Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 243

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 21 juni 2016
De vaste commissie voor Economische Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Economische Zaken over de
brief van 11 april 2016 inzake de reactie op de motie van het lid Van
Gerven over het wettelijk vastleggen van de toevoeging van een lobbyparagraaf aan wetsvoorstellen (Kamerstuk 32 637, nr. 238).
De vragen en opmerkingen zijn op 29 april 2016 aan de Minister van
Economische Zaken voorgelegd. Bij brief van 21 juni 2016 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Vermeij
Adjunct-griffier van de commissie,
Kruithof

kst-32637-243
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

1

Inhoudsopgave
I

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties

2

II

Antwoord / Reactie van de Minister

5

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie ondersteunen de motie Van Gerven en
Oosenbrug (Kamerstuk 32 637, nr. 232) over het wettelijk vastleggen van
de toevoeging van een lobbyparagraaf aan wetsvoorstellen. Deze leden
hebben eerder in de initiatiefnota «Lobby in daglicht: luisteren en laten
zien» van de leden Bouwmeester en Oosenbrug (Kamerstuk 34 376, nr. 2)
al het voorstel gedaan om een lobbyparagraaf toe te voegen aan
wetsvoorstellen en grote beleidsonderwerpen. De lobbyparagraaf moet
bijdragen aan een transparant en toegankelijk democratisch proces en
deze paragraaf moet dan ook duidelijk maken hoe de verschillende
belangen in dit proces zijn gewogen. Dit gaat verder dan het enkel
inzichtelijk maken welke externe partijen gereageerd hebben op het
wetsvoorstel. Deze leden vinden de uitvoering van de motie dan ook
onvoldoende.
Deze leden lezen in de reactie van de Minister dat er in de advies- en
consultatieparagraaf zal worden ingegaan op de reacties die zijn
ontvangen op het conceptwetsvoorstel, wat de inhoud van deze reacties
was en wat hiermee is gedaan in het voorstel. Volgens de Minister blijkt
hiermee op welke punten het wetsvoorstel of de memorie van toelichting
is aangepast onder invloed van de inbreng van externe partijen.
Deze leden vinden het van belang, zoals ook beschreven in de initiatiefnota «Lobby in daglicht: luisteren en laten zien», dat in deze paragraaf
niet de lobbyisten maar de beïnvloeding centraal staat. Beïnvloeding vindt
namelijk op meer manieren plaats dan via professionele lobbyisten. Zo
kan er ook invloed worden uitgeoefend via social media of door iemand
anders met een belang. De paragraaf zou dus niet moeten gaan over wie
er lobbyt, maar over hoe politiek en bestuur beïnvloed worden.
Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat duidelijk wordt hoe deze
beïnvloeding is verlopen en welk effect dit heeft gehad? Wordt inzichtelijk
gemaakt welke afwegingen zijn gemaakt in de besluitvorming naar
aanleiding van de consultatie met externe partijen?
Beïnvloeding en lobby vinden op verschillende niveaus in de besluitvorming plaats. Het is voor deze leden van belang dat duidelijk wordt wie
invloed heeft gehad op welk moment in de besluitvorming. Wordt in de
advies- en consultatieparagraaf beschreven welke bewindspersonen,
bestuurders en ambtenaren zijn benaderd door externe partijen en met
welke reden? Wordt van deze externe partijen beschreven welke belangen
zij vertegenwoordigen?
Tenslotte vragen zij of het Integraal Afwegingskader (IAK) betrokken kan
worden bij de uitvoering van deze motie. Bij wetsontwerpen en grote
beleidsonderwerpen wordt nu via het IAK beoordeeld met wie wordt
gesproken en welk proces wordt gevolgd voor de totstandkoming van het
voorstel. Het doel van IAK is het transparant en inzichtelijk maken van alle
relevante afwegingen in het voorstel. Het IAK is echter geen openbaar
proces.
Deze leden vinden het van belang dat alle input die wordt geleverd op
wetsvoorstellen en beleidsonderwerpen openbaar is, net als het IAK zelf.
Uitbreiding, versterking en openbaar maken van het IAK zou een goede
stap zijn naar meer transparantie in het wetgevingsproces. Is de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

2

bereid het IAK openbaar te maken en hierin uitgebreid aandacht te
besteden aan hoe en door wie het besluitvormingsproces is beïnvloed?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie constateren dat de motie Van Gerven en
Oosenbrug (Kamerstuk 32 637, nr. 232) de regering verzoekt over te gaan
tot het toevoegen van een lobbyparagraaf (legislative footprint) aan
wetsvoorstellen, en tevens van mening is dat transparantie wordt
vergroot door aan te geven wie op welke onderdelen van een
wetsvoorstel invloed heeft gehad. Deze leden constateren dat de brief van
de Minister (Kamerstuk 32 637, nr. 238) hier geen recht aan lijkt te doen
omdat met de voorstellen niet helder lijkt te worden wie op welke
onderdelen van een wetsvoorstel invloed heeft, maar slechts helderheid
wordt gegeven over consultaties.
Deze leden dunken dat hiermee geen recht wordt gedaan aan de motie.
Over het algemeen vindt de belangrijkste lobby niet plaats via consultaties, maar via communicatie met de betreffende beleidsmakers. Zijn de
betreffende consultaties allemaal al openbaar of zijn er ook niet openbare
consultaties? Zo ja, in hoeveel procent van de gevallen zijn de consultaties
niet openbaar?
Is het de Minister bekend dat een groot deel van de lobby niet via
consultaties plaatsvindt, maar via communicatie met beleidsmakers? Is de
Minister voornemens om ook dit deel van de lobby in de legislative
footprint op te nemen, zo vragen deze leden. Is de Minister bereid om alle
relevant vormen van lobby rondom wetstrajecten inzichtelijk voor de
Kamer te maken? Zo nee, welke lobbyactiviteiten wil de Minister buiten
het zicht van de Kamer houden en welke niet?
Deze leden vragen of de Minister onderkent dat de in de betreffende
plenaire debatten over de invloed van bedrijfslobbies op wetgeving en de
fiscale aftrek van contingent convertibles (coco’s) genoemde dubieuze
lobbyactiviteiten (zoals bij de statiegelddiscussie) buiten de officiële
consultaties plaatsvonden.
Is de Minister er mee bekend dat uit onderzoeken naar bedrijfslobby, zoals
het promotieonderzoek van Magda Smink1, blijkt dat majeure lobbyinspanningen buiten de consultaties om plaatsvinden?
Welke meerwaarde heeft het aangekondigde wetsvoorstel, waarin slechts
consultaties aan de Kamer gemeld lijken te gaan worden, als het grootste
deel van de consultaties reeds openbaar is en het belangrijke deel van de
lobby dat buiten de openbaarheid plaatsvindt buiten het zicht van de
Kamer blijft? Deze leden vragen of de Minister onderkent dat een
legislative footprint iets anders is, dat verder gaat dan het toevoegen van
consultaties. Onderschrijft de Minister dat de Kamer zicht dient te hebben
op de invloed van lobby op een voorliggend wetstraject?
Kan de Minister naar aanleiding van het wetsvoorstel Vergroten investeringsmogelijkheden in medisch-specialistische zorg (Kamerstuk 33 168),
de discussie over de wetgeving ten aanzien van de fiscale aftrek van
coco’s en de statiegelddiscussie schetsen op welke wijze de Kamer anders
zou worden geïnformeerd, als zij over consultaties bij het wetsvoorstel
was geïnformeerd conform de voornemens in brief van de Minister
(Kamerstuk 32 637, nr. 238)?
In hoeverre is er onderzoek bekend over de inbreng en de aanwezigheid
van lobbygroepen bij overheidsconsultaties, zo willen deze leden weten.
In welke mate is het bedrijfsleven vertegenwoordigd en in welke mate zijn
non-gouvernementele organisaties vertegenwoordigd? Hoe beoordeelt de
Minister de conclusie van Magda Smink in haar promotieonderzoek dat
grote bedrijven een onevenredige invloed hebben op het duurzaamheidsbeleid van de overheid?
1

M. Smink, Incumbents and institutions in sustainability transitions, 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

3

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de reactie van de
Minister van Economische Zaken op de motie (kamerstuk 32 637, nr. 232)
over het vastleggen van de toevoeging van een lobbyparagraaf aan
wetsvoorstellen. De Minister benadrukt dat adviezen van externen al in de
memorie van toelichting aan de orde komen in de paragraaf advies en
consultatie, maar dat de Minister bereid is dat explicieter te doen. De aan
het woord zijnde leden vragen of daarmee daadwerkelijk uitvoering aan
de motie wordt gegeven. Zij zouden graag alvast een concretisering van
de voorgenomen wijziging van de Aanwijzingen voor de regelgeving zien.
Deze leden zouden ook graag vernemen hoe de analyse over voor- en
nadelen van een lobbyparagraaf of alternatieven, die Minister
ongetwijfeld verricht heeft, luidt. In dat kader zijn zij ook benieuwd in
hoeverre ten behoeve van het beperken van bureaucratische lasten
gedifferentieerd zou kunnen worden in de mate van detail van de
lobbyparagraaf naar gelang het voorstel van wet een technisch of
beleidsrijk karakter kent.
Deze leden lezen daarnaast dat de Minister de wijziging van de Aanwijzingen voor de regelgeving specifiek wil laten toezien op de opmerkingen
in de consultatiefase. Deze leden vragen of er ook ingegaan zal worden op
inbreng van belangenorganisaties in andere fases van wetgeving en
beleidsontwikkeling. De motie Van Gerven en Oosenbrug (Kamerstuk
32 637, nr. 232) is ingediend naar aanleiding van een debat waarin ook de
rol van lobbypartijen in de fase van het opstellen van de wet en beleidsontwikkeling ter sprake kwam. Hoe komt de voorgestelde uitvoering van
de motie tegemoet aan de wens om ook bij deze fase van het proces
transparantie te bieden over de inbreng van lobbypartijen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben met teleurstelling
kennisgenomen van de reactie van de Minister op de wens van de Kamer
om toevoeging van een lobbyparagraaf aan wetsvoorstellen wettelijk vast
te leggen. Kan de Minister bevestigen dat lobby van bedrijven, organisaties en particulieren niet alleen geschiedt tijdens de consultatiefase van
een wetsvoorstel, maar juist vaak al voordat een wetsvoorstel ter
consultatie wordt gepubliceerd? Kan de Minister dan ook bevestigen dat
lobby en consultatie niet hetzelfde is? Zo nee, waarom niet? Zo ja,
waarom zegt de Minister dan dat een motie die verzoekt om een lobbyparagraaf toe te voegen aan wetsvoorstellen al wordt uitgevoerd in de
verantwoording van de verwerking van de consultatiefase van een
wetsvoorstel? Is de Minister bereid om nog eens goed naar de motie te
kijken en op zoek te gaan naar mogelijkheden om lobby tijdens de hele
totstandkoming van een wetsvoorstel in kaart te brengen en te verantwoorden wat er met de inbreng van de verschillende partijen gedaan is, te
verantwoorden in de memorie van toelichting van elk wetsvoorstel? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, op welke termijn en wijze?
Deze leden hebben kennis genomen van een onderzoek van de Volkskrant2 naar de lobby die tijdens het bewind van het kabinet Rutte II heeft
plaatsgevonden. Als deze leden de lobbyactiviteiten richting het Ministerie
van Economische Zaken nader bekijken, dan is te zien dat LTO Nederland
maar liefst 44 keer met de Staatssecretaris van Economische Zaken heeft
gesproken. Ook andere agrarische organisaties met economische
belangen, zoals de Nederlandse Vakbond Varkenshouders en de Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, schuiven met enige regelmaat aan de
tafel. Dit staat in schril contrast met het aantal gesprekken dat de
2

http://www.volkskrant.nl/politiek/lobbywereld-verliest-aan-schimmigheid~a4274150/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

4

Staatssecretaris van Economische Zaken met bijvoorbeeld dierenwelzijnsorganisaties heeft gevoerd. Ondanks de beloften van de Staatssecretaris
van Economische Zaken om met dierenwelzijnsorganisaties te praten, laat
de praktijk zien dat dit nauwelijks gebeurt. De Dierenbescherming mocht
slechts vijf keer komen, de Dierencoalitie één keer en het verzoek van de
Vissenbescherming voor een gesprek wijst de Staatssecretaris af door te
zeggen dat hij geen tijd heeft. Deelt de Minister de mening van deze leden
dat dit wel een zeer scheef beeld is? Is de Minister bereid om toe te
zeggen dat er op zijn gehele ministerie in het vervolg een betere balans
wordt gezocht tussen bijeenkomsten met vertegenwoordigers van het
bedrijfsleven en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties
die het publieke belang proberen te behartigen?
Deze leden zouden het van harte toejuichen als alle ministeries en alle
bewindspersonen hun agenda’s, inclusief afspraken met belangenbehartigers, openbaar zouden maken. Is de Minister bereid om dit toe te
zeggen? Zo nee, waarom niet? Welke maatregelen wil de Minister nemen
om meer transparantie te bieden over de stempel die belangenbehartigers
drukken op het beleid?
II Antwoord / Reactie van de Minister
Inleiding
Met deze brief stuur ik u, mede namens de Ministers van Veiligheid en
Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de antwoorden
toe op de op 29 april 2016 toegezonden vragen en opmerkingen van de
leden van een aantal fracties van de vaste commissie voor Economische
Zaken over mijn reactie op de motie van de leden Van Gerven en
Oosenbrug over het wettelijk vastleggen van de toevoeging van een
lobbyparagraaf aan wetsvoorstellen (Kamerstuk 32 637, nr. 238).
Alvorens op de gestelde vragen en gemaakte opmerkingen in te gaan, wil
ik in algemene zin opmerken dat een bewindspersoon uiteraard volledig
verantwoordelijk is voor de inhoud van «zijn» wetsvoorstel, met inbegrip
van alle onderliggende (belangen-)afwegingen. Betrokken partijen
trachten in alle stadia via alle mogelijke kanalen invloed uit te oefenen op
die inhoud. Daar is niets mis mee, zoals het woord «lobby» wellicht
veronderstelt. Sterker nog: Het is van groot belang dat een bewindspersoon, net als het parlement, een wetsvoorstel voorbereidt met kennis
van hoe de belanghebbenden over het desbetreffende onderwerp denken.
Externe inbreng van belanghebbenden tijdens het proces is daarvoor vaak
onontbeerlijk.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie vragen hoe de Minister ervoor gaat zorgen
dat duidelijk wordt hoe de beïnvloeding is verlopen en welk effect dit
heeft gehad.
Zij vragen of daarbij inzichtelijk wordt gemaakt welke afwegingen zijn
gemaakt in de besluitvorming naar aanleiding van de consultatie met
externe partijen.
Het is voor deze leden van belang dat duidelijk wordt wie invloed heeft
gehad op welk moment in de besluitvorming. Wordt in de advies- en
consultatieparagraaf beschreven welke bewindspersonen, bestuurders en
ambtenaren zijn benaderd door externe partijen en met welke reden?
Wordt van deze externe partijen beschreven welke belangen zij vertegenwoordigen?
In de paragraaf in de memorie van toelichting waarin de consultatiereacties en adviezen worden besproken, wordt ook ingegaan op de wijze
waarop met de ontvangen externe inbreng is omgegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

5

Daarmee wordt duidelijk gemaakt wat de invloed van het ontvangen
commentaar is geweest op het wetsvoorstel en de bijbehorende memorie
van toelichting. Indien het gaat om inbreng die is geleverd in het kader
van een openbare (internet-)consultatie van een wetsvoorstel, wordt
aangegeven of de inbreng heeft geleid tot een aanpassing ten opzichte
van de voor consultatie aangeboden versie van het wetsvoorstel en/of de
memorie van toelichting en wat hierbij de overwegingen zijn geweest.
Ook wordt beschreven op welke wijze deze inbreng is geleverd. Dat kan
zijn doordat een reactie is gegeven op de openbare (internet-)consultatie
van het wetsvoorstel, maar ook doordat inbreng – spontaan of op verzoek
– is geleverd voorafgaand aan die formele consultatie. Te denken valt aan
expertbijeenkomsten en rondetafelgesprekken die worden gehouden in
het voorbereidingstraject of de voorbereiding via een discussiegroep op
LinkedIn zoals die heeft plaatsgevonden bij het wetsvoorstel houdende
regels met betrekking tot de productie, het transport, de handel en de
levering van elektriciteit en gas (Elektriciteits- en gaswet)3. Ook deze
inbreng zal in de paragraaf «Consultatie en advies» of in een ander deel
van de toelichting aan de orde worden gesteld. Bij dat laatste kan worden
gedacht aan het deel waarin de gemaakte belangenafweging en/of de
overwogen alternatieven worden besproken, waarmee de inbreng een
nauwe relatie kan hebben. Ook indien een duidelijke wens van een
externe partij aanleiding is geweest voor een wetsvoorstel, zal dit –
waarschijnlijk in een aparte paragraaf over de aanleiding voor het
wetsvoorstel of in de inleiding – worden benoemd.
Dat laat echter onverlet dat naar mijn mening niet over elk contact met
externe partijen verantwoording kan en moet worden afgelegd in de
memorie van toelichting. Zoals ik in het debat waarin de motie werd
ingediend al opmerkte4, zou het te ver voeren om alle contacten die
bewindspersonen zelf of hun ambtenaren hebben met externen in de
toelichting te verantwoorden. Die contacten, die zeer gewenst kunnen zijn
in het kader van een responsieve overheid5, moeten niet onder druk
komen te staan van een dergelijke openbare verantwoording. Evenmin zal
steeds worden verantwoord welke bewindspersonen, bestuurders en
ambtenaren zijn benaderd. Relevant is welke inbreng is geleverd, niet bij
wie dat precies is gebeurd.
De inbreng die wordt geleverd kan zeer verschillen naar aard en inhoud
en is niet altijd ingegeven door een bepaald belang. Zo maakt de regering
in het kader van internetconsultatie soms dankbaar gebruik van goede
suggesties van individuele burgers, al dan niet in een professionele
hoedanigheid, over de formulering van bepalingen in een wetsvoorstel.
Deze suggesties hoeven dan niet te zijn ingegeven door een eigenbelang
of een belang van een achterban, maar kunnen belangeloos worden
gedaan. De redenen om inbreng te leveren en eventuele achterliggende
belangen zullen daarom niet altijd duidelijk zijn en worden daarom ook
niet vermeld.
De leden van de PvdA-fractie vragen of het Integraal Afwegingskader
(IAK) betrokken kan worden bij de uitvoering van deze motie. Deze leden
vinden het van belang dat alle input die wordt geleverd op wetsvoorstellen en beleidsonderwerpen openbaar is, net als het IAK zelf.
Uitbreiding, versterking en openbaar maken van het IAK zou een goede
stap zijn naar meer transparantie in het wetgevingsproces. Zij vragen of
3

Zie Kamerstuk 34 199, nr. 3, p. 6.
Handelingen II 2015/16, nr. 57, item 11, p. 16.
5
Zie hierover met name het rapport van de Raad voor het openbaar bestuur «Sturen én
verbinden. Naar een toekomstbestendige rijksoverheid», Kamerstuk 31 490, nr. 204.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

6

de Minister bereid is het IAK openbaar te maken en hierin uitgebreid
aandacht te besteden aan hoe en door wie het besluitvormingsproces is
beïnvloed.
Het Integraal afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) is een
openbaar afwegingskader. Het is voor een ieder toegankelijk via
www.naarhetiak.nl en www.kcwj.nl. Ook de uitkomsten van de afweging
die in een concreet dossier plaatsvindt op grond van het IAK zijn
openbaar: bij internetconsultatie wordt een apart document gepubliceerd
waarin de zeven vragen van het IAK worden beantwoord, en in de
memorie van toelichting dient zichtbaar antwoord te worden gegeven op
diezelfde zeven vragen. Dit is ook opgenomen in de Interdepartementale
schrijfwijzer memorie van toelichting.
Ik ben voornemens samen met mijn ambtgenoten van Veiligheid en
Justitie en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het initiatief te
nemen voor een kabinetsnotitie over transparantie van het wetgevingsproces. Deze notitie past ook binnen het programma Toekomstbestendige
regelgeving dat ik met de genoemde Ministers heb opgezet en waarover
ik uw Kamer mede namens die Ministers reeds eerder heb bericht6 en nog
nader zal berichten. In dat programma is één van de onderwerpen het
streven naar een open en digitaal wetgevingsproces. In de notitie zal het
kabinet in bredere zin ingaan op de transparantie van het wetgevingsproces en daarbij mede de onderdelen van de PvdA-initiatiefnota «Lobby
in daglicht»7 die betrekking hebben op het wetgevingsproces, en de motie
Oosenbrug over het verstrekken van overheidsinformatie8, betrekken. Ook
zal worden ingegaan op de hier gestelde vraag of alle input die wordt
geleverd op wetsvoorstellen en beleidsnota’s openbaar moet zijn.
In die notitie zal in dat verband met name worden bepaald hoe het belang
van transparantie van het hele totstandkomingsproces bij wetgeving zich
verhoudt tot de mogelijke drempel die wordt opgeworpen tegen het
indienen van nuttige zienswijzen indien de indiener beseft dat zijn reactie
openbaar zal worden gemaakt, en tot mogelijke negatieve effecten zoals
het onder valse naam indienen van commentaar. Het belang van het
voorkómen van drempels voor het indienen van commentaar speelt met
name in de voorbereidingsfase indien op ambtelijk niveau informele
afstemming plaatsvindt met relevante partijen om tot een goed
eindproduct te kunnen komen. Dat laat onverlet dat in de memorie van
toelichting in dat geval kan worden beschreven met welke (soort) partijen
dergelijke contacten in de voorbereidingsfase hebben plaatsgevonden.
Ook zal in de kabinetsnotitie worden ingegaan op mogelijke formele
bezwaren tegen openbaarheid.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie vragen of consultaties allemaal al openbaar
zijn of dat er ook niet openbare consultaties zijn. Zo ja, in hoeveel procent
van de gevallen zijn de consultaties niet openbaar?
Consultatie kan op verschillende manieren plaatsvinden. Het gebruik van
internetconsultatie heeft, blijkens een recent evaluatieonderzoek dat bij de
brief over het programma Toekomstbestendige wetgeving aan uw Kamer
wordt aangeboden, de laatste jaren een opmars gemaakt: Van 58
internetconsultaties in 2010 naar 133 in 2014, zijnde het laatste volledig
6

Brieven van 20 juli 2016 (Kamerstuk 33 009, nr. 10) en 18 december 2016 (Kamerstuk 33 009, nr.
12).
7
Kamerstuk 34 376, nrs. 1 en 2.
8
Kamerstuk 34 000 VII, nr. 14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

7

jaar waarnaar onderzoek is gedaan. Daarbij moet worden opgemerkt dat
ook gedelegeerde regelgeving deel uitmaakt van deze cijfers. Internetconsultatie is een openbare vorm van consultatie waarbij een ieder de
mogelijkheid heeft inbreng te leveren. Daarnaast vindt ook op andere
manieren consultatie plaats die deels openbaar wordt gemaakt. Zo
worden soms adviezen ingewonnen, die met het wetsvoorstel aan uw
Kamer worden aangeboden. Zoals ik in reactie op vragen van de leden
van de PvdA-fractie al heb vermeld, worden er ook expertbijeenkomsten,
rondetafelgesprekken en andersoortige vormen van consultatie in het
voorbereidingstraject georganiseerd. Dergelijke bijeenkomsten zullen
soms wel en soms niet in openbaarheid plaatsvinden. Dit houdt mede
verband met het feit dat de deelnemers (vaak medewerkers en niet de
bestuurders van organisaties) in vrijheid hun inbreng moeten kunnen
leveren. Wel wordt, zoals ik in reactie op de vragen van de leden van de
PvdA-fractie aangaf, de in dergelijke bijeenkomsten geleverde inbreng in
meer algemene zin behandeld in de memorie van toelichting. Hoeveel
procent van de consultaties openbaar is, kan op basis van het bovenstaande niet worden gezegd.
Is het de Minister bekend dat een groot deel van de lobby niet via
consultaties plaatsvindt, maar via communicatie met beleidsmakers? Is de
Minister voornemens om ook dit deel van de lobby in de legislative
footprint op te nemen, zo vragen deze leden. Is de Minister bereid om alle
relevante vormen van lobby rondom wetstrajecten inzichtelijk voor de
Kamer te maken? Zo nee, welke lobbyactiviteiten wil de Minister buiten
het zicht van de Kamer houden en welke niet?
Het is mij bekend dat ook los van de formele consultatie van een
wetsvoorstel externe inbreng wordt geleverd. In antwoord op vragen van
de leden van de PvdA-fractie ben ik ingegaan op de verantwoording over
deze inbreng in de memorie van toelichting bij een wetsvoorstel.
Kortheidshalve verwijs ik naar het aldaar gegeven antwoord.
Deze leden vragen of de Minister onderkent dat de in de betreffende
plenaire debatten over de invloed van bedrijfslobby’s op wetgeving en de
fiscale aftrek van contingent convertibles (coco’s) genoemde dubieuze
lobbyactiviteiten (zoals bij de statiegelddiscussie) buiten de officiële
consultaties plaatsvonden.
Voor vragen over de geleverde externe inbreng bij concrete wetsvoorstellen van andere bewindspersonen verwijs ik naar de desbetreffende
bewindspersoon.
Is de Minister er mee bekend dat uit onderzoeken naar bedrijfslobby, zoals
het promotieonderzoek van Magda Smink, blijkt dat majeure lobbyinspanningen buiten de consultaties om plaatsvinden? Welke meerwaarde heeft
het aangekondigde wetsvoorstel, waarin slechts consultaties aan de
Kamer gemeld lijken te gaan worden, als het grootste deel van de
consultaties reeds openbaar is en het belangrijke deel van de lobby dat
buiten de openbaarheid plaatsvindt buiten het zicht van de Kamer blijft?
Deze leden vragen of de Minister onderkent dat een legislative footprint
iets anders is, dat verder gaat dan het toevoegen van consultaties.
Onderschrijft de Minister dat de Kamer zicht dient te hebben op de
invloed van lobby op een voorliggend wetstraject?
Zoals ik in antwoord op vragen van de leden van de PvdA-fractie heb
uiteengezet, wordt in de memorie van toelichting waar nuttig en wenselijk
ook ingegaan op inbreng op een wetsvoorstel die is geleverd buiten de
formele consultatie om. In de wijziging van de Aanwijzingen voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

8

regelgeving die ik in mijn reactie op de motie9 heb aangekondigd, zal dit
ook worden opgenomen.
Kan de Minister naar aanleiding van het wetsvoorstel Vergroten investeringsmogelijkheden in medisch-specialistische zorg (Kamerstuk 33 168),
de discussie over de wetgeving ten aanzien van de fiscale aftrek van
coco’s en de statiegelddiscussie schetsen op welke wijze de Kamer anders
zou worden geïnformeerd, als zij over consultaties bij het wetsvoorstel
was geïnformeerd conform de voornemens in brief van de Minister
(Kamerstuk 32 637, nr. 238)?
Zoals in antwoord op eerdere vragen van de SP-fractie is opgemerkt,
verwijs ik voor vragen over externe inbreng bij concrete wetsvoorstellen
van andere bewindspersonen naar de desbetreffende bewindspersoon.
In hoeverre is er onderzoek bekend over de inbreng en de aanwezigheid
van lobbygroepen bij overheidsconsultaties, zo willen deze leden weten.
In welke mate is het bedrijfsleven vertegenwoordigd en in welke mate zijn
non-gouvernementele organisaties vertegenwoordigd? Hoe beoordeelt de
Minister de conclusie van Magda Smink in haar promotieonderzoek dat
grote bedrijven een onevenredige invloed hebben op het duurzaamheidsbeleid van de overheid?
In het kader van een recent evaluatieonderzoek naar internetconsultatie,
dat bij de brief over het programma Toekomstbestendige wetgeving aan
uw Kamer wordt aangeboden, hebben 171 gebruikers van internetconsultatie een vragenlijst ingevuld waarin ook de vraag is gesteld vanuit welk
perspectief zij inbreng hebben geleverd. Daaruit komt naar voren dat 58%
dit heeft gedaan vanuit het perspectief van het bedrijf of de organisatie
waarvoor zij werken, 37% zijn burgers/particulieren, 13% vertegenwoordigt een belangengroep en 8% valt onder de categorie «anders».
Specifieke cijfers over de vertegenwoordiging van non-gouvernementele
organisaties zijn niet bekend. Ook zijn geen cijfers bekend over de
achtergrond van de inbreng buiten internetconsultatie.
Ik stel voorop dat het een ieder vrij staat inbreng te leveren op beleids- en
wetgevingsprocessen. Met name door de toename van het gebruik van
internetconsultatie zijn ook de mogelijkheden toegenomen voor eenieder
om inbreng te leveren op voorgenomen regelgeving. Waar voorheen
consultatie vaak bestond uit het voor commentaar toezenden van een
wetsvoorstel aan bij de overheid bekende organisaties, heeft internetconsultatie ervoor gezorgd dat ook burgers, eenmansbedrijven, niet bij de
overheid bekende belangengroepen etc. inbreng kunnen leveren en
daarmee beter invloed kunnen uitoefenen op voorgenomen regelgeving.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie vragen of met de reactie van de Minister van
Economische Zaken daadwerkelijk uitvoering aan de motie wordt
gegeven.
Naar mijn mening geef ik met de toezeggingen die ik in mijn reactie op de
motie heb gedaan, in combinatie met mijn antwoorden op de vragen van
de leden van de PvdA-fractie over de reikwijdte van wat er in de memorie
van toelichting wordt vermeld over de externe inbreng, uitvoering aan de
motie.

9

Kamerstuk 32 637, nr. 238.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

9

De leden van de D66-fractie zouden graag alvast een concretisering van
de voorgenomen wijziging van de Aanwijzingen voor de regelgeving zien.
De huidige tekst van de Aanwijzingen voor de regelgeving gaat nog uit
van een situatie van voor het gebruik van internetconsultatie, waarin het
gebruikelijk was dat consultatie plaatsvond bij specifieke belangengroepen en advisering door specifieke adviescolleges.
De Aanwijzingen verplichten daarom te vermelden «welke adviescolleges
en organisaties van belanghebbenden ten aanzien van de regeling zijn
gehoord»10. De aanpassing zal zien op de huidige praktijk waarin eenieder
de mogelijkheid wordt geboden inbreng te leveren op een wetsvoorstel
dat voor internetconsultatie wordt aangeboden. Ook zal worden verplicht
aan te geven wat er met de geleverde inbreng is gedaan. De precieze
formulering van de desbetreffende aanwijzing is afhankelijk van de
uitkomsten van de in antwoord op vragen van de leden van de
PvdA-fractie aangekondigde kabinetsnotitie over transparantie van het
wetgevingsproces. Daarin zal aan de orde komen tot op welke hoogte
openheid kan worden gegeven over wie de inbreng heeft geleverd. Bij het
toezenden van die notitie aan uw Kamer zal ook een concept tot
aanpassing van de Aanwijzingen voor de regelgeving worden bijgevoegd.
Deze leden zouden ook graag vernemen hoe de analyse over voor- en
nadelen van een lobbyparagraaf of alternatieven, die Minister
ongetwijfeld verricht heeft, luidt. In dat kader zijn zij ook benieuwd in
hoeverre ten behoeve van het beperken van bureaucratische lasten
gedifferentieerd zou kunnen worden in de mate van detail van de
lobbyparagraaf naar gelang het voorstel van wet een technisch of
beleidsrijk karakter kent.
Zoals ik in mijn reactie op de motie al heb aangegeven en nader heb
verduidelijkt in antwoord op vragen van de leden van de PvdA-fractie, is
het uitgangspunt al dat in de memorie van toelichting verantwoording
wordt afgelegd over de geleverde externe inbreng bij een wetsvoorstel,
en zal dit nader worden verankerd in de Aanwijzingen voor de regelgeving. Daarmee is een analyse van de voor- en nadelen van een
lobbyparagraaf of alternatieven overbodig.
De mate van detail van deze beschrijving is inderdaad afhankelijk van de
aard van het wetsvoorstel. Bij bijvoorbeeld verzamelwetsvoorstellen
(technische verbeteringen van bestaande wetten) of wetsvoorstellen die
uitsluitend strekken tot implementatie van Europese regelgeving, kan het
zijn dat consultatie geen zin heeft en daarom achterwege blijft en er ook
anderszins geen inbreng wordt geleverd op het desbetreffende
wetsvoorstel. In dat geval zal er dus ook geen informatie over externe
inbreng in de memorie van toelichting worden opgenomen. Verder is de
mate van detail waarin de externe inbreng wordt besproken uiteraard
afhankelijk van de aard en inhoud van die inbreng.
Deze leden lezen daarnaast dat de Minister de wijziging van de Aanwijzingen voor de regelgeving specifiek wil laten toezien op de opmerkingen
in de consultatiefase. Deze leden vragen of er ook ingegaan zal worden op
inbreng van belangenorganisaties in andere fases van wetgeving en
beleidsontwikkeling. De motie Van Gerven en Oosenbrug (Kamerstuk 32
637, nr. 232) is ingediend naar aanleiding van een debat waarin ook de rol
van lobbypartijen in de fase van het opstellen van de wet en beleidsontwikkeling ter sprake kwam.

10

Aanwijzing 213, tweede lid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

10

Hoe komt de voorgestelde uitvoering van de motie tegemoet aan de wens
om ook bij deze fase van het proces transparantie te bieden over de
inbreng van lobbypartijen?
In antwoord op deze vragen verwijs ik naar mijn antwoord op gelijksoortige vragen van de leden van de PvdA-fractie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie
Kan de Minister bevestigen dat lobby van bedrijven, organisaties en
particulieren niet alleen geschiedt tijdens de consultatiefase van een
wetsvoorstel, maar juist vaak al voordat een wetsvoorstel ter consultatie
wordt gepubliceerd? Kan de Minister dan ook bevestigen dat lobby en
consultatie niet hetzelfde is? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom zegt de
Minister dan dat een motie die verzoekt om een lobbyparagraaf toe te
voegen aan wetsvoorstellen al wordt uitgevoerd in de verantwoording
van de verwerking van de consultatiefase van een wetsvoorstel? Is de
Minister bereid om nog eens goed naar de motie te kijken en op zoek te
gaan naar mogelijkheden om lobby tijdens de hele totstandkoming van
een wetsvoorstel in kaart te brengen en te verantwoorden wat er met de
inbreng van de verschillende partijen gedaan is, te verantwoorden in de
memorie van toelichting van elk wetsvoorstel? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, op welke termijn en wijze?
In antwoord op deze vragen verwijs ik naar mijn antwoord op gelijksoortige vragen van de leden van de PvdA-fractie.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie beschrijven de bevindingen
van een onderzoek van de Volkskrant over lobbyactiviteiten richting het
Ministerie van Economische Zaken op het beleidsterrein van de Staatssecretaris en vragen of de Minister hun mening deelt dat dit een zeer scheef
beeld is. Is de Minister bereid om toe te zeggen dat er op zijn gehele
ministerie in het vervolg een betere balans wordt gezocht tussen
bijeenkomsten met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en
vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties die het publieke
belang proberen te behartigen?
De Staatssecretaris van Economische Zaken streeft naar een goede balans
in de partijen met wie hij gesprekken voert. Het is van belang dat diverse
partijen worden gehoord om goede afwegingen te maken. Er zijn
organisaties, zoals LTO Nederland, die zowel de plantaardige als dierlijke
sectoren vertegenwoordigen. Voor ieder van die sectoren zijn er dan
diverse thema’s waarover overleg gevoerd wordt. Bij dierlijke sectoren
gaat het dan bijvoorbeeld om diergezondheid inclusief dierziektecrises,
dierenwelzijn, antibiotica, mest, EU-steunmaatregelen, structuur van de
veehouderij, visserij, Gemeenschappelijk landbouwbeleid, het opheffen
van de Productschappen etc. Dit verklaart mede dat er met deze organisaties vaker overleg wordt gevoerd dan met organisaties die een specifiek
thema of belang vertegenwoordigen, zoals de Dierenbescherming of de
Dierencoalitie. Als het gaat om dierenwelzijn worden veel overleggen
gevoerd in de driehoek dierenwelzijnsorganisaties, sectororganisaties en
(op ambtelijk niveau) overheid.
De mate waarin op het ministerie overleg wordt gevoerd met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en van maatschappelijke organisaties is
afhankelijk van het beleidsonderwerp. Vanuit de verantwoordelijkheid van
de overheid voor het behartigen van het publieke belang en het rekening
houden met de diverse belangen in de samenleving, zal altijd worden
gezocht naar een juiste balans in deze contacten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

11

Deze leden zouden het van harte toejuichen als alle ministeries en alle
bewindspersonen hun agenda’s, inclusief afspraken met belangenbehartigers, openbaar zouden maken. Is de Minister bereid om dit toe te
zeggen? Zo nee, waarom niet? Welke maatregelen wil de Minister nemen
om meer transparantie te bieden over de stempel die belangenbehartigers
drukken op het beleid?
Het is geen staande praktijk om de agenda’s van bewindspersonen
openbaar te maken. Het kabinet is voornemens om dit aspect in breder
verband nader te behandelen in de kabinetsreactie op de eerder
genoemde PvdA-initiatiefnota «Lobby in daglicht» (buiten de onderdelen
die betrekking hebben op het wetgevingsproces, die in de in antwoord op
vragen van de leden van de PvdA-fractie aangekondigde kabinetsnotitie
over transparantie van het wetgevingsproces aan de orde zullen komen),
die deze zomer aan uw Kamer wordt verzonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 637, nr. 243

12