Reactiedocument

Zienswijzen op de Notitie Reikwijdte en Detailniveau
voor het planMER bij de nieuwe Nota Ruimte
november 2023

Inhoudsopgave
1

Inleiding

3

1.1

Naar een nieuwe Nota Ruimte

3

1.2

De procedure van de plan-milieueffectrapportage

3

1.3

Leeswijzer

5

2

Indieners zienswijzen en reactieproces

6

2.1

Indieners zienswijzen 

6

2.2

Reactieproces

7

3

Zienswijzen en reactie

8

4

Begrippenlijst

88

2 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

1 Inleiding
1.1

Naar een nieuwe Nota Ruimte

Nederland staat voor grote en urgente opgaven in de leefomgeving: ten aanzien van woningbouw, landbouw en natuur,
water en bodem, duurzame energie, de (circulaire) economie en het omgaan met klimaatverandering. De ruimte is
schaars, de opgaven zijn groot en de context is uitdagend. Dit vraagt om het maken van keuzes. De Nota Ruimte, die de
huidige Nationale Omgevingsvisie (NOVI) zal vervangen, zal richtinggevende uitspraken doen voor de lange termijn (tot
2050) en een doorkijk geven voor de zeer lange termijn (tot 2100). De Nota Ruimte wordt opgesteld door de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties mede namens de ministers van Economische Zaken en Klimaat, Infrastructuur
en Waterstaat, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, en Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de ministers voor Klimaat
en Energie, en Natuur en Stikstof en de staatssecretarissen van Infrastructuur en Waterstaat, Defensie, en Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap. Met de Nota Ruimte herneemt het Rijk regie in de ruimtelijke ordening om rechtvaardige
keuzes te maken en om ervoor te zorgen dat ook toekomstige generaties verzekerd zijn van een hoge kwaliteit van de
leefomgeving.

1.2

De procedure van de plan-milieueffectrapportage

De Nota Ruimte zal richtinggevende uitspraken doen die een concrete uitwerking krijgen op de leefomgeving. Deze
uitspraken kunnen daardoor gevolgen hebben voor het milieu. Voor dergelijke plannen moet de procedure van de
milieueffectrapportage worden doorlopen1. Men spreekt dan van een plan-milieueffectrapportage (plan-mer). Door een
plan-mer in te zetten, wordt de milieu-impact volwaardig meegenomen als integraal onderdeel van de besluitvorming.
Voor de Nota Ruimte is ervoor gekozen om een plan-milieueffectrapport (planMER) op te stellen op basis van vier
toekomstbeelden voor Nederland. Op die manier kunnen er geïnformeerde beslissingen worden gemaakt bij het
opstellen van een voorkeursvariant. Ten behoeve van de leesbaarheid wordt verderop in dit document simpelweg
gesproken over mer en MER2.
Ter voorbereiding op het MER is in de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) beschreven welke onderwerpen
(reikwijdte) in het MER onderzocht zullen worden en met welke diepgang (detailniveau). De milieueffectrapportage zal
gelijk oplopen met de ontwikkeling van de ontwerp-Nota Ruimte. De milieueffectrapportage bestaat uit een tijdspad
met zes stappen die hieronder worden toegelicht:

1

Kennisgeving (juni 2023)

Er is in de Staatscourant3 en in de Volkskrant kennisgegeven van het voornemen van de minister voor Volkshuisvesting
en Ruimtelijke Ordening4 – in overeenstemming met de eerder genoemde betrokken ministers en staatssecretarissen
– om een nieuwe Nota Ruimte en het bijbehorende milieueffectrapport op te stellen. Ook is er gebruik gemaakt van
de zogeheten ‘digitale banner’ om de kennisgeving onder de aandacht te brengen. Deze digitale advertentie met een
kleine animatie5 was een aantal weken zichtbaar op websites van DPG Media en Mediahuis in Nederland. De banner was
tevens een hyperlink naar de website van Platform Participatie waar meer gelezen kon worden over de Nota Ruimte, de
plan-milieueffectrapportage en de NRD en waar ook zienswijzen konden worden ingediend. De aankondiging van het
planMER in de kennisgeving vormt de start van de plan-milieueffectrapportage.

1

De milieueffectrapportage (mer) is wettelijk verankerd in hoofdstuk 7 van de
Wet milieubeheer. Zie www.infomil.nl voor meer informatie.
2  Met mer wordt de procedure van milieueffectrapportage bedoeld en met MER
het milieueffectrapport, het resultaat van de procedure.
3   Staatscourant 2023 nr. 15495.
4   Bij de kennisgeving in juni was de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening verantwoordelijk
voor de Nota Ruimte. Inmiddels is dit de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
5   Een voorbeeld van de banner: banner kennisgeving Nota Ruimte

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 3

2

Raadpleging over reikwijdte en detailniveau (juni-juli 2023)

De NRD is van 8 juni 2023 tot en met 19 juli 2023 ter inzage gelegd. Conform artikel 7.8 van de Wet milieubeheer zijn
in deze periode ook diverse bestuursorganen en wettelijke adviseurs geraadpleegd over de benodigde reikwijdte en
detailniveau van het MER voor de Nota Ruimte. Het betreft de volgende bestuursorganen en wettelijke adviseurs:
■ De wettelijke adviseurs van het Rijk zijn geraadpleegd over reikwijdte en detailniveau van het
milieueffectrapport. Het betreft de minister van Infrastructuur en Waterstaat, de minister van Onderwijs,
Cultuur en Waterschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) en de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselveiligheid. Binnengekomen reacties zijn opgenomen in dit reactiedocument.
■ Omdat de Nota Ruimte mogelijk gevolgen kan hebben voor omringende landen zijn ook nationale en regionale
overheden over de grens middels een brief op de hoogte gesteld van het voornemen om een Nota Ruimte
op te stellen. Het betreft bestuursorganen in Duitsland en België, het Verenigd Koninkrijk en Denemarken.
Binnengekomen reacties zijn opgenomen in dit reactiedocument.
■ Omdat decentrale overheden een belangrijke rol vervullen bij de uitvoering van het beleid, zijn deze
geraadpleegd via de koepels: het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) en de Unie van Waterschappen (UvW). Binnengekomen reacties zijn opgenomen in dit reactiedocument.
■ Tot slot is ook de Commissie m.e.r. gevraagd om advies te geven over reikwijdte en detailniveau van het MER.
De Commissie m.e.r. heeft haar advies op 5 september 2023 uitgebracht.6 Het advies is geen onderdeel van dit
reactiedocument maar wordt wel betrokken bij het op te stellen MER. In het MER zal worden beschreven hoe de
adviezen van de Commissie m.e.r. zijn meegenomen in de planmilieueffectrapportage.

3

Bepaling reikwijdte en detailniveau (november 2023)

De reikwijdte en het detailniveau van het op te stellen MER zal door de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, mede namens de ministers van Economische Zaken en Klimaat, Infrastructuur en Waterstaat,
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, en Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de ministers voor Klimaat en Energie,
en Natuur en Stikstof en de staatssecretarissen van Infrastructuur en Waterstaat, Defensie, en Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, worden bepaald op basis van de zienswijzen en het advies van de Commissie m.e.r. We maken
onderscheid tussen zienswijzen die zijn ingediend op de milieueffectrapportage en zienswijzen op de Nota Ruimte. In
dit reactiedocument worden alle zienswijzen voorzien van reactie. In het MER zal worden aangegeven hoe er met de
zienswijzen en adviezen op de milieueffectrapportage is omgegaan. Voor de zienswijzen en adviezen op de Nota Ruimte
zal dit worden aangegeven in de ontwerp-Nota Ruimte.
Het Reactiedocument geldt als een aanvulling op de NRD zoals daar in juni kennisgeving van is gedaan. De NRD en dit
reactiedocument zullen samen gelden als definitieve bepaling reikwijdte en detailniveau.

4

Opstellen MER en ontwerp-Nota Ruimte (juli 2023-2024)

Het MER en de ontwerp-Nota Ruimte hebben vervlochten processen en zullen gelijktijdig worden opgesteld. Tijdens het
opstellen van beide producten zal er beoordeeld worden hoe de zienswijzen en adviezen verwerkt zullen worden. In het
definitieve MER en Nota Ruimte zal worden beschreven hoe er met alle zienswijzen en adviezen is omgegaan.

5

Vrijgave en terinzagelegging MER en ontwerp-Nota Ruimte (2024)

Het MER wordt gelijktijdig met de ontwerp-Nota Ruimte ter inzage gelegd. Op beide documenten mogen zienswijzen
worden ingediend. Ook de overheden van aangrenzende landen worden op de hoogte gebracht van het MER en de
ontwerp-Nota Ruimte en hebben de mogelijkheid om zienswijzen in te brengen. De Commissie m.e.r. zal het MER
toetsen. Gelijktijdig met de terinzagelegging zullen het MER en de ontwerp-Nota Ruimte worden aangeboden aan de
Tweede Kamer.

6

Opstellen en vaststellen definitieve Nota Ruimte (2024)

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zal, mede namens de ministers van Economische Zaken en
Klimaat, Infrastructuur en Waterstaat, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, en Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
de ministers voor Klimaat en Energie, en Natuur en Stikstof en de staatssecretarissen van Infrastructuur en Waterstaat,
6   Advies A3749rd van de Commissie m.e.r.

4 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Defensie, en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de definitieve Nota Ruimte vaststellen. Hierbij wordt vermeld op welke
manier rekening is gehouden met het MER en met alle zienswijzen en adviezen die zijn ingediend bij de terinzagelegging
van de NRD en van het MER en de ontwerp-Nota Ruimte.

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt er een overzicht gegeven van de indieners van de zienswijzen. Daarnaast wordt er beschreven hoe
er reactie is gegeven op de zienswijzen. In hoofdstuk 3 zijn alle deelzienswijzen en de reactie erop te vinden. Achterin dit
document is een begrippenlijst ingevoegd om afkortingen die zijn gebruikt in de reacties uit te leggen.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 5

2 Indieners zienswijzen en
reactieproces
2.1

Indieners zienswijzen

Er zijn in totaal 38 zienswijzen ingediend. Tabel 1 geeft een overzicht van de partijen die een zienswijze hebben
ingeleverd. Dit zijn onder meer particulieren uit diverse gemeenten, medeoverheden en maatschappelijke organisaties.
Alle indieners worden hierbij hartelijk bedankt voor hun zienswijze.

Tabel 1: overzicht indieners
Nummer Indiener

Pagina

1

Stichting Overbevolking

8

2

Particulier (Kerkdriel)

8

3

Particulier (Nuenen)

10

4

Particulier (Amsterdam)

11

5

Particulier (Den Haag)

16

6

De Kracht van Utrecht

18

7

Gemeente Zelzate, België

22

8

Provincie Limburg

22

9

Particulier (Uitgeest)

22

10

Cascade (Vereniging van oppervlaktedelfstoffenwinners)

23

11

Gemeente Moerdijk

23

12

Gemeente Oss

23

13

Stichting Milieuzorg Zeist

24

14

VNO-NCW en MKB Nederland

29

15

Brancheorganisatie Zeehavens (BOZ)

32

16

Bezirkregierung Düsseldorf, Duitsland

35

17

Gemeente Pelt, België

36

18

Raad van Commandanten en Directeuren Veiligheidsregio en Brandweer Nederland

39

19

Unie van Waterschappen (UvW)

41

20

Gemeente Beveren, België

49

21

TenneT TSO b.v.

50

22

De Gucht advies

50

23

Natuur- en milieufederatie Noord-Holland en Werkgroep Toekomst Luchtvaart

50

24

Vogelbescherming Nederland

52

25

Particulier (Arnhem)

54

26

Particulier (Oss)

56

27

Gemeente Amsterdam

58

28

Gemeente Roosendaal namens de Stedelijke Regio West-Brabant West

62

29

Gemeente Lelystad

64

30

Vewin (Vereniging waterbedrijven in Nederland)

65

31

Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE)

66

6 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

32

Federale Overheid, België

71

33

Vlaamse overheid, departement omgeving

71

34

Niedersachsen Ministerium für Ernähung, Landwirtschaft und Verbrauerschutz, Duitsland

73

35

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)

74

36

Interprovinciaal Overleg (IPO)

77

37

Miljøministeriet, Denemarken

80

38

Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)

80

2.2 Reactieproces
Er is voor elke zienswijze beoordeeld welke delen reactie behoeven. Hieruit zijn per zienswijze meerdere deelzienswijzen
ontstaan. Deze deelzienswijzen zijn in sommige gevallen samengevat of ingekort. Ook is een aantal zienswijzen vertaald.
In deze gevallen zullen de deelzienswijzen en de reactie daarop uit zowel de oorspronkelijke taal als de vertaling bestaan.
De zienswijzen zijn opgedeeld in 297 deelzienswijzen.
De zienswijzen zijn genummerd in de volgorde waarin ze ontvangen zijn. De nummers in tabel 1 corresponderen dus met
de nummers in tabel 2 in hoofdstuk 3. De nummering is aangevuld met een letteraanduiding per deelzienswijzen in de
gevallen dat er meerdere deelzienswijzen per indiener zijn.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 7

3 Zienswijzen en reactie
De deelzienswijzen en de reactie daarop zijn terug te vinden in tabel 2 hieronder. Elke deelzienswijze is voorzien van een
nummer en een letter. De nummers zijn gelijk aan de nummers in tabel 1 en geven aan wie de zienswijze heeft ingediend.
De letters geven aan op welke deelzienswijze er gereageerd wordt. In de tweede kolom wordt aangegeven of de
deelzienswijze over de milieueffectrapportage (mer) gaat of over de Nota Ruimte (NR). Daarna volgen de deelzienswijze
en de reactie daarop. In de deelzienswijzen en reacties worden afkortingen gebruikt die niet altijd in de tabel worden
toegelicht. We verwijzen u bij onduidelijkheid graag naar de begrippenlijst achter in dit document.

Tabel 2: deelzienswijzen en reacties
#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

1a

mer

In de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD)
voor de nieuwe Nota Ruimte ontbreekt een
cruciale factor, namelijk voedselzekerheid of
anders gezegd: voedselsoevereiniteit. De vraag
is in hoeverre we voor onze voedselvoorziening
afhankelijk willen zijn van het buitenland en
in hoeverre we onder omstandigheden van
misoogsten of internationale conflicten de
Nederlandse bevolking voedselzekerheid willen
bieden.

Voedselzekerheid en internationale
afhankelijkheid zijn geen indicatoren waarop we in
de MER scoren. De thema’s nemen we wel mee bij
het opstellen van de Nota Ruimte.

1b

mer

Een tweede cruciale ontbrekende factor is het te
verwachten energietekort bij de transitie naar
duurzame bronnen. Het is zeer de vraag of er ‘na
fossiel’ nog wel voldoende energie beschikbaar
is voor het nodige grondverzet en de bouw van
waterkeringen alsmede voor de agro-industrie.

Het thema energie is binnen de MER belegd onder
te toetsen indicatoren “Natuurlijke hulpbronnen”
en “Ruimtelijk economische structuur”.
Beschikbaarheid op lange termijn van voldoende
energie, ook voor energieintensieve activiteiten,
is nadrukkelijk onderdeel van de nationale
energiestrategie.

2a

NR

Fase 1. Inpoldering van de Markerwaard.
Dit omdat er ruimtegebrek is, en vooral om
de volgende plannen mogelijk te maken. Dit
natuurgebied zullen we even tijdelijk moeten
opofferen totdat fase 3 gereed is.

We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
de ontwerp-Nota Ruimte.

2b

NR

Fase 2. Verplaatsen agrarische bedrijven uit het
Groene Hart naar de ingepolderde Markerwaard.
Niet alle agrarische bedrijven, er kunnen enkele
bedrijven blijven die in de volgende fase nodig zijn
voor het beheer van het gebied.

We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
de ontwerp-Nota Ruimte.

2c

NR

Fase 3. Het Groene Hart inrichten als natuurgebied We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
Hierbij kan de waterstand verhoogd worden
de ontwerp-Nota Ruimte.
waardoor bodemdaling tot het verleden
behoort en kan weer worden gedacht om op een
natuurlijke wijze het land te laten rijzen d.m.v.
verstuiving en geleidelijke ophogingen. Op deze
verhogingen (een soort moderne terpen) kunnen
woningen gebouwd worden en daartussen kunnen
retenegebieden worden gerealiseerd.

8 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

2d

NR

Fase 4. Bouw van een waterdicht ondergronds
We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
wateropslag reservoir in het IJsselmeer.
de ontwerp-Nota Ruimte.
In het gebied hiernaast aangegeven kan op een
oppervlakte van ca. 600 km2 een waterdicht
ondergronds wateropslag reservoir worden
gebouwd. Hiertoe de bodem uitbaggeren tot
een diepte naar gelang dat nodig is om water
op te vangen in nae jden en uit te pompen in
droge jden. Pompen via windmolens, die niet
aangesloten zijn op het elektranet zodat deze niet
gesaboteerd kunnen worden en enkel en alleen
ingezet kunnen worden voor in- en uitpompen van
water ter plaatse. In de zomer kan het reservoir
leeggepompt worden tot bijna de bodem. Bij een
peilverschil van 10 meter, gaat het om ca. 6 miljard
m3 water. In de winter of in een nae periode kan
dat d.m.v. regulering via toevoerkanalen vanuit de
Maas en de Waal weer uit zichzelf vollopen. In de
winter, wanneer de windmolens sl staan omdat er
geen water hoe te worden gepompt kunnen deze
ingezet worden voor fase 5

2e

NR

Fase 5. Aanleg van een wateropslagsysteem op de We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
Veluwe en in de Peel.
de ontwerp-Nota Ruimte.
In tijden van overschot van rivierwater en neerslag,
kan het grondwater op de Veluwe en in de Peel
worden aangevuld m.b.v. pompen die worden
aangedreven door windmolens in de nabijheid.
Deze aanvulling zorgt voor een voorraad water
die in droge perioden weer opgepompt mogen
worden door de industrie, waterwinningsbedrijven
en de agrarische sector. Zie de volgende link: hps://
www.deltares.nl/experse/onze-experses/droogte/
het-naonale-gieter-idee-op-de-veluwe Wellicht
dat zo’n project ook uitgevoerd kan worden in de
Peelregio in Noord-Brabant.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 9

#

Type

Deelzienswijzen

2f

NR

Fase 6. Deltawet voor zoet water in Nederland
We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
Misschien dient hier wel mee gestart te worden.
de ontwerp-Nota Ruimte.
Maar er dient een Deltawet voor het vasthouden
en benutting van zoet water in Nederland te
komen, dusdanig dat Nederland ook zoetwater
kan exporteren naar omliggende landen, die op
hun beurt het uitgespaarde zoet water kunnen
leveren aan de landen daarnaast. Zo kunnen
we binnen Europa voor onze buren zorgen voor
voldoende (kwalitaef en kwantaef) zoet water.
Hierbij wil ik nog één onderwerp behandelen.
Er zijn in de jaren 1995-2020 op verschillende
plaatsen langs de grote rivieren, verbredingen
(natuurgeulen) gegraven, welke tot verdroging
leiden. Deze natuurgeulen dienen los van de
rivier, gescheiden te worden gemaakt. In tijden
van overvloedige regen en waterafvoer, dienen
de naastliggende geulen te worden opengezet,
zodat de rivierafvoer omhoog gaat. In tijden van
laagwater, kunnen de nevengeulen dicht worden
gezet, zodat ze water vasthouden. De scheepvaart
dient in tijden van droogte en laagwater gebruik te
kunnen maken van de volle nevengeulen.

3

NR

Mijn zienswijze inzake het probleem in ons
kleine, vuile landje is, dat er teveel moet op een
te klein oppervlak, wat m.i. niet realistisch en
leefbaar is. We verbruiken ons landje intensiever
dan wat er beschikbaar is. Dat is a-sociaal en
moet stoppen! Bent u het er mee eens dat de
oplossing zit in het stoppen met economisch
groeien? M.a.w.: we zorgen voor een circulaire,
duurzame (deel)economie en met z’n allen gaan
we consuMINDEREN!

10 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Reactie

Een eerlijke verdeling van de ruimte wordt een
hoofdthema in de Nota Ruimte. Niet alles kan
meer overal. Ook economisch zijn er keuzes te
maken. Tegelijk zal juist de omschakeling naar een
circulaire economie om meer ruimte vragen.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

4a

mer

Om te toetsen of de Nota Ruimte gaat voldoen
aan water en bodem sturend biedt de concept
NRD naar onze mening te weinig handvatten. Kies
als vertrekpunt: Wat zijn de consequenties als
bodem en water niet sturend zijn? Het antwoord
op deze vraag zou de basis moeten worden voor
nieuwe ruimtelijk structurerende uitspraken.
Dit betreft het stedelijk gebied: waar liggen de
kwetsbare en niet-kwetsbare toekomstige locaties
voor woningbouw en wat zijn de consequenties
voor het bestaande stedelijk gebied. Dit betreft
ook het landelijk gebied: welk landgebruik
(waaronder landbouw) is mogelijk onder welke
condities vanuit water (kwantiteit en kwaliteit) en
bodem (herstel van biodiversiteit, bodemdaling)
en wat is niet mogelijk. Bodemdaling is een
belangrijk issue. In het landelijk gebied zijn dat
bijvoorbeeld de veengebieden als gevolg van
oxidatie van veen en de daling van de “nieuwe”
polders in Flevoland als gevolg van inklinking
van klei. De gevolgen van bodemdaling zijn
groot: vergroten van overstromingsrisico’s,
CO2 emissie en waterkwaliteitsproblemen. In
stedelijk/bebouwd gebied leidt bodemdaling tot
extra kwetsbaarheid voor wateroverlast, schade
aan funderingen, leidingen en infrastructuur.
In stedelijk gebied vindt veel onderkeldering
plaats wat gevolgen kan hebben voor het
grondwatersysteem.

Het doel van het MER is om een integraal, objectief
oordeel te vellen over de toekomstvarianten en
de Nota Ruimte. In alle vier de toekomstvarianten
wordt uitgegaan van bodem en water sturend.
Wel zitten er tussen de varianten verschillen
in de manier waarop hier invulling aan wordt
gegeven. Er is geen variant opgenomen waarin
water en bodem niet sturend is omdat we met
de Nota Ruimte uitgaan van water en bodem
sturend als vastgesteld beleid. Onderdelen
van hetgeen genoemd is in de kamerbrief
Water en bodem sturend komen terug in de
beoordeling van de vier varianten. Zo zijn de
aspecten “Bodem & ondergrond”, “grondwater”
en “oppervlaktewater” onderdeel van het
beoordelingskader. De effecten die uit de toetsing
naar voren komen, worden als beslisinformatie
meegenomen in het opstellen van een
voorkeursvariant voor de Nota Ruimte.

4b

NR

We missen de vertaalslag van het sturingsprincipe
bodem en water naar de drinkwaterwinning. Wat
zijn de consequenties voor de drinkwaterwinning
afkomstig uit grondwater? Duidelijk zal ook
moeten worden voor de korte en de lange
termijn hoe het waterbeheer gaat sturen
op de zoetwatervoorziening (opslag van
water). Noodzakelijk is naar onze mening een
paradigmawisseling van ‘zoet is goed, zout is fout’
naar ‘zoet waar het moet naar zout waar het kan’.

Drinkwater(winning) is een van de aspecten die
onder het principe van ‘water en bodem sturend’
wordt meegenomen. De minister van IenW
werkt samen met de minister van BZK aan het
concretiseren van de keuzes die zijn gemaakt in
de Tweede Kamerbrief Water en bodem sturend
van november 2022. Een van die keuzes gaat over
het onttrekken van grondwater (onder andere
voor drinkwater). Een andere keuze gaat over het
langer bergen en vasthouden van water. Deze
aspecten worden betrokken bij de op te stellen
Nota Ruimte.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 11

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

4c

mer
NR

Graag aandacht in NRD voor:
- herintroductie van een verplichte watertoets
bij ruimtelijke plannen (kwalitatief/kwantitatief),
inclusief grondwater

De NRD bevat de onderzoeksopzet voor de merprocedure bij de Nota Ruimte. Deze vraag om een
verplichte watertoets bij ruimtelijke plannen is een
vraag om een beleidsuitgangspunt dat vastgelegd
zou moeten worden in de Nota Ruimte.
Hierbij dient opgemerkt te worden dat de
Omgevingswet instrumentarium bevat dat
invulling geeft aan deze behoefte. De ‘weging
van het waterbelang’ (voorheen watertoets)
geldt bij het vaststellen van het omgevingsplan.
Dit volgt uit artikel 5.36 van het Besluit kwaliteit
leefomgeving (Bkl).

4c2

mer

- cumulatieve effecten van ingrepen in de bodem/
grondwater

De effecten op het bodem- en watersysteem zijn
onderdeel van het beoordelingskader (Rad van
de Leefomgeving). De gevraagd aspecten komen
tot uitdrukking onder “Bodem & ondergrond”,
“grondwater” en “oppervlaktewater” .

4c3

mer
NR

- bindende rijksuitspraken over wel/niet bouwen
op kwetsbare locaties inclusief Richtinggevende
kaartbeelden

De NRD bevat de onderzoeksopzet voor de merprocedure bij de Nota Ruimte. Indiener vraagt om
een beleidsuitgangspunt in de Nota Ruimte zelf.
Bij het opstellen van de Nota Ruimte wordt het
standpunt van indiener betrokken in de afweging,
maar het punt vraagt niet om een bijstelling van de
onderzoeksopzet voor de mer-procedure.

4c4

mer
NR

- uitbreiding van deltabeslissingen naar
drinkwater, grondwater en grenzen van het
watersysteem. Dit vraag om aanvullingen op de
Deltawet en

De NRD bevat de onderzoeksopzet voor de merprocedure bij de Nota Ruimte. Indiener vraagt om
een beleidsuitgangspunt in de Nota Ruimte zelf.
Bij het opstellen van de Nota Ruimte wordt het
standpunt van indiener betrokken in de afweging,
maar het punt vraagt niet om een bijstelling van de
onderzoeksopzet voor de mer-procedure.

4c5

mer
NR

- bindende rijksuitspraken over de toekomst van
de grote watersystemen (2050/2100):
*de ZWDelta: Rotterdam havenlocatie, binnen
versus buitengaats, houdbaarheid Maeslantkering,
zoet/zout ontwikkeling, herstel natuurlijke
systemen?
*het IJsselmeergebied: het blauwe hart voor
drinkwater en natuur?
*nieuwe programma’s voor ruimte voor de rivier
*de toekomstige verdeling van het rivierwater van
Nederland over Waal/ IJssel/Neder-Rijn en Lek)

De NRD bevat de onderzoeksopzet voor de merprocedure bij de Nota Ruimte. Indiener vraagt om
een beleidsuitgangspunt in de Nota Ruimte zelf.
Bij het opstellen van de Nota Ruimte wordt het
standpunt van indiener betrokken in de afweging,
maar het punt vraagt niet om een bijstelling van de
onderzoeksopzet voor de mer-procedure.

12 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

4c6

mer
NR

- Het vraagt om duidelijkheid over de knoppen
waar aangedraaid kan worden en - meer
duidelijkheid over dilemma’s en keuzes.

De NRD bevat de onderzoeksopzet voor de merprocedure bij de Nota Ruimte. Indiener vraagt om
een beleidsuitgangspunt in de Nota Ruimte zelf.
Bij het opstellen van de Nota Ruimte wordt het
standpunt van indiener betrokken in de afweging,
maar het punt vraagt niet om een bijstelling van de
onderzoeksopzet voor de mer-procedure.

4d

NR

De relatie tussen de gezondheid en luchtkwaliteit
is evident. Dit geldt zowel in het landelijk als
stedelijk gebied. De factor lucht zal meegewogen
moeten worden zolang de luchtkwaliteit nog niet
is verbeterd. De uitstoot van grote industrieën
zoals TATA steel, de luchtvaartsector en de
landbouwsector dienen bij de bron aangepakt te
worden. Hiervoor zal een tijdlijn en bijbehorende
instrumenten moeten worden opgesteld. Voor
locaties voor scholen langs snelwegen is middels
onderzoek de negatieve invloed op de gezondheid
aangetoond en ook de uitstoot van ammoniak
in het landelijk gebied zoals in de Peel/ Gelderse
vallei heeft aantoonbare negatieve gevolgen voor
de volksgezondheid.

In de Nota Ruimte en bijhehorende beleidsagenda
zal aandacht worden besteed aan het belang van
een goede afstemming tussen ruimtelijke ordening
en gezondheid.

4e

NR

Uitgegaan wordt van een opgave van 900.000
woningen. Er zijn vele woonvisies lokaal/
regionaal opgesteld, veelal door gemeentes.
Wij kennen geen landelijke onderbouwing voor
deze 900.000 woningen.Waar nog geen inzicht
op landelijk niveau is: Hoe wordt omgegaan
met de diversificatie binnen de 900.000. Hoe
ziet de optelsom eruit? (sociaal/ huur/koop etc).
Welke grondpolitiek is wenselijk? Hoe ziet de
geografische spreiding van de verschillende
categorieën eruit en wat betekent dat voor
nationaal ruimtelijke structurerende keuzes?

De 900.000 woningen betreft de behoefte
tot en met 2030 die via een bevolkings- en
huishoudensprognose in beeld is gebracht. Over
de bouw van deze nieuwe woningen binnen
Nederland zijn met de 12 provincies afspraken
gemaakt. Deze provinciale woningbouwafspraken
zijn vertaald in 35 regionale Woondeals. In de
woondeals is naast aantallen woningen ook
aandacht besteed aan het type woningen. Hier
vindt u meer over de woondeals: https://www.
volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/
woondeals.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 13

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

4f

mer

De vraag is: Hoe zijn deze inhoudelijke
toekomstbeelden tot stand gekomen? Hoe
verhouden die zich bijvoorbeeld tot de scenario’s
zoals onlangs gepubliceerd door het Planbureau
voor de Leefomgeving die ook het komend jaar
worden besproken en als bouwsteen dienen voor
de Nota Ruimte? Hoe spelen deze varianten een
rol in het proces en hoe zijn/worden die getoetst
aan de oplossingen voor onze nationale opgaven.
Worden met de scenario’s de nationale doelen
gehaald van klimaat/water en bodem sturend/
woningbouw/ biodiversiteit/natuurherstel en
energietransitie? In de NRD wordt gesteld dat
de Nota Ruimte één van de conceptvarianten zal
uitwerken. De onderbouwing is onduidelijk en hoe
de keuze voor een variant tot stand zal komen. Dit
is het meest ondoorzichtige deel van de Notitie
waarbij er al keuzes zijn gemaakt die nergens
democratisch zijn gelegitimeerd.

De vier varianten zijn tot stand gekomen door
het op logische wijze bijeenbrengen van sectorale
keuzeopties voor de langere termijn, zodat deze
in samenhang onderzocht kunnen worden. Op
basis ruimtelijk onderzoek en het onderzoek ten
behoeve van de mer zelf worden deze keuzeopties
verder verfijnd en de varianten aangepast. In het
MER wordt hier nader op ingegaan.
De toekomstvarianten voor het MER verschillen
van de scenario’s van het Planbureau voor
de Leefomgeving. De MER-varianten zijn
onderscheidende ruimtelijke toekomstbeelden
waarmee we in het mer-proces de hoeken
van het speelveld onderzoeken om zo tot een
voorkeursvariant te komen die past bij de gestelde
doelen, vastgesteld ruimtelijk beleid en nieuwe
doelen en beleid uit de Nota Ruimte.
De scenario’s uit de ruimtelijke verkenning
van PBL zijn waardegedreven en gaan uit van
verschillende mogelijke samenlevingen. Ze laten
zien dat maatschappelijke transities, in combinatie
met andere, meer vertrouwde opgaven zoals
woningbouw en natuurontwikkeling, er onder
verschillende omstandigheden en op basis van
verschillende normatieve uitgangspunten anders
uit kunnen zien. Zo heeft PBL verschillende
scenario’s voor Nederland in 2050 in kaart
gebracht.

4g

NR

Een duidelijke tijdlijn met beslismomenten en
vervolgstappen richting nota ruimte en de status
van de diverse documenten, zou behulpzaam zijn.
Waarbij aangetekend moet worden dat de bijdrage
van maatschappelijke organisaties wordt gemist.

De ontwerp Nota Ruimte is voorzien in 2024.
In het Participatieplan voor de Nota Ruimte
kunt u nalezen hoe het participatietraject met
onder andere maatschappelijke organisaties
wordt vormgegeven: https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/rapporten/2023/09/30/
participatieplan-nota-ruimte

14 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

4h

NR

De Nota’s Ruimte 1 t/m 5 kenden het wettelijk
instrumentarium van de Planologische
Kernbeslissing.
Inmiddels hebben we de Omgevingswet die geen
ruimte laat voor grote rijks-beslissingen. Het lijkt
wenselijk om ook voor de komende Nota Ruimte
instrumentarium te ontwikkelen dan wel opnieuw
te benutten/ aan te passen om de gewenste
nationale structurerende keuzes en de nationale
ruimtelijke hoofdstructuur ook wettelijk vast te
leggen. Met de Delta-wet is inmiddels goede
ervaring opgedaan. In het verlengde hiervan
zouden ook de ruimtelijke hoofdbeslissingen
wettelijke vastgelegd kunnen worden. Duidelijk zal
moeten worden:
a. Hoe en welk onderscheid wordt gemaakt in
bindende uitspraken voor de korte en lange
termijn? Tussen structurerende keuzes en
richtinggevende uitspraken?
b. Welke instrumenten zijn er of moeten worden
ontwikkeld om ruimtelijk structurerende keuzes te
laten doorwerken?
c. Denk mogelijk ook aan het model van de
Deltawet/Delta beslissingen/Delta investeringen.
d. Kan de nog bestaande landinrichtingswet een
nieuwe rol vervullen?

De Omgevingswet gaat uit van een nationale
omgevingsvisie die door de minister van BZK
in overeenstemming met de ministers die het
aangaat wordt vastgesteld. In deze visie wordt
het nationale beleid voor de fysieke leefomgeving
vastgelegd en worden daarvoor structurerende
keuzes gemaakt. Het nationale beleid wordt
waar aan de orde uitgewerkt in progamma’s. De
Omgevingswet geeft ook instrumenten om het
nationale beleid vast te leggen in normstelling en
juridisch te realiseren.

4i

mer

f. Hoe verhouden de 4 scenario’s genoemd in de
conceptnotitie Reikwijdte en Detailniveau Nota
Ruimte (MER) zich tot de scenario’s genoemd in de
ruimtelijke verkenningen.

De toekomstvarianten voor het MER verschillen
van de scenario’s van het Planbureau voor
de Leefomgeving. De MER-varianten zijn
onderscheidende ruimtelijke toekomstbeelden
waarmee we in het mer-proces de hoeken
van het speelveld onderzoeken om zo tot een
voorkeursvariant te komen die past bij de gestelde
doelen, vastgesteld ruimtelijk beleid en nieuwe
doelen en beleid uit de Nota Ruimte.
De scenario’s uit de ruimtelijke verkenning
van PBL zijn waardegedreven en gaan uit van
verschillende mogelijke samenlevingen. Ze laten
zien dat maatschappelijke transities, in combinatie
met andere, meer vertrouwde opgaven zoals
woningbouw en natuurontwikkeling, er onder
verschillende omstandigheden en op basis van
verschillende normatieve uitgangspunten anders
uit kunnen zien. Zo hebben ze verschillende
scenario’s voor Nederland in 2050 in kaart
gebracht.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 15

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

4j

NR

g. Welke input wordt gebruikt? Rol provincies bij
vertaling nationale programma’s.
e. De procesgang naar de Nota Ruimte (tijd,
betrokkenheid burgers/organisaties/ overheden

Ad g: De Nota Ruimte is gericht op de nationale
schaal, waarbij het gaat om Europees Nederland
inclusief de territoriale wateren, zoals aangegeven
in de Omgevingswet. De Nota heeft betrekking
op de leefomgeving in brede zin. Voor de kortere
termijn zijn veel van die keuzes al gemaakt in de
lopende nationale programma’s. Ze worden op dit
moment aan de hand van het NOVEX provinciaal
startpakket door de provincies ruimtelijk vertaald
in hun ruimtelijke voorstellen. Uit de ruimtelijke
voorstellen van de provincies zullen waarschijnlijk
ook nog grote, ruimtelijke keuzes naar voren
komen. Vaak zullen die uiteindelijk gaan over
afwegingen op het nationale schaalniveau. De
werkelijke ruimtelijke botsproef binnen en tussen
de sectorale, inhoudelijke bouwstenen uit de
nationale programma’s vindt plaats wanneer de
ruimtelijke voorstellen van de provincies gereed
zijn. De uitkomst hiervan wordt verwerkt in de
nieuwe Nota Ruimte.
Ad e: Naast de betrokkenheid van provincies via
NOVEX en de ruimtelijke voorstellen, worden
burgers betrokken. Meer hierover leest u in het
Participatieplan: https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/rapporten/2023/09/30/
Participatieplan-nota-ruimte. Het streven is erop
gericht om in 2024 te komen met een ontwerpNota Ruimte.

4k

NR

h. Hoe ziet het proces van de Nota Ruimte eruit
vanuit democratische legitimatie?

Ad h: De Nota Ruimte wordt democratisch
gelegitimeerd vanuit het participatieproces
dat rond de Nota Ruimte georganiseerd wordt
en door behandeling van de Nota Ruimte en
bijbehorende tussenproducten in het parlement.
De Nota Ruimte is een omgevingsvisie volgens
de Omgevingswet. De procedure van een
omgevingsvisie staat beschreven in afdeling 16.3
van de Omgevingswet en afdeling 10.3 van het
Omgevingsbesluit. Hier leest u meer over het
participatieproces: https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/rapporten/2023/09/30/
participatieplan-nota-ruimte

5a

NR

Heel veel van de Natuur is ontroofd aan flora en
fauna door de egoïstische mens. Dit terugdraaien
kan betekenen dat mensen slechts een derde van
het landoppervlak mogen hebben. Niet overal
gelijkmatig verdeeld en in ons land bijvoorbeeld
twee derde met een bevolking van hoogstens tien
miljoen.

Uw mening over vergroting van de ruimte voor
natuur nemen wij mee in het opstellen van de
Nota Ruimte. Beleid gericht op bevolkingskrimp
maakt echter geen onderdeel uit van het ruimtelijk
beleid. Daarbij komt dat beleidsvoorstellen
moeten voldoen aan wettelijke en grondwettelijke
vereisten.

16 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

5b

NR

Primair moet zijn krimp van de bevolking en meer
plek voor wild.

Uw mening over vergroting van de ruimte voor
natuur nemen wij mee in het opstellen van de
Nota Ruimte. Beleid gericht op bevolkingskrimp
maakt geen onderdeel uit van het ruimtelijk
beleid. Daarbij komt dat beleidsvoorstellen
moeten voldoen aan wettelijke en grondwettelijke
vereisten.

5c

NR

Een goede optie is het Rijk vergroten, bijvoorbeeld
met een prachtige metropool tegenover de
Canarische Eilanden in ruil voor verblijf van bijna
een half miljoen marokkanen hier. Voor
hetzelfde geld dat verdichting van de Randstad
kost kunnen ginds drie grote steden gebouwd
worden waarvan de tweede weg te geven is aan
Marokko en de derde aan de West-Saharanen.

Uw idee over vergroting van het Rijk nemen
wij niet mee bij het opstellen van de Nota
Ruimte omdat het strijdig is met wettelijke en
grondwettelijke vereisten aan beleidsvoorstellen.

5d

NR

Minder mensen resulteert in minder drukte,
minder auto’s, maar slechte woningen dienen
vervangen te worden.

Uw mening over vergroting van de ruimte
voor natuur en verbetering van de woon- en
leefomgeving nemen wij mee in het opstellen van
de Nota Ruimte. Beleid gericht op bevolkingskrimp
maakt echter geen onderdeel uit van het ruimtelijk
beleid. Daarbij komt dat beleidsvoorstellen
moeten voldoen aan wettelijke en grondwettelijke
vereisten.

5e

NR

Verplaatsing van 50.000 woningen uit het
We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
aardbevingsgebied naar Friesland is betaalbaar
de ontwerp-Nota Ruimte.
maar het lijkt fijner om compleet nieuwe dorpen
te stichten op terpen. Met een stadje aan de
Eemsmond plus universiteit plus vliegveld plus
non stop expresse trein tussen de veerboot uit
Noorwegen en die van Scheveningen naar Londen.
En een centrum voor Hoogezand, Veendam en
Winschoten ter hoogte van Zuidbroek als daar
regionale motor.

5f

NR

Ook een stad voor oud volk op de strandvlakte bij
IJmuiden? De Hoogovens kunnen naar Rottum
waar alleen Borkum in de buurt ligt en dat is duits.
Als het nodig is dus dat staalbedrijf naar een Nieuw
Rottum in de Noordzee?

5g

NR

In de verre toekomst misschien een giga-stad waar We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
de grote rivieren de horst langs het verlengde van de ontwerp-Nota Ruimte.
de Noordzeeslenk doorkruisen. Niet meer bouwen
lager dan tien meter boven naburig groot water.

5h

NR

Voor de super-rijken ook wat: Een opgespoten
We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
heuvelrug tussen Almere en Hoorn waarop buitens de ontwerp-Nota Ruimte.
met daarachter tot Lelystad droog terrein voor
groot wild.

We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
de ontwerp-Nota Ruimte. Daarbij komt wel dat
beleidsvoorstellen moeten voldoen aan wettelijke
vereisten.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 17

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

6a

mer

P4: “We beginnen daarbij niet bij nul en Nederland
is geen tabula rasa. Waar mogelijk wordt het
bestaande beleid uit de huidige NOVI doorgezet.
Daarnaast gaan we uit van de structurerende
keuzes, zoals die gemaakt worden in de lopende
nationale programma’s.”
Een goed uitgangspunt, dat echter nergens
toetsbaar gemaakt is. Wilt u dit zowel in de
inleiding als verderop in het document concreter
maken ? In het vervolg van de reactie staat onze
input.

De huidige NOVI en de nationale programma’s
worden als uitgangspunten voor de nieuwe Nota
Ruimte genoemd in de NRD en zijn inderdaad geen
onderdelen waarop getoetst wordt in de mer. In de
mer wordt wel beleid van de NOVI doorgezet door
een soortgelijke aanpak te gebruiken met het Rad
van de Leefomgeving.

6b

mer

P5: “De visie gaat uit van (1) een nieuwe balans
tussen vitaal landelijk gebied, landbouw en natuur,
(2) toekomstbestendige transities ten aanzien
van energie, grondstoffen, circulaire economie en
verkeer en vervoer en (3) sociaal en economisch
sterke steden en regio’s met ruimte voor
duurzaam en gezond wonen en werken.”
Een goed uitgangspunt, dat echter nergens
toetsbaar gemaakt is. Wilt u dit zowel in de
inleiding als verderop in het document concreter
maken ? In het vervolg van de reactie staat onze
input

Dit citaat beschrijft een eerste inkijk in de visie van
de Nota Ruimte en is in deze vorm geen onderdeel
van de mer De mer zal vier toekomstvarianten
toetsen die beschreven zijn in de NRD. Hier zal veel
informatie uit voortkomen die als beslisinformatie
worden gebruikt bij het opstellen van de ontwerpNota Ruimte. De ontwerp-Nota Ruimte zal
gelijktijdig aan de mer worden opgesteld. De
twee processen hebben tussentijds uitwisseling
maar de mer zal zich beperken tot de vier
toekomstvarianten in de toetsing.

6c

mer

P20 “Effectbepaling op basis van expert
judgement.”
Wij vinden dat ruimtelijke en milieueffecten van
verkeer onderdeel van de scope horen te zijn te
verklaren. En dat er bij voorkeur numeriek gewerkt
wordt.

Het uitgangspunt van de beoordelingen is dat deze
qua detailniveau aansluiten bij het detailniveau
van de Nota Ruimte zelf. Gelet op het (verwachte)
detailniveau van de Nota Ruimte is de verwachting
dat het niet doelmatig is om met kwantitieve
beoordelingen te werken. Niettemin wordt, in
lijn met het advies van de Commissie m.e.r. op
onderdelen onderzocht of kwantificering mogelijk
is.

6d

mer

P21: “Het PBL heeft in de Monitor aangegeven
dat voor diverse indicatoren onvoldoende
meetgegevens beschikbaar zijn of dat bijvoorbeeld
de meetmethode ondertussen is gewijzigd.”
In het verleden is deze beoordeling aanleiding
geweest om veel milieu effecten van verkeer
buiten scope te verklaren. Voor de MER is het
echter ook niet nodig om absolute groottes van
huidige effecten te kennen. Zorg dat er voor alle
indicatoren schattingen van de verschillen tussen
de alternatieven te komen.

Het klopt dat het voor het MER niet noodzakelijk
is om absolute groottes van huidige effecten te
kennen om een oordeel te vellen van bijvoorbeeld
verkeerseffecten. De in de zienswijze gevraagde
indicatoren (verkeersdoden, CO2, fijnstof en
geluid uitstoot door verkeer en energie- en
materieel gebruik voor verkeer) worden in
het MER beschreven en beoordeeld. Deze
aspecten zijn onderdeel van de indicatoren
(zie tabel NRD) “milieugezondheidsrisico’s” en
“verkeersveiligheid”.

18 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

6e

mer

P22: “Uit het voorgaande blijkt dat vrijwel alle
modaliteiten te maken hebben met groeiende
mobiliteit. Vooral de groei van de lucht- en
zeevaart leidt naar verwachting tot een toename
van de uitstoot van CO2, samen mogelijk tot
zelfs een verdubbeling in 2030. Daar staat
tegenover dat - als gevolg van maatregelen voor
verduurzaming - vooral bij het wegverkeer grote
reducties worden verwacht in de uitstoot CO2
richting 2030 en 2050. Op dit moment is nog
onduidelijk wat de omvang van de toe- of afname
zal zijn voor de afzonderlijke modaliteiten en voor
de totale toe- of afname van de uitstoot van CO2.”
Wij vinden dat juist hier goede verkeersmodellen
gebruikt moeten worden mits de schaal < 5 km
apart wordt berekend van de schaal > 5 km)
P23: “De mobiliteitssector draagt voor een
belangrijk deel bij aan de emissies van stikstof
(NOx) en fijnstof. [...] Op dit moment is nog
onduidelijk wat de totale toe- of afname
uitstoot NOx en fijnstof zal zijn als gevolg van de
ontwikkelingen in mobiliteit.
Wij vinden dat juist hier goede verkeersmodellen
gebruikt moeten worden mits de schaal < 5 km
apart wordt berekend van de schaal > 5 km)

De opmerking van indiener gaat over
beoordelingen uit het MER bij de NOVI. Dit is een
afgesloten mer-traject (dat getoetst is op kwaliteit
door de Commissie m.e.r.). Deze NRD gaat over
het mer-traject bij de Nota Ruimte. De vraag
om het betrekken van modelmatige gegevens
is afhankelijk van het detailniveau van de Nota
Ruimte. Gelet op het (verwachte) detailniveau
van de Nota Ruimte is de verwachting dat het niet
doelmatig is om met kwantitieve beoordelingen
te werken. Niettemin wordt, in lijn met het
advies van de Commissie m.e.r. op onderdelen
onderzocht of kwantificering mogelijk is.

6f

mer

P24: 4) “Alternatieven voor huidige modaliteiten”
Wij vinden dat de maatregel waar het NOVI over
gaat: (verschillende verdelingen van de groei
over regio’s) juist daarmee grootschalig het auto
gebruik beïnvloeden is

Een van de bouwstenen van de vier varianten is
een verschillende verdeling van de groei van het
aantal inwoners over de regio’s. Wij zijn het met
u eens dat dit ook verschillende effecten heeft op
het autogebruik.

6g

mer

P 27: 1) Botsproef binnenstedelijk: en 2) Botsproef
buitenstedelijk:
Wij vinden dat juist hier verschillen in CO2 uitstoot
mobiliteit kwantitatief ingeschat horen te worden,
en dat deze in de planMER NOVI moeten worden
berekend. Wij vinden ook dat aangegeven moet
worden hoe van de variantien paris-proof zijn,
inclusief mobiliteits emissie

De opmerking van indiener gaat over
beoordelingen uit het MER bij de NOVI. Dit is een
afgesloten mer-traject (dat getoetst is op kwaliteit
door de Commissie m.e.r.). Deze NRD gaat over
het mer-traject bij de Nota Ruimte. De vraag
om het betrekken van kwantitatieve gegevens
is afhankelijk van het detailniveau van de Nota
Ruimte. Gelet op het (verwachte) detailniveau
van de Nota Ruimte is de verwachting dat het niet
doelmatig is om met kwantitieve beoordelingen
te werken. Niettemin wordt, in lijn met het
advies van de Commissie m.e.r. op onderdelen
onderzocht of kwantificering mogelijk is.

6h

mer

Algemeen: onderstaande indicatoren worden wel
genoemd in Notitie Reikwijdte en Detailniveau
maar niet in monitor 2022. Wij vinden dat er een
voorschrift gegeven moet worden over hoe die per
alternatief geschat gaan worden, minimaal voor
de eerder genoemde tabel met indicatoren

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt bij
de beoordelingen in het kader van dit mer-traject,
gaat het hier om een separaat traject.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 19

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

6i

mer

par 1.2.3 Energieverbruik en -besparing in de
gebouwde omgeving
Wij vinden dat Energiegebruik transport (personen
en vracht) hier als aparte post dient te worden
genoemd. Deze is qua grootte even groot als
Energiegebruik gebouwde omgeving, en zeer
beïnvloedbaar door de ruimtelijke ordening.

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject. In dit
mer-traject wordt energieverbruik breed getoetst.
In het verbruik in Nederland wordt dus ook
betrokken de hoeveelheid energie die afkomstig
is van mobiliteit. Dit wordt afgemeten langs de
hoeveelheid energie die aan de productiekant
benodigd is. Het energieverbruik van transport
wordt dus betrokken bij het MER maar wordt niet
als aparte post benoemd.

6j

mer

Par 1.2.10 Laadinfrastructuur
Wij vinden dat in het document gedifferentieerd
dient te worden naar bidirectioneel en
unidirectioneel laden, ook in verband met de
opgave voor de elektriciteits infrastruktuur.

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt bij
de beoordelingen in het kader van dit mer-traject,
gaat het hier om een separaat traject. In het Rad
van de Leefomgeving wordt de laadinfrastructuur
in principe niet als beoordelingscriterium
behandeld, maar als ontwikkeling die effect heeft
op de indicator energieverbruik. Op die manier
komt het aspect terug in het MER.

6k

mer

Par 2.3.1 Bereikbaarheid arbeidsplaatsen per auto
en openbaar vervoer/fiets
Heel goed dat dit nu gerapporteerd wordt. Hier
is veel werk aan de winkel om het land zo in te
richten dat lopen, fiets en OV voor de meeste
mensen net zo aantrekkelijk worden, `zoals
hierboven is aangeduid Wij vinden dat de reistijd
OV 1,3 maal hoger mag liggen in de vergelijking
(dit i.v.m VF factor onderzoek dat eerder gedaan
is; bron: De bereikbaarheidsscan: theorie en
praktijk, https://www.cvs-congres.nl/cvspdfdocs/
cvs11_038.pdf ).

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject. In dit
mer-traject wordt de OV- en fietsbereikbaarheid
betrokken als onderdeel van het Rad van de
Leefomgeving (criterium ‘bereikbaarheid’).

6l

mer

Par 2.3.2 Nabijheid van wonen en werken
Wij vinden dat voor “Pariis-proof beleid” in de
Nota Ruimte hier vooral naar dat lopen, fiets en OV
bereikbaarheid moet worden gekeken. Wij vinden
dat het effect op lopen, fiets en OV bereikbaarheid
in ieder van de indicatoren, met name ook voor
ruimtelijke keuzes, duidelijk gemaakt moet worde

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject. In dit
mer-traject wordt de OV- en fietsbereikbaarheid
betrokken als onderdeel van het Rad van de
Leefomgeving (criterium ‘bereikbaarheid’).

20 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

6m

mer

Par 2.3.5 Openbaar vervoer – Aanbod
De hier getoonde maat zegt weinig over in
hoeverre het OV een echt alternatief is.
Wij vinden: Een goede maat zou zijn dat de reistijd
(incl gemiddelde wacht- en overstap tijden)
binnen 130 % van de deur-tot-deur reistijd van de
auto is. En dit dan gewogen voor alle OV + auto
bewegingen in Nederland, gewogen in plaats en
tijd

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject.In dit
mer-traject wordt de OV- en fietsbereikbaarheid
betrokken als onderdeel van het Rad van de
Leefomgeving (criterium ‘bereikbaarheid’).

6n

mer

Par 2.3.8 Multimodale vervoersknooppunten
Wij vinden: Een vergelijkbaar overzicht voor
openbare plekken van laden/lossen treinen op
last-mile vrachtwagens zou hier ook opgenomen
moeten worden.

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt bij
de beoordelingen in het kader van dit mer-traject,
gaat het hier om een separaat traject. In dit mertraject wordt dit aspect niet meegewogen.

6o

mer

Par 3.1.1 Verhouding werkgelegenheid –
beroepsbevolking
De disbalans die hier zichtbaar is (afstanden >
20 km) leiden voorspelbaar tot auto verkeer als
oplossing van de disbalans. Bij balans < 5 km zal er
vooral gefietst worden.
Wij vinden: In de MER hoort een schatting
te staan van dit effect, en de gevolgeffecten
(verkeersveiligheid, uitstoot, energiegebruik).

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt bij
de beoordelingen in het kader van dit mer-traject,
gaat het hier om een separaat traject. In dit mertraject worden de effecten op verkeersveiligheid,
CO2-emissies en het energieverbruik inzichtelijk
gemaakt. Deze indicatoren zijn onderdeel van het
Rad van de Leefomgeving.

6p

mer

Par 3.1.4 Functiemenging
Bij balans < 5 km zal er vooral gefietst worden. De
gegevens over een straal van ca 5 km uitsmeren
geeft een veel duidelijker beeld.

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt bij
de beoordelingen in het kader van dit mer-traject,
gaat het hier om een separaat traject. De reactie
bevat geen aanbeveling voor het MER, dus deze
reactie wordt niet betrokken bij aanpassingen in
het beoordelingskader.

6q

mer

Tabel 3.3 Absolute verandering ontsluiting
inwoners in miljoenen naar type locatie
Tabel 3.4 Absolute verandering ontsluiting
arbeidsplaatsen in miljoenen naar type locatie
Wij vinden dat voorgeschreven moet worden
hoe een schatting gemaakt gaat worden van
de gevolgeffecten (verkeersveiligheid, uitstoot,
energiegebruik) die ontstaan doordat de grootste
groei op auto locaties plaats heeft gevonden. Dit
missen we nu.

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject. In
dit mer-traject wordt het verspreidingspatroon
van verstedelijking betrokken bij het maken
van een inschatting van de effecten die deze
spreidingspatronen hebben. In zoverre wordt recht
gedaan aan de opmerking van indiener.

6r

NR

Wij vinden dat de nota ruimte

We nemen uw suggestie mee in de op te stellen
nieuwe Nota Ruimte.

1. Voorschriften voor een schatting dient te
bevatten van de gevolgeffecten (zie tabel
indicatoren) die ontstaan als de grootste groei op
auto locaties plaats vindt
2. Aan geeft hoe ze paris-proof kan worden door
te voldoen aan de eisen van het parijse akkoord.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 21

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

6s

mer

Figuur 3.17 het aandeel lopen en fiets in
verplaatsingen
Dit is verklaarbaar uit functiemenging < 5 km (zie
3.1.4) , plaats van werken (3.1.1) en vermoedelijk
uit bereikbaarheid andere voorzieningen.
Wat is een schatting van de gevolgeffecten
(verkeersveiligheid, uitstoot, energiegebruik)
die ontstaan doordat de grootste groei op auto
locaties plaats heeft gevonden ? Wat betekent dit
inzicht voor de nota ruimte ? Wij vinden ook dat
aangegeven moet worden hoe de nota ruimte
aan toont paris-proof te zijn, inclusief mobiliteits
emissies.

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject. In
dit mer-traject wordt het verspreidingspatroon
van verstedelijking betrokken bij het maken
van een inschatting van de effecten die deze
spreidingspatronen hebben. In zoverre wordt recht
gedaan aan de opmerking van indiener.

6t

mer

Par 3.2.5 Omvang en emissies wegverkeer
Is verkeersprestatie incl lopen, fiets en OV ? En is
dit in ritten (d.w.z het verbinden van activiteiten)
of afstand ? Een goed ruimtelijk beleid zorg
voor korte afstanden (en daardoor veel open en
fietsen). Wij vinden aantallen ritten voor een NOVI
monitor daarom een betere maat. Wij vinden de
absolute grootte van de emissies een belangrijke
maat voor ruimtelijke keuzes die in de nota
ruimte gemaakt kan worden. Wij vinden ook dat
aangegeven moet worden hoe de nota ruimte
aan toont paris-proof te zijn, inclusief mobiliteits
emissies

De reactie van indiener heeft betrekking op de
Monitor NOVI 2022. Hoewel deze een rol speelt
bij de beoordelingen in het kader van dit mertraject, gaat het hier om een separaat traject. In
dit mer-traject wordt het verspreidingspatroon
van verstedelijking betrokken bij het maken
van een inschatting van de effecten die deze
spreidingspatronen hebben. In zoverre wordt recht
gedaan aan de opmerking van indiener.

7

mer

Er zijn geen opmerkingen op de NRD en Nota
Ruimte.

Dank voor uw reactie.

8

mer

Er zijn geen opmerkingen op de NRD en Nota
Ruimte.

Dank voor uw reactie.

9a

mer

De NRD moet uitgaan van een sanering van
Schiphol als multimodale hub en afstand nemen
van de uitzonderingspositie. De teksten moeten
ook niet meer uitgaan van het mainport denken en
aansluiten bij de actuele situatie.

In de scenario’s werken we juist verschillende
toekomstbeelden uit die worden beoordeeld.
Verdere krimp van Schiphol wordt daarin niet als
basis meegenomen omdat daarover geen besluit
heeft plaatsgevonden. Het doel van de varianten
is om met duidelijk onderscheidende varianten de
effecten van bepaalde keuzes te laten zien.

9b

mer

Participatieproces rondom de MER moet beter
dan bij de NOVI. Er moet ruimte zijn voor kritische
vragen van maatschappelijke organisaties.
Hoe krijgt de participatie vorm en hoe wordt
voorkomen dat er geen ruimte is voor kritische
geluiden?

Participatie is erg belangrijk om te komen
tot de Nota Ruimte, daarom hebben we een
participatieplan opgesteld. Met als doel om actief
organisaties te betrekken bij de totstandkoming
van de Nota Ruimte. In het participatieplan
leest u hoe we de participatie vorm geven en op
welke manier we maatschappelijke organisaties
daarin betrekken. Het participatieplan vindt u
hier: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/participatieplan-notaruimte

22 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

10a

mer

Maak de beschikbaarheid van lokale
bouwgrorndstoffen een aparte indicatier onder
het thema natuurlijke hulpbronnen.

Aan deze reactie wordt invulling gegeven. Onder
de indicator ‘natuurlijke hulpbronnen’ wordt
ook gekeken naar de beschikbaarheid van
bouwgrondstoffen (waaronder zand en grind).

10b

NR

Neem in de Nota Ruimte het belang van
duurzamen oppervlaktedelfstoffenwinning
nadrukkerlijk mee dan in de NOVI is gedaan.

Bedankt voor uw suggestie. We nemen uw
suggestie mee bij het opstellen van de ontwerpNota Ruimte.

11a

mer
NR

Verzoek in de NRD en in de Nota Ruimte de
uitkomsten van het BOL van 23 juni betreffende
regio Moerdijk mee te nemen.

De uitkomsten van het Bestuurlijk Overleg
Leefomgeving (BOL) van 13 juni 2023 vormen
imput voor het ruimtelijk voorstel van de provincie
Noord-Brabant. De ruimtelijke voorstellen zullen
worden meegenomen bij het opstellen van de
Nota Ruimte. De uitkomsten van het BOL en de
ruimtelijke voorstellen hebben geen link met de
NRD of de mer en zullen daar dus niet worden
meegenomen.

11b

mer

Neem in de planMER ook de impact op de
leefomgeving die een haven heeft op de
omgeving.

De impact van havengebieden op o.a.
milieugezondheidsrisico’s wordt meegenomen in
de MER. Dit is als zodanig beschreven in de NRD.

11c

mer

Er lopen veel verschillende planMER onderzoeken
tegelijk en onlangs ook al de planMER van het
Programma Energie Hoofstructuur opgesteld. Het
risico bestaat dat de cumulatieve milieueffecten
van alle ontwikkelingen en ruimte-vragen
onvoldoende in beeld worden gebracht en
beoordeeld.

De stapeling van MER is een gevolg van
de mer-wetgeving (zowel met Besluit mer
als Omgevingsbesluit). Wanneer een plan
of programma kaderstellend is voor mer(beoordelings)plichtige activiteiten dient een
MER opgesteld te worden, en vervolgens een
projectMER voor de mer-plichtige activiteit
zelf. De borging van integraliteit van de
beoordelingen dient te geschieden in de MER’en
behorende bij de overkoepelende plannen en
programma’s. De Nota Ruimte is één van die
plekken waarin een integraal oordeel over o.a. de
energievoorzieningen in het landschap een plek
moet krijgen. Datzelfde geldt voor het Programma
Energiehoofdstructuur overigens. Zodoende zorgt
de stapeling van mer er (juist) voor dat er een
integraal beeld van de effecten van activiteiten
ontstaat.

11e

mer

In de opsomming bij scenarios A over de stedelijke
regio’s waar doorontwikkeling mogelijk is
ontbreekt de regio West Brabant West. Verzoek
deze regio toe te voegen en mee te nemen in het
onderzoek.

West-Brabant West ontbreekt in de opsomming
omdat in deze regio geen grootschalige
woningbouwlocaties liggen. Dat betekent niet dat
de regio geen rol speelt in Variant A. We nemen uw
suggestie mee in de verdere ontwikkeling van de
MER-varianten.

12a

mer

Herkennen de geschetste urgante
maatschappelijke opgaven en de vraag naar meer
ruimte. Goed dat deze in de Nota Ruimte worden
geadreseerd en keuzes worden gemaakt.

Dank voor het onderschrijven van de aanpak.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 23

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

12b

mer

Herkennen de drie perspectieven die worden
gebruikt in de opbouw.

Dank voor het onderschrijven van de aanpak.

12c

mer

De aanpak voor de planMER goed voorstelbaar
met de beoordeling aan de hand van het Rad van
de Leefomgeving en de vier varianten.

Dank voor het onderschrijven van de aanpak.

12d

mer
NR

Neem bij het opstellen van de planMER, de Nota
Ruimte en de uitvoering daarvan nadrukkelijk
ook de belangen, rollen en positie van andere
overheidslagen mee. Om zo de regierol van het
Rijk goed en zuiver mogelijk in te vullen.

Via het programma NOVEX en de ruimtelijke
voorstellen van provincies zijn andere overheden
betrokken bij het opstellen van de nieuwe Nota
Ruimte. Daarnaast worden provincies, gemeenten
en waterschappen via de koepels IPO, VNG en
UvW betrokken bij de toetsing in de mer

13a

NR

Verzoek om ondanks de val van het kabinet wel
door te gaan met het proces om te komen tot de
Nota Ruimte.

Het streven is erop gericht om in 2024 te komen
met een ontwerp-Nota Ruimte.

13b

NR

Voorstander van een duidelijke nationale visie en
bijbehorende nationale regie. Nationale visie van
belang om rekening te houden met waarden zoals
natuur en landschap.

Dank voor het onderschrijven van de aanpak.

13c

NR

Verzoek om bij het maken van de keuzes
ook nadrukjelijk rekening te houden met
de draagkacht van de aarde en natuur en
de ruimtelijke kwaliteit. Daarvoor is een
fundamenteel andere visie en aanpak nootzakelijk.

In de Nota Ruimte willen we een dubbele
doelstelling hanteren: brede welvaart en
ruimtelijke kwaliteit in heel Nederland. Een goede
balans tussen sociale, ecologische en economische
aspecten is dus uitdrukkelijk doel. We nemen uw
suggestie mee in de op te stellen nieuwe Nota
Ruimte.

13d

NR

Er moeten grote stappen moeten worden gezet
willen we in 2050 ook echt geheel circulair zijn.
Daarbij zal dan niet alleen aan ‘reuse’ veel meer
aandacht moeten worden gegeven, maar met
name ook aan ‘reduce´.

Het klopt dat de behoefte aan ruimte voor
circulair samenhangt met de r-ladder. Vanuit de
nationaal programma Circulaire Economie wordt
ingezet op verminderen van grondstoffengebruik,
subsitutie van grondstoffen, levensduurverlegning
en hoogwaardige verwerking. We nemen uw
suggestie mee in de op te stellen nieuwe Nota
Ruimte.

24 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

13e

mer
NR

Het is onduidelijk hoe rekening wordt gehouden
met het viertal ‘scenario’s’ zoals deze door het PBL
en de WUR in hun verkenningen worden geschetst.
De toekomstvisie van het WUR uit 2020 kan als
inspiratie dienen voor de toekomstvarianten
in de NRD. Ook de Klimaatagenda van de
Jonge Klimaatbeweing heeft een inspirerend
toekomstperspectief gepresenteerd, dat ka nook
als voorbeeld dienen.

De toekomstbeelden voor het MER verschillen
van de scenario’s van het Planbureau voor
de Leefomgeving. De MER-varianten zijn
onderscheidende ruimtelijke toekomstbeelden
waarmee we in het mer-proces de hoeken
van het speelveld onderzoeken om zo tot een
voorkeursvariant te komen die past bij de gestelde
doelen, vastgesteld ruimtelijk beleid en nieuwe
doelen en beleid uit de Nota Ruimte.
De scenario’s uit de ruimtelijke verkenning
van PBL zijn waardegedreven en gaan uit van
verschillende mogelijke samenlevingen. Ze laten
zien dat maatschappelijke transities, in combinatie
met andere, meer vertrouwde opgaven zoals
woningbouw en natuurontwikkeling, er onder
verschillende omstandigheden en op basis van
verschillende normatieve uitgangspunten anders
uit kunnen zien. Zo hebben ze verschillende
scenario’s voor Nederland in 2050 in kaart
gebracht.
De visie NL2120 van de WUR en de
KLimaatagenda van de Jonge Klimaatbeweging
zijn bij ons bekend en nemen we mee bij het
opstellen van de ontwerp-Nota Ruimte.

13f

mer

Te spreken over het gebruik van het Rad van de
Leefomgeving als tool om integraal inzicht te
krijgen in de effecten van de varianten. Aanvulling
zou zijn dat per thema een ciritica wordt opgesteld
met minimale basiskwaliteit en de te bereiken
ambitiekwaliteit en dit al in de NRD mee te
nemen ook al is het nog maar indicatief. Daarin
ook vaststellen dat de fysieke leefomgeving van
de natuur en mens altijd sturend is boven de
maatschappelijk behoefte zoals economie en
woonomgeving.

Een terecht punt, maar geen onderdeel van de
NRD. Binnen de mer-procedure is ervoor gekozen
om de ambitieniveaus en het basisniveau te
betrekken bij de beschrijving van de huidige
staat van de fysieke leefomgeving. Er wordt dus
invulling gegeven aan dit verzoek in het MER, maar
het is geen onderdeel van de NRD.

13g

mer

Verzoek aandacht te hebben voor cumulatieve
effecten, zeker met oog op staand beleid
en nieuwe programma´s. Dus niet alleen in
vergelijkende zin kijken naar ontwikkelingen,
maar ook in absolute zin ten aanzien van het doel.
Zodat er nooit bepaalde basiskwaliteiten worden
overschreden.

Cumulatie is een onderdeel van het MER, maar
het genoemde aandachtspunt is terecht. De focus
ligt weliswaar op het beschrijven van effecten die
nieuw zijn ten opzichte van (het MER bij) de NOVI,
maar het oordeel dat in dit MER gegeven wordt,
dient het geheel te bezien. Dat betekent dat de
beoordeling in het MER geen vergelijking met de
beoordeling in het MER bij de NOVI is, maar een
beoordeling ten opzichte van de referentiesituatie
(door indiener ‘absolute situatie genoemd).

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 25

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

13h

mer

De scope wordt algemeen beschreven maar er
staat niet welke richting we in Nederland naar toe
gaan. Ook in de drie perspectieven staat niet hoe
er dan vorm aangegeven gaat worden. Alleen voor
water en bodem sturend wordt dat weergegeven.
Terwijl in de NOVI wel staat dat het doel een
duurzame ontwikkeling van Nederland als geheel
is, daar zou aandacht voor moeten zijn.

De NRD is daar niet de plek voor. De
Contourennotitie gaat dieper in op de richting
voor Nederand en zijn de drie perspectieven als
‘bewegingen’ verder uitgewerkt. Ook is beschreven
welke keuzes in de Nota Ruimte gemaakt
moeten worden. U vindt de Contourennotitie
hier: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/contourennotitie-notaruimte

13i

mer

Het is de vraag of de varianten daadwerkelijk
antwoord kunnen geven op alle opgaven waar
we voor staan of dat er veel fundamentele keuzes
gemaakt moeten worden. Wordt bij de varianten
echt voldaan aan de eisen die de natuur stelt
daaraan ten grondslag liggen.

De MER-varianten zijn onderscheidende
ruimtelijke toekomstbeelden, waarmee we de
gestelde doelen, vastgesteld beleid en nieuwe uit
de Nota Ruimte, kunnen halen.

13j

mer

Verzoek om een variant toe te voegen waarin de
natuur als dragen van het leven centraal staat,
de variant Nederland Natuurinclusief. Nu wordt
natuur wel als onderdeel van de andere varianten
meegenomen, maar os dan altijd afgeleid van
een stedelijke of economisch ontwikkelmodel.
Variant D komt daar nog het dichts bij in de
buurt, maar daar wordt klimaatverandering als
gegeven beschouwd terwijl we dat juist moeten
voorkomen.

We nemen uw suggestie mee bij de verdere
ontwikkeling van de MER-varianten.

13k

NR

Natuurherstel is noodzakelijk binnen de
Natura-2000 gebieden en het Nationale Natuur
Netwerk. Onderdeel moet zijn herstel van
bodem- en waterrelaties. Ook zal er zodanig een
afname van drukfactoren sprake moeten zijn,
zodat de draagkracht van ecosystemen niet wordt
overschreden. We moeten daarom ook naar een
andere economie, zodat de ecolofische voetspat
niet groter is dan het draagkracht van de aarde.
Verzoek om in de Nota Ruimte wedereom de
ecologische hoofdstructuur vast te leggen.

In de Nota Ruimte wordt een nationale ruimtelijke
hoofdstructuur opgenomen die vervolgens per
sectoraal, ruimtelijk thema wordt uitgewerkt.
Ook voor natuur wordt een kaart gemaakt met
de toekomstige ecologische hoofdstructuur.
We nemen uw suggestie mee in de op te stellen
nieuwe Nota Ruimte.

26 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

13l

NR

De keuzes die voor de lange termijn gemaakt
worden op basis van de effecten van de vairanten
moeten leidend zijn voor de keuzes op de korte
termijn. Waarbij welk rekening gehouden worden
met de ruimtelijke voorstellen van de provicines,
maar deze niet als leidend worden gezien.

In de Nota Ruimte maken we keuzes voor 2030,
doen we richtinggevende uitspraken voor 2050
en geven een doorkijk naar 2100. De provincies
zijn gevraagd hetzelfde te doen. En de varianten
in het MER helpen om daarin bij te sturen. Keuzes
voor de korte termijn werken door in de langere
termijn. En omgekeerd kunnen uitspraken over de
lange termijn effect hebben op keuzes die we voor
de kortere termijn maken. Denk aan onderwerpen
als water, bodem, natuur en landbouw. We zoeken
naar de middenweg waarin we op korte termijn
noodzakelijke keuzes maken en tegelijkertijd
ruimte houden voor latere invulling en bijsturen
gedurende de weg naar 2050 en 2100.

13m

mer

Er ontbreekt een afwegingskader om tot de
voorkeursvariant te komen. Voor de VNG is
een dergelijk afwegingskader ontwikkeld dat
als voorbeeld kan dienen. Het Rad van de
Leefomgeving kan een belangrijke rol spelen,
maar de afweging tussen de keuzes en aan welke
thema´s een cirtiria wordt gehangen moet ook
worden meegenoemen.

De voorkeursvariant is niet sec een resultante
van de mer-inspanning. Daar dienen, zoals
indiener aangeeft, nog andere overwegingen
in betrokken te worden. Voor de reikwijdte en
het detailniveau van het mer (onderwerp van
de NRD) is dat afwegingskader niet zozeer van
belang. Het resultaat van de totstandkoming van
de voorkeursvariant wordt wel gemotiveerd in
het MER opgenomen; in het MER landt dus een
motivering van de voorkeursvariant.

13n

mer

De vraag is of het systeem van beoordeling met
plussen en minnen niet veel te grof is en daardoor
alleen indicatief. Terwijl de beoordeling heel
belangrijk is voor de keuzes die gemaakt gaan
roden. Dus harde doelen zouden hier veel meer
leidend moeten zijn, met minimale basiswaarden
en basisambitities.

De beoordeling met plussen en minnen ‘alleen’
is niet voldoende om een gedetailleerd beeld van
de effecten te geven. Om die reden worden de
plussen en minnen begeleid door verklarende, en
meer genuanceerde tekst. Vervolgens worden die
plussen en minnen samengevat weergegeven in
een figuur (o.b.v. Rad van de Leefomgeving, op
gelijke wijze als het MER bij de NOVI) waar middels
een visualisatie een wat genuanceerder oordeel
gegeven wordt.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 27

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

13o

mer

De beoordelingscriteria van het thema natuur
zou in het Rad van de Leefomgeving veel
expliciter gemaakt moeten worden, op basis
van beschikbare gegevens en het referentiejaar.
Daarbij is het belangrijk om niet alleen naar de
referentiesituatie te kijken maar hoe je tot een
volledig natuurherstel kunt komen. Dit geld ook
voor het thema luchtkwaliteit.

De effecten van de varianten (en het
voorkeursalternatief) worden in het MER afgezet
tegen de referentiesituatie (zoals gebruikelijk in
mer-studies). Daarnaast wordt ook beoordeeld
ten opzichte van de vastgelegde beleidsambitie.
Daarmee wordt invulling geven aan het verzoek.
In onderdeel 1 van het MER (de foto van de
leefomgeving) zal deze beleidsmatige ambitie
geduid worden, en zal aangegeven worden hoe
ver het Rijk verwijderd is van deze ambitie. Voor
genoemde onderwerpen is dus afhankelijk van wat
de exacte, vastgelegde ambitie is of deze ambitie
behaald wordt. De essentie van deze aanpak is
wel dat dus niet alleen een vergelijking met een
hypothetische situatie onderdeel is van het MER,
maar ook een meer ‘absolute’ toets ten opzichte
van een streefwaarde.

13p

mer

Verzoek om binnen het hoofdtehma ´veilige en
gezonde leefomgeving´ een apart thema ´groen´
toe te voegen/ zodat het grote belang van groen
op de leefomgeving kan worden meegenomen.

De relatie van een groene leefomgeving met het
hoofdthema ‘veilige en gezonde leefomgeving’
wordt onderschreven. Het aspect ‘groen’ heeft
echter al een plek in de indicator ‘openbare
ruimte’ (deze indicator wordt enigszins gewijzigd
overigens). Daarmee wordt het belang van een
groene leefomgeving voldoende meegenomen.

13q

mer

Verzoek om niet alleen te kijken naar concentratie
of spreiding van woningen maar daatbij ook
verschilllende groeiscenario´s te hanteren en
op basis daarvan de keuze voor concentratie of
spreiding te maken.

De bandbreedte van de varianten wijzigt in
principe niet. De woningbouwopgave wordt
daarbij in kwantitatieve zin als vaststaand
gegeven aangenomen, omdat die opgave niet
zal veranderen. Deze suggestie wordt dus niet
overgenomen.

13r

mer

Verzoek om ook een variant op te nemen waarbij
de huidige economie niet centraal staat, maar een
economische model dat de grenzel van de aarde
respecteerd en dienstbaar is aan de natuur.

We nemen uw suggestie mee bij de verdere
ontwikkeling van de MER-varianten.

13s

mer

In het kader van de Nota Ruimte ook naar
speficieke effecten kijken, zoals specifiek wordt
gekeken naar nationale regie en effecten van en
naar het buitenland. Verzoek dan ook de specifieke
effecten op grote internationale doelen voor het
klimaat en de biodiversiteit mee te nemen.

Op gelijke wijze als voor de nationale
effecten gedaan wordt (naast een toets op de
referentiesituatie ook een toets op doelbereik), zal
het MER ook voorzien in een toets op doelbereik
voor internationale ambities. Dit zal passend bij
het detailniveau van de internationale beoordeling
geschieden.

28 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

13t

mer

Goed dat de NRD er ligt. De vraag is wel of dit
niet te vroeg komt gezien het puzzelproces van
de provincies en de recente publivatie van de
ruimtelijke verkenningen van PBL/WUR.

De ruimtelijke voorstellen van de provincies en de
ruimtelijke verkenningen van PBL en WUR zijn niet
van invloed op de mer en de bijbehorende NRD.
Uit de mer zal beslisinformatie komen die wordt
meegenomen in de Nota Ruimte. De ruimtelijke
voorstellen van de provincies zullen, los van de
mer, worden meegenomen bij het opstellen van de
Nota Ruimte.

14a

mer

Waardering voor het kabinet dat het de eerste
stappen zet om tot nationale ruimtelijke keuzes
te komen. Oproep om de ruimtelijke keuzes die
gemaakt gaan worden vooral maatschappelijk
gedragen keuzes zijn.

Dank voor het onderschrijven van de aanpak.
We zijn het met u eens dat gemaakte keuzes
maatschappelijk gedragen moeten zijn.
Participatie is dan ook erg belangrijk om te
komen tot de Nota Ruimte. Hiervoor hebben we
een participatieplan opgesteld met als doel om
actief burgers en maatschappelijke organisaties
te betrekken bij de totstandkoming van de
Nota Ruimte. Het participatieplan vindt u hier:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/participatieplan-notaruimte

14b

NR

Zonder nationale ruimtelijke keuzes en prioriteiten
en publiek-private uitvoeringskracht driegt de
ruimtelijke ontwikkeling spaaak te lopen. De
keuzes en prioriteiten zijn nodig om blokkades in
de ruimtelijke ontwikkeling van brede wervaart en
het vestigigingsklimaat op te heffen.

De Nota Ruimte stellen we nadrukkelijk op om
deze nationale ruimtelijke keuzes te maken,
wij zien ook de blokkades die ontstaan bij de
afwezigheid van nationale keuzes.

14c

NR

Verzoek om de wijze waarop maatschappelijke
organisaties betrokken worden bij de keuzes in de
Nota Ruimte met de Contourennottiie bekend te
maken. Het is essentieel om tot maatschappelijke
gedragen keuzes te komen, waarbij ook
ondernemersorganisaties zijn betrokken, zo
komen we tot uitvoeringskracht.

In oktober is het Participatieplan voor de Nota
Ruimte gepubliceerd. Daarin wordt aangegeven
hoe de samenleving, waaronder maatschappelijke
organisaties, kan worden betrokken bij de nieuwe
Nota Ruimte. U vindt het Participatieplan hier:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/participatieplan-notaruimte

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 29

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

14d

NR

In de NRD is een tijdschema gevoegd waaruit blijkt
dat u verwacht de ontwerp Nota Ruimte in het
tweede kwartaal van 2024 ter inzage te leggen.
Dat houdt in dat er in het eerste kwartaal van 2024
een concept gereed moet zijn. Op dit moment
hebben wij nog geen inzicht in de wijze waarop
en wanneer u maatschappelijke organisaties zoals
VNO-NCW en MKB Nederland wilt betrekken bij
het maken van deze grote ruimtelijke keuzes. Gelet
op de aard van de keuzes maken wij ons zorgen
over het beoogde tijdpad. Wij vragen ons af of in
dit tijdpad de benodigde zorgvuldigheid, ook in
het overwegen en doordenken van deze keuzes
mogelijk is en of het voor de maatschappelijke
organisaties mogelijk is om de keuzes te bespreken
met hun achterbannen. Wij geven u daarom in
overweging om nu het kabinet demissionair is de
ruimte te nemen om tot deze maatschappelijke
afstemming te komen

We onderschrijven het belang van de
betrokkenheid van maatschappelijke organisaties
en zijn ons bewust van de demissionaire status
van het kabinet. In deze periode zetten we
onverminderd in op een zorgvuldig te doorlopen
proces om te komen tot een Nota Ruimte.

14f

mer

De NRD schetst neiet hoe de structurerende
ruimtelijke kezues eruit komen te zien. Onduidelijk
wat de status is van en op welke aspecten de
aangekondigde beleidsagenda, kaarten voor 2030,
2050 en 2100 en de nationale hoofdstructuren
zich richten.

Keuzeopties en te maken keuzes alsmede
de kenmerken van de Nationale ruimtelijke
hoofdstructuur staan beschreven in de
Contourennotitie Nota Ruimte. De keuzes
zullen uiteindelijk in samenhang en vertaald
in de Nationale ruimtelijke hoofdstructuur
een plek krijgen in de Nota Ruimte. U vindt de
Contourennotitie hier: https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/rapporten/2023/09/30/
contourennotitie-nota-ruimte

30 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

14g

NR

Er is minimaal 7000 hectare bedrijfsruimte
nodig tot 2030 om huidige achterstanden in
te lopen – en daar komt de ruimte die nodig
is voor de energietransitie en circulaire en
duurzame bedrijfsprocessen nog bij. Want
er liggen tegelijkertijd grote kansen om
werklocaties toekomstbestendig te maken door
te verduurzamen, te vergroenen en bij te dragen
aan de energietransitie en de circulaire economie.
Wij zien graag dat deze belangrijke opgaven en
het ruimtelijk-juridisch instrumentarium dat
daarvoor nodig is helder wordt vastgelegd in het
nationaal programma Ruimte voor economie
dat het kabinet nu opstelt. Vervolgens zal nodig
zijn dat de Nota Ruimte en de overige nationale
programma’s waarborgen dat er voldoende
fysieke en milieuruimte is voor ondernemers en
dat verdringing van bedrijven wordt tegengegaan.
Ook zijn hierover afspraken van het kabinet nodig
met provincies en gemeenten (‘werkdeals’). Het
waarborgen van deze ruimte voor ondernemers
draagt ertoe bij dat we succesvol tot de
noodzakelijke transities kunnen komen.

We nemen uw suggestie mee bij het opstellen van
de ontwerp-Nota Ruimte.

14h

mer

De beschrijving van de varianten is zo kort dat een
weging lastig te maken is. Het is de vraag of variant
D een realitische variant is. Het zal nodig zijn het
land aan te passen aan het veranderende klimaat
en water en bodem, maar het is onrealistisch om
grote delen van het land op slot te zetten. Als de
analyse is dat onze ruimte schaars is en er vele
transities doorgemaakt moeten worden, dan
kunnen we ons eenvoudigweg niet veroorloven
zulke grote delen te vrijwaren van ontwikkeling.
Het miskent daarnaast dat de huidige ruimtelijke
inrichting vele agglomeratievoordelen kent die
de basis vormen voor onze brede welvaart, die
we uiteraard naar de toekomst toe ook willen
behouden. Dit uitgangspunt zou in alle varianten
moeten terugkomen, zodat zonder meer helder is
hoe de brede welvaart gewaarborgd blijft.

Het MER-proces is er juist voor bedoeld om
de effecten van ruimtelijke keuzes in beeld te
brengen, dus ook negatieve effecten en effecten
op brede welvaart.

14i

mer

Bij de economisch criteria voor beoordeling
moet ook rekenschap worden gegeven van de
grote internationale afhankelijkheiden van ons
land, de geopolitiek, grondstoffen en energie en
noodzaak tot economische samenwerking en
meer strategische atuonomie. Deze onderdelen
zijn essentieel voor onze positie in de wereld en
hebben ook een ruimtelijke weerslag.

Correct, deze overwegingen dienen
betrokken te worden bij het opstellen van
een ‘voorkeursvariant’, maar zijn geen
omgevingsaspecten die onderdeel zijn van het Rad
van de Leefomgeving, al komen onderdelen van
de gevraagde aspecten wel terug in het Rad van de
Leefomgeving. De inschatting is dat er voldoende
rekenschap gegeven kan worden op basis van de
gekozen thema’s en indicatoren.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 31

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

14j

mer

Betrek het bedrijfsleven en maatschappelijke
instellingen bij de ´expert judgement´ om tot een
goede oordeling van de effecten te komen.

Er is gekozen om de expert judgements op
vier manieren te valideren: met experts van
Antea group, van het kernteam Nota Ruimte
bij BZK, van andere ministeries en vervolgens
door een begeleidingsteam vanuit IPO, VNG,
UvW, de planbureaus en mogelijk andere
kennisinstellingen. Daarmee wordt verondersteld
dat zo een zeer breed gedragen beeld bij de
beoordelingen ontstaat. De wijze waarop dat
geschiedt dient nog vorm te krijgen, maar we
nemen uw suggestie in overweging.

15a

mer
NR

De havenbeheerders ervaren dagelijks de
uitdagingen van de ruimtelijke puzzel. De havens
zijn clusters van energie-intensieve industrie en
grootschalige logistieke activiteiten. Deze clusters
hebben niet alleen een belangrijke positie in het
produceren van duurzame bronnen, maar hebben
de komende jaren ook een opgave in het kader
van de grondstoffen- en energietransitie die de
belangen van individuele havens overstijgt De
transitie van de Nederlandse zeehavens heeft
samenhang in beleid en visie op het ruimtegebruik
en de benodigde (milieu)gebruiksruimte nodig.
Wij verwachten dat de Nota Ruimte en het
bijbehorende milieueffectrapport deze samenhang
in beeld brengt en daarmee ook het bedrijfsleven
in de havens de noodzakelijke zekerheid biedt voor
het nemen van investeringsbeslissingen om de
maatschappelijk gewenste transitie te realiseren.

Havens zijn een onderdeel van het beleid in de
Nota Ruimte en hebben specifieke aandacht in
het MER. De havengebieden zijn in de NRD als één
van de ‘gebieden’ omschreven waarvoor effecten
specifiek inzichtelijk gemaakt worden. Daarmee
wordt invulling gegeven aan de verwachting van
indiener.

32 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

15b

mer
NR

De zeehavens zijn onderdeel van de oplossing
voor de Nederlandse en Europese klimaatopgave
Bovendien spelen de zeehavens als industriële
clusters een cruciale rol bij het behalen van de
Nederlandse en Europese klimaatambities. De
havens zijn ook clusters van energie-intensieve
industrie en grootschalige logistieke activiteiten.
Deze clusters hebben niet alleen een belangrijke
positie in het produceren van duurzame bronnen,
maar hebben de komende jaren ook een opgave in
het kader van de grondstoffen- en energietransitie
die de belangen van individuele havens overstijgt.
In het concept-Nationaal plan energiesysteem en
het Ontwerp-Programma Energiehoofdstructuur
kiest het Rijk ervoor om ruimte te bieden aan de
industrie in Nederland om te verduurzamen en
waarde te creëren. De industrie in Nederlandis van
belang voor verdienvermogen, werkgelegenheid,
innovatief vermogen en strategische autonomie.
Liever groen hier dan grijs elders. De Nederlandse
zeehavens leveren hier graag een bijdrage aan
door ons voor te bereiden op een grote behoefte
aan geïmporteerde energie en grondstoffen en
ruimte te bieden en/of samen met het Rijk te
ontwikkelen voor projecten als grootschalige
elektrolyse.De transitie van de Nederlandse
zeehavens heeft samenhang in beleid en visie
op het uimtegebruik en de benodigde (milieu)
gebruiksruimte nodig. Wij verwachten dat de Nota
Ruimte en het bijbehorende milieueffectrapport
deze samenhang in beeld brengt en daarmee
ook het bedrijfsleven in de havens de
noodzakelijke zekerheid biedt voor het nemen van
investeringsbeslissingen om de maatschappelijk
gewenste transitie te realiseren.

Havens zijn een onderdeel van het beleid in de
Nota Ruimte en hebben specifieke aandacht in
het MER. De havengebieden zijn in de NRD als één
van de ‘gebieden’ omschreven waarvoor effecten
specifiek inzichtelijk gemaakt worden. Daarmee
wordt invulling gegeven aan de verwachting van
indiener.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 33

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

15c

mer

In twee van de vier varianten in de NRD lijken
de Nederlandse zeehavens echter nauwelijks
voor te komen. Daarnaast geeft geen van
de varianten blijk van de vijf havens van
nationaal belang als geïntegreerd systeem om
Nederland toekomstgericht te versterken in
het kader van bijvoorbeeld de klimaatambities,
grondstoffen- en energietransitie en mobiliteit
en bereikbaarheid. Hierdoor is ons niet duidelijk
welke systeemverandering het Rijk per variant
beoogt te bereiken? De havens kunnen immers
niet verplaatst worden naar gebieden elders in
Nederland. Om die reden verzoeken wij u om,
zoals eerder ook in de NOVI3 is opgenomen, de
fysieke en milieuruimte voor de transitie van
de havens te borgen en terughoudend om te
gaan met het toelaten van andere functies in de
havens en langs de transportcorridors. En om in
het vervolgonderzoek voor de mer bij de Nota
Ruimte de zeehavens in elke variant als belangrijke
clusters van logistieke en industriële functies
te koesteren en ze niet op slot te zetten door
toevoeging van (kwetsbare) functies die ook elders
plaats kunnen vinden.

De MER-varianten zijn onderscheidende
ruimtelijke toekomstbeelden, die laten zien hoe
keuzes samenhangen en wat hun effect is op
verschillende aspecten van de leefomgeving,
waaronder ‘Verdienvermogen’ en ‘Ruimtelijk
economische structuur’, waarvan de zeehavens
onderdeel zijn. Inzicht in de effecten vormen
de basis voor het maken van keuzes in de Nota
Ruimte. In de Nota Ruimte zullen we ook verder
ingaan op de zeehavens.

15d

mer

Tenslotte zijn wij van mening dat een integrale
Nota Ruimte ook een milieueffectrapport (MER)
vraagt, waarin een integrale afweging van de
diverse aspecten uit het Rad van de Leefomgeving
heeft plaatsgevonden. Om dit te bereiken zijn
wij van mening dat in het MER nadrukkelijk
ook ‘de onderste helft’ van het Rad, o.a. gericht
op de economische omgeving, maar ook de
bereikbaarheid van de havens ten behoeve van
het goederentransport volwaardig aan bod moet
komen. Het toetsen van deze bereikbaarheid
middels het aantal banen dat binnen een uur
bereikt kan worden, doet volstrekt geen recht aan
de bereikbaarheid en functie van de zeehavens
voor het (inter)nationale goederentransport.

Indiener snijdt een terecht punt aan. In het MER
wordt een bredere opvatting van het begrip
‘bereikbaarheid’ toegepast. Ten aanzien van het
punt over ‘de onderste kant’ van het Rad van
de Leefomgeving geldt dat de mer-inspanning
gericht is op het identificeren van de informatie die
nodig is voor het nemen van een besluit over de
Nota Ruimte. Het detailniveau van de informatie
wordt op dat uitgangspunt afgestemd. In essentie
bepaalt het detailniveau van de Nota Ruimte dus
het detailniveau van de beoordelingen in het Rad
van de Leefomgeving.

34 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

16a

NR

Die deutsch-niederländische Grenze verläuft im
Regierungsbezirk Düsseldorf quasi parallel zur
Maas. Hier wäre darauf zu achten, dass nicht stark
„wasserlastige“ Industrien (z. B. Kühlwasser für
(Abfall-)Thermik, Verbrauchswasser) angesiedelt
werden, Häfen für hochseegängige Schiffe auch
nicht. Anders als bei der Energieversorgung wird
man im Abfallbereich um die Verbrennung auch
langfristig nicht drum herumkommen.

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in de
Nota Ruimte duidelijk aan bod. De notie over
bedrijvigheid aan de grens nemen we mee in
overweging richting de Nota Ruimte. Hierin komt
de circulaire transitie en de relevante locaties zoals
watergebonden industrie aan bod, ook in het
grensgebied.

Vertaling:
De grens tussen Duitsland en Nederland loopt
in het administratieve district Düsseldorf bijna
parallel aan de Maas. Wat dit betreft moet erop
worden gelet dat er geen industrieën met een
zeer hoog waterverbruik worden gevestigd
(bijvoorbeeld koelwater voor (afval)warmte,
gebruikswater), en ook geen havens voor
zeeschepen. Anders dan bij de energievoorziening
zal er op afvalgebied op den duur niet te
ontkomen zijn aan verbranding van afval.

Übersetzung:
Raumordnerische Aufgaben erstrecken sich häufig
über Landesgrenzen hinaus, dessen sind wir uns
bewusst. Internationale Abhängigkeiten und
Zusammenhänge nehmen zu. Deshalb wird im
Raumordnerischen Leitprogramm ausdrücklich
auf den internationalen Kontext eingegangen.
Den Hinweis auf Wirtschaftstätigkeiten entlang
der Grenze werden wir bei der Erstellung
des Raumordnerischen Leitprogramms
berücksichtigen. Darin geht es u. a. um die
Transformation hin zur Kreislaufwirtschaft und die
relevanten Standorte, darunter »wasserlastige«
Industrien, und zwar auch im Grenzgebiet.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 35

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

16b

mer

Aus Sicht meiner Fachdezernate 26
(Luftverkehr), 32 (Regionalentwicklung), 33
(Ländliche Entwicklung, Bodenordnung),
35 (Denkmalangelegenheiten), 51 (Naturund Landschaftsschutz, Fischerei), 53
(Immissionsschutz – einschl. analgenbezogener
Umweltschutz) und 54 (Wasserwirtschaft - einschl.
anlagenbezogener Umweltschutz) werden zum
jetzigen Zeitpunkt keine weiteren Anregungen
gegeben. Die Bezirksregierung Düsseldorf bittet
jedoch um Beteiligung im weiteren Verfahren.

In afstemming met betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.
Übersetzung:
In Abstimmung mit den betroffenen Akteuren wird
geprüft, wie sich dies konkretisieren lässt.

Vertaling:
Vanuit mijn vakafdelingen 26 (luchtverkeer),
32 (regionale ontwikkeling), 33
(plattelandsontwikkeling, landinrichting),
35 (monumentenzaken), 51 (natuur- en
landschapsbescherming, visserij), 53
(immissiebeheersing - incl. plaatselijke
milieubescherming) en 54 (waterhuishouding incl. plaatselijke milieubescherming) worden er
momenteel geen verdere suggesties gedaan. Het
districtsbestuur van Düsseldorf wil echter graag
betrokken worden bij het verdere verloop van de
procedure.
17a

mer
NR

Het belang van grensoverschrijdend openbaar
vervoer, auto- en spoorverbindingen, IJzeren
Rijn. Ambities ten aanzien van het versterken
van grensoverschrijdende infrastructuur en
netwerken ontbreken voorlopig nog. Dit dient
opgenomen te worden in de Nota Ruimte en ook
zijn plaats te krijgen binnen de opmaak van het
planMER. Ambities opnemen ten aanzien van het
versterken van internationaal openbaar vervoer
en internationale spoorverbindingen. Er dient
absolutie prioriteit gegeven te worden aan het
treinreizigersvervoer van Antwerpen naar Weert en
een performant openbaar vervoer voor reizigers
naar Eindhoven om de regio Belgisch NoordLimburg met de Brainport Eindhoven te verbinden
als ontbrekende verbindingen in het internationale
netwerk.

36 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in de Nota
Ruimte en de mer duidelijk aan bod. Internationale
spoorverbindingen zijn belangrijk om klimaat
neutraal vervoer mogelijk te maken. Daarom
zetten we in op internationale treinverbindingen.
Per MER-variant verschilt de rol van internationale
verbindingen. Richting de Nota Ruimte werken we
deze ambitie met het ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat verder uit.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

17b

mer
NR

De economische relatie tussen Noord-Limburg en
Brainport Eindhoven en het economisch belang
van Noord-Limburg (Nolimpark, Kristalpark,
Campus Noord, etc.) en de grensoverschrijdende
woon- en arbeidsmarkt. Wij wijzen op het
economisch belang van de regio Belgisch
Noord-Limburg voor het achterland van de
Brainport Eindhoven en de relatie binnen de ELAt
(Eindhoven-Leuven-Aachen triangle). Bijvoorbeeld
het economisch belang van de concentraties van
bedrijvigheid in deze regio (waaronder Nolimpark
(met de Kristalcampus (RUP Campus Noord) en
Kristalpark, de technologische campussen met
relaties met de Brainport). De arbeidsmarkt in dit
gebied is sterk grensoverschrijdend georiënteerd.
Economische groei kan enkel bestaan bij
goede verbindingen tussen het economisch
kerngebied (ELAt) en anderzijds het achterland.
Vanuit het economisch belang van onze regio
als achterland voor de Brainport Eindhoven en
uw verantwoordelijkheid voor internationale en
multilaterale samenwerking zien wij hier voor
u een nationaal belang liggen dat onvoldoende
aandacht krijgt. Er dient aandacht uit te gaan
naar de beïnvloeding van de woningmarkt in
België en zijn grensgemeenten ten gevolge van
het voorgestelde beleid in de Nota Ruimte,
bijvoorbeeld door de focus op de verdere groei van
de regio’s in het zuidoosten/Eindhoven en BredaTilburg. Ambities opnemen ten aanzien van het
versterken van internationale wegverbindingen op
het kruis Eindhoven, Hasselt-Luik en (Düsseldorf-)
Weert-Antwerpen.

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in de Nota
Ruimte en de mer duidelijk aan bod. Hoe er wordt
omgegaan met grensoverschrijdende ruimtelijke
opgave zoals economische activiteiten en de
woningbouw opgave wordt nader geadresseerd in
de Nota Ruimte. We nemen uw suggesties mee in
de verdere trajecten van de mer en Nota Ruimte.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 37

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

17c

NR

Het belang van grensoverschrijdende natuur
van het Hageven en Plateaux De Groote Heide.
Wij vragen aandacht voor het belang van
internationale grensoverschrijdende natuur en
landschappen zoals het Natura 2000 gebied
‘Leenderbos; Groote Heide De Plateaux’. Vanuit
uw verantwoordelijkheid voor internationale
samenwerking is het beschermen, in stand houden
en versterken van grensoverschrijdende natuur
een gedeeld belang; zowel vanuit het belang een
gezonde leefomgeving als vanuit het (economisch)
belang van een attractief landschap voor toerisme
en recreatie. Met name in de grensstreek, waar
overkoepelende regie minder vanzelfsprekend
is, vragen wij voldoende waarborgen om de
natuur- en landschapskwaliteiten te beschermen
tegen de negatieve effecten van bijvoorbeeld
ontwikkelingen van windmolens, landbouw,
mobiliteit; schadelijke uitstoot van vervuilende
stoffen, etc. Aandacht voor het belang van de
grensoverschrijdende toeristische-recreatieve
netwerken in de Kempen, Peel en Bosland.

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in de mer
en Nota Ruimte duidelijk aan bod. Beschermen
van landschappelijke kwaliteit is overal in
Nederland van belang, ook langs de grens. Wij
nemen deze overwegingen mee in de op te stellen
nieuwe Nota Ruimte.

17d

mer

Het niet afwentelen van negatieve effecten over de
grens. Wij vragen u hierbij expliciet te benoemen
dat grensoverschrijdend afwentelen moet worden
voorkomen. Ruimtelijke ontwikkelingen die
negatieve effecten afwentelen op buurlanden
passen niet in de gedachte van duurzame
ruimtelijke ontwikkeling. Wij vragen u de beperkte
beoordeling van de milieueffecten op België en
zijn grensgemeenten uit te breiden en vernemen
graag uw reactie op onze zienswijze.

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in de
Nota Ruimte en de mer duidelijk aan bod. Het
afwegingsprincipe van de NOVI om niet af te
wentelen nemen we mee in de Nota Ruimte.
Ook afwenteling aan de grens voorkomen we.
We nemen uw suggestie mee in de op te stellen
nieuwe Nota Ruimte, passend bij het detailniveau
van de Nota Ruimte.

17e

mer

Verzoek betrokken te worden in het proces.

In afstemming met betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.

38 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

18a

mer
NR

In zijn algemeenheid komen de begrippen
gezondheid en veiligheid weinig voor in de NRD,
terwijl de Omgevingswet als doel heeft ‘het
bereiken en in stand houden van een veilige
gezonde fysieke leefomgeving en een goede
omgevingskwaliteit’. En daar waar de begrippen
staan, worden ze gebruikt als containerbegrippen.
Gezondheid en veiligheid zijn niet gedefinieerd
en afgekaderd in de NRD waardoor doorwerking
in sectorale programma’s van het Rijk en in de
NOVEX-gebieden vrij invulbaar zijn. Het Rijk geeft
zelf aan dat ze tot een meer integrale afweging
willen komen in het veiligheids-domein. Dit is
volgens ons een onwenselijke situatie. Ervaring
leert dat veiligheid en gezondheid belangrijk
zijn tijdens (plan)ontwikkelingen, maar zodra de
ontwikkeling dichter bij de nadere uitwerking
komt veiligheid en gezondheid niet tot nauwelijks
meer terug te vinden zijn.

De NRD geeft invulling aan de aanpak van de
mer-procedure. Hierin worden de genoemde
onderwerpen meegenomen als onderdeel van het
beoordelingskader. De integrale keuzes van het
Rijk worden dus op een veilige, gezonde fysieke
leefomgeving getoetst. Dit komt tot uitdrukking
onder de indicatoren “milieugezondheidsrisico’s”
en “gezond gedrag”. Hieronder wordt o.a.
geluidshinder, externe veiligheidsrisico’s en
een gezonde leefstijl beschouwd. Daarmee
wordt voldoende invulling gegeven aan het
belang van een veiligheid en gezondheid in het
MER. Bij het opstellen van de ontwerp-Nota
Ruimte zullen de resultaten van de toetsing van
de vier alternatieven in de mer als belangrijke
beslisinformatie worden meegenomen. In de
ontwerp-Nota Ruimte zullen gezondheid en
veiligheid een plek krijgen. Er wordt nog bezien
hoe de bijdrage van de leefomgeving aan het halen
van gezondheidsdoelen een plek kan krijgen in de
ontwerp-Nota Ruimte”.

18b

mer
NR

In paragraaf 1.1 staan de urgente
maatschappelijke opgaven opgesomd die om
meer ruimte vragen. Veiligheid en gezondheid
staan hier niet in opgenomen ondanks dat het Rijk
dit zelf ziet als doel (art. 1.3, Ow) en een stevige
opgave, een gemiste kans volgens ons.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte.

18c

mer

Gezondheid wordt alleen in variant B genoemd en
veiligheid komt in geen van de varianten voor. Met
de doelen van de Omgevingswet voor ogen is dit
teleurstellend.

In de NRD staat alleen een beknopte beschrijving
van de vier varianten. Gezondheid en veiligheid
worden in de verdere uitwerking meegenomen in
alle varianten. Ze worden vervolgens beoordeeld
op de effecten op de leefomgeving. Daarvoor
gebruiken we indicatoren zoals opgenomen
in het Rad van de Leefomgeving. Daarin staan
onder ‘Milieukwaliteit en gezondheid’ en
‘Veiligheidsrisico’s’ de aspecten benoemd die
raken aan veiligheid.

18d

mer
NR

In paragraaf 3.3 staat dat er gekeken wordt naar
integrale toekomstvarianten. Op dit moment
wordt er gewerkt aan 27 sectorale plannen
van het Rijk en vinden er gesprekken met de
4 bevoegde gezagen plaats over de Novexgebieden en worden er per provincie afspraken
over strategische opgaven gemaakt. Veiligheid en
gezondheid zijn vaak container begrippen die in de
verschillende programma’s verschillend worden
uitgewerkt. Hoe vindt de integrale vertaling
plaats naar een ‘veilige en gezonde fysieke
leefomgeving’?

De integrale vertaling vindt plaats bij het opstellen
van de ontwerp-Nota Ruimte. Hiervoor gebruiken
we onder meer de toetsingsresultaten van de
vier uitgewerkte mer-varianten, de provinciale
Ruimtelijke voorstellen en de nationale
programma’s. De ontwerp-Nota Ruimte moet het
halen van doelen ten aanzien van een veilige en
gezonde leefomgeving mogelijk maken. Hier zal de
komende maanden verder invulling aan worden
gegeven.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 39

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

18e

mer

In het Rad van de Leefomgeving staat het
hoofdthema ‘Veilige en gezonde leefomgeving’.
Uit tabel 4.1 blijken de thema’s en indicatoren,
in de ‘nadere uitwerking t.b.v. effect-bepaling’
worden gezondheid en veiligheid beiden nog maar
één keer genoemd. Van een goede borging van
veiligheid en gezondheid in de uitwerking van het
Rad van de Leefomgeving is hierdoor geen sprake.

Beide aspecten komen in het MER volwaardig tot
uiting. De genoemde indicatoren worden verder
uitgewerkt, waarbij veiligheid en gezondheid
onder meerdere indicatoren nadrukkelijk aan de
orde komen. Dit punt leidt derhalve niet tot een
wijziging van het Rad van de Leefomgeving.

18f

mer

In het Rad van de Leefomgeving staat
milieurampen benoemt met tussen haakjes
‘EV’. Het is onduidelijk of hier Externe Veiligheid
mee bedoelt wordt of iets anders. In tabel 4.1
staat omgevingsveiligheid onder de indicator
milieugezondheidsrisico van het thema
milieukwaliteit & gezondheid beschouwt terwijl
in het Rad van de Leefomgeving op pagina 9 dit
onder de indicator milieurampen van het thema
veiligheidsrisico’s valt. Dit schept verwarring.

Hier wordt inderdaad ‘externe veiligheid’ bedoeld.
Onder milieugezondheidsrisico’s wordt dit
onderdeel betrokken. De NRD zal op basis van
de zienswijzen niet worden aangepast. Bij het
opstellen van het MER nemen we uw suggestie
mee om dit beter te formuleren.

18g

mer

In het thema wonen & woonomgeving van tabel
Deze aspecten komen tot uitdrukking onder het
4.1 wordt niet ingegaan op nieuwe ontwikkelingen thema ‘veiligheidsrisico’s’ tot uidrukking.
zoals meervoudig ruimtegebruik. Ook is er
verder geen aandacht voor brandveiligheid
en de constructieve veiligheid bij gebouwen.
Ons voorstel is om de relatie tussen nieuwe
ontwikkelingen, verdichting en omvangrijke
incidenten mee te nemen in dit thema.

18h

mer

Het is onduidelijk waarom de indicator
overstromingen onder het thema
veiligheidsrisico’s valt en niet onder het thema
klimaat. In het Nationaal Klimaat adaptatie
Strategie (NAS) is overstromingen namelijk ook
één van de vier hoofdthema’s.

Deze keuze is tijdens het proces rondom NOVI
gemaakt. Het alternatieve indelingsvoorstel zou
ook kunnen, maar het is geen noodzakelijkheid.
Relevant is dat alle onderwerpen aan de orde
komen. Minder relevant is onder welke categorie
alle aspecten hangen.

18i

mer

Bij tabel 4.1 staat alleen bij het hoofdthema een
verwijzing naar de ‘nationale veiligheid’. Terwijl in
tabel 1 van de Rijksbrede Risicoanalyse Nationale
Veiligheid3 het begrip ‘fysieke veiligheid’ als 1
van de 6 veiligheidsbelangen is beschreven. Bij
doorsnijdende thema’s en dreigingsthema’s staan
onderwerpen die een directe relatie met de 5e
Nota ruimte hebben.

Dit onderdeel wordt gedeeltelijk beschouwd onder
de nationale veiligheid, maar voor een gedeelte
onder omgevingsveiligheid (onderdeel van
milieugezondheidsrisico’s).

40 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

18j

mer

Op pagina 21 staat beschreven hoe de expert
judgement gevalideerd worden. Omdat ‘veiligheid
en gezondheid’ slechts beperkt beschreven is,
is het advies om het NIPV als kennisinstelling
hiervoor te benaderen.

Er is gekozen om de expert judgements op
vier manieren te valideren: met experts van
Antea group, van het kernteam Nota Ruimte
bij BZK, van andere ministeries en vervolgens
door een begeleidingsteam vanuit IPO, VNG,
UvW, de planbureaus en mogelijk andere
kennisinstellingen. Daarmee wordt verondersteld
dat zo een zeer breed gedragen beeld bij de
beoordelingen ontstaat. De wijze waarop dat
geschiedt dient nog vorm te krijgen, maar we
nemen uw suggestie in overweging.

19a

mer

De ondergrond, het (a)biotische systeem, is in
de lagenbenadering echt van een andere orde
dan de andere lagen (waaronder netwerken), in
verband met de beperkte maakbaarheid van het
(a)biotische systeem en lange termijn gevolgen
van keuzes. Consequent doorvoeren van de
principes en het gedachtegoed uit de beleidsbrief
Water bodem sturend (nieuw t.o.v. de MER NOVI)
is daarom noodzakelijk en verdient nog extra en
uitdrukkelijke aandacht in de NRD.

In alle vier de toekomstvarianten wordt uitgegaan
van bodem en water sturend. Wel zitten er
tussen de varianten verschillen in de manier
waarop hier invulling aan wordt gegeven. Deze
vier toekomstbeelden zullen in de mer worden
getoetst. Daarmee is de aandacht voor dit belang
geborgd in de mer We zullen uw suggestie
meenemen bij het opstellen van het MER.

19b

mer

Belangrijk om in de NRD rekening te houden met
zowel de samenhang als de volgtijdelijkheid van
diverse sporen, en eventuele knelpunten daarin
te onderzoeken. Zodat het inderdaad niet ‘wie het
eerst komt die het eerst maalt’ wordt.

Deze zorg delen wij, en betrekken we bij de
totstandkoming van de Nota Ruimte.

19c

mer

Belangrijk dat de MER in ieder geval de nieuwste
(wetenschappelijke) inzichten meeneemt
uit bijvoorbeeld de KNMI klimaatscenario’s
en het Kennisprogramma Zeespiegelstijging
(tussenbalans dit najaar beschikbaar). Houd
bovendien rekening met worst case scenario’s,
die buiten de ‘meest waarschijnlijke’ bandbreedte
liggen voor bijvoorbeeld zeespiegelstijging of
maatgevende afvoer rivieren.

Dank voor deze suggestie. De recentelijk
gepubliceerde KNMI Klimaatscenario’s betrekken
we o.a. bij de Foto van de Leefomgeving. We
nemen uw suggesties mee bij het opstellen van
het MER.

19d

NR

Verstandig dat de Nota Ruimte perspectief
voor 2100 meeneemt; doe dit ook werkelijk
en zorgvuldig. In de huidige tekst is dit hier en
daar nog wat voorzichtig geformuleerd. Terwijl
voor ontwikkelingen als klimaatverandering,
waterveiligheid, wateroverlast en droogte zelfs
een langere ter-mijn, na 2100, relevant is.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 41

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19e

NR

De term structurerende keuzes staat in de
tekst. Het is alleen onduidelijk of hiermee de
structurerende keuzes in zijn algemeenheid wordt
bedoeld en/of in hoeverre de structurerende
keuzes voor de verschillende typen ondergrond/
bodem uit de WBS-brief hierbij worden betrokken.
Maak duidelijk welke keuze hogere prioriteit
krijgen, wat is hierin de denklijn.

De keuzes voor de korte termijn sluiten aan
op het staande beleid, waaronder die uit de
kamerbrief ‘Water en bodem sturend’. Afweging
en prioritering vindt plaats in de Nota Ruimte.

19f

NR

De ontsluiting van inzichten uit andere
programma’s kan per gebied of regio verschillen
waardoor het kwaliteitsniveau kan afwijken per
gebied. Daarnaast is de volgtijdelijkheid van
inzichten een risico vanwege het momentum van
trends en ontwikkelingen, maar ook afwijkende
detailniveaus en gekozen methoden per gebied.
Er is dus een spanningsveld in tijd, centraal &
algemeen vs decentraal & gebiedsspecifiek. Het
is voorstelbaar dat de structurerende keuzes
voor 2030 veel meer leunen op uitkomsten
van lokale en gebiedsspecifieke programma’s,
terwijl de structurerende keuzes voor 2050 –
2100 veel meer leunen op de mca van het rad
van de Leefomgeving. Hoe de verschillende
tijdshorizonten gevoed worden, kan duidelijker.

Dit is een correcte voorstelling van de input die
geleverd wordt en de wijze waarop dit landt in
de Nota Ruimte. De vraag tot onderscheid tussen
deze tijdshorizonten wordt betrokken bij het
opstellen van de Nota Ruimte.

19g

mer

In de NRD staat nu dat voor de lange termijn
(2100) nog geen (concrete) keuzes gemaakt
worden. Daarentegen staat er wel dat het lange
termijnperspectief doorwerkt in de concrete
keuzes voor de kortere ter-mijn (2030/2050). In
de huidige tekst is nog onvoldoende duidelijk hoe
dit zich tot elkaar verhoudt. De onderdelen uit
de 4 varianten hebben immers grote ruimtelijke
gevolgen. Een visie op de lange termijn zou de
basis moeten zijn voor de korte termijn keuzes. Nu
lijkt het andersom te gebeuren (zichtlijn 2030 –
doorkijk 2050).

In de Nota Ruimte maken we keuzes voor 2030,
doen we richtinggevende uitspraken voor 2050
en geven een doorkijk naar 2100. De provincies
zijn gevraagd hetzelfde te doen. En de varianten
in het MER helpen om daarin bij te sturen. Keuzes
voor de korte termijn werken door in de langere
termijn. En omgekeerd kunnen uitspraken over de
lange termijn effect hebben op keuzes die we voor
de kortere termijn maken. Denk aan onderwerpen
als water, bodem, natuur en landbouw. We zoeken
naar de middenweg waarin we op korte termijn
noodzakelijke keuzes maken en tegelijkertijd
ruimte houden voor latere invulling en bijsturen
gedurende de weg naar 2050 en 2100.

19h

mer

In de NRD wordt uitgegaan van huidige situatie,
gelet op de dynamiek in beleidsvorming is de
vraag wat als referentie wordt genomen. Ga uit
van de meest recente inzichten: gebruik bijv. de
nieuwe klimaatscenario’s als uitgangspunt, en
houd waar mogelijk rekening met beleid dat er aan
zit te komen, zoals de EU natuurherstelwet.

Dit type afweging is onderdeel van het MER. In
het MER wordt geduid welke beleidsstukken
onderdeel zijn van de refererentie en welke tot
de ‘plansituatie’ behoren. Daarbij worden de
genoemde recente inzichten (zoals de KNMI
klimaatscenario’s) betrokken.

42 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19i

mer

Onderwerp en aandacht voor bodem ontbreekt;
denk ook aan de Europese bodemrichtlijn.

Het aspect ‘bodem’ is onderdeel van het Rad
van de Leefomgeving. Effecten die optreden die
op de bodem zijn daardoor onderdeel van de
beoordeling in het MER.

19j

NR

In de NRD ontbreekt de uitwerking/notie voor
verdeling van bevoegd-heden en beschikbaarheid
van instrumenten

De NRD wordt opgesteld ten behoeve van het MER
van de Nota Ruimte. In de Nota Ruimte komt een
uitvoeringsparagraaf waarin dit onderwerp zal
worden geadresseerd.

19k

NR

Hoe wordt het meervoudig ruimtegebruik (ambitie Meervoudig ruimtegebruik krijgt als uitgangspunt
NOVI) meegewogen? We hebben waarschijnlijk
een plek in de Nota Ruimte.
een aantal keer Nederland nodig om onze ambities
waar te maken.

19l

NR

Neem deze keuzes en uitspraken ook op in deze
notitie; niet iedereen kent deze.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

19m

NR

Je zou verwachten dat in de Nota Ruimte voor de
doorkijk naar 2100 niet zozeer keuzeopties open
worden gehouden, maar dat juist duidelijke keuzes
gemaakt gaan worden. Wat gaan we doen als de
zeespiegel verder stijgt? Een grote ringdijk om NL
bouwen? Naar het oosten trekken? In de varianten
komt zeespiegelstijging wel sterker terug, maar
bij de indicatoren bijvoorbeeld weer niet. De
lange termijn keuzes zijn zo fundamenteel, dat
ze voor de waterschappen van groot belang zijn
voor o.a. grote investeringsvraagstukken voor het
watersysteem (en waterveiligheid).

Dank voor uw reactie. 2050 is de concrete
planhorizon van de meeste ruimtelijke keuzes
en richtinggevende uitspraken die we in de Nota
Ruimte gaan doen. Veel concrete keuzes voor de
korte termijn (2030) zijn al gemaakt. Omdat met
name een aspect als klimaatverandering vraagt
om een doorkijk naar later dan 2050, hanteren we
2100 als horizon voor deze doorkijk. Tegelijkertijd
zijn er ook nog grote onzekerheden over deze
(zeer) lange termijn. Daarom kunnen we nu nog
geen concrete keuzes maken over deze termijn,
maar moeten we wel rekening houden dat we
voor 2030 en 2050 geen keuzes maken waar we
richting 2100 spijt van krijgen.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 43

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19n

NR

De term ’balans’ biedt alle ruimte aan bestuurders
om precies die ruimtelijke ontwikkeling door te
zetten die ze voor ogen hebben. Het water- en
bodemsysteem is de onderlegger, niet gewoon
een aspect van de integrale afweging. Begin je met
opstellen van een Nota Ruimte vanuit ‘balans’, dus
een punt waarbij al concessies aan Water bodem
sturend (WBS) zijn gedaan, dan weet je zeker dat
bij iedere volgende inspraak- en redigeerronde
er minder overblijft van WBS. De nota ruimte
zou moeten starten met een beschrijving hoe
het water en bodem systeem sturend is voor de
ruimtelijke ontwikkeling van Nederland. Vanuit
dat vertrekpunt kunnen dan de onvermijdelijke
concessies worden gedaan bij de confrontatie met
andere belangen. Een visualisatie van de inrichting
van NL op basis van het water- en bodemsysteem
zou als ver-trekpunt voor de nota Ruimte
genomen kunnen worden. Daarmee wordt WBS
in een positie gezet die op provinciaal en lokaal
niveau navolging kan vinden.

Water en bodem zijn sturend voor ruimtelijke
keuzes, dit principe hanteren we ook in de
op te stellen Nota Ruimte. Tegelijkertijd zijn
water en bodem niet alles bepalend. Keuzes in
de leefomgeving maken we op basis van een
balans tussen verschillende ruimtelijke opgaven.
Tegelijkertijd herkennen we uw punt van zorg dat
water en bodem in het verleden onvoldoende zijn
meegewogen in ruimtelijke plannen. Dit nemen
we mee in het opstellen van de Nota Ruimte.

19o

mer

• Kaartbeeld per sectoraal onderwerp: waar vindt
de integrale afweging plaats (die juist leidt tot
keuzes, invulling regie rijk)?
• Waarom worden in deze alinea alleen 2030 en
2050 genoemd, en niet 2100?

Dat vindt plaats bij het opstellen van de
voorkeursvariant, waarvoor de tot integrale
toekomstbeelden uitgewerkte MER-varianten, de
provinciale ruimtele voorstellen en de nationale
programma’s de belangrijkste input vormen. 2100
nemen we als doorkijk mee in de Nota Ruimte
en ook in de faseringskaarten in de Nationale
Ruimtelijke Hoofdstructuur.

19p

NR

Deze tekst lijkt te suggereren dat de waterwerken
van het verleden geheel de oorzaak zijn van
wateroverlast et cetera. Terwijl klimaatverandering
en intensief gebruik hoofdoorzaak zijn. Sluit in de
tekst meer aan op de principes en analyse uit de
water bodem sturend brief van november.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

19q

mer

Te zwak geformuleerd; inrichting en
landgebruiksfuncties (incl woning-bouw, infra etc)
moeten passen bij het water- en bodemsysteem,
we kunnen het niet meer naar onze hand zetten.
Benadruk het waarom van WBS: het zorgt niet
alleen voor een toekomstbestendige ruimtelijke
in-richting, maar bovenal voor een gezonde
fysieke leefomgeving voor mens, dier en plant.

Water en bodem zijn sturend voor ruimtelijke
keuzes, dit principe hanteren we ook in de op
te stellen Nota Ruimte. Tegelijkertijd zijn water
en bodem niet alles bepalend. Het overgrote
deel van Nederland in 2050 is nu al gebouwd.
We kunnen hier niet omheen. Keuzes in de
leefomgeving maken we op basis van een balans
tussen verschillende ruimtelijke opgaven. We zijn
het volledig eens met uw opmerking dat water en
bodem sturend leidt tot een toekomstbestendige
inrichting en een gezonde fysieke leefomgeving
voor mens, dier en plant.

44 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19r

mer

In de laatste zin: “Het afstemmen van ruimtelijke
keuzes over woningbouw, bedrijventerreinen,
energietransitie, ….” toevoegen:
‘bedrijventerreinen’

De NRD zal niet worden aangepast op basis van
zienswijzen en adviezen maar samen met het
Reactiedocument gelden als definitieve bepaling
reikwijdte en detailniveau.

19s

mer

Klimaat verandert: beoordeel beleidskeuzes op
wonen/welzijn in een ander klimaat.

Dit is onderdeel van de beoordeling op het
toekomstig welzijn in Nederland, zowel
met (voorkeursalternatief) als zonder
(referentiesituatie) de inwerkingtreding van de
Nota Ruimte

19t

mer

In deze passage ontbreekt de uitdrukkelijke
oproep om niet af te wentelen en ‘comply or
explain’.

We zijn het met u eens dat ‘niet afwentelen’
uitgangspunt van ‘water en bodem sturend’ en
straks de Nota Ruimte is. Ook zijn we het met u
eens dat ‘comply or explain’ uitgangspunt is bij de
concretisering van ‘water en bodem sturend’.

19u

mer

Dit lukt niet met ‘alleen’ NPLG; alle programma’s
De NRD zal niet worden aangepast op basis van
dragen hieraan bij (als het goed is). Tekstsuggestie: zienswijzen en adviezen maar samen met het
“Het NPLG werkt hieraan”
Reactiedocument gelden als definitieve bepaling
reikwijdte en detailniveau.

19v

NR

Betrokkenen zetten gepaste maatregelen in bij
zowel generieke als gebiedsgerichte sporen. Het
is niet alleen gebiedsgericht, natuur en water en
bodem herstel moet komen vanuit systeem waar
verstedelijking ook onderdeel van is.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

19w

NR

De vraag is of de puzzel door het Rijk wel te leggen
is nu de 12 provincies allen een eigen aanpak
met wel/geen kaart, verschillend detailniveau etc
hebben gekozen. Hier zal de Nota Ruimte regie op
moeten voeren.

De provincies zijn inderdaad vrij in de vorm voor
het ruimtelijk voorstel. Wel zijn er drie tussentijdse
ijkmomenten geweest waarop Rijk en provincies
in gesprek zijn gegaan over de aanpak en inhoud
van de ruimtelijke voorstellen. Bovendien zijn er
ateliers gehouden om met provincies gezamenlijk
aan de slag te gaan. Nadat de ruimtelijke
voorstellen zijn ingediend gaat het Rijk aan de slag
met de voorstellen en kijkt hoe dit onderdeel kan
worden van de Nota Ruimte. Bij onduidelijkheden
door een verschillend detailniveau of aanpak
gaan Rijk en provincies in gesprek om ervoor
te zorgen dat alle voorstellen integraal worden
meegenomen bij het opstellen van de Nota
Ruimte.

19x

NR

Past dit wel binnen de filosofie en de structuur
Via het programma NOVEX wordt juist vanuit
van de Omgevingswet, waarin het initiatief van
decentrale overheden inbreng geleverd voor de
onderop juist gestimuleerd en gefaciliteerd wordt? nationale keuzes in de fysieke leefomgeving.
En juist het risico van het recht van de sterkste en
wie het eerst komt… wordt vergroot?

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 45

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19y

NR

Onduidelijk hoe deze keuzes en uitspraken zich tot
elkaar verhouden; belangrijk om te voorkomen
dat de korte termijn structurerende keuzes een
negatief effect hebben op de lange termijn. Stip
op de horizon (2050/2100) moet helder zijn om de
juiste korte termijn keuzes te maken (van a naar b,
via b).

In de Nota Ruimte maken we keuzes voor 2030,
doen we richtinggevende uitspraken voor 2050
en geven een doorkijk naar 2100. De provincies
zijn gevraagd hetzelfde te doen. En de varianten
in het MER helpen om daarin bij te sturen. Keuzes
voor de korte termijn werken door in de langere
termijn. En omgekeerd kunnen uitspraken over de
lange termijn effect hebben op keuzes die we voor
de kortere termijn maken. Denk aan onderwerpen
als water, bodem, natuur en landbouw. We zoeken
naar de middenweg waarin we op korte termijn
noodzakelijke keuzes maken en tegelijkertijd
ruimte houden voor latere invulling en bijsturen
gedurende de weg naar 2050 en 2100.

19z

NR

Bevat dit waterkwantiteit én waterkwaliteit? Niet
duidelijk

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

19za

mer

Rad van de leefomgeving, buitenste schil bij
Klimaat, Emissie en vastleggen: broeikassen
–>broeikasgassen

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van het MER. De NRD zal niet worden
aangepast op basis van zienswijzen en adviezen
maar samen met het Reactiedocument gelden als
definitieve bepaling reikwijdte en detailniveau.

19zb

mer

In het Rad wordt alleen gesproken over
duurzaam landgebruik. Duurzaamheid en
toekomstbestendigheid gaat over alle thema’s
heen. Hoe wordt dit in de effectbepaling
meegenomen?

Het klopt dat dit thema-overstijgende
onderwerpen zijn. In het MER zal een integrale
beschouwing van alle onderdelen van het
beoordelingskader opgenomen worden. Dit kan
gezien worden als een beschouwing van de mate
van duurzaamheid. Het Rad van de Leefomgeving
in zijn totaliteit zegt iets over die onderwerpen.

19zc

mer

Toevoegen: Bosbranden, (of vallen deze onder
mileuramp?)

Het risico op bosbranden is een effect van de
droogtesituatie. Dit aspect wordt daardoor
beschouwd onder de indicator ‘natuurlijke
systemen’.

19zd

NR

In de tabel ontbreken de keuzes die gemaakt
moeten worden. Die gaan toch vooraf aan nieuwe
beleidsrichtingen

We hebben ervoor gekozen om de tabel met de
scope en inhoud van de Nota Ruimte globaal
op een bepaalde manier in te delen. Andere
indelingen zijn denkbaar. De keuzes worden in
de tabel inhoudelijk gedekt onder ‘analyse en
opgaven’.

19ze

mer

Invoegen van de afbeeldingen van PBL maken de
varianten keuzes wat beeldender en duidelijker.

De varianten voor de MER verschillen van
de scenario’s van het Planbureau voor de
Leefomgeving. Afbeeldingen van het PBL zijn om
die reden niet opgenomen in de NRD.

46 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19zf

mer

Klimaatverandering komt onvoldoende terug in de
varianten: er wordt uitgegaan van een bepaalde
bandbreedte in demografie en economische
ontwikkeling, maar er wordt niets gesteld
over klimaatverandering, zeespiegelstijging en
veranderingen in de rivieraanvoer. De varianten
zouden moeten starten vanuit WBS principes
maar dat is niet het geval. Daarmee zijn ze vanuit
wateroogpunt helemaal niet bij de tijd. Geef de
varianten vorm vanuit WBS als onderlegger!

De vier Deltascenario’s van Delatares zijn
een integraal onderdeel van de vier MERvarianten. Daarmee hebben de gevolgen van
klimaatverandering en de ambities uit het
programma Water en Bodem Sturend een
stevige plek gekregen in de varianten. Daarnaast
worden voor het hoofdwatersysteem en de meer
lokale invulling van water en bodem sturend
onderscheidende strategieën beschreven in de
uitgewerkte varianten.

19zg

mer

• Beken ontbreken (rivieren en kustlijn wel
genoemd)
• Bij ‘beschermen en versterken van natuur’
ontbreken N2000 en NNN

Beken en overige elementen uit het lokale
watersysteem worden meegenomen bij
de verdere uitwerking van de varianten tot
integrale toekomstbeelden. Natura 2000 en
het Natuurnetwerk Nederland krijgen in de vier
varianten een onderscheidende lange termijn
ontwikkelbeeld, waarmee voldaan wordt aan
doelen en beleid.

19zh

NR

Woordkeuze is belangrijk, hebben we allemaal
dezelfde kijk op kringlooplandbouw? Definieer
deze dus goed.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

19zi

mer

Deze variant (Red.: variant B) lijkt ook erg op het
huidige beleid (behalve het zeewaarts uitbreiden

Variant B is momenteel niet het ruimtelijke beleid.
In deze variant wordt er maximaal ingezet op
economische specialisatie en het faciliteren van
de grootstedelijke kenniseconomie. Dit betekent
een aanpassing van het ruimtelijk beleid naar
een versterking van de autonome economische
ontwikkeling. Ook andere elementen uit de meer
uitgewerkte variant zijn geen staand beleid.

19zj

mer

Hier staat: “…,vanuit de kenmerken van het
lokale water- en bodemsys-teem.” Dit zou in alle
varianten terug moeten komen omdat het staand
beleid is, is geen variabele. Ontbreekt vooral in A
en B

De varianten laten zien hoe we op verschillende
manieren ruimtelijk invulling kunnen geven aan de
beleidsdoelen. Dat geldt dus ook voor dit doel. De
uitwerking ervan verschilt wel tussen de varianten.
Dit om positieve én negatieve effecten van keuzes
in beeld te brengen en zo keuzes in de Nota
Ruimte te onderbouwen.

19zk

mer

Deze variant (Red.: variant C) komt overeen met
‘beschermen gesloten’. Maar past ‘Stedelijke
ontwikkeling vindt verspreid plaats over heel
Nederland, met een focus op groei in het
noorden, oosten en zuiden’ niet meer bij D (‘Meebewegen’)?

Nee. Juist ontwikkelen in heel Nederland betekent
ook het beschermen van heel Nederland. Variant
D stelt een verschuiving van ontwikkeling
en bevolking en economie richting hoog en
droog voor. Daarbij past juist meer ruimte voor
meebewegen in Laag Nederland.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 47

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19zl

mer

Beoordeling is in termen van verandering, met de
situatie nu als vertrekpunt en de referentiesituatie
bij ongewijzigd beleid. Een variant die op veel
aspecten positief scoort hoeft echter nog niet op
langere termijn toekomstvast/-bestendig te zijn
terwijl we wel naar die balans willen. Kan/mag de
MER dit ook beoordelen? Zo ja, hoe is dit dan te
beoordelen? Scoort een toekomstvaste variant in
figuur 4.1. overal diep groen?

Correct. Om die reden worden de varianten ook
getoetst op doelbereik, waarin het doelbereik per
thema langs beleidsmatige ambities wordt gelegd.
Zo wordt inzichtelijk gemaakt of de varianten
(en de voorkeursvariant) over de hele breedte
tot een wenselijke situatie leiden, en dus of er
sprake is van en toekomstbestendige variant.
Een toekomstvaste variant zou in figuur 4.1 diep
groen scoren. De vraag is echter of dat aan de orde
gaat zijn, gelet op de stapeling van problemen in
Nederland.

19zm mer

In varianten zijn ambities op groen-blauwe
structuren beschreven. Hoe wordt de verandering
aan areaal groen-blauw dan beoordeeld?

Op basis van de varianten wordt inzichtelijk
gemaakt op welke wijze het areaal natuurgebieden
verandert. Dit is een beoordeling die aansluit
bij het detailniveau van de varianten. Op advies
van de Commissie m.e.r. onderzoeken we welke
aspecten een kwantiatieve beoordeling kunnen
krijgen.

19zn

mer

Document is wat ambigu op dit punt. P.19: “over
het algemeen geldt dat de beoordelingen in het
mer hoofdzakelijk gericht zijn op ‘de bovenste
helft’ van het rad”; terwijl par 4.3 (en elders)
stelt “… beoordeeld op alle thema’s …”. Deze
tweeslachtigheid komt ook terug in de beschrijving
van de varianten: dat zijn beschrijvingen in termen
van vooral onderste helft rad leefomgeving.

De mer richt zich primair op de ‘milieu’-effecten.
De sociaaleconomische kant is weliswaar een
wezenlijk onderdeel van het MER, maar de
milieuinformatie die meest nadrukkelijk van de
mer verwacht mag worden, staat in de bovenste
helft van het Rad.

19zo

mer

Toevoegen: overstromingsrisico vanuit regionaal
watersysteem/ beekdalen (of bij klimaat ->
wateroverlast)

Onder de indicator “wateroverlast” worden
de overstromingsrisico’s van het regionale
watersysteem beschouwd.

19zp

mer

Hitte en droogte zijn aparte indicatoren. Bij beide
ook meenemen: ‘gevolg’

De gevolgen van hitte en droogte worden
meegenomen in de effectbeschrijving in het MER.

19zq

mer

• Naast ‘verandering in kwaliteit’: ook verandering
in kwantiteit meenemen (beschikbaarheid; te
weinig – te veel)

Deze suggestie wordt overgenomen in het Rad van
de Leefomgeving.

19zr

mer

• Voor de economische omgeving is niet alleen
drinkwater van belang als natuurlijke hulpbron,
maar ook de beschikbaarheid van (zoet)
oppervlaktewater. Economisch van belang voor
o.a. de landbouw, industrie en scheepvaart.
Daarbij gaat het, net als bij drinkwater, zowel om
de hoeveelheid als om de kwaliteit van het zoet
water, bv voldoende hoog kwaliteit proceswater
voor de waterstofeconomie.
• Beschikbaarheid van grondwater is eveneens
relevant.
• Hoort drinkwater niet (ook) bij ‘Veilige en
gezonde leefomgeving’?

Deze aspecten worden meegenomen onder de
indicator ‘natuurlijke systemen’ en vragen dus niet
om een wijziging van het beoordelingskader.

48 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Er is in het Rad van de leefomgeving voor gekozen
om drinkwater onder ‘natuurljke hulpbronnen’
te beschouwen. Relevant is dat de onderwerpen
in elk geval meegenomen worden; de wijze van
indelen in het Rad is dan minder relevant.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

19zs

mer

Informatie over indicatoren die het hier betreft is
er. Maak transparant om welke indicatoren het nu
gaat.

Dit inzicht wordt in het MER verschaft.

19zt

mer

Beschrijf waar aanscherpingen worden
verwacht in de beoordeling van de huidige en
referentiesituatie.

Dit volgt in de onderzoeksinspanning in het kader
van het MER zelf. In de fase van de NRD is dat nog
niet met een bindend oordeel vast te leggen.

19zu

mer

Het is onduidelijk waar naar wordt gerefereerd
met ‘recente studies’. Als hierbij zichtlijn 2030 is
gehanteerd is het zeer de vraag of daarmee de
doelen voor bijvoorbeeld water en bodem sturend
afdoende zijn mee-genomen.

We zullen uw suggestie meenemen bij het
opstellen van de Nota Ruimte. De NRD zal niet
worden aangepast op basis van zienswijzen en
adviezen maar samen met het Reactiedocument
gelden als definitieve bepaling reikwijdte en
detailniveau.

19zv

mer

Toevoegen:
• Rivierengebied & regionale
(grensoverschrijdende) bekenstelsel irt water en
bodem sturend: meer kijken naar het natuurlijk
systeem in het onderscheid in gebieden.
• Glastuinbouwgebieden zijn in delen van
Nederland dominant en vor-men economisch
een belangrijke sector. Daarom toevoegen als
eigen gebied of benoemen dat het onder landelijk
gebied valt.

Gelet op het behapbaar houden van de
onderzoeksinspanning (en het overzichtelijk
daarover kunnen rapporteren) is het aantal te
onderscheiden gebieden gemaximeerd op het
in de NRD genoemde aantal. De door indiener
genoemde gebieden zijn onderdeel van de reeds
gepubliceerde gebieden.

19zw mer

Hier staat dat voortzetting van bestaand beleid
niet wordt getoetst in de MER. Hoe kan er sprake
zijn van een integrale toetsing wanneer al-leen
nieuwe beleidsrichtingen worden getoetst? Hoe
een variant ‘uit-pakt’ wordt bepaald door het
totaal van gemaakte keuzes, wellicht zijn er ook
aanpassingen nodig op eerder gemaakte (beleids)
keuzes – dat komt nu niet naar voren in de toetsing
en past niet bij de notie dat volgtijdelijkheid
(voorkomen van wie het eerst komt wie het eerst
maalt) een belangrijk aandachtspunt is. In het
licht van klimaatverandering en nieuwe inzichten
in ruimtelijke ordening (bijvoorbeeld op basis van
het ontwerpprincipe water en bodem sturend) zou
er ruimte moeten zijn voor reflectie op gemaakte
keuzes, dat kan door ook deze te toetsen.

Het voortzetten van bestaand beleid is wat in
mer-systematiek ‘de referentiesituatie’ genoemd
wordt. Daardoor is dit wel onderdeel van de
beschrijving in het MER, maar geen onderdeel van
de toetsing van de varianten.

19zx

mer

Houd ook rekening met effecten van keuzes in
buurlanden op het gebied van water, m.n. irt
rivieren en grensoverschrijdende (regionale)
stroomgebieden Nederland.

Dit is onderdeel van het MER. In de NRD is
beschreven dat de effecten van en op buurlanden
betrokken wordt bij de effectbeschrijving.

20

NR

Er zijn geen opmerkingen op de Nota Ruimte

Dank voor uw reactie.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 49

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

21

NR

Aandachtspunt: Het is goed dat de visie in de Nota
Ruimte onder andere uit zal gaan van toekomstige
transities ten aanzien van energie, zoals vermeld
wordt op pagina 5 van de concept-NRD. Op
pagina 5 en 6 van de concept-NRD worden de
programma’s PEH en NPLG genoemd. De Nota
Ruimte en de uitgangspunten daarin zullen in
lijn dienen te zijn met deze programma’s. Met
name de uitgangspunten en inhoud in het PEH
zullen een belangrijk kader vormen voor de Nota
Ruimte. Daarnaast zijn er meer programma’s
die belangrijk zijn voor (de uitbreiding van) de
(toekomstige) elektriciteitsinfrastructuur. Gedacht
kan worden aan PAWOZ, het NPE, en de (p)
MIEK. Ook en inhoud van deze programma’s zal
belangrijke input zijn voor (de uitgangspunten
in) de Nota Ruimte. Zo is het belangrijk om bij
ruimte reservering van onze infrastructuur er
rekening mee te houden dat de 110kV en 150kV
netten doorgaans ondergronds aangelegd kunnen
worden terwijl de netten van 220kV en 360kV
vooral bovengronds aangelegd moeten worden
vanwege technische redenen.

Het is goed dat het belang van de energietransitie
in relatie tot de Nota Ruimte wordt benadrukt.
We nemen inderdaad de input vanuit de nationale
programma´s op het gebied van energie mee in de
Nota Ruimte. We onderschrijven het belang van de
energietransitie en erkennen dat daar in de Nota
Ruimte aandacht voor moet zijn.

22a

NR

In de Nota Ruimte visie en beleid ontwikkelen op
een manier die inwoners een stem geeft bij de
toekomstige inrichting en die maakt dat ze zich in
de fysieke uitwerking herkennen

In oktober is het Participatieplan voor de Nota
Ruimte gepubliceerd: https://www.rijksoverheid.
nl/documenten/rapporten/2023/09/30/
participatieplan-nota-ruimte. Daarin wordt
aangegeven hoe de samenleving kan bijdragen
aan de nieuwe Nota Ruimte.

22b

mer

Vraagtekens bij de NRD en met name op de daarin Een stevige regierol van het Rijk is een ambitie
gepresenteerde varianten. Die veronderstellen (elk van de Nota Ruimte, zoals beschreven in de
op hun eigen manier) wél een krachtige sturing van Ruimtelijke Ordeningsbrief.
de rijksoverheid. Terwijl vastgesteld moet worden
dat het vermogen tot krachtige sturing door “Den
Haag” steeds minder lijkt te worden.

23a

mer

De op te stellen mer moet ook de effecten van
keuzes bij NOVEX gebied Schiphol regio bepalen.
Dat betekent dat de ontwikkelingen bij NOVEXSchiphol onderdeel moeten zijn van de toekomstvarianten en dat de effecten van luchtverkeer en
bijkomende activiteiten onderdeel moeten zijn
van de lijst van effecten. De toekomst-varianten
dienen voor NOVEX-Schiphol in ieder geval
rekening te houden met krimp van luchtvaart op
Schiphol, waarvoor in 2022 door het ministerie
van I&W de eerste stappen zijn gezet.

50 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Schiphol krijgt binnen de vier varianten een
verschillende invulling, binnen de kaders van het
beleid. Daarvan brengen we in de MER de effecten
op de leefomgeving in beeld.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

23b

mer

Daarnaast dient in beeld gebracht te worden welke
beperkingen de luchtvaart – ook die van andere
nationale en regionale luchthavens - oplegt aan de
mogelijkheden voor de bouw van windturbines op
land.

Indiener wijst op één van de mogelijke effecten
van het faciliteren van luchtvaart in Nederland.
Verwacht mag worden dat dit effect tot
uitdrukking komt in het MER, wanneer uit het
voorkeursalternatief blijkt dat er veranderingen
voor de luchtvaart opgenomen worden,

23c

mer

Wat betreft de lijst van effecten in tabel 4.1 lijkt
deze vooral gebaseerd op de standaard situatie
waarbij activiteiten plaats vinden op of direct
boven het maaiveld, en vanuit vaste bronnen
(behalve verkeer en vervoer). Deze lijst moet
aangepast worden voor de specifieke situatie bij
NOVEX-Schiphol, zoals:
- De uitstoot van vliegverkeer die bijdraagt aan
de stikstofproblematiek moet meegenomen
worden voor elke hoogte en afstand, voor zover
deze effecten heeft op te beschermen natuur in
Nederland (conform de kritieke depositiewaarden)
- De uitstoot van fijn stof en kool-waterstoffen
van startende vliegtuigen moet meegenomen
worden, in de mate waarin deze invloed heeft op
alle personen in de regio Schiphol (dus niet alleen
in het kader van ARBO-wetgeving op Schiphol)
- Voor de effecten van geluidsoverlast van
vliegtuigen moeten dezelfde principes gelden als
voor geluidsoverlast bij andere activiteiten (dus
niet conform het huidige normstelsel specifiek
voor vliegtuiglawaai)
- Bij deze geluidsoverlast moet rekening
worden gehouden met het specifieke karakter
van vliegtuiglawaai (dynamische karakter van
geluidsoverlast en beperkte mogelijkheden voor
afscherming van geluidsbronnen)
- Ten aanzien van de CO2-emissie moet de
volledige emissie t.g.v. verbranden van getankte
brandstof op Schiphol (voor zover niet CO2-arm of
vrij) meegenomen worden als effect (dus niet het
deel tot een bepaalde vlieghoogte, of het deel dat
verbrand wordt boven Nederland).
- Wat risico`s betreft dient het plaatsgebonden
risico voor neerstortende vliegtuigen op
gelijke wijze bepaald te worden als bij andere
risicovolle activiteiten (de huidige bepaling in de
luchtvaartgebonden normering scheelt nu een
factor 10 in het voordeel van luchtvaart).

Indiener vraagt om een aanvulling van het
Rad van de Leefomgeving op effecten van
luchtvaart in Nederland. Voor deze effecten
geldt dat deze geschaard kunnen worden onder
“milieugezondheidsrisico’s”. Het detailniveau
van het beleid in de Nota Ruimte t.a.v. luchtvaart
bepaalt het detailniveau van de beoordeling
van het beleid. Daarbij zal in elk geval aandacht
zijn voor geluidhinder, CO2-emissies, externe
veiligheidsrisico’s en luchtkwaliteit. Daarmee
wordt invulling gegeven aan de gestelde vragen en
is geen aanpassing van het Rad benodigd.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 51

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

24a

mer
NR

Stellen voor dat de Nota Ruimte het
Achteroeverconcept opneemt als ambitie voor de
komende jaren, dat de toepassing daarvan ook
in 1 of meerdere integrale toekomstvarianten
van de planMER wordt opgenomen en dat de
mogelijkheid wordt opgenomen om hiervoor
NOVEX-gebieden aan te wijzen. In het kader van
de PAGW (Programma Aanpak Grote Wateren) zal
bijvoorbeeld al een nieuwe pilot van dit concept
worden uitgevoerd in het IJsselmeergebied.

Het achteroeverconcept is te concreet om te
verwerken in de MER-varianten. Maar het past
goed bij de ideeën over het hoofdwatersysteem
die we uitwerken in de integrale toekomstbeelden.
In NOVEX-gebieden komen verschillende grote
sectorale opgaven samen. Voor een sectorale
inzet als deze is het middel NOVEX-gebied dus
niet bedoeld. Wel kan het achteroeverconcept
meegenomen worden in de uitvoering van de Nota
Ruimte, bijvoorbeeld rondom het IJsselmeer.

24b

mer

Advies is om Basiskwaliteit Natuur als onderwerp
te benoemen in de NRD en ook een eigen positie
te geven in het Rad van de Leefomgeving en de
meerdere integrale toekomstvarianten voor de
Nota Ruimte vervolgens op dit onderwerp te
toetsen (planMER). Dit kan door Basiskwaliteit
Natuur op te nemen in het Rad van de
Leefomgeving onder het onderdeel Landschap en
Openbare Ruimte.

Zoals indiener zelf verwoord, zijn de onderwerpen
van het begrip Basiskwaliteit Natuur onderdeel
van het Rad van de Leefomgeving. Het onderdeel
‘landschap en openbare ruimte’ wordt in het
MER gewijzigd opgenomen ten opzichte van
de NRD. Door de wijziging in dat onderdeel
(hernoeming naar ‘ruimtelijke kwaliteit’) past
het begrip ‘basiskwaliteit natuur’ minder goed
onder dat thema. Om die reden wordt de door
indiener gevraagde informatie (functietoedeling
van gronden, aangepaste inrichting en beheer)
onderdeel gemaakt van de indicatoren die reeds
genoemd zijn onder het thema Natuur. dit leidt
niet tot een wijziging van het Rad, maar de
informatie wordt wel betrokken bij de beschrijving
van het thema natuur.

24c

mer

Pleiten voor een integrale proactieve benadering
van het PEHS zodat in afstemming met de diverse
natuurfuncties en doelen op landelijk en regionaal
niveau op voorhand bepaald wordt waar welke
elektriciteitsvoorzieningen wel of niet wenselijk
zijn en welke mitigerende maatregelen er nodig
zijn.

Het Programma Energiehoofdstructuur (PEH) is
één van de onderdelen die een rol speelt bij de
totstandkoming van het voorkeursalternatief
van de Nota Ruimte. In het voorkeursalternatief
voorgestelde tracés of voorzieningen worden
integraal op effecten beoordeeld in deze merprocedure. Zodoende wordt invulling gegeven aan
het verzoek van indiener.

24d

mer
NR

Bij het vraagstuk energie gaat het niet alleen
over de juiste locaties maar ook over duurzaam
ruimtegebruik. Voor de diverse gebiedsopgaven
is ruimte nodig. Dat houdt in dat ook zuinig
en duurzaam met de ruimte moet worden
omgesprongen als het gaat over opwekking en
verbruik van elektriciteit. Voorkom dus zoveel
mogelijk de ontwikkeling van bedrijfslocaties
en woonwijken op grote afstand van energieopweklocaties. Zouden graag zien dat er vanuit
het Rijk de regie op deze onderwerpen wordt
genomen en dat locatiebeleid en concreet
energiebesparingsbeleid worden betrokken bij
i of meertoekomstvarianten in de op te stellen
planMER en Nota Ruimte.

Locatiebeleid van verbruikers in relatie tot energieopwekking is een belangrijk aspect in de vier
toekomstbeelden en wordt ook meegenomen in
de Nota Ruimte.

52 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

24e

NR

Gaan ervan uit dat in de definitieve NRD, planMER
en Nota Ruimte aan de Natuurherstelwet en de
betekenis voor het Nederlandse natuurbeleid de
nodige aandacht besteed zal gaan worden.

Vigerende wet- en regelgeving zijn het
uitgangspunt voor al het ruimtelijk beleid.

24f

mer

Vragen zich af wat er precies wordt verstaan
onder infrastructuurnetwerken en of hiertoe
ook behoren het Natuurnetwerk Nederland,
Naturaz000 gebieden en bijvoorbeeld het
stelsel aan landschapselementen (groenblauwe dooradering). We stellen voor om dit te
verduidelijken opvolgende wijze in de betreffende
alinea op pagina 5 van de concept NRD: De
lagenbenadering is uitgangspunt. Dat betekent
dat de ondergrond, het water- en bodemsysteem,
de bestaande cultuurhistorische waarden en de
huidige rode, groene en blauwe infrastructuur de
basis vormen.

Zowel gebouwde infrastructuur, zoals wegen,
spoorlijnen en electriciteit, als netwerken van
groen en natuur (waaronder Natura 2000) vormen
basis voor de op te stellen Nota Ruimte.

24g

mer

Bij variant D zou ook het principe van water
en bodem sturend moeten gelden als het gaat
over de bescherming van de gebieden die
zorgdragen voor de intrek van regenwater naar
het grondwater en daarmee niet alleen zorgen
voor de drinkwaterbeschikbaarheid maar ook voor
de diverse natuur- en landschapskernkwaliteiten
in de omgeving die afhankelijk zijn van grond-,
oppervlakte- en kwelwater. Dit onderwerp
verdient in de NRD daarom de nodige aandacht.

In alle vier de toekomstvarianten wordt uitgegaan
van bodem en water sturend. Wel zitten er tussen
de varianten verschillen in de manier waarop hier
invulling aan wordt gegeven. Het onderwerp is dus
ook voor variant D geborgd in de mer

24h

mer

pleiten ervoor om op ook het Natuur
Netwerk Nederland als te onderscheiden
gebied op te nemen wanneer het gaat over
de effectbeoordeling. Ook vragen wij in dit
kader speciale aandacht voor de akker- en
weidevogelgebieden die van provinciaal en
landelijk belang zijn.

Dit verzoek wordt ingewilligd in het MER. Onder
de indicatoren ‘areaal natuurgebied’ wordt dit
onderscheid aangebracht en inzichtelijk gemaakt.

24i

mer

Naar onze mening gaat dit alleen op indien de op
voorhand beoogde doelen van het bestaand beleid
ook inderdaad worden bereikt binnen de gestelde
termijnen. Indien dat niet het geval dan kan de
bestendiging van bestaand beleid wel degelijk tot
negatieve effecten leiden. Dat kan bijvoorbeeld
te maken hebben met de vraag of de uitvoering
van maatregelen financieel en/of in de tijd op orde
is, of er mee- of tegenvallers zijn, onverwachte
effecten zijn opgetreden of dat er andere
ontwikkelingen plaatsvinden die het bestaande
beleid doorkruisen. Het zou daarom goed zijn om
dit wel bij de beoordeling te betrekken.

De focus ligt weliswaar op het beschrijven van
effecten die nieuw zijn ten opzichte van (het MER
bij) de NOVI, maar het oordeel dat in dit MER
gegeven wordt, dient het geheel te bezien. De
door indiener geschetste situatie waarbij ook de
referentiesituatie tot het niet-behalen van de
doelen leidt, wordt inzichtelijk gemaakt in de foto
van de leefomgeving. Zodoende blijkt uit het MER
als bijgestuurd dient te worden op bestaande
beleidsuitgangspunten.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 53

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

25a

NR

Het Kabinet is onder uw leiding weer echt actief
op het domein van de Ruimtelijke Ordening. Dear
waar de laatste Minister voor Wonen stelde dat
Nederland af is zien we nu dat dit misschien wel zo
is, maar dat een land en hear ruimtelijke ordening
wel onderhoud nodig heeft. ..... Wij hebben een
positieve zienswijze afgegeven op de NOVI van
voormalig minister Ollongren (BZK). Deze nota gaf
een heldere stip op de horizon voor de omgeving.
Wij merkten tijdens de Dagen van de NOVI die
wij hebben bijgewoond dat er meer vraag en
noodzaak voor grip van het Rijk op de Ruimte is.

Het belang van rijksregie in de ruimtelijke ordening
wordt benadrukt. Het Rijk is voornemens om
met de Nota Ruimte, in nog grotere mate dan de
huidige NOVI, de regie op de ruimtelijke ordening
te nemen. Waarin het Rijk natuurlijk nauw blijft
samenwerken met medeoverheden.

25b

mer

Er is op dit moment veel beleid in wording. Zo is
er het NMP dat momenteel wordt opgesteld. Wij
hebben een zienswijze ingediend op de NRD op
het NMP. Wij vragen om deze te betrekken bij dit
proces.Ook hebben wij een reflectie opgesteld op
de Kamerbrief WBS. Wij vragen ook om deze te
betrekken bij deze procedure.

De diverse nationale programma’s vormen
bouwstenen voor de Nota Ruimte en er is
gedurende het proces om te komen tot de Nota
Ruimte intensieve afstemming met de betrokken
departementen.

25c

mer

Naast de NRD is er ook een Participatieplan
opgesteld. Graag zouden wij dit ontvangen en de
mogelijkheid krijgen om hierop te reageren en te
reflecteren.

Het Participatieplan is begin oktober 2023
gepubliceerd. U kunt het Participatieplan inzien
via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/participatieplan-notaruimte. In het plan is de mogelijkheid opgenomen
om te reageren door een mail te sturen naar
postbusnationaleomgevingsvisie@minbzk.nl.

25d

mer

Er worden verschillende varianten voorgesteld.
Het PBL heeft bij de Ruimtelijke Verkenning 2023
een achtergrondstudie met 4 scenario’s voor de
inrichting voor de inrichting van Nederland in 2050
opgesteld. Heeft u dit document meegenomen bij
de NRD en gaat u dit bij het opstellen van de Nota
Ruimte betrekken? Wij zullen ook deze stukken
van het PBL bestuderen en een reflectie opstellen
en aan het PBL en u zenden met het verzoek om
ook dat reflectiedocument mee te wegen in het
vervolg.

De toekomstbeelden voor het MER verschillen
van de scenario’s van het Planbureau voor
de Leefomgeving. De MER-varianten zijn
onderscheidende ruimtelijke toekomstbeelden
waarmee we in het mer-proces de hoeken
van het speelveld onderzoeken om zo tot een
voorkeursvariant te komen die past bij de gestelde
doelen, vastgesteld ruimtelijk beleid en nieuwe
doelen en beleid uit de Nota Ruimte.
De scenario’s uit de ruimtelijke verkenning
van PBL zijn waardegedreven en gaan uit van
verschillende mogelijke samenlevingen. Ze laten
zien dat maatschappelijke transities, in combinatie
met andere, meer vertrouwde opgaven zoals
woningbouw en natuurontwikkeling, er onder
verschillende omstandigheden en op basis van
verschillende normatieve uitgangspunten anders
uit kunnen zien. Zo hebben ze verschillende
scenario’s voor Nederland in 2050 in kaart
gebracht.

54 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

25e

mer

De 4 conceptvarianten zijn de moeite waard
Onderdeel van de MER is een nulmeting, de
om te onderzoeken en te verkennen. Wij zien
zogenaamde ‘Foto van de leefomgeving’.
uit naar de resultaten. Zeker ook omdat er een
voorkeursvariant aan gespiegeld wordt. Wij vragen
ook om een nul-variant in de berekeningen mee te
nemen, dus een variant die de huidige stand van
zaken behelst.

25f

mer

Is het niet meer verplicht om een zogeheten MMA
mee te nemen in de studie?

Nee, een meest mileuvriendelijk alternatief (MMA)
is in de nieuwe regeling voor de mer-procedure
niet meer verplicht.

25g

mer

Het ‘Rad van de leefomgeving’ is een nieuw
instrument uit de MER-procedure van de NOVI.
Wij vragen echter ook om de raden uit de Brede
Welvaart-studies van het CBS mee te nemen en
om in te gaan op de 17 SDG’s bij het MER en bij de
Nota Ruimte zelf.

In aanvulling op het bestaande beoordelingskader
(het zgn. Rad van de Leefomgeving) wordt in het
MER een beschouwing opgenomen over de wijze
waarop het Rad zich verhoudt tot het belang van
Brede Welvaart. Deze zienswijze geeft om die
reden aanleiding tot het aanvullen van het Rad
van de Leefomgeving met de dimensie ‘Brede
Welvaart”.

25h

NR

Het is nog niet duidelijk of de Nota Ruimte en
de ontwikkelingen daaromheen controversieel
zijn in de ogen van het parlement. Wat zijn de
gevolgen van het vallen van het kabinet en maakt
het daarbij uit of het parlement de Nota Ruimte
controversieel verklaart?

De Nota Ruimte is niet controversieel verklaard.
Het streven is erop gericht om in 2024 te komen
met een ontwerp-Nota Ruimte.

25i

NR

U heeft op de Dag van de NOVI 2022 een
Ruimtelijke Ordeningsbrief aan de Tweede Kamer
gezonden, met daarin een aanzet van het RObeleid van Rutte-4. Daarna zijn er verschillende
Nationale Programma’s verschenen. Is er
een overzicht beschikbaar van de Nationale
Programma’s?

De Kamerbrief aanbieding provinciaal
startpakket fysieke leefomgeving bevat in
de bijlage een overzicht van alle nationale
programma’s ten aanzien van de leefomgeving:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
kamerstukken/2022/12/12/kamerbriefaanbieding-provinciaal-startpakket-fysiekeleefomgeving

25j

NR

De provincies worden in stelling gebracht bij het
maken van Ruimtelijke Voorstellen, per provincie.
Terecht wordt dit aan de provincie gevraagd
omdat zi] de fysieke omgeving als kerntaak
hebben. Ook de verschillende NOVEX-processen
zullen input zijn voor de Nota Ruimte. Wij zijn
daar positief over. Kunnen de provincies gewoon
doorwerken aan hun voorstellen?

De provinciale voorstellen zullen, volgens de
planning, dit kalenderjaar nog worden opgeleverd.

25k

NR

Nadat de Nota Ruimte is vastgesteld wordt er een
Beleidsagenda opgesteld. Wordt dit ook ter visie
gelegd voor zienswijzen en co-creatie?

De beleidsagenda wordt integraal onderdeel van
de Nota Ruimte. De ontwerp Nota Ruimte incl.
beleidsagenda wordt ter inzage gelegd zodat
eenieder de mogelijkheid heeft tot het indienen
van een zienswijze.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 55

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

25l

NR

Tenslotte zijn wij voornemens om reflecties te
schrijven op de Nationale Programma’s, w.o.
het NPLG, en op de Startstukken die u aan de
provincies heeft gezonden. Wij vragen om deze
later te betrekken bij de opstelling van de Nota.

Wij nemen kennis van uw voornemen.

25m

NR

Graag vernemen wij hoe wij aan u kunnen sturen

Correspondentie in relatie tot de Nota Ruimte kunt
u sturen naar postbusnationaleomgevingsvisie@
minbzk.nl.

25n

NR

De NOVI is gemonitord door de Monitor NOVI. Wij
zullen deze monitors bekijken en van een reflectie
voorzien. Wij vragen om deze reflectie ook mee te
nemen. Wij sturen deze na.

Zie beantwoording zienswijze 25l en 25m.

25o

NR

We zien dat de Kamerbrief RO uit mei 2022 de
basis vormt. Het is jammer dat hier geen uitvraag
na het publiceren van de brief is geweest. Wij
zullen dus nog nader reageren op de RO-brief.

Zie beantwoording zienswijze 25l en 25m.

25p

NR

Wij vragen om het rapport ‘Elke Regio Telt’ van
Rob, RVS en Rli mee te wegen bij de Nota Ruimte.
Ook hier voIgt nog een reflectie van onze kant
bij. Deze zenden wij u en de andere betrokken
bewindspersonen toe.

Zie beantwoording zienswijze 25l en 25m.

25q

NR

Wij zien uit naar de Contourennotitie die in
September 2023 zal verschijnen. Wij denken graag
mee en gaan graag in gespl^ek. We worden graag
actief geYnformeerd.

Het Participatieplan is begin oktober 2023
gepubliceerd. U kunt het Participatieplan inzien
via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/participatieplan-notaruimte. In het plan is de mogelijkheid opgenomen
om te reageren door een mail te sturen naar
postbusnationaleomgevingsvisie@minbzk.nl.

26a

NR

Hoe kan men in Nederland, nu en in de toekomst,
achttien à negentien miljoen inwoners laten
leven in een gezonde leefomgeving? Van Lith, T.
(December, 2022) Nederland op de schop…dat
lucht op 2.0! Verantwoording P.5;

Die vraag wordt straks in de Nota Ruimte op
hoofdlijnen beantwoord.

26b

NR

Indiener zienswijze heeft een rapportage (Dat
We nemen uw reactie mee in de op te stellen
lucht op 2.0) meegestuurd dat bij het opstellen van nieuwe Nota Ruimte.
de Nota Ruimte betrokken dient te worden.

26c

mer

1. Hoe heeft het Nederlandse landschap zich
afgelopen eeuwen ontwikkeld?

Dit vraagstuk is onderdeel van de beschrijving van
de thema’s in de in de NRD aangekondigde ‘foto
van de leefomgeving’, maar is geen onderdeel
van de NRD. In het MER wordt daardoor invulling
gegeven aan deze vraag.

26d

mer

2. Hoe staat Natuurlijk Nederland er nu, najaar
2022, voor?

Dit vraagstuk is onderdeel van de beschrijving van
de thema’s in de in de NRD aangekondigde ‘foto
van de leefomgeving’, maar is geen onderdeel
van de NRD. In het MER wordt daardoor invulling
gegeven aan deze vraag.

56 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

26e

mer

3. Welke aanbevelingen leiden tot duurzame
oplossingen?Van Lith, T. (December 2022)
Nederland op de schop…datlucht op 2.0!
Verantwoording P. 5

Dit vraagstuk is onderdeel van de de
effectbeoordelingen in het MER. Onderdeel
van die beschrijvingen is het opstellen van
aanbevelingen voor het te voeren beleid vanuit
milieuperspectief. In het MER wordt daardoor
invulling gegeven aan deze vraag.

26f

mer

Aanvulling op het rad van de leefomgeving:

- Het onderdeel ‘voeding’ is onderdeel van de
uitwerking van de indicator ‘gezond gedrag’. Bij
-Onder de groene paraplu van bescherming
de uitwerking van dit onderwerp wordt rekening
fysieke omgeving veilige en gezonde leefomgeving gehouden met de vraag van indiener.
en goede omgevingskwaliteit. Het segment
milieukwaliteit aanvullen met: gezonde
- Dit is correct. Indiener vraagt niet om een
(biologische) voeding.
aanpassing van het Rad van de Leefomgeving.
- Onder de oranje paraplu van vervullen van
maatschappelijke behoeften: Woonomgeving en
behoeften is het segment welzijn opgenomen.
- Welzijn is ook een begrip dat naar mijn idee
onlosmakelijk verbonden is met natuur, goede
leefomgeving en gezondheid. Het ‘verdient’
volgens mij ook een plaats onder de groene
paraplu.

- Correct. In het MER wordt daardoor een integraal
beeld van de welzijnssituatie geschetst. Trends en
ontwikkelingen die een (positieve of negatieve)
impact hebben op de welzijnssituatie worden
betrokken in het MER. Daardoor bestaan er
sterke relaties met de andere onderdelen van het
beoordelingskader, maar er worden geen dubbele
onderwerpen in het Rad van de Leefomgeving
opgenomen. Dit is gedaan om een overzichtelijk
geheel te kunnen behouden.

26g

mer

In het document ontbreken de handvatten nog
om een goed afgewogen keuze te maken. Om de
toekomstige inrichting van Nederland gestalte te
geven, is het naar mijn inziens van groot belang
om de visie en uitgangspunten helder voor ogen
te hebben. Tegelijkertijd vind ik het essentieel
deze keuze goed te onderbouwen voordat er
ingrijpende keuzes worden gemaakt, die nu en ook
straks verstrekkende gevolgen hebben.

Het MER is niet het instrument waarin de
keuzes gemaakt worden, maar levert de
beslisinformatie waarmee het minsterie van
BZK een gewogen besluit kan nemen over
kwesties. Wegingszwaarten toekennen is dan
ook expliciet geen onderdeel van het MER: het
MER levert zuivere en objectieve informatie die
door het ministerie betrokken kan worden bij het
kiezen van een voorkeursrichting. Daar kunnen
velerlei overwegingen aan ten grondslag liggen
(bestuurlijk/politiek, financieel, milieu etc.). De
weging en verantwoording van de beleidskeuzen
landt in de Nota Ruimte zelf.

26h

mer

In hoofdstuk 8 geeft de indiener van de zienswijze
een serie suggesties voor het aanvullen van de
toekomstvarianten, de wijze waarop in de NOTA
RUIMTE een keuze gemaakt moet worden en wat
zijn keuze zou zijn.

We nemen uw suggesties mee in de op te stellen
nieuwe Nota Ruimte.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 57

#

Type

Deelzienswijzen

27a

NR

Met veel waardering hebben we kennisgenomen
Dank voor het onderschrijven van de aanpak.
van de Nota Reikwijdte en Detailniveau Nota
Ruimte (vanaf hier: de Nota). De Nota Ruimte
belooft een belangrijke nota op een belangrijk
moment te worden, die de over
gang
markeert van de conventionele naar een breder en
verder kijkende ruimtelijke ordening. We zijn het
ook zeer eens met de zinsnede dat “Ruimtelijke
ordening [..] in ons land in essentie [gaat] over het
verdelen van schaarste. Het is daarmee niet alleen
een technische opgave, maar vooral ook een
verdelingsvraagstuk.

27b

NR

Het ontwikkelen van een vooruitziende blik. De
gangbare modellen, expertise en instituties in de
ruimtelijke ordening zijn overwegend toegesneden
op de korte en middellange termijn. De daarachter
gelegen toekomst beschouwen vraagt een
andere kennis en aanpak, namelijk hoe politiekeconomische systemen, technologische systemen
en het planetaire systeem zich zouden kunnen
ontwikkelen, hoe we daarop in Nederland kunnen
anticiperen, welke onzekerheden zich voordoen
en hoe we daarmee omgaan. Die expertise is
in Nederland nog beperkt voorhanden en zou
moeten worden opgebouwd. De vooruitziende
blik is per definitie ook een brede blik.

Onderdeel van de heropleving van de ruimtelijke
ordening op rijksniveau is ook het ontwikkelen van
inzicht in lange termijnontwikkelingen. Het recent
gepubliceerde onderzoek van het Planbureau voor
de Leefomgeving (Ruimtelijke Verkenning 2023) is
daar een goed voorbeeld van.

27c

mer
NR

En dan komen schaalniveaus als de Eurodelta
om de hoek kijken. Nederland moet zich in het
RO-beleid nu echt gaan verhouden tot de megaregionale ontwikkeling.

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in het
MER en Nota Ruimte duidelijk aan bod. Ook de
positie van Nederland in de Eurodelta is hier
onderdeel van. Wat deze positie is verschilt per
variant in het MER.

58 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Reactie

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

27d

NR

Onvermijdelijk komt hierin wat we nu nodig
vinden tegenover die van de komende generaties
te staan. De Nota Ruimte tracht deze spanning
hanteerbaar te maken door het introduceren van
‘structurerende beslissingen voor de korte termijn’
en ‘richtinggevende uitspraken voor de lange
termijn’. Het risico bestaat dat over controversiële
onderwerpen – en dat zijn er vele – uiteindelijk
slechts richtinggevende uitspraken kunnen worden
gedaan, waarvan de status bovendien onduidelijk
is. Er is een kader gewenst waarin korte- en
langetermijnbesluiten en -logica’s evenwaardig
kunnen worden gewogen. Een oplossingsrichting
kan zijn om de voorwaarden te scheppen om
in de verre toekomst te kijken. Dat houdt in dat
er een heldere stip aan de horizon wordt gezet
waar Nederland gestaag, maar flexibel naar toe
werkt. Op vaste ijkmomenten worden doelen
bijgesteld wanneer de ontwikkelingen daar om
vragen. Belangrijk is dat de stip op de horizon het
bestuurlijke gewicht krijgt om daadwerkelijk als
baken te dienen. De richtinggevende uitspraken
moeten samen die stip aan de horizon zetten.

Ambitie is om de Nota Ruimte die stip op de
horizon te laten zijn. Ver in de toekomst kijken kan
effect hebben op keuzes voor de korte termijn. Op
die manier werkt een lange termijnvisie direct door
in harde keuzes en beleid voor de korte termijn.
Voor de wat langere termijn is het inderdaad
de bedoeling in keuzes en uitspraken meer
ruimte te laten. Dit is niet om lastige keuzes over
controversiële onderwerpen uit de weg te gaan,
maar om de nodige ruimte te laten voor bijsturen
en aanpassen van de koers op basis van nieuwe
inzichten en ervaring.

27e

NR

Daarnaast is het belangrijk dat het narratief waar
die stip uit voortkomt, breed gedeeld wordt in een
levend debat.

In het Participatieplan kunt u nalezen hoe
het participatietraject wordt vormgegeven:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/participatieplan-notaruimte

27f

NR

Het is gewenst de samenhang nu al zo veel
mogelijk van onderop te organiseren. We
roepen het Rijk op om in de Nota Ruimte een
voorstel op te nemen voor het opstellen van
gelijksoortige verstedelijkingsstrategieën dat door
geheel stedelijk Nederland kan worden gebruikt
(uiteraard aan-pasbaar aan de eigen situatie).
Zo’n aanpak zou twee zaken moeten bevorderen:
breder kijken en verder kijken. Breder kijken
houdt in dat belangen als energie, landschap,
circulaire economie en klimaataanpassing
evenwaardig worden meegenomen in
verstedelijkingstrategieën. Verder kijken
betekent dat steden en regio’s nadrukkelijker
hun (economische) positie in grotere stedelijke
net-werken beschouwen en nagaan hoe de
complementariteit en samenwerking met andere
regio’s kan worden versterkt, voor de eigen brede
welvaart en de kracht van het netwerk.

We nemen uw suggestie mee in de op te stellen
nieuwe Nota Ruimte.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 59

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

27g

mer

We merken op dat de ‘patatsnijder-aanpak’ van
de MER op enigszins gespannen voet staat met
de grillige ruimtelijk economische werkelijkheid
van interacties en onzekerheden. Modelresultaten
moeten met kritisch en gezond verstand worden
gehanteerd. Het is daarom goed dat de Nota
aangeeft dat expert judgement zal worden benut
bij het identificeren en beoordelen van effecten.
Wij roepen op om dit zo te organiseren dat het
‘keuren van eigen vlees’ wordt voorkomen.

Er is gekozen om de expert judgements op
vier manieren te valideren: met experts
van Antea group, van het kernteam Nota
Ruimte bij BZK, van andere ministeries en
vervolgens door een begeleidingsteam vanuit
IPO, VNG, UvW, de planbureaus en mogelijk
andere kennisinstellingen. Daarmee wordt
verondersteld dat een zo zeer breed gedragen
beeld bij de beoordelingen ontstaat. In deze fase
veronderstellen we dat die aanpak ruimschoots
volstaat om te voorkomen dat ‘het eigen vlees
gekeurd wordt’ in de mer-procedure.

27h

mer

De vier conceptvarianten zijn prikkelend en bieden
veel stof tot overdenking en discussie. Ze nodigen sowieso uit tot een beschouwing over hoe de
huidige lokale en regionale ruimtelijke ontwikkelingsvisies en -opgaven zich ertoe verhouden. De
varianten zijn beschreven in termen van o.a. waterveiligheid, landelijke verstedelijkingspatroon,
mobiliteit, natuur en landbouw. We vertrouwen
erop dat ook over energie en circulair uitspraken
worden gedaan. Voor wat (de regio) Amsterdam
betreft, bevatten alle vier de varianten meer of
juist minder voor de hand liggende elementen.

De conceptvarianten wordt uitgewerkt in integrale
toekomstbeelden, waarin ook energie en de
circulaire economie belangrijke en zelfs sturende
elementen zijn.

27i

mer

Variant A Benutten en versterken blijft het dichtst
bij de huidige ontwikkelingen en beleidsrichtingen.
Vanzelfsprekend is deze variant voor Amsterdam
herkenbaar, het ontwikkelingsbeleid van stad
en metropoolregio (MRA) is immers in grote
lijnen geënt op het vigerende nationale beleid.
Amsterdam gaat voor de genoemde brede
economische strategie en ontwikkelt haar
specifieke, vooraanstaande rol, zowel binnen de
Randstad als in het stedennetwerk van Nederland.
Anders dan in Variant A wordt voorgesteld ligt er
in de MRA een sterke focus op het binnenstedelijk
bouwen, via verdichting en transformatie, en dus
niet op verdere stadsuitleg in de landschappen.
Dit gaat niet alleen op voor Amsterdam, maar ook
voor omliggende kernen als Haarlem, Purmerend,
Zaanstad en Hilversum. Uitzondering vormt
vooralsnog Almere, maar ook daar komt het
accent meer en meer op binnenstedelijk bouwen
te liggen. Amsterdam gaat ervan uit dat de sterke,
steeds internationaler wordende gerichtheid van
mensen en bedrijven op de noordvleugel van de
Randstad, van structurele aard is.

De buitenstedelijke woningbouw, zoals
beschreven in Variant A heeft vooral betrekking
op grootschalige woningbouw buiten de grote
steden.

60 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

27j

mer

In lijn met wat in Variant B wordt voorgesteld
We nemen uw suggestie mee in de verdere
verandert de haven van Amsterdam inmiddels van uitwerking van de varianten.
een fossiele hub in een circulaire mainport. Anders
dan Variant B stelt wordt hierbij uitgegaan van
optimalisatie, verdichting en transformatie van het
havengebied, en niet van uitbreiding ervan.

27k

mer

Variant C Diversifiëren en regionaliseren roept de
nodige vraagtekens op. Amsterdam kan zich veel
voorstellen bij het versterken van de regionale
krachten: doen waar je goed in bent, als meest
doelmatige en toekomstbestendige bijdrage aan
het grotere geheel. Het ontwikkelen van regionale
economieën op gebiedseigen kwaliteit en kracht
ligt in het verlengde hiervan. Dit is overigens
iets anders dan het doelbewust spreiden van
(economische) activiteiten over het land, zoals
dat ook in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw
gebeurde, met teleurstellend blijvend resultaat.
Amsterdam weet wat haar kracht is, maar ook
waar ze minder goed in is. Dit brede zelfbewustzijn
zou de kern moeten vormen bij diversifiëring en
regionalisering.

Het extra ontwikkelen van regionale economieën
is precies de insteek van het ruimtelijkeconomische component van Variant C:
onderscheidende regionale economische
ontwikkeling.

27l

mer

Variant D Meebewegen en veranderen laat
een fundamentele breuk zien met de gangbare
ruimtelijke visies op alle schaalniveaus. Voor
de Randstad kan het in beginsel het afscheid
inhouden van haar eeuwenlange dominantie
binnen Nederland op sociaaleconomisch en
sociaal-cultureel terrein. Het betekent ook een
zeer krachtige overheidssturing, in een richting
die op tal van fronten haaks lijkt te staan op
de economisch-geografische beweging die de
(steeds internationaler wordende) samenleving
laat zien. Dit doet overigens niets af aan de
grote zorg die ten grondslag ligt aan Variant
D: de gevolgen van de zeespiegelstijging en de
manifeste beperkingen die dit fenomeen kan
opleggen aan de ontwikkelingsmogelijkheden in
het westelijk deel van het land. Het laat (regio)
Amsterdam allerminst onberoerd. Zo staat de
toekomstbestendigheid van de waterberging in de
MRA hoog op de bestuurlijke agenda. Daarnaast
wordt de Amsterdamse regio nadrukkelijk
geconfronteerd met de nadelige gevolgen van
de bodemdaling in het veenweidegebied. Het
moge niettemin duidelijk zijn dat bij uitstek deze
‘nationale evacuatievariant’ in het Amsterdamse
meer dan evenredige verbeeldingskracht vergt.

Variant D wijkt inderdaad af van de meeste huidige
visies. Dit maakt het samen met de andere drie
varianten een interessant toekomstbeeld om te
onderzoeken in de mer. Door vier verschillende
varianten te toetsen, zullen we naar verwachting
meer beslisinformatie opdoen uit de mer.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 61

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

28a

NR

Wij zijn blij met uw beleid om als overheid in de
ruimtelijke ordening meer sturing en regie te
nemen. Graag dragen wij ons steentje bij aan de
nieuwe nota ruimte.

Regionale inbreng zal worden betrokken bij de
Nota Ruimte, o.a. door de ruimtelijke voorstellen
van provincies en NOVEX.

28b

mer

De Notitie Reikwijdte en Detail voor de
milieueffectrapportage bestudeert verschillende
ontwikkelvarianten. Wij vragen u om de stedelijke
regio West-Brabant West in de varianten op de
juiste wijze te waarderen. In Variant A (het scenario
“Benutten en versterken”) noemt u de stedelijke
regio’s waar doorontwikkeling mogelijk is. In deze
opsomming ontbreekt de stedelijke regio West
Brabant West, terwijl deze wel onderdeel uitmaakt
van het Novex-gebied “Stedelijk Brabant”. Wij
verzoeken u deze regio in uw onderzoek toe te
voegen.

West-Brabant West ontbreekt in de opsomming
omdat in deze regio geen grootschalige
woningbouwlocaties liggen. Dat betekent niet dat
de regio geen rol speelt in Variant A. West-Brabant
West is met een groter ontwikkelprogramma
onderdeel van de varianten C en D.

28c

mer

Bewust kiezen voor kwaliteit en voorkomen
van ongewenste stapeling van belastende
ontwikkelingen voor leefbaarheid en
binnenstedelijke ontwikkeling.De regio wil
zich zowel maatschappelijk, economisch
en landschappelijk duurzaam kwalitatief
doorontwikkelen. Op dit moment vrezen wij voor
een stapeling van rijksbelangen die op gespannen
voet staan de leefbaarheid en een duurzame groei
van de regio.In Moerdijk spelen verschillende
ruimtevragen. Wij verzoeken u in de verdere
uitwerking in de NRD en de daarop volgende Nota
Ruimte, specifiek bovengenoemde uitkomsten en
de bijbehorende afspraken mee te nemen in de
verdere uitwerking. In algemeenheid vragen wij
uw aandacht voor de stapeling van concurrerende
ruimtevragen in Moerdijk op het gebied van
economie, energie, landbouw, water, mobiliteit en
wonen, in combinatie met de hoge impact op de
leefomgeving.

In het MER wordt inzichtelijk gemaakt wat de
leefbaarheidssituatie in de havengebieden
(op hoofdlijnen) is. Op basis daarvan kan er
een gewogen oordeel worden geveld over de
wenselijkheid van de stapeling van rijksbelangen
in de havengebieden. In het vastleggen van de
voorkeursvariant wordt een bredere afweging
gemaakt dan enkel de milieuafweging die volgt
uit het MER. Hierbij worden benoemde afspraken
eveneens meegewogen.

28d

mer

De NRD beschrijft verder de manier waarop
de havengebieden, waaronder het Haven- en
Industrieterrein Moerdijk/Port of Moerdijk,
worden meegewogen. Gezien de invloed die dit
havenbedrijf heeft op de omgeving, verzoeken
wij u in het onderzoek ook de directe omgeving
van havengebieden mee te nemen in de verdere
uitdieping en daarbij aandacht te schenken aan de
invloed op de leefomgeving en de leefbaarheid.

De impact van havengebieden op o.a.
milieugezondheidsrisico’s wordt meegenomen in
de MER. Dit is als zodanig beschreven in de NRD.
Hiermee wordt onzes inziens voldoende invulling
gegeven aan het verzoek tot het meewgen van de
omgevingen van de genoemde havengebieden.

62 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

28e

mer

Ook in het kader van de MER-beoordeling vragen
wij uw aandacht voor integraliteit. Bij het onlangs
gepresenteerde ontwerp-Programma Energie
Hoofdstructuur (PEH) is een Integrale Effect
Analyse opgesteld, die ook als planMER dient.
Voor de Nota Ruimte wordt ook weer een
planMER opgesteld. Dit lijkt een vreemde
stapeling van planMER-ren die deels gericht zijn
op dezelfde opgave.

De stapeling van MER is een gevolg van
de mer-wetgeving (zowel met Besluit
milieueffectrapportage als Omgevingsbesluit).
Wanneer een plan of programma kaderstellend
is voor mer-(beoordelings)plichtige activiteiten
dient een planMER opgesteld te worden, en
vervolgens een projectMER voor de mer-plichtige
activiteit zelf. De borging van integraliteit van de
beoordelingen dient te geschieden in de MER’en
behorende bij de overkoepelende plannen en
programma’s. De Nota Ruimte is één van die
plekken waarin een integraal oordeel over o.a. de
energievoorzieningen in het landschap een plek
moet krijgen. Datzelfde geldt voor het Programma
Energiehoofdstructuur overigens. Zodoende zorgt
de stapeling van mer er (juist) voor dat er een
integraal beeld van de effecten van activiteiten
ontstaat.

28f

mer

In Roosendaal en de kernen langs het spoor
ondervinden wij als gevolg van de ontwikkelingen
in het goederenvervoer en het spooremplacement
in Roosendaal beperkingen om binnenstedelijk te
bouwen. Deze frictie tussen het belang van spoor
(lenW) en wonen (BZK) vraagt wat ons betreft om
een heroverweging in de NRD met betrekking tot
het goederenvervoer.

De NRD is niet de plek waarin afwegingen ten
aanzien van het voeren van Rijksbeleid gemaakt
worden. De resultaten van die afwegingen krijgen
een plek in de Nota Ruimte. Het MER (en als
aankondiging daarvan de NRD) bevatten ‘slechts’
de milieuinformatie die nodig is om een besluit te
kunnen nemen over dit soort vraagstukken.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 63

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

29a

NR

Het Rijk, de provincie Flevoland en
de gemeente Lelystad hebben in de
samenwerkingsovereenkomst Lelystad Next Level
(4 juni 2018) naar elkaar toe uitgesproken om
met groei financiële zelfstandigheid te bereiken.
De gemeente Lelystad doet haar uiterste best en
verwacht van het rijk een blijvend commitment
voor deze bijzondere opgave en de extra’s die
nodig zijn om het next level te kunnen realiseren.
Naast de bestaande afspraken in het kader van
Lelystad Next Level gaan we er ook vanuit dat bij
de verdere onderzoeksopzet en uitwerking van
de Nota Ruimte rekening gehouden wordt met de
bestaande afspraken zoals vastgelegd in het BO
MIRT ’22, Bestuurlijk overleg Rijk-Regio 21 dec ’22
en BOL ’23 en in de Strategische agenda Flevoland
(SAF) die als basis dient voor het Ruimtelijke
arrangement in het kader van het NOVEXprogramma en het Verstedelijkingsconcept MRA
(oftewel het Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied
MRA).Graag willen we in deze zienswijze enkele
van belang zijnde afspraken onder uw aandacht
brengen. Zo is o.a. afgesproken dat:
- het BARRO het juridische kader is waar afspraken
zijn gemaakt over buitendijks bouwen;
- Het rijk met de gemeente Lelystad (en de regio)
in gesprek is over de consequenties van de brief
Water en Bodem Sturend voor de projecten voor
de kustontwikkeling bij Lelystad,
- De A6 verbreed wordt;
- De toekenning van mobiliteitsgelden voor twee
projecten in het Stadshart via de afspraken van
Bereikbare steden;
- Het multimodaal bereikbaarheidsonderzoek
Lelystad Zuid (waaronder Station Lelystad
Zuid) onder de vlag van Samen Bouwen aan
Bereikbaarheid (SBAB) zoals afgesproken in het BO
MIRT ‘22
- De integrale gebiedsaanpak Lelystad
Oost, via de afspraken in het kader van
programma leefbaarheid en veiligheid en
Volkshuisvestingsfonds.

De Nota zal een toekomstbestendige visie geven
op de leefomgeving. Dit zal op hoofdlijnen zijn,
maar de ambitie is dat afspraken die zullen volgen
uit de provinciale voorstellen en arrangementen
concretere en uitvoeringsgerichte invulling
daaraan geven. Dat betekent dat er ook aandacht
zal zijn voor Flevoland en Lelystad. In de Nota
Ruimte zal niet aan de bestaande (financierings)
afspraken getoornt worden en voor de uitvoering
de link zal leggen naar de daartoe geëigende
trajecten. Dat zou wel kunnen betekenen dat de
ingezette langere termijn richting kan wijzigen ten
op zichte van de huidige koers.

64 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

29b

mer

Met het opstellen van de Nota Ruimte, zoals
Dank voor het onderschrijven van de aanpak.
beschreven in de Nota Reikwijdte en Detailniveau
biedt het rijk een uitstekende kans voor een proces
en een toekomstperspectief waarin de bundeling
van de veelheid aan opgaven plaatsvindt. We
hechten dan ook grote waarde aan een integrale
benadering en afweging bij de uitwerking van de
onderzoekmodellen.

29c

mer

Kortom, voor de onderzoeksopzet ten behoeve
van de Nota Ruimte vragen wij u aandacht te
hebben voor de specifieke opgaven van Lelystad
(LNL) en de bestaande afspraken die daarvoor
zijn gemaakt. Op die basis werkt de gemeente
Lelystad momenteel hard samen met partners,
waaronder het Rijk, aan de aantrekkelijkheid en
groei van de stad om beter in balans te komen in
o.a. infrastructuur, voorzieningenniveau en een
evenwichtigere bevolkingssamenstelling. Deze
samenhangende opgaven vragen ook van het
Rijk een integrale benadering en afweging bij de
uitwerking van de onderzoekmodellen.

30a

NR

De zorg voor de openbare drinkwatervoorziening
Dit belangrijke onderwerp krijgt een stevige
moet prioriteit krijgen in de Nota Ruimte. In
plek in de visie en in de Nationale ruimtelijke
de huidige NOVI is de drinkwatervoorziening
hoofdstructuur.
opgenomen als nationaal belang. Sindsdien zijn de
onzekerheden over het kunnen verzekeren van de
toekomstige drinkwatervoorziening alleen maar
groter geworden. Het is daarom essentieel dat
het duurzaam veilig stellen van de toekomstige
drinkwatervoorziening ook wordt verankerd als
prioriteit in de Nota Ruimte.

30b

mer

Bij het beoordelen van de vier toekomstvarianten
en het bepalen van de voorkeursvariant is het
daarom van belang om de effecten op de de
drinkwatervoorziening expliciet mee te nemen,
zowel bij het bepalen van de effecten van
structurerende keuzes op korte termijn, als de
richtinggevende uitspraken op lange termijn.

Zie reactie op deelzienswijze 29a.

Klopt. Om die reden is de indicator ‘drinkwater’
onderdeel van het beoordelingskader. Hiermee
wordt voldaan aan de wens van indiener om het
drinkwaterbelang expliciet mee te nemen in het
MER. Zie voor nadere beantwoording reactie 30c.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 65

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

30c

mer

In het Rad van de leefomgeving is de
drinkwaterfunctie onderdeel van het thema
‘Natuurlijke hulpbronnen’, met als nadere
uitwerking t.b.v. de effectbepaling ‘Verandering in
volume en kwaliteit drinkwatervoorraad’. Hiermee
zullen de (huidige) drinkwaterbronnen worden
bedoeld, maar de effectbepaling moet breder zijn
dan dit om de drinkwatervoorziening duurzaam
veilig te stellen. Denk hierbij in elk geval aan
effecten op:
• de bescherming en verbetering van de kwaliteit
van huidige drinkwaterbronnen (zowel grond- als
oppervlaktewater). Hiervoor gelden specifieke
Europese en nationale doelen, uit o.a. de
Kaderrichtlijn Water, de Nitraatrichtlijn en de
Tweede nota duurzame gewasbescherming.
• de benutbaarheid van huidige
drinkwaterbronnen;
• voldoende ruimte voor nieuwe
drinkwaterbronnen en de benutbaarheid daarvan;
• voldoende ruimte voor vastlegging en benutting
van ‘Aanvullende Strategische Voorraden’ (ASV’s)
(incl. passend beschermingsregime);
• voldoende ruimte voor en bescherming van
huidige en nieuwe drinkwaterinfrastructuur.

Met “de drinkwatervoorraad” en het
beoordelingskader wordt zowel de huidige als de
in de toekomst benodigde drinkwatervoorraad
bedoeld. De door indiener opgesomde uitwerking
van deze indicator zal meegenomen worden bij het
beschrijven van de effecten onder deze indicator.
Dit is inderdaad het type informatie dat verwacht
mag worden in het MER.

30d

NR

De Nota Ruimte zal een visie bevatten,
die wordt uitgewerkt in een Nationale
ruimtelijke hoofdstructuur o.b.v. de keuzes en
richtinggevende uitspraken. Vewin stelt voor
om de drinkwatervoorziening ook onderdeel te
maken van deze ruimtelijke hoofdstructuur (met
kaart(beeld)en waarop grote ruimtelijke opgaven
een plek krijgen).

Het is inderdaad de bedoeling om
drinkwatervoorziening onderdeel te maken van de
Nationale ruimtelijke hoofdstructuur.

31a

NR

Geef de energietransitie prioriteit bij het maken
van structurerende keuzes in de Nota Ruimte.
Wij verzoeken u om ook de Nota Ruimte vast te
leggen dat het belang van de energietransitie
een prioritair belang vormt. Niet alleen de
bouw van woningen, maar ook de bouw van
energietransitieprojecten loopt vertraging op
doordat een juridisch geborgd, robuust pakket
aan maatregelen van het kabinet om het
stikstofprobleem op de lossen nog ontbreekt. Juist
duurzame energieprojecten leiden vaak zowel
tot lagere CO2-emissies als tot structureel lagere
stikstofemissies (NOx).

Energie en de energietransitie zijn
randvoorwaardelijk voor de verdere ontwikkeling
van ons land. Dat gegeven krijgt in de Nota Ruimte
een stevige plek. Onder andere in de nationale
ruimtelijke hoofdstructuur, maar ook in de sterke
afhankelijkheid tussen de energievoorziening en
de planning van andere functies.

66 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

31b

NR

Neem sectorale programma’s voor energie
als basis voor structurerende keuzes op dat
gebied en leg geen nieuwe beperkingen op voor
ruimtelijke claims uit die programma’s. In de
NRD wordt daarbij concreet het Programma
Energiehoofdstructuur (PEH) genoemd als
uitgangspunt. Wij pleiten ervoor daarnaast
ook te kijken naar het Meerjarenprogramma
Infrastructuur Energie & Klimaat (MIEK),
het Landelijk Actieprogramma Netcongestie
(LAN), het Nationaal Programma Regionale
Energiestrategieën (NPRES), de Cluster
Energiestrategieën (CES), het Nationaal
Programma Verduurzaming Industrie (NPVI) en het
Nationaal Plan Energiesysteem (NPE).

Energie en de ontwikkeling van het
energiesysteem zullen meer dan voorheen
structurend zijn bij ruimtelijke ontwikkeling,
zowel lokaal als regionaal en nationaal. Alle door
u genoemde programma’s vormen input voor de
Nota Ruimte.

31c

NR

Wij merken daarbij op dat nog onvoldoende
duidelijk is hoe de Nota Ruimte tot structurerende
ruimtelijke keuzes komt en hoe zich dit verhoudt
tot de keuzes die al binnen deze programma’s
worden gemaakt en reeds uitgevoerd worden of
gaan worden (zie p.5 en hoofdstuk 3). Het lijkt
ons goed om dit te verduidelijken en aan te geven
wat de status is van de beleidsagenda die wordt
genoemd en de ‘conceptuele’ kaarten die worden
gemaakt voor 2030, 2050 en 2100 met nationale
ruimtelijke hoofdstructuren.

De ruimtelijke voorstellen van de provincies en de
uitkomsten uit de nationale programma´s vormen
belangrijke bouwstenen voor de Nota Ruimte. Uit
die verschillende processen komen knelpunten en
uitdagignen die vragen om structurerende keuzes.
In de contourennotitie zijn veel van deze keuzes al
beschreven, richting de Nota Ruimte zal hier ook
echt in gekozen gaan worden. Dat doet het Rijk
integraal en in samenwerking met medeoverheden
en andere stakeholders. De beleidsagenda die
wordt genoemd zal beleidsthema´s bevatten die
na de Nota Ruimte verder worden uitgewerkt.

31d

NR

Daarbij vinden wij het belangrijk dat er geen
nieuwe, vertragende belemmeringen worden
opgeworpen voor keuzes die al zijn gemaakt
binnen de sectorale programma’s op het gebied
van energie. De energietransitie is al ‘work in
progress’, er is geen tijd voor het heroverwegen
van al gemaakte keuzes en een streven naar
integraliteit zonder eind.

We erkennen het belang van het niet vertragen
van de energietransitie. Het is niet het doel om al
gemaakte keuzes uit de nationale programma´s
voor energie te heroverwegen, wel wordt gekeken
hoe die keuzes bijdragen aan de oplossing van de
energietransitie op de lange termijn.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 67

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

31e

mer

Kijk in het MER ook naar de bijdrage van de
energietransitie aan andere opgaven in de
ruimte, zoals het bevorderen van biodiversiteit en
natuurherstel, het tegengaan van bodemdaling
in veenoxidatiegebieden en transformatie van
het landelijk gebied en de landbouw. Neem hier
daarom tekstdeel over op in de NRD. De NVDE ziet
kansen hiervoor, bijvoorbeeld via productie van
groen gas via mono-mestvergisting, duurzame
energieprojecten die uitgaan van multifunctioneel
ruimtegebruik als alternatief business model voor
veehouders die willen krimpen of stoppen of het
intern / extern salderen via zon- en windprojecten.
Zowel opties voor intern salderen (de bespaarde
emissies tijdens de bedrijfsfase gebruiken om
tijdelijke emissies tijdens aanlegfase te salderen)
als extern salderen (denk extra aanleg van zon
-of windparken om de aanleg van woonwijken
weer mogelijk te maken) zouden verder kunnen
worden onderzocht. Wij roepen op om dit soort
meekoppelkansen mee te nemen in de NRD en
vervolgens concreet te onderzoeken in de MER.
Daarbij beseffen we ons dat er ook goed gekeken
moet worden naar de relatie tot bestaande
infrastructuur en alles wat daarmee samenhangt.
Bij de aanleg van bijvoorbeeld zon- of windparken
maar ook woonwijken blijven zaken als externe
veiligheid een rol spelen. Daar moet ook oog voor
blijven.

Dit soort informatie is onderdeel van de kansenen risicobenadering die gekozen is in het MER.
Voor zover beleidsuitgangspunten rondom de
energietransitie op de door indiener voorgestelde
wijze in de Nota Ruimte opgenomen wordt,
wordt een beschrijving van waarschijnlijk geachte
effecten in het MER opgenomen. Het is goed
voorstelbaar dat genoemde kansen (bijvoorbeeld
multifunctioneel ruimtegebruik als alternatief
businessmodel voor veehouderijen) ook een plek
krijgen in het MER.

31f

mer

Kijk bij het bepalen van de voorkeursvariant goed
naar wat deze betekent voor het faciliteren en
versnellen van de energietransitie en neem dit
als thema en indicator op in de NRD. In de NRD
staat dat er vier conceptvarianten zijn die worden
beoordeeld en dat het de bedoeling is om te
komen tot een voorkeursvariant. Wij roepen op
om daarbij goed te onderzoeken wat deze variant
betekent voor het faciliteren en versnellen van de
energietransitie. Neem dit als thema en indicator
op in de NRD, naast de thema’s uit het Rad van de
Leefomgeving of als één van de subthema’s.

Hier zijn wij het mee eens. Om die reden is de
indicator “Energienetwerk” opgenomen in het
Rad van de Leefomgeving. Binnen deze indicator
kunnen we recht doen aan de oproep goed te
onderzoeken wat de varianten betekenen voor
de energietransitie. Dit leidt dus niet tot een
aanpassing van het Rad van de Leefomgeving.

68 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

31g

mer

Per variant geven wij in deze alinea de volgende
De door u genoemde aspecten nemen wij mee bij
aandachtspunten mee. Bij variant A lijkt het
het uitwerken van de MER-varianten in integrale
NVDE goed als bij nieuwe infrastructuur benodigd toekomstbeelden.
voor de snelle verbindingen per spoor met de
economische centra, goed gekeken wordt naar
hoe een slimme koppeling gemaakt kan worden
met reeds bestaande of geplande energieinfrastructuur en energie-opweklocaties. NVDE
ziet bij variant B kansen om door concentratie en
verdichting zogenoemde energiehubs (locaties
waarbij meerder technieken en zowel opwek
als infra in hetzelfde gebied kunnen worden
ontwikkeld) te creëren. Daarnaast zijn we positief
over de duurzame mobiliteitstransitie die deze
variant teweeg zou kunnen brengen. Tegelijkertijd
zien wij dat veel locaties om energie te produceren
zich meer in het buitengebied bevinden waar
fysieke ruimte is en de bebouwde kom verder weg.
Daar kan een mismatch ontstaan. Ook spreekt het
op termijn zeewaarts uitbreiden van Nederland tot
onze verbeelding en we zien hier mogelijkheden
om een koppeling te maken met alle plannen
voor windenergie offshore en elektrolyse/
waterstofproductie offshore. Bij variant C
zien wij kansen voor een meer coöperatieve
aanpak (denkaan de rol die energiecoöperaties
lokaal spelen in de ontwikkeling van
energielandschappen) en kansen voor meervoudig
ruimtegebruik door duurzame energieproductie
te combineren met de in deze variant genoemde
maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie.
Variant D begrijpen wij vanuit de gedachte
van klimaatadaptatie en slimme planning van
nieuwbouw. Wij vinden deze variant echter minder
wenselijk voor het ruimtelijk plannen van energieinfrastructuur die nodig is voor het verduurzamen
van de bestaande gebouwde omgeving en
industriële clusters.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 69

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

31h

mer

Neem in de NRD (en het rad van de leefomgeving)
ook de ordening van de ondergrond mee als
thema en indicator. Wat NVDE nog mist in de NRD
(en het rad van de leefomgeving) is de ordening
van de ondergrond. Tot op heden gaat het
vraagstuk van de ruimtelijke ordening met name
over de grond en bovengrond, maar ondertussen
loopt het gebruik van de ondergrond ook
aanzienlijk op. Hierbij kan worden gedacht aan
het indelen en toedelen van de ondergrond voor
verschillende doeleinden die de komende jaren
flinke zullen veranderen/vergroten (in willekeurige
volgorde): Bomen, telecommunicatie-infra,
elektriciteit, gas (en andere stoffen zoals waterstof,
CO2 e.a.), drinkwater, warmtenetten, andere
vormen van bodemenergie, riool, afvalinzameling,
gebouwen (parkeren en installaties). Het lijkt
NVDE verstandig om ook naar de ordening van
de ondergrond te kijken als thema en indicator,
mede gelet op de enorme inspanning die daar de
komende 20 jaar moet worden geleverd (nieuwe
warmtenetten, verzwaring elektriciteitsnetten,
weghalen of ombouw gasnetten, enz.).

Dit is een correct punt. Als aanpassing in het
beoordelingskader wordt opgenomen dat bij
‘duurzaam landgebruik’ ook specifiek op het
duurzame gebruik van de ondergrond beoordeeld
wordt.

31i

mer

Betrek bedrijven en maatschappelijke partijen
die werken aan de energietransitie bij de ‘expert
judgement’ op dat thema en bij die indicator. Het
ministerie is voornemens om ‘expert judgement’
uit te voeren om tot oordelen te komen over de
effecten van de Nota Ruimte. Het valt NVDE op
dat u daarbij marktpartijen en maatschappelijke
organisaties die in de praktijk werken aan de
energietransitie niet betrekt. Wij zouden, gezien
het belang van de opgave van de energietransitie
en een circulaire economie, graag zien dat u onze
sector betrekt bij de inschatting van de effecten
van de ruimtelijke keuzes die u voornemens bent
te maken in de Nota Ruimte.

Er is gekozen om de expert judgements op
vier manieren te valideren: met experts van
Antea group, van het kernteam Nota Ruimte
bij BZK, van andere ministeries en vervolgens
door een begeleidingsteam vanuit IPO, VNG,
UvW, de planbureaus en mogelijk andere
kennisinstellingen. Daarmee wordt verondersteld
dat zo een zeer breed gedragen beeld bij de
beoordelingen ontstaat. De wijze waarop dat
geschiedt dient nog vorm te krijgen, maar we
nemen uw suggestie in overweging.

31j

NR

Maak in de opzet en de uitvoering van de Nota
Ruimte werk van kortere doorlooptijden voor
ruimtelijke procedures en neem hierover een
paragraaf op in de nota.

In de Nota Ruimte gaat het om inhoudelijk
structurerende keuzes voor de fysieke
leefomgeving in Nederland. Duidelijke keuzes
dragen bij aan de uiteindelijke snelle realisatie van
de beleidsdoelen evenals goede samenwerking
tussen overheden en andere partijen. Aanpassen
van wettelijke procedures past niet in het
beleidstraject van de Nota Ruimte. Dit gebeurt
bijvoorbeeld in het traject van de Wet versterking
regie volkshuisvesting in samenwerking met JenV
vanwege de Algemene wet bestuursrecht.

70 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

32a

NR

Bij deze drukt de Belgische federale overheid de
wens uit om verder bij deze procedure betrokken
te worden.

In afstemming met betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.

33a

mer

We lezen in de NRD dat de nota Ruimte een
ruimtelijke vertaling zal doen en plaats zal bieden
aan ontwikkelingen. Deze uitdrukkelijk ruimtelijke
uitspraken lijken andersoortig dan het brede
en geïntegreerde opzet van uitspraken over de
fysieke leefomgeving in een omgevingsvisie die
een reikwijdte hebben die milieu, gezondheid,
luchtruim enzovoort includeert. Het is moeilijk
af te leiden uit de kennisgeving welk ander type
uitspraken (bv. milieudoelen, …) het onderwerp
zullen uitmaken van de MER. Daardoor is het
moeilijk aan te geven welke uitdagingen gemist
worden.

De Nota Ruimte heeft betrekking op de
leefomgeving in brede zin, zoals beschreven in de
Omgevingswet. Dus niet alleen op traditionele
ruimtelijke onderwerpen, maar ook op veiligheid,
gezondheid, milieu, landschappelijke en
stedenbouwkundige waarden, cultureel erfgoed,
natuur, klimaat en inclusiviteit. En niet alleen
op gebouwen, infrastructuur en grondgebruik,
maar ook op de ruimte in de ondergrond, op
de Noordzee en in de lucht. Het Rad van de
Leefomgeving, met indicatoren over alle aspecten
van de leefomgeving illustreert dat in de NRD.

33b

NR

Het departement Omgeving kan moeilijk
inschatten wat de aard van aanscherping van de
NOVI zal zijn: een scherper beleid of een beleid
gefocust op ruimtelijke uitspraken.

In de contourennotitie staat aangegeven op
welke wijze de Nota Ruimte een aanscherping
van de NOVI zal zijn. U vindt de contourennotitie
hier: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/contourennotitie-notaruimte

33c

NR

De ruimtelijke puzzels, NOVEX-gebieden en
het programma Mooi Nederland kunnen tot
aanscherping van de NOVI leiden. Maar ook hier
is het moeilijk af te leiden wat de aard zal zijn van
uitspraken die voortkomen uit deze programma’s.
Er lijken op de website Notitie Reikwijdte en
Detailniveau | Rapport | Rijksoverheid.nl geen
resultaten van deze programma’s beschikbaar.

Deze programma’s lopen nog en zullen eind 2023
en in 2024 de inhoudelijke producten opleveren
die mede de inhoud van de Nota Ruimte bepalen.

33d

NR

Het departement Omgeving vraagt zich af of de
Nota Ruimte kaartmateriaal zal bevatten dat
doorwerkt in het afleveren van vergunningen.
Indien dat het geval zal zijn: tot op welk
detailniveau (perceelniveau?) en hoe zal worden
omgegaan met evoluties in die kaarten? Zal de
Nota Ruimte telkens worden bijgesteld?

De Nota Ruimte is een nationale omgevingsvisie
en onderdeel van een permanent cyclisch
proces en kan indien nodig jaarlijks worden
geactualiseerd. Niet elk jaar even grootschalig,
maar er wordt wel steeds verkend of er
nieuwe opgaven zijn die een geïntegreerde
aanpak vragen. Op basis van de monitoring
(tweejaarlijks) of de evaluatie (vierjaarlijks) zijn
meer fundamentele wijzigingen mogelijk zal om
de zoveel tijd geactualiseerd worden. De huidige
nationale omgevingsvisie is in 2020 vastgesteld,
de Nota Ruimte vormt een nieuwe nationale
omgevingsvisie. De Nota Ruimte werkt door op
de lagere schaalniveaus en werkt daarin ook door
in het afgeven van vergunningen, maar dat zal
gebeuren op basis van een lokale uitwerking van
de nationale omgevingsvisie.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 71

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

33e

NR

Uit de kennisgeving is moeilijk af te leiden wat
de grotere regierol van het Rijk zou inhouden
en op welke onderwerpen meer dan vroeger
nationale keuzes zouden gemaakt worden. Dit
maakt het moeilijk om in te schatten op wat de
effectbeoordeling juist betrekking zou hebben. Op
welke basis werden die keuzes gemaakt of zullen
deze in de toekomst gemaakt worden? Gebeuren
die op basis van de milieueffecten?

Het Rijk wil meer dan voorheen richting geven
aan de inrichting van de leefomgeving door
duidelijker te kiezen. De milieueffectrapportage
biedt inzicht in de effecten van keuzes die het Rijk
maakt. Daarmee geeft de milieueffectrapportage
onderbouwing voor deze keuzes.

33f

mer

De 4 varianten (ABCD) zijn naar verluidt voldoende
onderscheidend om in het plan-MER een goede
vergelijking mogelijk te maken. Het onderscheid
zou bij voorkeur op figuren of tabellen duidelijk
gemaakt worden. Slechts één variant (D) bevat
een expliciete grensoverschrijdende uitspraak
(grensoverschrijdende stedelijke netwerken).
Bij voorkeur is bij iedere variant duidelijk wat de
focus (wel/niet) is in de grensoverschrijdende
ontwikkeling.

Dit aspect werken we verder uit bij het opstellen
van de integrale toekomstbeelden op basis
van de MER-varianten. Ook de uiteindelijke
voorkeursvariant plaatsen we nadrukkelijk in een
internationale, Noordwest-Europese context.

33g

mer

Met het rad van de leefomgeving lijkt een
breed scala aan effecten beoordeeld te kunnen
worden op een abstractieniveau dat past bij het
beoogde plan. Als de nota echter enkel ruimtelijke
uitspraken bevat, is het onduidelijk op welke wijze
ander omgevingsbeleid (bijvoorbeeld milieu) een
rol speelt in de beoordeling.

Het doel van de mer-procedure is het inzichtelijk
maken van de effecten van de ruimtelijke
uitspraken (als vastgelegd in de Nota Ruimte)
voor alle onderdelen van het beoordelingskader,
waaronder o.a. milieu. Flankerend beleid rondom
milieu, voor zover reeds vastgelegd in vastgestelde
plannen en programma’s is onderdeel van de
referentiesituatie. Dat betekent dat de effecten
van dat omgevingsbeleid als onderdeel van die
referentiesituatie inzichtelijk gemaakt worden.

33h

NR

De Notitie Reikwijdte en detailniveau Nota
Ruimte vermeldt dat water en bodem sturend
moeten zijn voor ruimtelijke plannen (één van
de drie vernieuwde uitdagingen). Het gaat dan
over het afstemmen van ruimtelijke keuzes over
woningbouw, energietransitie, natuur, landbouw,
infrastructuur en economie. Het departement
Omgeving vraagt zich af of de Nota Ruimte ook
concrete uitspraken zal doen in functie van een
beleid rond koolstofopslag ten gevolge van
landgebruik (LULUCF) en dus ook over waar
welk landgebruik wenselijk is of over welke
ruimtelijke ingrepen wenselijk zijn binnen een
landgebruikscategorie.

Dit is op dit moment nog niet duidelijk. Gedurende
het opstellingsproces van de Nota Ruimte zal dit
helder worden.

72 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

33i

mer

Punt 4.7 vermeldt de omgeving met effecten van
en naar het buitenland. De kennisgeving vermeldt
niet wat de aard van grensoverschrijdende
ontwikkelingen en bijhorende effecten zou kunnen
zijn. Er wordt gesteld dat in het MER beknopt
zal worden beschouwd welke ontwikkelingen
o.a. in België spelen, maar niet aan de hand van
welke documenten. Enerzijds werd in Vlaanderen
op 20 juli 2018 de strategische visie van het
Beleidsplan Ruimte Vlaanderen vastgesteld, maar
een Beleidsplan zelf is er nog niet. De strategische
visie is wel al richtinggevend voor ruimtelijke
beleidsplannen van provincies en gemeenten. De
Provincies Antwerpen en Limburg staan al ver met
de opmaak van hun ruimtelijk beleidsplan, maar
deze zijn momenteel ook nog niet goedgekeurd.
Niet alle Vlaamse gemeenten grenzend aan
Nederland hebben reeds een ruimtelijk beleidsplan
opgemaakt, noch zijn daarmee gestart. Daarnaast
zijn andere initiatieven ook belangrijk (die
mogelijks nog niet in de ruimtelijke beleidsplannen
opgenomen zijn), zoals bv. de potentiële locatie
van de Einsteintelescoop ter hoogte van het
drielandenpunt. Deze is bijzonder van belang in
het Programma Energiehoofdstructuur, aangezien
windturbines die trillingen veroorzaken in deze
regio absoluut vermeden moet worden.

In het MER wordt beknopt inzichtelijk gemaakt
wat in de grensstreken van buurlanden speelt.
Daarvoor worden primair de documenten van
de rijksoverheden betrokken; de meest recente
beschikbare, vastgestelde beleidsdocumenten.
Het gaat hier om het destilleren van de hoofdlijn
van dit beleid, dus het is niet noodzakelijk om
op gemeentelijk niveau naar de grensstreek te
kijken. Eventuele grootschalige projecten (zoals
de Einsteintelescoop), worden hierin betrokken.
In deze fase (NRD) is het niet noodzakelijk om te
inventariseren welke documenten daarin een rol
moeten spelen; dit wordt op het moment van
schrijven van het MER geïnventariseerd.

33j

mer

Het departement Omgeving wil graag betrokken
worden bij de MER procedure.

In afstemming met de betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.

34a

mer

Lower Saxony would like to be involved in
the strategic environmental assessment (SEA)
procedure. No comments are presented on the
NRD.

In afstemming met de betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.

Vertaling:
Nedersaksen wenst verder betrokken te worden bij
de plan-mer-procedure. Er zijn geen zienswijzen
op de NRD.
34b

NR

Übersetzung:
In Abstimmung mit den betroffenen Akteuren wird
geprüft, wie sich dies konkretisieren lässt.

We ask to be involved in the process of the
National Spatial Strategy -Netherlands.

In afstemming met de betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.

Vertaling:
We wensen verder betrokken te worden bij het
proces van de Nota Ruimte.

Übersetzung:
In Abstimmung mit den betroffenen Akteuren wird
geprüft, wie sich dies konkretisieren lässt.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 73

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

35a

NR

Voor de Nota Ruimte ga ik er van uit dat de
afwegingsprincipes van de NOVI (combineren
van functies, kenmerken en identiteit van een
gebied staan centraal, afwentelen voorkomen)
gehanteerd blijven worden. Hiermee komen de
lessen uit het verleden in beeld, die helpen om
goede ruimtelijke plannen voor de toekomst te
maken. De visie- en besluitvorming wordt dan
ook versterkt door het cultureel erfgoed goed te
onderzoeken.

De drie NOVI-principes komen in de Nota Ruimte
terug. Cultureel erfgoed is zeer nadrukkelijk
onderdeel van het principe om op basis van de
gebiedsidentiteit te ontwikkelen.

74 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

35b

mer

Bij de leefomgevingsfoto is in de concept NRD
aangegeven dat hiervoor, vanuit consistentie
met andere Programma’s vanuit de NOVI,
aangesloten zal worden bij de methodiek die
voor de aanpak van de MER voor de NOVI is
ontwikkeld. Meer specifiek zal de Monitor NOVI
(Planmonitor NOVI 2023 | PBL Planbureau
voor de Leefomgeving) gebruikt worden die
door het PBL is ontwikkeld. Ik stel echter
vast dat hierin voor het Nationaal belang 19
(cultureel erfgoed) slechts twee indicatoren
worden genoemd: 1.) De onderhoudsstaat van
rijksmonumenten, 2.) Rijksmonumenten in
Groningen met aardbevingsschade, 3.) Daarnaast
is een derde indicator opgenomen als zgn.
achtergrondindicator: Wezenlijke veranderingen in
beschermde stads- en dorpsgezichten. Dit is m.i. te
beperkt om het brede palet aan cultureel erfgoed
te monitoren. Aan het Nationale belang 19
(gecombineerd met Nationaal belang 2: realiseren
van een goede leefomgevingskwaliteit, waaronder
landschap) kan meer recht gedaan worden
door meer indicatoren in de NOVI-monitor te
verwerken. Hiervoor biedt de Erfgoedmonitor
(De Erfgoedmonitor - Erfgoedmonitor
(cultureelerfgoed.nl)) een goede basis. Onder
de Omgevingswet worden onder het begrip
cultureel erfgoed als onderdeel van de fysieke
leefomgeving de volgende domeinen verstaan:
archeologie, monumenten, cultuurlandschap
en beschermde gezichten. Daarom adviseer ik
voor elk van deze vier domeinen minimaal één
indicator uit de Erfgoedmonitor mee te nemen
naast de al opgenomen indicatoren.indicator uit
de Erfgoedmonitor mee te nemen naast de al
opgenomen indicatoren.
Bijvoorbeeld:
- Archeologie – Behoud in situ
- Verandering in cultuurlandschap: Monitor
Landschap
- Wezenlijke veranderingen bebouwd /
ongebouwd gebied – beschermde gezichten
- Daarnaast moeten effecten op de
Werelderfgoederen apart als indicator worden
meegenomen.

Deze conclusie (“te beperkt om het brede palet
aan cultureel erfgoed te monitoren”) wordt
gedeeld. Bij de leefomgevingsfoto zal dan ook
een breder oordeel geveld worden. Hier wordt
ook een meer kwalitatief oordeel over de
staat van het erfgoed geveld dan een greep uit
indicatoren uit de Erfgoedmonitor. Dit beeld wordt
getoetst en aangevuld op basis van omschreven
validatiemethode. Daar kan het ministerie van
OCW input op leveren.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 75

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

35c

mer

Bij stap 2, de alternatieven, wil ik u het volgende
meegeven. Voor elk van de vier alternatieven,
(Variant A. Benutten en versterken; Variant
B. Specialiseren en concentreren; Variant C.
Diversifiëren en regionaliseren; Variant D.
Meebewegen en veranderen) adviseer ik u een
beschouwing te geven vanuit welke historische
ontwikkeling de variant voortkomt en welke
lessen uit het verleden getrokken worden naar de
toekomst toe.

Een goede suggestie, die we meenemen bij de
verdere uitwerking van de MER-varianten in
integrale toekomstbeelden.

35d

mer

In Tabel 4.1. worden de indicatoren nader
uitgewerkt t.b.v. de effectbepaling. M.b.t. de
indicatoren binnen het thema Landschap adviseer
ik u:
Indicator: Waardevolle landschappen
Nadere uitwerking t.b.v. effectbepaling:
Verandering in areaal en kwaliteit van waardevolle
landschappen
Te wijzigen naar: Verandering in areaal en
kwaliteit van (cultuur)landschappen (dus
landschap meer in algemene zin, niet beperken
tot alleen waardevolle landschappen)

Dit voorstel nemen we over. Het thema waar deze
indicatoren onder vallen wordt eveneens gewijzigd
naar ‘ruimtelijke kwaliteit’.

35e

mer

Indicator Erfgoed en archeologie (nb. Archeologie
is een onlosmakelijk onderdeel van cultureel
erfgoed, dus dit is eigenlijk dubbel):ik adviseer
u deze indicator ruimer formuleren met de term
Herkomstwaarde, met als toelichting daarbij dat
deze indicator over cultureel erfgoed gaat.
Nadere uitwerking t.b.v. effectbepaling:
Verandering in behoud en ontwikkeling van
archeologie, gebouwd erfgoed, cultuurlandschap
en werelderfgoed
Te wijzigen naar: Verandering in behoud,
ontwikkeling en positieve benutting van
archeologie, gebouwd erfgoed, cultuurlandschap
en werelderfgoed

Dit voorstel nemen we over. Het beeld van OCW
op de indicatoren wordt door ons gedeeld.

35f

mer

De effectbepaling zal plaatsvinden op basis van
expert judgement, gevalideerd op vier manieren.
Ik neem aan dat hierin het ministerie van OCW
op de één of andere manier een rol zal spelen.
Daarmee wordt naar mijn mening een zorgvuldig
proces, waarin het nationaal belang cultureel
erfgoed voldoende is meegenomen, gewaarborgd.

Correct, zoals aangegeven in de NRD worden de
ministeries betrokken bij het valideren van de
beoordelingen. De aanname van indiener is dus
correct.

76 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

36a

NR

Al in onze reactie eind 2019 op de ontwerp
Dat is inderdaad het voornemen.
NOVI hebben we als Interprovinciaal Overleg
aangegeven dat het belangrijk is om op nationaal
niveau tot een samenhangende visie op Nederland
te komen, inclusief een visie op de invloed van de
grote transitieopgaven op de vraag naar ruimte.
We gaan ervanuit dat de Nota Ruimte zo’n visie zal
bevatten.

36b

NR

We gaan er ook vanuit dat de naamswijziging niet
impliceert dat het document beperkt blijft tot een
visie op de ruimteclaims van de grote opgaven.
U geeft in de NRD aan borging en samenhang te
willen creëren. Juist zaken als omgevingskwaliteit,
leefbaarheid en brede welvaart zijn voor ons, voor
onze regionale partners en voor onze inwoners
essentiële elementen. Waarden als erfgoed,
landschap en cultuur bepalen de identiteit van een
land, een provincie of een gebied. Ze werken door
in de grote transities en bepalen mede de keuzes.
Ook voor deze waarden liggen er opgaven in zowel
behoud als vernieuwing. Daarom is van belang
om naast het programma Mooi Nederland ook
dergelijke thema’s te betrekken.

De Nota Ruimte is de nieuwe nationale
omgevingsvisie en zal net als de huidige NOVI
betrekking hebben op de hele leefomgeving.
De door u genoemde waarden zijn integraal
onderdeel van de voorgenomen dubbele
doelstelling in de Nota Ruimte ten aanzien van
brede welvaart en ruimtelijke kwaliteit.

36c

mer

We gaan ervanuit dat de Nota Ruimte qua
reikwijdte aansluit bij de brede scope van de
provinciaal startpakketten fysieke leefomgeving.
Dat zou in de NRD duidelijker tot uiting moeten
komen.

Dat zal inderdaad het geval zijn.

36d

NR

We vragen u ook om aan te geven hoe de
Nota Ruimte zich zal verhouden tot nationale
programma’s en beleidsbrieven zoals NPLG en
NMP.

De nationale programma´s vormen een
belangrijke bouwsteen voor de Nota Ruimte. Die
werken aan sectorale uitdagingen. In de Nota
Ruimte is het doel om deze sectorale uitdagingen
integraal te bij elkaar te brengen. Gemaakte
keuzes in nationale programma´s vormen daarin
een uitgangspunt.

36e

NR

Het is een goede zaak dat u in de Nota Ruimte
ook kijkt naar de lange termijn, 2050 en 2100.
We vragen ook nadrukkelijk aandacht voor het
grensoverschrijdend perspectief.

Ruimtelijke opgaven stoppen niet bij de grens,
daar zijn we ons bewust van. De internationale
afhankelijkheid en verbanden worden sterker.
Daarom komt de internationale context in de
Nota Ruimte duidelijk aan bod.

36f

NR

Zoals aangegeven steunen we uw voornemen om Wij onderschrijven de noodzaak van intensieve
tot een meer integrale visie op de ontwikkeling
samenwerking en zetten de samenwerking graag
van Nederland te komen van harte. We zien daarbij voort.
een actieve en intensieve samenwerking met het
Rijk als randvoorwaarde.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 77

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

36g

NR

In het provinciaal Startpakket fysieke leefomgeving
dat in december 2022 aan alle provincies is
aangeboden, hebt u aangegeven dat de afspraken
uit het ruimtelijk arrangement agenderend zijn
voor de aanscherping van de NOVI. We hebben
er begrip voor dat de voorbereiding van de Nota
Ruimte parallel oploopt. Het maakt het belang
van een goede afstemming tussen Nota Ruimte
(incl. tussenproducten zoals contourennotitie),
ruimtelijk voorstellen en POVI’s (en daarnaast ook
de grote sectorale programma’s op nationaal en
provinciaal niveau) extra belangrijk. Een logisch
geheel van elkaar versterkende documenten,
met respect voor ieders rol en met aandacht
voor adaptiviteit, is cruciaal om als gezamenlijke
overheden een antwoord te geven op de
complexe opgaven waar Nederland voor staat.
Met voldoende afweegruimte voor provincies als
regionale gebiedsregisseurs. Dat vraagt om een
intensieve samenwerking tussen Rijk en regio,
zowel inhoudelijk als op de werkvloer. Anders
lopen we het risico dat de trajecten niet op elkaar
gaan aansluiten.

Wij onderschrijven de noodzaak van intensieve
samenwerking voor het waarborgen van
samenhang tussen de diverse trajecten en zetten
de samenwerking graag voort.

36h

NR

Uitgangspunt voor de Nota Ruimte is volgens
de NRD (par. 3.1) dat de kamerbrief RO het
inhoudelijk startpunt vormt en dat wordt
voortgebouwd op keuzes die voortvloeien uit
diverse Rijksprogramma’s. Als uitgangspunt moet
absoluut worden toegevoegd dat ook de afspraken
in het kader van de ruimtelijke arrangementen
een inhoudelijk vertrekpunt vormen. Het valt ons
in dit verband op dat in het Participatieplan Nota
Ruimte (pag. 5) slechts wordt gesproken over de
verantwoordelijkheid van andere overheden als
uitvoerder en handhaver van het ruimtelijk beleid.
De provincie is als regionale gebiedsregisseur
natuurlijk ook bepaler van het (provinciaal)
ruimtelijk beleid.

De ruimtelijke voorstellen en de arrangementen
vormen één van de bouwstenen voor de Nota
Ruimte. We onderschrijven de rol van de
provincies als regionale gebiedsregisseur.

78 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

36i

mer

We kunnen ons in algemene zin vinden in de
beschreven varianten voor de ontwikkelrichting
van Nederland, zoals die in het MER vergeleken
zullen worden en die de basis vormen voor een
te formuleren voorkeursvariant. Belangrijk is
om ook hierbij een koppeling te leggen met de
ruimtelijke voorstellen. In variant B (specialiseren
en concentreren) dient volgens ons in de andere
landsdelen - naast ruimte voor landbouw,
recreatie en robuust natuurnetwerk - ook ruimte
te zijn voor verstedelijking naar aard en schaal
t.b.v. een goede sociaaleconomische ontwikkeling.

De beschrijving van de MER-varianten in de NRD
is bewust beknopt gehouden. Ze worden, onder
andere op basis van de ruimtelijke voorstellen,
uitgewerkt tot integrale toekomstbeelden, waarbij
alle sectorale onderwerpen volwaardig aan bod
komen.

36j

mer

Hoe wordt input vanuit de ruimtelijke voorstellen
in het planMER betrokken?

De ruimtelijke voorstellen zijn veelal van meer
detailniveau dan de varianten van de MER. De
ruimtelijke voorstellen zijn mogelijk wel een
bouwsteen voor de varianten, of in elk geval
voor de voorkeursvariant. Zodoende wordt
(als onderdeel van de beoordeling van het
voorkeursalternatief) deze input onderdeel van de
effectbeoordeling, voor zover onderdeel van het
voorkeursalternatief uiteraard.

36k

mer

In paragraaf 1.4 wordt aangegeven dat het MER
de effecten bepaalt van de voorkeursvariant. We
gaan ervanuit dat álle varianten op hun effecten
onderzocht en beschreven worden. In hoeverre
biedt het proces en de procedure de ruimte om die
varianten op het schaal- en detailniveau van de
provincies uit te werken?

De MER-varianten worden inderdaad beoordeeld
op hun effecten. De uitwerking zal een zekere
mate van abstractie houden, maar doel is om
bij de uitwerking van de varianten in integrale
toekomstbeelden ook per provincie tot
onderscheidende ontwikkelvarianten te komen.

36l

mer

We missen stikstof als thema of indicator. We
missen ook de gezondheidsrisico’s i.r.t. de
landbouw (bestrijdingsmiddelen, zoi nosen,
grondwaterkwaliteit). Ook ontbreekt aandacht
voor PFAS, ZZS e.d.

Stikstof komt op twee manieren tot uiting in
het MER. Op de eerste plaats wordt onder de
indicatoren ‘biodiversiteit’ en ‘soorten & habitats’
(naast andere verstoringsfactoren voor natuur)
aandacht besteed aan verzurende en vermestende
effecten door stikstofdepositie. Op de tweede
plaats is stikstofdepositie, specifiek voor Natura
2000-gebieden, onderdeel van de ingreepeffect-analyse die onderdeel is van de passende
beoordeling.
De effecten van bestrijdingsmiddelen, effecten op
grondwaterkwaliteit en effecten van schadelijke
stoffen voor de bodemkwaliteit zijn onderdeel
van het beoordelingskader. Deze zijn geen
expliciet onderdeel van het beoordelingskader
dat genoemd is in de NRD, maar wordt wel
meegenomen in de uitwerking van de indicatoren
in het MER.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 79

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

36m

mer

We geven u in overweging om de keuze te maken
voor een digitaal MER.

Deze keuze nemen we in overweging. Vooralsnog
is dit geen onderdeel van de aanpak.

37

mer

Denmark thanks for the notification regarding the
National Spatial Strategy - the Netherlands and
wants to participate in the further environmental
assessment process.

In afstemming met de betrokken partij wordt
bekeken hoe hier nadere invulling aan te geven.

Vertaling:
Denemarken bedankt Nederland voor de
kennisgeving omtrent de Nota Ruimte en wenst
verder betrokken te worden bij het mer-proces.
38a

NR

1. Geef richting, maar wees terughoudend in het
uitoefenen van rijksregie
Voor gemeenten is lokale afwegingsruimte
belangrijk. Het rijk doet er wijs aan alleen regie
te pakken wanneer daartoe dwingende redenen
zijn, zoals een nationaal belang of ondersteuning
van gemeenten. In beginsel blijven gemeenten
primair verantwoordelijk voor de algemene
zorg voor de fysieke leefomgeving op lokaal
niveau. In de Omgevingswet is beschreven dat
bevoegdheden van rijk en provincies hiervan
een afgeleide zijn. Voordat overgegaan wordt op
landelijke regelgeving, is daarom het uitgangspunt
dat andere opties bestudeerd en uitgeprobeerd
worden conform het Beleidskompas (voorheen
IAK)1. Rijksregie is namelijk niet altijd de
oplossing voor problemen. Soms is versterking
van het lokaal bestuur of de bevoegdheden en
uitvoeringskracht van gemeenten een betere
oplossing. Gebrek aan capaciteit of kennis en
expertise worden bijv. niet opgelost door regie te
verleggen.

80 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Translation:
In accordance with the party concerned we will see
how we can best do this.

Dat het Rijk de regie op de ruimtelijke ordening
weer oppakt betekend niet dat de regierol van
gemeenten daarmee kleiner wordt. Maar de grote
vraagstukken waar we nu voorstaan vragen om
een afweging op nationaal niveau. We erkennen
dat lokale afwegingsruimte belangrijk is en
natuurlijk ook de rol die gemeenten hebben onder
de Omgevingswet.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38b

NR

2. Zorg voor een integrale afweging i.r.t. sectorale
programma’s
Wat ons betreft moet regie vanuit het rijk
in de eerste plaats gericht zijn op betere
interdepartementale afstemming. Regie door het
rijk betekent ook acteren als één rijksoverheid. In
H1 schrijft u dat de visie uit zal gaan van (1) een
nieuwe balans tussen vitaal landelijk gebied,
landbouw en natuur, (2) toekomstbestendige
transities ten aanzien van energie, grondstoffen,
circulaire economie en verkeer en vervoer en
(3) sociaal en economisch sterke steden en
regio’s met ruimte voor duurzaam en gezond
wonen en werken. Binnen een bestaande fysieke
leefomgeving met waarden en karakteristieken.
Hierbij is het water- en bodemsysteem sturend
voor de te maken keuzes, in balans met de andere
opgaven. U verwijst hierbij o.a. naar WBS, NPLG en
PEH. Wij denken dat het volgende kan helpen:
- Stel heldere en langdurige nationale doelen.
- Bespreek de onderlinge relatie tussen
prioriteiten. Over de gestelde prioriteiten heen kan
namelijk sprake zijn van conflicterende of elkaar
versterkende beleidsopties. Een keuze voor het
één in een bepaald beleidsveld heeft effect op het
ander in een ander beleidsveld.
- We vragen u ook om aan te geven hoe de
Nota Ruimte zich zal verhouden tot nationale
programma’s en beleidsbrieven zoals NPLG en
NMP.

De nationale programma´s vormen een
belangrijke bouwsteen voor de Nota Ruimte. Die
werken aan sectorale uitdagingen. In de Nota
Ruimte is het doel om deze sectorale uitdagingen
integraal te bij elkaar te brengen. Wij erkennen
ook het belang van brede interdepartementale
afstemming, in het proces om te komen worden
de onderlinge relaties tussen sectorale thema´s
continu interdepartementaal besproken. Het
voorstel om heldere en langdurige doelen
nationale doelen te stellen nemen we mee in het
proces naar de Nota Ruimte.

38c

NR

3. Schenk aandacht aan draagvlak, brede welvaart Bedankt voor uw reactie. We zullen uw suggestie
en gemeentelijke belangen en rollen bij het
meenemen in het opstellen van de Nota Ruimte.
beschrijven van de noodzaak tot regie en een Nota
Ruimte.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 81

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38d

mer

4. We snappen de focus op nieuwe keuzes,
maar bevelen aan om eerder berekendeeffecten
opnieuw tegen het licht te houden.
Wetenschappelijke kennis en inzichten zijn
inmiddels weer veranderd en reeds ingezette
beleidslijnen kunnen daardoor toch anders
uitpakken dan aanvankelijk ingeschat. Het
is zaak dat de uiteindelijke MER voldoende
(milieu)informatie bevat om een adequate toets
te kunnen doen. Uit het recente Monitoring
mer 2021 Eindrapport, in opdracht van
de staatssecretaris van het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat, blijkt dat bijna 9
op de 10 milieueffectrapportages belangrijke
informatietekorten hebben. Wij hopen dat dit zich
bij deze MER niet zal voordoen.

De focus ligt weliswaar op het beschrijven van
effecten die nieuw zijn ten opzichte van (het MER
bij) de NOVI, maar het oordeel dat in dit MER
gegeven wordt, dient het geheel te bezien. Dat
betekent dat de beoordeling in het MER geen
vergelijking met de beoordeling in het MER bij
de NOVI is, maar een beoordeling ten opzichte
van de referentiesituatie. Zodoende wordt
invulling gegeven aan het voorzien in de juiste
milieuinformatie.
Wij delen de zorg rondom de informatietekorten
in veel van de lopende mer-trajecten. De
mer-inspanning in dit traject is gericht op het
volwaardig en vroegtijdig inbrengen van die
(milieu)informatie. We hebben vertrouwen in het
geschetste proces om de mer-procedure tot een
goed eind te brengen.

38e

mer

5. Erken dat het lastig is een MER uit te voeren
voor de Nota Ruimte, maar dat het wel belangrijk
is rekening te houden met trends en prognoses.
Veel gemeenten ervaren een worsteling bij het
opstellen van een MER voor de omgevingsvisie
en we kunnen ons voorstellen dat dit ook geldt
voor het rijk. Wees hier open over en geef, waar
dat het geval is, aan dat het lastig is effecten van
beleidskeuzes goed te beoordelen. We steunen de
iinsteek om aan te sluiten bij de eerder bij de NOVI
gehanteerde methodiek.

We onderschrijven de worsteling met MER bij de
Omgevingsvisie. Dit wordt ook door de Comissie
mer en gemeenten die bij hun Omgevingsvisies
een MER opstellen onderschreven. Voor de
aanpak in dit mer-traject zal daarop in het MER
gereflecteerd worden. Daar waar het vanuit merperspectief niet lukt om voldoende concreet
effecten te bepalen, zal dit eveneens aangegeven
worden.

6. Gelijktijdig met de NRD wordt gewerkt aan een
contourennotitie. Hoe verhouden de varianten in
de NRD zich tot de toekomstperspectieven in de
contourennotitie en de uiteindelijke Nota Ruimte?

In de Contourennotitie zijn keuzeopties voor de
langere termijn geschetst, die ook onderdeel zijn
van de vier varianten. In de uiteindelijke Nota
Ruimte is van keuzeopties geen sprake meer,
maar presenteren we de keuzes in samenhang.
Het MER vormt onderbouwing van de gemaakte
keuzes. U vindt de Contourennotitie hier:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/09/30/contourennotitie-notaruimte

38f

mer

82 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Dank voor de steun voor de insteek om aan te
sluiten bij eerder gehanteerde mer-systematiek.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38g

mer

7. Zorg voor flexibiliteit en adaptief vermogen
De wereld om ons heen verandert snel, en het
ruimtelijk beleid moet flexibel genoeg zijn om zich
aan te passen aan veranderende omstandigheden.
Het stimuleren van flexibiliteit en adaptief
vermogen in de Nota Ruimte kan ervoor zorgen
dat het beleid relevant blijft en kan inspelen op
toekomstige ontwikkelingen. In onze visie op
Nederland 2040 gaan we onder andere uit van
digitale revoluties, veranderingen in demografie
en een veranderende wereldorde. Onzekerheden
en de daardoor benodigde flexibiliteit moeten een
vertaalslag krijgen in de visie en beleidskeuzes.
Geef erkenning aan de grote onzekerheden
waarmee gewerkt wordt, evenals aan het feit
dat de realiteit vaak al extremer is dan de meest
ernstige klimaatscenario’s. Het onderscheid
tussen structurerende keuzes en richtinggevende
uitspraken zien we als een positief stap in deze
richting. We verzoeken om in de NRD duidelijk aan
te geven in hoeverre de vier varianten houdbaar
zijn bij verschillende maten van zeespiegelstijging.

In het MER zullen we laten zien hoe de varianten,
uitgewerkt in integrale toekomstbeelden,
zich houden ten aanzien van verschillende
ontwikkelingen. Dan gaat het om
zeespiegelstijging, maar ook een bandbreedte in
demografische en economische ontwikkeling.

38h

mer

8. Schenk in alle varianten aandacht aan het type
economie en de ruimte voor gezond gedrag.
In een aantal varianten wordt expliciet
vermeld wat voor een type economie we
faciliteren in Nederland (circulair in variant B en
kringlooplandbouw in variant A), maar hoe zit dit
in de andere varianten? In Variant B wordt een
mobiliteitstransitie geschetst en garandeert groen
en blauw in de stad gezondheid en leefbaarheid.
Ligt dit ook voor de hand bij de compacte
verstedelijking en duurzame mobiliteit in Variant
C? Hoe zit dit in de andere varianten?

De beschrijving van de MER-varianten in de NRD
is bewust beknopt gehouden. Ze worden, onder
andere op basis van de ruimtelijke voorstellen,
uitgewerkt tot integrale toekomstbeelden, waarbij
alle sectorale onderwerpen volwaardig aan bod
komen.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 83

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38i

mer

9. Maak een weging en geef aan wat het
belangrijkste is.
Hoe weegt u uiteindelijk de verschillende thema’s
binnen het Rad van de Leefomgeving waarop
gescoord wordt? Achteraf zal voor de lezer
duidelijk moeten zijn welke aspecten gewogen
zijn en welke wegingszwaarte is toegekend ten
opzichte van de ander en waarom.

Het MER is niet het instrument waarin de keuzes
gemaakt worden, maar levert de beslisinformatie
waarmee we een gewogen besluit kan nemen
over kwesties. Wegingszwaarten toekennen is
dan ook expliciet geen onderdeel van het MER:
het MER levert zuivere en objectieve informatie
die door ons betrokken kan worden bij het
kiezen van een voorkeursrichting. Daar kunnen
velerlei overwegingen aan ten grondslag liggen
(bestuurlijk/politiek, financieel, milieu etc.). De
weging en verantwoording van de beleidskeuzen
landt in de Nota Ruimte zelf.

De waardering (tabel 4.2) vindt o.a. plaats d.m.v.
een beoordeling van het spreidingsgebied van
knelpunten. Maximaal positief effect is wanneer
de staat overal goed is, maximaal negatief effect
wanneer de staat overal slecht is. Echter, er zijn
ook situaties voor te stellen waarin er op één
specifieke plek zoveel knelpunten zijn, dat het
effect van een beleidsoptie toch als maximaal
negatief te beoordelen is. Vanuit het principe van
het voorkomen van afwentelen op andere regio’s
is daar wel voor te pleiten. Als concreet voorbeeld
zouden we de aardbevingsschade in Groningen
kunnen nemen. De staat is niet overal slecht, maar
desalniettemin kunnen we inmiddels wel stellen
dat er een maximaal negatief effect is bereikt.
Wordt dit opgelost door te werken met aandacht
voor effecten in verschillende gebieden (p.22-23)?
Hoe werkt dit?
38j

mer

10. Beoordeel het effect van verschillende
sturingsstijlen.
In de beoordeling van de varianten, keuzes en
richtingen, zal een indicatie worden gegeven van
de mate waarop de regie door het rijk de impact
mogelijk versterkt of verzwakt. Dit zal gebeuren
op basis van een eenvoudige driepuntsschaal
met toelichting. Dit zal ook zeer indicatief zijn,
omdat de wijze van invulling én de samenhang van
deze regie met de sturing op andere niveaus én
autonome ontwikkeling, sterk bepalend zijn voor
de uiteindelijke impact.
We vinden het goed dat hiermee rekening
gehouden wordt en zijn hier graag bij betrokken.

84 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Dank voor het onderschrijven van de aanpak. Zoals
vernoemd in de NRD worden de beoordelingen
gevalideerd op vier manieren. De VNG is onderdeel
van dit validatieproces.

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38k

mer

11. Zorg voor een brede beoordeling m.b.v. brede
welvaart – sociaal en fysiek.
In lijn met onze opmerking over de titel ‘Nota
Ruimte’, zouden aspecten van brede welvaart
wat ons betreft meegenomen moeten worden
in de weging van de varianten. Niet alleen in
de beleidskeuzes, maar ook bij de inschatting
van effecten is structurele aandacht voor
sociale, culturele en economische behoeften
nodig. Dit vergroot vertrouwen, draagvlak en
vergemakkelijkt gebiedsprocessen. Het gaat
bijvoorbeeld om de verdeling van welvaart over
groepen en effecten voor latere generaties. Kijk
breder dan de fysieke leefomgeving en benut
informatie uit de monitor Brede Welvaart van CBS.

In aanvulling op het bestaande beoordelingskader
(het zgn. Rad van de Leefomgeving) wordt in het
MER een beschouwing opgenomen over de wijze
waarop het Rad zich verhoudt tot het belang van
Brede Welvaart. Deze zienswijze geeft om die
reden aanleiding tot het aanvullen van het Rad
van de Leefomgeving met de dimensie ‘Brede
Welvaart”.

38l

mer

12. Neem de uitvoeringskracht bij gemeenten mee
in de beoordeling van effecten.
U schrijft de Nota Ruimte af te zullen sluiten met
een hoofdstuk ‘Uitvoering’. In de Omgevingswet
heeft het Rijk vastgelegd dat medeoverheden,
met name gemeenten, veel afwegingsruimte
krijgen. De invulling van de ambities zijn daarmee
grotendeels bij gemeenten en provincies gelegd.
Provincies, regio’s en gemeenten zien zich in
toenemende mate geconfronteerd met een
stapeling van opgaven. Daarbij kampen ze met
dalende budgetten en een mismatch tussen
(beschikbaarheid van gekwalificeerd) personeel
en de vereisten binnen de veranderende context.
Kennistekort, capaciteitsgebrek en ontoereikende
budgetten beperken de uitvoeringskracht zeer.
Dit heeft uiteindelijk effect op de mogelijkheid
om beleidsambities van het rijk te realiseren en
daarmee beïnvloedt het de milieu impact.

Indiener noemt terechte zorgpunten rondom de
uitvoering van de beleidskeuzen die vastgelegd
gaan worden in de Nota Ruimte. Van het MER
mag verwacht worden dat deze zorgpunten
meegewogen worden in de beoordeling van (de
effectiviteit van) het voorkeursalternatief.

Duidelijk zal moeten worden gemaakt in welke
mate uitvoeringsaspecten een rol hebben gespeeld
in afwegings- en sturingsprincipes en de weging
van die principes

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 85

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38m

mer

Onderzoek de uitvoeringskracht. In het MER
moet aangegeven worden of de uitvoeringskracht
voldoende is opdat het doelbereik wordt gehaald
c.q. in welke mate sturing en facilitering vanuit het
rijk nodig is voor het realiseren van deze ambities.
Uitvoeringskracht is immers randvoorwaardelijk
voor ambities, prioriteringen en planning. Ga
daarbij in op de middelen en instrumenten die
Rijk, provincie en gemeenten tot hun beschikking
hebben om de doelen te halen. Verken daarbij
ook de noodzaak c.q. opties voor beleid in
internationaal verband.

Dit beeld wordt gedeeld: in het MER wordt (als
onderdeel van de toets op de sturingsfilosofie)
beschouwd of de gekozen middelen en
instrumenten van het Rijk doelmatig zijn om de
doelen te behalen. Dit zal gebeuren op basis van
een eenvoudige driepuntsschaal met toelichting.
Dit zal ook zeer indicatief zijn, omdat de wijze
van invulling én de samenhang van deze regie
met de sturing op andere niveaus én autonome
ontwikkeling, sterk bepalend zijn voor de
uiteindelijke impact.

38n

NR

Ontschotting. De schotten tussen de bestaande
rijksbudgetten staan een efficiënte en integrale
aanpak in de weg. Bestaande rijksbudgetten
voor opgaven die in de regio’s moeten worden
uitgevoerd moeten worden ontschot. Deze
budgetten dienen per regio als één budget
beschikbaar te komen.

Bedankt voor uw reactie. We zullen uw suggestie
meenemen bij het opstellen van de Nota Ruimte.

38o

NR

Extra budget. Additionele opgaven kunnen
zelden zonder extra budget gerealiseerd
worden. Er moet dus financiële ruimte gezocht
worden om overheden in staat te stellen nieuwe
ruimtelijke opgaven, zoals de transitie naar een
klimaatbestendige leefomgeving, te volbrengen.

Bedankt voor uw reactie. We zullen uw suggestie
meenemen bij het opstellen van de Nota Ruimte.

38p

NR

Kennisontwikkeling. Tevens moet meer worden
geïnvesteerd in kennisontwikkeling op regionaal
niveau.

Bedankt voor uw reactie. We zullen uw suggestie
meenemen in het opstellen van de Nota Ruimte.

38q

NR

Beperk het aantal nationale programma’s en
borg de samenhang. Overweeg hoe de uitwerking
van de Nota Ruimte moet worden vertaald in
sectorale nationale programma’s en hoe die
programma’s zodanig worden gepositioneerd dat
deze een ondersteuning zijn van integrale doelen
op nationaal niveau. Daarbij speelt ook de keuze
in de hoeveelheid programma’s. Immers, al die
programma’s vragen om aansturing, coördinatie,
beslissingen, evaluatie en bijsturing. De vraag is
hoe groot de ‘span-of-control’ is? Hoe werkbaar
zijn de individuele processen? Immers, dat wordt
bepaald door de beschikbaarheid van mensen en
middelen in de verantwoordelijke organisaties.

Onderdeel van de Nota Ruimte wordt een
beleidsagenda. Daarin komt te staan welke
onderwerpen verder uitgewerkt gaan worden en
op welke manier. De oproep om te overwegen aan
welke en de hoeveelheid nationale programma´s
gewerkt wordt na de Nota Ruimte nemen we mee.

86 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

#

Type

Deelzienswijzen

Reactie

38r

mer

Laten we als één overheid samenwerken. U schrijft
dat validatie van de expert judgements in het
MER zal plaatsvinden door een begeleidingsteam
waarin wij kunnen deelnemen. Graag horen we
hoe en wanneer dit vorm gaat krijgen, zodat we
een afweging kunnen maken wie hier vanuit de
VNG het beste zitting in kan nemen.

De wijze waarop de expert judgements worden
gevalideerd, dient nog vorm te krijgen. Zodra
er meer duidelijkheid is, zal er contact worden
opgenomen met alle betrokkenen.

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 87

4 Begrippenlijst
BOL		

Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving

BZK		

(ministerie van) Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

EZK		

(ministerie van) Economische Zaken en Klimaat

IenW		

(ministerie van) Infrastructuur en Waterstaat

JenV		

(ministerie van) Justitie en Veiligheid

MER		

milieueffectrapport

mer		

milieueffectrapportage

NOVI		

Nationale Omgevingsvisie

NRD		

Notitie Reikwijdte en Detailniveau

OCW		

(ministerie van) Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

PEH		

Programma Energiehoofdstructuur

planMER

plan-milieueffectrapport

plan-mer

plan-milieueffectrapportage

88 | Reactiedocument NRD Nota Ruimte

Reactiedocument NRD Nota Ruimte | 89

Dit is een uitgave van het

Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
www.minbzk.nl
www.denationaleomgevingsvisie.nl
november 2023