Werkconferentie:
Samen sterk in de wijk
Op 10 juni organiseerden het ministerie van VROM/WWI, het LSA
en Aedes een werkconferentie over succesvolle samenwerking bij
de uitvoering van wijkactieplannen: Samen sterk in de wijk.
Aantal aanwezigen: ruim 100
Locatie: Stadhuis, Utrecht
Tijdens deze bijeenkomst gingen bewoners, wethouders en
corporatiedirecteuren uit de 40 aandachtswijken, aan de slag om
helder te krijgen op welke manieren samenwerken tussen verschillende partijen tot de beste resultaten in de wijkaanpak kan leiden.
Iedereen weet dat aan een effectieve wijkaanpak bepaalde voorwaarden verbonden zijn, zoals vertrouwen in bewoners, ruimte
voor professionals in de uitvoering, heldere afspraken en een goede
`chemie` tussen personen. Maar zijn die voorwaarden te beïnvloeden en zo ja door wie en hoe?

Welkom
In zijn welkomstwoord benadrukt H. Bosch, wethouder in Utrecht,
dat de aanwezigen zeer welkom zijn in het mooie stadhuis van
Utrecht. Een stad die het onderwerp bewonersparticipatie erg
belangrijk vindt en veel doet om bewoners te laten participeren in
besluitvorming en uitvoering, als dus Bosch. “Maar ik heb een hekel
aan het woord bewonersparticipatie, ik heb het liever over
meedoen, meedoen en meedoen.” Hij vertelt dat Utrecht daarin
nauwlettend gevolgd wordt door LSA, tot het hinderlijke toe. Het
LSA heeft namelijk de bewonersbetrokkenheid bij de totstandkoming van de wijkactieplannen laten onderzoeken en daar cijfers aan
verbonden. “Onze wijken scoorden van een 3 tot een 7, geloof ik.”
Bosch vertelt dat hij het belangrijk vindt om de bestaande netwerken van bewoners te benutten en dat we nieuwe mensen moeten
proberen te bereiken. Hij doelt met name op jongeren en allochtonen. “Vandaag”, zegt hij, “gaan we bespreken of we de wijkenaanpak in Nederland goed doen en of en hoe het beter kan. Dit huis van
de democratie is daar een uitgelezen plek voor”.

Inleiding
Dagvoorzitter Roel in ’t Veld geeft een inleiding op de dag onder de
titel: Weg met de neerwaartse spiraal van onverantwoordelijkheid en
betutteling. In ’t Veld vertelt dat er bij de overheid een aantal punten
beter kunnen. Er is een neiging tot overdreven controle van projecten, wat hij illustreert door te zeggen dat het niet slim is om elke
avond een plantje uit de grond te halen om te zien of de worteltjes
gegroeid zijn. Te veel controle belemmert creativiteit en zorgt dat
mensen niet meer de ruimte en vrijheid hebben om te scheppen. En
er is een natuurwet die luidt: een succes is altijd de verdienste van de
sterkste partij, terwijl falen altijd de schuld is van de zwakste partij.
Van deze natuurwet moeten alle partijen zich bewust zijn.
In reactie op wethouder H. Bosch zegt hij: “Ik vind dat bewoners niet
alleen méé moeten doen, ze moeten ook doen. En daar wordt het
soms moeilijk, want waar eindigt het burgerrecht om te doen? Er zijn
wat In ’t Veld betreft een aantal voorwaarden om de mensen achter de
wijkenaanpak in hun missie te laten slagen. 1 – Je moet je ongebruikelijk durven te gedragen. 2 – Ik vervangen door we 3 – Er zijn
stimulansen nodig om mensen gemotiveerd te houden, dit bereik je
onder meer door successen te benoemen en je vinger op de zere
plekken te leggen: name fame en name and blame. 4 – Er zijn oliemannetjes met gezag nodig die door iedereen, ook door bewoners, in de
wijk ingeschakeld kunnen worden om knelpunten weg te nemen.

02 | Werkconferentie: Samen sterk in de wijk

Uit de praktijk
Emmen Revisited, succes bewezen
Ton Sleeking, wethouder ruimtelijke ontwikkeling, wonen
en bouwzaken en vanuit het wethouderschap voorzitter
van de stuurgroep Emmen Revisited
Emmen Revisited is een aanpak die nu ruim tien jaar bestaat, waarbij
programmatisch partnerschap en gelijkwaardigheid van en tussen
alle betrokkenen (bewoners en professionals) centraal staan. De regie
van de wijkaanpak ligt bij een onafhankelijk programmabureau, dat
ervoor zorgt dat alle partijen in de wijk betrokken zijn en blijven. De
aanpak is kleinschalig en men schroomt niet om plannen te maken
zonder dat daarvoor financiering is. “Als je gezamenlijk het probleem
kunt identificeren en een oplossing bedenkt, lukt het meestal ook
wel om voldoende geld bij elkaar te brengen”, benadrukte Ton
Sleeking, wethouder in Emmen. “In deze aanpak is het erg belangrijk
dat bewoners hun eigen verantwoordelijkheid pakken”. Vanwege het
succes van de aanpak wordt het Emmen Revisited model ook naar
andere wijken en dorpen binnen de gemeente Emmen uitgerold.
Maar daar stuit men op een welbekend probleem in de wijkenaanpak:
hoe vertaal je een model wat in een gebied erg goed werkt naar een
ander gebied? Een enorme uitdaging voor Emmen en interessant
voor andere wijken en gemeenten.
Volgens Sleeking is Emmen Revisited het antwoord op grootschalig
denken en handelen. Het is een model dat verder gaat dan inspraak,
het gaat om samenspraak. Het is het antwoord op de bureaucratie. De
belangrijkste eigenschap die bestuurders in zijn ogen nodig hebben
om dit model in te kunnen voeren, is het vermogen om los te laten.

Buurtonderneming Woensel-West,
Eindhoven
Paul van Haren, directeur-bestuurder woningcorporatie
Trudo
Voor de wijkvernieuwing van Woensel-West zijn de betrokken
partijen, de gemeente, woningcorporatie Trudo en bewoners,
recentelijk een stevige, niet vrijblijvende en langdurige samenwerking aangegaan. In deze nieuwe vorm van samenwerking zijn de
wijk en de behoeftes van de bewoners het vertrekpunt. Bovendien
roept de onderneming bureaucratisering een halt toe, “ze maakt de
bureaucratie vloeibaar”, zoals Paul Van Haren, directeur van Trudo,
het verwoordde. Alle activiteiten op het gebied van wijkverbetering
worden aangestuurd door de Buurtonderneming Woensel-West. De
gemeente en corporatie Trudo zijn initiatiefnemer van de
Buurtonderneming die beschikt over de mandaten van de gemeente
en de corporatie. Zij leveren ook de twee directeuren van de
Buurtonderneming – één voor fysiek en één voor sociaal. De
Bewonersraad in Woensel-West werkt nauw samen met de
Buurtonderneming. De Bewonersraad is gesprekspartner van de
directie van de Buurtonderneming en heeft een (afdwingbaar) recht
om vier maal per jaar met de directie van de Buurtonderneming te
spreken over werkinhoud, efficiëntie, effectiviteit en de meerwaarde van de Buurtonderneming. Omdat de Buurtonderneming over de
mandaten beschikt van gemeente én corporatie, is het een goed en
duidelijk aanspreekpunt voor bewoners.

The Goodwin Trust (Hull, GB)
Neil Berry, regio manager van de Development Trust Association
De Goodwin Trust begon in Hull in 1994 als vrijwilligersorganisatie
waar bewoners met vragen en klachten over leefbaarheid terecht
konden. In deze Engelse stad waren de voorzieningen slecht. Totdat
enkele bewonersorganisaties besloten samen te werken om de
voorzieningen in de stad te gaan verbeteren. Ze begonnen in een
klein buurtcentrum met het geven van voorlichting en informatie
aan buurtbewoners. Al snel besloten ze zelf wijkvoorzieningen op te
zetten, waaronder kinderopvang, een wijkcentrum, jeugdzorg,
sportactiviteiten en lessen Engels als tweede taal. In de afgelopen 15
jaar is de Goodwin Trust is enorm gegroeid. Op dit moment heeft
het 354 mensen in dienst. Het zet jaarlijks 12 miljoen pond om en
bezit voor 11 miljoen pond aan gemeenschappelijke activa (gebouwen, voorzieningen). Het bestuur bestaat geheel uit wijkbewoners.
En ook het personeel wordt voor het overgrote deel gevormd door
bewoners die door de Goodwin Trust zelf zijn opgeleid. Neil Berry
vatte de mentaliteit die je nodig hebt voor creatieve oplossingen als
volgt samen: “One doesn’t discover new lands without consenting to lose sight
of the shore for a very long time.”.

Werkconferentie: Samen sterk in de wijk | 03

Werkgroepen
In vier werkgroepen bogen de deelnemers zich over de vragen:
• zijn de in de presentaties genoemde samenwerkingsverbanden ook
elders te boeken?
•  welk ongebruikelijk gedrag is hier voor nodig?
• helpen oliemannetjes om dit proces te bevorderen?
Tot slot kwam elke groep met een aantal voorwaarden en adviezen die
bewonersparticipatie binnen de wijkaanpak kunnen versterken:
•	Betrek bewoners van begin tot eind bij besluitvorming. 
	Start bij wijkverbetering altijd met een gesprek met buurtbewoners. Plaats ze niet voor voldongen feiten en laat hun mening
zwaar meewegen. Zorg dat ze ook ná de besluitvorming eigenaar
blijven van de oplossingen die ze aandragen.
•	Installeer een Buurtonderneming. Zorg daarin voor vertegenwoordiging van gemeente, corporatie(s), andere instellingen en
bewoners. Geef alle partijen een gelijke stem.
•	Zorg voor maatwerk. Kijk samen met alle betrokken partijen naar
de aard van de wijk en stem daar je beleid op af. Wat in de ene wijk
werkt, sorteert ergens anders geen effect. Weet daarom wat er
speelt in de wijk.
•	Werk zo veel mogelijk met dezelfde mensen. In de wijken
werken veel partijen samen en het kost tijd om in een goede
vertrouwensband te investeren. Daarom is het voor iedereen
prettig om niet telkens te maken te krijgen wisselingen van
bezetting.
•	Vier successen en communiceer erover. Laat het zien als er
dingen goed gaan. Geef de mensen die eraan hebben bijgedragen
de credits die ze verdienen en creëer een gevoel van trots.
•	Zoek brede vertegenwoordiging uit de buurt. Zet bewoners in
om moeilijk te bereiken groepen uit de wijk te mobiliseren.
Voorkom ook dat er ‘buurtburgemeesters’ ontstaan: bewoners die
dichter bij de professionals dan bij hun wijkgenoten staan.
•	Laat bewoners professionals beoordelen. Het is belangrijk dat
bewoners zich serieus genomen voelen door professionals. Toets
dat. Betrek bewoners bijvoorbeeld bij sollicitaties en laat ze input
leveren voor ‘functioneringsgesprekken’.
•	Ga uit van talent. Signaleer kansen in plaats van problemen.
Iedereen kan zijn of haar bijdrage leveren aan de wijk.
•	Spreek mensen aan op hun verantwoordelijkheid. Maak goede
afspraken over wie waarvoor verantwoordelijk is. Spreek mensen er
vervolgens op aan als ze de afspraken niet nakomen.
• Voorkom dat er te veel professionals actief zijn in de wijk. Als er
te veel professionals actief zijn, is het lastiger om tot een goede
samenwerking te komen en zien bewoners soms door de bomen
het bos niet meer.
•	Zet waar nodig ‘oliemannetjes’ in om maatwerk te leveren.
Loopt een proces vast? Is er specifieke kennis nodig? Schakel dan
iemand met gezag en kennis van zaken in voor hulp. Maar: probeer
eerst het probleem zelf op te lossen.
•	Investeer in vitale coalities. Zoek naar brede samenwerkingsverbanden. Geef als gemeente of corporatie andere partijen de ruimte
en vertrouwen. Maak goede afspraken met je samenwerkingspartners en kom ze na. Zorg zo veel mogelijk voor één aanspreekpunt.
04 | Werkconferentie: Samen sterk in de wijk

•	Realiseer je dat wijkverbetering een langetermijnopgave is. De
uitvoering van verbeterplannen duurt lang en je ziet niet meteen
resultaat. Blijf doorgaan en kijk over verkiezingen en bestuurswisselingen heen.
• Werk kleinschalig. De praktijk wijst uit dat kleinschaligheid de
betrokkenheid vergroot. Schroom er niet voor om zaken op het
niveau van de straat in plaats van de wijk aan te pakken. Ga naar de
bewoners toe.
Opvallend is de consensus die in de plenaire discussie na afloop van
de werkgroepen bestaat over de stappen die genomen moeten
worden.

Bijdrage minister Van der Laan
In zijn bijdrage benadrukt Van der Laan hoe belangrijk het is om
bewoners serieus te nemen. “Geef ze vertrouwen en zelfvertrouwen
en nodig ze uit om te laten zien wat ze kunnen. Zoek naar creatieve
oplossingen. Onlangs heb ik in Pendrecht [Rotterdam, red.] weer
mogen aanschouwen wat dat oplevert. Daar houden bewoners op
het toneel monologen over het leven in de wijk. Daarmee komen ze
met elkaar in contact, wordt helder wat hen bezighoudt en worden
de monologen dialogen.” Van der Laan toont zich ook verheugd
over nieuwe vormen van bewonersparticipatie waarbij bewoners
worden geactiveerd die moeilijk te bereiken zijn.
De minister gaat in zijn speech kort in op het onderzoek ‘De Baat op
Straat’ dat kortgeleden uitgekomen is, waaruit zou blijken dat
investeren in leefbaarheid niet of nauwelijks werkt. “Een paar jaar
ervoor kwam er zo’n zelfde onderzoek uit waaruit bleek dat
investeren in het fysieke niet zou werken. Toen was de conclusie dat
je in leefbaarheid moet investeren. In elk geval geloof ik niet in dit
soort onderzoeken. Het is niet ‘of-of’, het is ‘en-en’.” Vervolgens liet
hij weten dat het beleid dat door zijn voorgangster goed op de rails
is gezet, gewoon doorgaat, “de volle tien jaar zullen we volmaken.”
Nu we met z’n allen in de uitvoeringsfase terecht zijn gekomen,
willen we graag successen zien. Maar successen zijn niet altijd
meetbaar. Bovendien is de wijkverbetering lange termijn werk. Het
is dus een kwestie van geduld en een lange adem. Mede daarom
spoorde Van der Laan alle aanwezigen aan om de komende jaren
samen te blijven investeren in de wijken en er volop voor te gaan.

Forumdiscussie
Bij de slotdiscussie ging In ’t Veld in gesprek met minister Eberhard
van der Laan, Henk Cornelissen (LSA) Dominic Schrijer (wethouder
Rotterdam) en Marc Calon (voorzitter Aedes). “Nederland loopt
tientallen jaren achter met bewonersparticipatie ten opzichte van
veel landen om ons heen. Wisten jullie dat, en vinden jullie dat
verontrustend?”. Volgens Calon is het niet zo relevant om te kijken
wie er voorop loopt. “We moeten elkaar de ruimte geven en leren
van elkaars positieve voorbeelden.” Schrijer zei zich bewust te zijn
van de achterstand. Een deel van de oorzaak is in zijn ogen dat onze
beleidsstructuur anders in elkaar zit dan in andere landen. Ook
Cornelissen is zich zeer bewust van de achterstand. “Wij haalden al
lang geleden de Amerikaan John McKnight naar Nederland om te
leren van zijn ABCD-methode. Bij hem gaat het om “leading by
stepping back”. Daar zijn we in Nederland niet zo goed in. Hier is
een soort industrie ontstaan van professionals in de wijken.”
Verder werd er gesproken over de uitlatingen van volksvertegenwoordigers over het wijkenbeleid. Het is de vraag of dat ervoor zorgt
dat het publieke debat meer over de waan van de dag gaat. Volgens
Schrijer is het logisch dat de volksvertegenwoordiging een vinger
aan de pols probeert te houden bij het wijkenbeleid. Professionals
zouden meer kunnen doen om een positief beeld van het wijkbeleid
te laten ontstaan door zich meer op ‘kleine’ problemen te richten.

“Wanneer bewoners veel klagen over het straatvuil in de wijk, en er
gebeurt niks op dat gebied, dan raken ze het vertrouwen kwijt. Als
die kleine dingen al fout gaan, ja dan zullen ze de grote problemen
ook niet goed kunnen aanpakken.” Cornelissen vertelt dat het
belangrijk is dat volksvertegenwoordigers meer kijk hebben op de
uitvoering en effecten van wijkbeleid. Daarom heeft het LSA, al in
de jaren ’90, het project Wijkadoptie Kamerleden geïnitieerd. Het
project waarin Tweede Kamerleden een aandachtswijk adopteren en
zo op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in deze wijk blijkt
goed te werken. Er ontstaat meer begrip voor de aandachtspunten
in deze wijken.
Tot slot heeft de dagvoorzitter nog een vraag aan Calon. Als
corporaties volwaardig willen participeren, zouden ze dan ook niet
in toenemende mate toe moeten naar meer democratisering
binnen de eigen organisatie? Calon: “Corporaties zijn ondernemingen, met maatschappelijke doelstellingen weliswaar, maar bovenal
ondernemingen. Het kapitaal van de corporaties is dan ook niet van
de huurders, het is bezit van de corporaties dat ze gebruiken om
hun maatschappelijke rol te vervullen.”
Na de forumdiscussie sprak Lorna Koenen, voorzitter van LSA, een
slotwoord uit waarin ze duidelijk maakte dat het LSA pleit voor een
aanpak waarin bewoners, corporaties en gemeente als gelijkwaardige partners werken aan een leefbare buurt. Dit is de tijd, nu moet
het gebeuren, benadrukte zij.

Werkconferentie: Samen sterk in de wijk | 05

juni 2009

Dit is een publicatie van:
Projectdirectie Wijken | Directie Communicatie.

Fotografie: Iona Hogendoorn