Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3799

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 oktober 2023
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 6 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissie
voorstellen (BNC).
Fiche: Mededeling visie klimaat en veiligheid (Kamerstuk 22 112, nr. 3794)
Fiche: Speelgoedverordening (Kamerstuk 22 112, nr. 3795)
Fiche: Richtlijn Business in Europe: Framework for income taxation
(Kamerstuk 22 112, nr. 3796)
Fiche: Wijziging Verordening Europese statistiek (Kamerstuk 22 112,
nr. 3797)
Fiche: Richtlijn bodemmonitoring en veerkracht (Kamerstuk 22 112,
nr. 3798)
Fiche: Richtlijn tot wijziging minimumnormen slachtoffers strafbare feiten
De Minister van Buitenlandse Zaken,
H.G.J. Bruins Slot

kst-22112-3799
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

1

Fiche: Richtlijn tot wijziging minimumnormen slachtoffers
strafbare feiten
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Richtlijn van het Europees Parlement en van de Raad tot wijziging van
Richtlijn 2012/29/EU van het Europees Parlement en de Raad van
25 oktober 2012 tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten,
de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare
feiten, en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/220/JBZ1.
b) Datum ontvangst Commissiedocument
12 juli 2023
c) Nr. Commissiedocument
COM (2023) 424
d) EUR-Lex
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/
?uri=CELEX:52023PC0424
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
SWD (2023) 246 en SEC (2023) 270
f) Behandelingstraject Raad
Raad Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ)
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Justitie en Veiligheid
h) Rechtsbasis
Artikel 82, tweede lid, onder c, Verdrag betreffende de Werking van de
Europese Unie (VWEU)
i) Besluitvormingsprocedure Raad
Gekwalificeerde meerderheid
j) Rol Europees Parlement
Medebeslissing
2. Essentie voorstel
a) Inhoud voorstel
Op 12 juli 2023 heeft de Europese Commissie (hierna: de Commissie) een
voorstel voor de herziening van de richtlijn minimumnormen voor de
rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van
strafbare feiten (hierna: het voorstel) gepubliceerd. De huidige richtlijn uit
2012 met minimumnormen voor slachtoffers van strafbare feiten is in
2022 geëvalueerd. De uitkomsten van deze evaluatie zijn voor de
Commissie aanleiding geweest een voorstel tot herziening te doen. Het
voorstel voor de herziening beoogt de rechten van het slachtoffer uit de
richtlijn te verstevigen en richt zich daarbij op vijf specifieke onderdelen.
Ten eerste strekt het voorstel ertoe om de toegang van slachtoffers tot
informatie en het doen van aangifte te verbeteren. Daartoe worden
diverse maatregelen voorgesteld, zoals de verplichting om een telefonische hulplijn voor slachtoffers op te zetten waar slachtoffers terecht
kunnen voor informatie en ondersteuning, de mogelijkheid om online
aangifte te doen en het faciliteren van aangifte door slachtoffers die zich
in detentie bevinden.

1

Richtlijn 2012/29/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot
vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van
slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/220/JBZ (Europa.eu).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

2

Ten tweede richt het voorstel zich op het verbeteren van de gespecialiseerde ondersteuning van kwetsbare slachtoffers2, in het bijzonder voor
kinderen. Daarbij stelt de Commissie een geïntegreerde en multidisciplinaire aanpak voor gericht op deze groepen die slachtoffer zijn geworden
van een strafbaar feit. Bij deze multidisciplinaire aanpak moet het voor
minderjarige slachtoffers mogelijk zijn om op eenzelfde locatie terecht te
kunnen voor het doen van aangifte, medisch onderzoek, informatievoorziening en emotionele en psychologische ondersteuning.
Als uit de individuele beoordeling van het (kwetsbare) slachtoffer blijkt dat
er een bijzondere noodzaak is voor psychologische ondersteuning, dient
deze ondersteuning kosteloos en zo lang als nodig geboden te worden.
Ten derde beoogt het voorstel de behoeften, zowel aan bescherming als
ondersteuning, van het (kwetsbare) slachtoffer zo vroeg mogelijk in kaart
te brengen en daarmee beter aan te laten sluiten bij de mogelijke
(beschermings-)maatregelen. Hiertoe wordt voorgesteld om de individuele beoordeling bij het eerste contact met de bevoegde autoriteit te
initiëren, ook de ondersteuningsbehoefte te inventariseren en het risico
vanuit de verdachte mee te wegen in de individuele beoordeling.
Daarnaast worden aanvullende fysieke beschermingsmaatregelen
voorgesteld en een verplichting voor lidstaten om ervoor te zorgen dat de
persoonsgegevens van een slachtoffer, waardoor de verdachte de
woonplaats van het slachtoffer kan vaststellen of op andere wijze contact
kan opnemen met het slachtoffer, niet aan de verdachte verstrekt worden.
Ten vierde richt het voorstel zich op het versterken van de positie van het
slachtoffer in de strafprocedure. Mocht een slachtoffer behoefte hebben
aan emotionele ondersteuning tijdens de behandeling van de strafzaak in
de rechtbank dan moet daarin worden voorzien. De beslissingen die
tijdens de strafprocedure worden genomen en het slachtoffer direct in
diens belangen treffen, moeten ter herziening voorgelegd kunnen worden.
Dit recht op een herziening ziet ten minste op de beslissingen over
bijstand door een tolk en de beschermingsmaatregelen tijdens de
rechtszitting. Ook kan een slachtoffer aanspraak maken op een doeltreffende voorziening in rechte als er inbreuk gemaakt wordt op de rechten
die het slachtoffer toekomen op basis van de richtlijn.
Ten vijfde beoogt het voorstel de toegang van een slachtoffer tot
vergoeding van de schade door de dader beter te faciliteren binnen de
strafprocedure. Het voorstel schept de verplichting voor lidstaten om het
verzoek tot schadevergoeding van het slachtoffer in het strafproces te
beoordelen. Indien de dader veroordeeld wordt tot het betalen van een
schadevergoeding, moet dit bedrag zonder onnodige vertraging door de
staat uitbetaald worden aan het slachtoffer.
Tot slot wordt in het voorstel de focus gelegd op het voorzien in digitale
mogelijkheden voor het slachtoffer om diens rechten uit te oefenen. Het
verzamelen van gegevens en statistieken om in kaart te brengen hoe
slachtoffers gebruik hebben gemaakt van hun rechten op basis van de
richtlijn, wordt verplicht.

2

Kwetsbare slachtoffers in het kader van de richtlijn slachtofferrechten zijn diegenen die
behoefte hebben aan gespecialiseerde hulp- en beschermingsmaatregelen zoals kinderen,
slachtoffers van mensenhandel, gendergerelateerd geweld, waaronder geweld tegen vrouwen
en huiselijk geweld, seksueel geweld, haatmisdrijven en slachtoffers met een handicap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

3

b) Impact assessment Commissie
Het impact assessment toont positieve sociale effecten en economische
gevolgen. De positieve sociale effecten zullen met name van invloed zijn
op slachtoffers, maar ook op slachtofferhulporganisaties, de nationale
autoriteiten en de bredere samenleving. Slachtoffers van strafbare feiten
die tijdige ondersteuning en bescherming krijgen, integreren gemakkelijker in de samenleving, gaan sneller weer aan het werk en zijn minder
afhankelijk van zorgstelsels. Bij elk van de vijf doelstellingen van het
voorstel zijn drie beleidsopties in kaart gebracht. De verschillende
mogelijkheden zijn op basis van onder meer effectiviteit, sociale impact en
efficiency afgewogen en hebben geleid tot dit voorstel. De beoogde
voordelen bedragen volgens de Commissie per vijf jaar ruim 23 miljard
EUR en de kosten bedragen voor diezelfde periode bijna 19 miljard EUR.
Het grootste deel van de potentiële besparing is het gevolg van de
vermindering van kosten verbonden aan fysieke en emotionele schade
aan slachtoffers. De Raad voor regelgevingstoetsing heeft op 1 december
2022 een positief advies uitgebracht over het concept-impact assessment
van de Commissie.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
In de Meerjarenagenda slachtofferbeleid 2022–2025 wordt de essentie van
het kabinetsbeleid op het gebied van slachtofferrechten benoemd in de
vorm van vier prioriteiten.3 In het coalitieakkoord van het kabinet is de
doelstelling opgenomen om de positie van het slachtoffer te borgen. In
lijn met dat uitgangspunt is het Nederlandse beleid de komende jaren
gericht op het zo goed mogelijk tot uitvoering brengen van de slachtofferrechten en -voorzieningen die het afgelopen decennium zijn geïntroduceerd. Dit geldt ook voor voorzieningen voor slachtoffers in EU-kader. De
uitvoering in de praktijk van bestaande richtlijnen en wetgeving heeft
prioriteit.
Ten eerste richt het beleid zich op het versterken van de rechtspositie van
het slachtoffer. De afgelopen tien jaar is de positie van het slachtoffer
versterkt en zijn meer slachtofferrechten wettelijk verankerd. Een
slachtoffer heeft onder meer recht op informatie, het recht om een
schadevergoeding in het strafproces te vorderen, het recht op een tolk en
bij ernstige strafbare feiten spreekrecht. De bestaande richtlijn minimumnormen (2012) is in Nederlandse wetgeving geïmplementeerd.
Ten tweede richt het beleid zich op het verbeteren van de bescherming
van slachtoffers. In dat kader wordt onder meer gewerkt aan de verbetering en de uitbreiding van de individuele beoordeling door de politie en
het beschermen van slachtoffergegevens in het strafdossier.
Ten derde wordt ingezet op compensatie van de door het strafbaar feit
geleden schade. Slachtoffers van een opzettelijk geweldsdelict met ernstig
letsel als gevolg, kunnen van het Schadefonds Geweldsmisdrijven een
financiële tegemoetkoming krijgen. In het strafproces kunnen slachtoffers
zich als benadeelde partij voegen en op deze laagdrempelige wijze hun
schade verhalen op de dader. Als de strafrechter de schadevordering
toewijst en daarbij de schadevergoedingsmaatregel oplegt, int het
Centraal Justitieel Incassobureau (hierna: CJIB) namens de staat het geld
bij de dader. De voorschotregeling zorgt er daarnaast voor dat als de
dader acht maanden nadat het vonnis onherroepelijk is geworden de
3

Kamerstuk 33 552, nr. 91.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

4

schade nog niet (volledig) heeft betaald, de overheid het resterende
bedrag uitkeert aan het slachtoffer. Het voorschot is gemaximeerd tot een
bedrag van € 5.000. Bij gewelds- en zedendelicten geldt deze maximering
niet, gelet op de grote inbreuk op de persoonlijke en lichamelijke
integriteit van deze slachtoffers.
Een knelpunt in de huidige praktijk is dat de strafrechter de vordering
benadeelde partij relatief vaak (gedeeltelijk) niet-ontvankelijk verklaart
wanneer deze een onevenredige belasting van het strafproces oplevert.
De Commissie Donner heeft hiervoor een aantal voorstellen gedaan
waaronder de introductie van een aparte schadevergoedingskamer voor
complexe vorderingen en het normeren en standaardiseren van schadebedragen zodat meer vorderingen benadeelde partij in het strafproces
behandeld kunnen worden.4 Het voorstel voor een aparte schadevergoedingskamer vergt nadere verkenning en heeft potentieel een substantiële
(budgettaire) impact. De komende periode wordt wetenschappelijk
onderzoek uitgevoerd om te komen tot een systeem voor normering van
schade.5
Ten vierde is het uitbreiden van ondersteuning aan slachtoffers een
speerpunt van het slachtofferbeleid. Het optimaliseren van het online
portaal MijnSlachtofferzaak.nl en goede ondersteuning van onder meer
zedenslachtoffers maken deel uit van deze aanpak. Zo zijn de Centra
Seksueel Geweld een goed voorbeeld van multidisciplinaire samenwerking in de ondersteuning van een zedenslachtoffer.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
In het algemeen onderschrijft het kabinet het belang van minimumnormen voor de rechten, ondersteuning en bescherming van slachtoffers
op Europees niveau. De richtlijn uit 2012 is daarvoor een belangrijk
instrument. De EU-strategie slachtofferrechten 2020–20256 vormt een
belangrijke aanvulling om de positie van het slachtoffer blijvend onder de
aandacht te brengen in Europese Unie. Het kabinet steunt de vijf doelstellingen van de Commissie en hecht groot belang aan een goede positie
van – en aandacht voor – het (kwetsbare) slachtoffer. Het kabinet deelt op
onderdelen de visie van de Commissie dat verdere verbeteringen in de
ondersteuning van het slachtoffer en de uitoefening van diens rechten
wenselijk zijn. Het kabinet waardeert daarom de voorstellen ten aanzien
van onder meer de verbetering van de informatievoorziening aan
slachtoffers en het faciliteren van de aangifte.
Het kabinet vindt echter dat de doelstelling van een aantal voorgestelde
richtlijnbepalingen beter door de lidstaten op nationaal niveau kan
worden gerealiseerd (zie paragraaf 4b). Het kabinet is er voor om meer
ruimte voor beleid en regelgeving over te laten aan de lidstaten en een
ruimere implementatietermijn te hanteren en zal hiervoor pleiten in de
onderhandelingen. Dat past ook bij de focus op goede uitvoering van
bestaande rechten en terughoudendheid van het kabinet ten aanzien van
aanvullende wet- en regelgeving.
De hieronder nader toe te lichten voorstellen die betrekking hebben op
zelfstandige rechtsmiddelen voor het slachtoffer – het betreft het
voorgestelde recht van slachtoffers om beslissingen tijdens zittingen die
4

Kamerstuk 33 552, nr. 83.
Kamerstuk 33 552, nr. 111.
6
Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de
Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité
en het Comité van de Regio’s – EU-strategie inzake de rechten van slachtoffers (2020–2025)
(COM(2020) 258 final) (Europa.eu).
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

5

hen direct aangaan te laten herzien, en het voorstel dat lidstaten moeten
verzekeren dat slachtoffers een voorziening in rechte hebben onder de
nationaal recht wanneer een recht onder het voorstel wordt geschonden –
raken aan de grondslagen van het Nederlandse strafprocesrecht. In het
Nederlandse stelsel is het slachtoffer procesdeelnemer en geen procespartij. Dit betekent onder andere dat een slachtoffer wel kan deelnemen
aan het strafproces en daar zijn rechten kan uitoefenen maar geen
procespartij is, zoals het openbaar ministerie en de verdediging. Als
gevolg van de genoemde voorstellen krijgt het slachtoffer steeds meer
kenmerken van een procespartij.7 Dat heeft forse consequenties voor de
inrichting van het Nederlandse strafproces en voor de introductie van het
nieuwe Wetboek van Strafvordering.8 De voorgestelde wijziging raakt de
positie van het openbaar ministerie (OM), de verdachte en verdediging en
de rol van de rechtspraak. De balans in het Nederlandse strafproces – op
het vlak van de positie van de verschillende procesdeelnemers – komt
hierdoor onder druk te staan. Als de positie van één van de procesdeelnemers ingrijpend verandert, dan heeft dat zijn weerslag op de positie van
de andere procesdeelnemers. De keuzes die hierbij moeten worden
gemaakt, kunnen het beste op nationaal niveau worden afgewogen,
omdat rekening dient te worden gehouden met de systematiek van en de
verhoudingen in het strafprocesrecht in Nederland en in de strafrechtelijke
tradities van de andere lidstaten.
Voorts bestaat het risico dat de voorstellen tot gevolg hebben dat het
belang van een slagvaardig strafproces naar de achtergrond verdwijnt.
Een effectief en vlot verlopend strafproces is nodig voor een krachtige
rechtshandhaving. Een aantal voorgestelde veranderingen zullen door
nieuw in te richten procedures grote gevolgen hebben voor de hele
strafrechtketen; te denken valt aan langere doorlooptijden, waar slachtoffers in beginsel ook geen belang bij hebben, en een toename van de
complexiteit van de organisatie van het strafproces. Voor de rechtspraktijk
moet rekening worden gehouden met de huidige werkvoorraden, de
doorlooptijden en de beperkte beschikbaarheid van officieren van justitie
en rechters en met de gevolgen voor de advocatuur. Het kabinet zal hier in
de onderhandelingen aandacht voor vragen.
Voor de hele richtlijn geldt dat de uitvoerbaarheid voor de Nederlandse
organisaties goed moet worden bekeken, mede met het oog op de
benodigde investering in ICT en personeel en de financiële gevolgen. Dit
betreft niet alleen politie, openbaar ministerie, rechterlijke macht,
advocatuur en het CJIB, maar ook organisaties die een rol vervullen bij de
hulp aan slachtoffers. Het kabinet zal tijdens de onderhandelingen inzetten
op de uitvoerbaarheid van de voorstellen.
Het kabinet is positief over de toenemende aandacht voor de rechten van
het slachtoffer en de goede uitvoering daarvan in de praktijk. De specifieke invulling daarvan zou met name een nationale aangelegenheid
moeten zijn, waarbij deze in het geheel van de opgaven van de strafrechtsketen bezien kan worden. De aandacht voor de uitvoering en
7

Kenmerkend voor een procespartij is over het algemeen dat deze het recht of de bevoegdheid
is gegeven om zich tot de rechter te wenden teneinde een beslissing van die rechter te krijgen.
Deze personen kunnen dus een procedure beginnen. Verder gaat het om degene op wie de
verlangde (eind)beslissing van de rechter betrekking heeft en die daarom het recht of de
bevoegdheid heeft zich daartegen te verweren of te verzetten. Procespartijen bij de berechting
zijn de officier van justitie, de verdachte en eventueel de benadeelde partij. Voor procesdeelnemers geldt dat zij in die enkele hoedanigheid niet het recht of de bevoegdheid hebben om
zich tot de rechter te wenden met als doel een beslissing van de rechter te krijgen. De
belangrijkste procesdeelnemers zijn het slachtoffer, de getuige, de tolk en de deskundige.
8
Het wetsvoorstel voor het nieuwe Wetboek van Strafvordering is aanhangig bij de Tweede
Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

6

naleving van slachtofferrechten betekent volgens het kabinet niet per
definitie dat nieuwe rechten voor het slachtoffer aan het strafprocesrecht
moeten worden toegevoegd. Het gaat het kabinet er primair om
bestaande wettelijke rechten goed in de praktijk te brengen.
Hierna wordt ingegaan op een aantal specifieke onderwerpen. Het kabinet
ondersteunt het voorstel om de informatievoorziening voor slachtoffers te
verbeteren door een kosteloze hulplijn en een bijbehorende website waar
de informatie in meerdere talen beschikbaar is. Ook het beter faciliteren
van het doen van aangifte wordt positief beoordeeld door het kabinet.
Voor slachtoffers die zich in (jeugd-)detentie, vreemdelingenbewaring of
in een asielzoekerscentrum bevinden, wordt het doen van aangifte reeds
gefaciliteerd. Het kabinet ziet op zichzelf meerwaarde in het bieden van
online mogelijkheden om gebruik te maken van de verschillende rechten,
waaronder het doen van aangifte en het ontvangen van informatie over
de strafzaak. Wel heeft het kabinet bedenkingen bij de diverse eisen die in
het voorstel aan de aangifte worden gesteld.9 De vereiste voorzieningen
moeten uitvoerbaar en proportioneel zijn. In Nederland bestaan er reeds
mogelijkheden om online aangifte te doen van bijvoorbeeld vernieling en
diefstal en kunnen slachtoffers gebruiken maken van het online portaal
MijnSlachtofferzaak.nl. Het kabinet hecht eraan om voldoende beleidsruimte te houden om de afweging te kunnen maken in welke gevallen
(bijvoorbeeld zedendelicten) online aangifte niet de meest aangewezen
vorm is. Daarnaast heeft het kabinet bedenkingen bij de uitvoerbaarheid
van dit onderdeel, gezien de ingeschatte omvang van de benodigde
ICT-aanpassingen. In de onderhandelingen zal het kabinet hier aandacht
voor vragen.
De bescherming van slachtoffers is belangrijk voor het kabinet. De
komende jaren wordt in Nederland verder gewerkt om de individuele
beoordeling, waarbij door de politie de kwetsbaarheid en beschermingsbehoefte van slachtoffers systematisch en structureel wordt beoordeeld,
naar een hoger niveau te brengen. Het kabinet is, vanwege de uitvoerbaarheid, terughoudend bij de voorgestelde aanscherping om de
individuele beoordeling al bij het eerste contactmoment met het slachtoffer te initiëren. Het kabinet steunt het meewegen van het risico vanuit
de verdachte en onderschrijft het belang van de specifieke aandacht die in
dit voorstel uitgaat naar slachtoffers met specifieke behoeften en het
expliciet meenemen van gender en seksuele gerichtheid als onderdeel
van de individuele beoordeling.
De bescherming van de privacy van slachtoffers wordt als doelstelling
gesteund door het kabinet. Bij de formulering van de richtlijn dient
rekening te worden gehouden met het feit dat deze persoonsgegevens
soms relevant zijn voor de strafvordering. Zo kan het belang van
strafvordering in bepaalde gevallen vergen dat slachtoffergegevens in het
strafdossier worden opgenomen, bijvoorbeeld in het geval van een
woninginbraak. Er kan niet gegarandeerd worden dat er nooit dergelijke
gegevens in het strafdossier terecht komen. Het kabinet zal dit onder de
aandacht brengen in de onderhandelingen.
De Commissie stelt voor dat het schadeverhaal op de dader geheel binnen
het strafproces plaatsvindt. Het kabinet streeft ernaar dat zo veel mogelijk
vorderingen van de benadeelde partij worden behandeld binnen het
strafproces vanwege de voordelen hiervan voor het slachtoffer zoals
inning van de schadevergoeding door de staat en de voorschotregeling.
Hiernaast is het nodig dat bij de civiele rechter schadevergoeding kan

9

Met name dat in alle gevallen/delicten online aangifte mogelijk moet zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

7

worden gevorderd, ook omdat slachtoffers hierin een keuze moeten
hebben.
Een aanzienlijk deel van de vorderingen van de benadeelde partij wordt
op dit moment niet (volledig) inhoudelijk beoordeeld in het strafproces
omdat dit een onevenredige belasting van het strafgeding meebrengt. De
komende periode werkt het kabinet aan verbetering hiervan door het
uitvoeren van een onderzoek naar een systeem voor normering van
schadebedragen en door het verkennen van de mogelijkheid van een
aparte schadevergoedingskamer. Het kabinet wil hier niet op vooruitlopen
door de mogelijkheid van een civiele procedure uit te sluiten, zoals de
Commissie voorstelt. In de onderhandelingen zal het kabinet hier
aandacht voor vragen.
Daarnaast stelt de Commissie voor dat de staat (zonder onnodige
vertraging) de toegekende schadevergoeding volledig voorschiet aan het
slachtoffer en vervolgens probeert dit bedrag te innen bij de veroordeelde. Hiermee wordt de verantwoordelijkheid van de overheid in feite
even groot als die van de aansprakelijke partij. Het kabinet steunt het
voorstel op dit onderdeel niet, vanuit het principe dat de overheid niet
verantwoordelijk is voor de volledige vergoeding van door een strafbaar
feit geleden schade die door een ander is veroorzaakt. Nederland is wel
voorstander van beleid ter ondersteuning van slachtoffers in hun
schadevergoedingsaanspraak op de dader. Nederland voorziet dan ook in
de inning van de schadevergoeding door de Staat (het CJIB) en kent een
(gemaximeerde) voorschotregeling; zoals hierboven beschreven onder
3a), waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen slachtoffers op grond van
de ernst van het delict. Eenzelfde onderscheid komt ook terug in de
EU-richtlijn schadeloosstelling slachtoffers.10 Het kabinet wil op een
vergelijkbare wijze onderscheid kunnen blijven maken tussen slachtoffers
naar de ernst van het delict en kunnen blijven differentiëren in de hoogte
van de tegemoetkoming. Een minder vergaand alternatief zou bijvoorbeeld zijn om lidstaten te verplichten de schadevergoeding, die in de
strafprocedure is toegewezen, namens het slachtoffer te innen bij de
dader en pas nadat de dader niet binnen een bepaalde periode betaalt
alvast gedeeltelijk de schadevergoeding te betalen aan het slachtoffer. Het
kabinet zal zich hiervoor inzetten in de onderhandelingen.
Het kabinet hecht veel waarde aan de goede positionering van het
slachtoffer in het strafproces. Het kabinet staat positief tegenover het
voorstel om te voorzien in het recht op bijstand ter terechtzitting voor
emotionele ondersteuning. Dit sluit goed aan bij de Nederlandse praktijk.
In het voorstel krijgt het slachtoffer de mogelijkheid om beslissingen
tijdens de gerechtelijke procedure die het slachtoffer rechtstreeks raken,
voor te leggen voor een herziening («review»), ongeacht zijn formele
status in de strafprocedure. Slachtoffers moeten onverwijld op de hoogte
worden gebracht van beslissingen die ter terechtzitting worden genomen
en die hen rechtstreeks raken. Zij hebben recht op herziening van die
beslissingen. Dergelijke beslissingen omvatten ten minste beslissingen
ten aanzien van vertolking tijdens terechtzittingen en beslissingen over
speciale beschermingsmaatregelen die beschikbaar zijn voor slachtoffers
met speciale beschermingsbehoeften.
Verder stelt de Commissie in een bepaling voor om voorzieningen in
rechte («effective remedies») toe te voegen voor slachtoffers, in geval van
schending van hun rechten uit hoofde van deze richtlijn. Deze bepaling
10

Richtlijn 2004/80/EG van de RAAD van 29 april 2004 betreffende de schadeloosstelling van
slachtoffers van misdrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

8

komt volgens de Commissie overeen met vergelijkbare bepalingen in de
EU-regels betreffende de rechten van verdachten en beklaagden. Hiermee
wordt volgens de Commissie de huidige kloof gedicht en gezorgd voor
een passende balans tussen de rechten van verdachten en beklaagden en
de rechten van slachtoffers. Het kabinet onderschrijft het doel dat beoogd
wordt met dit onderdeel, namelijk ervoor zorgen dat slachtoffers hun
rechten goed kunnen uitoefenen. De vraag is hoe dit doel het beste bereikt
kan worden en het kabinet stelt zich in die zin terughoudend op ten
opzichte van deze verplichting. Als met een voorziening in rechte wordt
gedoeld op een rechtsmiddel dan zal dit voorstel volgens het kabinet niet
altijd een oplossing bieden. Ook kunnen er nadelen aan een rechtsmiddel
verbonden zijn, zoals langere doorlooptijden, die ook voor een slachtoffer
niet altijd gunstig zijn.
De Commissie lijkt met het voorstel voor een recht op herziening
respectievelijk het recht op een voorziening in rechte zelfstandige
rechtsmiddelen voor het slachtoffer te creëren. Door het toekennen van
nieuwe rechtsmiddelen verschuift de positie van het slachtoffer steeds
meer in de richting van procespartij en dat raakt aan het fundament van
het Nederlandse nationale stelsel – zoals hierboven aangegeven. Het
kabinet heeft er bedenkingen bij om deze materie in de richtlijn te regelen
in plaats van lidstaten de ruimte te laten om op nationaal niveau de
uitoefening van rechten door slachtoffers te laten waarborgen op een
manier die het beste past in het betreffende strafrechtsysteem. Het
kabinet is voorstander van een ruimere formulering van de artikelen zodat
de voorziening voor de effectuering van de rechten van het slachtoffer
niet noodzakelijkerwijs een rechtsmiddel betreft.
In een aantal gevallen voorziet de Nederlandse wet overigens in een
rechtsmiddel of andere vorm van rechterlijke toetsing waarop het
slachtoffer een beroep kan doen. Voorbeelden zijn de mogelijkheid als
belanghebbende een klacht in te dienen bij het gerechtshof als het OM
heeft besloten een zaak niet te vervolgen en de mogelijkheid om een
bezwaar in te dienen bij de rechter-commissaris als vertaling van
documenten wordt geweigerd.
Het kabinet deelt de visie van de Commissie dat het van groot belang is
om zorg te dragen voor een goede ondersteuning voor slachtoffers, met
name voor kwetsbare slachtoffers. Het kabinet steunt het uitgangspunt
dat de (gespecialiseerde) ondersteuning van kwetsbare slachtoffers,
waaronder kinderen, zoveel mogelijk integraal wordt ingericht. De
uitvoerbaarheid hiervan ziet het kabinet als belangrijk aandachtspunt,
omdat het voorstel uitgaat van kosteloze psychologische ondersteuning
zolang als dat nodig is. Dit onderdeel past voor volwassenen niet binnen
het Nederlandse zorgstelsel waarbij er voor volwassenen sprake is van
een verplicht eigen risico. Ook de verplichting dat de ondersteuning aan
minderjarige slachtoffers op één locatie plaatsvindt, laat wat het kabinet
betreft onvoldoende ruimte aan de lidstaten om af te wegen op welke
manier de ondersteuning het beste georganiseerd kan worden.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
In algemene zin onderschrijven alle EU-lidstaten het belang van het
waarborgen van de rechten, ondersteuning en bescherming van het
slachtoffer. Op dit moment zijn de lidstaten nog bezig met het bepalen van
hun formele standpunt. Het is goed denkbaar dat andere lidstaten
eveneens op onderdelen bedenkingen zullen hebben bij de voorstellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

9

Het Europees Parlement (EP) heeft nog geen formeel standpunt
ingenomen over dit voorstel van de Commissie. Het behandelend Comité
is LIBE, de rapporteur en schaduwrapporteurs zijn nog niet bekend. Bij de
behandeling van andere voorstellen van de Commissie heeft het EP zich
voorstander getoond van het versterken van de positie van slachtoffers.
4. Beoordeling bevoegdheid, subsidiariteit en proportionaliteit
a) Bevoegdheid
Het oordeel van het kabinet ten aanzien van de bevoegdheid is positief.
Het voorstel is gebaseerd op artikel 82, tweede lid, onder c, VWEU. Deze
bepaling geeft de EU de bevoegdheid om volgens de gewone wetgevingsprocedure in een richtlijn minimumvoorschriften te stellen voor zover
nodig ter bevordering van de wederzijdse erkenning van vonnissen en
rechterlijke beslissingen en van de politiële en justitiële samenwerking in
strafzaken met een grensoverschrijdende dimensie met betrekking tot de
rechten van slachtoffers van misdrijven. De vaststelling van de in dit lid
bedoelde minimumvoorschriften belet de lidstaten niet een hoger niveau
van bescherming voor personen te handhaven of in te voeren. In die
minimumvoorschriften moet rekening worden gehouden met de
verschillen tussen de rechtstradities en rechtsstelsels van de lidstaten.
Deze minimumvoorschriften hebben betrekking op (onder meer) de
rechten van slachtoffers van misdrijven.
Het kabinet kan zich vinden in de keuze van deze rechtsgrondslag, gezien
het feit dat de richtlijn zich richt op het versterken van de rechten van
slachtoffers in misdrijven door hen meer informatie, ondersteuning en
deelname in juridische procedures te verschaffen. Op het gebied van de
ruimte van vrijheid, veiligheid en recht heeft de EU een met de lidstaten
gedeelde bevoegdheid (artikel 4, lid 2, onder j, VWEU).
b) Subsidiariteit
Het oordeel van het kabinet ten aanzien van de subsidiariteit is positief
met een kanttekening.
Het voorstel heeft tot doel de rechten van slachtoffers te versterken door
slachtoffers betere toegang tot informatie te geven, beschermingsmaatregelen beter overeen te laten komen met de behoeftes van slachtoffers,
slachtoffers meer toegang te bieden tot specialistische ondersteuning,
slachtoffers meer effectieve deelname in strafprocedures te verschaffen
en slachtoffercompensatie (zowel nationaal als grensoverschrijdend) te
faciliteren.
Om voor slachtoffers in de hele EU een bepaald minimum beschermingsniveau te garanderen, is een EU-aanpak vereist. Dit kan onvoldoende door
de lidstaten op centraal, regionaal of lokaal niveau worden verwezenlijkt.
Met de bepalingen van het voorstel omtrent toegang tot informatie,
beschermingsmaatregelen, specialistische ondersteuning, deelname in
strafprocedures en compensatie wordt één standaard gezet voor
slachtoffers binnen de EU waardoor de wederzijdse erkenning van
vonnissen en rechterlijke beslissingen en van de politiële en justitiële
samenwerking in strafzaken met een grensoverschrijdende dimensie
wordt bevorderd. Een wijziging van bestaande EU-regelgeving kan
bovendien slechts op EU-niveau plaatsvinden. Om die redenen is
optreden op het niveau van de EU gerechtvaardigd.
Er is echter een aantal bepalingen in het voorstel die kwesties op het
gebied van strafprocesrecht beogen te regelen waarbij de verwezenlijking
en invulling daarvan beter op nationaal niveau kan worden uitgevoerd.
Om die reden plaatst het kabinet een kanttekening bij de subsidiariteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

10

Dit betreft het door het voorstel geïntroduceerde recht van slachtoffers
om beslissingen tijdens zittingen die hen direct aangaan te laten herzien
en het voorstel dat lidstaten moeten verzekeren dat slachtoffers een
voorziening in rechte hebben in het nationale recht wanneer een recht uit
de richtlijn wordt geschonden, voor zover daarmee op een rechtsmiddel
zou zijn gedoeld. Zoals reeds toegelicht, kunnen lidstaten zelf op nationaal
niveau voldoende afwegen of zij rechtsmiddelen voor slachtoffers in het
procesrecht willen introduceren en zo ja, of deze zouden bestaan uit een
recht op herziening en/of een voorziening in rechte. Lidstaten kunnen zelf
het beste afwegen hoe op nationaal niveau het doel van de bescherming
van rechten van en voorzieningen voor slachtoffers in het strafprocesrecht
effectief kan worden bevorderd. Dit geldt ook voor de afweging of – en zo
ja welke – middelen en regelingen noodzakelijk en effectief zijn voor dat
doel binnen de nationale procesrechtelijke context. Op die manier kan
rekening worden gehouden met de nationaalrechtelijke inbedding van de
positie van het slachtoffer in het strafproces, de verhouding tot andere
procesdeelnemers en met uitvoeringsconsequenties en financiële
gevolgen. Het Unierechtelijk voorschrijven van deze voorzieningen voor
het slachtoffer in het strafprocesrecht heeft hier geen duidelijke toegevoegde waarde en leidt tot complicerende gevolgen in het nationale
strafprocesrecht. De doelstellingen achter deze specifieke bepalingen
kunnen dus niet beter verwezenlijkt worden door Unierechtelijk optreden.
c) Proportionaliteit
Het oordeel van het kabinet ten aanzien van de proportionaliteit is deels
positief, deels negatief. De richtlijn heeft tot doel de rechten van slachtoffers te versterken door slachtoffers betere toegang tot informatie te
geven, beschermingsmaatregelen beter overeen te laten komen met de
behoeftes van slachtoffers, slachtoffers meer toegang te bieden tot
specialistische ondersteuning, slachtoffers meer effectieve deelname in
strafprocedures te verschaffen en slachtoffercompensatie te faciliteren.
Het voorgestelde optreden is in algemene zin geschikt om deze
doelstelling te bereiken, omdat de richtlijn door verscheidene maatregelen
hulp aan slachtoffers effectief verbetert en hun rechten uitbreidt, zoals
bijvoorbeeld door het voorzien in een makkelijk toegankelijke hulplijn ter
informatieverschaffing en specialistische ondersteuning aan te bieden
door middel van een gerichte, geïntegreerde steun voor kinderen. Een
richtlijn is een geschikt instrument om dit doel te bereiken.
Het voorgestelde optreden gaat echter op bepaalde punten verder dan
noodzakelijk. Zo schrijft de richtlijn voor dat schadeverhaal binnen de
strafprocedure plaatsvindt en de bevoegde autoriteiten onmiddellijk een
aan het slachtoffer toegekende schadevergoeding betalen, zonder
onnodig uitstel. Het voorstel gaat hier verder dan noodzakelijk om de
rechten van slachtoffers te verzekeren, gezien het feit dat er minder
vergaande alternatieven mogelijk zijn om het verkrijgen van schadevergoeding door het slachtoffer te faciliteren. Een minder vergaand alternatief zou wellicht kunnen zijn om lidstaten te verplichten de schadevergoeding, die in de strafprocedure is toegewezen, namens het slachtoffer
te innen bij de dader en pas nadat de dader niet binnen een bepaalde
periode betaalt alvast gedeeltelijk de schadevergoeding te betalen aan het
slachtoffer.
Daarnaast beoogt het voorstel ook te regelen dat lidstaten moeten
verzekeren dat persoonsgegevens ten aanzien van slachtoffers niet aan de
verdachte wordt verschaft. Hoewel deze bepaling de rechten van
slachtoffers zou versterken, gaat deze verder dan noodzakelijk om de
rechten van slachtoffers te verzekeren. Deze bepaling laat namelijk geen
ruimte aan de lidstaten om dergelijke gegevens te verstrekken wanneer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

11

dat noodzakelijk en relevant is voor het strafproces. Een minder vergaand
alternatief zou zijn om het delen van dergelijke gegevens te beletten, tenzij
dit strafprocesrechtelijke relevant of noodzakelijk is.
De richtlijn schrijft voor de individuele beoordeling vanaf het eerste
contact met het slachtoffer te starten. Een minder vergaand alternatief is
om na het eerste contact met het slachtoffer zo snel mogelijk de juiste
expertise in te zetten voor de individuele beoordeling.
Het voorstel beoogt ook regels te stellen omtrent de wijze van informatievoorziening aan slachtoffers over hun rechten, te weten door middel van
elektronische communicatiemiddelen. Op een aantal onderdelen kan dit
nuttig zijn, maar de reikwijdte van deze verplichting mag niet te ver gaan.
De reikwijdte strekt zich nu uit tot alle gevallen en laat daarmee onvoldoende ruimte voor maatwerk. De onderdelen van deze verplichting
moeten elk worden afgewogen. Ook moet de uitvoerbaarheid goed
worden bekeken (zoals hieronder aangegeven).
Ten slotte schrijft de richtlijn voor dat lidstaten specifieke protocollen
maken en uitvoeren voor de organisatie van de diensten en activiteiten
die door de richtlijn worden bestreken. Het kabinet vindt dit een gedetailleerd voorschrift, dat verder gaat dan nodig is. Het voorschrijven van
dergelijke protocollen versterkt de administratieve lasten voor overheden
en laat aan hen onvoldoende ruimte bij de praktische implementatie van
de richtlijnherziening. Dit gaat verder dan noodzakelijk, aangezien de
doelstellingen van het voorstel ook behaald kunnen worden zonder
gedetailleerde regelgeving omtrent implementatie.
Het kabinet zal bij de onderhandelingen toezien op de uitvoeringsconsequenties van het voorstel, mede met het oog op benodigde investeringen
in ICT en personeel en de financiële gevolgen. Dit betreft niet alleen
politie, openbaar ministerie, advocatuur, rechterlijke macht en het
Centraal Justitieel Incassobureau (hierna: CJIB), maar ook organisaties die
een rol vervullen bij de hulp aan slachtoffers.
5. Financiële consequenties, gevolgen voor regeldruk, concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
a) Consequenties EU-begroting
In het voorstel wordt aangegeven dat er geen gevolgen voor de
EU-begroting zijn. De kosten komen daarmee voor rekening van de
individuele lidstaten.
In het impact assessment van Commissie wordt echter benoemd dat er
kosten voor de EU zijn om de uitwisselingen van best practices en
coördinerende activiteiten te faciliteren. Hier is geen bedrag of inschatting
van FTE aan gekoppeld. Het kabinet zal de Commissie om opheldering
hierover vragen. De ontwikkeling van de administratieve uitgaven moet in
lijn zijn met de ER-conclusies van juli 2020 over het MFK-akkoord. Het
kabinet is kritisch over de stijging van het aantal werknemers.
Het kabinet is van mening dat de eventueel benodigde EU-middelen
gevonden dienen te worden binnen de in de Raad afgesproken financiële
kaders van de EU-begroting 2021–2027 en dat deze moeten passen bij een
prudente ontwikkeling van de jaarbegroting. Voor wat betreft kosten na
2027, het kabinet wil niet vooruit lopen op de integrale afweging van
middelen na 2027.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

12

b) Financiële consequenties (incl. personele) voor Rijksoverheid en/ of
medeoverheden
De totale voorziene kosten worden door de Commissie geschat op zo’n
18,7 miljard euro voor een periode van vijf jaar. In deze berekeningen zijn
ook de kosten van de andere lidstaten meegenomen. Daarmee is niet
helder wat de financiële consequenties voor Nederland zijn. Het kabinet
zal hierover opheldering vragen van de Commissie.
De verschillende onderdelen van dit Commissievoorstel hebben mogelijk
grote budgettaire consequenties voor de Rijksbegroting. De mogelijke
financiële gevolgen voor Nederland en de uitvoeringsorganisaties kunnen
nog niet worden gekwantificeerd. Daarom staat het kabinet op financieel
vlak niet positief tegenover dit voorstel in zijn huidige vorm. Het kabinet
zal in het licht van de verheldering van de financiële gevolgen en het
uiteindelijke resultaat van de bredere onderhandelingen haar definitieve
positie op financieel vlak nader bepalen.
(Eventuele) budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting van
het/de beleidsverantwoordelijk(e)) departement(en), conform de regels
van de budgetdiscipline. Mocht het voorstel in de huidige vorm doorgang
vinden en hier geen budget beschikbaar voor worden gesteld, zal dit ten
koste gaan van andere beleidsinitiatieven.
c) Financiële consequenties en gevolgen voor regeldruk voor bedrijfsleven
en burger
Het voorstel gaat uit van kosteloze psychologische ondersteuning voor
het (kwetsbare) slachtoffer na het strafbare feit zo lang als nodig wanneer
uit de individuele beoordeling de bijzondere noodzaak daartoe blijkt. Voor
deze vorm van ondersteuning zal geen eigen risico voor de slachtoffers
gelden en worden de bijbehorende kosten bij de lidstaten gelegd. Het
voorstel levert een regeldrukverlichting voor slachtoffers op, onder meer
door de ondersteuning aan slachtoffers te verbeteren, het vergoed krijgen
van schade te vereenvoudigen en het bieden van digitale mogelijkheden
om rechten uit te oefenen.
d) Gevolgen voor concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
Er worden geen gevolgen voor de concurrentiekracht van de EU verwacht,
noch kent het voorstel geopolitieke aspecten.
6. Implicaties juridisch
a) Consequenties voor nationale en decentrale regelgeving en/of
sanctionering beleid (inclusief toepassing van de lex silencio positivo)
De richtlijn zoals die is voorgesteld zal leiden tot wijziging van nationale
wetgeving, zoals van het Wetboek van Strafvordering. De voorstellen
hebben ingrijpende gevolgen voor het stelsel van het Nederlandse
strafrecht. De structuur van het strafprocesrecht en het daarbinnen
bestaande evenwicht is in het geding. Dit heeft gevolgen voor het nieuwe
Wetboek van Strafvordering, dat aanhangig is bij de Tweede Kamer.
b) Gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen, incl. NL-beoordeling
daarvan
Het voorstel geeft geen bevoegdheid aan de Commissie om gedelegeerde
handelingen of uitvoeringshandelingen vast te stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

13

c) Voorgestelde implementatietermijn (bij richtlijnen), dan wel voorgestelde datum inwerkingtreding (bij verordeningen en besluiten) met
commentaar t.a.v. haalbaarheid
De implementatietermijn is twee jaar na de inwerkingtreding van de
richtlijn. Als uitzondering op deze termijn geldt een termijn van vier jaar
voor de implementatie van artikel 26b, ten aanzien van het gebruik door
slachtoffers van elektronische communicatiemiddelen.
In het algemeen is een implementatietermijn van twee jaar te kort,
aangezien vaak nieuwe formele wetgeving nodig is. Bezien moet worden
of de implementatietermijn ten aanzien van elektronische communicatiemiddelen voldoende is. Dit kan pas gebeuren als er meer concreet zicht is
op de benodigde investeringen.
d) Wenselijkheid evaluatie-/horizonbepaling
Artikel 29 bepaalt dat de Commissie na zes jaar na aanneming van de
Richtlijn een rapport zal sturen naar het Europees Parlement en de Raad
betreffende de toepassing van de Richtlijn. Dit rapport zal beoordelen in
hoeverre de lidstaten de noodzakelijke maatregelen hebben getroffen om
aan de richtlijn te voldoen, inclusief de technische implementatie.
e) Constitutionele toets
Niet van toepassing.
7. Implicaties voor uitvoering en/of handhaving
De uitvoering van de richtlijn leidt in de huidige vorm tot extra taken,
werkzaamheden, personele inzet en training van de politie, openbaar
ministerie, advocatuur, rechterlijke macht, het CJIB, de Dienst Justitiële
Inrichtingen en ook voor hulporganisaties zoals Slachtofferhulp
Nederland. Ook met het oog op druk op de strafrechtsketen, de doorlooptijden in het strafrechtssysteem en de krappe arbeidsmarkt worden
implicaties verwacht voor de in het voorstel genoemde maatregelen.
Daarnaast vraagt de invoering van het nieuwe Wetboek van Strafvordering de komende jaren een enorme inzet van de betrokken partijen. Het
kabinet heeft tegen deze achtergrond dan ook vragen bij de uitvoerbaarheid van een aantal bepalingen uit het richtlijnvoorstel. Daarbij wordt
met name gedacht aan de bepalingen over het recht op een herziening en
op een voorziening in rechte, die van grote invloed kunnen zijn op de
strafrechtelijke procedure en daarmee op de doorlooptijden. Dit vraagt
extra inzet van de verschillende organisaties. Het kabinet hecht er aan om
op nationaal niveau voldoende (beleids-)ruimte te houden om binnen het
Nederlandse systeem de beste oplossing te vinden om het beoogde doel
te bereiken. Ook de uitvoering van de uitgebreide individuele beoordeling
van de beschermingsbehoefte van het slachtoffer bij het eerste contact
heeft grote implicaties voor de uitvoering. Dit vraagt een grote inzet en
training van het personeel van de bevoegde autoriteiten, zoals de politie.
Het kabinet acht het van belang om na het eerste contact met het
slachtoffer zo snel mogelijk de juiste expertise in te zetten voor deze
individuele beoordeling. Dit vergt vaak enige tijd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

14

Het voorstel vergt daarnaast grote investeringen op het gebied van
informatievoorziening, waarbij rekening gehouden moet worden met
beperkte ruimte binnen de ICT-portfolio van de organisaties.
8. Implicaties voor ontwikkelingslanden
Niet van toepassing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 22 112, nr. 3799

15