Ruimte voor militaire activiteiten
Het Rijk is verantwoordelijk voor de ruimtelijke
bescherming en aanwijzing van locaties voor militaire
Nationaal belang 12:
activiteiten. Het gaat daarbij om een vlootbasis,
Ruimte voor militaire terreinen en
kazernes, militaire luchthavens, oefen- en
activiteiten
schietterreinen, laagvliegroutes,
helikopterlaagvlieggebieden, zend- en
ontvangstinstallaties, radarstations en
munitieopslagplaatsen evenals de daarbij behorende beperkingengebieden. Ook wordt
gewerkt aan een nieuwe toetsingsmethode voor radarverstoring die meer ruimte biedt voor
windenergie en hoogbouw.

3.4

Goed systeem van ruimtelijke ordening

Het Rijk is verantwoordelijk voor een goed systeem van
ruimtelijke ordening. Dat betekent dat het systeem zo
ingericht moet zijn dat integrale planvorming en
besluitvorming op elk schaalniveau mogelijk is en
bestaande en toekomstige belangen goed kunnen
worden afgewogen. Bij nieuwe ontwikkelingen moet
aandacht zijn voor de gevolgen op de
waterhuishouding, het milieu en cultureel erfgoed.

Nationaal ruimtelijk belang 13:
Zorgvuldige afwegingen en
transparante besluitvorming bij alle
ruimtelijke plannen

Voor het bevorderen van zorgvuldig ruimtegebruik bij stedelijke ontwikkeling, wordt een
‘ladder’ voor duurzame verstedelijking opgenomen in het Besluit ruimtelijke ordening (Bro).
Deze ‘ladder’ is een procesvereiste en gebaseerd op de zogenaamde ‘SER-ladder’. Dit houdt
in dat bij vaststelling van een ruimtelijk plan wordt gemotiveerd hoe een zorgvuldige afweging
is gemaakt van het ruimtegebruik. Deze werkt met de volgende opeenvolgende stappen (‘de
treden van de ladder’):
1. Beoordeling door betrokken overheden of de beoogde ontwikkeling voorziet in een
regionale, intergemeentelijke vraag voor bedrijventerreinen, kantoren,
woningbouwlocaties en andere stedelijke voorzieningen. Naast de kwantitatieve
beoordeling (aantal hectares of aantallen woningen) gaat het ook om kwalitatieve
vraag (bijvoorbeeld een bedrijventerrein waar zware milieuhinder mogelijk is of een
specifiek woonmilieu) op regionale schaal;
2. Indien de beoogde ontwikkeling voorziet in een regionale, intergemeentelijke vraag,
beoordelen betrokken overheden of deze binnen bestaand bebouwd gebied kan
worden gerealiseerd door locaties voor herstructurering of transformatie te benutten;
3. Indien herstructurering of transformatie van bestaand bebouwd gebied onvoldoende
mogelijkheden biedt om aan de regionale, intergemeentelijke vraag te voldoen,
beoordelen betrokken overheden of deze vraag op locaties kan worden ontwikkeld
die passend multimodaal ontsloten zijn of als zodanig worden ontwikkeld.
Naast de ladder voor duurzame verstedelijking, is ook een goed en bestendig ontwerp
onderdeel van een gedegen afweging in de planvormende fase. Indien het Rijk zelf
verantwoordelijk is, zet het in een vroeg stadium altijd ruimtelijk ontwerp in. Indien anderen
verantwoordelijk zijn stimuleert het Rijk om ontwerp vroegtijdig in te zetten. Verder zet het Rijk
indien nodig het College van Rijksadviseurs in bij ruimtelijke ontwikkelingen en stimuleert het
(inzet van) kennis en expertise van ontwerp en architectuur. Een voorbeeld hiervan is de
Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR), waar op een aantal rijksprojecten
additioneel ontwerpend onderzoek ingezet wordt.
Als laatste vraagt een goede ruimtelijke ordening om digitale beschikbaarheid van adequate
ruimtelijke informatie. De nota ‘GIDEON’ heeft daarvoor de basis gelegd. Het Rijk zorgt voor
het vaststellen van standaarden en zo nodig bijbehorende wetgeving en voor het realiseren
49

van landelijke voorzieningen. In de komende periode zet het Rijk in op het verbeteren van de
samenhang tussen de diverse ruimtelijke (basis)registraties die de afgelopen tijd in het leven
geroepen zijn. Een samenhangend stelsel van deze registraties komt de kwaliteit, snelheid en
transparantie van ruimtelijke besluitvorming ten goede, en ondersteunt de verdere
vereenvoudiging van het omgevingsrecht.

3.5

Een integrale aanpak – eenvoudig, sneller en beter

Voor de stedelijke regio’s rondom de mainports, brainport en greenports maakt het Rijk een
gebiedsgerichte, programmatische urgentieaanpak ter versterking van het brede
vestigingsklimaat. Per stedelijke regio komt er een bestuurlijk trio: een bestuurder van het Rijk,
een decentrale bestuurder en een regionale CEO uit bedrijfsleven. Dit bestuurlijk trio werkt als
aanjager van de al geprioriteerde projectinvesteringen en begeleid het pakket van integrale,
regionale afspraken ter versterking van het vestigingsklimaat inclusief de afspraken voor het
programma Beter benutten. Deze aanpak is gebaseerd op die van Randstad Urgent. De
afspraken binnen het gebiedsgerichte programma zijn integraal en koppelen de
rijksinvesteringen aan decentrale investeringen. Zo kunnen beide elkaar versterken bij het
oplossen van ruimtelijke opgaven. Daarnaast borgt het Rijk met terughoudendheid een deel
van de nationale belangen in de Amvb Ruimte.
Bij rijksprojecten werkt het Rijk volgens de werkwijze Sneller en Beter. Deze werkwijze moet
door het vroegtijdige betrekken partijen (zoals decentrale overheden) leiden tot een krachtige
besluitvorming voor zowel infrastructuurprojecten als gebiedsontwikkelingsprojecten. Dit houdt
in dat bij een project na een startbeslissing binnen twee jaar een MIRT-verkenning wordt
afgerond met een voorkeursbeslissing, waarbij bij de start van de verkenning al helder moet
zijn of er zicht is op financiering voor de uitvoering. In de verkenning wordt tevens aandacht
besteed aan participatie (breed en vroegtijdig) en trechtering naar een voorkeursbeslissing. Bij
een positieve voorkeursbeslissing moet de planuitwerking binnen twee jaar leiden tot een
besluit in het kader van de Tracéwet en/of de Waterwet. Versnelling en verbetering van het
besluitvormingsproces vraagt in deze fase om vroegtijdige inschakeling van de markt, het
voorbereiden van de oplevertoets en de participatie van direct belanghebbenden. Zo ontstaat
er een juridisch solide besluit. Na het besluit kan begonnen worden met de uitvoering. Voor de
verankering van deze processtappen wordt de Tracéwet herzien.
De principes van het advies van de Commissie Elverding47 gebruikt het Rijk ook bij het komen
tot een eenvoudig en samenhangend wettelijk stelsel (rondom ruimtelijke ordening,
infrastructuur, water, wonen, milieu, natuur, landbouw, archeologie en monumenten). Dit zal
voor de zomer 2012 ondermeer leiden tot een eerste wetsvoorstel voor een Raamwet
omgevingsrecht. Tevens wordt de Crisis- en Herstelwet verankerd in reguliere wetgeving. Het
Rijk houdt vast aan het huidige systeem van kostenverhaal. In technische zin wordt het
kostenverhaal geoptimaliseerd door het onderzoeken van een forfaitaire bijdrage voor
bovenplanse kosten48. Dit zou de opties ‘bovenplanse kosten’ en ‘bijdragen aan ruimtelijke
ontwikkeling’ in de toekomst kunnen vervangen. Uitgaven voor groen, landschap, parken,
natuur en herstructurering komen in ieder geval hiervoor in aanmerking.
Rijksinvesteringen vinden de komende jaren vooral plaats in het hoofdnetwerk van weg en
spoor en het water(systeem). Hiervoor zet het Rijk het Infrastructuurfonds en het nog op te
richten Deltafonds in. Voor aanleg en verbetering van de primaire waterkeringen in beheer bij
waterschappen vanaf 2014 betaalt het Rijk 50% conform het Bestuursakkoord Water.

47

Commissie Elverding, Sneller en Beter, advies Commissie Versnelling Besluitvorming infrastructurele
Projecten, Den Haag 2008.
ECORYS Nederland BV in samenwerking met VD2-Advies, Financieringsmiddelen uit
gebiedsontwikkeling en bestemmingswijzigingen, (bijlage bij TK 2009/10, 27581, nr. 39), Rotterdam 2010.
Voorts is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om particuliere grondposities in kaart te brengen.
Het “vervolgonderzoek naar een transparante grondmarkt’ is geplaatst op www.rijksoverheid.nl.

48

50

Investeringsafspraken lopen via de MIRT overleggen tussen Rijk en regio. Tevens overlegt het
Rijk met de regio in het MIRT-overleg over de wijze waarop de hoofdnetwerken en het
onderliggende wegennet, het regionale openbaar vervoer en de fietsvoorzieningen optimaal
op elkaar aan kunnen sluiten.
Het Rijk ontwikkelt samen met decentrale overheden en marktpartijen alternatieve vormen van
financiering en nieuwe verdienmodellen die het bereiken van de nationale ruimtelijke doelen
kunnen bevorderen. Daarnaast worden de mogelijkheden van nieuwe allianties (publiekpubliek en publiek-privaat) benut49. In krimpregio’s zet het Rijk het interbestuurlijke programma
bevolkingsdaling door en werkt het aan het krimpbestendig maken van wet- en regelgeving.
De BDU Verkeer en Vervoer wordt overgeheveld naar de algemene fondsen.

49

In de brief “Prioritering investeringen mobiliteit en water” (van gelijke datum als deze structuurvisie) zijn
de mogelijkheden voor tol en PPS voor infrastructuurprojecten beschreven.

51

3.6

De nationale ruimtelijke hoofdstructuur

De rijksdoelen en nationale belangen leiden deels tot generieke instrumenten, bijvoorbeeld de
‘ladder’ voor duurzame verstedelijking. Voor een ander deel zijn de nationale belangen
geografisch te duiden. Op onderstaande kaart is de nationale ruimtelijke hoofdstructuur
weergegeven (achterin is deze kaart op groter formaat weergegeven).
De kaart met de nationale ruimtelijke hoofdstructuur bevat een samenvatting van de nationale
belangen, waarvoor het Rijk verantwoordelijk is. Op deze kaart is op hoofdlijnen aangegeven
welke gebieden en structuren van nationaal belang zijn bij de geformuleerde rijksdoelen rond
concurrentiekracht, bereikbaarheid en leefbaarheid & veiligheid, zodat een samenhangende
ruimtelijke hoofdstructuur zichtbaar wordt. Het is de concrete en geografisch gespecificeerde
tussenstap voor 2028 op weg naar de ambities 2040.

53

4 Gebiedsgerichte nationale belangen en opgaven
De drie hoofddoelen van het ruimtelijk en mobiliteitsbeleid kennen nationale opgaven die
regionaal neerslaan. Voor alle nationale opgaven worden rijksinstrumenten ingezet, waarbij
financiering slechts één van de instrumenten is. Ook decentrale overheden en marktpartijen
dragen bij aan de realisatie van nationale opgaven. Om de samenhang tussen de
verschillende nationale opgaven inzichtelijk te maken, worden de rijksopgaven in dit hoofdstuk
per MIRT-regio beschreven. Omdat de kust diverse gebieden doorsnijdt is deze samen met de
Noordzee in een aparte gebiedsparagraaf beschreven. De kaarten in dit hoofdstuk zijn
uitsneden uit de nationale ruimtelijke hoofdstructuur aangevuld met de regionale opgaven.
4.1

Noordwest-Nederland

Het MIRT-gebied Noordwest-Nederland beslaat de provincies Noord-Holland en Flevoland en
het IJsselmeergebied. De Metropoolregio Amsterdam is binnen dit gebied de grootste
stedelijke regio. Opgaven van nationaal belang in dit gebied zijn:
− Verbetering van de bereikbaarheid van de Metropoolregio Amsterdam (voornamelijk aan
de noordkant van Amsterdam en op termijn de achterlandverbinding naar het oosten);
− Het versterken van de mainport Schiphol en het bijbehorende netwerk van verbindingen
door het opstellen van de Rijksstructuurvisie voor de Schipholregio (SMASH). Hierin
wordt onderzocht welke ruimtelijke en infrastructurele randvoorwaarden daartoe moeten
worden geborgd. De samenhang met de overige ruimtelijke opgaven, zoals infrastructuur,
woningbouw en energie komen ook in deze structuurvisie aan bod;
− Het ontwikkelen van de Zuidas als economische toplocatie en infrastructuurknooppunt
(weg, spoor en openbaar vervoer) samen met andere overheden. Deze ruimte is nodig
voor het behoud en aantrekken van (internationale) hoofdkantoren met hoogwaardige
werkgelegenheid en versterking van de mainport Schiphol;
− Het mogelijk maken van de drievoudige schaalsprong in het gebied Amsterdam-AlmereMarkermeer (woningbouw, werkgelegenheid, infrastructuur en groen/blauw) samen met
betrokken overheden (RRAAM);
− Het ruimtelijk mogelijk maken van de Zaan-IJ-oevers in Amsterdam (binnenstedelijke
gebiedsontwikkeling: ontwikkelen aantrekkelijk woon-werkmilieu) samen met ander
overheden;
− Versterking van de waterkeringen (hoogwaterbeschermingsprogramma50) en meerlaagse
veiligheid (inrichting), het verbeteren van het ecologisch systeem van het MarkermeerIJmeer (Natura 2000) en de zoetwatervoorziening (Deltaprogramma deelprogramma
IJsselmeer);
− Het verzorgen van een adequate zeetoegang van de IJ-mond (Zeesluis IJmuiden);
− Het robuust en compleet maken van het hoofdenergienetwerk (380 kV);
− Het aanwijzen van voorkeursgebieden voor grootschalige windenergie in de kop van
Noord Holland, Flevoland en IJsselmeer/Markermeer (onderdeel RRAAM);
− Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden.
Het gebied van en rond de Metropoolregio Amsterdam kent een grote ruimtedruk. De regio
staat voor een forse woningbouwopgave, zowel kwantitatief als kwalitatief. In het gebied van
de Noordvleugel (exclusief het Utrechtse deel) is er tot 2040 een vraag naar bijna 320.000
extra woningen om in de groei van het aantal huishoudens te voorzien51. Tegelijkertijd is er de

50

Ministerie van IenM et al., Bestuursakkoord Water, Den Haag 2011. In het Bestuursakkoord Water is
afgesproken dat deze opgaven voor de helft door de waterschappen wordt gefinancierd.
51
Naar aanleiding van de motie De Rouwe (Tweede Kamer 2010/2011, 31089, nr. 80) over de
houdbaarheid van de woningbouwprognose zal de bij deze cijfers behorende lange termijn bandbreedte
nog nader onderzocht worden.

55

opgave om woningen die niet meer voorzien in de behoefte te vervangen (tot 2040 bijna
140.000 woningen52).
Gezien de potentiële groei van de Amsterdamse haven is er druk op de bestaande ruimte. Om
die potentiële groei te faciliteren doen Rijk en regio onderzoek om te bekijken of inbreiding
volstaat of dat uitbreiding nodig is. Voor 2015 komen Rijk en regio met een integrale visie op
de Amsterdamse haven waarbij zij alle aanwezige belangen waaronder economie en cultureel
erfgoed afwegen, mede op basis van uitkomsten van de planstudie Zeetoegang IJmuiden (in
2012).
De Metropoolregio Amsterdam heeft internationaal een sterke economische positie. Schiphol
is de belangrijkste vestigingsplaatsconditie voor internationale bedrijven, hoofdkantoren en
kenniswerkers en cruciaal voor het aantrekken van bedrijfsfuncties op het gebied van
research & development, sales en logistiek voor vrijwel alle topsectoren in Nederland
(waaronder de creatieve sector rond Amsterdam / Brainport Zuidoost Nederland, de zakelijke
dienstverlening in het cluster Zuidas en de topsector life sciences). Naast de Mainport
Schiphol dragen de Zeehaven Amsterdam, de luchthaven Lelystad en de economische
sectoren handel en logistiek, zakelijke en financiële dienstverlening (waaronder vooral
Zuidas), agrologistiek (Zaanstreek), ICT (Amsterdam is de op een na grootste Internetexchange van de wereld) en nieuwe media, de creatieve industrie en flowers en food
(greenports Aalsmeer en Duin- en Bollenstreek) bij aan de sterke internationale positie.
Te midden van de stedelijke en economische dynamiek bevinden zich rondom het stedelijke
gebied enkele unieke cultuurhistorische waarden. Het Rijk beschermt de werelderfgoederen
(De Beemster, de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie53) door voor te
schrijven dat ruimtelijke ontwikkelingen de kwaliteiten van deze werelderfgoederen moeten
behouden of versterken.
Op het IJsselmeer, Markermeer en IJmeer is de Europese Natura 2000 regelgeving van
toepassing, vanwege de unieke natuurwaarden in het gebied. Het IJsselmeer is daarnaast van
(inter)nationaal belang omdat het een groot laaglandmeer is met landschappelijke en
cultuurhistorische kwaliteiten (als voormalige Zuiderzee) en een unieke weidsheid en
openheid (rust, leegte, duisternis). In het Nationaal Waterplan (NWP) benoemt het Rijk vier
opgaven voor het IJsselmeergebied: waterveiligheid, zoetwatervoorziening, ecologie (het
IJsselmeer is onderdeel van de herijkte EHS) en ruimtelijke ontwikkeling (ruimte voor
buitendijks bouwen). Binnen het Deltaprogramma worden deze opgaven gecombineerd met
regionale ambities en wordt onderzocht of op termijn het IJsselmeerpeil moet meebewegen
met de zeespiegel. In het NWP is bepaald dat het Markermeerpeil niet meestijgt met een
mogelijke peilstijging van het IJsselmeer. Hiermee wordt onder meer de eventuele
westwaartse (buitendijkse) uitbreiding van Almere en de ecologische schaalsprong van het
Markermeer mogelijk gemaakt.
4.2

Utrecht

De MIRT-regio Utrecht bestaat uit de provincie Utrecht en is onderdeel van de Noordvleugel
van de Randstad. De Gooi- en Vechtstreek wordt ook in deze regio betrokken. Opgaven van
nationaal belang in dit gebied zijn:
− Het goed laten functioneren van de ‘draaischijf’ Nederland (weg, spoor en vaarweg);
− Realiseren van de waterveiligheidsopgave langs de Lek en Neder-Rijn
(Hoogwaterbeschermingsprogramma, Ruimte voor de Rivier, deelprogramma Rivieren
van het Deltaprogramma) en zoetwatervoorziening via het hoofdwatersysteem;

52
53

ABF Research, Primos 2011.
De Nieuwe Hollandse Waterlinie staat op de voorlopige lijst Wereld Erfgoed.

57

−
−
−

Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden;
Het robuust en compleet maken van het hoofdenergienetwerk (380 kV) en het
accommoderen van de inzet van de regio op geothermie en warmte- koudeopslag;
Op lange termijn stimuleren van regionale ontwikkeling van de A12-zone.

De economische kracht van Utrecht zit voornamelijk in de hoog opgeleide bevolking, de
kennisintensieve (zoals de Universiteit Utrecht, het KNMI en het onderzoekscentrum RIVM) en
creatieve sectoren, de zakelijke en financiële dienstverlening en life sciences (Utrecht Science
Park). Maar ook de centrale ligging en landschappelijke en cultuurhistorische waarden dragen
bij aan de economische kracht.
De regio Utrecht kent een grote ruimtedruk vanwege de grote behoefte aan woningen in
combinatie met de beperkte ruimte daarvoor. Daarnaast kent de regio Utrecht een hoge
kwaliteit van het omliggende landschap (met onder andere kerngebieden van de Ecologische
Hoofdstructuur) en aanwezige cultuurhistorische waarden (kandidaat werelderfgoed de Limes
en de Nieuwe Hollandse Waterlinie54).
De economie en het aantal huishoudens zal in Utrecht naar verwachting tot 2040 blijven
groeien. Tot 2040 is er in de regio Utrecht nog een vraag naar ruim 100.000 woningen en
bovendien vragen rond de 20.000 woningen om vervanging55,56. Vanwege de complexiteit en
omvang van de binnenstedelijke opgave en de relatie van deze opgave met het functioneren
van de draaischijf Utrecht maken Rijk en regio hierover afspraken. Daarnaast hebben Rijk en
regio in beginsel afgesproken om een deel van de woningbehoefte van de regio Utrecht
(15.000 woningen) in Almere op te vangen.
4.3

Zuidvleugel/Zuid-Holland

De MIRT-regio Zuidvleugel omvat de provincie Zuid-Holland, het Groene Hart en (een deel
van) de Zuidwestelijke Delta. Opgaven van nationaal belang in dit gebied zijn:
− Het verbeteren van het vestigingsklimaat van de regio (Den Haag internationale stad, de
stad/mainport Rotterdam en de Greenport Westland-Oostland) door het optimaal
benutten en waar nodig verbeteren van de bereikbaarheid (weg, spoor, vaarweg), het
oppakken van het nationale programma Rotterdam Zuid en het opstellen van de
structuurvisies Nieuwe Westelijke Oeververbinding en Haaglanden;
− Vernieuwen en versterken van de mainport Rotterdam door het ontwikkelen van een
efficiënt multimodaal logistiek netwerk in samenhang met de andere Nederlandse
zeehavens, de haven van Antwerpen en achterlandknopen in lijn met de afspraken die
hierover in het kader van de MIRT Verkenning Antwerpen-Rotterdam zijn gemaakt;
− Het borgen van de waterveiligheid en -kwaliteit, zoetwatervoorziening en ontwikkeling van
een maatregelenpakket droogte/verzilting (Hoogwaterbeschermingsprogramma en
Deltaprogramma met o.a. het deelprogramma zoetwater, Rijnmond-Drechtsteden,
Zuidwestelijke Delta en Kust);
− Het aanwijzen van leidingstroken voor (toekomstige) buisleidingen van nationaal belang
voor de Rotterdamse Haven;
− Het robuust en compleet maken van het hoofdenergienetwerk (380 kV);
− Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden (waaronder de Biesbosch en de Nieuwkoopse plassen). Daarnaast kent de
regio belangrijke cultuurhistorische waarden (kandidaat Werelderfgoed de Limes57).

54, 57

De Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie staan op de voorlopige lijst Wereld Erfgoed.
Wanneer het gehele Utrechtse deel van de Noordvleugel in beschouwing wordt genomen, dan liggen
de opgaven nog fors hoger. Tot 2040 moeten er dan bijna 190.000 woningen worden bijgebouwd. De
vervangingsopgave in dit gebied in de periode tot 2040 behelst een kleine 40.000 woningen.
56
ABF Research, Primos 2011.
55

59

Klimaatadaptatie in relatie tot waterveiligheid en zoetwater is een belangrijke rijksopgave voor
de Zuidvleugel. Binnen het deelprogramma Rijnmond-Drechtsteden (in samenwerking met de
deelprogramma’s Zoetwater en Zuidwestelijke Delta) wordt deze opgave opgepakt. De mate
waarin de regio Rijnmond-Drechtsteden de wateropgave in het licht van klimaatverandering
weet te combineren met haar ruimtelijke ambities is bepalend voor haar succes. De aard van
die opgave vraagt erom binnen het Deltaprogramma nu voor te sorteren met een keuze voor
een hoofdontwikkelingsrichting, maar wel ruimte te laten voor nieuwe inzichten.
Ook in de Zuidvleugel ligt een grote woningbouwopgave. Tot 2040 moeten er in dit gebied nog
ongeveer 280.000 woningen worden bijgebouwd58 en ongeveer 220.000 woningen worden
vervangen. De extra woningvraag concentreert zich voor meer dan de helft (55%) in het
gebied rond Den Haag. Ook in de regio Rotterdam en het gebied rond Leiden slaat een
aanzienlijk deel van de uitbreidingsopgave neer (respectievelijk 20% en 10%). In de regio
Rotterdam is echter vooral sprake van een kwalitatieve mismatch in gevraagde en
beschikbare woningen en woonmilieus. Tot 2040 zullen hier ruim 100.000 woningen moeten
worden vervangen.
De economie in de Zuidvleugel rust op vier pijlers: het Haven Industrieel Complex in de
Rotterdamse regio concentratie van de topsectoren logistiek, energie, proces- en
petrochemie; de Greenports Westland-Oostland, Duin- en Bollenstreek en Boskoop
(concentratie van de topsectoren agrofood en tuinbouw); het internationaal cluster van recht,
vrede en veiligheid in Den Haag en de concentraties van bedrijven en kennisinstellingen in de
topsectoren high tech en life sciences (nanotechnologie TU Delft, Bio Science Park Leiden).
Een goede onderlinge verbinding van deze gebieden en goede achterlandverbindingen is
nodig om het vestigingsklimaat van de Zuidvleugel te versterken.
Uit de koppeling tussen de greenports en de mainport Rotterdam is meerwaarde te behalen.
Grootschalige functieverandering van de tuinbouwfunctie in het Westland-Oostland door
woningbouw kan negatieve economische effecten hebben59. Voor de toekomst is verbinding
tussen het havencomplex en kennisintensieve stedelijke bedrijvigheid belangrijk.
Herstructurering van Stadshavens moet ook in dat licht gezien worden. Rotterdam The Hague
Airport draagt bij aan de internationale bereikbaarheid van Nederland en is de
uitwijkmogelijkheid voor Schiphol in geval van calamiteiten.
De (economische) kracht van de Zuidvleugel kan worden vergroot als de steden Rotterdam en
Den Haag meer als een metropoolregio zouden functioneren. Door de verschillende steden
beter te verknopen en de economisch belangrijke gebieden beter te ontsluiten inclusief
(internationale) achterlandverbindingen wordt de ruimtelijk- economische structuur van de
regio versterkt. Voor de bereikbaarheidsopgaven in Rotterdam en Den Haag worden in
samenhang met de ruimtelijke opgaven Rijksstructuurvisies als onderdeel van de Tracéwet
procedure opgesteld.
4.4

Brabant en Limburg

De MIRT-regio Brabant en Limburg omvat de provincies Noord-Brabant en Limburg met
daarin de Brainport Zuidoost Nederland. Opgaven van nationaal belang in dit gebied zijn:
− Het verbeteren van het vestigingsklimaat van de Brainport Zuidoost Nederland
(waaronder Brainport Avenue) en Greenport Venlo door het optimaal benutten en waar
nodig verbeteren van de (internationale) bereikbaarheid van deze gebieden via weg,
water, spoor en lucht (o.a. verdere ontwikkeling Eindhoven Airport);

58

ABF Research, Primos 2011.
Adviesgroep “Tuinbouwcluster Greenport.NL” (onder voorzitterschap van prof. dr. P. Nijkamp), Vitaal
tuinbouwcluster 2040; een toekomststrategie voor Greenport Holland, Den Haag 2010.
.
59

61

−

Het borgen van de waterveiligheid en -kwaliteit en zoetwatervoorziening voor de korte
termijn (zoals Maaswerken en uitvoering hoogwaterbeschermingsprogramma) en de
lange termijn. Binnen het Deltaprogramma wordt deze opgave opgepakt;
Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden;
Het ruimtelijk mogelijk maken van het (internationaal) buisleidingnetwerk vanuit
Rotterdam en Antwerpen naar Chemelot en het Roergebied;
Het robuust en compleet maken van het hoofdenergienetwerk (380 kV) over de grens;
Het aanwijzen van voorkeursgebieden voor grootschalige windenergie in het westelijk
deel van Noord Brabant.

−
−
−
−

In de regio Eindhoven moeten vanwege de groei van het aantal huishoudens in de periode tot
2040 nog bijna 50.000 woningen worden bijgebouwd, en ook een kleine 30.000 woningen
worden vervangen die niet meer voldoen aan de woonwensen60. Het vestigingsklimaat voor
(buitenlandse) bedrijven en kenniswerkers behoeft versterking met hoogwaardige
woonmilieus, stedelijke voorzieningen en grensoverschrijdende verbindingen. Ook de
diversiteit aan toegankelijke groengebieden rond de steden en een robuust netwerk voor
natuur vormen voor deze regio een belangrijke vestigingsfactor. In Parkstad Limburg is het
aanpakken van de krimpopgave van belang.
Brainport Zuidoost Nederland is de belangrijkste toptechnologieregio van ons land met een
sterke concentratie van de topsectoren high tech systemen en materialen, life sciences,
energie, chemie, agrofood en tuinbouw met de daaraan gelieerde logistiek. Het centrum van
de Brainport is gelegen in Eindhoven met een grote concentratie van high tech bedrijven en
de High Tech Campus. Daarnaast zijn DSM in Sittard-Geleen als chemiecluster (o.a.
Chemelot Campus), Maintenance Valley in West- en Midden Brabant, het medische cluster in
Maastricht en de greenport Venlo als cluster van agrofood, tuinbouw en logistiek belangrijk
voor de concurrentiekracht. De haven van Moerdijk raakt steeds verder geïntegreerd in
mainport Rotterdam, als overloophaven en belangrijk knooppunt in de corridor RotterdamAntwerpen. Opgave is hier om logistieke ontwikkelingen goed te koppelen aan deze
corridorontwikkeling (conform de logistieke delta).
4.5

Oost-Nederland

De MIRT-regio Oost-Nederland bestaat uit de provincies Overijssel en Gelderland. Opgaven
van nationaal belang in dit gebied zijn:
− Het waar nodig verbeteren van de internationale achterlandverbindingen (weg, spoor en
vaarwegen) die door Oost Nederland lopen. Dit onder andere ten behoeve van de
mainports Rotterdam en Schiphol;
− Het formuleren van een integrale strategie voor het totale rivierengebied van Maas en
Rijntakken (Waal, Nederrijn, Lek en de IJssel, deelprogramma rivieren van het
Deltaprogramma) en de IJsselvechtdelta (deelprogramma’s zoetwater en rivieren) voor
waterveiligheid in combinatie met bereikbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, natuur,
economische ontwikkeling en woningbouw;
− Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden (zoals de Veluwe);
− Het robuust en compleet maken van het hoofdenergienetwerk (380 kV), onder andere
door het aanwijzen van het tracé voor aansluiting op het Duitse hoogspanningsnet.
Oost-Nederland omvat veel natuurgebieden (bijvoorbeeld de Natura 2000 gebieden de
Veluwe, de Sallandse Heuvelrug en de Weerribben) en levert daarmee een belangrijke
bijdrage aan het (inter-)nationale natuurnetwerk voor biodiversiteit. Daarnaast kent de regio

60

ABF Research, Primos 2011.

63

belangrijke cultuurhistorische waarden (de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Limes61).
Tegelijkertijd zijn er in Oost-Nederland een aantal gebieden waar de effecten van
bevolkingsdaling nu nog niet voelbaar zijn, maar op termijn wel voelbaar zullen zijn
(zogenaamde anticipeergebieden).
Kennis en innovatie zijn de stuwende krachten van de economie van dit gebied. In OostNederland manifesteren zich voornamelijk de volgende drie economische concentraties: Food
Valley in en rond Wageningen (topsector agrofood), Health Valley in en rond Nijmegen
(topsector life sciences) en nanotechnologie in Twente (topsector high tech systemen en
materialen).
De (internationale) achterlandverbindingen (weg, spoor en vaarwegen) die door OostNederland lopen zijn van internationaal belang voor het functioneren van de mainports en
daarmee de topsector logistiek. Een burgerluchthaven Twente kan in regionaal ruimtelijkeconomisch perspectief bijdragen aan de internationale bereikbaarheid van de Euregio.
4.6

Noord-Nederland

De MIRT-regio Noord-Nederland bestaat uit de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe.
Opgaven van nationaal belang in dit gebied zijn:
− Het versterken van Energyport door het aanwijzen van locaties voor de vestiging van
energiecentrales in de Eemshaven en het robuust en compleet maken van het
hoofdenergienetwerk van Eemshaven via Ens naar Diemen (Noordwest 380 kV
verbinding);
− Het aanwijzen van leidingstroken voor buisleidingen voor gas en het ruimtelijk reserveren
van locaties voor ondergrondse opslag;
− Het aanwijzen van voorkeursgebieden voor grootschalige windenergie in Noord
Nederland;
− De ontwikkeling van een robuust kustlandschap en zoetwatersysteem ter vergroting van
de waterveiligheid en waterzelfvoorziening en het voorkomen van verdroging (o.a. door
versterking afsluitdijk en bijbehorende sluizencomplexen,
Hoogwaterbeschermingsprogramma en deelprogramma’s Zoetwatervoorziening,
IJsselmeer en Waddengebied van het Deltaprogramma);
− Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden en het Werelderfgoed (de Waddenzee).
De economische kracht van Noord Nederland ligt in de sterke internationale positie met
betrekking tot energie, chemie (Delfzijl) en water(kennis)technologie. Energyport (Noord-)
Nederland is het energieknooppunt van Noordwest Europa. Een groot aantal kabels en
(buis)leidingen van elektriciteit, gas, telecom en data landt aan in de Eemshaven en vertakt
zich naar de rest van Nederland en Europa. Energyport vormt het kenniscentrum voor
energievoorziening en –transitie. Tevens is er in de regio Noord Nederland in een aantal
gebieden sprake van bevolkingskrimp.
De Waddenzee maakt onderdeel uit van het Europese Natura 2000 netwerk en van de herijkte
EHS. Bovendien is de Waddenzee door de Unesco aangewezen als natuurlijk werelderfgoed.
Het integrale beleid van het Rijk voor de Waddenzee staat weergegeven in de PKB Derde
Nota Waddenzee. De hoofddoelstelling is de duurzame bescherming en ontwikkeling van de
Waddenzee als natuurgebied.

61

De Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie staan op de voorlopige lijst Wereld Erfgoed.

65

4.7

Zuidwestelijke Delta

De MIRT-regio Zuidwestelijke Delta beslaat de gehele provincie Zeeland. De opgaven op en
rond de Zuid-Hollandse eilanden en in het laaggelegen deel van West-Brabant worden ook in
deze MIRT-regio betrokken. Opgaven van nationaal belang in dit gebied zijn:
− Het borgen van de waterveiligheid en -kwaliteit, van voldoende zoetwater en het herstel
van de estuariene dynamiek als drager voor een duurzaam water- en ecosysteem
(bijvoorbeeld door het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta, het
Hoogwaterbeschermingsprogramma en het deelprogramma Zuidwestelijk Delta van het
Deltaprogramma);
− Het tot stand brengen en beschermen van de (herijkte) EHS, inclusief de Natura 2000
gebieden die een groot deel van de Zuidwestelijke Delta beslaan;
− Uitvoeren van de MIRT VAR-afspraken voor het faciliteren van de ontwikkeling van ‘de
logistieke Delta’ (Ontwikkelingsschets 2010 Schelde-estuarium i.s.m. Vlaamse Gewest);
− Bereikbaarheid voor de binnenvaart en aansluiting op het Trans-Europese
transportnetwerk;
− Het robuust en compleet maken van het hoofdenergienetwerk tussen Borssele en
Midden-Brabant (Zuidwest 380 kV verbinding);
− Het aanwijzen van voorkeursgebieden voor grootschalige windenergie in Zeeland en de
Zuid Hollandse eilanden.
Klimaatadaptatie in relatie tot waterveiligheid en zoetwatervoorziening is een van de grootste
opgaven voor de Zuidwestelijke Delta. Ook is in de regio Zuidwestelijke Delta is in een aantal
gebieden sprake van bevolkingskrimp. De Deltawateren vormen een kans voor economische
sectoren zoals visserij en aquacultuur, recreatie en toerisme. De aan de Westerschelde
gesitueerde havens van Terneuzen/Kanaalzone en Vlissingen faciliteren bedrijvigheid in onder
andere de topsectoren Chemie (inclusief biobased economy), Logistiek, Water en Energie.
Een goede toegang over water en land is belangrijk. De Zeeuwse havens vormen samen het
derde havencomplex van Nederland.
Door de Zuidwestelijke Delta loopt de belangrijke internationale achterlandverbinding van de
haven van Rotterdam met Antwerpen/Parijs, die met de geplande uitbreiding van de SeineScheldeverbinding nog in betekenis zal toenemen. De delta is ook belangrijk voor verdere
havensamenwerking. Samen met het Vlaams Gewest werkt het Rijk aan de uitvoering van de
Scheldeverdragen voor een veilig, toegankelijk en natuurlijk Schelde-estuarium.

67

4.8

Noordzee en kust

De Noordzee bestaat uit de Nederlandse territoriale zone62 en de Nederlandse Exclusieve
Economische Zone63(EEZ). De bodem van dit gebied wordt ook wel aangeduid als het
Nederlands Continentaal Plat (NCP).
Het Rijk is het enig bevoegd gezag in de Noordzee en daarmee verantwoordelijk voor het
integrale Noordzeebeleid en -beheer (uitgewerkt in het Nationaal Waterplan). De Noordzee is
van grote economische betekenis voor de scheepvaart, de visserij, de winning van delfstoffen
en de opwekking van windenergie, is van belang voor oefeningen van de krijgsmacht en bevat
belangrijke natuurlijke en landschappelijke waarden.
Voor de Noordzee spelen de volgende ruimtelijke nationale opgaven:
Het waarborgen van een vlotte en veilige afwikkeling van scheepvaartverkeer op
doorgaande vaarroutes;
Behoud en bescherming van Natura 2000 gebieden en het mariene ecosysteem;
Het waarborgen van voldoende oefenmogelijkheden voor de krijgsmacht;
Handhaving van het vrije zicht op de horizon tot 12 zeemijl uit de kust, door het opleggen
van ruimtelijke restricties op ontwikkelingen binnen 1 kilometer van de kust die beperkend
zijn voor het zicht tot 12 zeemijl uit de kust;
Aanwijzen van ruimte voor zandwinning ten behoeve van kustsuppletie en ophoogzand;
Aanwijzen van ruimte voor windenergie op zee, winning van olie en gas en ruimte voor
CO2-opslag;
Beschermen van archeologische waarden (verdronken nederzettingen, scheepswrakken
en andere archeologische waarden).
Onder de kust wordt verstaan het geheel van de ondiepe zee, strand, duinen/zeedijken en de
strook landwaarts met een functionele relatie met de kust. De belangrijkste rijksopgave is
duurzame handhaving van de veiligheid van het achterland tegen overstromingen vanuit de
zee. Uitgangspunt is om daarvoor zoveel mogelijk gebruik te maken van de natuurlijke
dynamiek van het zandige systeem van de kust (zandbewegingen door golven, stroom, wind).
Om dit systeem integraal te kunnen beheren wordt het kustfundament ruimtelijk beschermd
met een ‘ja-mits, nee-tenzij’ regime (vastgelegd in het Nationaal Waterplan). De kustveiligheid
wordt geborgd in combinatie met behoud en ontwikkeling van functies in de kust (zoals
ecologie, recreatie, beroepsvisserij, zeehavens, zeescheepvaart), zolang deze functies de
waterveiligheid niet in gevaar brengen.
Het onderdeel Kust uit het Deltaprogramma richt zich op het formuleren van een strategie voor
de lange termijn veiligheid van de kust in samenhang met andere ontwikkelingsmogelijkheden.

62

De wateren vanaf de basislijn tot 12 zeemijlen waarbinnen Nederland zijn wetten zelf kan bepalen en
waarbij de rechtspraak in zijn bevoegdheid ligt.
63
Toegelicht in de begrippenlijst (zie bijlage).

69

70

5 Verantwoording en monitoring
5.1

Relatie structuurvisie Infrastructuur en Ruimte met andere Rijksstructuurvisies

Deze structuurvisie geeft een totaalbeeld van het ruimtelijk- en mobiliteitsbeleid op rijksniveau.
De SVIR vervangt de Nota Ruimte, de Structuurvisie Randstad 2040, de Nota Mobiliteit64, de
MobiliteitsAanpak en de Structuurvisie voor de Snelwegomgeving. Tevens vervangt het de
ruimtelijke doelen en uitspraken in de volgende documenten: PKB Tweede structuurschema
Militaire terreinen, de agenda landschap, de agenda Vitaal Platteland en Pieken in de Delta.
Daarmee is de SVIR het kader voor thematische of gebiedsgerichte uitwerkingen van
rijksbeleid met ruimtelijke consequenties.
De volgende Rijksstructuurvisies (voorheen PKB’s) blijven in hun huidige vorm als uitwerking
van de SVIR bestaan:
− Structuurvisie (voorheen PKB) Project Mainportontwikkeling Rotterdam;
− Structuurvisie (voorheen PKB) Derde Nota Waddenzee;
− Structuurvisie Nationaal Waterplan;
− Structuurvisie (voorheen PKB) Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III);
− Structuurvisie (voorheen PKB) Ruimte voor de Rivier.
Tevens blijven de Luchtvaartnota (en daaronder hangende visies zoals de Luchtruimvisie) en
de beleidsbrief Zeevaart (2008) bestaan, maar worden deze in lijn gebracht met de SVIR. De
(ontwerp-)structuurvisie Buisleidingen is al een uitwerking van de SVIR.
Niet alleen nieuwe documenten, maar ook al vastgestelde documenten met ruimtelijke
consequenties (behalve de hierboven genoemde PKB’s) zullen vanuit de inhoud van deze
nieuwe landsdekkende structuurvisie doordacht en eventueel aangepast moeten worden.
Uitwerking van deze structuurvisie op thematische onderdelen of per gebied kan noodzakelijk
zijn (bijv. structuurvisie Wind op Land, RRAAM, Zuidas, Rotterdam Vooruit, Haaglanden of in
het kader van een tracébesluit), maar die zal in overeenstemming moeten zijn met de
uitgangspunten en rijksdoelen van de SVIR. Daarnaast zijn er nieuwe beleidsdocumenten die
in ruimtelijke zin consistent moeten zijn met de SVIR, maar ook eigen beleidsinhoud hebben,
zoals de Bedrijfslevennota, de Woonvisie, de architectuurnota en de visie Erfgoed en Ruimte.
5.2

Reikwijdte

De structuurvisie beslaat het volledige Koninkrijk der Nederland, zowel het land als de wateren
(territoriale zone65, Nederlandse Exclusieve Economische Zone en Caribische Exclusieve
Economische Zone66), met uitzondering van de eilanden Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint
Maarten, Sint Eustatius en Saba. De eilanden Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn een land
binnen het Koninkrijk. Voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba
wordt afzonderlijk van deze structuurvisie een Rijkstoetsingskader voor de borging van
rijksbelangen ontwikkeld op basis van de in deze structuurvisie benoemde rijksbelangen.
Delen van de structuurvisie die de nationale ruimtelijke belangen borgen en die juridische
doorwerking behoeven, zijn uitgewerkt in een algemene maatregel van bestuur, de Amvb
Ruimte. Het planmilieueffectrapport (plan-MER), dat inzicht geeft in de milieuaspecten van de
afwegingen zoals gemaakt in deze structuurvisie, is gebruikt bij de besluitvorming. Aan de

64

In bijlage 6 is limitatief opgenomen welke essentiële beleidsbeslissingen uit de Nota Mobiliteit
(gewijzigd) van kracht blijven. Deze onderwerpen moeten op grond van de Planwet verkeer en vervoer
worden uitgewerkt in decentrale plannen. Met de opname van deze essentiële beleidsbeslissingen in
bijlage 6 is de gehele de Nota Mobiliteit vervangen door deze structuurvisie.
65
de wateren vanaf de basislijn tot 12 zeemijlen waarbinnen Nederland zijn wetten zelf kan bepalen en
waarbij de rechtspraak in zijn bevoegdheid ligt.
66
dat deel van de kustwateren, buiten de territoriale zone, waar Nederland rechten claimt, tot maximaal
200 zeemijlen uit de kust, gerekend vanaf de laagwaterlijn en met inachtneming van de beperkingen die
het volkenrecht oplegt.

71

hand van de concept structuurvisie heeft het Rijk gesprekken gevoerd met burgers,
maatschappelijke organisaties en medeoverheden in binnen en buitenland.
5.3

Monitoring

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) wordt verzocht om in samenwerking met het
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) de bestaande tweejaarlijkse monitor van het
ruimtelijk beleid om te bouwen naar een tweejaarlijkse monitor van het ruimtelijk en
mobiliteitsbeleid, zodat verantwoording van het (ingezette) beleid kan worden afgelegd aan de
Tweede Kamer. In overleg met decentrale overheden wordt bekeken of de monitoring van de
essentiële onderdelen uit bijlage 6 in deze systematiek kan worden geïntegreerd. Het Rijk blijft
verantwoordelijk voor expertise en scenario-ontwikkeling en voor het signaleren van trends en
ontwikkelingen in het ruimtelijk en mobiliteitsdomein. Decentrale overheden worden betrokken
bij de kennisontwikkeling en -deling op het gebied van ruimtelijk en mobiliteitsbeleid, met het
oog op het voorkomen van fragmentatie en duplicatie. Het Rijk en decentrale overheden
verkennen hoe gezamenlijke kennisontwikkeling en -deling vorm gegeven kan worden.
5.4

Toezicht

Vertrouwen in medeoverheden is de basis voor het meer neerleggen van beslissingen dichter
bij de burger. Om die reden bevat deze structuurvisie een veel beperkter aantal nationale
belangen dan voorheen en minder regels in de Amvb Ruimte dan eerder was voorgenomen.
Het Rijk gaat er vanuit dat de nationale ruimtelijke belangen die via wet- en regelgeving
opgedragen worden aan andere overheden door hen goed worden behartigd. Waar de Amvb
Ruimte bepalingen bevat gericht op gemeentelijke bestemmingsplannen gaat het Rijk er
vanuit dat deze doorwerking krijgen.
Het Rijk zal de bestemmingsplannen dan ook niet (tijdens de vaststellingsprocedure) toetsen
op een correcte doorwerking van nationale ruimtelijke belangen. Wel zal het Rijk door middel
van systeem- of themagerichte onderzoeken achteraf nagaan of bestemmingsplannen aan
nationale wet- en regelgeving voldoen. Ook blijft het Rijk (conform de huidige systematiek)
opkomen voor zijn directe belangen bij bestemmingsplannen bijvoorbeeld vanuit de rol van
weg- en waterbeheerder of eigenaar van defensieterreinen.

72

Realisatieparagraaf
Deze bijlage werkt per nationaal belang de aanpak uit, op basis van lopende en voorziene
projecten. Dit overzicht is voor dit moment limitatief in aanvulling op het MIRT. Langs de lijnen
van de drie doelen volgt per nationaal ruimtelijk belang een tabel met daarop een toelichting.
Voor elk rijksbelang worden de vier rijksinstrumenten – kaders, bestuurlijke afspraken,
financieel en kennis – in acties verwoord.
Versterken ruimtelijk-economische structuur
Nationaal belang 1: een excellent en internationaal bereikbaar vestigingsklimaat in de stedelijke regio’s
met een concentratie van topsectoren
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

PKB Project Mainportontwikkeling Rotterdam (PMR);

•

Amvb Ruimte: ruimte vrijwaren voor de veiligheid op vaarwegen;

•

Woonvisie (benoemen rijksdoelstellingen goed werkende woningmarkt);

•

Luchthavenindelingbesluit (LIB) Schiphol en het 20 KE gebied: actualisatie
in 2011;

•

Nog op te stellen:
o

Rijksstructuurvisie Schipholregio (SMASH);

o

Rijksstructuurvisie gebiedsontwikkeling Zuidas;

o

Rijksstructuurvisie RRAAM;

o

Separate amvb grondreservering parallelle Kaagbaan Schiphol;

o

Rijksvastgoedstrategie gericht op realisatie
beleidsdoelstellingen door inzet rijksvastgoed tegen
marktconforme prijzen.

Bestuurlijke

•

Prestatieafspraken

Met decentrale overheden rondom de mainports, brainport en greenports
worden in een gebiedsgerichte, programmatische urgentieaanpak
afspraken gemaakt over de versterking concurrentiekracht (voor de
mainports (Amsterdam c.a. en Rotterdam c.a.) ook inclusief
programmering over verstedelijking);

•

Doorzetten regionale, integrale aanpak voor het ruimtelijk en
mobiliteitsbeleid via het MIRT;

•

Het in nauw overleg met het bedrijfsleven het ontwikkelen van een
beleidsagenda over de volle breedte van het overheidsbeleid voor de
negen topsectoren;

•

Met de decentrale overheden voor 2015 komen tot een integrale visie op
de Amsterdamse haven (inclusief zeetoegang IJ-mond);

•

Met decentrale overheden onderzoeken of de bevoegd gezag rol bij
buitenlandse luchthavens (vliegbasis Geilenkirchen, luchthaven Brüggen
en civiele luchthaven Niederrhein/Weese) en voor luchthavens Eelde,
Twente en Maastricht kan worden overgedragen;

•

Ontwikkelen efficiënt multimodaal logistiek netwerk rond de mainport
Rotterdam in lijn met de afspraken uit MIRT-VAR;

•

Gezamenlijk vormgeven aanpak Brainport Zuidoost Nederland;

•

Ruimtelijke ontwikkelmogelijkheden van de greenports;

•

Uitvoering ‘Alders convenanten en afspraken’ over de ontwikkeling van de
luchthavens Schiphol en Eindhoven;

•

Uitvoering Voortgangsrapportage Bevolkingsdaling met aandacht voor de
nieuwe krimpgebieden.

Financieel

•

De stedelijke regio’s rondom de mainports, brainport en greenports en hun
achterlandverbindingen krijgen voorrang vanuit het verlengde
Infrastructuurfonds na 2020;

•

Bijdrage aan regionale initiatieven voor integrale ontwikkeling Westflank
Haarlemmermeer en herstructurering Stadshavens.

Kennis

•

Uitvoeren onderzoek regionaal openbaar vervoer Utrecht mede t.b.v.

73

robuustheid Draaischijf NL;
•

Het College van Rijksadviseurs (CRA) inzetten voor de samenhang tussen
ruimtelijke ontwikkeling en infrastructuur tussen de gebiedsagenda's van
Noordwest, Zuidvleugel en Brabant;

•

Ontwikkelen kennisprogramma Ruimte en Economie (samen met o.a. PBL
en CPB) en monitoren concurrentiekracht;

•

Uitvoeren verkenning Olympische Hoofdstructuur 2012-2016;

•

Opzetten nieuwe pilots CHW (o.a. Utrecht Centraal, Binckhorst,
Stadshavens, Zaanstad).

Nationaal belang 2: Ruimte voor het hoofdnetwerk voor (duurzame) energievoorziening en de
energietransitie

Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Amvb Ruimte:
o

ruimte reserveren voor bestaande en nieuwe vestigingsplaatsen
voor elektriciteitsproductie met een vermogen vanaf 500 MW;

o

ruimte reserveren voor de globale trajecten van bestaande en
nieuwe hoogspanningsverbindingen met een spanning boven
220 kV;

o
•
•

ruimte reserveren voor eventuele locaties voor kernenergie;

Rijkscoördinatieregeling voor grote energie-infrastructuur projecten;
SEV III: actualisatie in 2012 inclusief ruimtelijke consequenties
(grootschalige) duurzame elektriciteitsopwekking en decentrale
opwekking;

Bestuurlijke

•

Nationaal Waterplan: actualisatie in 2014 op basis van deltabeslissing;

•

Nog op te stellen rijksstructuurvisie ‘Windenergie op land’.

•

Prestatieafspraken

Bestuurlijke afspraken met provincies voor het ruimtelijk mogelijk maken
van 6000 MW voor windenergie op land in 2020.

Financieel

•

Kennis

•

SDE+ (maximaal € 1,4 miljard per jaar) ter bevordering duurzame energie.
Kennisontwikkeling en -deling over de relatie tussen energietransitie en
ruimte (samen met decentrale overheden, PBL en CRA).

Nationaal belang 3: Ruimte voor het hoofdnetwerk voor vervoer van (gevaarlijke) stoffen via
buisleidingen
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Amvb Ruimte: hoofdverbindingen (leidingstroken) van maximaal 70 m
breed vrijhouden voor het mogelijk maken van en voorkomen van
belemmering bij de aanleg van buisleidingen.

Bestuurlijke

•

Prestatieafspraken

Afspraken met België en Duitsland over de benodigde grensovergangen
voor buisleidingen van nationaal belang.

Financieel

n.v.t.

Kennis

n.v.t.

74

Nationaal belang 4: Efficiënt gebruik van de ondergrond
Instrument

Uitwerking

Kaders

•
•

Nationaal Waterplan voor borging delfstoffenwinning in de (kust)wateren;
Mijnbouwwet: aanpassen indien Rijksstructuurvisie Ondergrond daartoe
aanleiding geeft;

Bestuurlijke

•

Ontgrondingenwet (die op termijn opgaat in de Wabo en Waterwet);

•

Wet Bodembescherming: aanpassen;

•

Nog op te stellen Rijksstructuurvisie Ondergrond.

•

Prestatieafspraken

Met de gemeente Beuningen doorzetten grootschalige zandwinning
Geertjesgolf onder de met het Rijk afgesproken voorwaarden.

Financieel

n.v.t.

Kennis

•
•

Monitoren productie/import/export bouwgrondstoffen;
Ontwikkelen methodiek voor benutting en beperken milieueffecten van het
gebruik van de ondergrond;

•

Opstellen kennisagenda bodem en ondergrond met decentrale overheden.

Verbeteren, instandhouden en ruimtelijk zeker stellen van bereikbaarheid
Nationaal belang 5: Een robuust hoofdnetwerk van weg, spoor en vaarwegen rondom en tussen de
belangrijkste stedelijke regio’s inclusief de achterlandverbindingen
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Spelregels van het MIRT en Tracéwet;

•

Essentiële onderdelen uit de Nota Mobiliteit (zie bijlage 6);

•

Amvb Ruimte: aanwijzen vrijwaringzones voor nieuwe verbindingen en
uitbreidingen hoofdinfrastructuur weg en spoor.

Bestuurlijke

•

In bestuurlijke overleggen MIRT afspraken maken over:

Prestatieafspraken

o

Prioritering wederzijdse investeringen (2021-2028) in
versterking bereikbaarheidskwaliteit in stedelijke regio’s
rond mainports, brainport en greenports en hun
achterlandverbindingen (mede aan de hand van de
bereikbaarheidsindicator en uitkomsten NMCA);

o

Het versterken van multimodale en logistieke knooppunten
en het goed verbinden van modaliteiten;

o

Noodzakelijke oplossingen voor
bereikbaarheidsknelpunten in samenhang met
economische en ruimtelijke ontwikkelingen;

o
o

Verbeteringen (regionale) spoorverbindingen;
Inpassingskosten bij infraprojecten waarbij er sprake is van
cofinanciering.

Financieel

•

Inzet infrastructuurfonds voor investeringen in de infrastructuur;

•

Vergroten mogelijkheden allianties (publiek-privaat en publiek-publiek) tot
(voor)financiering en (mede)bekostiging van infrastructuur;

Kennis

•

Overheveling BDU naar algemene fondsen.

•

Doorontwikkeling van de bereikbaarheidsindicator;

•

Uitvoeren Nationale Markt- en Capaciteitsanalyse (NMCA).

Nationaal belang 6: Betere benutting van de capaciteit van het bestaande mobiliteitssysteem van weg,
spoor en vaarweg
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Bro: Opnemen passende multimodale ontsluiting als voorwaarde bij
ruimtelijke ontwikkeling in Ladder voor duurzame verstedelijking;

•

Wet Personenvervoer: opnemen openbare aanbestedingsverplichting
regionaal OV voor Amsterdam, Rotterdam en Den Haag;

Bestuurlijke

•

Nog op te stellen Routekaart 2050.

•

Afspraken met regionale overheden en bedrijfsleven over regionale

75

Prestatieafspraken

maatregelenpakketten voor programma Beter benutten;
•

In bestuurlijke overleggen MIRT afspraken maken over:
o

Afstemming tussen mobiliteit en ruimtelijke ontwikkeling
(multimodale en logistieke knooppuntontwikkeling);

o

Het wegnemen van belemmeringen en het treffen van
maatregelen die een decentrale reizigersgerichte benadering
mogelijk maakt;

o

Afspraken tussen Rijk en decentrale beheerders over ‘verticale’
en ‘horizontale’ integratie van het openbaar vervoersysteem
inclusief het vastleggen rollen en verantwoordelijkheden tussen
verschillende overheden en vervoerders;

o
•

•

Ruimere opstelling spitsstroken;

Met NS en ProRail afspraken maken over:
o

Verbeteren toegankelijkheid in het Openbaar Vervoer;

o

Fietsvoorzieningen en transferia;

Bijdragen aan nieuwe en opwaarderen oude P+R terreinen en mede
bijdragen aan uitbreiding fietsstallingen bij stations.

Financieel

•

Bestaande fiscaal gunstige regelingen voor de aanschaf en het gebruik
van de fiets in de woonwerksituatie;

•

Stimuleren afspraken tussen werkgevers en werknemers in het platform
Slim Werken, Slim Reizen en door toegesneden fiscale regels.

Kennis

•

Ondersteuning van kennisfunctie fietsbeleid via o.a. KpVV, RDW
(diefstallen registratie) en Fietsersbond (fietsbalans);

•

Programma Duurzame Bereikbaarheid Randstad/Steden en aanverwante
onderzoekprogramma’s onder de vlag van VerDUS;

•

Het bij elkaar brengen van data zodat marktpartijen integrale en
gebruiksvriendelijke applicaties voor reisinformatie kunnen ontwikkelen;

•

Participeren in onderzoeksprogramma Next Generation Infrastructures;

•

Opstellen Position Paper ITS;

•

Inzetten technische innovatie (bijv. geleiding) voor betere benutting.

Nationaal belang 7: Het instandhouden van de hoofdnetwerken van weg, spoor en vaarwegen om het
functioneren van de netwerken te waarborgen
Instrument

Uitwerking

Kaders

•
•

Beheer- en ontwikkelplan voor de Rijkswateren 2010-2015;
Concessie en beheerplannen infrabeheerder voor
hoofdspoorweginfrastructuur;

•
Bestuurlijke

•

Prestatieafspraken

Beheer en onderhoudsplannen rijkswegen.
Opstellen en uitvoeren internationale verdragen (bijv. Duitse aansluiting
Betuweroute, HSL-Zuid, HST-connect);

•

Afspraken met NS en ProRail over het verminderen van de complexiteit
van de dienstregeling en de hoofdspoorinfrastructuur;

•

Afspraken maken met provincies over de borging van het
basisrecreatietoervaarnet.

Financieel

•

Inzet Infrastructuurfonds voor beheer en onderhoud hoofdinfrastructuur
van weg en vaarwegen;

•

Subsidie Beheer en Instandhouding aan de infrabeheerder voor
hoofdspoorweginfrastructuur en decentraal spoor;

•

Bij aanlegbesluiten rekening houden (ook budgettair) met de toekomstige
effecten op beheer en onderhoud;

Kennis

•

Verdere efficiency beheer en onderhoud door schaalvergroting contracten.

•

Opstellen rapportages en analyses over feitelijke toestand van netwerken
en functie van netwerkdelen mede ten behoeve van kosteneffectief beheer
en onderhoud (assetmanagement).

76

Waarborgen kwaliteiten leefomgeving
Nationaal belang 8: Verbeteren van de milieukwaliteit (lucht, bodem, water) en bescherming tegen
geluidsoverlast en externe veiligheidsrisico’s
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Essentiële delen uit de Nota Mobiliteit;

•

Wet Milieubeheer en besluit Milieueffectrapportage;

GELUID:
•

Uitvoeren SWUNG 1 (rijkswegen en spoorwegen). Hierin is tevens de EU
richtlijn omgevingslawaai geïmplementeerd;

•

Uitvoeren SWUNG 2 (niet- rijksbronnen en woningbouw in de nabijheid
van Rijkswegen en spoorwegen). Voorlopig geldt voor deze bronnen nog
de Wet geluidhinder;

LUCHT:
•

Uitvoering Europese richtlijn Luchtkwaliteit via Nationaal
Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL);

•

Vaststellen nationale emissieplafonds op basis van NEC-richtlijn;

EXTERNE VEILIGHEID:
•

Continuering Besluit Externe Veiligheid Inrichtingen (BEVI);

•

Continuering Besluit Externe Veiligheid Buisleidingen (BEVB);

•

Uitvoeren Amvb Transportroutes externe veiligheid (basisnet vervoer
gevaarlijke stoffen).

BODEM EN (GROND)WATER:
•

Continuering Besluit bodemkwaliteit (toepassen bouwstoffen, grond en
baggerspecie);

•

Uitvoeren afspraken Europese Kaderrichtlijn Water en bestuursakkoord
Water.

Bestuurlijke

•

Prestatieafspraken

Continuering bestuurlijke afspraken met VNG en IPO voor luchtkwaliteit en
emissieplafonds;

•

Aanscherping NEC-richtlijn voor 2020 op basis van herziening Göteborg
Protocol in 2011/2012;

•

Continuering en realisatie afspraken convenant Bodemontwikkelingsbeleid
en aanpak spoedlocaties.

Financieel

•

Uitvoeren saneringopgave NSL voor rijksinfrastructuur uit
Infrastructuurfonds;

•
•

Uitvoeren spoedeisende bodemsaneringen;
Uitvoering sanering in het kader van het Basisnet vervoer gevaarlijke
stoffen met Externe Veiligheidgelden;

•

Subsidies voor geluidsaneringen voor gemeentelijke wegen en provinciale
wegen;

•
Kennis

•

Meerjarenprogramma Geluidsanering 2010-2020.
SWUNG 1 voorlichting en jaarlijkse monitoring rijkswegen en
hoofdspoorwegen vanaf 2013;

•

Openbaar geluidsregister rijkswegen en hoofdspoorwegen;

•

Vijfjaarlijkse rapportage (aan EU) geluidkaarten en actieplannen;

•

Kennisontwikkeling en –deling SWUNG 2;

•

Jaarlijkse monitoring NSL voor rapportage aan EU;

•

Monitoring en trendanalyses door infrabeheerders (RWS en ProRail)
Basisnet vervoer gevaarlijke stoffen.

Nationaal belang 9: Ruimte voor waterveiligheid, een duurzame zoetwatervoorziening en
klimaatbestendige stedelijke (her) ontwikkeling
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Waterwet, waterbesluit, waterschapswet en diverse bestaande
beleidsregels;

77

•

Europese Kaderrichtlijn Water, geïmplementeerd in het Besluit
Kwaliteitseisen en monitoring water onder de Wet Milieubeheer;

•
•

Beheer- en ontwikkelplan voor de Rijkswateren 2010-2015;
Europese richtlijn overstromingsrisico’s en Kaderrichtlijn Mariene
Strategie;

•

BRO: watertoets;

•

Amvb Ruimte:
o

ruimtelijke bescherming primaire waterkeringen;

o

ruimtelijke bescherming kustfundament;

o

ruimtelijke bescherming capaciteit grote rivieren en ruimtelijke
reserveringen;

o

vastleggen kader voor kleinschalig en grootschalig buitendijks
bouwen in IJsselmeergebied;

Bestuurlijke

•

PKB 3 Nota Waddenzee en ruimtelijke bescherming Waddenzee;

•

PKB Ruimte voor de Rivier;

•

Spelregels van het MIRT;

de

•

Deltawet: Jaarlijks Deltaprogramma.

•

Nemen Deltabeslissing in 2014 op basis van uitkomsten deelprogramma’s

Prestatieafspraken

Deltaprogramma in 2014;
•

Afstemming tussen MIRT-gebiedsagenda’s en Stroomgebiedbeheerplannen;

•

Opstellen overstromingsrisicobeheerplannen samen met de
waterschappen;

•
•

Uitvoering bestuursakkoord Water;
Afspraken tussen provincies, gemeenten en waterschappen over de
ruimtelijke keuzes ten behoeve van het afremmen van bodemdaling en
een goede bufferwerking in het regionale watersysteem.

Financieel

•

Projecten worden gefinancierd uit het op te richten Deltafonds en het
Hoogwaterbeschermingsprogramma (Rijk en waterschappen).

Kennis

•

Kennisontwikkeling in het kader van het Nationaal Waterplan en
Deltaprogramma.

Nationaal belang 10: Ruimte voor behoud en versterking van (inter)nationale unieke cultuurhistorische en
natuurlijke kwaliteiten
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Amvb Ruimte:

o

Borgen ruimtelijk regime voor in stand houden en versterken van
kernkwaliteiten van de (aangewezen en voorgedragen)
Werelderfgoedgebieden de Beemster, de Stelling van Amsterdam,
de Nieuwe Hollandse Waterlinie en het Nederlandse deel van de
Limes;

•

o

Borging vrij uitzicht vanaf de Noordzeekust tot 12 zeemijl uit de kust;

o

Continuering ruimtelijke doorwerking Derde Nota Waddenzee;

Monumentenwet: bescherming rijksmonumenten en stads- en
dorpsgezichten, bescherming archeologische waarden;

•
Bestuurlijke

•

afspraken

PKB 3de Nota Waddenzee: borging natuurwaarden.
Met decentrale overheden: ruimtelijke bescherming en ontwikkeling
wederopbouwgebieden op basis van in Visie Erfgoed en Ruimte
beschreven kernkwaliteiten;

•

Met gemeenten: afspraken over een ontwikkelingsgerichte bescherming in
bestemmingsplannen van deze wederopbouwgebieden;

•

Doorzetten vereenvoudiging bestuurlijke organisatie Waddenzee;

•

Houden trilateraal overleg internationale Waddenzee;

•

Decentralisatie van het Waddenfonds;

•

Overdracht van de taak landschap aan provincies.

78

Financieel

•

Inzetten op verduurzaming van het Europese Landbouwbeleid (GLB),
waaronder beloning van (bovenwettelijke) maatschappelijke prestaties op
het terrein van bijvoorbeeld natuur, milieu, waterbeheer en landschap.

Kennis

•

Verkenning van mogelijkheden voor inzet van particulier beheer en
financiering vanuit de markt;

•

Monitoring feitelijke kwaliteitsontwikkeling cultuurhistorische waarden als
onderdeel van de monitoring van ontwikkelingen ( PBL);

•

Kennis- en methodeontwikkeling voor standaardisatie van de inbreng van
natuur, landschap en cultuurhistorie in MKBA;

•

Kennisontwikkeling en -deling samen met Belvedère leerstoelen;
Uitvoeren Kennisprogramma’s RCE (o.a. KICH); Opstellen handreiking
ruimtelijke kwaliteit, ondersteunen kwaliteitsteam IJsselmeer,
Waddenacademie.

Nationaal belang 11: Ruimte voor een nationaal netwerk van natuur voor het overleven en ontwikkelen
van flora- en faunasoorten
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Amvb Ruimte: ruimtelijke bescherming nationale EHS (op land) in een
‘nee, tenzij-regime’, inclusief saldobenadering, kleinschalige
herbegrenzing en compensatie (gezamenlijke uitwerking van Rijk en
provincies);

Bestuurlijke

•

Natuurbeschermingswet: Natura 2000 gebieden (ca 50% van de EHS);

•

Biodiversiteitsverdrag en Europese Vogel- en Habitat richtlijnen;

•

PKB 3de Nota Waddenzee: borging natuurwaarden.

•

Decentralisatie uitvoering/beheer en financiering herijkte EHS (ILG) aan

Prestatieafspraken

provincies in bestuursakkoord natuur;
•

Afspraken over inpassing bij aanleg, verbreding, grootschalig onderhoud
van infrastructuur in de MIRT-overleggen;

•
Financieel

•

Ontwikkelen visie op natuur samen met provincies.
Inzetten op verduurzaming van het Europese Landbouwbeleid (GLB),
waaronder beloning van (bovenwettelijke) maatschappelijke prestaties op
het terrein van bijvoorbeeld natuur, milieu, waterbeheer en landschap.
Inzet op particulier beheer en financiering vanuit de markt;

•
Kennis

•

Uitvoeren Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO).
Inzet kennisontwikkeling ten aanzien van natuur en het bereiken van de
(inter)nationale natuurdoelen;

•

Monitoring van de beleidsvoortgang en doelbereiking aangaande de
herijkte nationale EHS door het PBL;

•

Monitoring van de beleidsuitvoering en de beleidsprestaties (‘output’) door
de provincies.

Nationaal belang 12: Ruimte voor militaire terreinen en activiteiten
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Amvb Ruimte: ruimtelijke bescherming en aanwijzing van de essentiële
militaire locaties, gebieden en beperkingenzones;

•

Tweede Structuurschema Militaire Terreinen, SMT-2: ruimtelijke
bescherming van voorwaarden voor gereed stelling en instandhouding van
de krijgsmacht.

Bestuurlijke

n.v.t.

Prestatieafspraken
Financieel

n.v.t.

Kennis

•

Ontwikkelen van een nieuwe toetsingsmethode voor radarverstoring.

79

Goede ruimtelijke ordening
Nationaal belang 13: Zorgvuldige afwegingen en transparante besluitvorming bij alle ruimtelijke plannen
Instrument

Uitwerking

Kaders

•

Vereenvoudiging en integratie omgevingsrecht en verankering van de
Crisis- en Herstelwet (CHW) in reguliere wetgeving;

•

Wet ruimtelijke ordening en Besluit ruimtelijke ordening:
o

voorschrift in Bro ten aanzien van motivering afweging belangen
van de waterhuishouding (watertoets), het milieu en cultureel
erfgoed expliciet in alle ruimtelijke plannen);

o

aanvullen Bro met een motiveringseis met ‘ladder’ voor
duurzame verstedelijking;

Bestuurlijke

•

Technische aanpassing forfaitair bedrag kostenverhaal;

•

Krimpbestendig maken van regelgeving;

•

Nota GIDEON voor landelijke voorzieningen voor ruimtelijke informatie.

•

Prestatieafspraken

Inzet gebiedsgerichte, programmatische urgentieprogramma en bestuurlijk
trio in de stedelijke regio’s rondom de mainports, brainport en greenports;

•

Doorzetten bestaande afspraken tussen Rijk en decentrale overheden
over het verbeteren van de samenhang tussen diverse basisregistraties;

Financieel

•

Afspraken over het toepassen van de werkwijze Sneller en Beter;

•

Doorzetten interbestuurlijk programma bevolkingsdaling.

•

Ondersteuning van ontwerpprojecten (o.a. Ontwerpend onderzoek in 6
rijksprojecten (Zuidas, Groen Blauwe Delta, Rotterdam Zuid, RijnmondDrechtsteden, Olympische Hoofdstructuur, Knooppunten).

Kennis

•
•

Inzetten van het College van Rijksadviseurs bij ruimtelijke ontwikkelingen;
Op basis van de huidige architectuurnota stimuleren en inzetten van
kennis en expertise van ontwerp en architectuur (ontwerpinfrastructuur)
door ontwerpend onderzoek, onderwijs, advies, reflectie, tentoonstelling
en debat (o.a. i.s.m. SfA, NAi, Architectuur Lokaal, IABR en TU Delft);

•

Uitwerken en uitvoering van nieuwe architectuurnota op basis van
evaluatie van huidig architectuurbeleid;

•

In beeld brengen en breed verspreiden best practices van
besluitvormingsprocessen (Eenvoudig Beter);

•

Samen met decentrale overheden verkennen hoe gezamenlijke
kennisontwikkeling en -deling vorm te geven;

•

Opstellen handreiking en financiële ondersteuning platform duurzame
gebiedsontwikkeling;

•

Met decentrale overheden en marktpartijen ontwikkelen van alternatieve
financieringsvormen, nieuwe verdienmodellen en mogelijkheden van
nieuwe allianties;

•
•

Opstellen handreiking ontwerpen in het MIRT;
Uitvoeren thematische verkenningen naar o.a. voedselvoorziening en
landbouw;

•

Uitvoeren monitor ruimtelijke ontwikkelingen (door PBL en KiM);

•

Participatie door het Rijk in programma NederLandBovenWater;

•

Beheren en toegankelijk maken geodata en –informatie.

80

Bijlage 1: Overzicht doelen en nationale belangen SVIR

1.

Het vergroten van de

Het verbeteren,

Het waarborgen van een

concurrentiekracht van

instandhouden en

leefbare en veilige omgeving

Nederland door het

ruimtelijk zekerstellen

waarin unieke natuurlijke en

versterken van de

van de bereikbaarheid

cultuurhistorische waarden

ruimtelijk-economische

waarbij de reiziger en

behouden zijn

structuur van Nederland

verlader voorop staan

(leefbaar & veilig)

(concurrerend)

(bereikbaar)

Een excellent en
internationaal bereikbaar
vestigingsklimaat in de
stedelijke regio’s met
een concentratie van
topsectoren

2.

Ruimte voor het
hoofdnetwerk voor
(duurzame)
energievoorziening en
de energietransitie

3.

Ruimte voor het
hoofdnetwerk voor
vervoer van (gevaarlijke)
stoffen via buisleidingen

4.

Efficiënt gebruik van de
ondergrond

5.

Een robuust
hoofdnetwerk van weg,
spoor en vaarwegen
rondom en tussen de
belangrijkste stedelijke
regio’s inclusief de
achterlandverbindingen

6.

Betere benutting van de
capaciteit van het
bestaande
mobiliteitssysteem van
weg, spoor en
vaarwegen

7.

Het instandhouden van
de hoofdnetwerken van
weg, spoor en
vaarwegen om het
functioneren van de
netwerken te
waarborgen

8.

Verbeteren van de
milieukwaliteit (lucht,
bodem, water) en
bescherming tegen
geluidsoverlast en
externe
veiligheidsrisico’s

9.

Ruimte voor

81

waterveiligheid, een
duurzame
zoetwatervoorziening en
klimaatbestendige
stedelijke (her)
ontwikkeling
10. Ruimte voor behoud en
versterking van
(inter)nationale unieke
cultuurhistorische en
natuurlijke kwaliteiten
11. Ruimte voor een
nationaal netwerk van
natuur voor het
overleven en
ontwikkelen van flora- en
faunasoorten
12. Ruimte voor militaire
terreinen en activiteiten
13. Zorgvuldige afwegingen
en transparante
besluitvorming bij alle
ruimtelijke plannen

82

Bijlage 2: Overzicht verandering Nationale Ruimtelijke Belangen
Realisatieparagraaf Nationaal Ruimtelijk

Realisatieparagraaf SVIR

Vervallen instrumenten/acties

Nieuwe instrumenten/acties

Is vervallen

• Bestuurlijke afspraken stedelijke netwerken

• Gebiedsgerichte, programmatische

Beleid (Nota Ruimte)
1.

• Ontwikkeling van nationale stedelijke

• NSP

netwerken en stedelijke centra,
• Versterking van de kracht en diversiteit van
de economische kerngebieden en
• Verbetering van de bereikbaarheid

• Nota Pieken in de delta
Is deels vervallen, deels vervangen door: een

• Actieplan bedrijventerreinen

excellent en internationaal bereikbaar

• Topperregeling

vestigingsklimaat in de stedelijke regio’s met

• Nota Ruimte budget

een concentratie van topsectoren (1)

• MIRT-pilots gebiedsontwikkeling
• GSB

is vervangen door: een robuust

• Actieprogramma Ruimte & Cultuur

hoofdnetwerk van weg, spoor en vaarwegen

• Rijksbetrokkenheid bij

rondom en tussen de belangrijkste stedelijke
regio’s inclusief de achterlandverbindingen (5),

verstedelijkingsafspraken buiten stedelijke
regio’s rondom mainports

en Betere benutting van de capaciteit van het

• Beleid op Steden & randgemeenten

bestaande mobiliteitssysteem van weg, spoor

• Structuurvisie Randstad 2040

• Verbetering van de basiskwaliteit van de
gehele hoofdinfrastructuur

rondom mainports, brainport en greenports
• Crisis- en Herstelwet verankeren in reguliere
wetgeving
• Verstedelijkingsafspraken regio’s rondom
mainports (Amsterdam c.a. en Rotterdam
c.a.)
• Vereenvoudiging en integratie
omgevingsrecht
• Prioriteit infrastructuurfonds na 2020 voor
stedelijke gebieden rond main-, brain- en
greenports en achterlandverbindingen
• Structuurvisie Zuidas
• Structuurvisie RRAAM

en vaarwegen (6)
2.

urgentieaanpak voor stedelijke regio’s

Is onderdeel van robuust hoofdnetwerk (5)

• PKB Nota Mobiliteit en Mobiliteitsaanpak

Amvb Ruimte:

en Betere benutting (6)

• Basiskwaliteit hoofdverbindingsassen

•

Vrijwaringzones aanwijzen voor nieuwe
verbindingen en uitbreidingen
hoofdinfrastructuur weg en spoor

•

Ruimte vrijwaren voor de veiligheid op
vaarwegen

3.

• Verdere ontwikkeling van Schiphol op de

Is onderdeel van vestigingsklimaat (1)

•

huidige locatie tot 2030

Grondreservering parallelle Kaagbaan
Schiphol via separate amvb

•

Structuurvisie Mainport Amsterdam

Schiphol Haarlemmermeer (SMASH)
4.

• Het kunnen voorzien in de vraag naar droge

Is onderdeel van vestigingsklimaat (1)

•

Greenports zijn onderdeel van

• Manifest greenports

vestigingsklimaat (1)

• Nota Ruimte Budget

Hoeksche Waard

havengerelateerde bedrijventerreinen ten
behoeve van de Rotterdamse haven
5.

• Behoud en versterking op lange termijn van
de tuinbouwfunctie in de vijf Greenports

6.

• Aansluiting van Nederland op de
internationale netwerken van luchtvaart en

Is onderdeel van vestigingsklimaat (1) en
robuuste bereikbaarheid (5)

zeevaart
7.

• Bundeling van verstedelijking en

Is deels vervallen

• Bundelingsgebieden en –percentages

Bro: ‘ladder’ voor duurzame verstedelijking

• Centrumvorming

economische activiteiten
En deels onderdeel van: zorgvuldige

• Verdichtingspercentages

afwegingen en transparante besluitvorming bij

• Locatiebeleid

alle ruimtelijke plannen (13)

• Planologisch kader buitengebied
• Ruimte voor woningbouw beperkt tot
natuurlijke aanwas
• Balans rood/groen/blauw
• Bundeling verspreid glas

8.

• Bundeling van infrastructuur en

9.

• Borging van milieukwaliteit en externe

Is vervallen

vervoersstromen
veiligheid

Is vervangen door: In stand houden en

•

SWUNG 1

verbeteren van de milieukwaliteit (lucht,

•

SWUNG2

bodem en water) en beschermen tegen

•

geluidsoverlast en externe veiligheidsrisico’s

Amvb Transportroutes externe veiligheid
(basisnet vervoer gevaarlijke stoffen)

•

(8)

Aanscherping NEC-richtlijn voor 2020 op
basis van herziening Göteborg Protocol
in 2011/2012

10.

• Het op orde brengen en houden van het

Is onderdeel van: ruimte voor waterveiligheid,

hoofdwatersysteem ter bescherming van

een duurzame zoetwatervoorziening en

het land tegen overstromingen,

klimaatbestendige stedelijke

• Ruimtelijk kwaliteit rivieren,
IJsselmeergebied

•

Amvb Ruimte: ruimtelijke bescherming
primaire waterkeringen, kustfundament,
capaciteit grote rivieren en ruimtelijke

84

(her)ontwikkelingen (9)

reserveringen.
•

• veiligstelling van de zoetwatervoorraden,

Bestuursakkoord Water

Idem

voorkoming van watertekorten en verzilting,
• verbetering van de kwaliteit van het

Idem

oppervlaktewater,
• de zorg voor een goede ecologische

Idem

waterkwaliteit en
11.

• de versterking van de ruimtelijke kwaliteit

Is vervallen

• Behoud open uitzicht Noordzeekust binnen

Is onderdeel van ruimte voor behoud en

• Amvb Ruimte: borging vrij uitzicht vanaf de

versterking van (inter)nationale unieke

Noordzeekust tot 12 zeemijl uit de kust.

de 12-mijlszone

cultuurhistorische en natuurlijke
kwaliteiten (10)
12.

• Het op orde brengen en houden van de

• Bestuurlijke afspraken met decentrale

Is vervallen

regionale watersystemen, ter bescherming
van het land tegen wateroverlast,
• de veiligstelling van de zoetwatervoorraden,

overheden over afstemming tussen MIRTgebiedsagenda’s en

Idem

stroomgebiedbeheersplannen

Idem

• Bestuursakkoord Water

• het voorkomen van verdroging en onnodige
bodemdaling, watertekorten en verzilting,

Idem

• de verbetering van de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater,

Idem

• de zorg voor een goede ecologische
waterkwaliteit en

Idem

• de versterking van de ruimtelijke kwaliteit
13.

• De realisatie, bescherming, instandhouding

Is deels vervallen, deels onderdeel van: ruimte

• Indicatieve begrenzing EHS

en verdere ontwikkeling van bijzondere

voor een nationaal netwerk van natuur voor

• Robuuste verbindingen

(op land) in ‘nee, tenzij-regime’

waarden van de VHR- en NB-gebieden, EHS

het overleven en ontwikkelen van flora- en
• Bestuurlijke afspraken over integrale

n.v.t.

en robuuste ecologische verbindingen
14.

• Behoud, beheer en versterking van de
landschappelijke, cultuurhistorische en
recreatieve kwaliteiten van de nationale

• Amvb Ruimte: bescherming nationale EHS

faunasoorten (11)
Is vervallen

uitvoeringsprogramma’s
• Nota Ruimte Budget

85

• Implementatieprogramma nationale

landschappen en
• Het daarbinnen tegengaan van grootschalige
verstedelijkingslocaties en

landschappen
Idem

• Actieprogramma ruimte en cultuur

bedrijventerreinen, nieuwe grootschalige

• Kwaliteitsagenda landschap

glastuinbouwlocaties en nieuwe

• Samenwerkingsagenda mooi NL

grootschalige infrastructuurprojecten

• Beleidsbrief verrommeling
• Actieprogramma Ruimte en Cultuur

15.

• Bescherming, instandhouding en
ontwikkeling werelderfgoederen

Is onderdeel van unieke cultuurhistorische

• Actieprogramma Ruimte en Cultuur

•

en natuurlijk kwaliteiten (10)
•

16.

• Ruimte voor groengebieden, volkstuinen,

Is vervallen

Amvb Ruimte: borgen ruimtelijk regime
voor werelderfgoederen

• Programma groen en de stad (incl. GIOS)

Visie Erfgoed en Ruimte

n.v.t.

• Stimuleringsfonds volkstuinen

sportvoorzieningen en andere
recreatiemogelijkheden in en om de stad bij
nationale stedelijke netwerken
17.

• Vrijwaring van Rijksbufferzones van

Is vervallen

• Programma Mooi NL

(dag) recreatieve functie van de

• Programma groen en de stad (incl. GIOS)

• Bestemming en nadere ontwikkeling

n.v.t.

• ILG

Rijksbufferzones
18.

• Beleidsbrief verrommeling

verdere verstedelijking en versterking van de

Is vervallen

n.v.t.

leefgebieden van (inter)nationaal
beschermde soorten
19.

• Behoud en versterking van de

Is deels vervallen, deels onderdeel van unieke

• Nota Belvedère

•

kernkwaliteiten met betrekking tot natuur,

cultuurhistorische en natuurlijk kwaliteiten

• Kwaliteitsagenda Landschap

•

architectuur, cultuurhistorie, gebruikswaarde

(10)

• Handreiking Kwaliteit Landschap

over ruimtelijke bescherming en

• ILG

ontwikkeling wederopbouwgebieden

en belevingswaarde van het landschap

Visie Erfgoed en Ruimte
Bestuurlijke afspraken met gemeenten

(landschappelijke basiskwaliteit)
20.

• Behoud ‘panorama’s’ vanaf infrastructuur

Is vervallen

• Structuurvisie snelwegpanorama’s

n.v.t.

• Actieprogramma Ruimte en Cultuur
21.

• Aanpassing toeristisch-recreatieve

Is vervallen

• Programma groen en de stad (incl. GIOS)

n.v.t.

86

• Ruimtelijke uitspraken in de Agenda Vitaal

voorzieningen in het landschap aan
veranderende behoefte en vergroting

Platteland
• ILG / ISV

toeristisch-recreatieve mogelijkheden in het
landschap
22.

• Versterking van de internationale
concurrentiepositie van de Randstad als

Deels vervallen, deels onderdeel van

• Nota R2040

vestigingsklimaat (1)

• Randstad Urgent

Zie 1

• Ontwikkelingsprogramma Groene Hart

geheel, tot een duurzame en concurrerende
Europese topregio.
• Versterking van de economie, vergroting van

Idem

de kracht en dynamiek van de steden en
ontwikkeling van de bijzondere kwaliteiten in
de Randstad en
23.

• De vitaliteit van het Groene Hart

Is vervallen

• Ruimte scheppen in de Randstad om de

Deels vervallen, deels onderdeel van

grote ruimtevraag voor onder meer wonen

• 24 t/m 29

Zie 1

Is vervallen

• Programma Randstad Urgent

n.v.t.

Is onderdeel van vestigingsklimaat (1)

• Programma Randstad Urgent

Zie 1

vestigingsklimaat (1)

en werken te accommoderen
24.

• Integrale afweging met betrekking tot de
verstedelijkingsopgave van de
Bloemendalerpolder met tenminste
tweederde deel duurzaam groen en een
recreatief aantrekkelijke invulling

25.

• Integrale afweging met betrekking tot de

• Nota Ruimte Budget

verstedelijkingsopgave Almere inclusief
adequate ontsluiting
26.

• Integrale afweging met betrekking tot de

Is vervallen

• Programma Randstad Urgent

n.v.t.

gebiedsuitwerking voor Haarlemmermeer en
de Bollenstreek, rekening houdend met
specifiek beleid voor het gebied
27.

• Integrale afweging met betrekking tot de

Is vervallen

n.v.t.

verstedelijkingsopgave Valkenburg met
adequate ontsluiting en een ruime groene

87

bufferzone
28.

• Integrale afweging met betrekking tot de

Is vervallen

• Programma Randstad Urgent

n.v.t.

• Nota Ruimte Budget

gebiedsontwikkeling Zuidplaspolder onder
specifieke voorwaarden van het Rijk
29.

• Integrale afweging met betrekking tot de

Is vervallen

• Programma Randstad Urgent

n.v.t.

Is vervallen

• Nota Ruimte budget

n.v.t.

Is onderdeel van: Efficiënt gebruik van de

• Bouwgrondstoffentoets

verstedelijkingsopgave Rijnenburg met
uitdrukkelijke aandacht voor wateropgave en
onder voorwaarden dat de opgave niet leidt
tot knelpunten op verkeersplein Oudenrijn
30.

• Integrale planvorming op basis van de
optimale omvang van een bedrijventerrein
voor de Rotterdamse regio vindt plaats
waarbij aandacht wordt besteed aan de
adequate ontsluiting en een goede
landschappelijke inpassing in de Hoeksche
Waard

31.

• Winning van bouwgrondstoffen in
Nederland stimuleren op een

ondergrond (4)

maatschappelijk aanvaardbare wijze
32.

• Beschikbaar stellen van voldoende ruimte

Is onderdeel van: ruimte voor het

voor de opwekking en distributie van

hoofdnetwerk voor (duurzame)

elektriciteit en

energievoorziening en de energietransitie (2)

Nota Belvedère

33.

• Beschikbaar stellen van voldoende ruimte

Amvb Ruimte: ruimte reserveren voor
locaties voor opwekking energie en
verbindingen

• De stimulering van voldoende ruimte voor de
opwekking van windenergie

•

•

Actualisatie SEV III

Idem

•

Rijksstructuurvisie Windenergie op Land

Is onderdeel van: ondergrond (4)

Zie 4

voor en de bescherming van de winning van
schoon grond- en oppervlaktewater
34.

• Ruimtelijke aanpassing aan de gevolgen van

Is onderdeel van waterveiligheid (9)

35.

• Economische groei en een stevige

• Financiering Kennis voor klimaat hotspots

Zie 9

• Pilotprojecten klimaatbuffers

klimatologische ontwikkelingen
Is onderdeel van vestigingsklimaat (1) en

• PKB Nota Mobiliteit (met uitzondering delen

Zie 1, 5 en 6

88

internationale concurrentiepositie vereisen

een robuust hoofdnetwerk (5), en Betere

dat Nederland economie, ruimte en verkeer

benutting (6)

in bijlage 6)

en vervoer in samenhang ontwikkelt
36.

• Het op het vereiste niveau brengen van de

Is onderdeel van waterveiligheid (9)

Zie 9

bescherming van het rivierengebied tegen
overstromingen conform de wettelijke norm
en
• Het leveren van een bijdrage aan het
verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit van

Is vervallen, behoudens uitvoering PKB
Ruimte voor de Rivier.

het rivierengebied
37.

• Versterking van de mainport Rotterdam en

•

Zie 1

Is onderdeel van unieke cultuurhistorische

•

PKB Waddenzee

en natuurlijke kwaliteiten (10) en Ruimte

•

Is onderdeel van vestigingsklimaat (1)

• Verbetering van kwaliteit van de
leefomgeving in Rijnmond
38.

• Duurzame bescherming en ontwikkeling van
de Waddenzee als natuurgebied en

39.

Is onderdeel van vestigingsklimaat (1)

• Het behoud van het unieke open landschap

voor een nationaal netwerk van natuur (11)

• Het scheppen van de noodzakelijke

Is vervangen door ruimte voor militaire

ruimtelijke voorwaarden voor de

activiteiten (12)

gereedstelling en instandhouding van de

Amvb Ruimte: continuering ruimtelijke
doorwerking Derde Nota Waddenzee

• PKB SMT2

Amvb Ruimte: ruimtelijke bescherming en
aanwijzing van de essentiële militaire locaties,
gebieden en beperkingenzones

krijgsmacht
Nieuw nationaal ruimtelijk belang: ruimte voor

•

het hoofdnetwerk voor vervoer van gevaarlijke

Amvb Ruimte: vrijhouden leidingstroken
voor hoofdverbindingen.

stoffen via buisleidingen (3)

•

Nieuw nationaal ruimtelijk belang: ondergrond

Structuurvisie ondergrond

Rijksstructuurvisie buisleidingen

(4)

89

Bijlage 3: Bandbreedtes woningbouw (2010 – 2040)67
WONINGBEHOEFTE (aantal woningen in duizendtallen)
MIRT

Laag (RC)

Hoog (GE)

regio

67

2010-2020

2020-2030

2030-2040

2010-2020

2020-2030

2030-2040

Noord

25

-22

-26

110

84

23

Oost

68

-22

-31

215

163

41

Utrecht

31

-4

-5

94

108

77

Noordwest

50

-37

-41

213

152

78

Zuidvleugel

58

-74

-78

205

144

85

ZW Delta

1

-20

-20

14

15

4

Brabant

57

-20

-25

150

127

53

Limburg

2

-30

-31

47

45

11

TOTAAL

293

-229

-257

1.048

838

372

PBL, Ruimtelijke Verkenningen, Den Haag 2011(te verschijnen).

Bijlage 4: Nationale landschappen, UNESCO werelderfgoed
en wederopbouwgebieden
Nationale landschappen (zie kaart pagina 92)
Het Rijk heeft in het verleden een selectie gemaakt van twintig Nationale landschappen. Deze
landschappen weerspiegelen tezamen de diversiteit en ontstaansgeschiedenis van het
Nederlandse cultuurlandschap. Het beleid ten aanzien van landschap is niet langer een
rijksverantwoordelijkheid en laat het Rijk over aan de provincies. De kaart op pagina 92 toont
de 20 Nationale landschappen met hun kernkwaliteiten.
UNESCO werelderfgoed
Aangewezen als cultureel UNESCO werelderfgoedgebied zijn:
de Beemster als (landschaps-)architectonisch unieke, in samenhang goed bewaard
gebleven zeventiende-eeuwse droogmakerij;
de Stelling van Amsterdam, het in samenhang met het landschap ontworpen
hydrologische en militair verdedigingssysteem voor de stad Amsterdam.
Op de Voorlopige Lijst voor UNESCO werelderfgoedgebied zijn geplaatst:
de Nieuwe Hollandse Waterlinie, het in samenhang met het landschap ontworpen
hydrologische en militair verdedigingssysteem voor de Vesting Holland
het Nederlandse deel van de Limes, de grens van het vroegere Romeinse Rijk, een
zone bestaande uit wegen, verdedigingswerken en burgernederzettingen.
Als UNESCO werelderfgoederen zijn verder de volgende objecten of ensembles aangewezen:
het Rietveld Schröderhuis in Utrecht, het ir. D.F.Woudagemaal te Lemmer, het molencomplex
Kinderdijk-Elshout, het voormalige eiland Schokland en de Grachtengordel Amsterdam. Op de
Voorlopige Lijst zijn geplaatst het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium (Franeker), de Koloniën
van Weldadigheid (Veenhuizen en Frederiksoord/Wilhelminaoord), het Sanatorium
Zonnestraal (Hilversum), het Teylers Museum (Haarlem) en de Van Nellefabriek (Rotterdam).
De Waddenzee is aangewezen als natuurlijk Werelderfgoed.
Wederopbouwgebieden
Het Rijk heeft 30 wederopbouwgebieden geselecteerd (zie kaart op pagina 93), waarover voor
de bescherming in bestemmingsplannen bestuurlijke afspraken worden gemaakt. In de Visie
erfgoed en ruimte worden de kernkwaliteiten van deze gebieden toegelicht.

91

Bijlage 5: Naar een Olympische Hoofdstructuur
Het Rijk omarmt de ambities uit het Olympisch Plan 2028 en ondersteunt het streven om de
Olympische en Paralympische Spelen naar Nederland te halen. In 2008 is uit de verkenning
naar de haalbaarheid van het organiseren van de Olympische Spelen gebleken dat het
mogelijk is de Spelen in Nederland te organiseren. De Spelen zijn echter te groot voor één
stad. Tevens blijkt dat, gelet op de doorlooptijd van ruimtelijke investeringen, al op korte
termijn keuzes gemaakt moeten worden. Hierbij zal niet alleen de overheid moeten investeren
maar ook de private sector zal mee moeten willen doen.
Het Rijk wil de Olympische Spelen mogelijk te maken met een maximaal blijvend resultaat
voor heel Nederland. Dit betekent dat investeringen ten behoeve van de Olympische Spelen
zoveel mogelijk moeten bijdragen aan de concurrentiekracht van Nederland als geheel en dat
investeringen voor de Olympische Spelen zoveel mogelijk ‘no regret’ zijn. Er wordt daarom
zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij bestaande plannen, projecten en beleidsdoelen van het
Rijk, andere overheden en het bedrijfsleven. Een besluit over het feitelijk organiseren van de
Olympische Spelen is nu nog niet aan de orde. In 2016 wordt de balans opgemaakt en wordt
besloten over de voorbereiding van een ‘bid’ voor de Olympische Spelen.
Aan de Spelen is altijd de naam van een stad verbonden. Het zwaartepunt van het
programma (de zogenaamde ’big five’: Olympisch stadion, basketbalstadion, Olympisch
zwembad, Olympisch dorp en perscentrum) zal liggen in die stad/stedelijke regio. Amsterdam
en Rotterdam hebben beiden aangegeven voor het organiseren van de Spelen in aanmerking
te willen komen. De combinatie van de IOC-criteria, het benutten van de bestaande
ontwikkelingen en het doel er zoveel mogelijk uit te halen (legacy) heeft vijf varianten
opgeleverd voor dit zwaartepunt. Twee met de focus op Amsterdam, twee met de focus op
Rotterdam en één variant waarbij het zwaartepunt van de Spelen wordt gespreid over de
Randstad.

De resultaten van de studie naar de Olympische Hoofdstructuur en de Verkenning van de
Maatschappelijke Kosten en Baten zijn in het kader van het Olympisch Plan en met het zicht
op de besluitvorming in 2016 bepalend. Het Rijk wil voor 2015 helderheid creëren over een
naamdragende stad voor een eventueel bid. Dit is wenselijk omdat voor een evenement als de
Olympische Spelen tijdige voorbereiding nodig is. NOC*NSF zal een potentiële kandidaatstad
uiteindelijk voordragen aan het IOC. De keuze van de stad is daarmee een gezamenlijke
keuze van de sportsector, Rijk, lokale overheden en de sociale partners binnen de Alliantie
Olympisch Vuur.
Waar nodig wordt aanvullend onderzoek verricht. Daarbij zal voornamelijk het terugdringen
van de kosten voor de overheid nader worden bezien. Eerder is geconstateerd dat zonder
inzet van private partijen de Spelen niet haalbaar zijn. Creatieve oplossingen, zoals een
geheel of gedeeltelijk drijvend Olympisch Dorp, dat na de Spelen ter plaatse of elders een
woonfunctie kan krijgen, zullen op hun haalbaarheid worden bezien. Het Rijk streeft naar een
innovatieve aanpak, die aansluit bij de sterke kanten van de Nederlandse samenleving en het
bedrijfsleven. Ook zullen de bij een keuze behorende afspraken worden voorbereid. Dit betreft
zowel bestuurlijke afspraken als afspraken met private partners. In aanmerking komende
afspraken zullen op termijn worden verwerkt in de MIRT gebiedsagenda’s.

95

Bijlage 6: Essentiële onderdelen Nota Mobiliteit die
(gewijzigd) van kracht blijven
In deze bijlage staan de essentiële onderdelen van beleid uit de PKB Nota Mobiliteit
(NoMo), deel IV die (gewijzigd) van kracht blijven. Deze passages zijn waar nodig
aangepast aan actuele ontwikkelingen.
Decentrale overheden geven op basis van beschikbare middelen en instrumenten in de
provinciale verkeers- en vervoersplannen (PVVP’s) en regionale verkeers- en
vervoersplannen (RVVP’s) evenals in het gemeentelijk beleid aan, welke bijdragen zij leveren
aan de uitvoering van deze structuurvisie voor 2020/2028, conform de Planwet verkeer en
vervoer. Tussen decentrale overheden vindt over en weer afstemming plaats bij het opstellen
van respectievelijk de PVVP’s en RVVP’s, de Meerjaren Ontwikkelingsprogramma’s en de
jaarlijkse bestedingsplannen voor de BDU verkeer en vervoer.
Bereikbaarheid over de weg
De streefwaarde voor het hoofdwegennet is dat de gemiddelde reistijd op snelwegen tussen
de steden in de spits maximaal anderhalf keer zo lang is als de reistijd buiten de spits. Op
snelwegen rond de steden en niet-autosnelwegen die onderdeel zijn van het hoofdwegennet
is de gemiddelde reistijd in de spits maximaal twee keer zo lang als de reistijd buiten de spits.
Openbaar vervoer
Decentrale overheden dragen zorg voor een betrouwbaar, vlot, toegankelijk, sociaal veilig en
doelmatig regionaal openbaar vervoer dat past bij hun specifieke regionale situatie. In de
PVVP’s en RVVP’s evenals in het gemeentelijk beleid wordt aangegeven welke doelstelling
wordt nagestreefd.
In de PVVP’s en RVVP’s worden kwantitatieve doelstellingen opgenomen voor het openbaar
vervoer op tenminste de volgende punten: waar groei naar tijd en plaats realistisch is, welke
(spits)reistijd per openbaar vervoer redelijk is, waar het oplossend vermogen van het
openbaar vervoer ligt, welke maatregelen worden genomen voor ketenvoorzieningen en hoe
wordt voorzien in situaties met een geringe vervoersvraag. De regionale overheden geven in
de PVVP’s en RVVP’s binnen hun regionale openbaar vervoernetwerk prioriteit aan
verbindingen met een hoog oplossend vermogen en een hoge vervoerswaarde. De betrokken
dencentrale overheden68 geven in de PVVP’s en RVVP’s concreet aan op welke wijze mensen
die niet zelf in hun mobiliteit kunnen voorzien, een vervoersvorm wordt geboden die de
bereikbaarheid waarborgt van voorzieningen die alleen in gemeenten met een centrumfunctie
voorhanden zijn. Rijk en decentrale overheden zorgen voor monitoring van de realisatie van
deze doelstellingen, evenals van het aanbod en gebruik van het openbaar vervoer.
Binnenvaart
De ambitie is het realiseren van betrouwbare reistijden voor de binnenvaart met prioriteit voor
de hoofdverbindingsassen. Het Rijk werkt de onderhoudsachterstanden op de
hoofdvaarwegen weg. Daarmee worden onverwachte stremmingen zo veel mogelijk
voorkomen en voldoen de vaarwegen aan de afgesproken afmetingen. Ook wordt de
capaciteit van de vaarwegen vergroot, zodat het groeiende transport van de mainports en
greenports naar de economische kerngebieden en het buitenland over het water zonder
kwaliteitsverlies afgewikkeld kan worden.
Het streefbeeld is dat hoofdvaarwegen die de belangrijkste zeehavens met het achterland
verbinden (hoofdverbindingsassen), tenminste geschikt zijn voor klasse VIb-schepen en

68

Het gaat hierbij vooralsnog om de provincies en WGR+-regio's.

96

vierlaagscontainervaart, de doorgaande nationale hoofdvaarwegen tenminste voor klasse Vaschepen en vierlaagscontainervaart en de overige hoofdvaarwegen tenminste geschikt zijn
voor klasse IV en drielaagscontainervaart. Op de hoofdvaarwegen wordt gestreefd naar een
gemiddelde totale wachttijd bij sluizen van maximaal dertig minuten in de maatgevende
maand. Verder moeten er op de hoofdvaarwegen – ook voor schepen met gevaarlijke stoffen
– voldoende ligplaatsen zijn en de bediening van de kunstwerken moet zo veel mogelijk
afgestemd worden op de wensen vanuit de markt en – waar van toepassing – op de
netwerkanalyses.
Fiets
Alle beheerders van wegen, spoorwegen en vaarwegen hebben bij de aanleg en aanpassing
van infrastructuur (mede)verantwoordelijkheid voor het zo veel mogelijk in stand houden en
verbeteren van kruisende routes voor fiets- en wandelverkeer. De decentrale overheden
inventariseren vooraf de effecten van infrastructurele maatregelen op de mogelijkheden voor
en de aantrekkelijkheid van wandelen en fietsen.
Alle overheden stimuleren het lopen en het gebruik van de fiets als hoofdvervoermiddel en als
schakel in de ketenverplaatsing van deur-tot-deur. Decentrale overheden en waterschappen
doen dit onder meer door te zorgen voor een fietsnetwerk dat voldoet aan de verkeerskundige
hoofdeisen samenhang, directheid, aantrekkelijkheid, veiligheid en comfort. De overheden
zorgen bovendien voor parkeervoorzieningen voor fietsers die op het gebied van kwaliteit,
kwantiteit en locatie voldoen aan de vraag. Voor de realisering van het fietsnetwerk nemen zij
in de PVVP’s, RVVP’s en het gemeentelijk beleid een doel voor 2020 op.
Mainport Rotterdam en overige zeehavens
Marktomstandigheden verbeteren, randvoorwaarden stellen en handhaven
Het rijk wil de maatschappelijke meerwaarde van de Nederlandse zeehavens als
vervoersknooppunten en als vestigingsplaatsvoor industrie en dienstverlening voor Nederland
optimaliseren. Daarbij komen drie hoofdlijnen naar voren: het verbeteren van de
marktomstandigheden, het stellen van heldere randvoorwaarden en het tenminste in stand
houden en zo nodig verbeteren van de capaciteit van infrastructuur en van fysieke ruimte voor
economische activiteiten. Onderdeel van de afwegingskaders die aangeven wanneer door het
rijk wordt geïnvesteerd, is dat bij een gelijke score in het afwegingskader, investeringen in de
mainport Rotterdam vóór investeringen in zeehavens in andere economische kerngebieden
gaan.
Veiligheid
Verkeersveiligheid op de weg
Het nationale doel is een permanente verbetering van de verkeersveiligheid door reductie van
het aantal verkeersdoden en ernstige verkeersgewonden. Het nationale doel 69 is:
− Een reductie van het aantal verkeersdoden tot maximaal 500 in 2020;
− Een reductie van het aantal ernstig verkeersgewonden tot maximaal
10.600 in 2020;
− Behoud van een plaats in de top vier van de Europese Unie.
De registratie van verkeersdoden en ernstig verkeersgewonden blijft op een voldoende niveau
gehandhaafd.

69

De doelstelling voor verkeersdoden is in 2008 met instemming van de andere overheden bijgesteld van
maximaal 580 tot 500 verkeersdoden in 2020; dit onder voorwaarde dat de maatregelen uit het
Strategisch Plan Verkeersveiligheid worden uitgevoerd, dat de voertuigtechnologie de verwachtingen
waarmaakt en Anders Betalen voor Mobiliteit wordt uitgevoerd. De indicator ziekenhuisgewonden is met
instemming van andere overheden in 2010 aangepast in ernstig verkeersgewonden.

97

De nationale doelstelling werkt voor alle betrokken decentrale overheden in gelijke mate door
in provinciale en regionale doelstellingen, zodat alle betrokken decentrale overheden de
aantallen met eenzelfde percentage terugbrengen als het nationale doel voor 2020. De
betrokken decentrale overheden werken deze doelen met bestuurlijke en maatschappelijke
partners uit in provinciale en regionale maatregelpakketten, die zowel maatregelen op het
gebied van gedrag, voertuig als op het gebied van infrastructuur bevatten en waarbij in ieder
geval aandacht wordt geschonken aan het goederenvervoer (vracht- en bestelwagens).
Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het
verkeersveiligheidsbeleid. Verkeershandhaving vormt het belangrijke sluitstuk van het
verkeersveiligheidsbeleid, waarbij de regionale plannen worden afgestemd met de regionale
projecten verkeershandhaving. Wegbeheerders brengen in de periode tot 2020 bij nieuwe
aanleg en in het kader van beheer en onderhoud essentiële herkenbaarheidskenmerken aan
op alle wegen.
Veiligheid in de binnenvaart
Het aantal ongevallen met significante gevolgen op de Nederlandse binnenwateren is in 2020
door permanente verbetering verder verminderd tot onder de 115 per jaar70. De Rijksoverheid
bevordert het veiligheidsbewustzijn onder overheidsdiensten, bedrijven en burgers en
stimuleert het gebruik van informatie- en communicatietechnologie. Het Rijk bevordert het
gebruik van veilige vaartuigen en de overheden benutten de mogelijkheden van nautisch
veilige infrastructuur (bijvoorbeeld in de Tweede Maasvlakte). De Rijksoverheid versterkt de
samenwerking met decentrale overheden op het gebied van verkeersmanagement en
ruimtelijke ordening op en langs het water. Het Rijk streeft naar zo veel mogelijk scheiding van
beroepsvaart en recreatievaart.
De betrokken decentrale overheden:
− houden bij het opstellen van, provinciale verkeers- en vervoers en andere plannen en bij
het beoordelen van bouw- en bestemmingsplannen onder meer rekening met de voor de
veiligheid en vaarfunctie benodigde ruimte langs de vaarweg;
− faciliteren alternatieve routes voor de recreatievaart, zoals is aangegeven in de
Beleidsvisie Recreatietoervaart Nederland;
− realiseren ‘river information services’ op vaarwegen vanaf klasse IV en aanliggende
havens in decentraal beheer (conform de Europese RIS-richtlijn);
− zorgen voor adequate capaciteit, geoefendheid en inzetbaarheid van hulpverlening en
rampenbestrijding op gemeentelijk ingedeelde wateren.
Sociale veiligheid
Het doel is de waardering van het veiligheidsgevoel te verhogen en het aantal incidenten te
verminderen. In de aan de beheerder van het spoorwegnet en de vervoerder over het
hoofdrailnet te verlenen concessies neemt het Rijk een zorgplicht ten aanzien van de sociale
veiligheid op.
Betrokken decentrale overheden hebben een gezamenlijk streefcijfer voor de verbetering van
de waardering van het veiligheidsdoel van de reiziger in het voertuig bepaald. Op basis van
een jaarlijkse actualisering van de meerjarenplannen van Sociale Veiligheid Openbaar
Vervoer wordt het te bereiken effect opnieuw berekend. Betrokken decentrale overheden
streven deze ambitie vooral na met de aanpak van probleemtrajecten of -gebieden (stations of
haltes). Omdat de sociale onveiligheid zich niet alleen in het openbaar vervoer manifesteert,
bedden de decentrale overheden de aanpak zo veel mogelijk in de integrale keten van
opvang, toezicht, handhaving en vervolging in.

70

Het aantal ongevallen met significante gevolgen is in de Rijksbegroting van 2011-2012 (artikel 33)
gewijzigd van onder de 275 naar onder de 115 per jaar.

98

Transport van gevaarlijke stoffen
Het Rijk zorgt voor de vaststelling van een basisnet voor het vervoer van gevaarlijke stoffen
met de daarbij behorende maximale gebruiksruimtes en veiligheidszones. Daarmee worden
de transportstromen van gevaarlijke stoffen beheerst en gebundeld. De maximale
consequenties voor de ruimtelijke planvorming en hulpverlening als gevolg van het vervoer
van gevaarlijke stoffen zijn daarmee duurzaam vastgelegd, waardoor voor de lange termijn
zekerheid en duidelijkheid wordt gecreëerd. Het Rijk zal de daartoe benodigde instrumenten
ontwikkelen om te waarborgen dat het vervoer van gevaarlijke stoffen binnen de
gebruiksruimte blijft en dat de veiligheidszones doorwerken in de ruimtelijke planvorming71.
Vervoerders, verladers en ontvangers dragen er zorg voor dat gevaarlijke stoffen waar
mogelijk via de veiligste en voor de samenleving minst belastende modaliteit en route worden
vervoerd. Het Rijk heeft daarbij een stimulerende rol.
Zowel het Rijk als de provincies en gemeenten nemen externe veiligheid op in de
beheersplannen voor infrastructuur. Het Rijk, de provincies en de gemeenten zorgen voor een
veilige en goed onderhouden infrastructuur. Op gebiedsniveau benoemen decentrale
overheden, daar waar zij bevoegd zijn, relatief veilige voorkeursroutes voor het transport van
gevaarlijke stoffen in aansluiting op het nationale basisnet en voeren zij een hierop gericht
samenhangend verkeersmanagement. Decentrale overheden wegen de risico’s van het
vervoer van gevaarlijke stoffen vanaf het begin mee in de ruimtelijke planvorming. Waar
sprake is van planvorming in de nabijheid van het basisnet, vormen de vastgestelde
gebruiksruimte en veiligheidszone hierbij het uitgangspunt.
Security: bescherming van vitale infrastructuren
Het verkeers- en vervoerssysteem moet zo worden ingericht en ontworpen dat de kans op
schade door moedwillige verstoring en misbruik van vitale infrastructuur en transportketens in
alle modaliteiten beperkt is en de voorbereiding op resterende risico’s voldoende is. Het Rijk
toetst in dit kader de kwetsbaarheid van de belangrijkste knooppunten. Dit betreft in ieder
geval de mainports Schiphol en Rotterdam en een aantal relevante objecten in verband met
het keren en beheren van oppervlaktewater en de beschikbaarheid van het rijkswegennet.
Het Rijk en decentrale overheden hebben, naast de al bestaande zorg voor sociale veiligheid,
oog voor moedwillige verstoring en bevorderen zo veel mogelijk dat beheerders van
infrastructuur ten behoeve van de continuïteit van de dienstverlening de gevolgen van
moedwillige verstoring verkennen en waar relevant actie ondernemen. Gemeenten zien toe op
het zo goed mogelijk beveiligen van zeehaventerreinen tegen terroristische of andere
gewelddadige aanslagen conform daartoe opgestelde (ISPS-code en de EU-richtlijn ter zake)
en nog op te stellen regelgeving (aankomende EU-richtlijnen), en informeren het Rijk over de
getroffen maatregelen.
Kwaliteit leefomgeving: duurzame mobiliteit
Het Rijk komt alle nationale en internationale verplichtingen na op het gebied van
emissievermindering en milieukwaliteit. Het Rijk zet in op ontkoppeling van economie en
milieu door te stimuleren dat de schadelijke effecten door infrastructuur en vervoer voor mens
en omgeving blijven verminderen.

71

Deze passage komt te vervallen op het moment dat de Wet basisnet in werking treedt.

99

Klimaat
EU doelstellingen voor klimaat en energie zijn vastgelegd voor 2020 te weten 20% CO2
reductie, 20% aandeel hernieuwbare energie en vanaf 2010 jaarlijks 2% energie efficiëntie
verbetering. Het Kabinet Rutte heeft deze doelstellingen overgenomen. Tevens zijn er recent
voor de langere termijn (2050) ook lange termijn doelstellingen vanuit de Europese Commissie
geformuleerd. Het Rijk maakt momenteel in een Routekaart 2050 inzichtelijk wat dat betekent
voor de verschillende sectoren en betrokken partijen (zo ook voor de sector verkeer). Daarbij
is de insteek dat het rijk inzet op het voldoen aan klimaat en energiedoelen middels scherp
bronbeleid en innovatie72.
Geluid
Het Rijk zet zich verder in Europees verband in om de EU-regelgeving op het gebied van
bronbeleid ter vermindering van geluid aan te scherpen. Naast de reguliere uitvoering van de
geluidwetgeving stelt het Rijk voor eind 2020 saneringsplannen op ten behoeve van het
afronden van de huidige saneringsoperatie (adreslijst van woningen die in 1986/87 een te
hoge geluidbelasting ondervonden (1) en het aanpakken van (spoor) wegvakken waar
geluidbelasting van boven de 65 respectievelijk 70 dB (Lden) voor weg en spoor zijn ontstaan
(2), door de verkeersgroei binnen de kaders van de Wet geluidhinder langs rijksinfrastructuur.
Tevens wordt compensatie geboden voor de woningen die onder de Wet geluidhinder een
groei van meer dan 5 dB hebben ondervonden (3). De saneringsmaatregelen worden
grotendeels voor eind 2020 gerealiseerd. Vanaf 2006–2007 wordt op het hoofdwegennet in
gebieden met woonbebouwing, indien kosteneffectief, stil wegdek (met de akoestische
kwaliteit van tweelaags zoab) toegepast.

72

Deze passage is volledig vernieuwd, i.v.m. de invoering van nieuw klimaatbeleid.

100

Afkortingenlijst
Amvb
BDU
BEVB
BEVI
BO
BPRW
BRIIC
Bro
CEO
CHW
CPB
CRA
DBFM(O)
EEZ
EHS
EU
GE
GLB
GSB
HSL
HTSM
IABR
ICT
ILG
IOC
IPO
ITS
KE
KICH
KiM
KNMI
KpVV
kV
LIB
MER
MIRT
MIRT-VAR
MJPO
MKBA
MW
NAi
NB-wet
NCP
ND-OV
ND-W
NEC
NMCA
NOC*NSF
NSL

Algemene maatregel van bestuur
Brede Doeluitkering
Besluit externe veiligheid buisleidingen
Besluit externe veiligheid inrichtingen
Bestuurlijk overleg
Beheer- en ontwikkelplan Rijkswateren
Brazilië, Rusland, India, Indonesië en China
Besluit ruimtelijke ordening
Chief executive officer
Crisis- en Herstelwet
Centraal Planbureau
College van Rijksadviseurs
Design, Build, Finance and Maintain (Operate)
Exclusieve Economische Zone
Ecologische hoofdstructuur
Europese Unie
Global Economy (WLO-scenario)
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
Grotestedenbeleid
Hogesnelheidslijn
High Tech Systemen en Materialen
International Architecture Biënnale Rotterdam
Informatie- en Communicatie Technologie
Investeringsbudget Landelijk Gebied
Internationaal Olympisch Comité
Interprovinciaal overleg
Intelligent Transport Systems
Kosteneenheden
Kennisinfrastructuur Cultuurhistorie
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
Kennisplatform Verkeer en Vervoer
kiloVolt
Luchthavenindelingbesluit
Milieueffectrapportage
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
MIRT-verkenning Antwerpen Rotterdam
Meerjarenprogramma Ontsnippering
Maatschappelijke Kosten-batenanalyse
megawatt
Nederlands Architectuurinstituut
Natuurbeschermingswet
Nederlands Continentaal Plat
National Datawarehouses voor openbaar vervoer
National Datawarehouses voor wegen
National Emission Ceilings
Nationale Markt- en capaciteitsanalyse
Nederlands Olympisch Comité*Nederlandse Sport Federatie
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit

NSP
NWP
OHS
OV
PBL
PHS
PKB
PMR
PPS
RC
RCE
RDW
RIVM
RRAAM
RWS
SDE+
SEV III
SfA
SMASH
SMT-2
SVIR
SWUNG
TEN
TEN-T
UNESCO
VerDUS
VHR
VNG
WDR
WLO
Wro

Nieuwe Sleutelprojecten
Nationaal Waterplan
Olympische Hoofdstructuur
Openbaar vervoer
Planbureau voor de Leefomgeving
Programma Hoogfrequent Spoorvervoer
Planologische kernbeslissing
Project Mainportontwikkeling Rotterdam
Publiek-private samenwerking
Regional Communities (WLO-scenario)
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Rijksdienst voor Wegverkeer
Rijksinstituut voor Volkgezondheid en Milieu
Rijks-Regioprogramma Amsterdam, Almere, Markermeer
Rijkswaterstaat
Subsidieregeling duurzame energieproductie
Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening
Stimuleringsfonds voor Architectuur
Structuurvisie Mainport Amsterdam Schiphol Haarlemmermeer
Tweede Structuurschema Militaire Terreinen
Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte
Samen Werken aan de Uitvoering van Nieuw Geluidbeleid
Trans-Europees Netwerk
Trans-Europees Netwerk Transport
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
Verbinden van duurzame steden
Vogel- en Habitatrichtlijn
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
World Development Report
Welvaart en Leefomgeving
Wet ruimtelijke ordening

102

Begrippenlijst
In deze structuurvisie Infrastructuur en Ruimte hanteert het Rijk de volgende definities voor
onderstaande begrippen. Deze definities kunnen afwijken van de tot op heden gebruikelijke
definities. De hier opgenomen definities zijn echter leidend voor de interpretatie van de
structuurvisie.
Achterlandverbinding
De transportverbinding tussen mainports en stedelijke regio’s waar topsectoren zich
(geografisch) concentreren met andere economische gebieden in Nederland en het buitenland.
Afwenteling
Situatie waarbij problemen en kosten van een ingreep bij anderen terecht komen dan bij de
veroorzakers.
Agglomeratievoordelen
Voordelen van grote stedelijke gebieden die ontstaan door hun omvang, vooral door de goede
infrastructuur, grote en gevarieerde arbeidsmarkt, draagvlak voor (bijvoorbeeld culturele)
voorzieningen en aanwezigheid van andere bedrijven.
Algemene maatregel van bestuur
Een besluit van de regering waarin wettelijke regels nader worden uitgewerkt.
Bereikbaarheid
De moeite (uitgedrukt in tijd en kosten) die het gebruikers van deur-tot-deur kost om hun
bestemming te bereiken.
Besluit ruimtelijke ordening
Het besluit ruimtelijke ordening is een nadere uitwerking van de Wet ruimtelijke ordening en
bevat onder meer bepalingen over structuurvisies, bestemmingsplannen, financiële bepalingen,
andere planologische besluiten, planologische organen en buitenplanse ontheffingen.
(Olympisch) Bid
Het bod of voorstel dat een land doet om in aanmerking te komen voor het organiseren van de
Olympische spelen.
Brainport
Regio waarvan de economische kracht berust op een combinatie van kennis en innovatie in
high tech toepassingen.
Concurrentiekracht/ Concurrentiepositie
De mate waarin een gebied of land economisch beter weet te presteren dan een ander land of
gebied.
Cradle 2 Cradle
Het principe dat alle gebruikte materialen na hun leven in het ene product, worden hergebruikt
in een ander product.
Delta
Gebied waar land, mondingen van rivier(en) en de zee samenkomen.

103

Deltabeslissing
Structurerende en (rand)voorwaardelijke beslissingen die politiek van aard zijn en richting geven
aan de ontwikkelingen in meerdere deelprogramma’s van het Deltaprogramma.
Deltaprogramma
Nationaal programma waarin Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen samen
werken met maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven en kennisinstituten aan de
maatregelen die nodig zijn om Nederland in de toekomst veilig te houden tegen hoog water en
de zoetwatervoorziening te waarborgen.
Digitalisering
Veranderingen die zich voltrekken in de samenleving ten gevolge van de invloed van informatieen communicatietechnologie.
Duurzame mobiliteit
Mobiliteit met stillere, schonere, zuinigere en veiligere voertuigen.
Duurzame ontwikkeling
Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het
vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te
brengen.
Energietransitie
De overstap naar niet-fossiele energiebronnen en efficiënter energiegebruik.
Estuarium
Een verbrede riviermonding, waar zoet rivierwater en zout zeewater vermengd worden en
zodoende brak water ontstaat, en waar getijverschil waarneembaar is.
Exclusieve Economische Zone
Dat deel van de kustwateren, buiten de territoriale zone, waar een land rechten claimt, tot
maximaal 200 zeemijlen uit de kust, gerekend vanaf de laagwaterlijn en met inachtneming van
de beperkingen die het volkenrecht oplegt.
Externe veiligheid
De risico's voor mens en milieu bij het gebruik, de opslag en het vervoer van gevaarlijke stoffen.
EU 2020 strategie
Afspraak tussen de lidstaten van de Europese Unie om het economische herstel richting 2020
te bevorderen.
Forfaitaire bijdrage
Vast bedrag voor bepaalde kosten die niet gespecificeerd hoeven te worden.
MIRT-Gebiedsagenda
Gezamenlijke agenda van Rijk en regio, gekoppeld aan het Meerjarenprogramma Infrastructuur,
Ruimte en Transport, waarin een gedeeld beeld van de samenhang tussen de verschillende
opgaven in het betreffende ruimtelijk domein wordt geschetst. Zo kunnen ruimtelijke
investeringen van Rijk en regio goed op elkaar worden afgestemd en geoptimaliseerd.
Globalisering
Een voortdurend proces van wereldwijde economische, politieke en culturele integratie, met als
centraal kenmerk een wereldwijde arbeidsdeling, waarbij productielijnen over de wereld worden

104

gespreid die gedreven worden door de informatie- en communicatietechnologie en door
internationale handel.
Greenport
Groot tuinbouwcluster, waarin planten, bomen, bollen, bloemen en groenten worden
geproduceerd en verhandeld. Het betreft zowel productie onder glas (de glastuinbouw) als ook
in de open lucht (vooral de bollenteelt en boomsierteelt). Behalve productie en handel is er
sprake van een hele keten van activiteiten met onder andere kassenbouw, techniek, transport,
onderwijs en onderzoek en veredeling.
Herbestemming
Het geven van een nieuwe functie aan een bestaand gebouw of gebied.
Herstructurering
Het vernieuwen van verouderde en verloederde gebieden zodanig dat zij voldoen aan huidige
eisen op het gebied van wonen, werken, recreëren en mobiliteit. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren
door sloop, renovatie en/of herbestemming.
Hoofdverbindingsas
De hoofdinfrastructuur tussen de grootste stedelijke regio’s in Nederland, inclusief de
achterlandverbindingen.
Hoofdwatersysteem
Het samenhangend geheel van oppervlaktewater en grondwater van nationale betekenis, met
bijbehorende bergingsgebieden, waterkeringen en ondersteunende infrastructuur.
Individualisering
Ontwikkeling in de samenleving waarbij het individu en zijn behoeften meer centraal komen te
staan. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om leefstijlen, woonvoorkeuren en
mobiliteitspatronen te voorspellen.
Infrastructuurfonds
Fonds waaruit de kosten van aanleg, beheer en onderhoud en bediening van infrastructuur,
(welke door het Rijk wordt of zal worden beheerd) worden betaald, evenals de uitgaven ten
behoeve van daarmee samenhangende basisinformatie.
Intelligent Transport Systems (ITS)
Systemen voor de toepassing van informatie- en communicatietechnologieën in transport
infrastructuur en voertuigen om het verkeer veiliger, efficiënter, betrouwbaarder en
milieuvriendelijker te maken.
Internet-exchange
Verdeelcentrum of knooppunt in het netwerk van internetverbindingen.
Ketenmobiliteit
Mobiliteit waarbij verschillende vervoersmodaliteiten gecombineerd worden en waarbij tijdens
de verplaatsing kan worden overgestapt van de ene naar de andere modaliteit.
Klimaatbestendigheid
Het vermogen om goed te blijven functioneren als het klimaat verandert.

105

Klimaatverandering
De verandering van het gemiddelde weertype of klimaat over een bepaalde periode. De
verandering manifesteert zich het duidelijkst in een stijging of daling van de gemiddelde
temperatuur en van de gemiddelde hoeveelheid neerslag op aarde.
Knooppunt
Kruispunt waar verschillende vervoersstromen samenkomen, vaak in combinatie met stedelijke
ontwikkeling.
Kostenverhaal
Het in rekening brengen van de kosten van voorzieningen van openbaar nut (zoals straten,
groen, parkeergelegenheid, waterpartijen met een openbare functie) binnen een bepaald
ruimtelijk plan.
Krimp(regio)
Een afnemend aantal inwoners als dan niet gecombineerd met een daling van het aantal
huishoudens (in een bepaald gebied).
Kustfundament
Het kustgebied dat van belang is voor de bescherming van het laaggelegen deel van Nederland
tegen overstroming vanuit zee. Het kustfundament wordt zeewaarts begrensd door de
doorlopende NAP -20 N.A.P m. dieptelijn. Landwaarts omvat het kustfundament alle
duingebieden en alle harde zeeweringen inclusief de gereserveerde ruimte voor 200 jaar
zeespiegelstijging.
Logistieke Delta
Concept voor de ontwikkeling van een gezamenlijk netwerk van havens, logistieke knopen
(terminals) en hoogwaardige verbindingen in combinatie met het stimuleren van de ontwikkeling
van industriële activiteiten in het netwerk.
Mainport
Centrale (lucht-) haven waarop de belangrijkste intercontinentale vervoerstromen zijn gericht en
die fungeert als belangrijke toegangspoort van waaruit verdere distributie over het
desbetreffende werelddeel plaatsvindt.
Mantelwoning
Een woonvorm waarbij mensen die zorg in de breedste zin behoeven, met behoud van hun
zelfstandigheid, deel kunnen uitmaken van het huishouden van een mantelzorger.
Meegroeiwoning
Een aanpasbare, flexibele woning, die eenvoudig is aan te passen op veranderende behoeften
en daarmee levensloopbestendig is.
Meergeneratiewoning
Een woonvorm waarbij meerdere generaties bij elkaar kunnen wonen met een zekere mate van
onderlinge zelfstandigheid.
Metropool(regio)
Een gebied bestaande uit een stedelijke kern met een hoge bevolkingsdichtheid en hoge mate
van werkgelegenheid, met een daaromheen liggend terrein dat sociaaleconomisch verbonden is
met de stedelijke kern. Een metropoolregio beslaat vaak een gebied groter dan een metropool
omdat ook meerdere kleine plaatsen die niet direct aansluiten op het stedelijk gebied er deel
van uit kunnen maken.

106

Milieukwaliteit
Milieukwaliteit is een aanduiding voor de toestand van het milieu. Die toestand wordt onder
meer beïnvloed door emissies van stoffen naar bodem, water en lucht (milieudruk), door
onttrekking van (grond)water en benutting van andere voorraden en door de plaats en omvang
van risicovolle activiteiten. Veranderingen in de milieukwaliteit kunnen leiden tot aantasting van
natuur en de gezondheid van mensen (effecten)73.
Mobiliteit
Verzamelbegrip voor vervoersbewegingen.
Multimodaal
Het samenkomen en de integratie van verschillende vervoerswijzen, bijvoorbeeld (vracht)auto,
trein, schip, vliegtuig, tram, metro, bus, fiets, lopen).
Nationaal belang
Van nationaal belang zijn onderwerpen waar het Rijk verantwoordelijkheid voor neemt. Dit kan
aan de orde zijn indien:
− Een onderwerp nationale baten en/of lasten heeft en de doorzettingsmacht van provincies
en gemeenten overstijgt;
− Over een onderwerp internationale verplichtingen of afspraken zijn aangegaan;
− Een onderwerp provincie- of landsgrensoverschrijdend is en ofwel een hoog
afwentelingsrisico kent ofwel in beheer bij het Rijk is.
Natuurwaarden
Waardevolle aspecten van een bepaald gebied, zoals natuurschoon, schoon water, het
aanwezig zijn van bepaalde plant- of diersoorten, (weidevogels, ganzen, dassen), agrarische
gebieden met waardevolle biologische aspecten, gebieden van aardwetenschappelijk belang,
en het afwezig zijn van lawaai.
Ontgroening
Afname van het aandeel jongeren in de bevolking als gevolg van een afname van het
geboortecijfer.
Ontvlechting
Het scheiden van regionaal en doorgaand verkeer.
Raamwet omgevingsrecht
Wet die algemene richtlijnen voor het omgevingsrecht geeft, die nader uitgewerkt moeten
worden.
Randstad
Economisch belangrijk gebied in Nederland, waarbinnen de vier grootste steden van Nederland
en hun ommeland liggen.
Regionaal openbaar vervoer
Stads- en streekvervoer onder verantwoordelijkheid van de decentrale overheden.
Rijksvastgoedstrategie
Een beschrijving van de wijze waarop het Rijk het eigen vastgoed (gebouwen & terreinen) inzet
bij de realisatie van zijn beleidsdoelen.

73

RIVM/Milieucompendium.

107

Robuust mobiliteitssysteem
Een mobiliteitssysteem dat adequaat blijft functioneren in gevallen van verstorende
omstandigheden als ongevallen, weersomstandigheden of andere storingen.
Ruimtelijke hoofdstructuur
De nationale ruimtelijke hoofdstructuur omvat gebieden en netwerken, die voor de ruimtelijke
structuur en het functioneren van Nederland van nationaal belang zijn.
Ruimtelijke kwaliteit
De mate waarin een plek voorziet in de behoefte van mensen: gebruikswaarde +
belevingswaarde + toekomstwaarde.
Stedelijke regio
Gebied van meerdere steden en omliggende landelijk gebied waartussen een bepaalde
functionele relatie bestaat.
Topsectoren74
Unieke (internationaal onderscheidende) sterke economische sectoren in Nederland.
Topsector Agro(logistiek) en food
De topsector Agro(logistiek) en food omvat de voedsel- en genotsmiddelenindustrie
(verwerkende industrie) en de voedselgerelateerde onderdelen van de landbouw en
vollegrondstuinbouw. Het geheel wordt wel aangeduid als het agrofoodcomplex en beslaat
uiteenlopende typen bedrijvigheid en een veelheid aan producten, variërend van traditionele
voedselproducten tot sterk innovatieve novel en functional foods.
Topsector Chemie
De topsector Chemie omvat de vervaardiging van chemische, kunststof en rubberproducten.
Binnen de chemie wordt onderscheid gemaakt naar petrochemie, basis- en fijnchemie en
farmachemie. Olie, gas en energie zijn traditioneel belangrijke inputs voor de chemie.
Topsector Creatieve Industrie
De creatieve industrie is een verzameling van culturele en economische sectoren waarin
creativiteit centraal staat. Het CBS onderscheid binnen de creatieve industrie drie deelsectoren:
Kunsten en cultureel erfgoed, Media en entertainment en Creatieve zakelijke dienstverlening.
Topsector Energie
De topsector energie omvat alle onderdelen van de Nederlandse energiehuishouding: de
winning en omzetting, het transport en de opslag evenals het gebruik van energie. Het gaat
daarbij om alle vloeibare en gasvormige energiedragers, evenals elektriciteit en warmte.
Topsector High Tech systemen en materialen
De topsector High Tech of High Tech systemen en materialen (HTSM) omvat een aantal nauw
met elkaar verweven maakindustrieën: de machine- en systeemindustrie, de
transportmiddelenindustrie en de opto-elektronische industrie. Het gaat om het ontwerpen,

74

Beschrijving topsectoren op basis van het rapport: The Hague center for strategic studies (HCSS) en

TNO, Nederlands concurrentievermogen en mondiale krachten – een eerste verkenning van topsectoren,
Den Haag 2011.

108

ontwikkelen en produceren van geavanceerde, precieze en intelligente high tech producten
voor een groot aantal verschillende markten.
Topsector Life Sciences
Life Sciences, veelal ook aangeduid als biotechnologie, is een zeer breed gebied waarin het
gaat over de toepassing van technologie op weefsel, cel en moleculair niveau in een aantal
sectoren: landbouw, voedingsmiddelen, de medische sector en de industrie.
Topsector Logistiek
De topsector logistiek bevat alle activiteiten die nodig zijn om de fysieke goederenstroom
effectief en efficiënt te laten verlopen. Naast transport en opslag van goederen, betreft het ook
noodzakelijke bewerkingsslagen in logistieke ketens (zoals order picking, verpakken,
assemblage en afhandeling van retourstromen) en de regievoering over deze ketens.
Topsector Tuinbouw
De tuinbouw omvat zowel de glastuinbouw als de vollegrondstuinbouw. De verschillen tussen
beide zijn aanzienlijk, vooral waar het de wijze van teelt/productie betreft. De glastuinbouw
kenmerkt zich door de productie onder zeer gecontroleerde omstandigheden (voeding,
klimaatbeheersing, etc.), heeft daarmee industriële karakteristieken en vormt een zeer
dynamische en innovatieve bedrijfstak. Toeleveranciers in en om de kas (kasbouw,
energieinstallatiebouw en ICT) zijn van vitaal belang voor de glastuinbouwketen. Ook de
logistiek, finance, retail en het kenniscomplex spelen een belangrijke rol.
Topsector Water
De topsector Water omvat grosso modo drie onderdelen: Het maritieme cluster (bedrijven die
op of aan het water werken, zoals offshore, havens, baggers); het watertechnologiecluster
(waterbereiding en – behandeling en dergelijke) en het deltatechnologiecluster (waterbeheer en
waterbouw).
Tracébesluit
In de Nederlandse wetgeving is via de Tracéwet vastgelegd wat er allemaal moet gebeuren
voordat er een weg wordt aangelegd of verbreed. Hierbij worden verschillende stappen
doorlopen. Na inspraak en advies, het maken van een trajectnota en een milieueffectrapportage
en een ontwerp-tracébesluit bepaalt de minister het definitieve tracé van de weg.
Trans-Europese Netwerken
Trans-Europese Netwerken (vaak TEN's genoemd) zijn netwerken op het gebied van vervoers-,
telecommunicatie- en energie-infrastructuur die de hele Europese Unie beslaan, en waarvoor
de EU subsidie kan geven.
Transformatie
Verandering van de functie of bebouwing van het stedelijk gebied
Urbanisatie
De geleidelijke uitbreiding van intensief bewoonde gebieden, als gevolg van bevolkingsgroei en
veranderingen in het levenspatroon van de bevolking.
Vergrijzing
Stijging van het aandeel ouderen in de bevolking.

109

Verstedelijking
De toename van ruimtegebruik voor functies als wonen, werken, infrastructuur en andere
gebouwde voorzieningen.
Verstedelijkingsafspraken
Afspraken tussen Rijk en stedelijke regio’s over de in die regio’s te bouwen aantallen woningen
in een bepaalde periode.
Vestigingsklimaat
Omstandigheden die de vestiging van burgers of bedrijven in een bepaald land, regio of stad
beïnvloeden. Dit kunnen zowel fysieke als niet-fysieke omstandigheden zijn, zoals
bereikbaarheid en woningaanbod, maar ook opleidingsniveau en werkgelegenheid.
Waterveiligheid
Bescherming tegen overstromingen en gevolgen van overstromingen.
Wet ruimtelijke ordening
Nederlandse wet die regelt hoe ruimtelijke plannen in Nederland tot stand komen en gewijzigd
worden.
Zorgvuldig ruimtegebruik
Optimaal gebruik van de beschikbare ruimte door waar mogelijk functies te stapelen en
onnodige verstedelijking van onbebouwd gebied te voorkomen.

110