Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2602
Vragen van de leden Wassenberg en Van Raan (beiden PvdD) aan de
Ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en van Financiën over de
Rabobank die erkent dat het landbouwsysteem failliet is, maar verandering
tegenwerkt (ingezonden 5 februari 2021).
Antwoord van MinisterSchouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit),
mede namens de Minister van Financiën (ontvangen 4 mei 2021). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 1780.
Vraag 1
Kent u de Zembla-uitzending «Het excuus van de Boerenleenbank» van
28 januari 2021?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u bevestigen dat de Rabobank erkent dat het medeverantwoordelijk is
voor de problemen die voortkomen uit het huidige landbouwsysteem?2
Antwoord 2
Ja, in de uitzending heeft de directeur Duurzaamheid van de Rabobank
aangegeven dat de bank medeverantwoordelijkheid voelt voor hoe het
systeem nu is en voor de problemen die daaruit voortkomen. Ik heb hiervan
kennisgenomen en ik vind dat alle partijen die deel uitmaken van het
Nederlandse agrocomplex, inclusief de financiële instellingen, een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben voor de landbouw zoals die zich vanuit het
verleden heeft ontwikkeld. Derhalve hebben alle partijen ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het meewerken aan en realiseren van een
structurele omslag naar een meer vol te houden landbouwsysteem. Geen
enkele partij, ook niet de financiële instellingen, kan zich hieraan onttrekken.

1

Zembla, 28 januari 2021, «Het excuus van de Boerenleenbank», https://www.bnnvara.nl/zembla/
artikelen/de-uitgeputte-bodem.
2
Website bnnvara, 28 januari 2021, «Rabobank: «Wij zijn medeverantwoordelijk voor de
problemen in de landbouw»», https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/rabobank-wij-zijnmedeverantwoordelijk-voor-de-problemen-in-de-landbouw.

ah-tk-20202021-2602
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

Vraag 3
Erkent u dat er marktpartijen zijn die belang hebben bij het in stand houden
van het industriële landbouwsysteem, omdat zij hier hun verdienmodel op
hebben gebaseerd en erkent u dat dit ook het geval is bij de Rabobank, die
de gehele agroketen in het portfolio heeft? Zo ja, deelt u het inzicht dat deze
marktpartijen op dit moment geen (financieel) belang hebben bij de
omschakeling naar een duurzaam, kleinschaliger landbouwsysteem?
Antwoord 3
Ik ben er van overtuigd dat de belangen van marktpartijen nauw samenhangen met het toekomstperspectief van de landbouw. Dat het huidige landbouwsysteem niet langer houdbaar is staat vast. Dit kabinet heeft de
noodzaak van een omslag in de landbouw onderschreven en heeft met de
visie «Waardevol en verbonden» een structurele omslag naar een meer
volhoudbaar landbouwsysteem in gang gezet. Dit heeft dus ook gevolgen
voor de belangen van marktpartijen waar de vraagsteller op doelt. Marktpartijen die krediet verstrekken hebben ook baat bij een gezond en duurzaam
toekomstperspectief van de bedrijven die zij financieren. Dit vergroot de kans
dat deze bedrijven, ook op de lange termijn, aan hun contractuele betalingen
van rente en aflossing kunnen voldoen. Ik deel daarom niet uw inzicht dat
een financier in de land- en tuinbouw geen belang heeft bij de omschakeling
naar een duurzamer landbouwsysteem. Ik roep financiële instellingen op om
dit belang van een gezond en duurzaam bedrijfsmodel te verankeren in hun
financieringsbeleid en agrarische ondernemers daarmee te faciliteren in de
omschakeling naar een duurzamer bedrijfsmodel.
Vraag 4
Deelt u de zorg dat deze marktpartijen op dit moment niet uit zichzelf
maatregelen zullen nemen om de grootschalige vernietiging van de leefomgeving voor mens en dier, deels veroorzaakt door het landbouwsysteem, een
halt toe te roepen?
Antwoord 4
Mijn zorg met betrekking tot maatregelen die nodig zijn om de noodzakelijke
transitie naar een duurzaam landbouwsysteem te bewerkstelligen, richt zich
niet op één specifieke marktpartij binnen het gehele agrocomplex. De zorg is
of we als maatschappij, met alle betrokken sectoren, ieder in zijn rol en
verantwoordelijkheden, tijdig genoeg de juiste stappen zullen zetten om de
klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit te kunnen keren. Voor die
opgave spreek ik met alle partijen, waaronder ook de financiers.
Vraag 5
Erkent u dat Nederland in Europees verband flink achterloopt met het aandeel
biologisch landbouwareaal (3,8%) en dat er, ook gegeven de doelstellingen
van de Farm to Fork-strategie voor 25% biologisch landbouwareaal in 2030,
een flinke schep bovenop moet?
Antwoord 5
De doelstelling voor 25% biologisch landbouwareaal heeft betrekking op de
EU in haar geheel en de lidstaten zullen hier gezamenlijk aan bijdragen. Gelet
op het huidige areaal van ca 3.8% is de doelstelling van de EU voor
Nederland ambitieus. Het kabinet zet in op een transitie naar kringlooplandbouw en de omschakeling naar biologische landbouw is daar een onderdeel
van. Dit wordt op verschillende wijzen ondersteund, bijvoorbeeld via het GLB,
het Omschakelprogramma duurzame landbouw en aandacht voor duurzame
voeding. De EC heeft inmiddels het «Biologisch Actieprogramma» gepresenteerd, met hierin voorstellen voor de uitwerking van de «Boer tot bord»
ambities. Uw Kamer zal hierover langs de gebruikelijke weg via een
BNC-fiche geïnformeerd worden.
Vraag 6
Denkt u dit doel voor biologische landbouw te bereiken met het Omschakelprogramma dat u momenteel opzet? Zo ja, kunt u dit onderbouwen? Zo nee,
welke aanvullende maatregelen zijn daarvoor nodig?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Antwoord 6
De ambities van de Europese Commissie moeten eerst nog vertaald worden
naar een Nederlandse inzet. Wel zet ik nu al in op een brede omschakeling
naar duurzame landbouw, waaronder ook biologische landbouw, waarvoor ik
onder andere het Omschakelprogramma ontwikkel. De financiering van landen tuinbouwondernemers die een omschakelplan naar biologisch produceren
voorbereiden, kan ik daar naar verwachting op korte termijn al mee ondersteunen.
Vraag 7
Deelt u de mening dat ook de financiers van de agrosector een proactieve rol
moeten spelen in de grote omslag waar de landbouw voor staat? Zo ja, op
welke manier gaat u daarvoor zorgen?
Antwoord 7
Ja, ik ben het met u eens dat banken een proactieve rol moeten spelen in de
omslag waar de landbouw voor staat, en dat de banken daarin ook een
eigenstandige verantwoordelijkheid hebben. Daarom spreek ik financiële
instellingen die actief zijn in de agrosector aan op voldoende ambitie om hun
rol in de financiering van de omschakeling naar een duurzamere landbouw
op zich te nemen en die verder uit te bouwen.
In het kader van de uitwerking van het Omschakelprogramma spreek ik
daarnaast ook met financiers om samen met hen de financiering van
omschakeling verder te brengen. Ik reken erop dat de banken, aansluitend op
een stuk risico-financiering vanuit het aangekondigde Investeringsfonds,
omschakelplannen zullen gaan co-financieren, waardoor investeren in
duurzamere bedrijfsmodellen gebruikelijker zal worden.
Vraag 8
Zou bindende wet- en regelgeving hier volgens u bij kunnen ondersteunen?
Zo ja, op welke manier? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Ik reken er in eerste instantie op dat de financiële sector zijn verantwoordelijkheid neemt in de omslag naar een meer duurzaam landbouwsysteem. Ik zie
momenteel al wel ontwikkelingen in de financiële sector die bij kunnen
dragen aan verduurzaming, onder andere van de landbouwsector. Zo heeft
een groep van financiële instellingen, waaronder veertien uit Nederland, in
december de Finance for Biodiversity Pledge ondertekend. Ook zijn er
ontwikkelingen in de sector op het gebied van biodiversity accounting,
waarbij voor leningen en investeringen de impact op en afhankelijkheid van
biodiversiteit in kaart wordt gebracht
De risico’s van biodiversiteitsverlies spelen een steeds grotere rol in het
risicomanagement van financiële instellingen en het toezicht. In het rapport
«Biodiversiteit en de financiële sector: een kruisbestuiving?» beveelt De
Nederlandsche Bank (DNB) financiële instellingen dan ook aan om fysieke,
transitie- en reputatierisico’s als gevolg van biodiversiteitsverlies beter in
kaart te brengen en te analyseren of deze leiden tot financiële risico’s en hoe
deze risico’s bijdragen aan het totale risicoprofiel. Hiervoor beveelt DNB
onder andere scenario-analyse en stresstesten aan, evenals duidelijke
standaarden voor het meten en rapporteren van deze risico’s. Een raamwerk
om deze risico’s te kunnen meten zal worden ontwikkeld door de internationale Taskforce Nature related Financial Disclosure (TNFD). Vanuit de
Nederlandse overheid zijn we actief betrokken bij de voorbereiding van de
TNFD die naar verwachting de tweede helft van dit jaar wordt gelanceerd.
Daarnaast ontwikkel ik ook het Omschakelprogramma, waarbij de financiële
sector actief betrokken wordt.
Gelet op het bovenstaande zie ik op dit moment geen noodzaak voor
aanvullende wet- of regelgeving, maar blijf ik uiteraard de ontwikkelingen
nauwlettend in de gaten houden.
Vraag 9
Wat is uw reactie op het feit dat de klanten van de Rabobank en ABN AMRO
die over willen stappen op duurzamere vormen van landbouw, de financiering niet rond kunnen krijgen vanwege schaalverkleining, wat de transitie
naar kringlooplandbouw in de weg staat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 9
Ik betreur het zeer wanneer ondernemers die willen omschakelen naar een
meer duurzame vorm van landbouw, daarvoor niet de benodigde financiering
rond kunnen krijgen. In algemene zin is het aan de financier om te beoordelen of de ondernemingsplannen die zij voor financiering voorgelegd krijgen
op basis van continuïteitsperspectief financierbaar zijn. Echter, ondernemers
die willen verduurzamen en wel een gezond bedrijfsplan met continuïteitsperspectief hebben, moeten in staat worden gesteld de benodigde investeringen
te kunnen financieren. Ik vind het zorgelijk wanneer er bedrijven zijn die hun
financiering ondanks veel inspanning niet via hun bank geregeld krijgen,
maar via andere financiering wel rendabel geëxploiteerd blijken te kunnen
worden. Ik roep financiële instellingen op hun verantwoordelijkheid te nemen
om deze problematiek te voorkomen.
Met het Investeringsfonds onder het omschakelprogramma wil ik achtergestelde leningen (risicodragend kapitaal) verstrekken, om deze beweging te
stimuleren. Omdat een achtergestelde lening banken meer zekerheid kan
bieden, wordt het voor hen aantrekkelijker om toch investeringen in
verduurzaming die ze aanvankelijk in een (te) hoog risicoprofiel classificeren,
te (mede)financieren. En zo wordt bovendien steeds meer ervaring in het
financieren van duurzame omschakelingen opgebouwd.
Vraag 10
Wat is uw reactie op het feit dat de zogeheten groenfinanciering, een speciale
regeling voor duurzame investeringen waarbij minder rente betaald wordt,
voor veel boeren niet beschikbaar is?3
Antwoord 10
Groenfinanciering is vanuit de overheid voor alle boeren en tuinders die
biologisch produceren of willen gaan produceren in principe beschikbaar. In
2019 zijn er voor biologische landbouw 85 groenverklaringen afgegeven voor
een bedrag van
€ 36.828.015 en in 2020 (voorlopige cijfers) 99 groenverklaringen voor een
bedrag van € 39.962.728. Het is aan de groenfondsen om te beoordelen of de
ondernemingsplannen die zij voor financiering voorgelegd krijgen op basis
van continuïteitsperspectief financierbaar zijn.
Vraag 11
Bent u, gezien de landbouwproblematiek in Nederland, bereid om met
banken als de Rabobank af te spreken dat zij vanaf nu gaan monitoren
hoeveel boeren die een financieringsaanvraag doen om te verduurzamen,
daadwerkelijk de financiering rondkrijgen?
Antwoord 11
Ik ben niet voornemens naar een additionele rapportagecyclus op bedrijfsniveau toe te werken, maar ik vind het wel heel belangrijk om goed inzicht te
hebben in de ontwikkelingen op dit terrein. Jaarlijks brengt Wageningen
Economic Research dan ook voor de Rijksbegroting het «Investeringsniveau
duurzame productiemiddelen» in kaart4. Daarnaast brengt het CBS met de
Financieringsmonitor ook jaarlijks een verkenning van de vraagzijde van de
markt voor financiering uit, waarin ook de landbouwsector wordt meegenomen.
Naast deze monitoring, vind ik het van nog groter belang om in gesprek met
de banken te blijven over hoe we de financierbaarheid van de agrarische
ondernemingen die willen verduurzamen nu en in de toekomst kunnen
borgen. Anderzijds blijf ik ook in gesprek met ondernemers om in beeld te
hebben wat de eventuele barrières zijn waar men in de praktijk tegenaan
loopt.
Op basis van onderzoek en expertgesprekken ontwikkel ik daarnaast nu het
Omschakelprogramma met onder andere het Investeringsfonds, zoals al
3

Website Joop/bnnvara, 28 januari 2021, «Rabobank bekent schuld aan afname biodiversiteit,
maar werkt verandering tegen», https://joop.bnnvara.nl/nieuws/rabobank-bekent-schuld-aanafname-biodiversiteit-maar-werkt-verandering-tegen.
4
Meulen, H.A.B. van der, J.H. Wisman, J.H. Jager, G.D. Jukema en R.W. van der Meer, 2020.
Investeringsniveau duurzame productiemiddelen; Duurzaamheidsindicator (DP01) in de Rijksbegroting 2021. Wageningen, Wageningen Economic Research https://edepot.wur.nl/532547.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

genoemd ook in overleg met de banken. De ervaringen daarmee zullen
helpen om omschakelfinancieringen gebruikelijker te laten worden.
Vraag 12
Op welke manier gaat u voorkomen dat belastinggeld dat besteed wordt aan
het uitkopen van veehouders, ten behoeve van het verlagen van de stikstofbelasting op de natuur, deels direct doorstroomt naar banken in de vorm van
afgeloste leningen, zoals bij de Saneringsregeling varkenshouderij, waarvan
naar schatting 40% van het subsidiebedrag naar de Rabobank gaat?5
Antwoord 12
Zowel de lopende Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (Srv) als de
aangekondigde Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv) zijn
vrijwillige beëindigingsregelingen. Beide regelingen zien op een subsidie aan
veehouders die de productie op hun bedrijf of op een locatie van hun bedrijf
definitief en onherroepelijk willen beëindigen. Het is aan iedere individuele
veehouder om hierover zelf een besluit te nemen. Daarbij kunnen verschillende afwegingen een rol spelen, waaronder financiële. Veehouders zullen
zelf de afweging moeten maken of de hoogte van de subsidie voldoende
aantrekkelijk is. Nog af te lossen leningen of openstaande kredieten kunnen
daarbij een rol spelen. Het is niet aan de overheid om in de afhandeling van
deze financiële verplichtingen tussen private partijen te treden.
Vraag 13
Deelt u het inzicht dat de Rabobank, gegeven diens erkenning van verantwoordelijkheid voor de landbouwproblematiek, zijn leningen aan veehouders
die door de overheid uitgekocht worden af zou moeten schrijven, om zo een
bijdrage te leveren aan de oplossing?
Antwoord 13
Het is niet aan de overheid om in de afhandeling van deze financiële
verplichtingen tussen private partijen te treden.
Vraag 14
Bent u bereid om, ten behoeve van de besluitvorming door een volgend
kabinet, plannen voor te bereiden voor een steviger inzet om financiële
instellingen te laten bijdragen aan de nodige omslag? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 14
Op 17 december jl. heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen (Kamerstuk 35 600, nr. 43) die vraagt om afspraken te maken met het oog op een
langjarig economisch en ecologisch duurzaam toekomstperspectief voor de
landbouwsector. De mogelijkheid voor boeren om te investeren in een
toekomstgericht bedrijfsmodel is een van de onderwerpen uit deze motie. In
antwoord op deze motie laat ik een eerste verkenning uitvoeren door de
Sociaal Economische Raad (SER) (Kamerstuk 35 334, nr. 137). Ik vind het
belangrijk dat dit onderwerp daar terugkomt en ik heb de SER dan ook
verzocht de financiers in deze verkenning te betrekken. Op basis van deze
verkenning kan een volgend kabinet de politieke kaders en randvoorwaarden
vaststellen waarbinnen afspraken kunnen worden gemaakt.
Dat neemt niet weg dat ik nu al initiatieven zie. Zo zijn de Minister van
Financiën en de Minister van LNV in continu overleg met de financiële sector
over verduurzaming en duurzame financiering in het algemeen. Ten aanzien
van de mondiale en nationale klimaatambities, is de financiële sector binnen
het klimaatakkoord een commitment aangegaan. Over de voortgang hiervan
heeft de Minister van Financiën u recent per brief6 geïnformeerd. Zoals in
deze brief is aangegeven is als onderdeel van dit commitment een Commissie Financiële Sector Klimaatcommitment (CFSK) opgericht. Binnen de CFSK
wordt continu gesproken over hoe de sector invulling kan geven aan haar
ambities, en waar mogelijk meer gedaan kan worden, ook voor de komende
jaren.

5

Website Investico, 14 september 2020, «Sanering varkensboeren levert te weinig op»,
https://www.platform-investico.nl/artikel/sanering-varkensboeren-levert-te-weinig-op/.
6
Brief «Voortgang Commissie Financiële Sector Klimaatcommitment» 30 oktober 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

Daarnaast werken de Ministeries van EZK en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) samen met DNB aan de aanpak van transitierisico’s in de
financiële sector. De komende jaren voorzie ik dat in nationaal en Europees
verband nog verdere stappen gezet gaan worden, waar ook een volgend
kabinet bij zou kunnen aansluiten.
De uitkomsten van deze trajecten en de initiatieven die daaruit komen kunnen
ook de basis vormen voor de inzet van een volgend kabinet.
Vraag 15
Wat zijn de mogelijke financiële of juridische risico’s voor de staat en de
financiële instellingen (Rabobank, ABN Amro en ING) van de € 81 miljard die
de banken hebben geleend aan bedrijven die stikstof uitstoten en die
vanwege het stikstofbeleid onder druk komen te staan volgens De Nederlandsche Bank?7
Antwoord 15
De studie van DNB laat goed zien dat financiële instellingen in toenemende
mate te maken krijgen met duurzaamheidsrisico’s. Financiële instellingen
houden voor de risico’s die zij lopen reeds buffers aan, om in staat te zijn
verliezen die zich onverhoopt zouden voordoen op te kunnen vangen. Deze
buffers zijn afgelopen jaren reeds fors verhoogd. Van belang is dat financiële
instellingen en hun toezichthouders met duurzaamheidsrisico’s rekening
houden en hierop anticiperen. Het kabinet zet daarom bijvoorbeeld in op het
meenemen van duurzaamheidsrisico’s in het kapitaaleisenraamwerk Hiervoor
pleit het kabinet bij de EBA om lopend onderzoek hiernaar sneller af te
ronden. Daarnaast zet het kabinet erop in om al in de aankomende herziening
van het Europese kapitaaleisenraamwerk, de implementatie van Bazel 3,5,
stappen te zetten ten aanzien van duurzaamheidsrisico’s, bijvoorbeeld in de
vorm van de inrichting van risicomodellen.
Vraag 16
Bent u ermee bekend dat de Rabobank, die naast € 30 miljard in de
Nederlandse landbouw, nog € 70 miljard heeft geïnvesteerd in de landbouw
elders op de wereld, waardoor de Rabobank één van de grootste financiers
van de landbouw is wereldwijd?8
Antwoord 16
Ja, daarmee ben ik bekend.
Vraag 17
Bent u het ermee eens dat wanneer de bijdrage van Rabobank aan de
Nederlandse landbouwproblematiek erkend wordt, ook geconcludeerd kan
worden dat de Rabobank bijdraagt aan de landbouwproblematiek in het
buitenland, bijvoorbeeld omdat de Rabobank investeert in bedrijven als
voedselgigant en sojahandelaar Cargill en het Braziliaanse vleesbedrijf JBS,
die de Amazone ontbossen voor de productie van soja (voor de landbouw) en
vlees, wat gepaard gaat met mensenrechtenschendingen, klimaatverandering,
biodiversiteitsverlies en grootschalig dierenleed?9, 10, 11
Antwoord 17
Zie antwoord vraag 2.
7

Trouw, 28 januari 2021, «Intensieve landbouw: Rabobank droeg bij aan landbouwproblemen,
erkent directeur», https://www.trouw.nl/duurzaamheid-natuur/rabobank-droeg-bij-aanlandbouwproblemen-erkent-directeur~b973e5a3/.
8
Dit bevestigde de directeur duurzaamheid Rabobank, Bas Rüter, in de uitzending van Zembla
«Het excuus van de Boerenleenbank».
9
Website Greenpeace, 30 april 2019, «Nederlandse banken financieren handelaren die bijdragen
aan ontbossing», https://www.greenpeace.org/nl/natuur/17768/nederlandse-bankenfinancieren-handelaren-die-bijdragen-aan-ontbossing/.
10
Website World Animal Protection, 27 augustus 2020, «ING, Rabobank, ABP en Allianz financieren verwoesting van de Amazone», https://www.worldanimalprotection.nl/actueel/ingrabobank-abp-en-allianz-financieren-verwoesting-van-de-amazone.
11
De Telegraaf, 27 augustus 2020, «ING en Rabobank voelen zich niet schuldig aan ontbossing»,
https://www.telegraaf.nl/financieel/1617400760/ing-en-rabobank-voelen-zich-niet-schuldig-aanontbossing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6