Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 125

Defensie Industrie Strategie

Nr. 95

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 15 januari 2019
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie over de brief van 15 november 2018 inzake
Defensie Industrie Strategie (Kamerstuk 31 125, nr. 92).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 15 januari 2019.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-31125-95
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

1

1
Hoe weegt u, in het licht van het ontbreken van een level playing
field, bij het gunnen van contracten dat sommige buitenlandse
ondernemingen door buitenlandse overheden gesteund worden
en/of deels in staatshanden zijn, in tegenstellingen tot de private
Nederlandse industrie?
De Europese staatssteunregels zorgen ervoor dat ondernemingen niet
zonder meer financieel ondersteund of bevoordeeld kunnen worden door
overheden. Daarnaast geldt dat een inschrijver binnen de aanbestedingsregelgeving niet kan worden uitgesloten omdat (een deel van de)
aandelen in overheidseigendom is.
Tegelijkertijd is er altijd een risico dat een inschrijving buiten proportioneel laag is. Indien een inschrijving voor een opdracht wordt gedaan die
in verhouding tot de te verrichten werken, leveringen of diensten
abnormaal laag lijkt, kan de aanbestedende dienst de inschrijver verduidelijkingen over de samenstelling van de desbetreffende inschrijving vragen
en daarbij expliciet de ontvangst van staatssteun betrekken. Een
inschrijving kan op grond van staatssteun worden afgewezen, indien de
inschrijver niet hard kan maken dat de ontvangen staatssteun in overeenstemming is met de EU-regels (zie bijv. artikel 2.107, vierde lid, ADV).
2
Hoe beoordeelt u het in Nederland aanwezige kennisniveau voor
het kunnen «refitten» en ombouwen van de Walrus-klasse
onderzeeboten, zoals dat thans plaats vindt? Hoe beoordeelt u
het Nederlandse kennisdomein over inzet en exploitatie van
onderzeeboten? Betreft deze kennis een nationaal veiligheidsbelang?
3
Is de kennis en kunde die ingezet wordt voor de «mid-lifeupdate» van de Walrus-klasse afkomstig vanuit de eigen Nederlandse industrie, MKB en kennisinstituten, of komt deze kennis
uit het buitenland. Zo ja, uit welke buitenlanden?
Defensie moet beschikken over voldoende kennis van geavanceerde
wapensystemen zoals onderzeeboten om de nationale veiligheidsbelangen te kunnen beschermen. Voor de inzet en instandhouding van de
onderzeeboten van de Walrusklasse is in Nederland voldoende kennis
beschikbaar. Dat geldt ook voor het project «Instandhouding Walrusklasse
onderzeeboten».
De benodigde apparatuur voor dit project is voor een deel afkomstig van
leveranciers uit Duitsland, Frankrijk, Noorwegen en de Verenigde Staten.
Nederlandse leveranciers van dergelijke apparatuur zijn niet voor elk
onderdeel beschikbaar. Defensie heeft voor de ontwerpactiviteiten en de
uitvoering van dit project – voor zover deze activiteiten al niet door
Defensie zelf zijn uitgevoerd – alleen Nederlandse bedrijven ingeschakeld.
4
Beoordeelt u het behoud van de kennis binnen de Nederlandse
defensie-gerelateerde industrie en de «Gouden Driehoek» van
Defensie, bedrijfsleven en kennisinstituten als een nationaal
veiligheidsbelang?
24
Beoordeelt u het behoud van de kennis binnen de Nederlandse
defensiegerelateerde industrie en de «Gouden Driehoek» van
Defensie, bedrijfsleven en kennis als een nationaal veiligheidsbelang?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

2

De Nederlandse defensie technologische en industriële basis kan worden
versterkt door een intensievere samenwerking tussen overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven in de zogenaamde «gouden driehoek». Door de
krachten te bundelen kunnen technologisch geavanceerde producten
worden ontwikkeld en een zo hoog mogelijke operationele inzetbaarheid
van wapensystemen tegen zo laag mogelijke kosten worden gerealiseerd.
De versterking van de samenwerking in de gouden driehoek moet zich
vooral concentreren op de in de DIS gepresenteerde industriële capaciteiten en kennis- en technologiegebieden die van belang worden geacht
voor het nationaal veiligheidsbelang.
5
Klopt het dat de exploitatiekosten van de Walrus-klasse onderzeeboten gunstig zijn, relatief laag in vergelijking met buitenlandse
onderzeeboten? In hoeverre is deze gunstige prestatie geleverd
dankzij de Nederlandse kennis op onderzeebootgebied?
Voor het maken van deze vergelijking ontbreken de benodigde gegevens.
Nederland heeft onvoldoende inzicht in de exploitatiekosten van de
huidige onderzeeboten van buitenlandse marines, omdat beschikbare
informatie ontbreekt.
6
Hoe is de levertijd- en budget-betrouwbaarheid geweest van de
Nederlandse marinebouwindustrie in de afgelopen twintig jaar?
7
Hoe is de ervaring van Defensie met het projectmanagement van
de huidige Nederlandse Marinebouw, met name voor wat betreft
planning en budgetbeheersing? Hoe beoordeelt u het presteren
hierin van de Nederlandse marinebouwindustrie ten opzichte van
de diverse buitenlandse marinebouwindustrieën?
26
Hoe is uw ervaring met het projectmanagement van de huidige
Nederlandse marinebouw, met name voor wat betreft planning en
budgetbeheersing? Hoe beoordeelt u het presteren hierin van de
Nederlandse marinebouwindustrie ten opzichte van de diverse
buitenlandse marinebouwindustrieën?
De Nederlandse marinebouwindustrie heeft in de afgelopen twintig jaar
hoogwaardige oppervlakteschepen gebouwd voor het Commando
Zeestrijdkrachten, waaronder de vier Luchtverdedigings- en Commandofregatten, twee Landing Platform Docks, vier Oceangoing Patrol Vessels en
het Joint Support Ship. Defensie heeft bij deze schepen dan ook
overwegend goede ervaringen met de samenwerking met de industrie en
de kennisinstituten bij de bouw van oppervlakteschepen. Bij deze wijze
van samenwerking voeren Defensie, de industrie en de kennisinstituten
zowel bij het ontwerp als tijdens de bouw intensief overleg om het
ontwerp te vervolmaken en kwesties die tijdens de bouw ontstaan,
gezamenlijk op te lossen. In het rapport van TRIARII «Economische
effecten marinebouwcluster» (kamerstuk 31 125, nr. 90) is dit nogmaals
onderstreept.
Omdat Defensie in de afgelopen decennia geen grote marineschepen in
het buitenland heeft laten bouwen, is het niet mogelijk op basis van eigen
ervaringen een onderbouwde vergelijking te maken tussen de in
Nederland gebruikte werkwijze en die in andere landen.
8
De Defensie Industrie Strategie (DIS) en het Triarii-rapport
beschrijven de onderlinge betrokkenheid binnen de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

3

marinebouwindustrie, Defensie zelf en de kennisinstellingen («de
Gouden Driehoek») als een bepalende succesfactor voor het
ontwikkelen en bouwen van geavanceerde marineschepen.
Verwacht u, wanneer er voor de bouw van de onderzeeboten
wordt gekozen voor een buitenlandse aanbieder, dezelfde manier
van samenwerking en kennisuitwisseling zoals we die kennen in
de «Gouden Driehoek»?
20
Draagt de ontwikkeling/bouw van onderzeeboten in een
Nederlands-Zweedse combinatie bij aan de instandhouding van
kennis die vitaal is voor het behoud van nationale veiligheid? Zo
ja, hoe? Zo nee, waarom niet?
27
Hoe waarborgt u de instandhouding van Nederlandse kennis bij
uitbesteding van grote projecten zoals onderzeeboten aan
buitenlandse industrieën?
Voor Nederland is een zelfscheppend marinebouwcluster van strategisch
belang. Aangezien Nederland echter niet beschikt over een zelfscheppende onderzeebootindustrie, is voor de vervanging van de Walrusklasseonderzeeboten internationale samenwerking noodzakelijk. Defensie heeft
inmiddels informatie ontvangen van meerdere Europese onderzeebootleveranciers. Bij de uiteindelijke keuze van een leverancier spelen meerdere
factoren een rol, waaronder de mogelijkheden voor internationale
samenwerking en de mogelijkheden voor inschakeling van de Nederlandse kennisinstituten en industrie, met het oog op het waarborgen van
de kennis op het gebied van onderzeeboten ter bescherming van de
nationale veiligheidsbelangen.
Zoals eerder toegezegd ontvangt de Kamer in 2019 de B-brief van het
project «Vervanging onderzeebootcapaciteit» waarin Defensie nader zal
ingaan op deze aspecten.
9
In beantwoording op vraag 3 van de feitelijke vragen over het
Materieelprojectenoverzicht (MPO) 2018 (Kamerstuk 27 830, nr.
271) gaf u aan dat mogelijke vertragingen die ontstaan door
capaciteitstekorten bij de Defensie Materieel Organisatie (DMO)
door samenwerking met het bedrijfsleven en kennisinstituten
binnen de gouden Driehoek zal worden beheerst. Hoe wilt u een
eventueel capaciteitstekort oplossen wanneer er niet binnen de
Nederlandse Gouden Driehoek» wordt aanbesteed?
Allereerst proberen we natuurlijk capaciteitstekorten te voorkomen door
gericht te werven voor bijvoorbeeld technische en inkoopfuncties bij de
DMO. Zo zijn er bijvoorbeeld onlangs op een groot inkoperscongres actief
inkopers geworven, voor dienstverband of om reservist te worden.
Daarnaast worden er aanbestedingen op andere manieren gedaan, zoals
meer onderzoek door derden of het (technisch) ontwikkelen als onderdeel
van de aanbesteding op te nemen.
Door bijvoorbeeld het onderhoud gezamenlijk uit te voeren, wordt meer
gebruik gemaakt van elkaar kennis en competenties in de «gouden
driehoek». Aan de andere kant is de gouden driehoek daar niet randvoorwaardelijk voor. Deze arrangementen kunnen we ook op individuele basis
met bedrijven overeenkomen, omdat er meer aanbieders komen die naast
producten ook dienstverlening aanbieden in markten waar dat vroeger
niet of minder voor kwam.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

4

10
Hoe kan het beleid rondom een «adaptieve krijgsmacht»
bijdragen aan de capaciteit(-stekorten) bij de DMO?
25
Hoe kan het beleid rondom een «adaptieve krijgsmacht»
bijdragen aan de capaciteit(-tekorten) dij de DMO?
DMO werkt aan het oplossen van capaciteitstekorten onder andere door
het opbouwen van een flexibele schil van personeel. Denk daarbij aan het
inzetten van reservisten, werkstudenten, inhuurkrachten etc. Ook het
programma GrIT is een voorbeeld van toepassing van het gedachtegoed
van de adaptieve krijgsmacht binnen DMO. De insteek van dit programma
is dat de marktpartij substantiële inzet levert in het ontwikkelen en
beheren van de IT-infrastructuur, waardoor de capaciteit van DMO
alternatief kan worden ingezet. Ook voor de ontwikkeling van de nieuwe
maritieme projecten worden zowel kennisinstituten als marktpartijen
ingezet voor activiteiten die anders door capaciteit van DMO zouden
worden uitgevoerd.
DMO maakt ook gebruik van de mogelijkheid om in haar organisatie
(veelal tijdelijke) formatie op te nemen die gefinancierd wordt uit een
project of programma. Voorts maakt DMO steeds vaker gebruik van raamen afroepcontracten waar instandhouding in is opgenomen. Hierdoor
worden de instandhoudingsketens bij de Defensieonderdelen ontlast.
Door het delen van capaciteiten, zowel personeel als materieel, wordt tot
slot ook op een adaptieve wijze geprobeerd om capaciteitstekorten op te
lossen.
11
Op welke punten verschilt de DIS van 2018 (significant) ten
opzichte van de DIS van 2013?
In vergelijking met de DIS van 2013 staan in deze DIS de wezenlijke
belangen van nationale veiligheid meer centraal. Op basis van de
wezenlijke belangen van nationale veiligheid is bepaald welke essentiële
militaire taken de krijgsmacht met een zekere mate van autonomie moet
kunnen uitvoeren. Op basis van deze essentiële militaire taken is bepaald
welke kennis, technologie en industriële capaciteiten zoveel als mogelijk
nationaal moeten worden verankerd om de wezenlijke belangen van
nationale veiligheid te kunnen beschermen. De herziene DIS beperkt zich
dus niet alleen tot prioritaire technologiegebieden, maar omvat de kennis,
technologie en capaciteiten die Nederland in eigen huis nodig heeft om
essentiële militaire taken zelfstandig te kunnen uitvoeren. Daarnaast strekt
deze DIS zich niet alleen uit tot de ontwikkeling en productie van
defensiematerieel, maar ook tot instandhouding en gereedstelling.
Niet alleen is gekeken naar wat nationaal verankerd zou moeten ter
bescherming van de wezenlijke belangen van nationale veiligheid, maar
ook is gekeken naar de Nederlandse maat en de in Nederland aanwezige
kennis en kunde. Aangezien Nederland onderscheidend is op in de DIS
geïdentificeerde gebieden zijn deze niet alleen van belang voor het
beschermen van de wezenlijke belangen van nationale veiligheid, maar
kan Nederland hier ook de Europese Defensiemarkt versterken en een
hoogwaardige bijdrage leveren aan de Europese veiligheid. Zo wordt
Nederland een partner die wat te bieden heeft aan bondgenoten.
Ten slotte presenteert de herziene DIS niet alleen de gewenste Nederlandse defensie technologische en industriële basis (DTIB), maar ook
wordt aangegeven welke instrumenten nodig zijn om deze Nederlandse
DTIB te versterken, te beschermen en internationaal te positioneren. De
herziene DIS presenteert een instrumentarium met ambitie en focus en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

5

geeft betere handvatten voor het bepalen van de verwervingsstrategie en
het industrieel participatie beleid van het Ministerie van EZK.
12
Zijn er indicatoren vastgesteld voor de evaluatie van de nieuwe
DIS? Zo ja, welke?
Nee, er zijn geen indicatoren vastgesteld voor de evaluatie van de nieuwe
DIS.
13
Worden er nog stappen ondernomen om de lijst van wapens,
munitie en oorlogsmaterieel, met inbegrip van kernwapens,
waarop de bepalingen van artikel 296, lid 1, punt b) van het
Verdrag van Rome (het huidige artikel 346 VWEU) van toepassing
zijn, aan te passen?
15
De DIS gaat nadrukkelijk in op hedendaagse technologie. Kan dit
ook gezegd worden van de lijst van wapens, munitie en oorlogsmaterieel, met inbegrip van kernwapens, waarop de bepalingen
van artikel 296, lid 1, punt b) van het Verdrag van Rome (het
huidige artikel 346 VWEU) van toepassing zijn? Wanneer wordt
deze lijst uit 1958 aangepast?
80
Kunt u de lijst van militair materieel uit 1958 aan de Tweede
Kamer toesturen?
De lijst van militaire goederen vastgesteld op 15 april 1958 bepaalt het
toepassingsbereik van artikel 346, eerste lid, onderdeel b, VWEU en lijkt
op onderdelen gedateerd te zijn. Toch biedt de lijst tot op heden
voldoende interpretatieruimte om indien noodzakelijk de wezenlijke
belangen van de Nederlandse veiligheid met een beroep op artikel 346
VWEU te beschermen. Bovendien kan Nederland op grond van artikel 346
VWEU voorkomen dat informatie gedeeld wordt, indien de wezenlijke
belangen van de Nederlandse veiligheid dreigen te worden aangetast.
Deze mogelijkheid is niet beperkt tot de technologie vermeld op de lijst uit
1958. Voor het toepassingsbereik van de ADV en de daarin opgenomen
bijzondere mogelijkheden om de nationale veiligheid te borgen geldt ook
dat het toepassingsbereik van de ADV ruimer is dan de lijst uit 1958 (zie
artikel 2.1 ADV). De ADV is begin 2018 geëvalueerd (Kamerstuk 32 768, nr.
11).Er is geen voornemen bekend van de Europese wetgever tot
aanpassing van de lijst uit 1958. De lijst is als bijlage bij beantwoording
van deze vragen gevoegd1.
14
De Defensiegerelateerde luchtvaartindustrie werd in het verleden
als strategische sector aangemerkt, waarmee flinke
hoogwaardige technologische ontwikkelingen zijn gerealiseerd.
Mag de luchtvaartsector ervan uit gaan dat ze net als de
marinebouw een strategische partner van de Nederlandse
overheid blijft, zoals bijvoorbeeld bij het in oprichting zijnde
«Future Vertical Lift» programma het geval is?
16
De Defensiegerelateerde luchtvaartindustrie werd in het verleden
als strategische sector aangemerkt, waarmee flinke
hoogwaardige technologische ontwikkelingen zijn waargemaakt.
Mag de luchtvaartsector ervan uit gaan dat ze net als de marine
een strategische partner van de Nederlandse overheid blijft, zoals
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

6

bijvoorbeeld bij het in oprichting zijnde «Future Vertical Lift»
programma het geval is?
De luchtvaartsector is en blijft een strategische partner van de Nederlandse overheid.
15
De DIS gaat nadrukkelijk in op hedendaagse technologie. Kan dit
ook gezegd worden van de lijst van wapens, munitie en oorlogsmaterieel, met inbegrip van kernwapens, waarop de bepalingen
van artikel 296, lid 1, punt b) van het Verdrag van Rome (het
huidige artikel 346 VWEU) van toepassing zijn? Wanneer wordt
deze lijst uit 1958 aangepast?
Zie het antwoord op vraag 13.
16
De Defensiegerelateerde luchtvaartindustrie werd in het verleden
als strategische sector aangemerkt, waarmee flinke
hoogwaardige technologische ontwikkelingen zijn waargemaakt.
Mag de luchtvaartsector ervan uit gaan dat ze net als de marine
een strategische partner van de Nederlandse overheid blijft, zoals
bijvoorbeeld bij het in oprichting zijnde «Future Vertical Lift»
programma het geval is?
Zie het antwoord op vraag 14.
17
Bij de lidstaten van de EU bestaat verschil over de interpretatie
van de criteria voor wapenexport. De DIS geeft aan dat Nederland
aandacht gaat vragen voor een strikte toepassing. Hoe wordt het
accent op de harmonisering van de interpretatie van het wapenexportbeleid gelegd?
EU-lidstaten zijn zelf verantwoordelijk voor de toetsing van wapenexportaanvragen aan de acht criteria van het EU Gemeenschappelijk Standpunt
inzake wapenexport. Het kabinet respecteert deze soevereine verantwoordelijkheid. Het kabinet blijft wel inzetten op het verminderen van het
aantal gevallen waarbij de ene EU-lidstaat een vergunning afwijst, waarna
een andere EU-lidstaat een vergelijkbare vergunning alsnog toewijst; het
zogenaamde «no undercut» beginsel. Het EU-consultatiemechanisme is
erop gericht om dergelijke gevallen te voorkomen. Als een EU-lidstaat een
vergelijkbare aanvraag in behandeling heeft welke eerder door een andere
lidstaat is afgewezen, moet de behandelende lidstaat de afwijzende
lidstaat consulteren. Het kabinet grijpt dergelijke consultaties aan om
afwijzingsgronden bij alle EU-partners te benadrukken. Nederland doet dit
steevast zeer uitgebreid en transparant, en benadrukt in EU-verband het
belang hiervan regelmatig. Op deze wijze draagt Nederland bij aan een
zorgvuldige en consequente toepassing van het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake wapenexport.
18
Klopt het dat een rechtsgang door een Nederlands onderneming,
die is benadeeld door staatgesteunde buitenlandse concurrentie,
niet meer kan leiden tot het alsnog binnen de Nederlandse
industrie (her-)plaatsen van de betrokken order?
19
Hoe gaat u waarborgen, voordat de opdrachtverlening plaatsvindt, dat er geen staatsbevoordeling van eigen industrieën is of
afdoende wordt gecompenseerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

7

Een Nederlandse onderneming die zich benadeeld voelt door buitenlandse concurrentie en daarbij het vermoeden heeft dat de relevante
aanbestedingsprocedure en gunning door een EU-lidstaat niet correct is
doorlopen, kan een kort geding starten om voorlopige maatregelen te
laten nemen om de beweerde inbreuk ongedaan te maken of te
voorkomen dat de betrokken belangen verder worden geschaad. Dit kan
bijvoorbeeld door de opschorting van de gunningsprocedure voor of van
de verdere uitvoering van een opdracht. In een bodemprocedure kan de
Nederlandse onderneming inzetten op het laten vernietigen van een
gunningsbesluit en het opnieuw laten doen van de aanbestedingsprocedure. Ook kan de Nederlandse onderneming schadevergoeding eisen.
Daarnaast kan de Nederlandse onderneming bij de nationale rechter van
de desbetreffende lidstaat een procedure aanspannen met de klacht dat er
sprake is van ongeoorloofde staatssteun, of een klacht over ongeoorloofde staatssteun indienen bij de Europese Commissie. De Europese
Commissie kan vervolgens een onderzoek instellen en volledige terugvordering van de staatssteun gelasten bij de betrokken EU-lidstaat.
De Nederlandse overheid is zelf niet in staat om bevoordeling van
ondernemingen door andere landen als zodanig te voorkomen. Wel kan
de Nederlandse overheid indien relevante informatie beschikbaar is, dit
delen met de Europese Commissie en het betrekken bij de beoordeling
van abnormaal lage inschrijvingen. De Europese Commissie is – onder
toezicht van het Hof van Justitie – exclusief bevoegd ten aanzien van de
toetsing van de verenigbaarheid van staatssteun van EU-lidstaten met de
Europese regels. Voor zover het gaat om bevoordeling van ondernemingen door landen die niet tot de EU behoren, kan de Europese
Commissie in het kader van de gemeenschappelijke handelspolitiek
optreden.
20
Draagt de ontwikkeling/bouw van onderzeeboten in een
Nederlands-Zweedse combinatie bij aan de instandhouding van
kennis die vitaal is voor het behoud van nationale veiligheid? Zo
ja, hoe? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 8.
21
Hoe verhoudt het inmiddels aangenomen Europese investeringsfonds EDIDP (EU Defence Industrial Development Programme)
voor 2019–2020 zich tot de Nederlandse DIS?
In de DIS wordt weergegeven welke kennis en capaciteiten in Nederland
nodig zijn om wezenlijke belangen van nationale veiligheid te
beschermen. Omdat niet alles wat Defensie nodig heeft in Nederland
geproduceerd kan worden, werken we ook samen met andere landen. Het
is daarmee van belang dat niet alleen de Nederlandse, maar de gehele
Europese defensie industriële en technologische basis steviger in de
schoenen staat. Een van de doelen van het EDIDP en het daaropvolgende
Europees Defensiefonds (EDF) is juist om grensoverschrijdende samenwerking te stimuleren. Daarmee kan het fonds bijdragen aan een meer
gelijk speelveld in Europa.
Door in Europees verband samen capaciteiten te ontwikkelen kunnen
kosten worden bespaard en schaalvoordelen worden gecreëerd en
kunnen de Europese lidstaten over capaciteiten en systemen beschikken
die op elkaar zijn afgestemd, waardoor meer interoperabiliteit ontstaat.
Door het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen goed te
positioneren kunnen zij via het EDF ook in aanmerking komen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

8

onderzoeks- en ontwikkelingsopdrachten over onze eigen landsgrenzen
heen. Zie ook het antwoord op vraag 11.
22
Is de bouw/ontwikkeling van een nieuwe onderzeeboot door een
Nederlands-Zweedse combinatie te zien als een EU-samenwerking
op defensiematerieel gebied? Hoe ziet u deze samenwerking in
het licht van de consolidatie van de Europese defensie-industrie?
Zoals toegelicht in het antwoord op de vragen 8 en 20 is Defensie met
meerdere Europese leveranciers in gesprek over de vervanging van de
Walrusklasse-onderzeeboten. De keuze van een onderzeebootleverancier
brengt ook intensieve samenwerking met het land van herkomst met zich
mee op defensie- en regeringsniveau. Dit kan uiteraard worden
beschouwd als Europese samenwerking, maar het staat los van EU-brede
initiatieven zoals de oprichting van het Europees Defensiefonds (EDF).
Op het gebied van marinebouw wordt in Europa steeds meer samengewerkt, maar een verdergaande consolidatie is op dit moment nog onzeker.
Landen beschouwen hun marinebouwcapaciteit vaak als een strategisch
belang en Nederland vormt daarop geen uitzondering. De mate en het
tempo waarin de consolidatie zal doorzetten, is dan ook moeilijk te
voorspellen.
23
Blijft de Nederlandse eigen kennis zoals die nu in de Nederlandse
industrie, kennisinstellingen en de Koninklijke Marine zelf
beschikbaar is ook gegarandeerd op hetzelfde niveau als nu
wanneer er uitbesteding plaats vindt aan buitenlandse industrieën die deels staatseigendom zijn?
Uitbesteding van een project aan een buitenlandse industrie kan leiden tot
een erosie van het kennisniveau. Wel beoogt de Nederlandse overheid om
ook bij dergelijke uitbestedingen zoveel als mogelijk de Nederlandse
industrie en kennisinstituten te betrekken door bijvoorbeeld de inzet van
industriële participatie.
24
Beoordeelt u het behoud van de kennis binnen de Nederlandse
defensiegerelateerde industrie en de «Gouden Driehoek» van
Defensie, bedrijfsleven en kennis als een nationaal veiligheidsbelang?
Zie het antwoord op vraag 4.
25
Hoe kan het beleid rondom een «adaptieve krijgsmacht»
bijdragen aan de capaciteit(-tekorten) dij de DMO?
Zie het antwoord op vraag 10.
26
Hoe is uw ervaring met het projectmanagement van de huidige
Nederlandse marinebouw, met name voor wat betreft planning en
budgetbeheersing? Hoe beoordeelt u het presteren hierin van de
Nederlandse marinebouwindustrie ten opzichte van de diverse
buitenlandse marinebouwindustrieën?
Zie het antwoord op vraag 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

9

27
Hoe waarborgt u de instandhouding van Nederlandse kennis bij
uitbesteding van grote projecten zoals onderzeeboten aan
buitenlandse industrieën?
Zie het antwoord op vraag 8.
28
Op welke wijze wordt de meest passende verwervingsstrategie
geoperationaliseerd in het Defensie Materieel Proces (DMP)?
In de behoeftestellingsfase (A-fase) zal op basis van de DIS nadrukkelijker
dan voorheen worden gekeken of er sprake is van een wezenlijk belang
van nationale veiligheid. Uiterlijk in de onderzoeksfase (B-fase) van het
DMP wordt de verwervingsstrategie vastgesteld. Uitgangspunt hierbij zijn
de wettelijke eisen en voorwaarden waaraan Defensie als overheidsopdrachtgever is gehouden. Hierbij worden aspecten meegenomen zoals:
welke alternatieven er zijn om binnen de financiële kaders in de behoefte
te voorzien, de voordelen van nationale en internationale samenwerking,
de benutting van de nationale kennisinfrastructuur, de inschakeling van
Nederlandse (defensie)bedrijven en overige nationale belangen.
29
Kunt u de infographs op pagina 3 en 5 ook kwantificeren? Wat
zijn de cijfermatige verhoudingen?
Nee, de infographics kunnen niet worden gekwantificeerd. De
infographics zijn slechts richtinggevend.
30
Is het in technologiegebieden waar Nederland niet sterk (meer) in
is de bedoeling bedrijvigheid te gaan ontwikkelen, bijvoorbeeld
communicatiesystemen, ICT en munitie?
Daar waar het gaat om technologiegebieden die belangrijk zijn voor een
effectieve uitvoering van militaire taken en waarvan de ambitie als
«meeontwikkelen» is geoormerkt, kan dat het geval zijn. Dit kan ook
gelden voor industriële capaciteiten die van belang zijn voor het
beschermen van de wezenlijke belangen van nationale veiligheid. Wel is
het zo dat aspecten als schaalvoordelen, reeds ingezette internationale
samenwerking op materieel logistiek domein en de volwassenheid van de
internationale defensiemarkt een rol spelen in deze afweging.
31
Waarom wordt energiegerelateerde technologie in het kader van
de steeds sneller verlopende energietransitie niet genoemd?
In de DIS zijn keuzes gemaakt voor opkomende technologiegebieden,
waarbij de focus heeft gelegen op de technologieën die een belangrijke
rol zullen spelen in het uitvoeren van essentiële militaire taken ter
bescherming van de wezenlijke belangen van nationale veiligheid.
Energiegerelateerde technologie is – ondanks het belang dat daar aan
wordt gehecht – een ondersteunende technologie, die indirect van invloed
is op het uitvoeren van militaire taken.
32
Kunt een overzicht geven van de productieplannen en de chronologische planning op de middellange termijn voor kleine UAV’s en
satellieten voor inlichtingenfuncties?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

10

Defensie beschikt op dit moment over meerdere typen kleine UAV’s, zowel
systemen voor specifiek militair gebruik als systemen voor de commerciële markt. Planmatig wordt rekening gehouden met periodieke
vervanging van de militaire systemen. Zo is de reguliere vervanging van
de Family of Systems (Raven, Puma, Wasp) op dit moment voorzien in
2023. Omdat de ontwikkelingen in de markt elkaar snel opvolgen, wordt er
door Defensie onderzocht hoe er flexibeler op toekomstige ontwikkelingen
kan worden ingespeeld.
Wat betreft satellietcapaciteit onderzoekt Defensie de toegevoegde
waarde van kleine satellieten voor de ondersteuning van militaire
operaties en bij steunverlening in het kader van nationale of internationale
veiligheid. Defensie ontwikkelt momenteel een demonstrator om ervaring
op te doen met de bouw en het gebruik van kleine satellieten. Hiermee is
Defensie in staat om de mogelijkheden, exacte behoefte en kosten van
een dergelijke capaciteit goed in kaart te brengen. De ontwikkelingen in de
markt gaan net als bij onbemande systemen snel en dit vraagt om een
adaptieve houding. Op basis van eerste ervaringen, verdere planvorming
en ontwikkelingen in de markt worden de komende jaren verdere stappen
gezet. Hoe dit er exact uit gaat zien, kan op dit moment nog niet worden
aangegeven, maar op basis van de huidige ontwikkelingen en op basis
van ervaring met internationale partners kan al wel gezegd worden dat
ruimtevaart van meerwaarde is voor het inlichtingenproces.
33
Wat zijn de criteria bij de kritische beoordeling van buitenlandse
overnames in de Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie?
71
Wanneer verwacht u duidelijkheid te hebben over welke mogelijkheden er zijn voor bescherming van Nederlandse bedrijven tegen
(vijandige) overnames die een bedreiging kunnen vormen voor de
nationale veiligheid en het soeverein kunnen handelen van het
Koninkrijk in het veiligheidsdomein?
Zoals in de DIS is aangegeven, kan de defensiesector worden gezien als
een «vitale sector». In dat kader zal er in het verlengde van de ex-anteanalyse naar het vitale proces «inzetbaarheid Defensie» ook een ex-ante
analyse worden uitgevoerd naar de defensiesector. Deze analyse zal in de
eerste helft van 2019 worden uitgevoerd. Aan de hand van de resultaten
van deze ex-ante analyse zal worden bezien of, en zo ja, welke, beschermingsmaatregelen tegen ongewenste overnames en investeringen nodig
zijn. Vooruitlopend op deze ex-ante analyse is het nog niet mogelijk om
criteria te schetsen die relevant kunnen zijn bij de beoordeling van
buitenlandse overnames in de Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie. Dit maakt juist onderdeel uit van deze ex-ante analyse.
34
Wat is uw definitie van launching customer? Hoe verhoudt deze
term, die gekoppeld lijkt te zijn aan het betalen van de ontwikkelkosten, gevolgd door het kopen van het product, zich tot de
economie, waar een launching customer meestal een klant is
waarmee wordt overeengekomen om een nog te ontwikkelen
product te kopen als de ontwikkeling voltooid is, wat niet
automatisch (en meestal niet) betekent dat deze klant de initiële
ontwikkelkosten ook betaalt? Hoe verhoudt zich een en ander tot
het innovatiepartnerschap dat in de aanbestedingswet 2016
staat?
Onder launching customership verstaan we dat de Nederlandse overheid
de eerste afnemer is van een nieuw product. De praktische uitwerking kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

11

op verschillende manieren worden vormgegeven. Het innovatiepartnerschap is een van de opties, maar ook het huidige CODEMO-instrument
van Defensie. Bij CODEMO dragen overheid en bedrijfsleven gezamenlijk
de risico’s en delen de ontwikkelingskosten.
35
Defensie werkt in de diverse kennis en innovatie-afdelingen (K&I)
intensief samen met de kennis-sector en daagt deze uit om
nieuwe ideeën te genereren en uit te werken. Herkent u de steeds
terugkerende klacht dat een bedrijf of organisatie dat zo’n idee –
vaak op eigen kosten – samen met Defensie heeft uitgewerkt,
vervolgens bij de aanbesteding wordt uitgesloten wegens
voorkennis of (potentiële) belangenverstrengeling, zowel het
grootbedrijf als het MKB? Hoe stelt u zeker dat de bedenkers en
uitwerkers van technische- en andere ideeën recht wordt gedaan
en dat deze niet worden uitgesloten van betrokkenheid bij
ontwikkeling en uitvoering?
Het delen van kennis tussen het bedrijfsleven en Defensie in een
pré-commerciële fase vraagt doorlopend aandacht van beide partijen.
Zowel de markt als Defensie hebben een verantwoordelijkheid in het
waarborgen van een gelijk speelveld. Defensie kan dit bijvoorbeeld
realiseren in de vorm van het organiseren van openbare marktconsultaties en door transparant te zijn over het doel van het kennisdelen en hoe
de verworven kennis verder wordt gebruikt. Bij CODEMO-projecten speelt
dit in mindere mate, omdat CODEMO projecten kunnen worden uitgezonderd van Europese aanbesteding. Zoals in de DIS is gemeld, is het de
ambitie dat de CODEMO-regeling wordt doorontwikkeld zodat het ook
voor grotere bedrijven en zelfscheppende industrie mogelijk wordt
gemaakt gebruik te maken van een dergelijke regeling. Het bedrijfsleven
zal richting Defensie ook duidelijk moeten zijn in haar verwachtingen, het
omgaan met of gebruik maken van ingebrachte kennis en zich rekenschap
moeten geven dat Defensie gebonden is aan aanbestedingsregelgeving.
36
Welke landen hebben een DIS uitgebracht of zullen dat doen? Uit
welke van die rapporten blijkt de spanning tussen eigen verantwoordelijkheid voor nationale veiligheid en de noodzaak tot
samenwerking? Is er coördinatie geweest tussen Nederland en
deze bondgenoten? Zo nee, waarom niet?
Door verschillende landen is een Defensie Industrie Strategie uitgegeven.
Voorbeelden zijn Frankrijk, Duitsland, Denemarken en het Verenigd
Koninkrijk. Ook de Verenigde Staten hebben onlangs een soortgelijk
document uitgebracht. Uit al deze strategieën blijkt de spanning tussen
behoud van eigen soevereiniteit en samenwerking met partnerlanden. In
het verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) is aan
de lidstaten overgelaten te definiëren wat zij de wezenlijke belangen van
nationale veiligheid vinden. Doordat de EU dit expliciet aan de individuele
landen overlaat, ligt coördinatie niet voor de hand.
37
Hoe bevordert de Europese Commissie de synergie tussen voor
Defensie relevante civiele beleidsterreinen zoals satellietcommunicatie, cyber, luchtvaart en maritieme veiligheid?
De Europese Commissie geeft aan de synergie te willen bevorderen
tussen defensieonderzoek en civiel onderzoek, het Europese ruimtevaartprogramma, Europese cyber-initiatieven, de civiel-militaire maritieme
veiligheidsagenda en andere relevante programma’s, waaronder het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

12

fonds voor Interne Veiligheid (ISF). Dit kan met name worden gedaan door
het waarborgen van technische compatibiliteit, adviezen en expertise te
delen en samenwerking te faciliteren. Defensieonderzoek valt onder het
Meerjarig Financieel kader van de Europese Commissie. Het streven van
de Europese Commissie is om zowel in Horizon2020 als ook in de
toekomst binnen Horizon Europe synergie te vinden op het gebied van
onderzoek en innovatie met andere programma’s zoals het EDF.
38
Wat betekent de Brexit voor defensiematerieelprojecten die
uitgevoerd worden door Britse bedrijven?
De gevolgen van Brexit voor defensiematerieelprojecten die worden
uitgevoerd door Britse bedrijven, hangen sterk af van de vraag of een
terugtrekkingsakkoord tot stand komt en in werking treedt en welke
toekomstige samenwerking tussen het Verenigd Koninkrijk en de
Europese Unie tot stand komt. De Europese Commissie heeft diverse
notices gepubliceerd over de gevolgen van de status van het Verenigd
Koninkrijk als derde land. Uit deze notices blijkt dat Britse en Nederlandse
bedrijven rekening zullen moeten houden met extra vergunningsprocedures en administratieve formaliteiten voor de in- en uitvoer van
materialen en technologie. Ook zullen deze bedrijven rekening moeten
houden het wegvallen van de wederzijdse erkenning van veiligheidsverklaringen voor medewerkers die worden ingeschakeld bij de uitvoering
van defensiematerieelprojecten.
De bedrijven dienen voorts rekening te houden met het wegvallen van
certificaten, conformiteitsbeoordelingen en wederzijdse erkenning van
standaarden voor goederen. Tot slot zullen Britse bedrijven rekening
moeten houden met gevolgen van de Brexit voor het uitwisselen en
detacheren van personeel tussen enerzijds de Britse vestiging en
Nederlandse productie- of dienstverleningslocaties.
Naar verwachting zullen de defensiematerieelprojecten wel uitgevoerd
kunnen blijven worden door Britse bedrijven, maar bij deze uitvoering
kunnen er vertragingen en verhoogde kosten optreden, hetgeen mede
afhankelijk is van de vraag of een terugtrekkingsakkoord tot stand komt.
Daarbij moet worden opgemerkt dat Verenigd Koninkrijk een NAVO
bondgenoot is en blijft en voortgezette samenwerking tussen het VK en
Nederland, ook bij defensiematerieelprojecten, mogelijk blijft.
39
Op welke wijze is de input of het werk van de NATO Industrial
Advisory Group concreet meegenomen in de DIS?
NATO Industrial Advisory Group heeft geen directe input geleverd voor de
DIS.
40
Welke aanvullende maatregelen zijn nodig om een industriële en
technologische basis binnen Nederland te behouden? Welke stelt
u voor?
In de Defensie Industrie Strategie zijn de maatregelen opgenomen die wij
nodig achten om de industriële en technologische basis in Nederland te
versterken, te beschermen en internationaal te positioneren.
41
Bent u het ermee eens dat een totaal level playing field in Europa
op Defensiegebied niet haalbaar is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

13

102
In welke mate is volgens het kabinet van een level playing field?
Het beschermen van het veiligheidsbelang blijft een soevereine taak van
de overheid. Om deze reden zal een totaal level playing field in Europa op
defensiegebied onwaarschijnlijk zijn. Wel zet het kabinet zich in voor het
verbeteren van een level playing field in Europa. Een aantal maatregelen
die worden genoemd in de DIS, waaronder het Europees Defensiefonds
en het industrieel participatiebeleid van het Ministerie van EZK, moet
bijdragen tot het realiseren van een beter level playing field. Binnen het
EDF worden bedrijven gestimuleerd om over nationale grenzen heen te
kijken.
42
Betekent dit dat de Navalgroup inmiddels ook onder de nationale
industrie wordt geschaard, omdat het een bedrijf in Nederland
heeft geregistreerd?
Naval Group is een multinationale onderneming waarvan de moedermaatschappij een Franse naamloze vennootschap is met een substantieel
meerderheidsaandeel door de Franse Staat. Het enkele feit dat deze
onderneming een in Nederland gevestigde dochteronderneming heeft
geregistreerd, volstaat op zich niet om de gehele Naval Group tot de
Nederlandse industrie te rekenen. Voor diverse onderdelen van het
Nederlandse beleid geldt niet alleen een formele oprichting en registratie,
maar dient er ook sprake te zijn van voldoende economische activiteit in
Nederland door middel van een daadwerkelijke en duurzame vestiging en
deelname aan het economisch verkeer in Nederland. Pas dan kan de
desbetreffende dochteronderneming daadwerkelijk worden gezien als
onderdeel van de Nederlandse industrie.
43
Op welke onderdelen zijn Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen toonaangevend op het terrein van biotechnologie die ook
op defensiegebied kan worden toegepast?
Nederland heeft een voortrekkersrol op het gebied van biotechnologie,
mede door scienceparken in Leiden, Utrecht en Delft, Wageningen
University & Research (WUR) en bedrijven als DSM, Crucell, Unilever en
de kennisinstituten zoals RIVM en TNO. De onderzoekscentra en bedrijven
ontwikkelen producten op het gebied van voedsel, farmacie, en de
zogeheten «biologicals» (waaronder vaccins). Biotechnologie biedt voor
Defensie zowel dreigingen (tegenstanders kunnen gevaarlijke stoffen
ontwikkelen) als kansen (medicijnen om militairen te genezen na
besmetting met een gevaarlijke stof).
44
Wat is electro-optische technologieontwikkeling?
63
Waarom is er, gezien de aanwezigheid van Nederlandse kennis op
dat gebied, voor gekozen om optische en infraroodsensoren van
de plank te kopen? Is overwogen om de productie van sensoren
onderdeel te maken van wat de «Nederlandse maat» wordt
genoemd?
64
Vermeld wordt dat optische- en infraroodsensoren van de plank
worden gekocht. Klopt het dat deze technologie (optische
sensoren voor nachtzicht) nationaal ontwikkeld wordt en uniek is
binnen Europa? Is deze vermelding schadelijk voor enkele
technologiepartners in Nederland? Waarom heeft u de ontwik-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

14

keling en productie van hoogtechnologische sensoren voor
nachtzicht voor militairen niet aangemerkt als cruciaal onderdeel
van de in de DIS genoemde «Nederlandse maat»? Bent u bereid
dit te corrigeren?
Met electro-optische technologieontwikkeling wordt de ontwikkeling van
sensoren bedoeld in het elektro-optisch domein, bijvoorbeeld infraroodcamera’s. In algemene zin kan gesteld worden dat de kwaliteit van civiele
optische- en infraroodsensoren voor waarneming op het land die van
militaire sensoren benadert. Hier is een beroep op de markt mogelijk.
Door de markt haar werk te laten doen zorgen we ervoor dat we het beste
product tegen de beste prijs kunnen kopen. Wanneer het gaat om
specifieke optische- en infraroodsensoren voor nachtzicht is de
functionele specificatie in de behoeftestelling leidend. De aanbiedingen
van Nederlandse bedrijven worden bij een aanbesteding vanzelfsprekend
meegenomen in de afweging.
45
Klopt het dat het standpunt dat dochterondernemingen van
buitenlandse bedrijven als Nederlands worden beschouwd,
afwijkend is van het Europese beleid waarbij dochters van
Amerikaanse bedrijven als niet-Europees worden behandeld,
waardoor zij onder meer niet mogen meedoen met EDA categorie
A en B projecten? In hoeverre past dit in het streven naar
strategische autonomie van Europa, waaraan Nederland
meewerkt?
46
Waarom wijkt het Nederlandse beleid voor het geven van een
«nationale» status aan buitenlandse bedrijven af van het
Europese beleid? Hoe stelt u zeker dat door dochterondernemingen van bedrijven van buiten de EU (o.a. VS en binnenkort
VK) geen kennis en rechten (IPR) buiten Europa verschuift,
waardoor deze onder een niet-Europees export-regime gaan
vallen (bijv. ITAR)?
Het Nederlandse beleid voor het geven van «nationale status» aan
buitenlandse bedrijven wijkt niet af van het Europees beleid inzake
ondernemingen uit derde landen. Dochtermaatschappijen dienen een
voldoende mate van daadwerkelijke deelname in het economisch verkeer
en voldoende mate van autonomie te hebben om onafhankelijk op de
Europese markt te kunnen opereren ten opzichte van het moederbedrijf.
De waarborgen die de Europese Unie toepast bij het al dan niet toelaten
van dergelijke dochtermaatschappijen tot Europese financiering in het
kader van EU-programma’s passen bij de waarborgen die Nederland
toepast bij het verstrekken van subsidies, het aangaan van strategische
samenwerking op het gebied van onderzoek en ontwikkeling en bij het
sluiten van defensieopdrachten.
47
Op welke wijze positioneert u zich als launching customer op
ballistische raketverdediging, dat in de DIS als voorbeeld wort
aangehaald?
Op dit moment heeft Nederland, zoals aangegeven in paragraaf 2.4 van de
DIS, een vooraanstaande positie op het gebied van ballistic missile
defence. Hoofdstuk 3 presenteert de ambitie voor de Nederlandse
defensie technologische en industriële basis. Daar waar er sprake is van
een wezenlijk veiligheidsbelang kan er worden gekozen voor het op
nationaal niveau versterken van kennis, technologieën en industriële
capaciteiten. Hier ligt het ook in de rede om meer te gaan optreden als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

15

launching customer. Per specifiek geval zal altijd een individuele afweging
moeten worden gemaakt, waarbij ook de vraag of Defensie launching
customer wil en kan zijn, wordt bekeken.
48
Wat zijn de criteria voor militair kritieke functionaliteiten?
De Nederlandse krijgsmacht streeft naar het behoud van technologisch
overwicht ten opzichte van (potentiële) tegenstanders. Daarnaast is er –
gelet op de analyses van de veiligheidssituatie – een brede kennisbasis
nodig. Deze kennisbasis moet een mate van onafhankelijkheid van
buitenlandse partijen kennen omdat deze van wezenlijk belang is voor de
wijze waarop de Nederlandse krijgsmacht haar taken uitvoert. Dit zijn de
militair kritieke functionaliteiten waar op wordt gedoeld.
49
Is DMO thans voldoende toegerust om zich als smart specifier te
gedragen?
DMO vult de rol van smart specifier in en versterkt deze met het inrichten
van een Expertise Cel ter verbetering van Programma’s van Eisen. Medio
2019 moet deze cel operationeel zijn. Deze cel zal adviseren en trainen in
het functioneel specificeren.
Daarnaast wordt bekeken hoe «Concurrent Design» een rol kan speken.
Concurrent Design kan bijdragen aan het beter en sneller opstellen van
haalbaarheidsstudies, Programma’s van Eisen en reviews van de
technische voorstellen. Dat draagt niet alleen bij aan een betere rol van
smart buyer/specifier maar ook aan een betere samenwerking in het
ecosysteem. Hier is afgelopen jaar een eerste experiment uitgevoerd.
50
Is het betrokkenheids- en kennisniveau «Smart Integrator»
vervallen of niet meer nodig? Zo ja, waarom?
De betrokkenheidsniveaus smart integrator en smart specifier kunnen
beide worden beschouwd als een betrokkenheidsniveau tussen smart
buyer en smart developer. In deze DIS zijn de betrokkenheidsniveaus
smart buyer, smart specifier en smart developer gehanteerd.
51
Kunt u aangeven op welke onderdelen het COTS/MOTS beleid
wordt losgelaten? Zijn dat de rood gemerkte gebieden op pag. 16
en 17? Hoe wordt dat in de aanbestedingsregelgeving gepast en
vooral: hoe wordt het geëffectueerd?
52
Welke consequenties heeft op onderdelen loslaten van het
COTS/MOTS beleid voor de DMO en de kennisinstituten?
Bij nieuwe behoeftestellingen zullen industriële capaciteiten en de mate
waarin Nederland beschikt over kennis en technologie op dat specifieke
gebied in een individuele afweging worden beschouwd. De rood
gemerkte gebieden van zowel de kennis- en technologiegebieden (pagina
16 en 17) gecombineerd met de industriële capaciteiten (pagina 23) geven
een indicatie of een ontwikkelingstraject in de rede ligt. De aanbestedingsregelgeving geeft hier reeds mogelijkheden voor. Ook andere overwegingen kunnen een rol spelen, zoals schaalvoordelen, reeds ingezette
internationale samenwerking op materieel-logistiek domein, leveringszekerheid etcetera. Deze afweging wordt in een gezamenlijk overleg van
behoeftestellers, verwervers, inkopers, juristen, financieel specialisten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

16

operationeel specialisten gemaakt. Voor DMO betekent het dat er soms
functioneler aan de markt een product of een product idee wordt
gevraagd in plaats van een al helemaal technisch uitgedachte oplossing.
Alle partijen moeten voor een deel anders en in ieder geval nauwer
samenwerken en dit zal voor een deel wennen zijn. Ook betekent het voor
DMO en kennisinstituten dat er capaciteit beschikbaar moet zijn voor de
(mede-) ontwikkeling van een product. Deze vraag wordt in de afweging
meegenomen. Dit laat onverlet dat met functioneel specificeren en
toepassing van het COTS/MOTS beleid innovatieve en state of the art
producten van de markt kunnen worden betrokken. Ook dit zal in de
afweging worden meegenomen.
53
Bent u van mening dat Defensie op kennisgebied op dit moment
voldoende in staat is om zelfstandige technologische beleidsvorming te realiseren? Kunt u in het licht van de ervaringen met
de fouten bij de watermistinstallaties op de OPV’s van de
Holland-klasse een evaluatie op hoofdpunten van deze zaak
geven in het licht van zelfstandige technologische topkennis?
Ja. De Strategische Kennis- en Innovatieagenda (SKIA) en de Innovatiestrategie onderstrepen het belang van intensieve samenwerking met de
strategische kennispartners (TNO, NLR en MARIN). Defensie heeft haar
strategische kennisbasis extern belegd. Deze omvat tien kennisgebieden
waaraan middelen zijn toegewezen. De kennisbasis voorziet Defensie van
de noodzakelijke kennis die niet vrijelijk op de markt beschikbaar is. De
kennisbasis wordt periodiek herijkt om te kunnen voldoen aan nieuwe
behoeften en capaciteiten. De Defensienota heeft extra investeringen in
onderzoek aangekondigd en geeft hiermee een belangrijke impuls aan de
ontwikkeling van nieuwe technologieën.
Bij de watermistinstallaties van de Oceangoing Patrol Vessels gaat het niet
om hoogtechnologische kennis of apparatuur. De oorzaken van de
problemen met de watermistinstallaties waren meer praktisch van aard,
zoals fouten bij de montage, het gebruik en het onderhoud, en onvoldoende kwaliteitscontroles en inspecties. De Kamer is met de brief van
26 oktober jl. (Kamerstuk 35 000 X, nr. 16) geïnformeerd over deze
oorzaken en de genomen maatregelen.
54
Bij network infrastructure en cyber security kiest u voor smart
buyer op de markt. Kiest u hiervoor louter Nederlandse
bedrijven? Hoe waarborgt u de veiligheid van de opgeleverde
producten als u met buitenlandse bedrijven op dit terrein in zee
gaat?
Bij network infrastructure en cyber security wordt onderscheid gemaakt in
geïntegreerd netwerkniveau en deelsystemen. Voor de geïntegreerde
netwerken is kennis op het niveau van smart developer gewenst.
Deelsystemen zijn vaak op civiele leest geschoeid. In die gevallen volstaat
smart buyer. Of een deelsysteem vanuit de overwegingen van nationaal
veiligheidsbelang door een Nederlands bedrijf moet worden geleverd is
afhankelijk van de aard en de gevoeligheid van het betreffende
deelsysteem. Afhankelijk van het te beschermen belang worden meer of
minder maatregelen getroffen om de risico’s naar aanvaardbare
proporties terug te brengen. Een virusscanner kan bijvoorbeeld prima
door een buitenlands bedrijf worden geleverd. Daarnaast is het ook
mogelijk dat een product niet kan worden ingezet omdat er vragen zijn
over de betrouwbaarheid van het product. Een voorbeeld hiervan is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

17

uitbannen van het gebruik van Kaspersky dat aan de Kamer is gemeld
(Kamerstuk 30 821, nr. 46).
55
Welke programma’s financiert u op het gebied van artificiële
intelligentie en kwantumcomputing?
Defensie onderkent het belang van artificiële intelligentie (AI) en
kwantumcomputing en laat onderzoek op deze onderwerpen uitvoeren.
Op het gebied van kunstmatige intelligentie financiert Defensie diverse
onderzoeksprogramma’s bij TNO, NLR en MARIN. De programma’s
richten zich op studies naar de toekomstige mogelijkheden van AI,
waaronder het gebruik van kunstmatige intelligentie in simulatie, de
automatisering van de verwerking van data in het inlichtingenproces en
explainable AI. Op het gebied van kwantumcomputing financiert Defensie
een verkenning over nano- en kwantum sensoren, een haalbaarheidstudie
over kwantum algoritmen, en het kwantumbestendig maken van
communicatiekanalen.
56
Hoe kijkt u aan tegen biotechnologische ontwikkelingen, die het
functioneren van de militairen verbeteren? Welke soort biotechnologische ontwikkelingen zijn dat? Hoe gaat u met de ethische
en morele implicaties om van eventuele toepassing op militairen?
Biotechnologie kan tot allerlei nieuwe toepassingen leiden. Een
werkgroep binnen Navo onderscheidt verschillende toepassingen die het
functioneren van militairen kunnen faciliteren, waaronder nieuwe
materialen, verbeteringen in agricultuur en ontwikkeling van batterijen. Zo
wordt bijvoorbeeld gewerkt aan algen die energie kunnen opslaan en
beschikbaar stellen. De meeste toepassingen zijn nog in een onderzoeksfase en hebben nog niet concrete producten geleid. Ook is het
technologisch denkbaar dat het functioneren van de militair zelf wordt
verbeterd door toepassing van biotechnologie.
De onderzoekers zijn gehouden aan een Code of Conduct for Life
Scientists. Deze code is op initiatief van de KNAW opgesteld en biedt een
handelingskader voor wetenschappelijk ethisch gedrag. Binnen de Navo
werkgroep is hier ook aandacht voor.
57
Naar wat voor een onderzoek binnen de farmaceutische industrie
verwijst u? Op welke toepassingen heeft dit betrekking?
Defensie heeft op het gebied van Chemische, Biologische en Radiologische en Nucleaire middelen (CBRN) haar onderzoek bij TNO belegd. In
het onderzoek wordt onder meer gekeken naar de effectiviteit van
beschermingsmaatregelen.
58
Deelt u de opvatting dat het nationale belang in strijd kan zijn
met de belangen van een Nederlands bedrijf dat vestigingen in
het buitenland heeft, zoals bijvoorbeeld Fokker Elmo in Turkije
dat daar aan de F-35 werkt? Zo ja, hoe lost u dergelijke dilemma’s
op?
Het is correct dat de wezenlijke veiligheidsbelangen van Nederland
kunnen botsen met de deelbelangen van een Nederlandse onderneming
die ook actief is in andere markten. Bij het waarborgen van deze Neder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

18

landse belangen zal de dialoog met de betrokken Nederlandse onderneming worden gezocht en indien nodig gebruik worden gemaakt van
bevoegdheden op het gebied van exportcontrole, veiligheidsonderzoeken,
etc.
59
Wat bedoelt u met gegarandeerde beschikbaarheid van «transportmogelijkheden» bij het maken van «wellicht andere keuzes»
indien de veiligheidssituatie verandert? Kunt dat toelichten?
69
Wat bedoelt u met het willen beschikken over een «eigen basis
van transportcapaciteit»? Om welke vormen van transport gaat
het daarbij en op welke wijze denkt u «de markt» daarbij in te
kunnen schakelen?
Op het moment dat Nederland onverhoopt betrokken raakt in een
grootschalig conflict, zullen de transportmogelijkheden op grote schaal
snel opgeschaald moeten worden. Dan zal wellicht minder snel een
beroep op de markt kunnen worden gedaan, maar zal Defensie meer in
eigen hand moeten hebben.
60
Wat bedoelt u met gebruiken maken van «productiecapaciteiten
elders» voor de productie van romp en platformbesturing van
bijvoorbeeld fregatten? Is dat niet in strijd met het uitgangpunt
om nationale belangen te verdedigen? Zo nee, waarom niet?
Veel van de toeleveranciersketens zijn internationaal en tot op zekere
hoogte civiel georganiseerd. Zo kan voor de aandrijving, voorstuwing en
energiesystemen van schepen, op basis van eigen ontwerp, gebruik
worden gemaakt van civiele ontwikkelingen en een beroep op de markt
worden gedaan. Systemen die echter bepalend zijn voor de offensieve en
defensieve effectiviteit van het platform en het kunnen uitvoeren van
essentiële militaire taken moeten zoveel als mogelijk nationaal worden
georganiseerd. Hetzelfde geldt voor de integratie van de zogenaamde
SEWACO-systemen (zie ook DIS bijlage 4, beschrijving maritiem domein).
61
Wat wordt bedoeld met «consolidatie» in de zin «kan worden
gerealiseerd door Europese (industriële) consolidatie»?
Het begrip «consolidatie» wordt in de DIS gebruikt om aan te geven dat
op de Europese defensiemarkt sprake is van versterkte grensoverschrijdende integratie en samenwerking van defensieondernemingen, terwijl
gelijktijdig ondernemingen die zelfstandig niet meer levensvatbaar zijn
worden gesaneerd en overheidsondersteuning van deze bedrijven door
de lidstaten wordt teruggedrongen. Door een consolidatie op de Europese
defensiemarkt wordt kostbare duplicering van capaciteit beperkt en
kunnen investeringsmiddelen door de industrie worden vrijgemaakt met
het oog op investeringen in nieuwe technologieën en wapensystemen.
Ook wordt door consolidatie de schaalomvang van de Europese defensieondernemingen groter, waardoor de concurrentie op de wereldmarkt
beter kan worden aangegaan. Tot slot zorgt consolidatie voor het
vergroten van de efficiency, schaalvoordeel en synergie van de Europese
industrie waardoor deze competitief kan blijven en ook de kosten voor de
overheden bij de inschakeling van de Europese industrie beheersbaar zijn.
Zoals in de DIS ook wordt beschreven, is de Nederlandse industriële basis
prima in staat om een substantiële bijdrage te leveren aan deze bredere
Europese industriële consolidatie gelet op de capaciteiten en kennis van
de Nederlandse industrie. Het vergt wel dat er een voldoende gelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

19

speelveld wordt gerealiseerd en gehandhaafd en dat Nederlandse
ondernemingen een eerlijke kans krijgen in dit proces. Wij zetten dan ook
actief in op een gebalanceerde consolidatie bij de Europese partners en de
EU instellingen. Ook is de DIS juist bedoeld hieraan een bijdrage te
leveren.
62
Wat voor soort kleinere UAV’s wilt u kunnen ontwikkelen en
produceren? Wat zouden de capaciteiten van deze kleinere UAV’s
moeten zijn?
Defensie wil de mogelijkheden van kleine UAV’s voor militaire operaties
optimaal benutten, zowel met vastvleugelige toestellen als vertical take off
and landing (VTOL) systemen. Behalve het genereren van hoge kwaliteit
beelden, kunnen deze systemen o.a. gebruikt worden voor het doorgeven
van verbindingen en de sensoren kunnen het inlichtingenproces ondersteunen. Voor het identificeren van de militaire toepasbaarheid van deze
systemen heeft Defensie diverse technologieprogramma’s lopen en wordt
er marktonderzoek verricht.
63
Waarom is er, gezien de aanwezigheid van Nederlandse kennis op
dat gebied, voor gekozen om optische en infraroodsensoren van
de plank te kopen? Is overwogen om de productie van sensoren
onderdeel te maken van wat de «Nederlandse maat» wordt
genoemd?
64
Vermeld wordt dat optische- en infraroodsensoren van de plank
worden gekocht. Klopt het dat deze technologie (optische
sensoren voor nachtzicht) nationaal ontwikkeld wordt en uniek is
binnen Europa? Is deze vermelding schadelijk voor enkele
technologiepartners in Nederland? Waarom heeft u de ontwikkeling en productie van hoogtechnologische sensoren voor
nachtzicht voor militairen niet aangemerkt als cruciaal onderdeel
van de in de DIS genoemde «Nederlandse maat»? Bent u bereid
dit te corrigeren?
Zie het antwoord op vraag 44.
65
Wat wordt bedoeld met «lastig nationaal te bereiken», lastig
maar niet onmogelijk of onmogelijk? Als het niet onmogelijk is,
hoe wilt u het dan realiseren?
Deze passage ziet vooral op kleinere wapensystemen, zoals klein kaliber
wapens of kleinere mortieren. In deze systemen is het voor de industrie
van belang dat er schaalvoordeel kan worden behaald. Of er in Nederland
voldoende schaalvoordeel kan worden behaald, hangt vooral af van de
mogelijkheden tot export. De Nederlandse maat is op zichzelf niet zodanig
dat deze voldoende schaalvoordelen biedt.
66
Hoe zorgt u ervoor dat delen op componenten van communicatiesystemen die hooggerubriceerd zijn in het project GRIT nationaal
georganiseerd zijn?
Voor componenten in de hoog gerubriceerde infrastructuur hanteert
Defensie strenge normen voor de daarmee gemoeid zijnde accreditatie.
Het consortium waarmee Defensie in dialoog is, betreft een ecosysteem
met tientallen leveranciers waarvan een groot aantal Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

20

bedrijven zijn. Defensie heeft bij de start van dit traject geëist dat de
deelnemers voldoen aan de eis dat het Nederlandse rechtspersonen zijn.
67
Welke wapensystemen ter zelfverdediging en slimme munitie wilt
u «in eigen hand» houden? Betekent dat u deze munitie zelf gaat
ontwikkelen en produceren in Nederland?
Een goed zelfverdedigingssysteem is cruciaal om geen operationele
verliezen te lijden. Wanneer wapensystemen onlosmakelijk verbonden zijn
met het platform, zal de noodzaak om deze in eigen hand te houden
groter zijn. Per individueel geval zal worden bekeken wat de beste aanpak
is. Een conclusie kan dan zijn dat Nederland samen met een aantal andere
landen een ontwikkelingstraject start, zoals in het kader van luchtdoelraketten voor marineschepen. Nederland participeert in een consortium van
landen als het gaat om de productie daarvan (zie ook DIS bijlage 4,
beschrijving maritieme domein).
68
Waarom focust u op nationale training en opleiding en volgt
Defensie niet de aanbevelingen uit het EDTA/EuroDefense rapport
van 2017, waarin wordt betoogd dat juist gezamenlijke basistraining en voortgezette opleiding de Europese integratie op
termijn bevordert? Erkent u dat simulatiesystemen steeds
realistischer, complexer en ook duurder worden, waardoor
Europese samenwerking belangrijke kostenbesparingen kan
opleveren?
De manier waarop de krijgsmacht zijn training en opleiding vormgeeft
maakt onlosmakelijk deel uit van de zogenaamde Doctrine, Commandovoering, Training en Opleiding, Materieel en Personeel (DCTOMP)elementen. Deze vormen de kern van het ontwerp van de krijgsmacht. Het
bepalen van de aard en opbouw van een krijgsmacht is bij uitstek een
nationale keuze. Ook de wijze waarop simulatiesystemen in de opleiding
en training worden geïntegreerd is een nationale keuze. Vanzelfsprekend
is het op operationeel niveau wel van belang dat er gezamenlijk met
andere landen kan worden getraind en geoefend, omdat inzet van de
krijgsmacht veelal in internationaal verband plaatsvindt.
69
Wat bedoelt u met het willen beschikken over een «eigen basis
van transportcapaciteit»? Om welke vormen van transport gaat
het daarbij en op welke wijze denkt u «de markt» daarbij in te
kunnen schakelen?
Zie het antwoord op vraag 59.
70
Hoe gaat u in uw nieuwe nota ruimtevaartbeleid rekening houden
met de noodzaak tot cyberveiligheid? Hoe gaat Defensie
betrokken worden bij de ontwikkeling van de nieuwe nota
ruimtevaartbeleid?
Defensie wordt via de Interdepartementale Commissie Ruimtevaart (ICR),
voorgezeten door het beleidsverantwoordelijk ministerie (EZK), betrokken
bij de ontwikkeling van de nieuwe nota ruimtevaartbeleid. Veiligheid en
ook cyberveiligheid van ruimtevaartprogramma’s is daarbij een
aandachtspunt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

21

71
Wanneer verwacht u duidelijkheid te hebben over welke mogelijkheden er zijn voor bescherming van Nederlandse bedrijven tegen
(vijandige) overnames die een bedreiging kunnen vormen voor de
nationale veiligheid en het soeverein kunnen handelen van het
Koninkrijk in het veiligheidsdomein?
Zie het antwoord op vraag 33.
72
Waarom wordt op pagina 24 geen melding gemaakt van offensieve capaciteiten?
Het belang van het cyberdomein wordt in dit hoofdstuk op pagina 24
onderschreven. Op de betreffende pagina staan passages die over
offensieve cybercapaciteiten gaan, zoals de passage waarin staat dat
digitale middelen doelgericht ingezet moeten kunnen worden om in het
kader van militaire operaties het overwicht te verkrijgen en te behouden.
Nadrukkelijk wordt gesteld dat Defensie over middelen moet beschikken
en deze moet kunnen inzetten om overwicht te verkrijgen en te behouden.
In de cyberstrategie van Defensie die 12 november 2018 is verschenen
(Kamerstuk 33 321, nr. 9) wordt hier nader op ingegaan.
73
Hoe ziet u de rol en het proces voor het uitoefenen van toezicht
over 1) de mogelijkheden om digitale aanvallen te verstoren en 2)
het inzetten van digitale middelen in het kader van militaire
operaties?
De mogelijkheid om digitale aanvallen te verstoren ligt bij de MIVD. Zoals
bij alle inzet van de MIVD wordt hier toezicht op uitgeoefend. Voor de
inzet van bijzondere bevoegdheden (zoals het verstoren van een digitale
aanval) moet de Minister van Defensie toestemming geven. Vervolgens
kijkt de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) of het rechtmatig is
dat de Minister van Defensie toestemming heeft gegeven. Pas dan mag de
MIVD een bijzondere bevoegdheid inzetten. Achteraf wordt door de
Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CTIVD) bekeken of de inzet van de bijzondere bevoegdheden rechtmatig
is verlopen. Voor het verstoren van een digitale aanval wordt dus zowel
aan de voorkant als aan de achterkant toezicht uitgeoefend.
Offensieve cybercapaciteiten kunnen in een militaire operatie worden
ingezet, al dan niet ter ondersteuning van conventionele militaire
capaciteiten. De inzet valt onder het desbetreffende missiemandaat en de
geldende geweldsinstructies (Rules of Engagement). De juridische kaders
zijn niet anders dan die voor de inzet van conventionele middelen. De
bestaande volkenrechtelijke regels inzake het gebruik van geweld zijn dus
van toepassing op digitale aanvallen. Na een kabinetsbesluit tot inzet van
de krijgsmacht, in het kader van de verdediging van het eigen of bondgenootschappelijke grondgebied of de handhaving van de internationale
rechtsorde, staan de digitale middelen van de krijgsmacht altijd onder
bevel van de CDS. Bij de inzet van de krijgsmacht wordt achteraf door de
KMar getoetst of de acties van de krijgsmacht binnen de geldende
geweldsinstructies blijven. Dit geldt ook voor digitale middelen die
worden ingezet in het kader van militaire operaties.
74
In hoeverre valt (de export van) gesimuleerdeomgevingensoftware onder het reguliere wapenexportregime?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

22

In de Gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen staat vermeld
welke goederen onderworpen zijn aan het wapenexportcontroleregime
aan de hand van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport. Gesimuleerde-omgevingensoftware valt onder deze lijst mits de
software speciaal ontworpen is voor militair gebruik. Voor een gedetailleerde uiteenzetting van de voorwaarden waar gesimuleerdeomgevingensoftware aan dient te voldoen om als militair goed te worden
geclassificeerd, wordt verwezen naar de volledige tekst van categorie
ML21 («Programmatuur») van de Gemeenschappelijke EU-lijst van
militaire goederen. Als de software voldoet aan de voorwaarden binnen
ML21 is de export ervan onderworpen aan het wapenexportcontroleregime. Dat betekent dat bedrijven een vergunning moeten aanvragen
alvorens zij tot export mogen overgaan. Deze vergunningaanvraag wordt
getoetst aan de hand van de acht criteria van het EU Gemeenschappelijk
Standpunt inzake wapenexport. Indien software niet aan de genoemde
voorwaarden voldoet en dus niet-vergunningplichtig is bestaat de
mogelijkheid tot het opleggen van een ad hoc vergunningplicht (een
zogenaamd catch all-besluit) als er een wapenembargo van kracht is op
het land van bestemming en er voorafgaan aan de export aanwijzingen
zijn dat de software aangewend zal worden voor militair eindgebruik.
75
Wat bedoelt u met prestatiecontracten of nog verdergaande
samenwerkingscontracten»? Gaat het daarbij om lease of om
andere vormen van samenwerking? Kunt u dat toelichten?
77
Welke verdergaande samenwerkingscontracten zijn er? Wat zijn
de voordelen hiervan? Hoe kunnen de risico’s goed over Defensie
en het bedrijfsleven gespreid worden?
78
Door gebruik te maken van nieuwe contractvormen en samenwerking met anderen verschuift de focus van het bezit van
materieel naar beschikbaarheid van materieel. Kunt u hier enkele
voorbeelden van geven in relatie tot kansen voor de Nederlandse
industrie?
Prestatiecontracten zijn contracten waar niet de afname van producten
centraal staat, maar bijvoorbeeld de beschikbaarheid van een systeem.
Verdergaande vormen van samenwerkingscontracten zijn contracten
waarbij bijvoorbeeld sprake is van gebruik van elkaars faciliteiten of
personeel. Voorbeelden van dergelijke contracten, o.a. met de Nederlandse industrie, zijn opgenomen in de brief aan uw kamer over de
Adaptieve Krijgsmacht (Kamerstuk 33 763 nr. 146, blz. 9). Bij het
vormgeven van de hierboven bedoelde contracten zal van geval tot geval
naar de risicoverdeling moeten worden gekeken om tot een voor beide
partijen acceptabele en verantwoorde spreiding te komen.
76
Welke mogelijkheden zijn er om ontwerpcapaciteit bij Defensie te
combineren met ontwerpcapaciteit uit het bedrijfsleven om een
functioneel ontwerp te maken?
Ontwerpcapaciteit bij Defensie wordt bij veel ontwikkelprojecten al
gecombineerd met ontwerpcapaciteit uit het bedrijfsleven om een
functioneel ontwerp te maken. De mate waarin het bedrijfsleven wordt
betrokken verschilt per project en hangt mede af van de beschikbare
kennis, kwaliteit en capaciteit binnen Defensie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

23

77
Welke verdergaande samenwerkingscontracten zijn er? Wat zijn
de voordelen hiervan? Hoe kunnen de risico’s goed over Defensie
en het bedrijfsleven gespreid worden?
Zie het antwoord op vraag 75.
78
Door gebruik te maken van nieuwe contractvormen en samenwerking met anderen verschuift de focus van het bezit van
materieel naar beschikbaarheid van materieel. Kunt u hier enkele
voorbeelden van geven in relatie tot kansen voor de Nederlandse
industrie?
Zie het antwoord op vraag 75.
79
Welke van de in het kader van de Gouden Driehoek genoemde
samenwerkingsverbanden zijn gebonden aan de NIDV? Waarom
horen onder meer de NAG, DAG en DARPAS hier niet bij?
De in de DIS genoemde samenwerkingsverbanden zijn voorbeelden en
geenszins uitputtend. De volgende genoemde samenwerkingsverbanden
zijn opgezet door de NIDV: Command and Control Technologie Platform
(C2TP), Netherlands Industrial F35 Aircraft Platform (NIFARP), Nederlands
Marinebouw Cluster (NMC), Dutch Underwater Knowledge Centre
(DUKC), Platform Vliegende Systemen, Helikopter-platform (HELI),
Platform Veilig Samenwerken (PVS) en Operationele Energie Platform
(OEP). Naast de NIDV zijn er nog andere brancheorganisaties, zoals de
Netherlands Aerospace Group (NAG), Dutch Aviation Group (DAG) en
Dutch Association for Remotely Piloted Aircraft Systems (DARPAS).
80
Kunt u de lijst van militair materieel uit 1958 aan de Tweede
Kamer toesturen?
Zie het antwoord op vraag 13.
81
Hoe wordt de motivering van een beroep op artikel 346 VWEU
precies getoetst?
Om gebruik te kunnen maken van artikel 346 VWEU moet aan de
volgende voorwaarden worden voldaan:
– De maatregel is noodzakelijk ter bescherming van de wezenlijke
veiligheidsbelangen,
– Het moet gaan om materieel dat voorkomt op een lijst die in 1958 is
vastgesteld,
– De mededingingsverhoudingen op de markt voor civiele producten
mogen niet worden verstoord, en
– Het inroepen van artikel 346 VWEU moet noodzakelijk en proportioneel
zijn in verhouding tot het te beschermen wezenlijk veiligheidsbelang
en de mogelijkheden van de aanbestedingsregelgeving bieden
onvoldoende waarborgen deze te beschermen.
In de verwervingsstrategie per individueel project wordt uiteengezet hoe
aan de criteria wordt tegemoet gekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

24

82
Wat zijn de gemiddelde meerkosten van een marktverkenning?
Marktverkenningen in het algemeen zijn nodig om op de hoogte te blijven
van onder meer veranderingen in technologie, verandering in leveranciersmarkten en de (relatieve) kennis en kunde en de capaciteit van
marktpartijen. Marktverkenningen helpen ook om de vraag beter te
articuleren en de prijs/kwaliteit van aanbieden beter te beoordelen.
Afhankelijk van het project dient hier relatief veel tijd en capaciteit aan
worden besteed, bijvoorbeeld in geval van het project vervangende
onderzeebootcapaciteit. Daar waar de kennis van de markt toereikend is,
of zelfs sprake is van een monopolistische markt, kan een marktverkenning achterwege worden gelaten. De meerkosten worden niet
afzonderlijk bijgehouden en kunnen niet worden weergegeven.
83
Kunt u uitleggen waarom in de DIS een beperktere formulering
wordt gekozen voor de toepassing van artikel 346 VWEU dan in
het regeerakkoord? Hoe moet het verschil tussen «in bijzondere
gevallen» en «ruimhartig» worden begrepen?
84
Gesteld wordt dat artikel 346 VWEU in bijzondere gevallen kan
worden toegepast. Hoe verhoudt zich dit tot het Regeerakkoord
en de Defensienota 2018, waarin is gesteld dat bij aanbestedingstrajecten artikel 346 ruimhartig wordt geïnterpreteerd?
86
In de DIS wordt gesteld dat art. 346 VWEU in bijzondere gevallen
kan worden toegepast. Dit is een beperking t.o.v. het Regeerakkoord en de Defensienota 2018 waarin is gesteld dat bij aanbestedingstrajecten art. 346 ruimhartig wordt geïnterpreteerd. Hoe
verhoudt dit met de DIS?
De stelling dat de DIS beperkend is ten opzichte van het Regeerakkoord en
de Defensienota herkennen we niet. Het nationaal veiligheidsbelang is
leidend. Als dit geborgd kan worden met toepassing van de Aanbestedingswet 2012 (AW) of Aanbestedingswet op Defensie- en Veiligheidsgebied (ADV) zullen we deze toepassen. Ook onder de ADV is het
bijvoorbeeld mogelijk om een opdracht ondershands te gunnen. Als de
ADV onvoldoende mogelijkheden biedt om de nationale veiligheidsbelangen te beschermen, dan zal Nederland een beroep doen op artikel 346
VWEU.
85
Hoe vaak heeft Defensie het innovatiepartnerschap al toegepast
in het kader van de nieuwe aanbestedingswet? Welke drempelbedragen voor aanbesteding zijn volgens de Europese regelgeving
vereist en welke hanteert Defensie? Zijn er daarbij verschillen
tussen de Defensie-onderdelen?
93
Hoe wordt de ontwikkelings- en commerciële fase en het
innovatieve partnerschap bij elkaar gebracht? Welke inspanning
van Defensie is hiervoor nodig in de voorbereidingsfase? Waar
ziet dit precies op?
Het innovatieve partnerschap is een Europese aanbestedingsprocedure
die onder de Aanbestedingswet 2012 (Aw 2012) is opgenomen en niet
onder de Aanbestedingswet op defensie- en veiligheidsgebied (ADV). De
procedure is nog niet door Defensie toegepast. De procedure van het
innovatieve partnerschap biedt een aanbestedende dienst de mogelijkheid
om de ontwikkelings- en commerciële fase in dezelfde procedure te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

25

verenigen. In de voorbereidingsfase zal o.a. aandacht uitgaan naar
marktonderzoek en -consultaties, formuleren van doelstellingen en
functionele specificaties, risicoanalyses en contractuele aspecten. De
drempelwaarden voor het volgen van de Europese aanbestedingsregelgeving bedragen voor leveringen en diensten € 144.000,- exclusief BTW in
geval van de Aw 2012 en € 443.000,- exclusief BTW in geval van de ADV.
Deze drempelbedragen zijn niet anders voor Defensie.
86
In de DIS wordt gesteld dat art. 346 VWEU in bijzondere gevallen
kan worden toegepast. Dit is een beperking t.o.v. het Regeerakkoord en de Defensienota 2018 waarin is gesteld dat bij aanbestedingstrajecten art. 346 ruimhartig wordt geïnterpreteerd. Hoe
verhoudt dit met de DIS?
Zie het antwoord op vraag 83.
87
Kunt u aangeven hoe de Small Business Innovation Research
regeling functioneert? Hoeveel geld gaat er in om, wat is de
output? Hoe en wanneer denkt u deze regeling te kunnen
toepassen op «defensie en veiligheid»?
De SBIR-regeling is een van de instrumenten van het missiegedreven
innovatiebeleid van EZK, bedoelt om o.a. de concurrentiekracht van het
MKB te versterken. De regeling werkt als een gefaseerde innovatiecompetitie, waarbij per fase telkens de ondernemingen met de beste plannen
doorgaan. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) of de
Netherlands Space Office (NSO) begeleidt de SBIR. Een uitgebreide
toelichting op de werking van SBIR is openbaar beschikbaar op
www.rvo.nl.
Sinds 2004 is er € 113 mln. omgegaan in SBIR-trajecten, waarvan € 51
mln. is gefinancierd door EZK. Het aantal ingediende en gehonoreerde
offertes kende in de periode 2010 tot en met 2017 sterke wisselingen. Dat
komt doordat overheidsorganisaties eigenstandig in samenwerking met
RVO en/of het NSO het instrument kunnen inzetten, maar niet ieder jaar
evenveel gebruiken. Het totale budget van de SBIR-tenders uit 2017
bedroeg € 3,6 miljoen. In 2017 zijn er via de SBIR 95 aanvragen ingediend,
waarvan er 38 werden gehonoreerd. In het piekjaar 2010 bedroeg het
budget € 31,9 miljoen. Gedetailleerde gegevens voor de periode
2010–2017 zijn openbaar beschikbaar op www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl.
Het Ministerie van Defensie heeft in het verleden tweemaal gebruik
gemaakt van de SBIR-regeling: in 2006 m.b.t. maritiem opereren onder
zware weersomstandigheden, en in 2011 m.b.t. het veiliger maken van
landoptreden voor Defensie personeel. Op basis van de ervaringen die
daarmee zijn opgedaan alsmede concrete behoeften van het Ministerie
van Defensie, zal worden gekeken hoe de SBIR-regeling kan worden
toegepast op «defensie en veiligheid». Daarnaast zal bij de doorontwikkeling van het nieuwe topsectorenbeleid – waarin «Veiligheid» één van de
maatschappelijke thema’s is – worden bezien in hoeverre het huidige
instrumentarium aansluit op de missies die per thema worden opgesteld
(zie ook antwoord op vraag 88).
88
Hoeveel geld is er beschikbaar in het thema «Veiligheid» van het
topsectorenbeleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

26

De middelen die beschikbaar zijn voor de topsectoren zijn niet vooraf
onderverdeeld naar maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën. De verdeling van de middelen volgt in het najaar van 2019, na het
vaststellen van de missies (voorjaar 2019) en na de vormgeving van de
Kennis en Innovatie Agenda’s (zomer 2019), via het daartoe op te stellen
Kennis- en Innovatiecontract.
89
In hoeverre kan en gaat Defensie, in het geval van ontwikkeling
van specifieke op Defensie (waarbij zij de enkele afnemer is)
gerichte technologie, zekerheid bieden aan de maakindustrie?
Wordt bijvoorbeeld in sommige gevallen zekerheid van afname
gegarandeerd? Zo ja, in welke gevallen?
90
In de DIS wordt gesproken over de inzet van generieke financiële
instrumenten voor defensie ontwikkeltrajecten. Dit is anders dan
de maakindustrie in het verleden samenwerkte in de Gouden
Driehoek met kennisinstellingen en betrokken MKB. Binnen het
defensie domein is het namelijk vaak het geval dat een bedrijf
(met kennisinstellingen) een bepaalde technologie specifiek voor
één klant ontwikkelt. Deze generieke instrumenten vragen veelal
een cofinanciering vanuit de industrie. Gaat het ministerie
zekerheid geven van afname bij gedeeltelijke financiering van
innovatieve projecten?
91
In de DIS wordt gesproken over de inzet van generieke financiële
instrumenten voor defensie ontwikkeltrajecten. Dit is anders dan
hoe de maakindustrie in het verleden samenwerkte in de Gouden
Driehoek met kennisinstellingen en betrokken MKB. Deze
generieke instrumenten vragen veelal een cofinanciering vanuit
de industrie. Gaat u zekerheid van afname geven bij gedeeltelijke
financiering van innovatieve projecten?
In beginsel biedt Defensie geen afnamezekerheid. Bij ontwikkelingstrajecten kunnen – met inachtneming van de aanbestedingsregelgeving –
afspraken worden gemaakt over de afname van een product dat is
ontwikkeld als dit aan de eisen voldoet. Het hangt daarbij van de stand
van de technologie af of het voor Defensie en de industrie verantwoord is
een concreet resultaat te contracteren. Zie ook de antwoorden op de
vragen 34 en 94.
92
Welke rol kan het BUHA/OS-instrumentarium spelen in het
versterken van het concurrentievermogen van de Defensieindustrie?
108
Welke rol kan het BUHA/OS-instrumentarium spelen in specifiek
op de Defensie-industrie gerichte handelsbevordering?
Het handelsinstrumentarium dat door RVO wordt uitgevoerd ziet niet
zozeer op versterking van het concurrentievermogen van individuele
economische sectoren als wel ondersteuning van Nederlandse bedrijven
om op buitenlandse markten kansen te benutten, mede door inzet van ons
diplomatieke netwerk, zoals ook opgenomen in de Defensie Industrie
Strategie.
93
Hoe wordt de ontwikkelings- en commerciële fase en het
innovatieve partnerschap bij elkaar gebracht? Welke inspanning

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

27

van Defensie is hiervoor nodig in de voorbereidingsfase? Waar
ziet dit precies op?
Zie het antwoord op vraag 85.
94
Wat bedoelt u in concreto met het «doorontwikkelen» van de
CODEMO-regeling? Wat wordt de rol van de Minister van Economische Zaken en Klimaat en om hoeveel extra geld gaat het
indien de regeling is doorontwikkeld?
We bekijken hoe dit instrument kan worden verbeterd en uitgebreid, zowel
in toegankelijkheid als in financiële omvang, waarbij wel nadrukkelijk
wordt gedacht aan een revolverend fonds (conform de huidige situatie).
EZK zou hier een bijdrage aan kunnen leveren. Op basis van de resultaten
van dit onderzoek kunnen dan vervolgens de gewenste en haalbare
financiële volumes worden bepaald. Dit onderzoek zal in de eerste helft
van 2019 worden uitgevoerd.
95
Wanneer is duidelijkheid of het Defensie Materieel Proces moet
worden aangepast in het kader van kortcyclische innovatie?
Zoals in de begrotingsbehandeling Defensie is verwoord wordt het
Defensie Materieel Proces in de komende periode bekeken. U wordt
hierover in 2019 geïnformeerd.
96
Kunt u een overzicht geven welke buitenlandse partners thans
mede gebruik maken van artikel 346 VWEU?
Nee, dat is niet mogelijk. Vanwege het karakter van dergelijke aanbestedingen delen buitenlandse partners deze informatie niet.
97
Wat zijn de criteria voor het toetsingskader industriële
participatie?
Het industriële participatiebeleid is essentieel voor het realiseren van de in
de DIS geformuleerde doelstellingen. Het industriële participatiebeleid
heeft als doel bij te dragen aan de in de DIS geformuleerde doelstellingen
door de prioritaire gebieden en dus de Nederlandse technologische en
industriële basis in stand te houden en te versterken. Hiermee kan
Nederland te allen tijde haar nationale veiligheid borgen en een meer
level playing field creëren door Nederlandse best value bedrijven te
positioneren binnen veelal gesloten internationale toeleveranciersketens
van ontwikkeling, productie en instandhouding van defensiematerieel.
Indien Defensie van plan is een aanbesteding te starten wordt bij
opdrachten boven € 5 miljoen per geval door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat beoordeeld of en in hoeverre industriële
participatie door een te selecteren partij kan bijdragen aan het borgen van
Nederlandse veiligheidsbelangen door de versterking van de kennis,
capaciteiten en ervaring van de Nederlandse industrie op prioritaire
gebieden van de DIS. Per geval wordt de ambitie bepaald.
98
Welk percentage geldt er voor industriële participatie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

28

Indien het ambitieniveau voor IP is bepaald, worden in overleg tussen EZK
en de potentiële leverancier(s) de mogelijkheden verder uitgewerkt. Dit
kan bij wederzijdse overeenstemming resulteren in een zogenoemde
IP-overeenkomst tussen de Staat en de leverancier, waarmee de
leverancier zich committeert aan het uitvoeren van de gemaakte
afspraken. We kunnen geen percentage verschaffen aangezien het
bedrijfsvertrouwelijke informatie betreft. Het Ministerie van EZK stuurt
één keer in de twee jaar een rapportage over de resultaten van het
IP-beleid naar de Tweede Kamer.
99
Hoe zorgt u ervoor dat een bedrijf ook voldoet aan de
afgesproken industriële participatie? Wordt er gewerkt met
boeteclausules of andere compensatiemechanismen als bedrijven
niet voldoen aan de afgesproken industriële participatie?
100
Kunt u per project inzicht geven of een bedrijf heeft voldaan aan
de toegezegde industriële participatie?
101
Wanneer komt het nieuwe overzicht van de gerealiseerde
industriële participatie?
In de overeengekomen periode waarin de IP-ambitie moet worden
gerealiseerd hebben EZK en de leverancier periodiek overleg over de
voortgang van de uitvoering van de IP plannen en kansen voor nieuwe
opdrachten voor Nederlandse bedrijven. Daarnaast is in de huidige
overeenkomsten een clausule opgenomen waarin staat vermeld dat –
indien de IP-ambitie niet tijdig wordt gerealiseerd – EZK de mogelijkheid
heeft de IP-ambitie te verhogen.
Het Ministerie van EZK stuurt één keer in de twee jaar een rapportage
over de resultaten van het IP-beleid naar de Tweede Kamer. In de tweede
helft van 2019 wordt de jaarrapportage over het IP beleid van 2017 en
2018 naar de Tweede Kamer gestuurd. Vanwege de commerciële
vertrouwelijkheid worden de exacte cijfers van IP per project niet
openbaar gemaakt. In de vertrouwelijke bijlagen van de Jaarrapportage
over het IP beleid is een overzicht opgenomen van welke Nederlandse
partijen het betreft en zijn voorbeelden gegeven van opdrachten van
buitenlandse Defensiebedrijven aan Nederlandse bedrijven en
kennisinstituten.
102
In welke mate is volgens het kabinet van een level playing field?
Zie het antwoord op vraag 41.
103
Wie houdt toezicht of bedrijven zich ook houden aan de plicht op
basis van de ABDO om veranderingen in zeggenschap en bedrijfsstructuur bij de MIVD te melden? Welke consequenties heeft het
als een bedrijf bijvoorbeeld in Chinese handen terecht komt?
De afdeling Industrieveiligheid van de MIVD ziet erop toe dat de eisen uit
de ABDO worden nageleefd. Indien een bedrijf verzuimt een aankomende
overname of wijziging in bedrijfsstructuur te melden, of wanneer een
bedrijf bijvoorbeeld in Chinese handen valt, dan zal door de MIVD een
onderzoek verricht worden naar de gewijzigde omstandigheden en zal op
basis daarvan een besluit genomen worden over of de eerder afgegeven
ABDO autorisatie wel of niet wordt ingetrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

29

104
Op welke termijn wilt u dat Nederland bij de top 10 van Europese
landen behoren ten aanzien van toegekende middelen uit het
EDF?
Het EDF moet nog van start gaan. Nederland wil zo snel mogelijk bij de
top 10 horen.
105
Bent u bereid exportvoorwaarden strenger toe te passen, nu u
stelt dat exportactiviteiten als «noodzakelijke voorwaarde»
worden gezien voor de continuïteit van de bestaande kennisbasis? Bent u bereid deze producten alleen aan
NAVO-bondgenoten te verkopen? Zo nee, waarom niet?
Het staat bedrijven vrij te kiezen aan welke partij zij hun goederen,
diensten en kennis willen exporteren. Elke vergunningaanvraag voor de
export van strategische goederen naar een niet-EU/NAVO-land wordt
onderworpen aan een strikte toetsing aan de hand van het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport. Bij de toetsing zijn, naast de
aard van het goed, de beoogde inzet en de eindgebruiker van het
materieel doorslaggevend. Een zorgvuldige afweging van het mogelijke
gevolg van een transactie voor de Nederlandse veiligheidsbelangen,
alsmede die van bondgenoten, is een standaardonderdeel van deze
toetsing. Dat exportactiviteiten noodzakelijk zijn om de continuïteit van de
bestaande kennisbasis te waarborgen zal niet leiden tot een minder
zorgvuldige toetsing.
106
Hoe realistisch is de gezamenlijke ontwikkeling van defensiecapaciteiten zolang sprake is van actieve frustratie van een gelijk
speelveld door lidstaten?
Het is van belang dat niet alleen de Nederlandse, maar de gehele
Europese defensie industriële en technologische basis steviger in de
schoenen staat. Het Europees Defensiefonds (EDF) kan hieraan bijdragen.
Een van de doelen van het EDF is juist om grensoverschrijdende
samenwerking te stimuleren. Daarmee kan het fonds bijdragen aan een
meer gelijk speelveld in Europa.
Door samen bepaalde capaciteiten te ontwikkelen kunnen kosten worden
bespaard (schaalvoordeel) en kunnen de Europese lidstaten over
capaciteiten en systemen beschikken die op elkaar zijn afgestemd: meer
interoperabiliteit. Door Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen
goed te positioneren kunnen zij via het EDF ook in aanmerking komen
voor onderzoeks- en ontwikkelingsopdrachten over onze eigen landsgrenzen heen.
Ook moet worden opgemerkt dat het EDF specifiek voor onderzoek en
ontwikkeling van capaciteiten is. Wanneer wij materieel willen
aanschaffen, waarvan via het EDF de ontwikkeling is gestimuleerd, zullen
we kijken hoe Nederlandse bedrijven betrokken kunnen worden bij de
productie.
107
In welke mate is de regering in de Europese Raad van plan om te
pleiten voor een zgn. «human security» aanpak bij de herziening
van de nieuwe Europese exportcontrole regels?
De regering steunt de uitbreiding van de reikwijdte van de EU dual use
verordening naar controle op cybersurveillance-technologie in het kader

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

30

van mensenrechtenschendingen actief en werkt met gelijkgestemde
lidstaten aan de acceptatie van deze uitbreiding.
108
Welke rol kan het BUHA/OS-instrumentarium spelen in specifiek
op de Defensie-industrie gerichte handelsbevordering?
Zie het antwoord op vraag 92.
109
Voor welke grote projecten zal er sprake zijn van een kabinetsbesluit?
Daar is nog geen eenduidig overzicht van te geven. Per project wordt
bekeken of een kabinetsbesluit noodzakelijk is. Dat hangt onder meer af
van mogelijke varianten, financiële omvang van het project en risico’s in
de uitvoering van het project.
110
Op welke wijze wordt het bedrijfsleven betrokken bij de
uitvoering van de DIS? Wordt de betrokkenheid nog op structurele wijze ingevuld?
Deze DIS is tot stand gekomen in nauwe samenspraak met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en kennisinstellingen. De DIS is dus van de
overheid, het bedrijfsleven en de kennisinstellingen en het draagvlak is
breed.
De uitvoering van de DIS zien we als een gezamenlijke verantwoordelijkheid. In de praktijk wordt dit vormgegeven in het Platform Defensie en
Bedrijfsleven (PDB), waarin alle partijen zijn vertegenwoordigd.
111
Bij de lidstaten van de EU bestaat verschil over de interpretatie
van de criteria voor wapenexport. De DIS geeft aan dat Nederland
aandacht gaat vragen voor een strikte toepassing. Erkent u dat
ook op dit punt een level playing field ontbreekt, nu sommige
andere landen de criteria veel ruimer interpreteren dan
Nederland? Hoe wordt het accent op de harmonisering van de
interpretatie van het wapenexportbeleid gelegd?
Indien uiteenlopende zorgvuldigheid van de toepassing van het EU
Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport ertoe leidt dat de ene
EU-lidstaat een vergunningaanvraag toekent welke eerder door een
andere EU-lidstaat is afgewezen, heeft dat een negatieve uitwerking op
het gelijke speelveld. Het kabinet zet in EU-verband daarom blijvend in op
een zorgvuldige en consequente toepassing van het EU Gemeenschappelijk Standpunt. Zie ook het antwoord op vraag 17.
112
Kunt u voorbeelden geven van sluipende processen waardoor een
vitaal belang in het geding komt?
Dit gaat met name om bedreigingen van de maatschappelijke en politieke
stabiliteit, zoals ondermijning van de solidariteit in de EU en de NAVO
door gerichte desinformatie.
113
Wat zijn (semi-)autonome UxVs?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

31

Dit zijn onbemande systemen, die bijvoorbeeld gericht kunnen zijn op het
verzamelen van informatie, maar ook op robots die het werk van de
explosievenopruimingsdienst veiliger maken.
114
Wat verstaat u onder HPM?
Onder HPM wordt High Power Microwaves verstaan. Hiermee kunnen
electromagnetische golven worden geproduceerd.
115
Welke projecten financiert u om beschermingsmiddelen en
beschermingsmethoden te ontwikkelen tegen laserwapens?
Defensie financiert momenteel geen projecten op dit gebied.
116
Hoe zorgt u voor voldoende cyberveiligheid als u gebruik maakt
van satellieten van andere landen en civiele partijen? Hoe wordt
dit onderdeel gemaakt van het ruimtevaartbeleid?
Cyberveiligheid is een belangrijk aandachtspunt bij het gebruik van
satellietdata en -signalen. In het Galileo-programma zorgt de Galileo
Public Regulated Service (PRS) zelf voor beveiligde navigatiediensten
voor geautoriseerde gebruikers en gevoelige toepassingen. Voor het
Europese Ruimtevaartagentschap ESA is cybersecurity nadrukkelijk een
aandachtsgebied, juist ook met het oog op gebruikers van satellietdata- en
signalen. Nederland ondersteunt als lidstaat deze inzet van ESA.
117
Hoe kijkt u aan tegen de privatisering van Intravacc met het oog
op de nationale veiligheid en het gevaar van bioterrorisme met
nieuwe dodelijke agentia?
Over de privatisering van Intravacc bent u door de Minister voor Medische
Zorg en Sport geïnformeerd (Kamerstuk 34 951). Intravacc heeft op dit
moment geen rol bij het ontwikkelen van vaccins tegen bioterroristische
agentia. Ongeacht de juridische vormgeving kan de rijksoverheid
opdrachten aan Intravacc B.V. verstrekken.
118
Gaat u een juridisch en ethisch kader ontwikkelen met het oog
op toepassing van human enhancement in het militaire domein in
Nederland?
Defensie is gehouden aan de huidige juridische en ethische kaders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 125, nr. 95

32