologische diversiteit door het instandhouden van de natuurlijke
habitats en de wilde flora en fauna op het Europese grondgebied van
de Lid-Staten waarop het Verdrag van toepassing is.
2. De op grond van deze richtlijn genomen maatregelen beogen de
natuurlijke habitats en de wilde dier- en plantesoorten van communautair belang in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te
herstellen.
3. In de op grond van deze richtlijn genomen maatregelen wordt
rekening gehouden met de vereisten op economisch, sociaal en
cultureel gebied, en met de regionale en lokale bijzonderheden.
Nederland kiest dus voor een zeer strenge interpretatie en verengt het
natuurbeleid tot stikstofbeleid. Stikstof lijkt een tovermiddel: los de
stikstofdepositie op en de natuur floreert. Dit is nadrukkelijk niet het geval:
stikstof is weliswaar van invloed op de staat van de natuur, maar er zijn
veel meer aspecten van invloed op de staat van de natuur. Door volledig
te focussen op stikstof doen we enerzijds geen recht aan natuurbeleid en
zetten we anderzijds het land volledig op slot. Dit is niet in lijn met de
bedoeling van de Habitatrichtlijn en is ook nadrukkelijk niet hetgeen de
Europese Unie van zijn lidstaten vraagt.
Door de resultaatverplichting in de wet op te nemen, is een van de
middelen om een goede staat van instandhouding te bereiken verheven
tot doel. De relatie tussen het doel van de Habitatrichtlijn en de resultaatverplichting in de Wet Natuurbescherming is niet 1 op 1 aanwezig,
garanties dat het leidt tot het te behalen doel (instandhouding van de
natuur) zijn er niet. Desalniettemin wordt er 25 miljard euro uitgetrokken
om aan de resultaatverplichting te voldoen.
3.2 Kritische depositie waarde
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is in de Wet Natuurbescherming aangewezen als de instantie om over de voortgang van het
natuurbeleid te rapporteren. In het rapport «naar een uitweg uit de
stikstofcrisis», van juli 2021, beschrijft het PBL dat het KDW een bruikbare
indicator is maar geen directe maat voor verslechtering van natuurkwaliteit. Het PBL stelt:
«de mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde kan daarbij
fungeren als eerste grove indicator, maar is slechts een beperkte maatlat
voor de staat van de natuur dan wel de trend die natuurkwaliteit
vertoont».4
4

PBL (2021), Naar een uitweg uit de stikstofcrisis. Overwegingen bij een integrale, effectieve en
juridisch houdbare aanpak, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving, p. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

4

Het PBL geeft aan dat er voor 41.000 hectare stikstofgevoelige habitat een
positieve trend van staat van instandhouding is, 40.000 hectare kent een
stabiele trend en 18.000 hectare een negatieve trend. De doelstellingen in
de Wet Natuurbescherming zijn niet gerelateerd aan de hectares met een
negatieve trend. In theorie kan de doelstelling (de resultaatverplichting)
ertoe leiden dat de effecten zich nauwelijks laten zien in de gebieden die
een slechte staat van instandhouding hebben. Immers 74% van 99.000
hectare is 73.260. Dit wil zeggen dat 25.740 hectare niet hoeft te voldoen
aan artikel 1.12 WN, het kan dus zo zijn dat de gebieden met een
negatieve trend hier niet onder vallen. Ook dit geeft aan dat de directe
relatie tussen natuurherstel en het instrument KDW als doel ontbreekt. Het
KDW als doel op zich, zegt dus niets over daadwerkelijk natuurherstel
maar zegt ook niets over welke hectares onder de resultaatverplichting
vallen. Waarbij het logisch is dat provincies zich zullen richten op de
hectares met een geringe overschrijding van de KDW. De doelmatige
besteding van het geld dat het kabinet hiervoor reserveert, is dus zeer
twijfelachtig.
Verder is het zeer twijfelachtig of het behalen van het doel om 74% van de
hectares onder de KDW te krijgen, daadwerkelijk leidt tot vergunningverlening. Als in een gebied 26% van het areaal (of eigenlijk: alles tussen de 0
en 26%) niet onder de KDW komt, is bijvoorbeeld een bouwproject dat
binnen een grens van 25 kilometer plaats vindt, alsnog vergunningsplichtig. Op de meeste plekken in Nederland is de afstand tot een
overbelast Natura 2000-gebied minder dan 25 kilometer. Dit besef lijkt nog
niet doorgedrongen.
Het einddoel, dat nu is vastgelegd voor 2035, lost dus niet de problemen
met de vergunningverlening op. De belofte dat Nederland met het
behalen van dit doel uit de problemen is, kan geen werkelijkheid worden.
Ook Remkes constateert in zijn rapport «Wat wel kan, uit de impasse en
een aanzet voor perspectief» dat er sprake is van een »hyperfocus» op
KDW en: «Dat betekent dat als de KDW is overschreden, dit niet in alle
gevallen hoeft te betekenen dat een vergunning ook per se geweigerd
moet worden.»5 Een vergunningaanvraag zou gepaard moeten gaan met
een ecologische onderbouwing waaruit blijkt dat een project of plan met
zekerheid niet leidt tot aantasting van de beschermde natuur. Dit vraagt
om een feitelijke analyse en kennis van de staat van de natuur.
3.3 AERIUS
Niet alleen doet de kritische depositie waarde geen recht aan het begrip
«gunstige instandhouding van de natuur», de wijze waarop er met de
KDW wordt omgegaan heeft daarnaast Nederland op slot gezet. Sectoren
als woningbouw, landbouw, industrie en verkeer worden allemaal
belemmerd vanwege de KDW en het rekenmodel dat berekent of de KDW
wordt overschreden: AERIUS. Dit rekenmodel berekent op hexagonniveau de stikstofdepostie van een bron. Het rekenmodel kent echter een
zeer grote foutmarge en wordt niet geschikt bevonden om de depositie
voor een individueel bedrijf tot in detailniveau te berekenen. Al in 2020
concludeerde het Adviescollege Meten en Berekenen Stikstof, de
zogenaamde Commissie-Hordijk: «Het adviescollege constateert echter
dat AERIUS, voor zover dat gebruikt wordt voor vergunningverlening, in
zijn huidige vorm, niet doelgeschikt is.»6
Ook TNO is kritisch op de afwijkingen van het rekenmodel.7 Naar
aanleiding van de zogenaamde «stikstof en ammoniak top 100-lijsten»,
5

Bijlage bij Kamerstukken II 2022/23, 30 252, nr. 34, p. 11.
Bijlage bij Kamerstukken II 2019/20, 35 334, nr. 88, p. 9.
7
Bijlage bij Kamerstukken II 2021/22, 35 334, nr. 192.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

5

heeft het RIVM te kennen gegeven dat AERIUS niet geschikt is om
individueel niveau (bedrijfsniveau) conclusies te trekken.
Uit de validatietest van Van Jaarsveld die door het RIVM is uitgevoerd,
blijkt dat de afwijking tussen het model en de metingen op lokaal niveau
100 procent is. Ook de zogenaamde Kincaid-test uit 2015 leverde geen
reproduceerbare resultaten op.8 Deze nota gaat verder niet in op het
gebruik van AERIUS, maar de geconstateerde onzekerheden in de
berekeningen die AERIUS maakt zijn wel van belang voor de context
waarbinnen gebruik wordt gemaakt van een harde grens als de KDW. Een
dergelijke harde grens vraagt om een model met minimale afwijkingen.
Dit model is niet voorhanden.
Backes en Boerema betogen in hun artikel in Milieu en Recht in november
2021 dat er door de eisen uit de Wet Stikstofreductie en natuurverbetering
geen perspectief is voor vergunningverlening zolang de KDW niet wordt
gehaald.9 De wet suggereert dat de stikstofbelasting tot onder de KDW
teruggedrongen moet worden om instandhoudingsdoelstellingen te
behalen. De auteurs zeggen hierover: «dat is echter niet altijd het geval.
Steeds moeten worden bekeken welke rol het terugdringen van stikstofdepositie bij het stoppen van de achteruitgang van de natuurkwaliteit en het
realiseren van de instandhoudingsdoelstellingen speelt en welk deel van
deze reductie door generiek beleid kan worden bereikt en welk deel door
gebiedsspecifieke maatregelen.» en «de Wsn verheft het niet meer
overschrijden van de KDW daarenboven tot een zelfstandig te bereiken
doel. Dit doel vloeit niet voort uit de Habitatrichtlijn».10 Dat de stikstofuitstoot drastisch omlaag moet stellen zij overigens niet ter discussie, het
gaat hier enkel om het gebruik van de KDW als resultaatverplichting in de
Wsn.
4. Drempelwaarde
Een van de terugkerende discussiepunten in het stikstofbeleid is de
zogenaamde drempelwaarde. De ondergrens die nu in Nederland wordt
gehanteerd is 0,005 mol/ha/jaar, deze ondergrens is niet onderbouwd met
wetenschappelijke argumenten. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het TNO rapport
van 26 april 2022.11 De keuze voor deze ondergrens blijkt te zijn gemaakt
door het RIVM vanwege systeemtechnische redenen. TNO heeft wel
gezocht naar een wetenschappelijke onderbouwing en beschrijven deze in
dit rapport en komt daarbij uit op een drempelwaarde variërend van 1 tot
10 mol/ha/jaar.
In tabel 1 is een overzicht gemaakt van de drempelwaardes in Nederland
en omringende landen/deelstaten, zowel in mol per hectare per jaar als in
gram per hectare per jaar. Een hectare is 10.000 m2 (100 x 100 meter), in
Nederland is de grens dus vastgesteld op 0,07 gram per 10.000 m2
tegenover 300 gram per 10.000 m2 in Duitsland.

8

https://open.overheid.nl/Details/ronl-2dd42df84cf1ae494ed76399c27dac644b371c03/1.
Ch. W. Backes & L. Boerema, «Een drempelwaarde voor activiteiten die zeer geringe stikstofdeposities veroorzaken als deel van een oplossing van de stikstofcrisis», M en R 2021/107, afl. 9.
10
Backes & Boerema 2021, p. 747.
11
Bijlage bij Kamerstukken II 2021/22, 35 334, nr. 192.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

6

Tabel 1: Drempelwaarden stikstof in andere landen/deelstaten.
Land/deelstaat
Duitsland
Vlaanderen (tot recentelijk)
Vlaanderen (heden)
Verenigd Koninkrijk
Nederland (heden)
Nederland (alvorens RvSuitspraak 2019)
Nederland (TNO laagste
drempelwaarde)
Nederland (TNO hoogste
drempelwaarde)

Drempelwaarde mol/ha/ja

Drempelwaarde gr/ha/ja

21
21
~5
5
0,005

300
300
60
70
0,07

1

14

1

14

10

140

Bron: TNO & Schriftelijke antwoorden Minister voor Natuur & Stikstof,12

In de brief over dit TNO-rapport schrijft Minister van der Wal:
Bij het beoordelen van een project geldt momenteel een rekenkundige
ondergrens van 0,005 mol/ha/jaar. Deze ondergrens is destijds bepaald op
basis van de modelcapaciteit (dat wil zeggen op basis van rekentijd en de
stabiliteit van het systeem).
De berekende depositie vertoont fluctuaties (de zogenaamde «ruis») die
ertoe leiden dat een berekende lage depositie niet meer te onderscheiden
is van nul. Argumenten zijn geïnventariseerd die een, meer vanuit
overwegingen uit de fysica, onderbouwde schatting voor de precisie van
depositieberekeningen opleveren. Op verschillende gronden is de precisie
(ook wel ruis) geschat.
In dit TNO-onderzoek is niet geanalyseerd welke invloed van het hanteren
van een hogere rekenkundige ondergrens zal hebben op de vergunningverlening of de totale depositie. De onderzoekers bevelen aan om een
dergelijk onderzoek uit te voeren, waarbij vooraf wordt ingeschat dat de
resultaten daarvan, samen met het voorzorgprincipe, kunnen leiden tot
het continueren van een lage rekenkundige ondergrens.12
TNO is daar inderdaad niet op ingegaan, dit vraagt om een meer
juridische beschouwing die onder andere is gemaakt door Backes en
Boerema.13 Zij stellen «een drempelwaarde is alleen mogelijk als zeker is
dat het cumulatieve gebruik van de drempelwaarde op geen hexagoon
van enig beschermd habitat een significant effect kan hebben». Daarbij is
dan vooral het cumulatieve effect van een drempelwaarde van belang.
Backes en Boerema zien mogelijkheden in een drempelwaarde die
gekoppeld is aan een duidelijk neerwaartse lijn van de depositie in
overlaste gebieden. Deze samenhang kan juridisch worden vormgegeven
en geborgd. Voor een natuurwetenschappelijke-ecologische onderbouwing van een drempelwaarde moeten de volgende punten mee
genomen worden:
1 Relatie tussen emissie en depositie
2 Relatie tussen depositie en ecologisch gevolg
3 Significatie
Ad 1 Relatie tussen emissie en depositie
De auteurs stellen dat er een grens is waaronder de relatie tussen emissie
en depositie niet meer meetbaar is. De relatie tussen emissie en depositie
wordt in Nederland berekend met AERIUS. Van dit model is inmiddels
bekend dat het niet voldoende nauwkeurig is voor vergunningverlening.
12
13

Kamerstukken II 2021/22, 35 334, nr. 192.
Ch. W. Backes & L. Boerema, «Een drempelwaarde voor activiteiten die zeer geringe stikstofdeposities veroorzaken als deel van een oplossing van de stikstofcrisis», M en R 2021/107,
afl. 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

7

Er is een bepaalde ondergrens waaronder geen causaal verband aan te
tonen is tussen de in het model ingevoerde emissie en de berekende
depositie. Een mogelijk significant effect van een plan of project is dat niet
meer toe te rekenen. Een drempelwaarde zou moeten worden vastgesteld
op een dergelijke grens.
Ad 2 relatie tussen depositie en ecologisch gevolg
Een toename van depositie heeft niet altijd een ecologisch gevolg. Uit
onderzoeken blijkt dat een kleine hoeveelheid depositie een groot gevolg
kan hebben als er sprake is van een zeer lage achtergronddepositie.
Omgekeerd kan diezelfde depositie geen enkel ecologisch effect hebben in
een gebied met een hoge achtergronddepositie. Deze constatering leidt in
feite tot de conclusie dat de drempelwaarde geen hard gegeven kan zijn.
Ad 3 Significantie
«De focus bij artikel 6 lid 3 Habitatrichtlijn ligt bij de toestemmingsverlening voor projecten of plannen die een wezenlijke (significante)
bedreiging kunnen vormen voor de habitats in de aangewezen gebieden
zonder dat de potentiële gevolgen goed in kaart zijn gebracht en voor
zover significante gevolgen niet uit te sluiten zijn. Het vergunningplichtig
maken van activiteiten die zo goed als geen gevolg hebben voor de te
beschermen habitats zou niet in overeenstemming zijn met het na te
streven doel van dit instrument».14 Doordat we in Nederland het
significantiecriterium in feite buiten werking hebben gesteld, maken we
alle activiteiten vergunningplichtig. De auteurs geven aan dat het
vergunningvereiste wordt toegepast op een manier die niet overeenkomt
met het daarmee beoogde doel.
In de discussie over een drempelwaarde speelt daarnaast nog de
beoordeling van cumulatie een rol. De auteurs geven aan dat een
cumulatieve beoordeling van iets dat geen toerekenbaar effect heeft in
feite achterwege kan blijven, mits via de toepassing van aanvullend
instrumentarium wordt geborgd dat een mogelijke optelsom van vele
geringe emissies zonder toerekenbaar significant effect bij elkaar
genomen niet tot een significant effect leiden.
Volgens de auteurs betekent dit dat een drempelwaarde gekoppeld moet
worden aan een daling van de depositie in het betreffende gebied: met
andere woorden: er kan alleen gebruik gemaakt worden van de drempelwaarde als er in de voorliggende periode een daling van de stikstofdepositie in dat gebied is gerealiseerd. Dit kan bijvoorbeeld door de drempelwaarde te koppelen aan een programma dat leidt tot vermindering van
deposities. Of door de drempelwaarde te koppelen aan een feitelijke
neerwaartse depositielijn. Er moet daarbij worden aangetoond dat het
verlenen van toestemming voor een nieuwe stikstofuitstotende activiteit
niet kan afdoen aan het realiseren van de instandhoudingsdoelstellingen
van de Natura 2000 gebieden.
4.1 Duitsland
In Duitsland wordt er gewerkt met een drempelwaarde als percentage van
de KDW. Dit is een interessante gedachtegang omdat de hoogte van de
KDW overal verschillend is. Het werken met een absolute waarde als
drempelwaarde past daar in feite niet bij. De gehanteerde maximale
drempelwaarde bedraagt daar 3% van de KDW. Op deze manier wordt
voorkomen dat een drempelwaarde die op basis van onderzoek
gemiddeld genomen correct is, in gevallen waar de KDW zeer laag is de
drempelwaarde toch hoger is dan gewenst.

14

Backes & Boerema 2021, p. 748.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

8

Als de KDW in een gebied zeer hoog is, heeft stikstofdepositie daar
minder snel effect op de staat van instandhouding van de natuur dan in
een gebied waar de norm zeer laag ligt. Het gebied is dan immers minder
gevoelig voor stikstof.
Op basis van het onderzoek van TNO en de bevindingen van Backes en
Boerema is het invoeren van een drempelwaarde een juridisch houdbare
optie. Het is daarbij een voorwaarde dat de drempelwaarde gekoppeld is
aan een neerwaartse lijn van stikstofdepositie. TNO geeft een vrij ruime
marge voor deze drempelwaarde: tussen de 1 en 10 mol per hectare per
jaar. Het voorstel van de initiatiefnemers is om de meest conservatieve
waarde te nemen (1 mol/ha/jaar) en de komende jaren wetenschappelijk
onderzoek te verrichten naar de mogelijkheid om deze waarde verantwoord te kunnen verruimen. Verder zou de neerwaartse lijn van de
stikstofdepositie niet te ver in het verleden moeten liggen. Een
neerwaartse lijn in de voorliggende 12 maanden doet recht aan het
verbeteren van de stikstofomstandigheden op het beschermde N2000
gebied. Deze neerwaartse lijn geldt voor het gebied waar de aanvrager
invloed op heeft. Als de toestand van de natuur in het betreffende gebied
voldoende is kan de eis van de neerwaartse lijn op dat moment worden
losgelaten.
Het invoeren van een dergelijke drempelwaarde heeft een aantal positieve
gevolgen. In de meeste gebieden kunnen projecten met weinig stikstofuitstoot weer opgepakt worden. Dit geldt bijvoorbeeld voor bouwprojecten.
Daarnaast kan deze drempelwaarde ook helpen bij het oplossen van de
problematiek rondom PAS-melders; de ondernemers die ten tijde van de
PAS konden volstaan met een melding. Uiteindelijk zal een juridisch
onderbouwde drempelwaarde helpen bij het weer op gang brengen van
de vergunningverlening. Daarmee komt ook innovatie en reductie van
stikstof en andere stoffen op gang. Dit is noodzakelijk om ook andere
doelen te halen, zoals binnen het klimaatbeleid.
Door het bieden van duidelijkheid over het stikstofbeleid kunnen
ondernemers bovendien weer beslissingen gaan nemen over hun
toekomst. Door de onzekere situatie en de vele bijsturingen op dit dossier
weten ondernemers niet waar ze aan toe zijn. Dit leidt er ook toe dat de
vele ondernemers die willen stoppen met hun bedrijf dat op dit moment
veelal niet doen.
Het introduceren van een drempelwaarde van 1 mol/ha/jaar mits er in de
voorliggende periode van 12 maanden in het stikstofgevoelige N2000gebied waar de aanvrager depositie op veroorzaakt een negatieve trend in
de stikstofdepositie is waargenomen dan wel berekend lijkt een juridisch
houdbare en wetenschappelijk onderbouwde manier om uit de huidige
impasse te komen.
5. Aanpassingen in de wet Natuurbescherming
Concluderend geldt dat de KDW als resultaatverplichting in de wet geen
garantie biedt op een goede staat van instandhouding van de natuur en
dat deze strikte uitleg van de Habitatrichtlijn Nederland in zijn geheel op
slot heeft gezet. Een aantal wetsartikelen in de Wet Natuurbescherming
zou moeten worden aangepast om uit de ontstane impasse te komen. De
staat van instandhouding van de natuur is het daadwerkelijke doel van de
wet. Stikstofreductie is dan een van de middelen om dit doel te bereiken,
maar zeker niet het enige middel. Naast stikstof gaat het bijvoorbeeld om
hydrologie en natuurbeheer. Daarnaast spelen ook klimaatverandering
(droogte) en menselijke activiteiten in de natuur een rol en is het succes
van veel soorten afhankelijk van de grootte van een leefgebied. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

9

eenzijdige focus op stikstof doet geen recht aan de vele factoren die van
invloed zijn op een ecosysteem. Of, zoals de Habitatrichtlijn het omschrijft
«de som der invloeden».
Het artikel dat de KDW als resultaatverplichting opneemt in de Wet
Natuurbescherming is artikel 1.12a (zie bijlage). In lid 1 wordt bepaald dat
de depositie van stikstof bepalend is en in lid 2 wordt benoemd dat de in
lid 1 aangehaalde hoeveelheid stikstofdepositie beschreven wordt als
«omgevingswaarden» en dat het behalen hiervan beschouwd wordt als
een resultaatsverplichting.
Artikel 1.12a stuurt eenzijdig op stikstof en neemt daarbij de kritische
depositiewaarde als uitgangspunt. Dit artikel zou moeten worden
aangepast naar een artikel dat de staat van instandhouding van de natuur
als leidraad neemt. Bijvoorbeeld door uit te gaan van:
Het percentage van het areaal in de Natura 2000 gebieden dat zich in een
gunstige staat van instandhouding bevindt.
Het tweede lid van dit artikel zou dan moeten vervallen.
Om het percentage areaal dat zich in een gunstige staat van instandhouding bevindt in een Natura 2000-gebied te bepalen, wordt er gewerkt
met een ecologische onderbouwing. Deze ecologische onderbouwing
omvat in ieder geval: een inventarisatie van de aanwezige soorten, een
indicatie van de aantallen van de aanwezige soorten en een beschrijving
van de trend vanaf het moment dat deze soorten daadwerkelijk worden
geïnventariseerd. Als leidraad hierbij wordt de Nationale Databank Flora
en Fauna (NDFF) gebruikt. Tevens dienen bodemanalyses als leidraad
gebruikt te worden.
De NDFF is een Nederlands systeem waarmee gegevens over de
geografische verspreiding van flora en fauna inzichtelijk gemaakt worden.
Met het doel een landelijke databank te creëren, zijn de Gegevensautoriteit Natuur (GaN), het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem
Dynamica van de Universiteit van Amsterdam (UvA/IBED) en de Stichting
Veld Onderzoek Flora en Fauna (VOFF) in 2007 van start gegaan met de
NDFF. Deze databank kent ruim 150 miljoen waarnemingen. Deze
databank wordt gevuld door waarnemingen van een aantal soortenorganisaties. De soortenorganisaties zijn elk gespecialiseerd in een groep
dieren of planten. Zij beheren databanken met verspreidings- en ecologische gegevens die door duizenden vrijwilligers verzameld zijn. De
soortenorganisaties hebben in de loop der jaren een grote expertise
opgebouwd met betrekking tot veldbiologisch onderzoek, de ecologie van
de Nederlandse flora en fauna en het beheren en interpreteren van
monitorings- en verspreidingsgegevens.
Het betreft de volgende organisaties: ANEMOON (Flora en fauna van de
zee), Bryologische en Lichenologische Werkgroep (BLWG) (Mossen en
korstmossen), De Vlinderstichting (Vlinders en libellen), EIS-Nederland
(Ongewervelde dieren), FLORON (Planten), Nederlandse Mycologische
Vereniging (NMV) (Paddenstoelen), RAVON (Reptielen, amfibieën en
vissen), Sovon Vogelonderzoek Nederland (Vogels), TINEA (Micronachtvlinders), Zoogdiervereniging (Zoogdieren).
Verschillende organisaties werken samen met de Nationale Databank
Flora en Fauna. Bijvoorbeeld door gegevens beschikbaar te stellen of
andere kennis te delen. Zoals: Alterra (landelijke vegetatiedatabank),
Instituut voor Biodiversiteit en Ecosystem Dynamica (IBED), Naturalis
Biodiversity Center, Natuurhistorisch Genootschap in Limburg,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

10

Natuurbank Limburg, Natuurnetwerk, Netwerk Ecologische Monitoring
(NEM), Regelink Ecologie & Landschap, Stichting Natuurinformatie
(waarneming.nl), Stichting Staring Advies.
De Databank draagt ook zorg voor validering van de gegevens. Sinds 2013
valt het beheer en de exploitatie van de Databank onder B12.
De Databank is dus breed gedragen, omvat miljoenen waarnemingen en
werkt met gevalideerde gegevens. Daarmee is de data van deze bank zeer
waardevol om te gebruiken bij het vaststellen van de staat van de natuur
in Nederland.
Het volgende artikel dat dient te worden aangepast is artikel 1.12b (zie
bijlage): in dit artikel wordt het programma stikstofreductie en natuurverbetering geïntroduceerd. Dit programma zou gericht moeten zijn op
natuurverbetering, waarbij naast stikstof ook beheersmaatregelen,
maatregelen gericht op een goede waterhuishouding en maatregelen
gericht op het reduceren van andere stoffen (naast stikstof) die de natuur
beïnvloeden opgenomen worden. Dit programma is sterk regionaal
gebonden.
Voorgaande aanpassingen werken door in artikel 1.12fa (zie bijlage)
waarin dit programma ook wordt genoemd. Bovendien wordt in dit artikel
verwezen naar de landelijke omgevingswaarde. Deze omgevingswaarde
staat ook in artikel 1.12g. Hierin wordt beschreven dat het programma
zodanig wordt aangepast dat binnen een passende termijn aan de
omgevingswaarde wordt voldaan als blijkt dat het dan geldende
programma niet aan deze omgevingswaarde kan voldoen. Bij een
aanpassing van het programma omdat er niet voldaan wordt aan de
instandhoudingseisen voor een gunstige staat van de natuur, zou het
programma aangepast moeten worden op basis van een inventarisatie
naar de oorzaken waarom de doelstelling niet wordt gehaald.
In deze inventarisatie wordt in ieder geval meegenomen de invloed van:
– Stikstof
– Waterhuishouding
– Natuurbeheer
– Klimaatverandering
– Bodem
– Menselijke activiteiten
En andere mogelijke oorzaken van het niet behalen van de doelstelling.
Op basis van deze inventarisatie wordt het beleid bijgesteld. Aansluitend
daarop zou ook in artikel 1.12h de verwijzing naar omgevingswaarden
moeten vervallen.
Kortom: het verwijderen van de omgevingswaarde als resultaatverplichting uit de Wet Natuurbescherming en deze vervangen door een
goede staat van instandhouding van de natuur en/of tussendoelstellingen
die leiden tot een goede staat van instandhouding van de natuur is een
manier om recht te doen aan de intenties van de Vogel- en Habitatrichtlijn
en tegelijkertijd een meer werkbaar natuurbeleid in Nederland te
verwezenlijken.
6. Onderscheid tussen ammoniak en stikstof
In het stikstofbeleid wordt geen onderscheid gemaakt tussen ammoniak
en stikstof. Door alles op een hoop te gooien ontstaan er ongewenste
neveneffecten van het natuurbeleid. Deze effecten ontstaan bijvoorbeeld
op de volksgezondheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

11

Ammoniak is een verbinding van stikstof en waterstof. Het wordt in grote
hoeveelheden geproduceerd en gebruikt voor de productie van
kunstmest, schoonmaakmiddelen en als koelmiddel. Daarnaast ontstaat er
ammoniak als mest en urine samenkomen.
Stikstofoxiden ontstaan op een andere wijze: het is een verzamelnaam
voor stikstofmonoxide (NO) en stikstofdioxide (NO2). Stikstofmonoxide
ontstaat bij verbrandingsprocessen en wordt in de lucht omgezet naar
stikstofdioxide. Deze stoffen samen noemen we NOx ofwel stikstofoxiden.
Ammoniak en stikstofoxiden kennen dus een wezenlijk andere bron van
ontstaan. Dit is van belang voor het beleid. Daarnaast is er een
verschillend verspreidingspatroon wat wordt veroorzaakt doordat de
deeltjes niet even zwaar zijn. Ammoniak kan zich omzetten naar secundair
fijnstof, omdat het bindt aan al aanwezige stofdeeltjes in de lucht.
Bij het ontstaan van stikstofoxiden, ontstaat ook fijnstof, zoals bijvoorbeeld roetdeeltjes. Het RIVM zegt hierover:
«Stikstofdioxide kan voor mensen schadelijk zijn. Dat komt omdat het
door kan dringen tot in de kleinste vertakkingen van de luchtwegen.
Daardoor gaan de longen minder goed werken. Mensen kunnen luchtwegklachten en astma-aanvallen krijgen. Het komt ook voor dat mensen
gevoeliger worden voor infecties.»15
In 2020 is in Nederland het Schone luchtakkoord gesloten, dit akkoord
werkt toe naar de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) voor luchtkwaliteit in 2030 voor fijnstof en stikstofdioxide. Dat
zorgt voor minder ziekte, minder sterfte en een betere kwaliteit van leven.
Het Schone Lucht Akkoord richt zich op de door de Gezondheidsraad
aanbevolen luchtverontreinigende stoffen; fijnstof (PM10 en PM2.5) en
stikstofdioxide.
Door ammoniak en stikstofoxiden gelijk te stellen (hetgeen feitelijk
gebeurt in de huidige Wet Natuurbescherming) ontstaat een situatie
waarbij er meer stikstofoxiden in de lucht komen inclusief de daarbij
horende fijnstof. Hiermee komt het behalen van de doelstelling van het
Schone Luchtakkoord in gevaar. Het helpt in ieder geval zeker niet mee
om dit doel te halen.
Deze situatie ontstaat doordat ammoniakreductie wordt ingezet om meer
stikstofoxiden uit te gaan stoten.
Momenteel wordt er bovendien onderzoek gedaan naar de wijze van
verspreiding van ammoniak en stikstofoxiden. Het is op dit moment nog
niet bekend wat de uitkomst van dit langjarige onderzoek is, maar het is
heel goed mogelijk dat wetenschappelijk onderzoek uitwijst dat het
noodzakelijk om deze gassen anders te behandelen.
Dit moet ook in de wet worden aangepast. De initiatiefnemers stellen voor
om daar waar «stikstof» of een afgeleide van dit woord wordt genoemd,
dit te vervangen door «stikstof en ammoniak». Met stikstof wordt gedoeld
op stikstofoxiden (NOx): de optelsom van stikstofmonoxide en
stikstofdioxide.
7. Financiële consequenties
De financiële gevolgen van de voorstellen zijn afhankelijk van de wijze
waarop de voorstellen worden overgenomen en ingevuld. De kosten zijn
daarom nog niet bekend. Het doorvoeren van de beslispunten heeft een
positief effect op de Nederlandse economie omdat deze nu grotendeels
15

«Stikstof – Stikstofoxiden (NOx), RIVM.nl, geraadpleegd op 29 november 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

12

«op slot» staat. Door het invoeren van de beslispunten kunnen er weer
huizen gebouwd worden én wordt de impasse rondom de PAS-melders
doorbroken. Er is op dit moment een bedrag van 250 miljoen euro
gereserveerd voor het legaliseren van de PAS-melders. Veruit het grootste
gedeelte van dit geld hoeft niet aangesproken te worden als er gekozen
wordt voor een drempelwaarde gekoppeld aan een neerwaartse lijn van
de stikstofdepositie. De kosten voor het doorvoeren van wijzigingen ten
gevolge van het aannemen van de beslispunten van deze nota kunnen
vanuit dit budget worden vergoed.
De invoering van een drempelwaarde betekent dat landbouw, industrie,
woning- en wegenbouw weer van het stikstofslot afkomen. Een herleving
van deze sectoren zal een positieve ontwikkeling hebben op de ontwikkeling van de Nederlandse belastinginkomsten. Alle meer-inkomsten
kunnen worden ingezet op lastenvermindering van midden- en lage
inkomens in de komende jaren of voor extra innovatie in de landbouwsector.
Mocht onverhoopt de financiële ruimte niet gevonden worden in de
250 miljoen euro die gereserveerd is voor legalisering van de PAS
melders (bijvoorbeeld omdat er juridische verplichtingen zijn aangegaan
die de initiatiefnemers nu niet kunnen overzien) dan kan er dekking
gezocht worden voor de wetswijzigingen in het Transitiefonds waarin 24,3
miljard euro tot en met 2035 gereserveerd staat voor de aanpak van
stikstof, water en klimaat in het landelijk gebied.
8. Beslispunten:
De initiatiefnemers verzoeken de Kamer in te stemmen met de volgende
punten:
1 Het verwijderen van de omgevingswaarde als resultaatverplichting uit
de Wet Natuurbescherming en deze vervangen door een goede staat
van instandhouding van de natuur en/of tussendoelstellingen die
leiden tot een goede staat van instandhouding van de natuur. In deze
nota zijn al wat aanzetten gegeven hoe dit kan worden aangepakt, deze
kunnen als uitgangspunt dienen.
2 Het introduceren van een drempelwaarde van 1 mol/ha/jaar mits er in
de voorliggende periode van 12 maanden in het stikstofgevoelige
N2000-gebied waar de aanvrager depositie op veroorzaakt een
negatieve trend in de stikstofdepositie is waargenomen dan wel
berekend.
3 Het woord «stikstof» of een afgeleide daarvan vervangen door
«ammoniak en stikstof» waarbij met stikstof wordt bedoeld «stikstofoxiden (NOx).
Van der Plas
Eppink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

13

Bijlage initiatiefnota Snelweg uit de stikstofcrisis
In deze bijlage zijn enkele wetsartikelen opgenomen uit de huidige Wet
Natuurbescherming waarnaar in de nota wordt verwezen.
Wet Natuurbescherming
Artikel 1.12a
1. Het percentage van het areaal van de voor stikstof gevoelige habitats
in Natura 2000-gebieden waarop de depositie van stikstof niet groter is
dan de hoeveelheid in mol per hectare per jaar waarboven verslechtering van de kwaliteit van die habitats niet op voorhand is uit te sluiten,
bedraagt:
a. in 2025: ten minste 40%;
b. in 2030: ten minste 50%;
c. in 2035: ten minste 74%.
2. De in het eerste lid bedoelde omgevingswaarden zijn resultaatsverplichtingen.
Artikel 1.12b
1. Onze Minister stelt een programma stikstofreductie en natuurverbetering vast:
a. voor het verminderen van de depositie van stikstof op voor stikstof
gevoelige habitats in Natura 2000-gebieden om te voldoen aan de
omgevingswaarden, bedoeld in artikel 1.12a, eerste lid; en
b. voor het bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen voor de in
onderdeel a bedoelde habitats.
Daarbij houdt Onze Minister rekening met de vereisten op economisch,
sociaal en cultureel gebied en met de regionale en lokale bijzonderheden.
2. In het programma worden tussentijdse doelstellingen opgenomen met
het oog op:
a. het tijdig voldoen aan de omgevingswaarden; en
b. de in het programma opgenomen maatregelen voor het bereiken
van de instandhoudingsdoelstellingen.
3. De in het tweede lid bedoelde doelstellingen zijn inspanningsverplichtingen.
Artikel 1.12fa
1. Binnen twee jaar na de inwerkingtreding van artikel 1.12b leggen
gedeputeerde staten Onze Minister een gebiedsplan voor ter gebiedsgerichte uitwerking van de landelijke omgevingswaarde en het
programma stikstofreductie en natuurverbetering. Het plan kan indien
gewenst door gedeputeerde staten vergezeld gaan van een voorstel tot
wijziging van het programma. Het plan beschrijft voor elke voor
stikstof gevoelige habitat in de Natura 2000-gebieden in de betrokken
provincie in elk geval:
a. voor zover het programma stikstofreductie en natuurverbetering
niet meer actueel is:
1°. de omvang van de stikstofdepositie en de bronnen daarvan,
onderscheiden naar de belangrijkste sectoren en naar de
afkomst van binnen en buiten de provincie, en de mate waarin
de kritische depositiewaarde wordt overschreden;
2°. de verwachte autonome ontwikkeling van de stikstofemissie
door bronnen binnen en buiten de betrokken Natura 2000gebieden en de gevolgen daarvan voor de omvang van
stikstofdepositie in de voor stikstof gevoelige habitats;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

14

b. de binnen en buiten de betrokken Natura 2000-gebieden in de
provincie uitgevoerde of uit te voeren maatregelen die bijdragen
aan:
1°. vermindering van de stikstofdepositie met het oog op het tijdig
voldoen aan de omgevingswaarden, bedoeld in artikel 1.12a,
eerste lid, en aan de tussentijdse doelstellingen, bedoeld in
artikel 1.12b, tweede lid, onderdeel a;
2°. het bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen;
c. de verwachte sociaaleconomische effecten en de weging van de
haalbaarheid en doelmatigheid en doeltreffendheid van de
maatregelen, bedoeld in onderdeel b;
d. de verwachte gevolgen van de maatregelen, bedoeld in onderdeel b, voor de omvang van de stikstofdepositie, respectievelijk het
bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen.
2. Na ontvangst van een plan als bedoeld in het eerste lid kan Onze
Minister, na instemming van beide partijen, het programma stikstofreductie en natuurverbetering dienovereenkomstig wijzigen, door daarin
voor elke voor stikstof gevoelige habitat in de Natura 2000-gebieden
en voor de betrokken provincie in elk geval de maatregelen te
beschrijven die nodig zijn om tijdig te voldoen aan de omgevingswaarden, bedoeld in artikel 1.12a, eerste lid, en aan de tussentijdse
doelstellingen, bedoeld in artikel 1.12b, tweede lid, onderdeel a.
Artikel 1.12g
1. Onze Minister wijzigt het programma stikstofreductie en natuurverbetering als uit de beoordeling, bedoeld in artikel 1.12f, derde lid, blijkt
dat met het programma niet kan worden voldaan aan een omgevingswaarde als bedoeld in artikel 1.12a, eerste lid, of aan een tussentijdse
doelstelling als bedoeld in artikel 1.12b, tweede lid.
2. Het programma wordt zo gewijzigd dat binnen een passende termijn
aan de omgevingswaarde wordt voldaan.
3. Onverminderd het eerste en tweede lid wordt het programma ten
minste iedere zes jaar geactualiseerd.
Artikel 1.12h
Bij algemene maatregel van bestuur worden nadere regels gesteld over:
a. de inhoud van het programma;
b. het verzamelen en verstrekken van gegevens, bedoeld in artikel 1.12f,
eerste en tweede lid;
c. de in artikel 1.12f, derde lid, bedoelde beoordeling of wordt voldaan
aan de omgevingswaarden en de tussentijdse doelstellingen;
d. de verslaglegging, bedoeld in artikel 1.12f, vierde lid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 296, nr. 2

15