Planten voor de toekomst
Advies over de bescherming van autochtone genenbronnen en de beschikbaarheid van
plantmateriaal voor bos en landschap

2 | Planten voor de toekomst

				

InhoudsopgaveSta

		
				
				

Samenvatting

5

				

Conclusies
Aanbevelingen

5
6

1				

Inleiding

9

1.1			
1.2			
1.3			

De grote plantopgave
Naar een samenhangend plan
Leeswijzer

9
11
11

2				

De basis: de juiste genenbronnen

13

2.1			
2.2			
2.3			
2.4			

Autochtone genenbronnen
Bosbouwkundige genenbronnen
Genenbronnen van nieuwe (klimaatslimme) soorten
Geschikt plantmateriaal

14
15
17
18

3				

De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal

19

3.1			
3.2			
3.2.1			
3.2.2 		
3.2.3			
3.2.4			
3.3			

Rassenlijst Bomen
Genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en SI-locaties
Genenbank
Zaadgaarden
Selectieopstanden
In situ SI-locaties
Van zaadoogst tot levering plantmateriaal

20
23
23
24
24
24
24

4				

Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod

27

4.1			
4.2			
4.3			

Verwachte vraag
Huidige beschikbaarheid
Tekort aan plantmateriaal

27
31
31

5				

Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

35

5.1			
5.1.1			
5.1.2			
5.1.3			
5.1.4			
5.2			
5.2.1			
5.2.2			
5.2.3			
5.2.4			
5.2.5			
5.2.6			
5.3			
5.3.1			
5.3.2			
5.3.3			

Garanties voor de kwekerijsector
Hardere garanties en planning
Goede planning en tijdige bestelling
Investeringskrediet of financiële ondersteuning voor kwekers
Aanbevelingen
Een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen
Genenbank
Zaadgaarden
Selectieopstanden
In situ SI-locaties
Nieuwe herkomsten
Aanbevelingen
Garanties voor kwaliteit in de keten
Een stevigere positie voor de Rassenlijst
Betere traceerbaarheid in de keten
Aanbevelingen

35
35
36
36
37
37
37
38
39
39
40
41
42
42
43
44

Planten voor de toekomst | 3

5.4			
5.4.1			
5.4.2			

Verbeteren samenwerking in de keten
Samenwerking en afspraken
Aanbevelingen

45
45
46

6				

Beschermen van autochtone genenbronnen

47

6.1			
6.1.1			
6.1.2			
6.1.3			
6.2			

Bescherming in situ genenbronnen
Landsdekkend overzicht
Bescherming en beheer
Aanbevelingen
Opname in de genenbank

47
47
49
51
52

7				

Ontwikkelen en delen van kennis

53

7.1			
7.1.1			
7.1.2			
7.2			
7.2.1			
7.2.2			
7.2.3			
7.2.4			
7.2.5			

Kennisontwikkeling
Onderzoek en praktijkvragen
Aanbevelingen
Kennisverspreiding
Beleidsmakers
Terreineigenaren en beheerders
Adviesbureaus en (groen)aannemers
Opleidingen
Aanbevelingen

53
53
54
55
55
55
56
57
57

8				

Conclusies en aanbevelingen

59

8.1			
8.2			

Conclusies
Samenvatting aanbevelingen

59
59

			

Geraadpleegde bronnen

61

Literatuur
Geraadpleegde deskundigen

61
63

Bijlage I – Overzicht aanbevelingen

64

				

Bijlage II –Financiële aspecten

68

				

Bijlage IIIa – Inschatting behoefte plantmateriaal tot en met 2030

70

				

Bijlage IIIb – Inschatting verdeling herkomsten

73

Bijlage IV – Inschatting toekomstige zaadbehoefte tot en met 2030

74

			

			

4 | Planten voor de toekomst

Sta

Samenvatting
In november 2020 is de Bossenstrategie gelanceerd met daarin stevige ambities tot en met 2030 voor:
• een uitbreiding van het Nederlandse bosareaal met 10%;
• het revitaliseren van bestaande bossen;
• de aanleg van nieuwe landschappelijke beplantingen;
• het stimuleren van agroforestry en voedselbossen.
De Bossenstrategie benoemt als onderdeel daarvan het belang van:
• de bescherming en ontwikkeling van bronnen van geschikt genetisch uitgangsmateriaal voor bomen en
struiken;
• voldoende beschikbaarheid en toepassing van geschikt plantmateriaal voor uitbreiding van bos en
beplantingen, verbeteren van bestaand bos, en voor landschapeselementen en agroforestry.
Het ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en het Interprovinciaal Overleg (IPO)
hebben aan een hiervoor opgerichte werkgroep (Werkgroep Genenbronnen en Plantmateriaal) gevraagd
een plan op te stellen, met daarbij aandacht voor de volgende vragen:
• Hoe kunnen belangrijke locaties van bronnen van autochtone bomen en struiken beter worden
beschermd?
• Hoe kan het stelsel van geschikte genenbronnen toekomstbestendig worden georganiseerd?
• Wat betekent de Bossenstrategie voor de plantopgave en welke garanties zijn nodig om tot voldoende
beschikbaarheid van geschikt plantmateriaal te komen?
• Wat is er nodig om de juiste inzet en toepassing van geschikt plantmateriaal te vergroten en welke
kennisbehoefte brengt dit met zich mee?
De werkgroep heeft zich in de periode van januari tot en met september, samen met betrokkenen uit het
veld, gebogen over deze vragen en komt met een aantal conclusies en aanbevelingen.
De rode draad is dat een grote plantopgave, zoals volgt uit de Bossenstrategie, alleen met de inzet van het
nodige budget, langjarige afspraken en garanties, en kennisverspreiding en samenwerking tussen diverse
overheden en de betrokken partijen in de plantsoenketen te realiseren is.

Conclusies
De ambities van de Bossenstrategie brengen een enorme plantopgave met zich mee. Naar schatting zijn
161 miljoen bomen en struiken nodig. Het aanplanten van bomen en struiken is een activiteit waarvan de
gevolgen langdurig doorwerken in bossen en landschappelijke beplantingen. Immers, de geplante bomen
en struiken zijn mede bepalend of het gebied op de lange termijn aan de verwachte doelstellingen ten
aanzien van biodiversiteit, koolstofvastlegging, recreatie, houtproductie en andere functies kan voldoen.
De genetische herkomst van het plantmateriaal speelt hierbij een cruciale rol, zeker met het oog op het
veranderend klimaat. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie categorieën plantmateriaal:
• Autochtoon plantmateriaal
Hierbij gaat het om plantmateriaal van inheemse soorten die aangepast zijn aan het Nederlandse klimaat
en die vooral een grote bijdrage kan leveren aan de biodiversiteit.
• Bosbouwkundig plantmateriaal
Hierbij gaat het om plantmateriaal dat een grote bijdrage kan leveren aan houtproductie, koolstofvastlegging en andere maatschappelijke doelen.
• Plantmateriaal van voor Nederland nieuwe (klimaatslimme) soorten
Nieuwe uit het buitenland afkomstige soorten of herkomsten kunnen dienen als aanvulling op het
bestaande soortenpalet in bossen en beplantingen.
De Nederlandse Rassenlijst Bomen speelt een centrale rol in het kiezen van het juiste plantmateriaal.
Op deze lijst staan aanbevolen autochtone en bosbouwkundige herkomsten voor Nederland. Daarmee
samenhangend is er een stelsel van genenbronnen bestaande uit de genenbank, zaadgaarden, selectiePlanten voor de toekomst | Samenvatting | 5

opstanden en in situ SI locaties (locaties met autochtone struiken en bomen) waaruit zaad en stekmateriaal
kan worden gewonnen voor het opkweken van geschikt plantmateriaal. Dit stelsel is niet robuust genoeg
om, met het oog op de toekomstige plantopgave, voldoende zaad en stekmateriaal te leveren. De
consequentie hiervan is dat er ofwel niet geplant gaat worden, of dat er gebruik zal worden gemaakt van
onbekende, dan wel onwenselijke genetische herkomsten. En dat kan een negatieve impact hebben op de
toekomstige vitaliteit en functievervulling van onze bossen en beplantingen.
Ook klimaatverandering heeft impact op de vitaliteit van onze bossen. Het onderzoek naar nieuwe soorten
en herkomsten die beter hierop zijn aangepast, staat in Nederland nog in de kinderschoenen. Het is daarom
van groot belang om te investeren in het stelsel van genenbronnen.
De grote plantopgave maakt het noodzakelijk om tijdig te starten met het kweken van bomen en struiken
die nodig zijn voor de uitvoering van de Bossenstrategie. Dit is immers een zaak van lange adem. Kwekers
zijn momenteel nog terughoudend om hiermee te starten. Daarvoor is de financiële onderbouwing en
planning van de ambities ook nog onvoldoende uitgewerkt. De kwekers hebben garanties nodig dat het
plantmateriaal waarin zij nu investeren over drie tot vier jaar ook wordt afgenomen.
De genoemde ambities vragen ook om kennis, veel kennis. Voor veel personen en organisaties die aan
de slag moeten met de uitvoering van de ambities, vormt het plannen, organiseren en aanplanten van
bosplantsoen immers een nieuwe activiteit. Er ligt daarmee een grote opgave om het kennispeil bij alle
betrokken partijen in de keten te vergroten. En om daar mee ‘op school’ te beginnen.
Tot slot verdienen de genenbronnen van autochtone bomen en struiken extra aandacht. Van het
totale areaal aan bomen en struiken bestaat naar schatting minder dan 10% uit autochtone bomen en
struiken. Het verder in beeld brengen van de nog resterende relictpopulaties is dan ook belangrijk. Deze
genenbronnen zijn kwetsbaar. Spoedige bescherming is van cruciaal belang voor het behoud van zeldzame
genen, de biodiversiteit en de toekomstige zaadvoorziening.

Aanbevelingen
De werkgroep is gekomen tot een aantal aanbevelingen, hieronder samengevat tot een viertal kernpunten
(zie bijlage I en II voor een volledig overzicht en een uitwerking van financiële consequenties). De
werkgroep acht de uitvoering van de aanbevelingen noodzakelijk om de toekomstige beschikbaarheid
en toepassing van geschikt plantmateriaal te garanderen, en de bescherming van genenbronnen van
autochtone bomen en struiken structureel te verbeteren.
1. Zorg voor een robuust en toekomstbestendig stelsel van genenbronnen.
De in situ genenbronnen van autochtone bomen en struiken zijn zeer kwetsbaar door hun beperkte
voorkomen en vaak kleine omvang van de locaties. De bescherming van deze genenbronnen verdient
daarom topprioriteit. Hier ligt primair een rol voor de provincies door enerzijds te zorgen voor een
inventarisatie van nog niet in kaart gebrachte populaties, en anderzijds door te zorgen voor een goede
basis voor beheer en herstel van bronlocaties.
Een belangrijke voorwaarde is dat (gevalideerde) gegevens van de inventarisaties goed beschikbaar
komen en blijven. Hier ligt mogelijk een taak voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) om, in
afstemming met de ministeries van LNV en OCW en CGN, voort te bouwen op de Atlas Groen Erfgoed.
Het Ministerie van LNV werkt samen met Staatsbosbeheer en Centrum voor Genetische Bronnen
Nederland (CGN) reeds aan verbeterplannen voor de genenbank. De werkgroep is van mening
dat aanvullende investeringen nodig zijn (zie aanbevelingen bijlage I). Het ministerie van LNV,
Staatsbosbeheer en de kwekerijsector hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om te investeren
in een toekomstbestendig stelsel.
Naast de in situ genenbronnen is ook voor het beheer en de instandhouding van de huidige zaadgaarden
een investering nodig om voldoende zaad te leveren voor bosbouwkundig plantmateriaal. Het is van
belang dat Staatsbosbeheer, kwekerijsector en overheid nagaan hoe deze investeringen kunnen worden
gedekt in bijvoorbeeld een publiek-private samenwerking.

6 | Planten voor de toekomst | Samenvatting

2. Zorg voor een goede garanties en samenwerking in de plantsoenketen.
Voor het beschikbaar krijgen van voldoende geschikt plantmateriaal is het belangrijk dat zaadhandel en
kwekers tijdig de benodigde investeringen doen in het oogsten van zaad en het opkweken van materiaal.
Deze investeringen worden alleen gedaan als Rijk en provincies meer duidelijkheid geven over de
planning en financiering van de Bossenstrategie. Rijk, provincies en (grotere) terreineigenaren zouden
daarnaast met de sector (volume-) afspraken moeten maken om de opkweek, in ieder geval op korte
termijn, op gang te brengen.
Daarnaast is het ook belangrijk dat in de plantsoenketen goed wordt samengewerkt om de oogst, de
toedeling van zaden en de beschikbaarheid van plantmateriaal blijvend op elkaar af te stemmen. Dit vergt
formalisering van afspraken tussen het ministerie van LNV, Staatsbosbeheer,-BoHeZa,-LTO Cultuurgroep
Bos- en Haagplantsoen, Treeport Zundert,-NakTuinbouw, de Raad voor plantenrassen,
CGN en de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE).
Tot slot is ook traceerbaarheid van belang. Hier ligt een kans voor uitbreiding van bestaande kwaliteitssystemen (Erbo, Groenkeur) met een controle op de juiste toepassing van certificaten. In samenwerking
met Naktuinbouw dient daarbij een online database te worden ontwikkeld om certificaten te verifiëren.
3. Versterk de kennisbasis door gericht fundamenteel en praktijkonderzoek. Zorg tevens voor een
goede kennisopbouw bij alle partijen die betrokken zijn bij de Bossenstrategie over de geschiktheid
en juiste toepassing van plantmateriaal, genenbronnen, en de plantsoenketen.
Om de kennisbasis te vergroten is op meerdere vlakken onderzoek nodig. Dit vraagt dan ook een
programmering voor meerdere jaren. Vanuit de Bossenstrategie wordt een kennisagenda opgesteld. Het
advies is om de aanbevelingen uit dit rapport daarin op te nemen.
Het zorgen voor kennisopbouw is een traject van lange adem. Voor Rijk, provincies en gemeenten ligt er
een taak om (als opdrachtgever) het kennisniveau zodanig te verhogen dat in de plannen en regelingen
de juiste uitgangspunten worden opgenomen. Voor terreineigenaren en -beheerders en andere
betrokkenen is vooral kennis over bronlocaties en de juiste toepassing en aanplant van plantmateriaal
van belang. Het advies is dan ook om dit onderdeel te maken van de voorlichtings- en educatieprogramma’s van deze organisaties. Het herkennen van relictpopulaties verdient daarbij speciale aandacht.
Tot slot geldt ook hier dat investeren in een nieuwe generatie loont: In de curricula van de groene
MBO, HBO en universitaire opleidingen moet substantieel aandacht komen voor de bovenstaande
onderwerpen.
4. Versterk de positie van de Rassenlijst Bomen en breid de lijst uit met nieuwe herkomsten en
soorten.
Voor het goed functioneren van bossen en beplantingen is het belangrijk dat gebruik wordt gemaakt van
het juiste, voor de toepassing geschikte plantmateriaal. De Rassenlijst Bomen is daarbij een belangrijk
instrument, zodat bij aanschaf de kwaliteit geborgd is. Het advies is daarom om de positie van de
Rassenlijst te versterken door het gebruik van herkomsten van de lijst verplicht te stellen bij bestaande en
nieuwe subsidieregelingen van het Rijk en de provincies. Ook staan deze partijen, naast waterschappen
en gemeenten, aan de lat om de Rassenlijst onderdeel te maken van duurzaam inkoopbeleid.
De uitbreiding van de rassenlijst met nieuwe herkomsten is vooral een taak voor de Raad voor
plantenrassen.

Planten voor de toekomst | Samenvatting | 7

8 | Planten voor de toekomst | Samenvatting

1

Inleiding

1.1

De grote plantopgave
In het Klimaatakkoord (2019) 1 is tot doel gesteld om met bomen, bossen en natuur jaarlijks ten minste
0,4 miljoen ton (Mton) CO2 per jaar extra vast te leggen, met een streven naar 0,8 Mton CO2 per jaar. Ook is
afgesproken om te komen tot een bossenstrategie. De Bossenstrategie is gelanceerd in november 2020 en daarin
worden stevige ambities verwoord om de komende tien jaar te komen tot:
• een uitbreiding van het Nederlandse bosareaal met 10%;
• het revitaliseren van bestaande bossen;
• de aanleg van nieuwe landschappelijke beplantingen;
• het stimuleren van agroforestry2 en voedselbossen3.
De Bossenstrategie heeft niet alleen tot doel om met bomen en bossen een bijdrage te leveren aan
klimaatadaptatie en -mitigatie, maar ook aan de versterking van biodiversiteit en van andere maatschappelijke
waarden die bomen en bossen leveren. Ook wil de Bossenstrategie het hoogwaardig gebruik van hout
dat vrijkomt uit het Nederlandse bos en landschap stimuleren. Hout is als hernieuwbare en herbruikbare
grondstof voor materialen, chemie en energie van belang binnen het Rijksbreed programma Circulaire Economie
(2016) dat als doel heeft om te komen tot een volledig circulaire economie in 20504. Het stimuleren van
agroforestry sluit aan op de visie Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden van het ministerie van LNV

1

https://www.klimaatakkoord.nl/

2

Bij agroforestry, oftewel boslandbouw, worden bomen en struiken aangeplant als onderdeel van het landbouwsysteem. Hierbij
worden de teelt van hout, biomassa, fruit of noten gecombineerd met akkerbouw of (pluim)veeteelt op éénzelfde perceel. Het doel is
om te komen tot een positieve wisselwerking tussen de landbouw- en bosbouwcomponent.

3

Een voedselbos is een door mensen gecreëerde plantengemeenschap (planten, bomen, struiken en kruiden) met een zeer hoog
aantal eetbare soorten. Er wordt een natuurlijk bos-ecosysteem nagebootst door gelaagdheid in de vegetatie en gebruik van
meerjarige beplanting.

4

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie/nederland-circulair-in-2050
Planten voor de toekomst | 1. Inleiding | 9

om van Nederland een koploper in kringlooplandbouw te maken (LNV, 2018). De uitbreiding van het areaal
landschapselementen wordt onder meer opgepakt in het kader van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel5. In maart
2021 is het Raamwerk Aanvalsplan versterking landschappelijke identiteit via landschapselementen gelanceerd waarin wordt
gepleit voor een uitbreiding van het areaal landschapselementen met 50.000 ha tot en met 2050 (Hagendoorn
et al., 2021).
Deze ambities betekenen een enorme plantopgave voor het komende decennium. Uiteraard zal een deel van
de bosuitbreidingsambities worden gerealiseerd door middel van bijvoorbeeld spontane bosontwikkeling,
waarbij gronden niet worden beplant maar er nieuw bos ontstaat door spontane bezaaiing uit naburige
zaadbronnen. De verwachting is echter dat aanplant van bomen een belangrijke rol zal spelen bij het realiseren
van nieuw bos, landschappelijke beplantingen en agroforestry. Ook in bestaande bossen zal natuurlijke
verjonging van groot belang blijven om nieuwe bosgeneraties te creëren. Echter, voor het revitaliseren van
bestaande bossen zal ook aanplant nodig zijn omdat natuurlijke verjonging niet altijd van de grond komt
of omdat via aanplant nieuwe boom- of struiksoorten kunnen worden geïntroduceerd. Essentieel is dat
bij die plantopgave gebruik wordt gemaakt van ‘geschikt’ plantmateriaal. Dat is immers bepalend voor het
functioneren van bossen en beplantingen de komende decennia.
Geschikt plantmateriaal wil zeggen dat de voor de aanplant gebruikte bomen en struiken genetisch divers
zijn, en aangepast aan de uiteenlopende Nederlandse klimaatomstandigheden, óók als dat klimaat verandert.
Het plantmateriaal moet bijdragen aan toekomstbestendige, vitale bossen en beplantingen. Geschikt wil ook
zeggen dat de geplante bomen en struiken bijdragen aan de expliciete doelen, met name het versterken van de
biodiversiteit (zowel in natuurbos, multifunctioneel bos als het landschap), het vastleggen van meer koolstof,
en de productie van hout voor hoogwaardige toepassingen.
Hiervoor zijn drie categorieën plantmateriaal noodzakelijk:
1. ‘autochtoon plantmateriaal’ van inheemse soorten voor bossen en landschappelijke beplantingen met
bomen en struiken die aangepast zijn aan het Nederlandse klimaat en die primair een grote bijdrage leveren
aan de biodiversiteit;
2. ‘bosbouwkundig plantmateriaal6’, voor vitale bossen en landschappelijke beplantingen die een grote
bijdrage leveren aan houtproductie, koolstofvastlegging en andere maatschappelijke doelen;
3. plantmateriaal van nieuwe (klimaatslimme 7) soorten die dienen als toekomstbestendige aanvulling op het
bestaande soortenpalet in bossen en beplantingen.
De plantopgave is groot. Om hier aan te voldoen is het cruciaal dat de hele keten van uitgangs- en
plantmateriaal op orde is: van bescherming en verbetering van zaadbronnen, via het op tijd bestellen en
kweken van gegarandeerd geschikt plantmateriaal, tot en met de juiste toepassing en kennis daarover bij
eindgebruikers. Voor alle drie de categorieën plantmateriaal geldt dat werk aan de winkel is over de gehele
keten. De bestaande autochtone genenbronnen in Nederland zijn bijvoorbeeld schaars en zeer kwetsbaar (zie
kader).
Daarnaast is er de afgelopen decennia weinig geplant. Bosuitbreiding vond er nauwelijks plaats, er was
tijdelijk zelfs sprake van een afname van het areaal (Schelhaas et al., 2017). Ook in bestaande bossen werd
er nauwelijks geplant en grotendeels vertrouwd op natuurlijke verjonging. Hiermee is de kennis over en
aandacht voor bosbouwkundig plantmateriaal schaars is geworden.

5

https://www.samenvoorbiodiversiteit.nl

6

Plantmateriaal dat primair is geselecteerd voor bosbouwkundige doeleinden, dat wil zeggen voor aanplant in bossen of beplantingen
die (deels) een houtproductiefunctie hebben.

7

Met klimaatslimme soorten worden boom- en struiksoorten bedoeld die het adaptatievermogen van bossen en beplantingen
vergroten tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering en andere drukfactoren (bijv. stikstofdepositie) en anderzijds het
mitigatievermogen (koolstofvastlegging) van bossen en beplantingen versterken.

10 | Planten voor de toekomst | 1. Inleiding

Noodzakelijke bescherming autochtone genenbronnen
In de loop der eeuwen zijn autochtone bomen en struiken in Nederland steeds zeldzamer geworden.
Dit maakt deze genenbronnen kwetsbaar. Met de ondertekening van het Verdrag inzake biologische
diversiteit in Rio de Janeiro in 1992 (CDB, 1992) heeft Nederland zich verplicht om biodiversiteit in
eigen land te beschermen. Dit vormt het belangrijkste kader voor de bescherming van autochtone
genenbronnen. In de nota Bronnen van ons bestaan (LNV, 2002) is uitgewerkt hoe de afspraken op
nationaal niveau worden ingevuld. Daarnaast zijn de afspraken vastgelegd in de Ministerial Conference
for the Protection of Forests in Europe (Forest Europe, 1990; 2015) en het FAO Global Plan of Action for the
conservation of forest genetic resources (FAO, 2013) van belang. Ook hierin zijn mede door Nederland
afspraken gemaakt over de in situ en ex situ bescherming van genetische bronnen van bomen en
struiken.

1.2

Naar een samenhangend plan
De Bossenstrategie omschrijft de toekomstige beleidsambities voor bossen en bomen en benoemt als
onderdeel daarvan het belang van:
• de bescherming en ontwikkeling van bronnen van geschikt genetisch uitgangsmateriaal voor bomen en
struiken;
• voldoende beschikbaarheid en toepassing van geschikt plantmateriaal voor uitbreiding van bos en
beplantingen, verbeteren van bestaand bos, en voor landschapeselementen en agroforestry.
Het ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en het Interprovinciaal Overleg (IPO) hebben
aan de WerkgrOep Genenbronnen en Plantmateriaal gevraagd een plan op te stellen, met daarbij aandacht
voor de volgende vragen:
• Hoe kunnen belangrijke locaties van bronnen van autochtone bomen en struiken beter worden
beschermd?
• Hoe kan het stelsel van geschikte genenbronnen8 toekomstbestendig worden georganiseerd?
• Wat betekent de Bossenstrategie voor de plantopgave en welke garanties zijn nodig om tot voldoende
beschikbaarheid van geschikt plantmateriaal te komen?
• Wat is er nodig om de juiste inzet en toepassing van geschikt plantmateriaal te vergroten en welke
kennisbehoefte brengt dit met zich mee?

1.3

Leeswijzer
Deze rapportage start met twee inleidende hoofdstukken waarin de lezer wordt ingewijd in de verschillende
genenbronnen voor plantmateriaal (hoofdstuk 2) en de keten van zaadbron tot levering van het plantmateriaal
(hoofdstuk 3).
In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de verwachte toekomstige behoefte aan plantmateriaal en waar eventuele
tekorten worden verwacht. In hoofdstuk 5 wordt vervolgens aangegeven welke garanties volgens de werkgroep
nodig zijn om de gestelde ambities uit de Bossenstrategie te kunnen behalen.
Hoofdstuk 6 beschrijft wat er nodig is om autochtone genenbronnen beter te beschermen. Het belang van
deze bronnen is groot en de aanpak kent meerdere elementen die in samenhang moeten worden opgepakt.
In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op hoe de kennis over dit thema verder verbreed dient te worden en hoe de
al aanwezige kennis verspreid kan worden. De juiste toepassing van plantmateriaal vergt veel specialistische
kennis. Het is belangrijk dat die kennis in de gehele keten wordt verspreid en praktisch toepasbaar wordt
gemaakt.
Tot slot worden in hoofdstuk 8 de belangrijkste conclusies en aanbevelingen gegeven.
8

Met genenbronnen worden in dit rapport bedoeld: de bronnen waaruit geschikt genetisch materiaal (zaad of stekken) kan worden
geoogst om bomen en struiken te kweken voor aanplant in bos en landschap.
Planten voor de toekomst | 1. Inleiding | 11

12 | Planten voor de toekomst | 1. Inleiding

De basis: de juiste genenbronnen
Het aanplanten van bomen en struiken is een maatregel waarvan de gevolgen langdurig doorwerken in bossen
en landschappelijke beplantingen. Immers, de geplante bomen en struiken zijn mede bepalend of het gebied
op de lange termijn aan de verwachte doelstellingen ten aanzien van biodiversiteit, koolstofvastlegging,
recreatie, houtproductie en andere functies kan voldoen. De kwaliteit van het gebruikte plantmateriaal is
een belangrijke bepalende factor voor het functioneren van de bossen en landschappelijke beplantingen.
De genetische herkomst van het plantmateriaal speelt daarbij een belangrijke rol. De herkomst geeft aan
van welke groeiplaats (ouderopstand) het zaad is geoogst waaruit het plantmateriaal is opgekweekt en
vermeerderd.
Uit onderzoek blijkt dat de genetische herkomst van plantmateriaal van invloed is op onder meer de
gevoeligheid van bomen en struiken voor ziekten en plagen, de groeisnelheid van boom, de stamvorm, de
gevoeligheid voor vorst en de waarde voor de biodiversiteit. De mate waarin de genetische herkomst van
invloed is verschilt wel per eigenschap (figuur 2.1).
100
80
Percentage

60
40
20

Omgeving

Diktegroei

Hoogtegroei

Dichtheid hout

Draaigroei

Rechtheid

Lengte
houtvezels

(moment van)
Uitlopen

0
Bloemkleur

2

Genetisch

Figuur 2.1: Invloed van genetische factoren (herkomst) en omgevingsinvloeden (o.a. groeiplaats en beheer) op verschillende
boomkenmerken. (Bron: bewerking figuur uit Geburek, 2004).
De genetische herkomst is niet alleen van belang omdat dit mede de groei en het overleven van de
aangeplante boom voor de komende decennia bepaalt. Met de aanplant van bomen worden ook genen
geïntroduceerd in een gebied die, in met name bossen, via natuurlijke verjonging generatie op generatie
worden doorgegeven. Kortom, het toepassen van genetisch geschikt plantmateriaal is mede bepalend voor
het functioneren van het bos of de beplanting in de verre toekomst en vormt daarmee een keuze die met zorg
moet worden gemaakt.
Bij het kiezen van geschikte genenbronnen maken we, afhankelijk van het doel van de aanplant, onderscheid
in:
1. autochtone genenbronnen van inheemse soorten;
2. bosbouwkundige genenbronnen;
3. genenbronnen van nieuwe (klimaatslimme) soorten.

Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen | 13

2.1

Autochtone genenbronnen
Inheemse boom- en struiksoorten zijn alle soorten die van oorsprong in het natuurlijke verspreidingsgebied
van de soort (gerekend vanaf de laatste ijstijd) voorkomen. Binnen dat verspreidingsgebied komen grote
genetische verschillen voor. Een zomereik is bijvoorbeeld inheems in Nederland, maar ook in veel andere delen
van Europa. Maar in Zuid-Europa groeit deze soort onder andere klimatologische omstandigheden dan in
Nederland. Dat betekent dat een zomereik uit de Zuid-Europa genetisch afwijkt van een zomereik uit Nederland.
Bij inheemse soorten wordt er daarom onderscheid gemaakt tussen autochtone9 en niet-autochtone bomen
en struiken. Een autochtone boom is niet alleen als soort inheems, maar is ook genetisch gezien als individu
inheems. Dit betekent dat hij afkomstig is van populaties die zich hier sinds de laatste ijstijd spontaan hebben
gevestigd. Materiaal uit deze oorspronkelijke (wilde) populaties is in de loop der tijd via aanplant en kweek
van bomen en struiken ook verder verspreid. Daarmee is nog steeds een deel van de bomen en struiken in
Nederland autochtoon, oftewel genetisch inheems (Van Kemenade & Maes, 2019).
In de loop der eeuwen zijn autochtone bomen en struiken in Nederland echter steeds zeldzamer geworden.
Nederland is al sinds de Middeleeuwen zeer bosarm en kent ook geen oorspronkelijk bos (oerbos) meer. Voor
de aanplant van bossen en landschappelijke beplantingen is lange tijd wel gebruik gemaakt van lokaal en dus
deels genetisch inheems materiaal. Maar vanaf de 13e eeuw werd er ook gebruik gemaakt van geïmporteerde
bomen en struiken uit andere delen van Europa en later uit Noord-Amerika en Azië. Met name bij de uitbreiding
van het bosareaal in de 20e eeuw is er op grote schaal plantmateriaal uit het buitenland aangevoerd. Dit heeft
er toe geleid dat het areaal autochtone bomen en struiken fors is afgenomen. Plekken waar autochtone bomen
en struiken voorkomen betreffen vooral oude bosgroeiplaatsen (bos van voor 1850). Andere belangrijke
vindplaatsen zijn heggen, hagen, houtwallen, singels en overige zogenaamde landschapselementen of
landschappelijke beplantingen, die de ruilverkavelingen en landinrichting (sinds de jaren 50 van de vorige
eeuw), overleefden.
De instandhouding en bescherming van deze zogenaamde relictpopulaties van autochtone bomen en struiken,
is van belang voor de:
• Biodiversiteit
Autochtone bomen en struiken zijn van groot belang voor het functioneren van ecosystemen. Iedere
boom- of struiksoort kent tal van organismen die met deze soort geassocieerd zijn. De juiste autochtone
genetische achtergrond is vaak essentieel bij deze subtiele ecologische relaties. Bijvoorbeeld het tijdstip van
uitlopen van autochtone bomen of struiken loopt vaak synchroon met het uitkomen van eitjes van vlinders.
Een inheemse boom- of struiksoort waarvan het zaad uit Zuidoost-Europa komt, kan weken vroeger
uitlopen waardoor de jonge rups het geschikte jonge bladstadium misloopt (Van Kemenade et al., 2021). Ook
verschillen in de bloeiperiode van veel autochtone bomen en struiken zijn van belang voor bloemzoekende
insecten.
• Cultuurhistorie
Autochtone bomen en struiken en cultuurhistorie zijn nauw met elkaar verbonden. Vooral oude landschapselementen die kenmerkend zijn voor de streek zijn zeldzaam geworden. Deze worden gewaardeerd omdat
zij bepalend zijn voor de identiteit en herkenbaarheid van het landschap waar zij deel van uitmaken. De
oudere landschapselementen en bossen vertellen het verhaal van het landschap en de functie die die
landschapselementen bij het toenmalige grondgebruik hadden, zoals de houtwallen die als erfafscheiding
dienden en bosjes voor geriefhout. Die historische gebruiksfuncties zijn nu goeddeels verdwenen.
• Beschikbaarheid van geschikt plantmateriaal
Autochtone bomen en struiken hebben zich in de loop der tijd aangepast aan de Nederlandse
(klimatologische) omstandigheden en kunnen plantmateriaal leveren dat minder vatbaar is voor ziekten en
plagen en (late voorjaars)vorst (zie kader Veldproeven met autochtone herkomsten). De relictpopulaties
zijn belangrijke bronnen waaruit zaad- en stekmateriaal kan worden geoogst voor de opkweek van nieuwe
autochtone bomen en struiken.
Veel autochtone bomen en struiken hebben in de loop der tijd ook een brede genetische basis opgebouwd.
In het licht van de voorspelde klimaatverandering is het van belang dat de genetische diversiteit van bomen
en struiken het best zo hoog mogelijk kan zijn om verandering te kunnen opvangen (Van der Mijnsbrugge et
al., 2017). Ook hierbij kunnen autochtone bomen en struiken een rol spelen (Maes et al., 2021).
9

Autochtoon materiaal is materiaal dat zich sinds zijn spontane vestiging na de ijstijd ter plekke altijd slechts natuurlijk heeft verjongd
of kunstmatig verjongd is met strikt lokaal oorspronkelijk materiaal (Heybroek, 1992).

14 | Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen

Veldproeven met autochtone herkomsten
Uit diverse onderzoeken blijkt dat autochtone herkomsten vaak beter zijn aangepast aan de lokale
klimatologische omstandigheden. In een Duitse veldproef met negen struik- en boomsoorten is
bijvoorbeeld aangetoond dat autochtone herkomsten na aanplant minder uitval vertoonden dan de
niet-autochtone herkomsten. De uitval bij autochtone herkomsten varieerde tussen 2 en 7%, terwijl
dit bij niet-autochtone herkomsten 10 tot 30% was. De verhoogde uitval bij de niet-autochtone
herkomsten was vooral het gevolg van droogtestress, doordat ze een minder fijne beworteling
hadden. Door de hogere kosten voor herplant bij niet-autochtone herkomsten werden de hogere
kosten van het autochtone plantmateriaal geheel gecompenseerd.
Uit andere veldproeven in Groot-Brittannië met eenstijlige meidoorn blijkt dat autochtone
meidoorn ten opzichte van niet-autochtone meidoorn minder werd aangetast door meeldauw, een
betere hoogtegroei liet zien, meer doorns had en daarom beter beschermd was tegen vraat.
Daarnaast liepen de autochtone meidoorns wel 5 weken later uit dan de niet autochtone
herkomsten, wat ze minder gevoelig maakt voor vorstschade. Een Duitse studie toont aan dat nietautochtone kardinaalsmutsen meer worden aangetast door meeldauw dan autochtone herkomsten.
(Bronnen: Jones et al. 2001; Vollrath, 2006)

2.2

Bosbouwkundige genenbronnen
Voor bosbouwkundige doeleinden is er in Nederland geselecteerd op geschikte herkomsten van
boomsoorten voor de houtproductie en het creëren van vitale bossen. Selectiecriteria zijn bijvoorbeeld
een goede groei en stamvorm, de mate waarin de herkomsten zijn aangepast aan de Nederlandse
omstandigheden en een lage vatbaarheid voor ziekten en plagen. Ook hier betekent het gebruik van de juiste
bosbouwkundige herkomsten een grotere kans op aanslaan (overleving) na aanplant en op een betere groei
en een vitaler bos of beplanting op de lange termijn. De voordelen bestaan niet alleen uit geringere kosten
voor herplanten (in vergelijking met onbekende herkomsten), maar ook in een betere functievervulling van
het bos of de beplanting op de lange termijn.
Aangezien voor Nederland geschikte bosbouwkundige herkomsten10 ook zijn geselecteerd op goede
groei-eigenschappen, heeft dit ook invloed op de koolstofvastlegging van het bos of de beplanting (zie kader
Invloed herkomst op de groei). Het kiezen van de juiste bosbouwkundige herkomst met bijvoorbeeld
een rechte stamvorm of weinig draaigroei is mede bepalend voor de toekomstige houtkwaliteit. Dit is niet
alleen van belang voor de toekomstige financiële opbrengsten van de boseigenaar (zie kader Financiële
resultaten), maar ook op de mogelijkheid om het hout in de toekomst te benutten voor hoogwaardige
producten en daarmee de in het hout opgeslagen koolstof zo lang mogelijk vast te houden.
Nederland kent een stelsel van zaadgaarden voor bosbouwkundige selecties die vooral bij Staatsbosbeheer in
eigendom en beheer zijn. Dit betreft zowel loof- als naaldbomen.

10

Herkomsten geschikt voor bosbouwkundige doeleinden.
Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen | 15

Invloed herkomst op de groei
Uit diverse studies is gebleken dat de groeiverschillen tussen goede en slechte herkomsten
aanzienlijk kunnen zijn. In een Nederlandse veldproef met beuk bleek dat de Nederlandse bosbouwkundige herkomsten de beste hoogtegroei vertoonden, gevolgd door de Duitse en de Franse
herkomsten. De Turkse herkomsten vertoonden de slechtste hoogtegroei. Ook uit een Britse studie
naar de hoogtegroei van zomer- en wintereik werd geconcludeerd dat deze sterk varieert tussen
verschillende herkomsten. De hoogtegroei van de best presterende eikenherkomsten bleek 12 jaar
na aanplant 32 tot 63% hoger uit te vallen dan van de slechtste herkomsten. Recent onderzoek naar
Nederlandse eikenherkomsten laat ook zien dat de herkomstkeuze (naast de groeiplaats) mede van
invloed is op de groei.
(Bronnen: Kranenborg & De Vries, 2001; Hubert, 2005; Hubert & Cundall, 2006; Buras et al., 2020.)

Financiële resultaten
Uit diverse onderzoeken is bekend dat de juiste genetische bosbouwkundige herkomst een cruciale
rol speelt bij de bedrijfszekerheid (gevoeligheid voor ziekten, plagen en bevriezing), de aanplantkosten (aanslaan, snelle jeugdgroei) en de financiële resultaten (groeisnelheid, stamvorm, betakking)
van een beplanting. In figuur 2.2 zijn de resultaten van een Oostenrijkse studie weergegeven en in
figuur 2.3 van een Duitse studie. Hieruit is op te maken dat de financiële resultaten sterk verschillen
tussen verschillende herkomsten. De berekende opbrengstverschillen tussen verschillende
herkomsten in de Duitse studie liepen bijvoorbeeld uiteen van 26.000 euro/ha voor douglas tot
53.000 euro/ha voor beuk. Opvallend is dat de verschillen bij loofbomen groter zijn. Dat wordt
verklaard door het feit dat de genetische herkomst een grote rol speelt bij de stamvorm en dat dit bij
loofbomen van groot belang is voor de houtprijs.
(Bronnen: Kleinschmit, 2002; Liesebach, 2002)
80
60

Percentage

40
20
0
-20
-40
-60
-80

Beuk
Beste herkomst

Lariks

Fijnspar

Slechtste herkomst

Figuur 2.2: Opbrengsten aan het eind van de omloop voor de beste en slechtste herkomsten ten opzichte
van de gemiddelde opbrengst (in percentage) (figuur op basis van Liesebach, 2002).

16 | Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen

40000
30000

Euro/hectare

20000
10000
0
-10000
-20000
-30000

Eik
Beste herkomst

Beuk

Douglas

Fijnspar

Slechtste herkomst

Figuur 2.3: Opbrengsten aan het eind van de omloop voor de beste en slechtste herkomsten ten opzichte
van de gemiddelde opbrengst (euro/ha) (figuur op basis van Kleinschmit, 2002).

2.3

Genenbronnen van nieuwe (klimaatslimme) soorten
Om de stabiliteit en productiviteit van bossen en beplantingen te verhogen wordt er ook gekeken naar het
toepassen van nieuwe boomsoorten als aanvulling op het bestaande boomsoortensoortenpalet.
Het Nederlandse bos, maar ook landschappelijke beplantingen, hebben in toenemende mate te lijden onder
de gevolgen van klimaatverandering, stikstofdepositie, verzuring, nutriëntenverlies en verdroging. Op veel
plekken functioneert de bodem niet goed meer, omdat deze verzuurd is door een overmaat aan stikstof en
zwaveloxide. Het veranderende klimaat zorgt voor droogte en hitte en een verhoogd risico op weersextremen
zoals storm en hagel. Hierdoor neemt de vitaliteit van veel bossen en beplantingen af en neemt het risico
op (nieuwe) ziekten en plagen toe. Ook het feit dat een belangrijk deel van het bos, maar ook bijvoorbeeld
wegbeplantingen of houtwallen, een eenzijdige soortensamenstelling heeft, vormt een risico (Thomassen
et al., 2021). Verschillende veel voorkomende boomsoorten, zoals es, fijnspar en lariks staan de laatste jaren
sterk onder druk als gevolg van klimaatverandering, ziekten en plagen, wat heeft geleid tot grootschalige
sterfte. Ook een voor Nederland veel voorkomende soort als de eik kampt al jaren met vitaliteitsproblemen
als gevolg van onder meer bodemverzuring (zie bijvoorbeeld Lucassen et al., 2014). Een van de doelen van de
Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020) is daarom om de samenstelling van bossen te versterken om daarmee de
veerkracht te verhogen. Bijvoorbeeld door een soortensamenstelling na te streven die bijdraagt aan minder
zure bodems en toleranter is voor weersextremen zoals langdurige droogte.
Voor het vergroten van de soortensamenstelling kan in veel situaties gebruik worden gemaakt van natuurlijke
verjonging van al voorkomende soorten in de omgeving. Waar de gewenste mengboomsoorten, zoals
bepaalde rijkstrooiselsoorten of droogtetolerante soorten, ontbreken zullen deze soorten moeten worden
geplant. Aangezien diverse soorten binnen het bestaande Nederlandse boomsoortenpalet onder druk
staan wordt er ook gekeken naar nieuwe of momenteel nog minder bekende soorten, die een interessante
aanvulling vormen om in een veranderend klimaat de veerkracht van bossen te vergroten. Op kleine
schaal wordt er in multifunctionele bossen al geëxperimenteerd met nieuwe soorten als boomhazelaar
(Corylus colurna), elsbes (Sorbus torminalis) en zwarte noot (Juglans nigra). Maar ook ‘minder bekende’ soorten
die al langer in Nederland voorkomen maar nog niet op grote schaal in het bos worden toegepast, zoals
tamme kastanje (Castanea sativa), gewone zilverspar (Abies alba) en walnoot (Juglans regia), worden ontdekt als
potentieel interessante aanvulling op het boomsoortenpalet. Tot slot worden ook inheemse soorten zoals de
ratelpopulier (Populus tremula) herontdekt als interessante mengboomsoort voor bossen en beplantingen op
zandgrond.

Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen | 17

Voorafgaand aan de introductie van binnen het Nederlandse bos nieuwe of minder gangbare boomsoorten
moet er voldoende kennis zijn over de eigenschappen van een soort. Kennis over bijvoorbeeld
groeiplaatseisen, droogtetolerantie, vorstgevoeligheid, de risico’s op invasiviteit, ziektes, bijdrage aan de
biodiversiteit, geschikte mengboomsoorten en strooiseleigenschappen, is essentieel om te bepalen of het
zinvol is om de boomsoort in kwestie in het bos in te brengen. Daarnaast is het belangrijk om zorgvuldig af
te wegen in welke bossen de introductie van nieuwe soorten gewenst is en dit meerwaarde oplevert en waar
introductie van nieuwe soorten ongewenst is omdat dit bijvoorbeeld conflicteert met de natuurdoelstelling
van een bos.
Tot slot is het van belang in beeld te brengen welke genetische herkomsten geschikt zijn voor de Nederlandse
situatie (o.a. bestandheid tegen late nachtvorst) en welke herkomsten gunstige groei-eigenschappen hebben
voor het versterken van de koolstofvastlegging en de houtproductiefunctie (Kremers et al., 2021). Onderzoek
hiernaar wordt op dit moment uitgevoerd door Staatsbosbeheer, Probos, Centrum voor Genetische Bronnen
Nederland (CGN) en de Bosgroepen binnen een van de Bos- en Klimaatpilots die worden gefinancierd door
het ministerie van LNV11. Wageningen UR verzamelt momenteel ook ervaringen met nieuwe of minder
toegepaste soorten via het Boomsoortenportaal op de Gereedschapskist Klimaatslim Bos- en Natuurbeheer12.
Het selecteren van de juiste genenbronnen van nieuwe (klimaatslimme) soorten staat echter nog in de
kinderschoenen.

2.4

Geschikt plantmateriaal
Zoals uit de voorgaande paragrafen blijkt, wordt een belangrijk deel van de geschiktheid van het
plantmateriaal bepaald door de genetische herkomst. Het kiezen van de juiste herkomst geeft betere garanties
voor het aanslaan en overleven van de bomen na aanplant en gezonde en vitale bomen op lange termijn.
Ten aanzien van het doel van de aanplant kan daarnaast nog onderscheid worden gemaakt in (1) autochtone
herkomsten, (2) bosbouwkundige herkomsten en (3) herkomsten van nieuwe (klimaatslimme) soorten.
Autochtone herkomsten worden vooral toegepast voor bossen en landschappelijke beplantingen die een
overwegend ecologisch doel dienen, omdat autochtone bomen en struiken een hoge bijdrage aan de
biodiversiteit leveren. Voor de productie van hout zijn autochtone herkomsten doorgaans minder geschikt.
Bosbouwkundige herkomsten daarentegen worden met name toegepast voor bossen en beplantingen die ook
(kwalitatief hoogwaardig) hout dienen op te leveren. Deze herkomsten worden (naast criteria als gezondheid
en vitaliteit) geselecteerd op goede groei-eigenschappen en een rechte stamvorm. Nieuwe (klimaatslimme)
soorten zullen vooral worden toegepast als aanvulling op het bestaande boomsoortenpalet om soorten te
introduceren die beter bestand zijn tegen weersextremen als droogte en helpen om de productiviteit van
bossen en beplantingen te versterken. Onderzoek naar voor Nederland geschikte herkomsten van deze soorten
is net gestart.
Naast de genetische kwaliteit wordt de geschiktheid van plantmateriaal ook bepaald door de fysieke kwaliteit,
zoals de gezondheid (vrij van ziekten en plagen) en de verhouding tussen de lengte van het plantmateriaal
en de wortelhalsdiameter (L/D-verhouding). Minimumeisen voor de L/D-verhouding zijn opgenomen in de
norm NEN7412 – Bos- en haagplantsoen, eisen, criteria en leveringsvoorwaarden. Ook het type (naaktwortelplantsoen
of plugplantsoen), de teeltwijze op de kwekerij en de maat en leeftijd bepalen mede de geschiktheid van
het plantmateriaal. Voor een toelichting op deze begrippen wordt verwezen naar de praktijkgids Bestellen van
bosplantsoen (Jansen & Boosten, 2017).

11

https://www.vbne.nl/thema/klimaatakkoord/project/
vergroten-kennis-en-beschikbaarheid-klimaatslimme-boomsoorten-en-herkomsten

12

https://www.vbne.nl/klimaatslimbosennatuurbeheer/boomsoortenportaal

18 | Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen

3

De plantsoenketen: van genenbron tot levering
plantmateriaal
In het beschikbaar krijgen van het juiste plantmateriaal voor de opgaven uit de Bossenstrategie is de
Nederlandse plantsoenketen van groot belang. Met ‘plantsoen’ wordt in de boomkwekerij- en de bossector
het plantmateriaal aangeduid van veelal 1 tot 3-jarige bomen en struiken. In onderstaande figuur worden de
belangrijkste onderdelen van de plantsoenketen weergegeven. In paragraaf 3.1 wordt het eerste onderdeel
van de keten (Rassenlijst Bomen) toegelicht. Paragraaf 3.2 gaat in op de genenbronnen waar zaad uit wordt
geoogst. Tot slot geeft paragraaf 3.3 een beknopte samenvatting van het proces van zaadoogst tot de levering
van het plantmateriaal aan de eindgebruiker.

Rassenlijst Bomen
Overzicht met aanbevolen herkomsten opgesteld door de Raad voor plantenrassen.

Autochtone herkomsten (SI)			

Bosbouwkundige herkomsten (S)

Genenbronnen
Bron waar zaad of stekmateriaal van aanbevolen herkomsten wordt geoogst.

Genenbank

Zaadgaarden

Selectie opstanden

In situ SI-locaties

Zaadhandel
In veel gevallen verantwoordelijk voor oogst, behandeling en bewaring zaad en levering aan
kwekerij. Soms levert de eigenaar van de genenbron rechtstreeks aan de kwekerij.

Kwekerij
Verantwoordelijk voor het opkweken van plantmateriaal uit zaad en stekken en levering van
plantmateriaal aan groenaanemers of rechtsreeks aan terreineigenaren.

Groenaannemers
In veel gevallen als tussenpersoon verantwoordelijk voor aankoop en aanplant van plantmateriaal
in opdracht van terreineigenaren en -beheerders.

Eigenaren en beheerders van bos, landschappelijke beplantingen en andere terreinen
Eindafnemer van het plantmateriaal en verantwoordelijk voor de aanplant van het plantmateriaal
in de (nieuwe) bossen, landschappelijke beplantingen en agroforestrypercelen.

Figuur 3.1: Schematisch overzicht van de plantsoenketen

Planten voor de toekomst | 2. De basis: de juiste genenbronnen | 19

3.1

Rassenlijst Bomen
De Rassenlijst Bomen (www.rassenlijstbomen.nl) is een nationale lijst van bosbouwgewassen. Elke lidstaat
van de Europese Unie is verplicht om een dergelijke lijst (register) samen te stellen. De Rassenlijst bevat een
overzicht van ‘toegelaten’ opstanden en rassen van soorten die onder de EU-bosbouwrichtlijn (1999/105/EG)
met betrekking tot het verhandelen van bosbouwkundig teeltmateriaal vallen, de zogenaamde richtlijnsoorten.
De EU-bosbouwrichtlijn is in Nederland uitgewerkt in de Zaaizaad- en plantgoedwet. De Rassenlijst Bomen
is opgesteld door de Raad voor plantenrassen met behulp van vertegenwoordigers uit de kwekerssector,
wetenschappelijk onderzoek, beleid en afnemers van plantmateriaal. De handel in teeltmateriaal van de
richtlijnsoorten voor de bosbouw is wettelijk beperkt tot de toegelaten opstanden. In tabel 3.1 wordt een
overzicht gegeven van de boomsoorten op de Rassenlijst Bomen die behoren tot de richtlijnsoorten.
Daarnaast bevat de Rassenlijst Bomen een lijst met aanbevolen rassen en opstanden. Deze lijst heeft
betrekking op soorten waarvoor geen wettelijk regime geldt, oftewel boom- en struiksoorten die niet onder de
EU-richtlijn vallen13.
Tabel 3.1. Overzicht van de boomsoorten op de Rassenlijst Bomen die behoren tot de Richtlijnsoorten.

13

Wetenschappelijke naam

Nederlandse naam

Abies alba

Gewone zilverspar

Abies grandis

Reuzenzilverspar

Acer platanoides

Noorse esdoorn

Acer pseudoplatanus

Gewone esdoorn

Alnus glutinosa

Zwarte els

Betula pendula

Ruwe berk

Betula pubescens

Zachte berk

Carpinus betulus

Haagbeuk

Castanea sativa

Tamme kastanje

Fagus sylvatica

Beuk

Fraxinus excelsior

Es

Larix decidua

Europese lariks

Larix kaempferi

Japanse lariks

Larix x marchlinsii

Hybride lariks

Picea abies

Fijnspar

Picea sitchensis

Sitkaspar

Pinus contorta

Draaiden

Pinus nigra

Zwarte den

Pinus sylvestris

Grove den

Populus nigra

Zwarte populier

Populus overig

Populier

Populus tremula

Ratelpopulier

Populus trichocarpa

Balsempopulier

Populus x canadensis

Canadese populier

Populus x generosa

Zwarte balsempopulier

Prunus avium

Zoete kers

Pseudotsuga menziesii

Douglas

Zie https://www.rassenlijstbomen.nl/nl/Home/Soorten.htm voor een overzicht van deze soorten.

20 | Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal

Wetenschappelijke naam

Nederlandse naam

Quercus cerris

Moseik

Quercus petraea

Wintereik

Quercus robur

Zomereik

Quercus rubra

Amerikaanse eik

Tilia cordata

Winterlinde

Tilia platyphyllos

Zomerlinde

In de Rassenlijst Bomen staan alle herkomsten en rassen van de belangrijkste bomen en struiken die worden
aanbevolen voor gebruik in Nederlandse bossen en beplantingen. In de lijst staan enerzijds herkomsten die
zijn geselecteerd vanwege hun goede bosbouwkundige eigenschappen, zoals groeipotentie, doorgaande spil,
fijnbetaktheid en vitaliteit. Anderzijds bevat deze lijst autochtone herkomsten (in de rassenlijst aangeduid met
de code SI14). Voor deze laatste categorie zijn bomen en struiken geselecteerd op basis van de hoogst mogelijke
zekerheid dat ze autochtoon genenmateriaal bevatten.
De bosbouwkundige herkomsten staan in zogenaamde selectieopstanden (bosopstanden waaruit zaad kan
worden geoogst) of in speciaal aangelegde zaadgaarden. Een zaadgaard is een verzameling bomen die speciaal
voor de zaadwinning bij elkaar zijn geplant en regelmatig worden gesnoeid om de zaadproductie hoog en de
bomen laag te houden met het oog op kosten van zaadwinning (zie kader De categorieën in de Nederlandse
Rassenlijst Bomen). Daarnaast worden op de Rassenlijst nog een aantal aanbevolen buitenlandse
herkomsten genoemd.
Tabel 3.2 geeft een overzicht van de locaties waar zaad- en/of stekmateriaal kan worden geoogst voor het
kweken van geschikt plantmateriaal. Voor de volledigheid worden hier ook de potentiële locaties genoemd die
(nog) niet zijn opgenomen in de Rassenlijst. Hier wordt verder op ingegaan in paragraaf 5.2.
Tabel 3.2. Overzicht van de (potentiële) locaties waar zaad- en/of stekmateriaal kan worden geoogst voor
het kweken van geschikt plantmateriaal
Categorie plantmateriaal

Officiële bronnen
opgenomen in de Rassenlijst
Bomen
Genenbank (1 locatie);

1) Autochtoon plantmateriaal

In situ locaties autochtone bomen en
struiken (SI-locaties) (400 locaties)
Zaadgaarden (14 locaties)

2) Bosbouwkundig (niet autochtoon)
plantmateriaal

3) Plantmateriaal van nieuwe
(klimaatslimme) soorten

14

Selectieopstanden (235 locaties)

Potentiële zaadbronnen
(nog nader te inventariseren/
onderzoeken welke geschikt zijn)
Relictpopulaties van autochtone en
struiken

Voormalige (vergeten)
selectieopstanden

Buitenlandse herkomsten
(127 locaties buiten NL)

Vitale en goed groeiende bosopstanden

Noorse esdoorn

Buitenlandse herkomsten

SI = Source indentified

Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal | 21

Opname van een locatie of opstand in de Rassenlijst vindt plaats door de Raad van Plantenrassen na een
toetsing door CGN, waarbij onder meer de volgende minimumeisen worden gehanteerd:
1. Oorsprong;
2. Afzondering;
3. Effectieve populatieomvang;
4. Leeftĳd en ontwikkelingsstadium;
5. Homogeniteit;
6. Aangepastheid;
7. Gezondheid en weerstandsvermogen;
8. Houtmassaproductie;
9. Houtkwaliteit;
10. Groeivorm of habitus.
De laatste drie eisen hebben met name betrekking op bosbouwkundig plantmateriaal en niet op autochtoon
materiaal. Voor meer informatie over de bovenstaande eisen wordt verwezen naar het aanmeldformulier op
de website van de Rassenlijst Bomen (https://www.rassenlijstbomen.nl/nl/Home/Aanmeldformulier.htm).

De categorieën in de Nederlandse Rassenlijst Bomen
De Rassenlijst kent vier basiscategorieën. De drie basiscategorieën S, Q en T, de zogenaamde
selectieherkomsten, zijn onderscheiden op basis van de manier waarop de ouderbomen of ouderopstanden zijn geselecteerd. Hierbij geldt dat hoe meer onderzoek er is gedaan naar de kwaliteit des te
meer zekerheid er is over de bosbouwkundige kwaliteit van de nakomelingen. De vierde categorie,
‘van bekende origine’ (SI), is in Nederland gereserveerd voor autochtoon plantmateriaal.
Bij de basiscategorie ‘geselecteerd’ (S, selected) zijn ouderopstanden beoordeeld op bosbouwkundige criteria, zoals groeipotentie, doorgaande spil, takkigheid, dikte en stand van de takken,
uitloopstadium en andere groei- en gezondheidsaspecten. De positief beoordeelde opstanden zijn
opgenomen in de rassenlijst en worden gebruikt voor de winning van zaad.
De basiscategorie ‘gekeurd’ (Q, qualified) komt alleen voor als de ondercategorieën KQ en ZQ.
Bij de ondercategorie ‘klonen gekeurd’ (KQ) zijn individuele ouderbomen van met name populier
en wilg beoordeeld op basis van de hierboven genoemde bosbouwkundige criteria. Vervolgens zijn
de positief beoordeelde ouderbomen vegetatief vermeerderd en uitgeplant als moerstoven in een
vermeerderingstuin. Deze moerstoven zijn opgenomen in de Nederlandse Rassenlijst Bomen. Een
moerstoof is een plant die regelmatig geknipt wordt voor de winning van stekken of poten en
daarna weer opnieuw uitloopt. Door deze vegetatieve vermeerderingsmethode hebben alle
nakomelingen in principe dezelfde genetische samenstelling en dus dezelfde genetische kwaliteit
(de zogenaamde klonen). Zo kan elk jaar of om de paar jaar stekmateriaal worden geoogst.
Kwekers leggen zelf moerstoven aan van de betreffende klonen en leveren de hiervan geoogste
stekken of poten onbehandeld aan of kweken ze eerst op tot beworteld plantsoen.
Bij de ondercategorie ‘zaadgaard gekeurd’ (ZQ) zijn individuele ouderbomen beoordeeld op basis
van de hierboven genoemde bosbouwkundige criteria. Vervolgens zijn de positief beoordeelde
ouderbomen vegetatief vermeerderd en uitgeplant in zaadgaarden. Deze zaadgaarden zijn
opgenomen in de Nederlandse Rassenlijst Bomen. Een zaadgaard is een verzameling bomen die
speciaal voor de zaadwinning bij elkaar is geplant en regelmatig wordt gesnoeid om de zaadproductie hoog en de bomen laag te houden met het oog op kosten van zaadwinning.
Bij de vorige twee basiscategorieën vond de selectie plaats op basis van de beoordelingen van
ouderbomen of ouderopstanden. Bij de basiscategorie ‘getest’ (T, tested) vindt de selectie plaats
op basis van vergelijkend veldonderzoek met de nakomelingen. Dit biedt meer zekerheid over de
kwaliteit. Hiervoor zijn van meerdere goede ouderopstanden nakomelingen uitgeplant in een
speciaal aangelegde veldproef en met elkaar vergeleken op basis van de eerder vermelde bos22 | Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal

bouwkundige criteria. Vervolgens zijn van de positief beoordeelde nakomelingen de ouderopstanden in de Nederlandse Rassenlijst Bomen opgenomen als de categorie getest (T). Voor zaadgaarden en klonen in deze categorie zijn aparte ondercategorieën beschikbaar, namelijk ‘klonen getest’
(KT) en ‘zaadgaard getest’ (ZT).
Voor de vierde categorie, ‘van bekende origine’ (SI) zijn bomen en struiken geselecteerd op basis
van de hoogst mogelijke zekerheid dat ze autochtoon genenmateriaal bevatten. Van deze
ouderbomen en –struiken wordt het zaad gewonnen waarmee plantmateriaal wordt opgekweekt.
Het uitgangsmateriaal is niet geselecteerd op basis van bosbouwkundige criteria en is dus vooral
geschikt voor beplantingen met een (overwegend) ecologische doelstelling.
(Bron: Jansen & Boosten, 2017).

3.2

Genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en SI-locaties
Zoals uit de voorgaande paragraaf blijkt worden vier typen locaties onderscheiden waar genenmateriaal wordt
bewaard en waar zaad en stekmateriaal wordt geoogst voor de kweek van geschikt plantmateriaal:
• Genenbank;
• Zaadgaarden;
• Selectieopstanden;
• In situ SI-locaties.

3.2.1			

Genenbank
In 2006 hebben Staatsbosbeheer en het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) in opdracht van
het ministerie van LNV in boswachterij Roggebotzand (Flevoland) een genenbank voor autochtone bomen en
struiken geopend (www.genenbankbomenenstruiken.nl). De oprichting van de genenbank vloeit voort uit de
Nota Bronnen van ons bestaan (LNV 2002). De genenbank is opgericht als aanvulling op de bestaande relict- of
bronpopulaties van autochtone bomen en struiken. Vaak zijn de relictpopulaties zo versnipperd dat zelfstandige,
duurzame instandhouding van deze populaties niet mogelijk is. Ook zijn veel van deze relictpopulaties te klein
om zelfstandig te kunnen overleven. Het bijeenbrengen van het materiaal uit deze populaties (van voldoende
brede genetische samenstelling, tenminste 30 genotypen) is de enige manier om op langere termijn het

Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal | 23

genetische materiaal veilig te stellen en verantwoord te benutten. De genenbank bestaat uit een veldcollectie van
56 inheemse bomen en struiken. In de genenbank zijn in totaal 4700 accessies15 met in totaal 25.000 bomen en
struiken opgenomen die in eerder onderzoek zijn aangemerkt als autochtoon. In de genenbank zijn de accessies
in grote populaties bijeengezet, waarvan ook zaad geoogst kan worden. Zo dient de genenbank niet alleen als
levende genencollectie, maar ook als zaadbron voor het kweken van nieuwe autochtone bomen en struiken.
De genenbank in Roggebotzand is circa 35 hectare groot. In Hollandse Hout Zuid en Lelystad Noord is nog
eens 11 hectare in ontwikkeling. De genenbank wordt beheerd door Staatsbosbeheer. Het Centrum voor
Genetische Bronnen Nederland (CGN) en Wageningen University & Research zorgen voor de wetenschappelijke
ondersteuning en onderzoek. De genenbank wordt gefinancierd door het ministerie van LNV.

3.2.2 			

Zaadgaarden
De zaadgaarden zijn speciale aangelegde gaarden waaruit zaad kan worden geoogst van herkomsten voor
bosbouwkundige toepassingen. De zaadgaarden bestaan momenteel uit 14 locaties verspreid over Nederland
met een totaal areaal van circa 75 hectare en in totaal 13 verschillende boomsoorten. De locatie Vaartbos is de
grootste locatie. De zaadgaarden worden op twee locaties na beheerd door Staatsbosbeheer. De zaadgaarden
worden uit eigen middelen gefinancierd. De kosten moeten worden terugverdiend uit de inkoop en verkoop
van zaad en plantsoen.

3.2.3			

Selectieopstanden
Selectieopstanden zijn bestaande bosopstanden (niet zijnde ‘zaadgaarden’) die zijn geselecteerd op
bosbouwkundige criteria en waaruit zaad kan worden geoogst. Dit zijn herkomsten die voor bosbouwkundig
gebruik geschikt zijn. In totaal zijn er meer dan 235 selectieopstanden van 19 boomsoorten. Daarnaast zijn
er nog 26 opstanden met getest uitgangsmateriaal van in totaal 3 boomsoorten. De opstanden worden
beheerd door verschillende terreinbeheerders, zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Provinciale
Landschappen, particuliere boseigenaren en gemeenten. Het beheer wordt gefinancierd uit eigen middelen
van de terreinbeheerders.

3.2.4			

In situ SI-locaties
De in situ SI-locaties betreffen ruim 400 in situ locaties van in totaal 42 autochtone boom- en struiksoorten
waaruit zaad kan worden geoogst. Ook deze locaties worden beheerd door verschillende terreinbeheerders
(Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Provinciale Landschappen, particulieren, gemeenten, etc.). Het
beheer wordt gefinancierd uit eigen middelen en reguliere beheersubsidies.

3.3

Van zaadoogst tot levering plantmateriaal
Uit de genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en in situ SI-locaties worden vruchten, zaden of
stekmateriaal geoogst. Het oogsten, verwerken en bewaren van zaad vergt veel vakmanschap en gebeurt
door gespecialiseerde vakmensen. Te vroeg plukken, bijvoorbeeld, levert onrijp zaad dat veel minder,
of zelfs helemaal niet kiemkrachtig is. Ook moet het zaad worden geoogst over de volledige genetische
bandbreedte van de collectie. Het verkeerd bewaren van geoogst zaad kan schimmelvorming of verdroging
bij zaden veroorzaken. Ook beïnvloeden weersinvloeden (droogte, zonnebrand of te natte omstandigheden)
de kwaliteit van het zaad (kiemkracht) in hoge mate. De oogst wordt afhankelijk van de soort met de hand
of machinaal uitgevoerd. Voor eikels wordt bijvoorbeeld een bomenschudder gebruikt. De eikels worden
opgevangen en vervolgens gedroogd en opslagen. Rozenbottels worden daarentegen met de hand geplukt
alvorens te worden gedroogd en opgeslagen. De oogst is niet altijd van hetzelfde niveau: veel bomen en
struiken hebben zogenaamde mastjaren16.
Op dit moment vindt het merendeel van de zaadoogst in de genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en
SI-locaties plaats door (in opdracht van) Staatsbosbeheer Zaad & Plantsoen. Een ander deel van de oogst vindt
plaats door of in opdracht van de zaadhandel en kwekers zelf. Dit betreft vooral bosbouwkundige materiaal en
een beperkt deel autochtoon materiaal.
15

Accessie: een exemplaar of aantal exemplaren van een autochtone boom- of struiksoort afkomstig van één vindplaats/herkomst in
het veld die aan de genenbak is toegevoegd.

16

Mastjaren en beurtjaren: mastjaren zijn jaren waarin bomen en struiken meer vruchten (zaden) produceren dan gemiddeld.
Beurtjaren zijn jaren waarin bomen en struiken weinig of geen vruchten (zaden) produceren.

24 | Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal

De zaadvoorraad bestaat grofweg uit drie delen, te weten: (1) oude voorraad, (2) nieuwe voorraad en (3)
voortschrijdende strategische voorraad. De voortschrijdende strategisch voorraad wordt op basis van
meerjarencijfers en ervaring op sterkte gehouden om zo nodig magere jaren te overbruggen. Voor de ene soort
is dat meer relevant dan de andere. De voorraden worden zo beperkt mogelijk gehouden omdat dit directe
en indirecte kosten met zich meebrengt. In principe wordt zoveel als mogelijk eerst de oude voorraad benut
voor het kweken van plantsoen, daarna de nieuwe voorraad. Voorafgaande aan de oogst en gedurende de
bewaartijd worden kiemtesten uitgevoerd om de kwaliteit te bewaken en te kunnen garanderen.
Staatsbosbeheer levert zaad en stekken uit de genenbank, zaadgaarden en selectieopstanden aan de zaadhandel
en/of rechtstreeks aan kwekers. De zaadhandel vervult hier een meer bemiddelende (vergelijkbaar met een
groothandel) en bufferende rol. Kwekers zijn verantwoordelijk voor de opkweek van plantmateriaal uit zaad,
deels in de vorm van contracteelt voor Staatsbosbeheer. De teelt van plantmateriaal duurt 1 (bij populieren en
wilgen) tot 3 jaar. De meeste planten staan 2 jaar op de kwekerij. Voor een overzicht van teeltwijzen en categorieën
plantsoen wordt verwezen naar Jansen & Boosten (2017). Staatsbosbeheer neemt momenteel jaarlijks circa
3 miljoen planten af. Hiervan is ruim 2/3 bestemd voor aanplant op de eigen terreinen van Staatsbosbeheer en 1/3
voor de handel. De handel betreft voor het grootste deel autochtoon plantmateriaal. Daarnaast leveren de kwekers
zelf momenteel jaarlijks naar schatting 2 miljoen planten (met name bosbouwkundige materiaal) aan andere
terreineigenaren in Nederland. De verwachting is dat dit aantal met de toenemende plantopgave fors zal stijgen.
Er is momenteel een beperkt aantal partijen betrokken bij de oogst, verwerking, kweek en handel in
plantmateriaal van de Nederlandse Rassenlijst Bomen. Dit zijn Staatsbosbeheer Zaad en Plantsoen, acht tot
tien kwekers en drie tot vier zaadhandelaren. Met de toenemende vraag naar plantmateriaal is de verwachting
dat deze groep groter zal worden.

Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal | 25

26 | Planten voor de toekomst | 3. De plantsoenketen: van genenbron tot levering plantmateriaal

4

Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod

4.1

Verwachte vraag
In de Bossenstrategie is de ambitie uitgesproken om het Nederlandse bosareaal met 10% te vergroten. Ook
ligt er een opgave om een aanzienlijk van het bos te revitaliseren. Daarnaast wordt het aandeel bomen buiten
bos verhoogd door de aanleg van nieuwe landschapselementen en agroforestry-beplantingen. Spontane
bosontwikkeling zal uiteraard een rol spelen in het creëren van nieuw bos. Naar verwachting zal aanplant
echter een grotere rol gaan spelen bij het aanleggen van bos, landschappelijke beplantingen en agroforestry.
Natuurlijke verjonging zal in bestaande bossen weliswaar van groot belang blijven om nieuwe bosgeneraties te
creëren. Voor het revitaliseren van bossen zal daarnaast ook aanplant nodig zijn omdat natuurlijke verjonging
niet altijd van de grond komt of om nieuwe boom- of struiksoorten te introduceren die momenteel
ontbreken.
Dit betekent dat de vraag naar plantmateriaal de komende jaren zal stijgen. In tabel 4.1 wordt een inschatting
gegeven van de verwachte behoefte aan bomen en struiken tot en met 2030. Deze inschatting is gebaseerd
op de ambities uit de Bossenstrategie (LNV & IPO, 2020), de daarmee samenhangende (verdiepende) studies
en plannen (Buiter & De Waard, 2020; Luske et al., 2020; Strootman et al.; Thomassen et al., 2020; Hagendoorn
et al., 2021) en gesprekken met deskundigen. In de inschatting van de hoeveelheid plantmateriaal wordt
nadrukkelijk uitgegaan van de ambities uit de Bossenstrategie tot en met 2030. In bijlage III worden de
gehanteerde uitgangspunten en aannames verder toegelicht.
Uit tabel 4.1 blijkt dat er tot en met 2030 naar schatting 161 miljoen bomen en struiken nodig zijn. In het
bepalen van de aantallen is rekening gehouden met het feit dat een deel van de bosuitbreiding waarschijnlijk
gebeurt door middel van ook spontane bosontwikkeling en dat spontane verjonging in bossen ook een grote
rol blijft spelen in de revitalisering.
Een deel van de beleidsambities (onder meer revitalisering van bos, agroforestry en voedselbossen en
uitbreiding landschapselementen) heeft een langere tijdshorizon en loopt tot 2050. In tabel 4.1 worden alleen
de hoeveelheden plantmateriaal getoond die nodig zijn tot en met 2030. De inschatting is dat er voor de
periode 2031 en 2050 nog eens 115 miljoen stuks bomen en struiken nodig zijn.
Er is ook een inschatting gemaakt van de verwachte behoefte aan plantmateriaal uitgesplitst naar de meest
toegepaste boomsoorten in Nederland (tabel 4.2). Deze inschatting is enerzijds gebaseerd op kennis vanuit
de werkgroep en de geraadpleegde externe deskundigen van aanplant in het verleden en de reeds beschikbare
aanplantplannen, en anderzijds een inschatting van de verwachte toekomstige aanplantplannen. Hierbij is
rekening gehouden met de boomsoorten die het meest passen bij de verschillende opgaven in tabel 4.1 en
de bijbehorende functies van de bossen en beplantingen (natuur, CO2-vastlegging, recreatie, houtproductie,
voedselproductie etc.). Ook is bij de inschatting van de soortkeuze gekeken naar factoren als groeiplaats,
klimaatverandering en actueel voorkomende ziekten en plagen. Wellicht ten overvloede wordt hier vermeldt
dat er zowel inheemse als uitheemse soorten zullen worden aangeplant afhankelijk van het doel van de
aanplant en de wensen van de terreineigenaar.

Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod | 27

Tabel 4.1. Schatting benodigde hoeveelheid bomen en struiken tot en met 2030 voortvloeiend uit doelen en
ambities in de Bossenstrategie
Doel tot
2030 (ha)

Schatting stuks
plantmateriaal

Compensatie gekapt bos voor Natura 2000 doelen

3.400

11.900.000

binnen het Natuur Netwerk Nederland (NNN)

15.000

42.000.000

buiten het Natuur Netwerk Nederland (NNN): bos

12.000

39.900.000

buiten het Natuur Netwerk Nederland (NNN):
agroforestry (beplantingen met hogere boomdichtheid)

7.000*

10.500.000

Aanplant mengboomsoorten, rijkstrooiselsoorten,
klimaatbestendige soorten, hoogproductieve soorten
etc.

30.500**

27.000.000

Uitbreiding landschapselementen

10.700

23.500.000

Agroforestry

6.000*

4.200.000

Voedselbossen

300

300.000

Meer bomen in steden en dorpen (bebouwde omgeving)

n.v.t.

1.600.000

Categorie
Boscompensatie

Bosuitbreiding

Revitalisering
bestaand bos

Aanplant bomen
buiten bos

Totaal

160.900.000

* Agroforestry draagt in de Bossenstrategie bij aan twee doelen: enerzijds aan bosuitbreiding en anderzijds aan
aanplant van bomen buiten het bos.
** De oppervlakte revitalisering die in deze tabel wordt genoemd is een inschatting van de oppervlakte van het bos
waar in het kader van revitaliseringmaatregelen tot en met 2030 plantwerk (aanplanten van mengboomsoorten,
rijkstrooiselsoorten etc) nodig is. De totale oppervlakte bos waar in het kader van de Bossenstrategie revitaliseringsmaatregelen worden genomen is groter. De oppervlaktes waar wordt gewerkt aan bijvoorbeeld het herstel van
de hydrologie of toepassen van steenmeel zijn in deze tabel niet meegenomen.
Bij het inschatten van de plantaantallen voor revitalisering is er ook rekening mee gehouden dat in natuurbossen
aanplant minder vaak zal worden toegepast als maatregel dan in bossen met een productiefunctie.

In tabel 4.2 is ook een inschatting gegeven van het aantal bomen dat per type herkomst nodig is. Ook deze
inschatting is gebaseerd op expert judgement van de werkgroep en de geraadpleegde deskundigen op basis
van de beplantingscategorie (bosuitbreiding binnen NNN, agroforestry, bosrevitalisering, etc.) en de verwachte
functies van de aanplant. Bijvoorbeeld voor de aanleg van natuurbos zullen andere soorten en herkomsten
nodig zijn dan voor de aanleg van bos met een productiefunctie. Uitgangspunt is dat per soort in principe
herkomsten worden gebruikt van de Nederlandse Rassenlijst Bomen, voor zover de soorten op deze Rassenlijst
staan. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen drie soorten herkomsten:
• Autochtone herkomsten (SI)
• Bosbouwkundige herkomsten (S, T, ZT, ZQ, KT, KQ)
• Geen NL-Rassenlijst-herkomsten
De verwachting is dat een aanzienlijk deel van de aanplantambities zal worden ingevuld met autochtone
bomen en struiken (circa 83 miljoen stuks). Dit zal met name betrekking hebben op de aanleg van bos binnen
het NNN, de revitaliseringsopgave van bos en de aanleg van nieuwe landschapselementen. Bijna
68 miljoen stuks bomen en struiken zullen bestaan uit bosbouwkundige herkomsten uit selectieopstanden
of zaadgaarden. Iets meer dan 10 miljoen stuks bomen en struiken zal niet afkomstig zijn van de
Nederlandse Rassenlijst, omdat deze soorten hierin (nog) niet zijn opgenomen. Het gaat dan deels ook om
niet-bosbouwkundige soorten zoals appel en peer die met name in agroforestry-systemen worden toegepast
of soorten bedoeld voor voedselbossen. De verwachting is dat een aantal nieuwe soorten, zoals noot, elsbes of
boomhazelaar, in de toekomst mogelijk wel aan de Rassenlijst worden toegevoegd als er in Nederland of onze
buurlanden (vanwege de tot op zekere hoogte vergelijkbare groeicondities) geschikte opstanden om zaad te
oogsten aangewezen worden of worden aangelegd.

28 | Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod

Tabel 4.2. Schatting benodigd aantal bomen en struiken tot en met 2030 per soort en type herkomst,
voortvloeiend uit de doelen en ambities in de Bossenstrategie
Boomsoort
Nederlandse naam

Boomsoort
Wetenschappelijke naam

Totaal benodigde
stuks
plantmateriaal
t/m 2030

Benodigd
plantmateriaal
autochtone
herkomsten
(Rassenlijst
categorie SI)

Benodigd
plantmateriaal
bosbouwkundige
herkomsten
(Rassenlijst
categoriën S, T, ZT,
ZQ, KT, KQ)

Benodigd
plantmateriaal
geen rassenlijst

Eik

Quercus robur, Quercus petraea

27.100.000

18.100.000

8.900.000

-

Beuk

Fagus sylvatica

12.800.000

8.600.000

4.200.000

-

Berk

Betula pubescens, Betula pendula

7.100.000

4.800.000

2.400.000

-

Populier
Populus canescens
klonen

Populus spp.

1.400.000

-

1.400.000

-

Populier
Populus nigra en
euramericana klonen

Populus spp.

2.300.000

1.500.000

800.000

-

Ratelpopulier

Populus tremula

3.300.000

2.200.000

1.100.000

-

Els

Alnus glutinosa, Alnus incana

6.900.000

4.600.000

2.300.000

-

Es

Fraxinus excelsior

700.000

500.000

200.000

-

Haagbeuk

Carpinus betulus

16.000.000

10.700.000

5.300.000

-

Esdoorn

Acer pseudoplatanus, Acer platanoides

18.100.000

-

18.100.000

-

Amerikaanse eik

Quercus rubra

500.000

-

500.000

-

Linde

Tilia cordata, Tilia platyphyllos

11.400.000

7.600.000

3.800.000

-

Iep

Ulmus spp.

1.200.000

800.000

400.000

-

Zoete kers

Prunus avium

8.000.000

5.400.000

2.700.000

-

Tamme kastanje

Castanea sativa

5.900.000

-

5.900.000

-

Walnoot en zwarte noot

Juglans regia en Juglans nigra

4.400.000

-

-

4.400.000

Robinia

Robinia pseudoacacia

100.000

-

-

100.000

Wilg

Salix spp.

3.300.000

2.200.000

1.100.000

-

Lijsterbes

Sorbus aucuparia

2.100.000

2.100.000

-

-

Den

Pinus sylvestris, Pinus nigra

3.200.000

-

3.200.000

-

Lariks

Larix decidua, Larix kaempferi, Larix x
marchlinsii

1.800.000

-

1.800.000

-

Douglas

Pseudotsuga menziesii

2.400.000

-

2.400.000

-

Fijnspar

Picea abies

200.000

-

200.000

-

Zilverspar

Abies alba, Abies grandis

400.000

-

400.000

-

Thuja

Thuja plicata

400.000

-

400.000

-

Nieuwe klimaat-slimme
soorten (elsbes,
boomhaze-laar etc)

/

800.000

-

-

800.000

Struik

/

14.100.000

14.100.000

-

Appel & peer

Malus domestica (boomgaard appel),
Malus sylvestris (wilde appel)/ Pyrus
communis (gewone peer), Pyrus pyraster
(wilde peer).

3.200.000

-

-

Overig

/

Totaal

1.900.000

-

161.000.000

83.200.000

3.200.000

1.900.000
67.500.000

10.400.000

Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod | 29

De hierboven genoemde inschattingen vormen primair een indicatie. Ze zijn gebaseerd op aannames
en ervaringen uit de praktijk en kennen daarom de nodige onzekerheden. De aannames worden verder
toegelicht in bijlage III. De daadwerkelijke vraag naar plantmateriaal zal pas duidelijk worden naarmate
de beleidsambities verder worden geconcretiseerd. De verwachting is dat de vraag naar plantmateriaal
aanvankelijk langzaam op gang komt met enkele miljoenen stuks per jaar en tegen 2030 zal toenemen naar 20
tot 25 miljoen stuks per jaar. De reden hiervan is dat in de praktijk blijkt dat het veel tijd kost voordat de juiste
gronden beschikbaar komen. De lage grondmobiliteit en beschikbaarheid van (betaalbare) grond spelen hier
een belangrijke rol. Daarnaast neemt planvorming (landschappelijke inpassing, draagvlak) ook de nodige tijd
in beslag. Tot slot is er nog grote onzekerheid met betrekking tot de financiering van een deel van de opgaven
(Boosten et al., 2020). Kortom, de 161 miljoen bomen zijn niet allemaal vandaag al nodig, maar het is wel
van belang om nu vast te anticiperen op een stijgende vraag. Temeer, omdat er rekening mee moet worden
gehouden dat het 1 tot 3 jaar duurt voordat een kweker het plantmateriaal heeft opgekweekt.
Ook de vraag naar soorten en herkomsten is nog met onzekerheid omgeven en zal afhangen van enerzijds de
prioriteiten van de beleidsmakers (bijvoorbeeld verschillende provinciale accenten op inheemse of uitheemse
soorten) en anderzijds van de keuzes en wensen van de individuele terreineigenaren. Naarmate er meer aanplantprojecten worden gerealiseerd zal deze inschatting steeds duidelijk worden. Het verdient aanbeveling om de
inschattingen voor de plantmateriaalbehoefte periodiek te actualiseren op basis van de verdere uitwerking en
uitvoering van de Nationale en provinciale bossenstrategieën (zie ook aanbevelingen paragraaf 5.4).

Fladderiep in bloei (Ulmus laevis)

30 | Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod

4.2

Huidige beschikbaarheid
In Nederland waren in 2020 er 154 bos- en haagplantsoenkwekers met de beschikking over een totale
teeltoppervlakte van 1454 hectare (bron Naktuinbouw). Een beperkt deel, naar schatting 170 tot 200 hectare,
heeft betrekking op de teelt van gecertificeerd bosplantsoen. De rest betreft haagplantsoen.
Van de teelt van bosplantsoen bestaat circa 45% uit Nederlandse herkomsten (Rassenlijst-materiaal). Meer
dan de helft van de teelt bestaat uit buitenlandse herkomsten. Een groot deel (80%) van de totale teelt aan
gecertificeerd bosplantsoen wordt momenteel geëxporteerd. Ook bijna een derde van het plantsoen van
Nederlandse herkomsten wordt geëxporteerd (zie ook tabel 4.3).
De teelt van bosplantsoen van Rassenlijstmateriaal gebeurt momenteel door een klein aantal kwekers
(maximaal tien). Op dit moment wordt een beperkt deel (naar schatting maximaal 30%) van de teelt op
voorhand middels contractteelt vastgelegd. Het merendeel van het plantsoen wordt dus op basis van
marktgevoel, gewoonte en vaste klanten geteeld. De verwachting is wel dat een deel van de huidige export
beschikbaar zal komen voor de binnenlandse markt, wanneer er binnen Nederland een grotere (en vooral
zekere) vaste afzet voor plantmateriaal ontstaat. Hiervoor is het wel belangrijk dat er hardere garanties komen
voor afzet van dit plantmateriaal (zie ook paragraaf 5.1).
Tabel 4.3. Verdeling van de teelt van gecertificeerd bosplantsoen in Nederland naar herkomst en afzet
(schatting)

Verdeling (%)

Aandeel teelt voor
de NL markt

Aandeel teelt voor
de export

Teelt NL herkomsten

45%

15%

30%*

Teelt buitenlandse herkomsten

55%

5%

50%

* Export van NL-Herkomsten. Grote hoeveelheden van de NL herkomsten van Zomereik (Quercus robur) en
Amerikaanse eik (Quercus rubra) worden gebruikt voor export. Deze aantallen hebben grote impact op het percentage.

4.3

Tekort aan plantmateriaal
Op basis van informatie over zaadoogst in de laatste vier oogstseizoenen is ingeschat hoe de toekomstige
plantbehoefte (en daarmee zaadbehoefte) zich verhoudt tot de huidige zaadoogst (tabel 4.4). De informatie
over de huidige zaadoogst is gebaseerd op informatie van Naktuinbouw, LTO-cultuurgroep Bos- en
Haagplantsoen, BoHeZa17, Treeport Zundert18, en Staatsbosbeheer. De toekomstige zaadbehoefte is gebaseerd
op de plantaantallen uit de tabellen 4.1 en 4.2, waarbij wordt uitgegaan van een totale additionele vraag van
161 miljoen stuks (in de periode nu tot en met 2030). Hierbij is een minimum en een maximum verwachte
jaarlijkse vraag bepaald, waarbij uitgangspunt is dat de jaarlijkse vraag zal fluctueren tussen 2% van het totaal
in de eerste jaren en 15% van het totaal in de latere jaren. Deze percentages betreffen een eerste inschatting
van het verloop van de vraag naar plantmateriaal in de tijd. De plantaantallen zijn vervolgens omgerekend
naar een benodigde hoeveelheid zaad. De huidige zaadoogst is bepaald op basis van de gemiddelde zaadoogst
over de laatste 4 jaar per soort, met inachtneming van beurt- en mastjaren. Vervolgens is uitgerekend wat
het percentage overschot of tekort van zaden per soort in verhouding tot de verwachte toekomstige behoefte
aan plantmateriaal (tabel 4.4). Over de hele linie genomen zal, afhankelijk van het jaar van uitvoering, ten
opzichte van de huidige oogst tussen de 20% en 120% extra zaad moeten worden geoogst.

17

BoHeZa: Handelgroep Boom- en Heesterzaden van ANTHOS koninklijke handelsbond voor boomkwekerij- en bolproducten

18

Voluit: Coöperatieve Vereniging Treeport Zundert U.A.

Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod | 31

Tabel 4.4. Overzicht van de toekomstige jaarlijkse zaadbehoefte uitgedrukt in percentage van huidige
zaadoogst voor de geschatte minimum en maximum jaarbehoefte aan zaad.
huidige zaadopbrengst

toekomstige zaad behoefte

minimum jaarbehoefte
(2% aanplant van totaal)

100%

120%

maximum jaarbehoefte
(15% aanplant van totaal)

100%

220%

In de berekeningen is de gemiddelde huidige oogst als maatstaf genomen voor de beschikbaarheid. Deze
wordt uiteraard grotendeels bepaald door de huidige marktvraag. De potentiële (maximale) oogst uit alle
beschikbare bronnen (genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en in situ locaties) is niet bepaald. Dit
vergt nadere analyse. De potentiële oogst is onder meer afhankelijk van de toestemming van terreinbeheerder,
de bereikbaarheid van de locaties en het rendement van zaadoogst in de vorm van baten/lasten.
De huidige afzet en export van plantmateriaal zijn niet meegenomen in het bepalen van de eventuele
tekorten. De verwachting is dat de export ook in de toekomst (deels) intact zal blijven. Daarnaast zal ook een
deel van de actuele vraag naar plantmateriaal voor regulier beheer en onderhoud bossen en landschappelijke
beplantingen doorlopen. Daarom zijn deze zaken verder buiten beschouwing gelaten in de analyse.
Uit een nadere specificatie (zie bijlage IV) van de toekomstige zaadbehoefte per soort blijkt dat er op basis van
de huidige oogst met name in de jaren met veel vraag grote knelpunten te verwachten zijn bij het aanbod van
autochtoon plantmateriaal van:
• berk (Betula pendula / Betula pubescens);
• beuk (Fagus sylvatica);
• haagbeuk (Carpinus betulus);
• zomer- en wintereik (Quercus robur & petraea);
• lijsterbes (Sorbus aucuparia);
• linde (Tilia cordata / Tilia platyphyllos);
• wilg (Salix spp.); en
• zoete kers (Prunus avium).
• Ook bij het bosbouwkundige materiaal van tamme kastanje (Castanea sativa) en zoete kers (Prunus avium)
kunnen knelpunten worden verwacht.
De beschikbaarheid van een aantal soorten is bij de inventarisatie niet in beeld gekomen en vergt nader
onderzoek. Dit betreft:
• de beschikbaarheid van bosbouwkundige herkomsten van lariks (Larix spp.), populierenklonen (Populus spp.),
robinia (Robinia pseudoacacia), thuja (Thuja plicata), wilg (Salix spp.) en zilverspar (Abies Alba /Abies grandis);
• de beschikbaarheid van geschikte (vruchtproducerende) rassen van onder meer appel, peer en walnoot voor
agroforestrybeplantingen;
• de beschikbaarheid van geschikte (buitenlandse) herkomsten van nieuwe klimaatslimme boomsoorten die
(nog) niet op Rassenlijst staan.19
Voor een aantal soorten (beuk, esdoorn, kers en wintereik) zijn er al tekorten op de markt en worden er
buitenlandse herkomsten toegepast. Om tekorten te voorkomen moet er worden gewerkt aan een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen (bestaande uit de genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en in situ
SI-locaties). Dit wordt verder toegelicht In paragraaf 5.2.

19

Voor een aantal soorten wordt dit reeds in beeld gebracht binnen het project ‘Vergroten kennis en beschikbaarheid ‘klimaatslimme’
boomsoorten’ (Copini & Kremers, 2020), zie ook: https://www.vbne.nl/thema/klimaatakkoord/project/
vergroten-kennis-en-beschikbaarheid-klimaatslimme-boomsoorten-en-herkomsten

32 | Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod

Voor soorten waarvoor op korte termijn de tekorten niet opgelost kunnen worden is het belangrijk om in
beeld brengen:
• wat alternatieve soorten zijn waarvan het plantmateriaal van de gewenste herkomst wel voldoende
beschikbaar is;
• wat alternatieve Nederlandse of buitenlandse herkomsten zijn.

Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod | 33

34 | Planten voor de toekomst | 4. Planning plantbehoefte: over vraag en aanbod

5

Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties
Om te zorgen voor voldoende beschikbaarheid van plantmateriaal van de juiste genetische kwaliteit moet
de keten van zaadbron tot aan het opkweken van plantmateriaal worden versterkt. Dit valt uiteen in vier
onderdelen:
1. Garanties voor de kwekerijsector;
2. Een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen;
3. Garanties voor kwaliteit in de keten;
4. Verbeteren van samenwerking in de keten.
Deze onderdelen worden in paragraaf 5.1 tot en met 5.4 verder uitgewerkt.

5.1

Garanties voor de kwekerijsector
Uit hoofdstuk 4 is duidelijk geworden dat er investeringen nodig zijn om te zorgen voor voldoende
beschikbaarheid van zaden en plantmateriaal. De grootste zorg hierbij zit bij het autochtoon plantmateriaal.
Het zaad hiervoor is afkomstig van de genenbank (Staatsbosbeheer) en diverse in situ SI-locaties. Ook zijn
er investeringen nodig om te zorgen voor voldoende capaciteit voor het opkweken van plantmateriaal.
Voor kwekerijen kunnen de ambities uit de Bossenstrategie dan ook aanleiding geven om te investeren
in uitbreiding. Het opkweken van plantmateriaal vraagt echter een lange periode (minstens twee jaar): de
kosten gaan hier duidelijk voor de baat uit. Vanuit de kwekerijsector is er daarom een sterke behoefte aan de
garanties. Deze garanties vallen uiteen in drie onderdelen:
5. Hardere garanties en planning voor de concrete uitvoering van de bossenstrategie;
6. Goede planning en tijdige bestelling door de afnemers;
7. Investeringskrediet of financiële ondersteuning voor kwekers.
Deze onderdelen worden in onderstaande toegelicht.

5.1.1			

Hardere garanties en planning
De Bossenstrategie wordt door de kwekerijsector gezien als een kans om meer plantmateriaal voor de
Nederlandse markt te telen. Voordat de zaadhandel en kwekers overgaan tot (voor)investeringen om het
benodigde plantmateriaal op te kweken, hebben zij echter meer zekerheid nodig dat de ambities uit de
Bossenstrategie, en de daarmee samenhangende opgaven (bijvoorbeeld het Aanvalsplan Landschapselementen)
ook daadwerkelijk tot uitvoering komen. En belangrijker nog: op welke termijn dit gaat gebeuren.
Veel kwekers zijn nog terughoudend om de nodige stappen te zetten. Eerdere ervaringen (zoals het
Bosbeleidsplan uit 1994) zijn hier debet aan. Destijds bleek dat het plan niet de vele hectares nieuw bos hebben
opgeleverd die beoogd waren. Dit heeft geleid tot onnodige investeringen door kwekers. Deze terughoudendheid vormt een risico voor het beschikbaar krijgen van voldoende geschikt plantmateriaal. Daarmee komt
de uitvoering van de Bossenstrategie in de knel. Een deel van de kwekers kweekt nu plantmateriaal voor de
export of andere toepassingen dan bos. Dit betekent dat men in veel gevallen geen gebruik maakt van materiaal
van de Nederlandse Rassenlijst Bomen, omdat dit materiaal vaak duurder is dan buitenlandse alternatieven (uit
België, Denemarken of Duitsland). De meerprijs kan oplopen tot wel 400%. Deze hogere kosten voor zaad van
de Nederlandse Rassenlijst zorgt ook voor extra terughoudend bij kwekers om te investeren in dit materiaal.
Men wil immers zeker weten dat er voldoende afzet is. Kweken voor de export is bovendien aantrekkelijk,
omdat dit momenteel gaat om grotere volumes en contracten dan kweken voor de Nederlandse markt. Ook op
dit punt zullen kwekers verleidt moeten worden om te gaan kweken voor de Nederlandse markt.
Het is daarom essentieel dat Rijk en provincies richting de kwekerijsector duidelijk maken hoe het zit met
de financiële onderbouwing en vooral concrete planning van de plannen: Voor welke onderdelen is er reeds
financiering beschikbaar vanuit Rijk en provincies of private fondsen en voor welke onderdelen is dit nog
onduidelijk? Welke concrete aanplantprojecten staan er al op de rol en welke onderdelen vergen meer lange
adem?

Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties | 35

Om te zorgen dat de kwekerijsector tijdig kan anticiperen op de plannen, is er meer en betere afstemming
nodig tussen de beleidsmakers, de betrokken partijen in de plantsoenketen en de afnemers van het
plantmateriaal. Een positieve ontwikkeling hierbij is het convenant dat momenteel wordt uitgewerkt tussen
verschillende partners in de plantsoenketen (zie paragraaf 5.4).
De werkgroep is van mening dat Rijk, provincies en (grotere) terreineigenaren een afnamegarantie zouden
moeten overwegen voor een deel van het plantmateriaal.

5.1.2			

Goede planning en tijdige bestelling
Het opkweken van het juiste plantmateriaal kost tijd. Voor kwekers betekent dit dat zij 1 tot (idealiter) 4 jaar
vooruit moeten plannen om op het juiste tijdstip plantmateriaal gereed te hebben. Om grote tekorten of
overschotten te voorkomen is het essentieel dat afnemers, zoals bos- en landschapsbeheerders of andere
terreineigenaren, in een vroeg stadium de planning voor de gewenste soorten en herkomsten gereed hebben.
En deze tijdig reserveren bij de kwekers.
Dit vergt voor veel beheerders en terreineigenaren wel een forse aanpassing van de werkwijze.
Ook voor de zaadverzamelaars en zaadhandel geldt dat een stabiele en zekere afzetmarkt noodzakelijk is. De
beschikbaarheid van zaden wordt enerzijds bepaald door de beschikbaarheid van zaad aan bomen en struiken
(beurt- en mastjaren), maar ook door de vraag uit de markt. Wanneer de vraag tijdig kenbaar is, kan men hier
beter op anticiperen en een strategische voorraad aan leggen. Deze voorraad is bedoeld om mindere jaren
(beurtjaren) te overbruggen. Investeringen in deze voorraden zijn kostbaar en alleen het risico waard bij het
vooruitzicht op een stabiele afzetmarkt.

5.1.3			

Investeringskrediet of financiële ondersteuning voor kwekers
In bepaalde gevallen kan investeringskrediet of financiële ondersteuning kwekers helpen om de benodigde
investeringen te doen. Gedacht kan worden aan de volgende regelingen.
• Borgstellingskrediet voor de Landbouw (BL)20
Via deze regeling is het mogelijk een financiering te krijgen waarbij de overheid borg staat voor een deel van
de lening. Indien er meer financiering nodig is dan € 1,2 miljoen, dan is er de BL Plus (tot € 2,5 miljoen) met
als voorwaarde dat de investering bijdraagt aan verduurzaming of een innovatief concept betreft.
• Omschakelprogramma duurzame landbouw
Het programma is primair bedoeld voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar
kringlooplandbouw. Het Nationaal Groenfonds ontwikkelt hiervoor een investeringsfonds Omschakeling.
De verwachting is dat in de loop van het voorjaar van 2021 het fonds leningen kan gaan verstrekken tot
maximaal € 0,4 miljoen met als voorwaarde dat er ook cofinanciering uit de markt is voor het bedrijfsplan.
In het bedrijfsplan moet dan wel een systeemverandering naar bv. circulaire of biologische bedrijfsvoering
centraal staan. Daar staat dan een lage rente tegenover. Deze regeling kan interessant zijn voor kwekers die
willen overschakelen naar biologische teelt. De verwachting is dat de vraag naar biologisch plantmateriaal
vooralsnog beperkt zal zijn. Maar mogelijk kan vanuit agroforestry de vraag naar biologisch plantmateriaal
in de toekomst toenemen, omdat een deel van de agroforestry aanplanten waarschijnlijk op biologische
landbouwbedrijven zal worden gerealiseerd.
Het is belangrijk dat deze regelingen bekend én toegankelijk zijn voor de zaadhandel en kwekers om daarmee
de benodigde investeringen te doen. Er ligt een taak voor zowel de overheid als de vertegenwoordigers van
de branche (LTO) om de zaadhandel en kwekers hierover voor te lichten, mogelijke knelpunten bij aanvragen
tijdig te signaleren, en deze weg te nemen.

20

Zie https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/borgstellingskrediet-voor-de-landbouw-bl

36 | Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

5.1.4			

Aanbevelingen
Voor het beschikbaar krijgen van voldoende geschikt plantmateriaal voor de uitvoering van de
Bossenstrategie is het belangrijk dat zaadhandel en kwekers tijdig de benodigde investeringen doen
in het oogsten van zaad en het opkweken van materiaal. Hiervoor zijn de volgende punten van
groot belang:
1. Het is essentieel dat Rijk en provincies richting de kwekerijsector duidelijk maken hoe de financiering van de Bossenstrategie is geregeld en vooral wat de concrete planning is.
2. Om te zorgen dat de kwekerijsector tijdig kan anticiperen op de plannen, is er meer en betere
afstemming nodig tussen de beleidsmakers (Rijk en provincies), de betrokken partijen in de
plantsoenketen en de afnemers van het plantmateriaal.
3. Rijk, provincies en (grotere) terreineigenaren zouden een afnamegarantie moeten overwegen
voor een deel van het plantmateriaal.
4. Vanuit de terreineigenaren is het belangrijk dat er een realistische lange-termijn planning van de
aanplant wordt gemaakt en dat er vroegtijdig (bij voorkeur minimaal 4 jaar voor de aanplant)
afspraken met de kwekerijsector worden gemaakt over de benodigde aantallen, soorten en
herkomsten.

5.2

Een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen
Een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen, bestaande uit een genenbank, zaadgaarden, selectieopstanden en in situ SI-locaties, is essentieel om aan de toekomstige vraag naar plantmateriaal te kunnen
voldoen. Dit is niet alleen ingegeven vanuit de doelen vanuit de Bossenstrategie voor 2030. Ook voor de
periode daarna blijven er plantopgaven komen voor nieuw bos en landschapselementen en beheer en
onderhoud van bestaand bos en landschappelijke beplantingen.

5.2.1			

Genenbank
In 2019 is een evaluatie voor de genenbank opgesteld (Buiteveld & Copini, 2019). Hierin werd de omvang
van de genenbank als nipt voldoende beoordeeld, maar dit had wel betrekking op de situatie zoals die
gold voordat ambities uit de Bossenstrategie waren gelanceerd. Met het oog op de sterk toenemende vraag
naar plantmateriaal van (autochtone) bomen en struiken vanuit onder meer de Bossenstrategie, wordt een
uitbreiding van de genenbank noodzakelijk geacht.
Buiteveld en Copini (2019) stellen in hun evaluatie vast dat er ten aanzien van het beheer en de exploitatie van
de genenbank nog diverse aandachtspunten zijn. Er worden de volgende aanbevelingen gedaan:
• Er zijn 52 prioritaire soorten inheemse bomen en struiken die in aanmerking komen voor opname in de
genenbank. Daarvan zijn er 35 reeds opgenomen in de genenbank. Van deze soorten dient de collectie
minimaal in stand te worden gehouden en te worden geoptimaliseerd. Ook is aanvulling nodig met
materiaal uit andere regio’s. Voor 10 soorten wordt geadviseerd een collectie aan te leggen. Voor een deel
van de soorten wordt een andere (o.a. in situ conservering) strategie geadviseerd.
• De locatie Roggebotzand blijkt niet voor alle boom- en struiksoorten geschikt. Voor soorten die een
rijkere bodem eisen wordt geadviseerd om uit te wijken naar een andere locatie. Hiervoor zijn al twee
nevenlocaties in ontwikkeling: Hollandse Hout Zuid (11 ha) en Lelystad Noord (3 ha).
• Daarnaast is Roggebotzand een onderhoudsintensieve locatie voor een genenbank, met kosten voor onder
meer onkruidbestrijding, bescherming tegen wildvraat en monitoring. Ook de bodem en waterhuishouding
vraagt verbetering. Geadviseerd wordt om op deze punten te investeren in de locatie Roggebotzand om de
locatie structureel te verbeteren.
• De veiligheid van de collectie in de genenbank is relatief laag, aangezien de collectie niet of nauwelijks
gedupliceerd is. Dit geeft een risico op verlies van materiaal door ziekten, plagen of calamiteiten.
Aanbevolen wordt om de collectie te dupliceren in een back-up collectie.
Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties | 37

• Tot slot dient de internationale samenwerking op het gebied van genenbehoud te worden versterkt, waarbij
moet worden onderzocht hoe kan worden samengewerkt met omringende landen bij de opbouw van
collecties. Hierbij wordt gedacht aan kennisopbouw, efficiëntie, back-up strategieën, klimaatadaptatiestrategieën en afstemming en prioritering van soorten.
Het evaluatierapport genenbank is inmiddels vertaald in een implementatieplan (Buiteveld et al., 2021) waarin
voorstellen zijn uitgewerkt voor:
• verbetering van de groeiplaats (bodem en waterhuishouding), verbetering van het operationele beheer
(bemesting, gewasbeschermingsmaatregelen, monitoring, omvorming randbeplanting, faunabeheer,
markering en labeling collecties) en aanpassingen in de inrichting van het terrein van de genenbank
Roggebotzand in een periode van 2021 tot en met 2022. Dit vergt een eenmalige investering van €881.000.
Deze investering is mede noodzakelijk om te voorkomen dat de beheerkosten sterk stijgen.
• scenario’s voor de collectieopbouw van de genenbank, bestaande uit:
0 een minimaal scenario waarbij de huidige collectie in stand wordt gehouden en er geen uitbreiding van
de collectie plaatsvindt. Dit betekent dat de collectie goed beheerd wordt en minimaal elke 20 jaar (voor
struiken) tot 40 jaar (voor bomen) vernieuwd moet worden. De jaarlijkse beheer- vervangingskosten
bedragen ruim €187.000.
0 een optimaal scenario waarin de collectie wordt geoptimaliseerd waarbij alle 52 prioritaire soorten
worden opgenomen in de genenbank locatie Roggebot zand en/of de locatie Lelystad Noord/ Hollandse
Hout Zuid. Er wordt voorgesteld om de collectie de komende 5 jaar uit te bouwen. De kosten voor
uitbreiding bedragen bijna €245.000. Daarbovenop komen dan nog jaarlijkse beheer- vervangingskosten
van €169.000. De kosten van dit scenario kunnen anders uitvallen als er voor een deel van de collectie
wordt gekozen voor andere bewaarmethoden zoals kwekerijcollecties of zaadcollecties.
• het opbouwen van back-upcollecties in de vorm van een zaadbank. De kosten hiervan bedragen naar
schatting €1.212.000 voor de komende tien jaar, bestaande uit €67.000 aan eenmalige kosten en €114.500
aan jaarlijkse kosten.
De financiering voor het huidige beheer van de genenbank (ca. €250.000 per jaar) is op orde. Er zijn echter wel
investeringen nodig om de genenbank toekomstbestendiger te maken en de beheerkosten op lange termijn te
beperken. Ook voor het uitbreiden van de genenbankcollectie met alle prioritaire soorten en het aanleggen van
een back-upcollectie in de vorm van een zaadbank is er een forse investering nodig. Daarnaast verdient het met
het oog op de toekomstige beschikbaarheid van autochtoon plantmateriaal extra aanbeveling om de genenbankcollectie uit te breiden met een aantal soorten (o.a. berk, beuk, haagbeuk, zomer- en wintereik, lijsterbes, linde,
wilg en zoete kers, zie paragraaf 4.3) waar in de toekomst een tekort aan autochtoon zaad wordt verwacht.

5.2.2			

Zaadgaarden
Het merendeel van de zaadgaarden is kwalitatief op peil en biedt voldoende oogstpotentie. Voor een
toekomstbestendig stelsel van zaadgaarden dat voldoende zaad kan leveren voor de teelt van kwalitatief
hoogwaardig bosbouwkundig plantmateriaal is er wel aandacht nodig voor tijdige vervanging van
zaadgaarden, uitbreiding van een aantal zaadgaarden en het verbreden van de financieringsbasis.
De kosten voor beheer en onderhoud van de huidige zaadgaarden bedragen momenteel circa €100.000
per jaar. Zaadgaarden kennen vrij intensief beheer, zoals bijvoorbeeld snoei en bemesting. gericht op een
optimale productie van zaad. Dit zorgt voor relatief hoge beheer- en onderhoudskosten. Naar schatting 75%
van deze kosten wordt gedekt door de verkoop van zaad. Het verhogen van de prijs van zaad uit zaadgaarden
om de kosten te dekken is vooralsnog geen optie, omdat de uiteindelijke kosten van het plantmateriaal voor
zowel de kweker als de eindgebruiker dan te hoog worden. Het hoogwaardige bosbouwkundig plantmateriaal
uit zaadgaarden wordt dan te onaantrekkelijk in de markt van bosplantsoen.
De bomen in zaadgaarden worden intensief gesnoeid met oog op zaadproductie. Deze teeltmethode vergt
veel energie van de bomen, waardoor de levensduur korter is dan van een ‘normale’ bosboom. De maximale
levensduur van zaadgaardbomen is doorgaans 40 jaar. Een aantal zaadgaarden is momenteel aan vervanging
toe. Ook in de toekomst blijft cyclische vervanging van zaadgaarden een punt van aandacht. Een aantal
zaadgaarden dient daarnaast beter op orde te worden gebracht om ze toekomstbestendig te maken. Tot slot
is er een uitbreiding van zaadgaarden nodig om de capaciteit voor het leveren van zaad voor hoogwaardig
bosbouwkundig plantmateriaal te vergroten, onder andere voor soorten waar zaadtekorten worden verwacht

38 | Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

zoals tamme kastanje en zoete kers (zie paragraaf 4.3). Dit dient bij voorkeur te gebeuren in andere regio’s dan
de huidige zaadgaarden om risico’s op ziekten, plagen en andere calamiteiten te spreiden.
Het vervangen, op orde brengen en inrichten van nieuwe zaadgaarden vergt naar schatting van
Staatsbosbeheer een investering van minimaal €500.000. Nieuwe zaadgaarden beginnen pas na 15 tot 25 jaar
(substantiële) opbrengsten op te leveren. Dit betekent dat de kosten ver voor de baten uitgaan. Dit maakt het
investeren in nieuwe zaadgaarden voor zowel Staatsbosbeheer als de kwekerijsector zeer onaantrekkelijk.
Temeer, omdat de momenteel de zaadopbrengsten slechts 75% van de beheer- en onderhoudskosten dekken.
Laat staan de investeringskosten.
Voor het beheer en de instandhouding van de huidige zaadgaarden is een verbreding van de financiële basis
nodig. Daarnaast zijn investeringen nodig in de vervanging en uitbreiding van de zaadgaarden om hiermee
een toekomstbestendig stelsel te creëren dat voldoende zaad kan leveren voor de teelt van kwalitatief
hoogwaardig bosbouwkundig plantmateriaal. Deze investeringen kunnen niet alleen door de bos- en
kwekerijsector worden gedragen. Bosbouwkundig plantmateriaal is van belang voor goed groeiende bossen
en beplantingen die ook kwalitatief hoogwaardig hout opleveren. De productie van (kwalitatief hoogwaardig)
hout kan in Nederland echter niet worden gezien als een puur commerciële activiteit. Houtproductie is in veel
bosgebieden nodig om een deel van de beheerkosten te dekken. De meeste particuliere bosbedrijven zijn niet
of slechts in zeer beperkte mate winstgevend (Silvis en Voskuilen, 2020). Houtproductie dient daarnaast een
maatschappelijk doel om onder meer een bijdrage te leveren aan de doelstellingen uit de Bossenstrategie voor
het vergroten van het hoogwaardig gebruik van hout in bijvoorbeeld de bouw. Hiermee dient het investeren in
zaadgaarden ook een maatschappelijk doel. Het is van belang dat Staatsbosbeheer, kwekerijsector en overheid
nagaan hoe deze investeringen kunnen worden gedekt in een publiek-private samenwerking.

5.2.3			

Selectieopstanden
De mate waarin uit de selectieopstanden zaad wordt geoogst wisselt sterk per soort en per opstand en wordt
in belangrijke mate bepaald door de vraag naar zaad. Daarnaast zijn ook de bereikbaarheid van de locaties,
het rendement van zaadoogst in de vorm van baten/lasten en de toestemming van de terreinbeheerder van
invloed. Voor de soorten waar een tekort aan materiaal wordt verwacht voor bosbouwkundige doeleinden
(zie paragraaf 4.3) wordt aanbevolen om te inventariseren waarom bepaalde bestaande selectieopstanden van
deze soorten de laatste jaren niet meer geoogst zijn, en wat er kan worden gedaan om oogst weer mogelijk
te maken. Voor soorten waar tekorten worden verwacht kan ook worden gezocht naar potentieel nieuwe
selectieopstanden of voormalige (vergeten) selectieopstanden.
Selectieopstanden kunnen doorgaans met geringe meerkosten in stand worden gehouden. De functie als
selectieopstand geeft meestal weinig tot geen beperkingen aan de vervulling van andere functies van deze
opstanden. Dat er nu van bepaalde selectieopstanden weinig wordt geoogst, of dat er weinig vraag is naar
zaad van bepaalde soorten of opstanden, betekent niet automatisch dat de opstanden ook kunnen worden
opgeheven. Selectieopstanden vormen immers ook een strategische reserve van bosbouwkundig geschikt
genenmateriaal die met weinig geld, energie en beperkingen voor de andere bosfuncties in stand kunnen
worden gehouden.
Tot slot is het nodig om te inventariseren welke selectieopstanden tijdig vervangen moeten worden om ook
voor de toekomst voldoende bosbouwkundig materiaal te kunnen oogsten.

5.2.4			

In situ SI-locaties
Op de instandhouding van in situ genenbronnen van autochtone bomen en struiken wordt ingegaan in
hoofdstuk 6. Met het oog op de beschikbaarheid van plantmateriaal wordt hier aanbevolen om voor soorten
waar in de toekomst een tekort aan autochtoon zaad wordt verwacht (zie paragraaf 4.3):
• te inventariseren waarom bepaalde bestaande oogstlocaties van deze soorten de laatste jaren niet meer
geoogst zijn, en wat er kan worden gedaan om oogst weer mogelijk te maken;
• nieuwe (potentiële) oogstlocaties op te sporen en in overleg met CGN op te nemen in de Rassenlijst.

Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties | 39

5.2.5			

Nieuwe herkomsten
Voor met name de nieuwe (klimaatslimme) soorten en herkomsten is Nederland vooralsnog aangewezen op
buitenlandse herkomsten. Hierbij is het van belang in beeld te brengen welke herkomsten geschikt zijn voor
de Nederlandse omstandigheden en bijvoorbeeld goed bestand zijn tegen nachtvorst in het late voorjaar.
Met name voor Nederland geschikte bosbouwkundige herkomsten vanuit omringende landen met dezelfde
klimaatzone dienen op korte termijn in kaart te worden gebracht.
Het is daarnaast essentieel om in Nederland veldproeven te starten met potentieel interessante nieuwe
soorten en herkomsten om deze in de praktijk te testen en te monitoren. Hoe eerder hier mee gestart wordt
hoe beter, aangezien het enkele jaren of zelfs decennia kan duren voordat de geschiktheid echt kan worden
vastgesteld en tegelijkertijd deze aanplanten ook kunnen dienen als zaadbron (zie ook paragraaf 7.1).
Tot slot blijft het belangrijk om veredelingsonderzoek te doen om rassen te kweken die bijvoorbeeld
beter bestand zijn tegen (nieuwe) ziekten en plagen. In het verleden heeft de iepziekte geleid tot het bijna
verdwijnen van de iep uit het Nederlandse landschap. Veredelingsonderzoek heeft inmiddels nieuwe
iepenrassen opgeleverd met een veel hogere resistentie tegen de iepziekte21. Momenteel kampen diverse
boomsoorten met grootschalige aantastingen, met als meest bekende voorbeeld de essentaksterfte.
Onderzoek naar essen die beter bestand zijn tegen de essentaksterfte is inmiddels gestart22, maar vraagt naar
verwachting nog veel inspanning voordat er nieuwe rassen worden gevonden. Met klimaatverandering neemt
ook het risico op het voorkomen van nieuwe ziekten en plagen toe. Hierdoor blijft ook het investeren in
veredelingsonderzoek nodig.

21

https://www.groenkennisnet.nl/nl/groenkennisnet/dossier/dossier-toekomst-voor-de-iep.htm

22

https://www.wur.nl/nl/show/Verzamelen-van-essen-die-mogelijk-resistent-zijn-tegen-essentaksterfte-in-volle-gang.htm

40 | Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

5.2.6			

Aanbevelingen
Een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen, bestaande uit een genenbank, zaadgaarden,
selectieopstanden en in situ SI-locaties (zie ook hoofdstuk 6), is essentieel om aan de vraag naar
plantmateriaal te kunnen voldoen. Het Rijk heeft hierin een belangrijke verantwoordelijkheid. Het
huidige stelsel is niet toekomstbestendig en dient op de volgende punten te worden versterkt:
1. Voor een toekomstbestendige genenbank die zowel kan bijdragen aan de bescherming van
kwetsbare autochtone genenbronnen als aan de toenemende vraag naar plantmateriaal van
autochtone bomen en struiken zijn er investeringen noodzakelijk in:
• verbetering van de groeiplaats (bodem en waterhuishouding), verbetering van het operationele beheer (bemesting, monitoring, omvorming randbeplanting, faunabeheer, markering en
labeling collecties) en de inrichting van het terrein;
• de uitbreiding van de genenbankcollectie, zodat alle prioritaire soorten vertegenwoordigd zijn.
2. Het dupliceren van de genenbankcollectie in de vorm van een zaadbank is nodig om risico’s op
verlies van materiaal door ziekten, plagen of calamiteiten te verminderen.
3. Voor soorten waar tekorten zijn of worden verwacht, wordt aangeraden
• te inventariseren waarom bepaalde oogstlocaties de laatste jaren niet meer geoogst zijn en
wat er kan worden gedaan om oogst weer mogelijk te maken;
• te inventariseren welke zaadgaarden en selectieopstanden tijdig vervangen moeten worden
om ook voor de toekomst voldoende bosbouwkundig materiaal te kunnen oogsten;
• nieuwe zaadgaarden en selectieopstanden in te richten;
• voor autochtone soorten de genenbankcollectie uit te breiden of nieuwe in situ locaties op te
sporen om in te toekomst zaad te kunnen oogsten.
4. Voor het beheer en de instandhouding van de huidige zaadgaarden is een verbreding van de
financiële basis nodig, omdat de opbrengsten uit zaadverkoop niet de volledige kosten dekken.
Daarnaast zijn investeringen nodig in de vervanging en uitbreiding van de zaadgaarden om
hiermee een toekomstbestendig stelsel te creëren dat voldoende zaad kan leveren voor de teelt
van kwalitatief hoogwaardig bosbouwkundig plantmateriaal. Dit dient ook maatschappelijke
doelen, zoals de toekomstige beschikbaarheid van hoogwaardig hout uit Nederlands bos. Het is
van belang dat Staatsbosbeheer, kwekerijsector en overheid nagaan hoe deze investeringen
kunnen worden gedekt in bijvoorbeeld een publiek-private samenwerking.
5. Breng op korte termijn in beeld welke bosbouwkundige herkomsten vanuit omringende landen
met dezelfde klimaatzone geschikt zijn voor Nederland. Start daarnaast op korte termijn met
veldproeven in Nederland van potentieel interessante nieuwe soorten en herkomsten. De
veldproeven moeten inzicht bieden of de soorten en herkomsten geschikt zijn voor Nederland en
kunnen dienen als toekomstige zaadbron (zie ook paragraaf 7.1).
6. Blijf investeren in veredelingsonderzoek om nieuwe (toekomstbestendige) rassen van bomen of
struiken te vinden die bestand zijn tegen onder meer ziekten en plagen (zie ook paragraaf 7.1).

Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties | 41

5.3

Garanties voor kwaliteit in de keten
Uit hoofdstuk 2 is duidelijk geworden dat het gebruik van de juiste genenbronnen van groot belang is voor het
uiteindelijk functioneren van bossen en beplantingen. Het is daarom belangrijk dat in de keten van zaadbron
tot aanplant garanties worden geboden over de genetische kwaliteit van het plantmateriaal. Dit betekent dat
1. de Rassenlijst Bomen een stevige positie moet hebben in de hele keten; en
2. de kwaliteit traceerbaar moet zijn in de keten.

5.3.1			

Een stevigere positie voor de Rassenlijst
Voor het goed functioneren van bossen en beplantingen is het belangrijk dat gebruik wordt gemaakt van het
juiste, voor de toepassing geschikt plantmateriaal. De Rassenlijst Bomen is daarbij een belangrijk instrument.
Het is aan te bevelen dat bij aanschaf van plantmateriaal dus zoveel mogelijk gebruik wordt gemaakt van de
Rassenlijst. Dit is nu niet altijd het geval. Daarmee blijft een groot risico bestaan dat vooral de inkoopprijs
leidend blijft en niet de kwaliteit van het plantmateriaal.
Om de Rassenlijst een steviger positie te geven is te overwegen het gebruik van de lijst in een aantal gevallen
te verplichten. Voor subsidieregelingen gericht op aanleg en beheer van natuur en landschap, zoals SNL en
SKNL lijkt dit een logische stap. Ook bij nieuw in te richten landelijke en provinciale subsidieregelingen voor
uitbreiding van bos en landschapselementen en revitalisering van bos wordt aanbevolen om gebruik van de
Rassenlijst verplicht te stellen.
Binnen de Nederlandse FSC-standaard voor bosbeheer is het overigens voor gecertificeerde bosgebieden al
verplicht om bij aankoop van plantmateriaal gebruik te maken van Rassenlijstmateriaal (FSC, 2018).
Ook vanuit de overheid kan hierin een belangrijke stimulerende werking uitgaan. Waar het Rijk, provincies
of gemeentes opdrachtgever zijn, past het gebruik van de Rassenlijst bij een duurzaam inkoopbeleid. Voor
kwekers geeft dit ook meer zekerheid om zich te richten op de herkomsten die in de Rassenlijst worden
aangegeven.
Een steviger positie van de Rassenlijst betekent wel dat er bij het gebruik van het instrument enige flexibiliteit
nodig is, vooral met het oog op klimaatverandering. Dit is dan ook een onderwerp van verder onderzoek (zie
hoofdstuk 7). Ook is de beschikbaarheid van plantmateriaal een belangrijke randvoorwaarde. Uitwijk naar
rassenlijsten vanuit buurlanden (met vergelijkbare klimaatzones) geeft dan ruimte.
Het is in ieder geval nodig om de komende jaren de Rassenlijst uit te breiden met nieuwe soorten en
herkomsten, waarbij met name wordt gedacht aan:
• nieuwe oogstlocaties (van zowel autochtoon als bosbouwkundige materiaal) van soorten waar nu tekorten
van worden verwacht om daarmee het aanbod te vergroten;
• nieuwe ‘klimaatslimme’ soorten die potentieel interessant zijn voor Nederland, maar die nog niet op de
rassenlijst staan, zoals elsbes, boomhazelaar en walnoot.
Hierbij dient ook te worden geïnvesteerd in voldoende capaciteit bij CGN voor het uitvoeren van
ondersteunend onderzoek en toetsproeven, met name als het gaat om niet-richtlijnsoorten. Binnen de
huidige formele opdracht vanuit de Raad voor Plantenrassen beperkt het onderzoek van CGN zich alleen tot
Richtlijnsoorten.
Tot slot speelt kennis uiteraard een cruciale rol. Voor beheerders van bos en landschap moet het belang van
kwaliteit, en de bijdrage van de Rassenlijst daarin, bekend zijn (zie paragraaf 7.2).

42 | Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

5.3.2			

Betere traceerbaarheid in de keten
Het is van groot belang dat het bij aanplant toegepaste plantmateriaal de gewenste en juiste genetische
herkomst heeft en dat dit voor eigenaren en beheerders van bos en landschap ook verifieerbaar is. Vanuit de
sector is in 2016 het ketencertificeringssysteem Select Plant Bosplantsoen ontwikkeld door Naktuinbouw. Per 1
januari 2021 is echter besloten te stoppen met het systeem vanwege een gebrek aan draagvlak en commitment
in de hele keten. De reguliere controle door Naktuinbouw op de handel in Bosbouwkundig teeltmateriaal
conform EU Richtlijn 1999/105/EG vindt uiteraard nog wel plaats (zie kader Controle genetische herkomst
bosbouwkundig teeltmateriaal door Naktuinbouw). Naktuinbouw heeft recent met de kwekerijsector
afgesproken om bij die controles verscherpt te gaan letten op de traceerbaarheid van zaden en planten van
opgegeven (niet) richtlijnsoorten in de administratie en op teeltlocaties. Kwekers waar tekortkomingen
worden geconstateerd worden aanvullend verplicht te werken aan een verbeterde traceerbaarheid. De controle
door Naktuinbouw is alleen verplicht voor de bosbouwkundige richtlijnsoorten. Voor de niet-richtlijnsoorten
(circa 50 struiksoorten en enkele boomsoorten die op de Nederlandse Rassenlijst Bomen staan23) is
certificering wel mogelijk, maar dan op vrijwillige basis. Een zaadhandelaar en/of kweker zal hier (gezien de
certificeringskosten) alleen toe overgaan als er vanuit de markt een vraag is naar gecertificeerd materiaal.

Controle door Naktuinbouw
De genetische herkomst van plantmateriaal kan niet worden ‘afgelezen’ aan het materiaal zelf.
Hiervoor is een certificeringssysteem in het leven geroepen. In de Zaaizaad- en plantgoedwet 2005 is
geregeld dat Stichting Nederlandse Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw, beter bekend als
Naktuinbouw, verantwoordelijk is voor de certificering van teeltmateriaal. Naktuinbouw houdt
toezicht op producenten van teeltmateriaal door periodieke keuringen op bedrijven uit te voeren.
Om dergelijke keuringen mogelijk te maken is elke zaadinzamelaar, zaadhandelaar, kweker en
handelsbedrijf wettelijk verplicht zich in te schrijven bij Naktuinbouw.
De controle op de genetische kwaliteit van teeltmateriaal begint bij het inzamelen van zaad. De
zaadhandel is verplicht een dag van tevoren te melden dat ze op een bepaalde locatie zaad gaan
inzamelen. Het aanmelden van de inzameling en het aanvullen van het aantal ingezamelde
kilogrammen zaad gaat via het digitale programma van Naktuinbouw. Naktuinbouw houdt toezicht
op een ordelijk en correct verloop van de inzameling. Na afloop van de zaadwinning maakt
Naktuinbouw een zogenaamd basiscertificaat op, waarop o.a. de hoeveelheid (kg), categorie en
originegegevens van het zaad zijn opgenomen. Het unieke basiscertificaatnummer die deze partij
zaad hierbij krijgt volgt het plantmateriaal door de gehele keten en wordt altijd vermeld op het
leverancierscertificaat zodat alle volgende schakels in de keten hierover beschikken.

23

https://www.rassenlijstbomen.nl/nl/Home/Soorten.htm
Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties | 43

Op het moment dat de zaden worden geleverd aan een zaadhandelaar of kwekerij wordt er een
zogenaamd leverancierscertificaat opgemaakt. Dit kan door Naktuinbouw worden opgemaakt of
door de zaadinzamelaar zelf. In het laatste geval dient de zaadinzamelaar deze certificaten naar
Naktuinbouw te sturen, zodat steekproefsgewijs een administratieve controle op correctheid kan
worden uitgevoerd. Als het zaad afkomstig van een herkomst op de Rassenlijst is voorzien van een
basiscertificaat en door de producent ter controle is opgegeven aan Naktuinbouw, dan stelt het
leverancierscertificaat de kweker in staat om de opgekweekte planten te verhandelen als gecertificeerd plantmateriaal. Maar dan moet de kweker dit wel melden bij Naktuinbouw. Naktuinbouw
voert in principe elk jaar minimaal één veldcontrole uit bij elke kweker. Hierbij wordt onder andere
ook een controle uitgevoerd van het gecertificeerde plantmateriaal. Het aantal kilo’s zaad wordt
hiervoor omgerekend naar een reëel aantal planten dat hieruit opgekweekt kan worden. Als een
kweker het plantmateriaal gecertificeerd levert aan een klant, dan stelt Naktuinbouw een leverancierscertificaat op (ditmaal dus niet voor zaad, maar voor plantmateriaal). Leveranciers mogen dit
ook zelf doen als ze hiervoor door Naktuinbouw zijn geautoriseerd. In dit geval dient de kweker het
certificaat naar Naktuinbouw te sturen om een steeksproefsgewijze controle mogelijk te maken. Dit
leverancierscertificaat is het certificaat dat een afnemer van het plantmateriaal standaard behoort te
krijgen bij de levering van gecertificeerd plantmateriaal.

Bij een deel van de afnemers van plantmateriaal, maar ook bij kwekers, is er nog steeds een grote behoefte aan
een betere traceerbaarheid vanaf de zaadoogst tot het opleveren op de plaats van bestemming. Met de grote
plantopgave die voortvloeit uit de Bossenstrategie en de noodzaak om daarbij geschikt plantmateriaal van de
Rassenlijst toe te passen, wordt de noodzaak van traceerbaarheid in de keten alleen maar groter. Naktuinbouw
heeft een systeem om de herkomst te controleren tot aan het moment dat het plantmateriaal de kwekerij
verlaat. Er is echter geen controle op de juiste toepassing van certificaten door aannemers en andere partijen
die het plantmateriaal afnemen en dit vervolgens in opdracht van terreineigenaren en terreinbeheerders
aanplanten. Het verdient aanbeveling om nader te verkennen in hoeverre bestaande kwaliteitssystemen voor
groenaannemers, zoals de Erkenningsregeling Bosaannemers (Erbo) en Groenkeur een (administratieve)
controle op de juiste toepassing van certificaten kunnen integreren in hun systeem.
Bovendien is het voor terreineigenaren, terreinbeheerders en andere opdrachtgevers voor aanplantprojecten
lastig om te controleren of de nummers van het bij het plantmateriaal geleverde certificaat klopt. Het verdient
aanbeveling om hiervoor een online toegankelijke database te ontwikkelen. Om ook de traceerbaarheid van
niet-richtlijn soorten te versterken is het van belang dat er door afnemers ook expliciet gevraagd wordt om
gecertificeerde herkomsten, zodat zaadhandel en kwekers een extra stimulans hebben om hun materiaal te
laten certificeren door Naktuinbouw.

5.3.3			

Aanbevelingen
Het gebruik van de juiste genenbronnen is belangrijk voor het uiteindelijk functioneren van bossen
en beplantingen. Garanties over de genetische kwaliteit van plantmateriaal in de keten van
zaadbron tot aanplant zijn daarom van groot belang. Hiervoor zijn de volgende verbeteringen in de
keten nodig:
1. Zorg voor een steviger positie van de Nederlandse Rassenlijst Bomen door het gebruik van
herkomsten van de Rassenlijst Bomen te verplichten bij:
• huidige subsidieregelingen voor uitbreiding en beheer van natuur en landschap: SNL en SKNL;
• nieuwe landelijke en provinciale subsidieregelingen voor uitbreiding van bos en landschapselementen en revitalisering van bos;
• duurzaam inkoopbeleid waar de overheid (Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten) als
opdrachtgever aan zet is.
Enige flexibiliteit is hierbij wel cruciaal om toepassing van nieuwe herkomsten die nog niet op de
Rassenlijst Bomen staan mogelijk te maken, bijvoorbeeld in het geval van experimentele aanplant
of bij herkomsten die nog worden onderzocht.

44 | Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

2. Breid de Rassenlijst uit met nieuwe soorten en herkomsten. Geef daarbij prioriteit aan:
• nieuwe oogstlocaties (van zowel autochtoon als bosbouwkundige materiaal) van soorten waar
nu tekorten van worden verwacht om daarmee het aanbod te vergroten;
• ‘klimaatslimme’ soorten die potentieel interessant zijn voor Nederland, maar die nog niet op
de rassenlijst staan, zoals elsbes, boomhazelaar en walnoot.
Investeer hiervoor ook in aanvullend onderzoek naar nieuwe herkomsten (zie ook paragraaf 7.1)
en voldoende capaciteit bij CGN om de toetsing van herkomsten voor opname in de Rassenlijst
versneld mogelijk te maken.
3. Verbeter de traceerbaarheid van de genetische herkomst van het plantmateriaal vanaf de
zaadoogst tot het opleveren op de plaats van bestemming door ook groenaannemers te controleren op de juiste toepassing van leverancierscertificaten. Het verdient aanbeveling om nader te
verkennen in hoeverre bestaande kwaliteitssystemen voor groenaannemers, zoals de
Erkenningsregeling Bosaannemers (Erbo) en Groenkeur een dergelijke (administratieve) controle
kunnen integreren in hun systeem.
4. Ontwikkel in samenwerking met Naktuinbouw een online database waarin terreineigenaren,
terreinbeheerders en afnemers van plantmateriaal leverancierscertificaten of certificaatnummers
kunnen opzoeken en verifiëren.
5. Zorg door middel van goede voorlichting voor meer bekendheid onder terreineigenaren- en
beheerders, adviseurs en overheden over het nut en het gebruik van de Rassenlijst (paragraaf
7.2). Focus in de voorlichting richting afnemers van plantmateriaal ook op het belang van het
bestellen van gecertificeerd materiaal van niet-richtlijnsoorten, zodat zaadhandel en kwekers
worden gestimuleerd om dit materiaal te laten certificeren door Naktuinbouw.

5.4

Verbeteren samenwerking in de keten

5.4.1			

Samenwerking en afspraken
Een goede samenwerking in de plantsoenketen is onontbeerlijk om de juiste toedeling van beschikbare zaden
te organiseren en afspraken te maken over kwetsbaarheden, zoals de beschikbaarheid van specifieke zaden
naar de toekomst toe, zeker met het oog op de sterk toenemende vraag naar plantmateriaal. In het rapport
van Croonen (2019) wordt geadviseerd om met partijen als Staatsbosbeheer, BoHeZa, Treeport Zundert en de
LTO Cultuurgroep Bos en Haagplantsoen te komen tot een goede afstemming van productie, afzet en gebruik
van zaden/stekmateriaal uit diverse genetische bronnen. Op dit moment zijn deze partijen ook met elkaar in
gesprek om een convenant op te stellen, waarbij gestreefd wordt naar een start van de officiële samenwerking
eind 2021/begin 2022. Binnen deze samenwerking moet ook periodiek gekeken worden naar de ontwikkeling
van de vraag naar geschikt plantmateriaal (op basis van de verdere uitwerking van de nationale en provinciale
bossenstrategieën) om zo een goede inschatting te kunnen blijven maken van het benodigde zaad en de
toedeling daarvan. En uiteraard ook om afnemers tijdig te informeren als er tekorten dreigen van bepaalde
soorten of herkomsten.
De werkgroep beveelt aan om de samenwerking in de keten te formaliseren met duidelijke afspraken over de
onderlinge rolverdeling en over hoe wordt omgegaan met wederzijdse afhankelijkheden. Bij de samenwerking
dienen in ieder geval de volgende partijen te worden betrokken: LNV, Staatsbosbeheer,-BoHeZa,-LTO
Cultuurgroep Bos- en Haagplantsoen, Treeport Zundert,-NakTuinbouw, de Raad voor plantenrassen, Centrum
voor Genetische Bronnen Nederland en de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE). Nagedacht
moet worden over de rechtsvorm.
Binnen deze samenwerking dient onder meer te worden gewerkt aan:
• coördinatie van de keten en afstemming over de toedeling van zaden uit de verschillende genenbronnen;

Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties | 45

• het jaarlijks actualiseren van de cijfers over vraag en aanbod (inclusief export) van zaad en plantmateriaal,
zodat beter zicht ontstaat op het verloop van de vraag vanuit de bossenstrategie en knelpunten tijdig
kunnen worden gesignaleerd;
• het leveren van een actieve bijdrage aan de instandhouding en uitbreiding van het stelsel van genenbank,
zaadgaarden, selectieopstanden en in situ SI locaties;
• het leveren van een bijdrage aan onderzoek naar nieuwe soorten en herkomsten;
• het geven van voorlichting over de plantsoenketen en genenbronnen in het algemeen en in het bijzonder
de actuele beschikbaarheid van plantmateriaal en mogelijke alternatieven.
Om de samenwerking tussen de samenwerkende partijen op goede wijze gestalte te kunnen geven zijn
financiële middelen nodig voor het dekken van zowel de aanloopkosten (zoals het opzetten en uitwerken van
de organisatievorm) als de jaarlijks terugkerende kosten zoals:
• kosten ten aanzien van voorlichting en communicatie;
• kosten voor marketing en PR;
• vacatiegelden voor overleggen deelnemende partijen;
• secretariaatskosten;
• kosten voor onderzoek naar bedrijfseconomische- en teelttechnische aspecten, kwaliteit van zaad, nieuwe
soorten en herkomsten.
Een goede samenwerking is een continu proces. De kosten die nodig zijn voor het faciliteren van deze
samenwerking moeten leiden tot betere communicatie en samenwerking tussen de partijen en bovenal een
betere beschikbaarheid van geschikt plantmateriaal.

5.4.2			

Aanbevelingen
Een goede samenwerking in de plantsoenketen is onontbeerlijk om de juiste toedeling van
beschikbare zaden te organiseren en afspraken te maken over kwetsbaarheden, zoals de beschikbaarheid van specifieke zaden naar de toekomst toe, zeker met het oog op de sterk toenemende
vraag naar plantmateriaal.
1. Het wordt aanbevolen om de samenwerking in de keten te formaliseren met afspraken over een
duidelijke rolverdeling tussen het ministerie van LNV, Staatsbosbeheer,-BoHeZa,-LTO
Cultuurgroep Bos- en Haagplantsoen, Treeport Zundert,-NakTuinbouw, de Raad voor plantenrassen en Centrum voor Genetische Bronnen Nederland en de Vereniging van Bos- en
Natuurterreineigenaren (VBNE).
2. In de samenwerking dient onder meer te worden gewerkt aan:
• coördinatie van de keten en afstemming over de toedeling van zaden uit de verschillende
genenbronnen;
• het jaarlijks actualiseren van de cijfers over vraag en aanbod van zaad en plantmateriaal;
• het leveren van een actieve bijdrage aan een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen;
• het leveren van een bijdrage aan onderzoek naar nieuwe soorten en herkomsten;
• het geven van voorlichting over de plantsoenketen en genenbronnen in het algemeen en in het
bijzonder de actuele beschikbaarheid van plantmateriaal en mogelijke alternatieven.

46 | Planten voor de toekomst | 5. Investeren in de keten: zorgen voor de juiste garanties

6

Beschermen van autochtone genenbronnen
Exacte cijfers over het totale areaal van autochtone bomen en struiken in Nederland ontbreken. Van
Kemenade & Maes (2019) schatten op basis van de veldinventarisaties die tot nu toe zijn uitgevoerd het areaal
op circa 3%. De afgelopen jaren zijn er als gevolg van een toenemende aandacht voor autochtone soorten weer
meer autochtone bomen en struiken geplant. De aanplant wordt geschat op 300.000 tot 500.000 stuks per
jaar sinds 2006. Ondanks deze recente aanplant is het areaal autochtone bomen en struiken nog steeds zeer
beperkt en zal naar schatting nog onder de 10% van het totale areaal liggen.
Het areaal aan autochtone bomen en struiken is daarmee kwetsbaar. Op soortniveau is de kwetsbaarheid
zelfs groter. Van Kemenade & Maes (2019) geven aan dat 4 autochtone soorten in Nederland zijn uitgestorven
en dat 32 van de 89 autochtone soorten bedreigd of ernstig bedreigd zijn (zie tabel 6.1). Buiteveld & Copini
(2019) geven in hun evaluatie van de genenbank aan dat van 30 van de 52 prioritaire soorten de autochtone
genenbronnen minder dan 500 exemplaren bevatten. Voor een overzicht van de mate van bedreiging per soort
wordt verwezen naar de achterliggende rapportages (Buiteveld & Copini, 2019; Van Kemenade & Maes, 2019).
Tabel 6.1. Overzicht bedreiging autochtone boom- en struiksoorten (Van Kemenade & Maes, 2019)
Categorie

Aantal soorten (89)

1 uitgestorven

4

2 ernstig bedreigd en bedreigd

32

3 kwetsbaar

10

4 gevoelig

24

5 niet bedreigd

19

Het behoud van deze genenbronnen is daarom cruciaal, niet alleen uit het oogpunt van biodiversiteit en
de internationale verplichtingen die Nederland hiervoor heeft, maar ook met het oog op de (toekomstige)
zaadvoorziening.
In het door Nederland getekende Verdrag inzake Biologische Diversiteit wordt aangegeven dat in situ behoud van
genetische bronnen de voorkeurstrategie is, maar dat ex situ behoud nodig is voor behoud op lange termijn
en als aanvulling op de in situ bescherming (CDB, 1992).

6.1

Bescherming in situ genenbronnen

6.1.1			

Landsdekkend overzicht
Bescherming van autochtone genenbronnen begint bij weten wat je hebt. Niet alle terreineigenaren hebben
een beeld van de autochtone bomen en struiken die in hun gebied aanwezig zijn. Enerzijds omdat de
gebieden nooit systematisch zijn geïnventariseerd op de aanwezigheid van autochtone bomen en struiken en
anderzijds omdat de bestaande inventarisatiegegevens nog onvoldoende bekend zijn bij terreineigenaren of
onvoldoende zijn ontsloten voor alle beheermedewerkers.

Planten voor de toekomst | 6. Beschermen van autochtone genenbronnen| 47

Ook voor het bepalen van welke soorten moeten worden opgenomen in de genenbank is een goed overzicht
van de actuele verspreiding van autochtone bomen en struiken essentieel (Buiteveld & Copini, 2019).
				

Beheer en ontsluiting van data
Het merendeel van de inventarisaties zijn in het verleden uitgevoerd door Ecologisch Adviesbureau Maes in
samenwerking met Ecologisch Adviesbureau Van Loon en de voormalige Stichting Bronnen. Deze inventarisatiegegevens zijn momenteel ontsloten via de Atlas Groen Erfgoed die wordt beheerd door de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed (RCE)24. Voor achtergrondinformatie over (de totstandkoming van) deze kaart wordt
verwezen naar de bijbehorende rapportage Atlas van het landschappelijk groen erfgoed (Maes, 2016). Ook is recent de
Atlas wilde bomen en struiken. Landschappelijk groen erfgoed in de provincies van Nederland en Vlaanderen (Maes et al.,
2021) gepubliceerd.
De huidige Atlas Groen Erfgoed van RCE biedt een goede basis voor het ontsluiten van informatie over in situ
genenbronnen van autochtone bomen en struiken. De achterliggende inventarisatiedata zijn echter niet
ontsloten. RCE heeft bovendien geen officieel mandaat noch structurele financiering voor het beheren en
verder ontsluiten van deze gegevens. Het beheer van deze databestanden is daarmee kwetsbaar. Bovendien
vindt er momenteel geen onafhankelijke (wetenschappelijke) validatie van de data plaats. Er is daarom
een meer systematische en geborgde aanpak nodig om deze waardevolle data te bewaren, te valideren en
toegankelijk te maken. Geadviseerd wordt om:
• Een centraal documentatie systeem op te zetten van gevalideerde inventarisatiegegevens van in situ
bronbestanden van autochtone bomen en struiken. De huidige Atlas Groen Erfgoed van RCE kan hierbij als
basis dienen;
• dit systeem zo in te richten dat koppeling en uitwisseling van gegevens met andere databases mogelijk is,
zoals de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF)25 en de Europese EUFGIS database26;
• Te verkennen wat de taakverdeling tussen RCE en CGN zou moeten zijn in het beheer en onderhoud van dit
centraal documentatiesysteem en hoe dit systeem gefinancierd moet worden. Voor dit laatste is afstemming
nodig tussen het ministerie van LNV (verantwoordelijk ministerie voor de bescherming van genenbronnen)
en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW, waar RCE onderdeel vanuit maakt).
Ook voor het verder uitbouwen van de genenbankcollectie is een betere ontsluiting van de data over
bronlocaties met autochtone bomen en struiken onontbeerlijk (Buiteveld et al., 2021).
Daarnaast wordt geadviseerd om de kennis over de aanwezigheid van en de herkenning van autochtone
bomen en struiken beter te ontsluiten voor terreineigenaren en terreinbeheerders. Dit dient niet alleen gericht
te zijn op medewerkers van terreinbeherende organisaties, zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de
Provinciale Landschappen. Ook voor particuliere grondeigenaren (landgoedeigenaren, agrariërs), beheerders
van bos en landschapselementen bij provincies, gemeenten en waterschappen, groene adviesbureaus en
andere partijen werkzaam in het bos- en landschapsbeheer dienen de gegevens over in situ genenbronnen
beter te worden ontsloten (zie ook paragraaf 7.2).

				

Aanvullende inventarisaties
Naar schatting 70% van de landschapselementen en bossen die in 1850 al op de topografische kaart stonden
zijn al geïnventariseerd op de aanwezigheid van autochtone bomen en struiken (Van Kemenade & Maes, 2019).
Dit betekent dat er nog zeker 30% van het areaal aan landschapselementen en bossen van voor 1850 nog niet
geïnventariseerd is. Om een landsdekkend beeld te krijgen van het totale areaal aan in situ genenbronnen is
inventarisatie van deze resterende 30% cruciaal. Hier ligt een belangrijke rol voor de provincies.
Regio’s en provincies die met voorrang geïnventariseerd moeten worden zijn: de Duingebieden, de IJsselvallei,
en delen van de Veluwe, Friesland, Noord-Brabant en Zeeland.

24

https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=groen%5Ferfgoed

25

https://www.ndff.nl/

26

http://www.euforgen.org/forest-genetic-resources/eufgis-information-system/

48 | Planten voor de toekomst | 6. Beschermen van autochtone genenbronnen

Voor het uitvoeren van dergelijke inventarisaties is specialistische vakkennis nodig voor de herkenning van
(grotendeels) zeldzame boom- en struiksoorten en hybrides, van oude bosgroeiplaatsen en landschapselementen en van het ontstaan en historisch gebruik van bos en landschap. Momenteel is er in Nederland
slechts een handvol specialisten die dit werk kan uitvoeren. Daarmee is de capaciteit voor het uitvoeren van
inventarisaties beperkt. Een deel van deze specialisten is de pensioengerechtigde leeftijd bovendien voorbij
en wil graag de kennis en kunde overdragen. Er wordt daarom geadviseerd om te werken aan het opleiden
van nieuwe specialisten voor het uitvoeren van inventarisaties, zodat de kennis over een bredere groep wordt
verspreid (zie paragraaf 7.2).

6.1.2			

Bescherming en beheer
Het primaire doel van in situ behoud van autochtone bomen en struiksoorten is ervoor te zorgen dat de soort
haar evolutionair potentieel blijft behouden. Dit betekent dat er in situ voldoende genetische variatie moet
worden behouden om aanpassing aan nieuwe omstandigheden mogelijk te maken (Buiteveld & Copini, 2019).
Buiteveld en Copini (2019) constateren dat systeemgericht natuurbeleid soms wringt met het beheer
gericht op in situ bescherming van autochtone genenbronnen. Specifieke kennis over beheer van deze
relicten is enerzijds nog onvoldoende ontwikkeld en anderzijds nog niet voldoende verspreid binnen
de terreinbeherende instanties. Voor de bescherming van deze bronnen is daarom de belangrijkste
randvoorwaarde dat data over de aanwezigheid van bronlocaties voor terreineigenaren en terreinbeheerders
beter worden ontsloten (paragraaf 6.1.1.) en er wordt gezorgd dat zij over de juiste kennis beschikken om de
bronpopulaties te beheren (paragraaf 7.2).
De bescherming van in situ genenbronnen van autochtone bomen en struiken kan het beste lopen via de
volgende sporen:
• (Project)subsidies om het beheer en herstel van bronlocaties te financieren. Het toevoegen van specifieke
beheervoorwaarden voor bronlocaties binnen de huidige SNL-pakketten wordt niet haalbaar en zinvol
geacht, omdat de bronlocaties vaak slechts een klein deel beslaan van het totale areaal dat onder een
SNL-pakket valt. Hiermee bestaat het risico dat de bronlocaties uit zicht raken in de SNL-systematiek van
controle en monitoring. Beter is het om voor de het beheer of herstel specifieke (provinciale) subsidieregelingen in te richten. Hiermee kunnen zeer gericht subsidies aan bronlocaties worden toebedeeld en
specifieke beheer- en herstelvoorwaarden worden gesteld.
• Het inrichten van een of twee toplocaties in elk van de elf oude provincies27 waar oude bossen/bosrestanten,
houtwallen of heggen aanwezig zijn met autochtone bomen en struiken. De toplocaties kunnen als
voorbeelden worden benoemd en omschreven. Door beheer- en behoudsvoorstellen en uitvoering ervan
hebben ze voor de rest van de provincie een uitstraling. Het gaat daarbij om de kwaliteiten uit oogpunt van
genetische bronnen (autochtoon), cultuurhistorie (ouderdom en traditionele herkenbare beheersvormen)
en ecologie (biodiversiteit, de bijdrage aan de soortenrijkdom van houtige gewassen). De locaties zijn
tevens waardevol als een bron van kennis en onderzoek. Ze hebben een grote belevingswaarde en bieden
mogelijkheden voor oogst van genetisch waardevol plantgoed.
• In bos- en landschapsbeheerplannen apart aandacht besteden aan bronpopulaties van autochtone
bomen en struiken. Met name in de beheerplannen van Natura2000-gebieden, waar een groot deel van de
relictpopulaties voorkomen, zouden provincies in samenwerking met terreinbeheerders specifieke regels
en voorwaarden moeten opnemen voor de bescherming van de populaties, zoals bijvoorbeeld het hanteren
van bufferzones rondom de meest kwetsbare populaties.
• Meer in situ locaties aan te wijzen als genenbewaringsunits in de Europese EUFGIS-database28, hiermee
wordt behoud en informatie-uitwisseling over kwetsbare genenbronnen op Europese schaal geborgd.
• Te overwegen om de bronlocaties met de meest zeldzame soorten of meest kwetsbare populaties een aparte
beschermde status te geven in de Wet natuurbescherming. Denk hierbij in het bijzonder aan de genenbewaringunits die zijn (of nog worden) opgenomen in de EUFGIS-database. Hierbij is het wel van groot belang
om eerst nader te onderzoeken wat de (praktische) consequenties zijn en de uitvoerbaarheid is van deze
wettelijke bescherming in relatie tot alternatieve bescherming (zie kader Consequenties en uitvoerbaarheid
wettelijke bescherming autochtone bronlocaties).

27

In de provincie Flevoland komen deze locaties vanwege de recente ontstaansgeschiedenis niet voor.

28

http://www.euforgen.org/forest-genetic-resources/eufgis-information-system/
Planten voor de toekomst | 6. Beschermen van autochtone genenbronnen| 49

Consequenties en uitvoerbaarheid wettelijke bescherming autochtone bronlocaties
De wettelijke bescherming van locaties met autochtone bomen en struiken kent voor- en nadelen.
Deze dienen vooraf goed te worden onderzocht, zodat ook alle (praktische) consequenties van een
wettelijke bescherming in beeld zijn en er ook duidelijkheid is over de uitvoerbaarheid van de wettelijke bescherming in relatie tot alternatieve beschermingssporen. In dit kader worden ter illustratie
vast enkele overwegingen genoemd ten aanzien van het (wettelijk) beschermen van bronlocaties.
Het beschermen van locaties met autochtone bomen en struiken kan gebeuren via twee sporen met
elk hun eigen voor- en nadelen:
1. vrijwillige bescherming;
2. wettelijke bescherming.
Bij het eerste spoor worden terreineigenaren en -beheerders via een goede voorlichting gewezen op
de aanwezigheid van bronlocaties en de noodzaak van bescherming en goed beheer van deze
locaties. Subsidies kunnen daarbij worden benut als extra stimulans voor bescherming en beheer.
Voordeel van dit spoor is dat terreineigenaren en -beheerders worden aangesproken op hun eigen
(professionele) verantwoordelijkheid voor de bescherming van deze bronlocaties en er geen extra
regelgeving en handhaving nodig is. Dit beperkt de regeldruk. Nadeel van dit spoor is dat niet alle
eigenaren van bronlocaties professioneel bos- of landschapsbeheerder zijn en/of voldoende kennis
en motivatie bezitten om bronlocaties goed in stand te houden. Belangrijk aandachtspunt hierbij is
ook dat houtopstanden in het landelijk gebied (buiten het bos) niet altijd een wettelijke bescherming
kennen, waardoor er nog steeds veel houtopstanden verdwijnen. Bovendien bevat de wettelijke
bescherming die er momenteel is alleen een verplichting voor de instandhouding van het areaal,
waarbij na het rooien van een houtopstand deze elders mag worden gecompenseerd.
Het tweede spoor is een wettelijke bescherming via de Wet natuurbescherming, waarbij het hoofdstuk
over houtopstanden wordt uitgebreid met specifieke bepalingen voor het beschermen van locaties
met autochtone bomen en struiken. Voordeel van dit spoor is dat alle locaties een gelijke bescherming
kennen en niet afhankelijk zijn van het kennisniveau of de motivatie van de individuele terreineigenaar.
Ook kan hiermee specifiek het genenmateriaal worden beschermd en niet alleen een instandhouding
van het areaal aan houtopstanden. Een belangrijke vraag is echter of en hoe deze bescherming in de
praktijk kan worden gehandhaafd door de overheid? Hebben provinciale handhavers en omgevingsdiensten hier voldoende kennis over en capaciteit voor? Bovendien wordt hiermee een wettelijke
onderzoeksplicht geïntroduceerd voor elke terreineigenaar en -beheerder, waarbij voorafgaand aan de
uitvoering van werkzaamheden moet worden vastgesteld of er geen beschermde autochtone genenbronnen worden bedreigd. Zeker voor de individuele agrariër die een boom wil kappen of snoeien in
een oude houtwal kan dit een grote uitdaging zijn. Wordt een terreineigenaar hiermee een extra last
opgelegd voor het (professioneel laten) uitvoeren van een onderzoek?
Een andere vraag is welke wettelijke bescherming prevaleert wanneer bijvoorbeeld beschermde
autochtone bronpopulaties voorkomen in Natura 2000-gebieden en de instandhouding van deze
autochtone bronpopulaties conflicteert met de instandhouding van het Natura 2000 habitattype?
Denk bijvoorbeeld aan een aantal autochtone wilde appels die voorkomen in een relatief donker
bostype als Beuken-eikenbos met hulst en waar voor de instandhouding van de lichtminnende
appels forse ingrepen in het bos nodig zijn wat ongunstig is voor dit habitattype. Dit vergt een
nadere juridische verkenning.

50 | Planten voor de toekomst | 6. Beschermen van autochtone genenbronnen

Het Aanvalsplan Landschapselementen (Hagendoorn et al., 2021) kan daarnaast ook een grote bijdrage
leveren aan in situ bescherming. In dit aanvalsplan wordt het belang van behoud, herstel en uitbreiding
van landschapselementen met het oog op biodiversiteit, cultuurhistorie en landschappelijke kwaliteit reeds
benadrukt. Voor de aanleg van nieuwe landschapselementen wordt ook het gebruik van autochtoon materiaal
aanbevolen. Het verdient echter aanbeveling om in de nadere uitwerking van het aanvalsplan meer aandacht
te besteden aan de bescherming van in situ locaties van autochtone genenbronnen en het benutten van
landschapselementen als potentiële zaadbron.

6.1.3			

Aanbevelingen
Van het totale areaal aan bomen en struiken bestaat naar schatting minder dan 10% uit autochtone
bomen en struiken. Dit maakt deze genenbronnen kwetsbaar. Daarom worden hier de volgende
aanbevelingen gedaan:
1. Zet een centraal documentatie systeem op van gevalideerde inventarisatiegegevens van in situ
bronbestanden van autochtone bomen en struiken. De huidige Atlas Groen Erfgoed van RCE kan
hierbij als basis dienen. Afstemming is nodig tussen RCE, CGN, LNV en OCW over de taakverdeling
en financiering.
2. Inventariseer het resterende areaal aan landschapselementen en bossen van voor 1850 op de
aanwezigheid van relicten van autochtone bomen en struiken. Hier ligt een rol weggelegd voor de
provincies.
3. Investeer in het ontsluiten van data over het voorkomen van bronlocaties voor terreineigenaren
en terreinbeheerders en zorg dat zij over de juiste kennis beschikken om de bronpopulaties te
beheren. Ontwikkel daarvoor beheerrichtlijnen voor bronpopulaties.
4. Zorg voor specifieke (provinciale) subsidies om het beheer en herstel van bronlocaties te
financieren.
5. Richt in elke provincie een of meerdere toplocaties in waar oude bossen/bosrestanten,
houtwallen of heggen voorkomen met autochtone bomen en struiken die kunnen dienen als
voorbeeld- en onderzoeksobject.
6. Besteed in bos- en landschapsbeheerplannen apart aandacht aan bronpopulaties van autochtone
bomen en struiken, met name in de provinciale beheerplannen van Natura2000 gebieden.
7. Wijs in situ locaties die van uitzonderlijk belang zijn voor genenbehoud aan als genenbewaringsunits in de Europese EUFGIS-database. Hiermee wordt behoud en informatie-uitwisseling over
kwetsbare genenbronnen op Europese schaal geborgd.
8. Overweeg om de bronlocaties van autochtone bomen en struiken of in ieder geval de meest
kwetsbare populaties een aparte beschermde status te geven in de Wet natuurbescherming.
Hierbij is het wel van groot belang om eerst nader te onderzoeken wat de (praktische) consequenties zijn en de uitvoerbaarheid is van deze wettelijke bescherming.
9. Neem in de nadere uitwerking van het Aanvalsplan Landschapselementen ook de bescherming
van in situ locaties van autochtone genenbronnen en het benutten van landschapselementen als
potentiële zaadbron expliciet mee.

Planten voor de toekomst | 6. Beschermen van autochtone genenbronnen| 51

6.2

Opname in de genenbank
In de evaluatie van de genenbank uit 2019 (Buiteveld & Copini, 2019) zijn 96 inheemse boom- en struiksoorten
beoordeeld op zeldzaamheid en mate van achteruitgang van autochtone populaties. Daarvan zijn er 52
aangemerkt als prioritaire soorten, die in aanmerking komen voor opname in de genenbank. Van deze 52 zijn
er 30 waarvan de autochtone genenbronnen zeer sterk bedreigd worden (minder dan 500 exemplaren). Van
deze soorten is de urgentie in de opname in de genenbak zeer hoog. Een belangrijk deel is reeds vertegenwoordigd in de genenbank. In het Implementatieplan genenbank bomen en struiken (Buiteveld et al., 2021) is reeds een
concreet voorstel uitgewerkt voor uitbreiding van de genenbankcollectie.
Ook is reeds per soort aangegeven of de genenbankcollectie compleet is en van welke soorten uitbreidingen
gewenst zijn. Uitgangspunt is dat de collectie in de genenbank bij voorkeur een weerspiegeling is van de
genetische diversiteit in het gehele verspreidingsgebied van de boom- en struiksoorten. Om nader te bepalen
welke ‘gaten’ er nog in de genenbankcollectie zitten, is een meer compleet en gedetailleerd overzicht nodig
van de in situ vindplaatsen van autochtone bomen en struiken. Hiervoor dienen eerst de nog niet geïnventariseerde gebieden in kaart te worden gebracht (paragraaf 6.1.1). Op basis daarvan kan worden bepaald van
welke soorten er nog materiaal aan de genenbank kan worden toegevoegd.

52 | Planten voor de toekomst | 6. Beschermen van autochtone genenbronnen

7

Ontwikkelen en delen van kennis
Het opzetten van een robuuste en toekomstbestendige plantsoenketen met voldoende geschikte
genenbronnen, een goede afstemming tussen vraag en aanbod en bovenal de juiste toepassing van dit
plantmateriaal, vergt veel specialistische kennis. In Nederland en internationaal is er al veel kennis op dit vlak,
maar er zijn verschillende cruciale kennisvragen die beantwoord moeten worden. Hier gaat paragraaf 7.1 op in.
Daarnaast zit de beschikbare kennis momenteel slechts bij een zeer beperkte groep personen en organisaties,
terwijl de uitvoering van de Bossenstrategie en de enorme plantopgave die daarbij hoort, het werk is van
duizenden mensen, van beleidsmakers tot groenaannemers. Voor veel personen en organisaties die aan de
slag moeten met de plantopgave is aanplant een volstrekt nieuwe activiteit waarover ze nog niet of nauwelijks
kennis bezitten. Er ligt dus een grote opgave om het kennispeil bij al deze partijen te vergroten. In paragraaf
7.2 wordt hierop ingegaan.

7.1

Kennisontwikkeling

7.1.1			

Onderzoek en praktijkvragen
Het creëren van een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen dat bijdraagt aan de realisatie van de
bossenstrategie (en daarmee ook de doelen van het Klimaatakkoord) brengt grote uitdagingen met zich mee.
Het stelsel dient immers bij te dragen aan bossen en beplantingen die alle gewenste maatschappelijk functies
vervullen, maar tegelijkertijd ook te kunnen omgaan met een veranderend klimaat en andere drukfactoren
zoals stikstofdepositie. Vragen die onder meer beantwoord dienen te worden:
1. Hoe bestand zijn in situ populaties van autochtone boom- en struiksoorten en bosbouwkundige
herkomsten tegen klimaatverandering en andere drukfactoren (zoals stikstofdepositie)?
2. Welke rol kan de genenbank spelen bij het behouden van populaties met een brede genetische diversiteit
die zich kunnen aanpassen aan klimaatverandering?
3. Welke beheermaatregelen zijn noodzakelijk voor een goed behoud van in situ populaties van de meest
kwetsbare soorten?
4. Welke nieuwe of minder toegepaste (klimaatslimme) soorten zijn een interessante aanvulling voor het
Nederlandse bos of landschap? Hierbij is onder meer inzicht nodig in groeiplaatseisen, droogtetolerantie,
vorstgevoeligheid, de potentiële invasiviteit, ziektes, bijdrage aan de biodiversiteit, strooiseleigenschappen,
groei, CO2-vastlegging en mogelijke houttoepassingen.
5. Welke genetische herkomsten van nieuwe (klimaatslimme) soorten zijn geschikt voor toepassing in
Nederland?
6. Welke buitenlandse herkomsten van reeds bekende Nederlandse boomsoorten zijn geschikt voor
toepassing in Nederland in het licht van onder meer klimaatverandering?
De eerste twee vragen vergen meerjarig fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om werk
te maken van de genetische karakterisering van in situ populaties en genenbankcollecties van autochtone
bomen en struiken. Inzicht in de genetische samenstelling helpt bij het maken van een goede prioritering
in het behoud van populaties (hoe breed of hoe smal is de genetische basis). Daarnaast helpt kennis over
de genetische samenstelling van populaties in het inzichtelijk maken van bepaalde eigenschappen zoals de
resistentie tegen ziekten en het adaptatievermogen tegen klimaatverandering.
Voor het in situ behoud van genenbronnen van (de meest kritische) autochtone boom- en struiksoorten is het
nodig om onderzoek te doen naar het juiste beheer (vraag 3). Welke beheer- en revitaliseringmaatregelen zijn
nodig voor instandhouding van deze locaties? Welke kosten zijn hiermee gemoeid?
Ten aanzien van vragen vier en vijf is onderzoek nodig naar buitenlandse ervaringen. Daarnaast is het
belangrijk dat er in Nederland meer veldproeven worden gestart om soorten en herkomsten in de praktijk
te testen en te monitoren. Hoe eerder hier mee gestart wordt hoe beter, aangezien het enkele jaren of zelfs
decennia kan duren voordat de geschiktheid echt kan worden vastgesteld en omdat tegelijkertijd deze
proefaanplanten ook kunnen dienen als zaadbron voor nieuwe aanplant. Zoals vermeld in paragraaf 2.3 wordt
er in de periode 2020-2022 al onderzoek uitgevoerd binnen de Bos- en Klimaatpilots29. Dit onderzoek richt zich
29

https://www.vbne.nl/thema/klimaatakkoord/project/
vergroten-kennis-en-beschikbaarheid-klimaatslimme-boomsoorten-en-herkomsten
Planten voor de toekomst | 7. Ontwikkelen en delen van kennis | 53

nog maar op een beperkt aantal soorten en herkomsten. Bovendien is er binnen dit onderzoek geen ruimte
voor het aanleggen van grootschalige veldproeven en het meerjarig volgen van deze proeven. Opschaling van
het onderzoek is daarom zeker nodig. Ook wordt aanbevolen om meer samen te werken binnen het European
Genetic Forest Resources Programme (EUFORGEN, http://www.euforgen.org).
Voor het praktijkonderzoek naar nieuwe soorten ligt het voor de hand om dit te doen binnen programma’s
zoals het Meerjarige Missiegedreven Innovatie Programma Bos Bomen en Natuur (MMIP) of Ontwikkeling
Beheer en Natuurkwaliteit (OBN). Het verdient aanbevelingen om hiervoor samen te werken met onderzoeksen kennisinstellingen (o.a. Wageningen UR, Centrum voor Genetische Bronnen Nederland en Probos),
terreineigenaren (o.a. Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Provinciale Landschappen, Bosgroepen)
en de kwekerijsector. Daarnaast kan worden verkend welke rol praktijkgericht onderzoek door groene
HBO-instellingen hierin kan spelen, via bijvoorbeeld calls van het regieorgaan SIA.
Ten aanzien van de laatste vraag het belangrijk om op korte termijn in beeld te brengen welke bosbouwkundige
herkomsten vanuit omringende landen met dezelfde klimaatzone geschikt zijn voor Nederland. Ook is het van
belang om bestaande herkomstentoetsen met buitenlandse herkomsten van relevante (EU-richtlijn) soorten te
continueren en daarnaast te starten met toetsen van ‘zuidelijke’ herkomsten. Daarnaast blijft het nodig om te
investeren in veredelingsonderzoek om nieuwe (toekomstbestendige) rassen van bomen of struiken te vinden
die bestand zijn tegen onder meer ziekten en plagen (zie ook paragraaf 5.2.5).

7.1.2			

Aanbevelingen
Voor de bescherming van kwetsbare autochtone genenbronnen en een toekomstbestendig stelsel
van genenbronnen dat voldoende plantmateriaal kan leveren is investering in kennisontwikkeling
nodig op de volgende punten:
1. Voer meerjarig fundamenteel onderzoek uit naar de mate waarin autochtone herkomsten en veel
in Nederland toegepaste bosbouwkundige herkomsten om kunnen gaan met klimaatverandering
en andere drukfactoren.
2. Maak meer werk van de genetische karakterisering van in situ populaties en genenbankcollecties
van autochtone bomen en struiken.
3. Initieer onderzoek naar de juiste beheer- en revitaliseringsmaatregelen voor de instandhouding
van in situ locaties van autochtone boom- en struiksoorten.
4. Versterk het praktijkonderzoek naar voor Nederland nieuwe of minder toegepaste
(klimaatslimme) boomsoorten en herkomsten en zet hiermee op korte termijn veldproeven op.
5. Breng op korte termijn in beeld welke bosbouwkundige herkomsten vanuit omringende landen
met dezelfde klimaatzone geschikt zijn voor Nederland. Continueer bestaande herkomstentoetsen met buitenlandse herkomsten van relevante (EU-richtlijn) soorten en starten toetsen van
‘zuidelijke’ herkomsten. Blijf daarnaast investeren in veredelingsonderzoek om nieuwe
(toekomstbestendige) rassen van bomen of struiken te vinden die bestand zijn tegen onder meer
ziekten en plagen.

54 | Planten voor de toekomst | 7. Ontwikkelen en delen van kennis

7.2

Kennisverspreiding
Er zijn veel uiteenlopende partijen betrokken bij de uitvoering van de Bossenstrategie. Het planten van
bomen en struiken, maar ook het beschermen van genenbronnen, is een investering in de toekomst. Het is
daarom essentieel dat alle betrokken voldoende kennis hebben om de juiste keuzes te kunnen maken in de
planvorming en uitvoering. De kennis over geschikt plantmateriaal, genenbronnen en de plantsoenketen
bij veel (potentieel) betrokken actoren is schaars. Dit maakt de succesvolle uitvoering van de Bossenstrategie
kwetsbaar waar het gaan om de grote plantopgaven. Hieronder wordt daarom voor verschillende doelgroepen
aangegeven welke acties dienen te worden ondernomen om de kennis te versterken.

7.2.1			

Beleidsmakers
Rijk en provincies, maar ook gemeenten, spelen een rol bij het uitwerken van de bossenstrategie in
beleidsplannen, (subsidie)regelingen en passende wet- en regelgeving. Het is essentieel dat deze partijen de
waarde van geschikt plantmateriaal, en de verschillende genenbronnen kennen, maar ook enig inzicht hebben
in de Rassenlijst en de plantsoenketen. Voorlichting hierover kan plaatsvinden via excursies of presentaties bij:
• het landelijke boscoördinatorenoverleg van Rijk en provincies;
• bijeenkomsten in de regio voor provinciale beleidsmakers;
• bijeenkomsten van de VNG of Vereniging Stadswerk voor beleidsmedewerkers groen of natuur bij gemeenten.

7.2.2			

Terreineigenaren en beheerders
Terreineigenaren en -beheerders spelen een belangrijke rol in het beschermen van (kwetsbare) genenbronnen.
Hierbij gaat het niet alleen om medewerkers van terreinbeherende organisaties, zoals Staatsbosbeheer,
Natuurmonumenten en de Provinciale Landschappen. Ook andere organisaties kunnen relictpopulaties in
hun gebied hebben. Denk hierbij aan particuliere grondeigenaren (landgoedeigenaren), beheerders van bos
en landschapselementen bij provincies, gemeenten en waterschappen, en andere partijen werkzaam in het
bos- en landschapsbeheer. Deels zijn deze populaties mogelijk nog onbekend bij de beheerders. Daarom
is het essentieel dat een actueel overzicht van relictpopulaties (zie paragraaf 6.1.1) onder de aandacht wordt
gebracht van een brede groep terreinbeheerders- en eigenaren. De huidige online Atlas Groen Erfgoed van
RCE30 en de recent gepubliceerde Atlas wilde bomen en struiken (Maes et al., 2021) vormen hiervoor een goede basis.
Bij voorkeur dient het overzicht ook beschikbaar te worden gemaakt als een aparte GIS-laag die kan worden
geïntegreerd in de softwaresystemen die terreinbeheerders gebruiken (bijvoorbeeld CMSi) en/of via een
eenvoudige app die in het veld kan worden geraadpleegd.
Daarnaast dient er te worden gewerkt aan het versterken van kennis over herkenning, waarde en beheer van
relictpopulaties van autochtone bomen en struiken door:
• artikelen in vakbladen (o.a. Vakblad Natuur Bos Landschap, De Levende Natuur, Vakblad Groen en De Landeigenaar);
• het organiseren van veldwerkplaatsen of voorlichtingsbijeenkomsten door onder meer de VBNE;
• het ontwikkelen van een speciale cursus over herkenning en beheer.
Terreineigenaren en -beheerders zijn als eindgebruiker van het plantmateriaal een belangrijke schakel
in het succesvol toepassen van plantmateriaal. Ook hier gaat het nadrukkelijk om alle terreineigenaren
(terreinbeherende organisaties, overheden, particulieren en agrariërs), Als eindgebruiker bepalen zij de
vraag naar plantmateriaal. Kwekers zullen hun aanbod hierop in belangrijke mate afstemmen. Daarom is het
essentieel dat terreineigenaren en -beheerders goed inzicht hebben in:
• de waarde en het gebruik van de Nederlandse Rassenlijst Bomen en de verschillende genetische herkomsten
van plantmateriaal;
• het kiezen van de juiste soort en herkomst passend bij de groeiplaats, maar ook de doelstelling van de
aanplant;
• de fysieke kenmerken die naast genetische kwaliteit de geschiktheid van het plantmateriaal bepalen, zoals
L/D-verhouding, maat en leeftijd;
• de wijze waarop de plantsoenketen werkt en hoe zij met een juiste en tijdige bestelling zorgen dat het juiste
plantmateriaal door de kweker geleverd kan worden.
Het is belangrijk dat hiervoor een meerjarig voorlichtingsprogramma wordt opgezet bestaande uit onder meer:
30

https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=groen%5Ferfgoed
Planten voor de toekomst | 7. Ontwikkelen en delen van kennis | 55

• VBNE-veldwerkplaatsen;
• excursies op kwekerijen;
• artikelen in vakbladen (o.a. Vakblad Natuur Bos Landschap, Vakblad Groen en De Landeigenaar);
• actualisatie van bestaande handreikingen zoals het praktijkadvies Plantsoen kiezen, bestellen en planten (VBNE,
2015) en de praktijkgids Bestellen van Bosplantsoen (Jansen & Boosten, 2017);
• Online cursussen of e-learning modules.
Daarnaast wordt aanbevolen om een online tool te ontwikkelen voor het kiezen van de juiste soort en
herkomst op basis van groeiplaats en functie van de beplanting. De plantenwijzer die door Staatsbosbeheer
Zaad en Plantsoen in samenwerking met Ecologisch Adviesbureau Maes is ontwikkeld voor autochtone bomen
en struiken kan hiervoor wellicht als basis dienen.
Ook wordt aanbevolen een onlinecommunicatie of data-informatiesysteem te ontwikkelen waarin
terreineigenaren en -beheerders bijhouden waar welke herkomst wordt aangeplant en wat de ervaringen
hiermee zijn. Dit systeem kan worden gekoppeld aan Rassenlijst Bomen en het Boomsoortenportaal van de
online Gereedschapskist Klimaatslim Bos- en Natuurbeheer31.
Tot slot is het belangrijk dat aanplant zorgvuldig gebeurt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan aanplant in het juiste
seizoen en de juiste weersomstandigheden, het afdekken van het plantmateriaal op de plantplaats zodat het
niet uitdroogt, het planten op de juiste diepte, en het toepassen van de wildbeschermingsmaatregelen om
vraat tegen te gaan. Ook goede nazorg (onkruidbeheersing, inboet etc.) hoort hierbij. In de uitvoering van
de aanplant worden door gebrek aan kennis (maar ook gebrek aan controle), nog te veel fouten gemaakt.
Hierdoor mislukt veel aanplant. Dit is zonde van de investering én het plantmateriaal. Goede voorlichting
en training op dit punt is daarom cruciaal. Hiervoor wordt aanbevolen om een meerjarig voorlichtings- en
educatieprogramma op te zetten met onder meer de volgende onderdelen:
• beknopte praktijkhandreikingen (pdf ) en instructiefilmpjes (youtube) over aanplant en nazorg;
• voorlichtingsbijeenkomsten naar aanplantprojecten met goede en slechte praktijkvoorbeelden;
• praktijkcursussen en -trainingen.
Voor een deel van de kennisverspreiding richting terreinbeheerders kan mogelijk worden gemaakt van het
bestaande Kennis op Maat programma32.

7.2.3			

Adviesbureaus en (groen)aannemers
Adviesbureaus en aannemers die betrokken zijn bij ontwerp, begeleiding of uitvoering van aanplantprojecten
dienen ook over de juiste kennis te beschikken. Denk daarbij aan het nut en toepassing van de Rassenlijst,
de soort- en herkomstkeuze, het bestellen van plantmateriaal en zorgvuldige aanplant en nazorg. Het ligt
voor de hand om veel van de kennisverspreiding gericht op terreineigenaren en terreinbeheerders ook open
te stellen voor deze doelgroep. Ook hier kan wellicht deels gebruik worden gemaakt van het Kennis op Maat
programma33. Voor het versterken van kennis onder aannemers ligt er ook een rol weggelegd voor kwaliteitssystemen zoals de Erkenningsregeling Bosaannemers (Erbo) en Groenkeur.
Zoals in paragraaf 6.1.1 al is vermeld is er in Nederland momenteel een zeer beperkte groep specialisten
die relictpopulaties van autochtone bomen en struiken kunnen herkennen en in kaart brengen. Een deel
van deze specialisten wil graag de kennis en kunde overdragen. Er ligt bij adviesbureaus daarom een kans
om samen met de bestaande specialisten nieuwe mensen op te leiden voor het uitvoeren van toekomstige
inventarisaties. Hierbij is onder meer het overdragen van kennis over taxonomie, historisch bos- en
landschapsbeheer, groeiplaatsen en landschapsgeschiedenis essentieel. Aangezien dit ook van breder belang
is voor een goed functionerend stelsel van genenbronnen, wordt aanbevolen om de opleiding van deze
specialisten niet helemaal ‘aan de markt’ over te laten. Het is raadzaam dat partners uit de plantsoenketen (zie
ook paragraaf 5.4) samen met adviesbureaus zoeken naar een juiste borging van deze specialistische kennis.

31

https://www.vbne.nl/klimaatslimbosennatuurbeheer/boomsoortenportaal

32

https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksprojecten-LNV/Expertisegebieden/Actuele-themas.htm

33

https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksprojecten-LNV/Expertisegebieden/Actuele-themas.htm

56 | Planten voor de toekomst | 7. Ontwikkelen en delen van kennis

7.2.4			

Opleidingen
De MBO-, HBO- en universitaire opleidingen voor bos- en natuurbeheer leiden de kwekers, beheerders,
ontwerpers en beleidsmakers van de toekomst op. Het borgen van de juiste kennis over genenbronnen
en de plantsoenketen dient hier plaats te vinden. Momenteel wordt in deze opleiding maar zeer beperkt
aandacht besteed aan dit onderwerp. Gezien de grote opgaven voor bosuitbreiding, aanplant van bomen in
het landschap en revitalisering van bos en landschap van de komende decennia, is het noodzakelijk om in de
curricula van de groene opleidingen substantieel aandacht te besteden aan:
• het herkennen, beheren en beschermen van (kwetsbare) genenbronnen;
• de waarde en het gebruik van de Nederlandse Rassenlijst Bomen en de verschillende genetische herkomsten
van plantmateriaal;
• het kiezen van de juiste soort en herkomst passend bij de groeiplaats, maar ook de doelstelling van de
aanplant;
• de werking van de plantsoenketen;
• zorgvuldige aanplant en nazorg.

7.2.5			

Aanbevelingen
Een goede kennisopbouw over geschikt plantmateriaal, genenbronnen, de plantsoenketen en de
juiste toepassing van plant is essentieel bij alle partijen die betrokken zijn bij de Bossenstrategie
voor een succesvolle uitvoering van de aanplantplannen die hieruit voortvloeien. Hiervoor is het
belangrijk om te werken aan de volgende punten:
1. Voor beleidsmedewerkers bij Rijk, provincies en gemeenten is gerichte voorlichting nodig over
geschikt plantmateriaal, het onderscheid in genenbronnen en de werking van de Rassenlijst en de
plantsoenketen, zodat dit op een juiste manier wordt opgenomen in plannen, regelingen en weten regelgeving.
2. Voor terreineigenaren en -beheerders dient te worden gewerkt aan kennis over aanwezigheid,
herkenning, waarde en beheer van relictpopulaties van autochtone bomen en struiken via
artikelen, voorlichtingsbijeenkomsten en cursussen.

Planten voor de toekomst | 7. Ontwikkelen en delen van kennis | 57

3. Voor terreineigenaren, -beheerders, adviesbureaus en (groen)aannemers is het belangrijk om het
kennisniveau te verhogen over:
• de Rassenlijst Bomen;
• de juiste soort en herkomst;
• de plantsoenketen en het bestellen van plantmateriaal; en
• zorgvuldige aanplant en nazorg,
• door een meerjarig voorlichtings- en educatieprogramma en het inrichten van een aantal
online tools voor uitwisseling van kennis en ervaringen.
4. Gezien de grote plantopgaven van de komende decennia, is het tevens noodzakelijk om in de
curricula van de groene MBO, HBO en universitaire opleidingen substantieel aandacht te
besteden aan de bovenstaande onderwerpen.
5. Investeer in korte termijn in het opleiden van meer specialisten die relictpopulaties van
autochtone bomen en struiken kunnen herkennen en in kaart brengen.

58 | Planten voor de toekomst | 7. Ontwikkelen en delen van kennis

8

Conclusies en aanbevelingen

8.1

Conclusies
Het ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en het Interprovinciaal Overleg (IPO) hebben
de Werkgroep Genenbronnen en Plantmateriaal gevraagd antwoord te geven op de volgende vragen:
• Hoe kunnen belangrijke locaties van bronnen van autochtone bomen en struiken beter worden beschermd?
• Hoe kan het stelsel van geschikte genenbronnen toekomstbestendig worden georganiseerd?
• Wat betekent de Bossenstrategie voor de plantopgave en welke garanties zijn nodig om tot voldoende
beschikbaarheid van geschikt plantmateriaal te komen?
• Wat is er nodig om de juiste inzet en toepassing van geschikt plantmateriaal te vergroten en welke
kennisbehoefte brengt dit met zich mee?
De werkgroep komt, kort gesteld, tot de volgende conclusies:
1. Bescherming autochtoon materiaal
Voordat over betere bescherming gesproken kan worden, is het verder in beeld brengen van de resterende
relictpopulaties een belangrijke voorwaarde. Daarnaast is van belang om die informatie te monitoren.
Tot slot dienen er duidelijke afspraken gemaakt te worden tussen overheden en terreineigenaren, om zo
behoud en toekomstig gebruik veilig te stellen.
2. Naar een toekomstbestendig stelsel van genenbronnen
Constatering van de werkgroep is dat de beschikbaarheid van genenbronnen alsook de hoeveelheid
middelen die daar nu voor beschikbaar zijn, niet in verhouding staan tot de dringende behoefte aan
meer en kwalitatief goed plantmateriaal. Een toekomstbestendig stelsel vraagt om uitbreiding van de
genenbronnen (zoals zaadgaarden), om meer financiële middelen, en ook om meer kennis in de keten.
3. Welke garanties zijn nodig?
De ambities verwoord in de Bossenstrategie zijn te vertalen in de noodzaak de komende 20 jaar ruim 160
miljoen (!) jonge bomen en struiken beschikbaar te krijgen. Dat vraagt om een enorme investering juist
ook van de kwekerijsector. Tegelijkertijd kunnen de risico’s die zo’n ambitie met zich meebrengt niet
afgewenteld worden op een enkele sector. Dit is een uitdaging voor de gehele keten, voor de maatschappij.
De werkgroep is van mening dat hier een rol voor de overheid ligt om, in samenspraak met terreinbeheerders, hier met de kwekerijsector afspraken over te maken.
4. Wat is nodig qua kennis?
Met vergroting van de productiecapaciteit alleen komen we er niet. Er is fundamenteel onderzoek
nodig (bijvoorbeeld naar het aanpassingsvermogen van boomsoorten tegen de achtergrond van de
klimaatverandering), er is praktijkonderzoek nodig (bijvoorbeeld naar de groei-eigenschappen van
andere herkomsten), en er is kennis in de keten nodig (kennis in brede zin): we moeten inzetten op
permanente bijscholing. En niet te vergeten: het regulier groenonderwijs. Gebleken is dat vraagstukken
rond plantmateriaal, genenbronnen, autochtone populaties, en het belang hiervan voor de grote
maatschappelijke uitdagingen verweven met klimaat in het algemeen en bos en landschap in het bijzonder,
niet of nauwelijks in het onderwijs (MBO, HBO, WO) aandacht krijgen. Daar ligt een urgente opgave voor de
onderwijsinstellingen, waarbij samenwerking met de sector ongetwijfeld vruchtbaar zal zijn.

8.2

Samenvatting aanbevelingen
De aanbevelingen zijn hier samengevat tot een viertal kernpunten. De werkgroep acht de uitvoering ervan
noodzakelijk om de toekomstige beschikbaarheid en toepassing van geschikt plantmateriaal te garanderen,
en de bescherming van genenbronnen van autochtone bomen en struiken structureel te verbeteren.
In Bijlage I staat een volledig overzicht van alle aanbevelingen uit het rapport. In bijlage II worden de
belangrijkste financiële consequenties weergegeven.
De kernpunten:
1. Zorg voor een robuust en toekomstbestendig stelsel van genenbronnen.
De in situ genenbronnen van autochtone bomen en struiken zijn zeer kwetsbaar door hun beperkte
voorkomen en vaak kleine omvang van de locaties. De bescherming van deze genenbronnen verdient
Planten voor de toekomst | 8. Conclusies en aanbevelingen | 59

daarom topprioriteit. Hier ligt primair een rol voor de provincies door enerzijds te zorgen voor een
inventarisatie van nog niet in kaart gebrachte populaties, en anderzijds door te zorgen voor een goede basis
voor beheer en herstel van bronlocaties.
Een belangrijke voorwaarde is dat (gevalideerde) gegevens van de inventarisaties goed beschikbaar
komen en blijven. Hier ligt mogelijk een taak voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) om, in
afstemming met de ministeries van LNV en OCW en CGN, voort te bouwen op de Atlas Groen Erfgoed.
Het Ministerie van LNV werkt samen met Staatsbosbeheer en Centrum voor Genetische Bronnen Nederland
(CGN) reeds aan verbeterplannen voor de genenbank. De werkgroep is van mening dat aanvullende
investeringen nodig zijn (zie aanbevelingen bijlage I). Het ministerie van LNV, Staatsbosbeheer en de
kwekerijsector hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om te investeren in een toekomstbestendig
stelsel.
Naast de in situ genenbronnen is ook voor het beheer en de instandhouding van de huidige zaadgaarden
een investering nodig om voldoende zaad te leveren voor bosbouwkundig plantmateriaal. Het is van belang
dat Staatsbosbeheer, kwekerijsector en overheid nagaan hoe deze investeringen kunnen worden gedekt in
bijvoorbeeld een publiek-private samenwerking.
2. Zorg voor een goede garanties en samenwerking in de plantsoenketen.
Voor het beschikbaar krijgen van voldoende geschikt plantmateriaal is het belangrijk dat zaadhandel en
kwekers tijdig de benodigde investeringen doen in het oogsten van zaad en het opkweken van materiaal.
Deze investeringen worden alleen gedaan als Rijk en provincies meer duidelijkheid geven over de planning en
financiering van de Bossenstrategie. Rijk, provincies en (grotere) terreineigenaren zouden daarnaast met de
sector (volume-) afspraken moeten maken om de opkweek, in ieder geval op korte termijn, op gang te brengen.
Daarnaast is het belangrijk dat in de plantsoenketen goed wordt samengewerkt om de oogst, de toedeling
van zaden, en de beschikbaarheid van plantmateriaal blijvend op elkaar af te stemmen. Dit vergt
formalisering van afspraken tussen het ministerie van LNV, Staatsbosbeheer, BoHeZa, LTO Cultuurgroep
Bos- en Haagplantsoen, Treeport Zundert, NakTuinbouw, de Raad voor plantenrassen, CGN en de Vereniging
van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE).
Tot slot is ook traceerbaarheid van belang. Hier ligt een kans voor uitbreiding van bestaande kwaliteitssystemen (Erbo, Groenkeur) met een controle op de juiste toepassing van certificaten. In samenwerking met
Naktuinbouw dient daarbij een online database te worden ontwikkeld om certificaten te verifiëren.
3. Versterk de kennisbasis door gericht fundamenteel en praktijkonderzoek. Zorg tevens voor een goede
kennisopbouw bij alle partijen die betrokken zijn bij de Bossenstrategie over de geschiktheid en juiste
toepassing van plantmateriaal, genenbronnen, en de plantsoenketen.
Om de kennisbasis te vergroten is op meerdere vlakken onderzoek nodig. Dit vraagt dan ook een
programmering voor meerdere jaren. Vanuit de Bossenstrategie wordt een kennisagenda opgesteld. Het
advies is om de aanbevelingen uit dit rapport daarin op te nemen.
Het zorgen voor kennisopbouw is een traject van lange adem. Voor Rijk, provincies en gemeenten ligt er
een taak om (als opdrachtgever) het kennisniveau zodanig te verhogen dat in de plannen en regelingen de
juiste uitgangspunten worden opgenomen. Voor terreineigenaren en -beheerders en andere betrokkenen
is vooral kennis over bronlocaties en de juiste toepassing en aanplant van plantmateriaal van belang.
Het advies is dan ook om dit onderdeel te maken van de voorlichtings- en educatieprogramma’s van deze
organisaties. Het herkennen van relictpopulaties verdient daarbij speciale aandacht.
Tot slot geldt ook hier dat investeren in een nieuwe generatie loont: In de curricula van de groene MBO,
HBO en universitaire opleidingen moet substantieel aandacht komen voor de bovenstaande onderwerpen.
4. Versterk de positie van de Rassenlijst Bomen en breid de lijst uit met nieuwe herkomsten en soorten.
Voor het goed functioneren van bossen en beplantingen is het belangrijk dat gebruik wordt gemaakt van
het juiste, voor de toepassing geschikt plantmateriaal. De Rassenlijst Bomen is daarbij een belangrijk
instrument, dat garandeert dat de kwaliteit geborgd is. Het advies is daarom om de positie van de Rassenlijst
te versterken door het gebruik van herkomsten van de lijst in de regel verplicht te stellen bij bestaande en
nieuwe subsidieregelingen van het Rijk en de provincies. Een afwijking op die regel moet goed worden
onderbouwd. Ook staan deze partijen, naast waterschappen en gemeenten, aan de lat om de Rassenlijst
onderdeel te maken van duurzaam inkoopbeleid. De uitbreiding van de rassenlijst met nieuwe herkomsten
is een taak voor de Raad voor plantenrassen.
60 | Planten voor de toekomst | 8. Conclusies en aanbevelingen

Geraadpleegde bronnen
Literatuur
Boosten, M., G. Hamming & V. Lokin. 2020. Bosuitbreiding in Nederland: hoe pakken we deze uitdaging
aan?. Bosberichten. 2020 nr 4.
Buiter, M. & F. de Waard. 2020. Duurzame Schaalsprong Voedselbosbouw; een masterplan voor de realisatie van
minimaal 1.000 hectare voedselbossen op Nederlandse landbouwgronden in de periode 2020-2030. Lelystad, Stichting
Voedselbosbouw Nederland.
Buiteveld, J. & P. Copini. 2019. Evaluatie van de genenbank voor inheemse bomen en struiken. Strategie, gewenste omvang
en kwaliteit van de genenbank Roggebotzand. CGN rapport 44. Wageningen, Centre for Genetic Resources, the
Netherlands (CGN), Wageningen University & Research.
Buiteveld, J., A. de Jong, P. Copini & L. Kragt.2021. Implementatieplan genenbank bomen en struiken. CGN rapport 53.
Wageningen, Centre for Genetic Resources, the Netherlands (CGN), Wageningen University & Research.
Buras, A., U. Sass-Klaassen, I. Verbeek & P. Copini. 2020. Provenance selection and site conditions
determine growth performance of pedunculate oak. Dendrochronologia. Vol. 61. https://doi.org/10.1016/j.
dendro.2020.125705.
CDB. 1992. Convention on Biological Diversity. https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf 2020.
Copini, P. & J. Kremers. 2020. Project klimaatslimme boomsoorten. Vakblad Natuur Bos Landschap. 167, 7.
Croonen, R.J. 2019. Businessplan Genenbank en Zaadgaarden. Conceptversie. Den Haag, Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit.
FAO. 2013. Global Plan of Action for the conservation of forest genetic resources. http://www.fao.org/
forest-genetic-resources/global-plan-of-action/en/
Forest Europe. 1990. Ministerial Conference for the Protection of Forests in Europe 18 December 1990, Strasbourg,
RESOLUTION S2 First Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe.
Forest Europe. 2015. 7th Ministerial Conference for the Protection of Forests in Europe. Madrid Ministerial Resolution 2.
Protection of forests in a changing environment.
FSC. 2018. FSC STANDAARD voor bosbeheer Nederland. Utrecht, FSC Nederland.
Geburek, T. 2004. Die Weitergabe genetischer Information - eine wichtige Komponente bei der
Waldverjüngung. BFW Praxisinformation. Nr. 4, pag. 18-20.
Hagendoorn, L., P. Souwerbren, G.J. van Herwaarden, T. van Korven, W. Geertsema & G.J. Sengers. 2021.
Raamwerk. Aanvalsplan versterking landschappelijke identiteit via landschapselementen. s.l., Deltaplan
Biodiversiteitsherstel
Heybroek, H.M. 1992. Behoud en ontwikkeling van het genetisch potentieel van onze bomen en struiken. Dorschkamprapport
nr. 684. Wageningen, IKC-NBLF/IBN-DLO.
Hubert, J. 2005. Selecting the Right Provenance of Oak for Planting in Britain. Forestry Commission Information Note.
Edinburgh, Forestry Commission.

Planten voor de toekomst | Geraadpleegde bronnen | 61

Hubert, J. & E. Cundall. 2006. Choosing Provenance in Broadleaved Trees. Forestry Commission Information Note.
Edinburgh, Forestry Commission.
IPO & LNV. 2020. Bos voor de toekomst. Uitwerking ambities en doelen landelijke Bossenstrategie en beleidsagenda 2030. Den
Haag, Interprovinciaal Overleg & Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Jansen, P., M. Boosten, C. de Groot. 2013. Weet welk plantmateriaal je (ver)koopt! Studie naar kwaliteitssystemen.
Wageningen, Stichting Probos.
Jansen, P. & M. Boosten. 2017. Bestellen van bosplantsoen. Handvaten voor de praktijk (herdruk). Wageningen,
Stichting Probos.
Jones, A.T., M.J. Hayes & N.R. Sackville Hamilton. 2001. The effect of provenance of Crataegus monogyna in
hedges. Journal of Applied Ecology. 38; 952-962.
Kemenade, L. van & B. Maes. 2019. Behoud groen erfgoed. Plan voor het behoud van bedreigde wilde bomen en struiken in
Nederland. Rapportage Onderzoek Nederlands Cultuurlandschap 5. Amersfoort, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Kemenade, L., B. Maes., P. Copini & O. Brinkkemper. 2021. Behoud genenbronnen van autochtone bomen
en struiken in de Bossenstrategie. Vakblad Natuur Bos Landschap. 172, 37-40.
Kleinschmit, W. 2002. Herkunftsfrage aus der Sicht der Betriebswirtschaft – Wertholz oder Brennholz.
Jahrestagung des NWDt. Forstvereins. pag. 1-6.
Kranenborg, K.G. & S.M.G. de Vries. 2001. Internationaal herkomstonderzoek beuk in Nederland. Alterra-rapport 286.
Wageningen, Alterra.
Kremers, J. , C. de Groot & M. Boosten. 2021. Boomsoorten voor klimaatslimme bossen. Vakblad Natuur Bos
Landschap. 176, 16-19.
Liesebach, M. 2002. Forstgenetik rechnet sich. Österreichische Forstzeitung, 6; 33-35.
LNV. 2002. Nota Bronnen van ons bestaan, behoud en duurzaamheid van genetische diversiteit. Den Haag,
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij.
LNV. 2018. Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden. Nederland als koploper in kringlooplandbouw. Den Haag,
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Lucassen, E.C.H.E.T., R. Aben, A.J.P. Smolders, R. Bobbink, J. van Diggelen, M. van Roosmalen, D.
Boxman, L. van den Berg & J. Roelofs. 2014. Bodemverzuring als aanjager van eikensterfte: Gevolgen voor
herstelmaatregelen. Vakblad Natuur Bos Landschap. 103, 23-27.
Luske, B., M. Bestman, K. van Veluw, E. Prins & P. Rombouts. 2020. Masterplan Agroforestry - Advies voor het
realiseren van een schaalsprong van agroforestry in Nederland. Bunnik, Louis Bolkinstituut
Maes, B. 2016. Atlas van het landschappelijk groen erfgoed van Nederland. Cultuurhistorisch waardevolle bossen, houtwallen en
heggen. Rapportage Onderzoek Nederlands Cultuurlandschap 2. Amersfoort, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Maes, B., P. Bremer, O. Brinkkemper, L. Calle, E. Cosyns, E. van den Dool, K. Leenders, R. van Loon, B.
Opstaele, J. van der Velden, R. Wegman, H. Woldring & A. Zwaenepoel. 2021. Atlas wilde bomen en struiken.
Landschappelijk groen erfgoed in de provincies van Nederland en Vlaanderen. Woudrichem, Pictures Publishers.
Schelhaas, M.J., E. Arets, & H. Kramer. 2017. Het Nederlandse bos als bron van CO2. Vakblad Natuur Bos
Landschap. 137; 6-9.

62 | Planten voor de toekomst | Geraadpleegde bronnen

Silvis, H.J., M.J. Voskuilen, 2020. Bedrijfsuitkomsten in de Nederlandse particuliere bosbouw over 2018. Rapport 2020-048.
Wageningen, Wageningen Economic Research
Strootman, B., R. Groot & S. van den Wittenboer. 2020. Landschap versterken met bomen en bos. Den Haag,
College van Rijksadviseurs.
Thomassen, E., S. Wijdeven, M. Boosten, W. Delforterie & B. Nyssen. 2020. Revitalisering Nederlandse bossen.
Ede, Unie van Bosgroepen, Staatsbosbeheer & Probos.
Van der Mijnsbrugge, K.V., A. Van den Broek, B.V. Van der Aa, & B.D. Cuyper. 2017. Advies over genetische variatie
bij aanplantingen van bosplantsoen. INBO.
Vollrath, B. 2006. Autochtonie in Praxistest. AFZ Der Wald. 61; 8, 435-437.

Geraadpleegde deskundigen
Henk Baas, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Carlo Braat, Brabants Landschap
Otto Brinkkemper, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Pauline Buffing, Ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit
Joukje Buiteveld, Centrum voor Genetische Bronnen Nederland
Wouter Delforterie, Provincie Gelderland
Erik van Ede, Naktuinbouw
Alicia van der Grift, Stichting Kwaliteit Bos-, Natuur- en Landschapswerk (SKBNL)
Lynn Hagendoorn, Natuur en Milieu Gelderland
Gerrit-Jan van Herwaarden, LandschappenNL
Marc Lodders, Tree Port Zundert
Gerard van Looijengoed, Landschapsbeheer Groningen
Boki Luske, Stichting Landschapsbeheer Gelderland
Bert Maes, Ecologisch Adviesbureau Maes
Piet Rombouts, Robouts Agroeco
John van Ruiten, Naktuinbouw
Ad Sonnemans, Naktuinbouw
Zev Starmans, Ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit
Kees van Veluw, Wageningen UR/ Louis Bolk Instituut
Johan Vink, BoHeZa

Planten voor de toekomst | Geraadpleegde bronnen | 63

Bijlage I – Overzicht aanbevelingen
1

Zorg voor een goede basis onder de beschikbaarheid van zaadbronnen.
Dit betekent dat er een robuust en toekomstbestendig stelsel nodig is van genenbronnen waar zaad en
stekmateriaal kan worden geoogst voor de opkweek van geschikt plantmateriaal. Het Rijk heeft hierin een
belangrijke verantwoordelijkheid waarmee een basis wordt gelegd voor de Bossenstrategie en de daaraan
gerelateerde beleidsopgaven en de internationale verplichtingen voor behoud van genenbronnen.

1.1				

Investeren in een toekomstbestendige genenbank
Voor een toekomstbestendige genenbank die zowel kan bijdragen aan de bescherming van kwetsbare
autochtone genenbronnen en aan de toenemende vraag naar plantmateriaal van autochtone bomen en
struiken zijn er investeringen noodzakelijk in:
1. een verbetering van de groeiplaats (bodem en waterhuishouding), verbetering van het operationele beheer
(bemesting, monitoring, omvorming randbeplanting, faunabeheer, markering en labeling collecties) en de
inrichting van het terrein;
2. een uitbreiding van de genenbankcollectie, zodat alle prioritaire soorten vertegenwoordigd zijn;
3. een uitbreiding van de genenbank met soorten waar tekorten in autochtoon plantmateriaal wordt
verwacht, zoals berk, beuk, haagbeuk, zomer- en wintereik, lijsterbes, linde, wilg en zoete kers;
4. duplicering van de genenbankcollectie in de vorm van een zaadbank om risico’s op verlies van materiaal
door ziekten, plagen of calamiteiten te verminderen.

1.2				

Verbeteren van het stelsel van zaadgaarden en selectieopstanden
Voor de beschikbaarheid van bosbouwkundig geschikt plantmateriaal zijn de zaadgaarden en selectieopstanden essentieel.
1. Hiervoor is het nodig om voor soorten waar tekorten (zoals tamme kastanje en zoete kers):
• te inventariseren waarom bepaalde bestaande oogstlocaties de laatste jaren niet meer geoogst zijn en wat
er kan worden gedaan om oogst weer mogelijk te maken;
• te inventariseren welke zaadgaarden en selectieopstanden tijdig vervangen moeten worden;
• nieuwe zaadgaarden en selectieopstanden in te richten.
2. Voor het beheer en de instandhouding van de huidige zaadgaarden is een verbreding van de financiële basis
nodig, omdat de opbrengsten uit zaadverkoop niet de volledige kosten dekken. Daarnaast zijn investeringen
nodig in de vervanging en uitbreiding van de zaadgaarden om hiermee een toekomstbestendig stelsel
te creëren dat voldoende zaad kan leveren voor de teelt van kwalitatief hoogwaardig bosbouwkundig
plantmateriaal. Dit dient ook maatschappelijke doelen, zoals de toekomstige beschikbaarheid van
hoogwaardig hout uit Nederlands bos. Het is van belang dat Staatsbosbeheer, kwekerijsector en overheid
nagaan hoe deze investeringen kunnen worden gedekt in bijvoorbeeld een publiek-private samenwerking.

1.3				

Bescherming van in situ locaties autochtone bomen en struiken
Van het totale areaal aan bomen en struiken bestaat naar schatting minder dan 10% uit autochtone bomen en
struiken. Dit maakt deze genenbronnen kwetsbaar. Daarom worden hier de volgende aanbevelingen gedaan:
1. Zet een centraal documentatiesysteem op van gevalideerde inventarisatiegegevens van in situ
bronbestanden van autochtone bomen en struiken. De huidige Atlas Groen Erfgoed van RCE kan hierbij als
basis dienen. Afstemming is nodig tussen RCE, CGN, LNV en OCW over de taakverdeling en financiering.
2. Daarnaast is het van belang het resterende areaal aan landschapselementen en bossen van voor 1850 te
inventariseren op de aanwezigheid van relicten van autochtone bomen en struiken. Dit is niet alleen
van belang voor de bescherming, maar ook voor het vinden van nieuwe in situ locaties waar zaad kan
worden geoogst (zeker van de soorten waar tekorten worden verwacht, zie ook aanbeveling 1.1). Voor de
inventarisatie van de resterende relicten van autochtone bomen en struiken ligt een rol weggelegd voor
de provincies. Belangrijk aandachtspunt hierbij is de beperkte groep organisaties die momenteel over
specialistische kennis beschikt om deze inventarisaties uit te voeren. Het is belangrijk om deze kennis te
verbreden en hiervoor ook nieuwe mensen op te leiden.
3. Zorg voor specifieke (provinciale) subsidies om het beheer en herstel van bronlocaties te financieren.

64 | Planten voor de toekomst | Bijlage I – Overzicht aanbevelingen

4. Besteed in bos- en landschapsbeheerplannen apart aandacht aan bronpopulaties van autochtone bomen en
struiken, met name in de provinciale beheerplannen van Natura2000 gebieden.
5. Richt in elke provincie een of meerdere toplocaties in waar oude bossen/bosrestanten, houtwallen
of heggen voorkomen met autochtone bomen en struiken die kunnen dienen als voorbeeld- en
onderzoeksobject.
6. Wijs in situ locaties die van uitzonderlijk belang zijn voor genenbehoud aan als genenbewaringsunits
in de Europese EUFGIS-database. Hiermee wordt behoud en informatie-uitwisseling over kwetsbare
genenbronnen op Europese schaal geborgd.
7. Overweeg om de bronlocaties van autochtone bomen en struiken of in ieder geval de meest kwetsbare
populaties een aparte beschermde status te geven in de Wet natuurbescherming. Hierbij is het wel van groot
belang om eerst nader te onderzoeken wat de (praktische) consequenties zijn en de uitvoerbaarheid is van
deze wettelijke bescherming.
8. Neem in de nadere uitwerking van het Aanvalsplan Landschapselementen ook de bescherming van in situ
locaties van autochtone genenbronnen en het benutten van landschapselementen als potentiële zaadbron
expliciet mee.

2

Versterk de positie van de Rassenlijst Bomen

2.1				

Versterk de positie van de Rassenlijst
Zorg voor een stevigere positie van de Nederlandse Rassenlijst Bomen door het gebruik van herkomsten van de
Rassenlijst Bomen te verplichten bij:
• de huidige subsidieregelingen voor uitbreiding en beheer van natuur en landschap: SNL en SKNL;
• nieuwe landelijke en provinciale subsidieregelingen voor uitbreiding van bos en landschapselementen en
revitalisering van bos;
• duurzaam inkoopbeleid waar de overheid (Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten) als
opdrachtgever aan zet is.
Enige flexibiliteit is hierbij wel cruciaal om toepassing van nieuwe herkomsten die nog niet op de Rassenlijst
Bomen staan mogelijk te maken, bijvoorbeeld in het geval van experimentele aanplant of bij herkomsten die
nog worden onderzocht.

2.2				

Uitbreiding van de Rassenlijst
Breid te Rassenlijst uit met nieuwe soorten en herkomsten. Geef daarbij prioriteit aan:
1. nieuwe oogstlocaties (van zowel autochtoon als bosbouwkundige herkomsten) van soorten waar nu
tekorten van worden verwacht om daarmee het aanbod te vergroten (zie ook aanbeveling 1.1 en 1.2);
2. nieuwe ‘klimaatslimme’ soorten die potentieel interessant zijn voor Nederland, maar die nog niet op de
rassenlijst staan, zoals bijvoorbeeld elsbes, boomhazelaar en walnoot.
Investeer ook in voldoende capaciteit bij Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) om de toetsing
van herkomsten voor opname in de Rassenlijst versneld mogelijk te maken.

3.

Zorg voor een goede garanties en samenwerking in de hele keten van 		
zaadhandel tot afnemer

3.1				

Zorg voor (financiële) garanties voor de kwekerijsector
Voor het beschikbaar krijgen van voldoende geschikt plantmateriaal voor de uitvoering van de Bossenstrategie
is het belangrijk dat zaadhandel en kwekers tijdig de benodigde investeringen doen in het oogsten van zaad en
het opkweken van materiaal. Hiervoor zijn de volgende zaken van groot belang:
1. Het is essentieel dat Rijk en provincies richting de kwekerijsector duidelijk maken hoe de financiering van
de Bossenstrategie is geregeld en vooral wat de concrete planning is.
2. Om te zorgen dat de kwekerijsector tijdig kan anticiperen op de plannen, is er meer en betere afstemming
nodig tussen de beleidsmakers (Rijk en provincies), de betrokken partijen in de plantsoenketen en de
afnemers van het plantmateriaal.
3. Rijk, provincies en (grotere) terreineigenaren zouden een afnamegarantie moeten overwegen voor een deel
van het plantmateriaal.
Planten voor de toekomst | Bijlage I – Overzicht aanbevelingen | 65

4. Vanuit de terreineigenaren is het belangrijk dat er een realistische lange-termijn planning van de aanplant
wordt gemaakt en dat er vroegtijdig (bij voorkeur minimaal 4 jaar voor de aanplant) afspraken met de
kwekerijsector worden gemaakt over de benodigde aantallen, soorten en herkomsten.

3.2				

Versterk de samenwerking in de keten
Een goede samenwerking in de plantsoenketen is onontbeerlijk om de juiste toedeling van beschikbare zaden
te organiseren en afspraken te maken over kwetsbaarheden, zoals de beschikbaarheid van specifieke zaden
naar de toekomst toe, zeker met het oog op de sterk toenemende vraag naar plantmateriaal.
1. Het wordt aanbevolen om de samenwerking in de keten te formaliseren met afspraken over een duidelijke
rolverdeling tussen het ministerie van LNV, Staatsbosbeheer,-BoHeZa,-LTO Cultuurgroep Bos- en
Haagplantsoen, Treeport Zundert,-NakTuinbouw, de Raad voor plantenrassen en Centrum voor Genetische
Bronnen Nederland en de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE).
2. In de samenwerking dient onder meer te worden gewerkt aan:
• coördinatie van de keten en afstemming over de toedeling van zaden uit de verschillende genenbronnen;
• het jaarlijks actualiseren van de cijfers over vraag en aanbod van zaad en plantmateriaal;
• het leveren van een actieve bijdrage aan een toekomstbestedig stelsel van genenbronnen;
• het leveren van een bijdrage aan onderzoek naar nieuwe soorten en herkomsten;
• het geven van voorlichting over de plantsoenketen en genenbronnen in het algemeen en in het bijzonder
de actuele beschikbaarheid van plantmateriaal en mogelijke alternatieven.

3.3				

Verbeter de traceerbaarheid in de keten
Het is van groot belang dat het bij aanplant toegepaste plantmateriaal de juiste genetische herkomst heeft
en dat dit voor eigenaren en beheerders van bos en landschap ook verifieerbaar is. De traceerbaarheid
van de genetische herkomst van het plantmateriaal vanaf de zaadoogst tot het opleveren op de plaats van
bestemming dient te worden verbeterd door:
1. niet alleen de zaadhandel en kwekers te controleren op de juiste toepassing van leverancierscertificaten,
maar ook de aannemers en andere partijen die het plantmateriaal van de kwekers afnemen en dit vervolgens
in opdracht van terreineigenaren en terreinbeheerders aanplanten. Het verdient aanbeveling om nader te
verkennen in hoeverre bestaande kwaliteitssystemen voor groenaannemers, zoals de Erkenningsregeling
Bosaannemers (Erbo) en Groenkeur een (administratieve) controle op de juiste toepassing van certificaten
kunnen integreren in hun systeem.
2. in samenwerking met Naktuinbouw een online database te ontwikkelen waarin terreineigenaren, terreinbeheerders en afnemers van plantmateriaal leverancierscertificaten of certificaatnummers kunnen opzoeken
en verifiëren.
3. goede voorlichting onder afnemers van plantmateriaal over het belang van het bestellen van gecertificeerd
materiaal van niet-richtlijnsoorten, zodat zaadhandel en kwekers worden gestimuleerd om dit materiaal te
laten certificeren door Naktuinbouw.

66 | Planten voor de toekomst | Bijlage I – Overzicht aanbevelingen

4

Versterk de kennisbasis door gericht onderzoek en een goede 			
kennisopbouw bij alle betrokken partijen

4.1				

Zorg voor het invullen van essentiële kennislacunes
Hierbij zijn de volgende zaken essentieel:
1. Voer meerjarig fundamenteel onderzoek uit naar de mate waarin autochtone herkomsten en veel in
Nederland toegepaste bosbouwkundige herkomsten om kunnen gaan met klimaatverandering en andere
drukfactoren.
2. Maak meer werk van de genetische karakterisering van in situ populaties en genenbankcollecties van
autochtone bomen en struiken.
3. Initieer onderzoek naar de juiste beheer- en revitaliseringsmaatregelen voor de instandhouding van in situ
locaties van autochtone boom- en struiksoorten.
4. Versterk het praktijkonderzoek naar voor Nederland nieuwe of minder toegepaste (klimaatslimme)
boomsoorten en herkomsten en start op korte termijn met veldproeven om deze in de praktijk te testen
en te monitoren, zodat meer inzicht wordt verkregen in de geschiktheid voor Nederland en er nieuwe
potentiële zaadbronnen van deze soorten worden gecreëerd.
5. Breng op korte termijn in beeld welke bosbouwkundige herkomsten vanuit omringende landen
met dezelfde klimaatzone geschikt zijn voor Nederland. Continueer bestaande herkomstentoetsen
met buitenlandse herkomsten van relevante (EU-richtlijn) soorten en starten toetsen van ‘zuidelijke’
herkomsten.
6. Blijf investeren in veredelingsonderzoek om nieuwe (toekomstbestendige) rassen van bomen of struiken te
vinden die bestand zijn tegen onder meer ziekten en plagen.

4.2				

Zorg voor een goede kennisopbouw bij alle betrokken partijen
Een goede kennisopbouw over geschikt plantmateriaal, genenbronnen, de plantsoenketen en de juiste
toepassing van plant is essentieel bij alle partijen die betrokken zijn bij de Bossenstrategie voor een succesvolle
uitvoering van de aanplantplannen die hieruit voortvloeien. Hiervoor is het belangrijk om te werken aan de
volgende punten:
1. Voor beleidsmedewerkers bij Rijk, provincies en gemeenten is gerichte voorlichting nodig over geschikt
plantmateriaal, het onderscheid in genenbronnen en de werking van de Rassenlijst en de plantsoenketen,
zodat dit op een juiste manier wordt opgenomen in plannen, regelingen en wet- en regelgeving.
2. Voor terreineigenaren en -beheerders dient te worden gewerkt aan kennis over aanwezigheid, herkenning,
waarde en beheer van relictpopulaties van autochtone bomen en struiken via artikelen, voorlichtingsbijeenkomsten en cursussen.
3. Voor terreineigenaren, -beheerders, adviesbureaus en (groen)aannemers is het belangrijk om het
kennisniveau te verhogen over:
• de Rassenlijst Bomen;
• de juiste soort en herkomst;
• de plantsoenketen en het bestellen van plantmateriaal;
• zorgvuldige aanplant en nazorg, door een meerjarig voorlichtings- en educatieprogramma en het
inrichten van een aantal online tools voor uitwisseling van kennis en ervaringen.
4. Gezien de grote plantopgaven van de komende decennia, is het tevens noodzakelijk om in de curricula van
de groene MBO, HBO en universitaire opleidingen substantieel aandacht te besteden aan de bovenstaande
onderwerpen.
5. Investeer in korte termijn in het opleiden van meer specialisten die relictpopulaties van autochtone bomen
en struiken kunnen herkennen en in kaart brengen.

Planten voor de toekomst | Bijlage I – Overzicht aanbevelingen | 67

Bijlage II –Financiële aspecten
In de onderstaande tabel wordt een eerste inschatting gegeven van de financiële consequenties van de
aanbevelingen die de werkgroep heeft geformuleerd.
Aanbeveling

Geschatte kosten

1.1 Investeren in een toekomst- Beheer en onderhoud: 250 k€/jaar (is momenteel al
gedekt)
bestendige genenbank

Verantwoordelijkheid
LNV

Investering in verbetering groeiplaats, operationele
beheer en terreininrichting: eenmalig 881 k€
Een uitbreiding van de genenbankcollectie, zodat alle
prioritaire soorten vertegenwoordigd zijn: 245 k€
eenmalige kosten
Dupliceren genenbank: 67 k€ eenmalige kosten en
115 k€ jaarlijkse kosten
1.2 Verbeteren van het stelsel
van zaadgaarden en
selectieopstanden

Beheer en onderhoud zaadgaarden: € 100 k€/jaar
(75% gedekt uit verkoop zaad, aanvullende financiering
nodig voor bredere financiële basis)

SBB, kwekerijsector, LNV

Investeren in vervanging en uitbreiding zaadgaarden:
500 k€
1.3 Bescherming van in situ
locaties autochtone bomen
en struiken

LNV, RCE, OCW, CGN
Opzetten centraal documentatie systeem van
gevalideerde inventarisatiegegevens in situ
bronbestanden autoch-tone bomen en struiken: p.m.
Inventariseren van resterende relictpopulaties: p.m.

Provincies

Subsidies voor beheer en herstel van bronlocaties: p.m. Provincies
Inrichten toplocaties: 330 k€

Provincies

Aanwijzen in situ locaties als genenbewaringsunits in
de EUFGIS-database: p.m.

LNV, CGN

2.1 Versterk de positie van de
Rassenlijst

/

/

2.3 Uitbreiding van de
Ras-senlijst

extra capaciteit CGN: p.m.

LNV en partners uit
plant-soenketen

3.1 Zorg voor (financiële)
ga-ranties voor de
kwekerijsec-tor

Vergt geen extra investeringen bovenop de
bestaande plannen uit de Bossenstrategie

LNV, Provincies,
Terreinbe-heerders

3.2 Versterk de samenwer-king
in de keten

Aanloopkosten: 10k€

LNV, Staatsbosbeheer,BoHeZa,-LTO Cultuurgroep Bos- en Haagplantsoen, Tree-port
Zundert,-NakTuinbouw,De Raad voor plantenrassen, Centrum voor
Genetische Bronnen
Nederland en Ver-eniging
van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE)

Jaarlijkse kosten voor organisatie, voorlichting,
….: 50k€

68 | Planten voor de toekomst | Bijlage II –Financiële aspecten

Aanbeveling
3.3 Verbeter de traceerbaarheid in de keten

Geschatte kosten

Verantwoordelijkheid

Controle aannemers: p.m.

Erbo, Groenkeur

Onlinedatabase voor het controleren van leverancierscertificaten: p.m.

Naktuinbouw en partners
uit plantsoenketen

Onderzoek naar bestandheid autochtone en
bosbouwkundige herkomsten tegen klimaatverandering: p.m.

LNV, CGN, Wageningen
UR, Terrreinbeheerders
en kwekerijsector

Genetische karakterisering van in situ populaties en
genenbankcollecties autochtone bomen en struiken:
p.m.
Onderzoek naar beheer- en revitaliseringsmaatregelen in situ locaties autochtone bomen en
struiken: 100k€

4.1. Zorg voor het invullen van
essentiële kennislacunes

Versterken praktijkonderzoek en opzetten veldproeven nieuwe soorten en herkomsten: 500k€
In beeld bosbouwkundige herkomsten omringende.
Continuering bestaande herkomstentoetsen en
starten nieuwe toetsen van ‘zuidelijke’ herkomsten:
p.m.
Blijf investeren in veredelingsonderzoek om nieuwe
(toekomstbestendige) rassen van bomen of struiken
te vinden die bestand zijn tegen onder meer ziekten
en plagen: p.m..
Blijf investeren in veredelingsonderzoek om nieuwe
(toekomstbestendige) rassen van bomen of struiken
te vinden die bestand zijn tegen onder meer ziekten
en plagen: p.m..

4.2 Zorg voor een goede
kennisopbouw bij alle
be-trokken partijen

Voorlichting onder beleidsmedewerkers: 25k€

Rijk en provincies

Voorlichting terreinbeheerders en -eigenaren
herken-ning, waarde en beheer van relictpopulaties
autochtone bomen en struiken: 50k€

LNV en provincies

Verhogen kennisniveau onder terreineigenaren en
-beheerders, adviesbureaus en (groen)aannemers
(meer-jarig programma): 150k€

LNV en partners uit de
plant-soenketen

Versterken kennis in curricula van de groene MBO,
HBO en universitaire opleidingen: p.m.

Opleidingen

Opleiden specialisten die relictpopulaties van
autochtone bomen en struiken in kaart kunnen
brengen: p.m.

n.n.t.b.

Planten voor de toekomst | Bijlage II –Financiële aspecten | 69

70 | Planten voor de toekomst | Bijlage IIIa – Inschatting behoefte plantmateriaal tot en met 2030

12.000

7.000

buiten NNN: bos

buiten NNN:
agro-forestry
(beplantin-gen
met hogere
boomdichtheid)

30.532

15.000

binnen NNN

Bosuitbreiding

Aanplant
meng-boomsoorten,
rijkstrooiselsoorten,
klimaatbestendige soorten,
hoogproductieve soorten
etc.

3.400

Boscompensatie
kap voor Natura
2000

Boscompensatie

Revitalisering
be-staand bos

Doel tot
2030 (ha)

Categorie

27.020.384

10.500.000

39.900.000

42.000.000

11.900.000

Schatting
stuks
plantsoen

17%

7%

25%

26%

7%

% van
totaal

61.063

0

600

750

n.v.t.

Doel 2031
t/m 2050
(ha)

54.040.767

-

1.995.000

2.100.000

n.v.t.

Schatting
stuks
plantsoen

Aannames berekening:
• 40% van de oppervlakte: aanplant 25 stuks/ha t.b.v. het inbrengen van nieuwe toekomstige
zaadbronnen
• 20% van de oppervlakte: aanplant 625 stuks/ha (25 groepen van 25 stuks) t.b.v. verbeteren
menging
• 20% van de oppervlakte: aanplant 1250 stuks/ha (50 groepen van 25 stuks) t.b.v. verbeteren
menging en extra verjongings-impuls
• 20% van de oppervlakte: aanplant 2500 stuks/ha (volveldse aanplant plantverband 2x2 m) t.b.v.
grootschalige verjonging
bij o.a. calamiteiten (sterfte es, lariks, fijnspar)

Fasering overgenomen uit Bossenstrate-gie (IPO & LNV, 2020) (pag 28): 1/3 revi-talisering vindt
plaats in periode tot 2030 en
2/3 in periode 2031 tot 2050

Oppervlaktes gebaseerd op ruwe kosteninschatting uit excelbijlage Revitalisering Nederlandse
bossen (Thomassen et al., 2020), waarbij oppervlaktes door werkgroep zijn aangescherpt naar eigen
inzicht (zie tabblad ‘plantwerk revitalise-ring).

Aannames berekening:
• Geschat deel spontane bebossing: 0%
• Aanplant van gemiddeld 1500 bomen per hectare

Areaaluitbreiding tot 2030 overgenomen uit Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020).

Aannames berekening:
• Geschat deel spontane bebossing: 5%
• Aanplant van gemiddeld 3500 bomen per hectare
• Na 2030 wordt deze categorie 5% extra uitgebreid

Areaaluitbreiding tot 2030 overgenomen uit Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020).
Na 2031 is mogelijk nog extra bosuitbreiding nodig om een goed functionerend bosnetwerk te
realiseren voor de VHR-doelen (zie Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020) pag 51).

Aannames berekening:
• Geschat deel spontane bebossing: 20%
• Aanplant van gemiddeld 3500 bomen per hectare
• Na 2030 wordt deze categorie 5% extra uitgebreid

Areaaluitbreiding tot 2030 overgenomen uit Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020).
Na 2031 is mogelijk nog extra bosuitbreiding nodig om een goed functionerend bosnetwerk te
realiseren voor de VHR-doelen (zie Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020) pag 51).

Aannames berekening:
• Geschat deel spontane bebossing: 0%
• Aanplant van gemiddeld 3500 bomen per hectare

Areaaluitbreiding tot 2030 overgeno-men uit Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020).

Gehanteerde uitgangspunten

Bijlage IIIa – Inschatting behoefte plantmateriaal tot en met 2030

Planten voor de toekomst | Bijlage IIIa – Inschatting behoefte plantmateriaal tot en met 2030 | 71

n.v.t.

Meer bomen in
steden en
dorpen
(bebouwde
omgeving)

6.000

Agroforestry

333

10.667

Uitbreiding
landschapselementen

Aanplant bomen
buiten bos

Voedselbossen

Doel tot
2030 (ha)

Categorie

1.594.164

333.333

4.216.050

23.546.667

Schatting
stuks
plantsoen

1%

0%

3%

15%

% van
totaal

n.v.t.

667

12.000

21.333

Doel 2031
t/m 2050
(ha)

1.143.279

666.667

8.432.100

47.093.333

Schatting
stuks
plantsoen

In Klimaatakkoord is opgenomen dat gemeenten streven naar 1% meer bomen per jaar. Dit bestaat
uit ca. 5000 ha bosuitbreiding op gemeentelijke gronden en wordt in de Bossenstrategie meegenomen in bosuitbreidingsambities buiten NNN. Daarnaast gaat het om kleine bosschages in parken en
solitaire bomen. (IPO & LNV, 2020, pag 39). Om welke aantallen het binnen de bebouwde omgeving
gaat is niet bekend. Daarom wordt in deze tabel volstaan met de ruwe schatting dat aanplant in de
bebouwde omgeving nog eens 1% extra plantsoen vergt bovenop het totaal. Soorten worden hier
niet genoemd, omdat het sortiment in de bebouwde omgeving sterk varieert.

Areaaluitbreiding overgenomen uit Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020). Er wordt nadrukkelijk
gesproken van een ambitie op lange termijn (tot na 2030). Areaal wordt in Masterplan Voedselbosbouw (Buiter & de Waard, 2020) nadrukkelijk een richtpunt genoemd en geen harde ambitie.
Aannames berekening:
• 1/3 van de ambitie wordt gerealiseerd in periode tot 2030 en 2/3 in de periode 2031 tot 2050
• Aanplant van gemiddeld 1000 boom- en struikvormers per ha

Areaaluitbreiding overgenomen uit Bos-senstrategie (IPO & LNV, 2020, pag 36) waarin wordt
gesteld dat agroforestry bijdraagt aan bosuitbreiding (7.000 ha) en aan uitbreiding landschapselementen (nader te concretiseren in Aanvalsplan Landschapselementen). Het aanvalsplan landschapselementen geeft geen nadere concretisering van de oppervlakte (Hagendoorn et al., 2021).
Volgens Bossenstrategie is het een ambitie op langere termijn. Volgens Masterplan Agroforestry is
het een ambitie tot 2030.
In deze tabel wordt de tekst van de Bossenstrategie als uitgangspunt gehanteerd, waarbij voor de
berekening is aangenomen dat 1/3 van de ambitie wordt gerealiseerd in periode tot 2030 en 2/3 in
de periode 2031 tot 2050.
Overige aannames berekening:
Procentuele verdeling volgens Master-plan AF, plantaantallen zijn schattingen:
• 30% silvopastorale systemen in melveehouderij, bestaande uit:
• 50% boomweides: plantaantal 100 stuks/ha (plantverband 10x10 m)
• 50% houtsingels: plantaantal 3500 bomen en struiken per hectare
• 15% beplanting kippenuitlopen, bestaande uit:
• 75% boomweides: plantaantal 100 stuks/ha (plantverband 10x10 m)
• 25% houtsingels/stroken wilg: plantaantal 1750 bomen en struiken per hectare (in plantaantal
is rekening gehouden met 50% onbeplant oppervlak (grasstroken etc.))
• 55% rijenteelt i.c.m. akkerbouw, bestaande uit bomenrijen met een gemiddelde plantafstand van
8 m in de rij en een kroonproject van 8 m (= ca 156 bomen/ha).

Areaaluitbreiding overgenomen uit Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020) & Raamwerk Aanvalsplan
landschapselementen (Hagendoorn et al., 2021): 50.000 ha houtige elementen. Volgens Bossenstrategie (IPO & LNV, 2020, pag 36) draagt agroforestry bij aan bosuitbreiding (7.000 ha) en aan uitbreiding landschapselementen (nader te
concretise-ren in Aanvalsplan Landschapselementen). Het aanvalsplan landschapselementen
(Hagendoorn et al., 2021) geeft geen nadere concretisering
van de oppervlakte die wordt ingevuld met agroforestry. Er wordt in deze tabel aangenomen dat
18.000 ha van de landschapselementen wordt ingevuld met agroforestry.
Aannames berekening:
• 1/3 van de ambitie wordt gerealiseerd in periode tot 2030 en 2/3 in de perio-de 2031 tot 2050
• 40% van de oppervlakte houtsingels en struweelhagen: Aanplant van gemiddeld 3500 bomen en
struiken per hectare
• 57,5% van de oppervlakte bomenrijen: aanplant van gemiddeld 100 bomen per hectare
• 2,5% van de oppervlakte bestaat uit knip- en scheerheggen: aanplant (3 stuks per strekkende
meter, gemiddeld 1 m breed =) 30.000 /ha

Gehanteerde uitgangspunten

Bijlage IIIb – Inschatting verdeling herkomsten
Rassenlijst (SI)

67%

Rassenlijst overig (S, T, ZT, ZQ, KT, KQ)

33%

Aannames:
• Bos binnen NNN: 100% SI
• Overig Bos: 47% SI, 53% overig (zie hulptabel
groeiplaats en functie)
• Landschap: 100% SI
• Agroforestry: 25% SI, 75% overig
• Voedselbos: 100% overig
• Bomen in stad: 100% SI

SI = Source Identified = autochtoon
S = Geselecteerd
ZT = Zaadgaard getest
ZQ = Zaadgaard gekeurd
KT = Klonen getest
KQ = Klonen gekeurd

72 | Planten voor de toekomst | Bijlage IIIb – Inschatting verdeling herkomsten

Planten voor de toekomst | Bijlage IIIb – Inschatting verdeling herkomsten | 73

74 | Planten voor de toekomst | Bijlage IV – Inschatting toekomstige zaadbehoefte tot en met 2030

Carpinus betulus

Carpinus betulus

Ulmus laevis

Ulmus laevis

Castanea sativa

Prunus avium

Prunus avium

Larix spp.

Sorbus aucupa-ria

Tilia cordata /
platyphyllos

Tilia cordata /
platyphyllos

Populus canes-cens

Haagbeuk

Haagbeuk

Iep

Iep

Kastanje

Kers

Zoete kers

Lariks

Lijsterbes

Linde

Linde

Populus canescens
klonen

bosbouwkundig

bosbouwkundig

autochtoon

autochtoon

bosbouwkundig

bosbouwkundig

autochtoon

bosbouwkundig

bosbouwkundig

autochtoon

bosbouwkundig

autochtoon

bosbouwkundig

Populus tremula

autochtoon

Picea abies

Fijnspar

bosbouwkundig

Populus tremula

Acer pseudo-platanus /
platanoides

Esdoorn

bosbouwkundig

bosbouwkundig

Fraxinus excelsior

Es

autochtoon

Populus nigra en
Populus nigra en
euramericana klonen euramericana klonen

Fraxinus excelsior

Es

bosbouwkundig

autochtoon

Alnus glutinosa

Els

autochtoon

Populus nigra en
Populus nigra en
euramericana klonen euramericana klonen

Alnus glutinosa

Wetenschappelijke
type toepassing
naam

Els

Soort Nederlandse
naam

2.200.000

800.000

1.500.000

1.400.000

3.800.000

7.600.000

2.100.000

1.800.000

2.700.000

5.400.000

5.900.000

400.000

800.000

5.300.000

10.700.000

200.000

18.100.000

200.000

500.000

2.300.000

4.600.000

totaal
benodigde
planten

0

37

12

130

0

300

19

0

146

6

1.250

240

10

34

0

4.220

4.220

7.250

1.355

1.355

120

15.000

15.000

1.625

1.625

60.000

2.700

8.000

8.000

17.250

17.250

planten
kg gemiddeld
oogstbaar
geoost pj
per kg

0

0

0

0

0

156.140

85.550

0

176.150

0

36.000

0

277.500

0

237.250

360.000

3.375.000

1.920.000

80.000

586.500

0

gemiddelde
oogstbare
planten per
jaar

44.000

16.000

30.000

28.000

76.000

152.000

42.000

36.000

54.000

108.000

118.000

8.000

16.000

106.000

214.000

4.000

362.000

4.000

10.000

46.000

92.000

2% minimaal
te plan-ten
per jaar

		 Bijlage IV – Inschatting toekomstige zaadbehoefte tot en met 2030

330.000

120.000

225.000

210.000

570.000

1.140.000

315.000

270.000

405.000

810.000

885.000

60.000

120.000

795.000

1.605.000

30.000

2.715.000

30.000

75.000

345.000

690.000

15%
maximaal te
planten per
jaar

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

opmerking 5

3%

51%

vraagt onderzoek

69%

opmerking 4

-228%

opmerking 3

94%

opmerking 2

10%

99%

89%

100%

88%

92%

voldoende

overproductie /
onderproductie
bij 2% behoefte

-630%

-268%

-130%

-2358%

57%

-577%

92%

20%

98%

6%

41%

voldoende

overproductie
/ onderproductie bij 15%
behoefte

Planten voor de toekomst | Bijlage IV – Inschatting toekomstige zaadbehoefte tot en met 2030 | 75

Robinia pseudoacacia

Thuja plicata

Juglans regia / nigra

Salix spp.

Salix spp.

Abies alba

Robinia

Thuja

Walnoot/zwarte
noot

Wilg

Wilg

Zilverspar

autochtoon

Struik

14.100.000

1.900.000

800.000

400.000

1.100.000

2.200.000

4.400.000

400.000

100.000

1.100.000

totaal
benodigde
planten

Opmerkingen
Opm. 1: appel/ peer: deels betreft het autochtoon materiaal, deels is voor
voedselbossen/agroforestry het betreft hier veredelde rassen en moeten
tijdig in productie genomen worden.
Opm. 2: haagbeuk: bosbouwkundige opstand die nieuw in productie is moet nog
toegelaten worden aan de rassenlijst, zeer beperkte voorraad
Opm. 3: Ulmus laevis: geen bosbouwkundige herkomst beschikbaar, enkel
autochtoon
Opm. 4: Prunus avium: beperkt tot geen autochtoon zaad beschikbaar
Opm. 5: Tilia cordata en platyphyllos: geen bosbouwkundige herkomst beschikbaar,
enkel autochtoon
Opm. 6: Walnoot/zwarte noot: met name voor voedselbossen/agroforestry

geen rassen-lijst

geen rassen-lijst

bosbouw-kundig

bosbouw-kundig

autochtoon

geen rassenlijst

bosbouwkundig

geen rassenlijst

bosbouwkundig

Overig

Nieuwe klimaatslimme soorten
(els-bes, boomhazelaar etc)

Populus tremula

Wetenschappelijke
type toepassing
naam

Populus tremula

Soort Nederlandse
naam

0

0

0

30

planten
kg gemiddeld
oogstbaar
geoost pj
per kg

2.681.782

0

0

0

0

45.000

0

0

0

0

gemiddelde
oogstbare
planten per
jaar

282.000

38.000

16.000

8.000

22.000

44.000

88.000

8.000

2.000

22.000

2% minimaal
te plan-ten
per jaar

2.115.000

285.000

120.000

60.000

165.000

330.000

660.000

60.000

15.000

165.000

15%
maximaal te
planten per
jaar

89%

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

2%

Vraagt onderzoek,
opmerking 6

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

vraagt onderzoek

overproductie /
onderproductie
bij 2% behoefte

21%

-633%

overproductie
/ onderproductie bij 15%
behoefte

Colofon
Fotografie:
Voorkant, pag.33			
Marco van de Burgwal, Staatsbosbeheer
Pag. 9				
Carel de Groot
Pag. 23					Marijke Kodden					
Pag. 30					GBW
Pag. 40				Goffe Struiksma
Pag. 57					
Paul Oostveen, Luchtbeeld.nl
Deze rapportage is opgesteld door de Werkgroep Genenbronnen en Plantmateriaal. Deze werkgroep heeft van januari 2021 tot en met
september 2021 in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en het Interprovinciaal Overleg (IPO) een
advies uitgewerkt voor het beschermen en ontwikkelen van genenbronnen van bomen en struiken en voor de beschikbaarheid en toepassing
van geschikt plantmateriaal.
Samenstelling Werkgroep Genenbronnen en Plantmateriaal:
Hank Bartelink, LandschappenNL (voorzitter)
Ramon de Louw, Ministerie van LNV (secretaris)
Arno Willems, Raad voor Plantenrassen
André Wijnstra, LTO cultuurgroep Bos- en Haagplantsoen
Lammert Kragt, Staatsbosbeheer Zaad & Plantsoen
Matthijs van Huijgevoort, Ministerie van LNV
Linda Noorman, provincie Groningen
Harrie Hekhuis, Staatsbosbeheer
Martijn Boosten, Stichting Probos

Eindredactie: Martijn Boosten & Ramon de Louw
Den Haag, oktober 2021 | Publicatie-nr. INK012410