Jaarverslag
Rijkswaterstaat
2008

Januari 2008 / Nieuwjaarstoespraak Bert Keijts / RWS internet volop in
aanpak Groot Onderhoud is een succes / Weginspecteurs met pet / Febr
wint architectuurprijs / Elke dienst heeft dezelfde nazorg voor medewerk
banen / Blik op WIM / Top RWS bespreekt actieprogramma Agenda 2012
staat geeft steenuilen broedplek / Vertrekkende medewerker biedt nuttig
Bert Keijts spreekt betrokkenen A73-Zuid / Parels van Rijkswaterstaat be
digitaal / Districtshoofden samen bezig met verbeterplannen districten /
door / Marktverkenning Afsluitdijk van start / Rijkswaterstaat geeft 10 jaa
waterstaat Zeeland wint rijksinkoopprijs / Vispassage Borgharen feestje
generator van elektriciteit dichterbij / Werk aan wegen en vaarwegen in k
/ Uniforme uitstraling voor Regenboogroute A12 / Medewerkertevredenhe
/ Weggebruiker krijgt informatie over nieuwe strepen op de weg / Veran
ntranet / Nieuwe HID’en bij Bouwdienst en DID / Mei 2008 / Veel aan
werkertevredenheid / RWS’er Laurens Schrijnen wordt directeur Verkeerso
Brug tijdens werkconferentie / Rijkswaterstaat 210 jaar / Eén centrale bib
Marktconsultatie Rijkswaterstaatbrede Inkoopstrategie / RWS gestegen in
Juni 2008 / RWS 2020: ­ontwikkelpaden en robuuste stappen / Coll
steeds populairder / LEF future center opent deuren voor innovatie / RW
Westraven officieel / De koningin bezoekt Verkeerscentrale Zuidwest-Ne
RWS stralen overal / Nieuwe methode voor het bewaken kwaliteit Rijk

ontwikkeling / Groen licht voor reorganisatie Facilitair Bedrijf / Nieuwe
ruari 2008 / Beleidsvoornemen Vernieuwing VenW verspreid / Westraven
kers / Zuivere koffie voor RWS / Nieuwe boot leidt watersport in betere
2 / Ontwikkelingen beheerplan rijkswateren in ‘Waterkracht’ / Rijkswaterge info / Dikke zeven voor wegennet / Nederlandse wegen het veiligst /
ekend / RWS coachpool van start / Maart 2008 / RWS-bibliotheek gaat
/ Uitreiking Idee van het Jaar prijs 2007 / Diensten geven integer stokje
ar verkeersinformatie / 10 Miljoen kuub baggerspecie in aantocht / Rijksvoor trekvissen / Complimenten via 0800-8002 / April 2008 / Schone
kaart / Natuur- en klimaatcentrum ‘De Zeetoren’ open voor Rijkswaterstaat
eids onderzoek van start / Digitaal loket biedt loopbaanontwikkeling RWS
nderende dienstverlening Facilitair Bedrijf / Uitleg afkortingen nu ook op
ndacht voor RWS op carrièrebeurzen / Hoge opkomst onderzoek mede­
onderneming / OOR brengt projecten RWS in kaart / Leren van Hollandse
bliotheek voor heel Rijkswaterstaat / RWS’ers kiezen ster van hun dienst /
n Imago Top 500 / Nieuwe ‘blauwe borden’ langs en boven de wegen /
legialiteit na brand verkeerscentrale Wolfheze / www.rijkswaterstaat.n
WS profileert zich op bèta-docentendag / Minister Eurlings opent gebouw
ederland / Toegangsbeleid Rijkswaterstaatgebouwen verscherpt / Sterren
kswaterstaat-projecten / Herstel Verkeerscentrale Wolfheze in volle gang

Jaarverslag
Rijkswaterstaat
2008

Zie pagina 107
voor de highlights
van 2008

6

Inhoudsopgave

Voorwoord

9

Inleiding

10

Rijkswaterstaat in 2008

14

Hoofdwatersystemen

20

Hoofdwegennet

32

Hoofdvaarwegennet

46

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Inhoudsopgave

1
2
3
4

Rijkswaterstaat als partner

56

Kennis, innovatie en
internationale samenwerking

66

De mensen van Rijkswaterstaat

74

Jaarrekening 2008

84

Colofon / adressen 

108

5
6
7
8
7

Wij zijn benieuwd wat u vindt van dit jaarverslag,
van het werk van Rijkswaterstaat of van het nieuwe
digitale jaarverslag op www.rijkswaterstaat.nl.
Bel 0800-8002. Rijkswaterstaat stelt uw mening en
suggesties zeer op prijs.

8

Voorwoord

M

et veel plezier kijk ik terug op het jaar 2008. Ook dit jaar heeft
­Rijkswaterstaat zich ingespannen voor een droog, schoon, veilig en
­bereikbaar Nederland. Hierin volgen we het streven van het kabinet, dat
ons land op een duurzame manier economisch sterker wil maken.

met collega-beheerders zorgen voor aanzienlijk minder verkeershinder.
Ook verschillende publiek-private constructies getuigen van effectieve en vaak
innovatieve samenwerking, waarmee Rijkswaterstaat zijn rol als betrouwbare
partner verder kan uitdragen.

Om onze opdracht nog beter te kunnen uitvoeren is Rijkswaterstaat met het
­Ondernemingsplan 2004 - 2008 een ingrijpend verandertraject ingegaan.
Een traject dat inmiddels zijn vruchten afwerpt: anno 2008 zijn we efficiënter,
slagvaardiger en publieksvriendelijker geworden. Ook constateer ik dat we
de rol van professioneel opdrachtgever steeds beter in de vingers krijgen. ­
Gedegen marktkennis, goede planning, verstandige contractering en
tijdige ­consultering zijn effectieve instrumenten om de markt in te zetten.

De vernieuwingsslag van Rijkswaterstaat is niet onopgemerkt gebleven. We krijgen
goede beoordelingen van de (vaar)weggebruiker. Ook mijn benoeming tot
­overheidsmanager van het jaar zie ik als een beloning voor de ingrijpende en
­succesvolle omslag naar publieksgericht ondernemen. Méér nog betekent deze
prijs een pluim voor alle Rijkswaterstaatmedewerkers die zich hebben ingespannen
om deze omslag te helpen verwezenlijken. Ik wil mijn mensen dan ook van harte
danken voor hun inzet en ondernemingszin.

Natuurlijk zijn we er nog niet. 2008 is ook het jaar waarin we met de
‘Agenda 2012’ de i­ngezette koers hebben aangescherpt en onze ambities
naar boven ­bijgesteld. In 2012 wil Rijkswaterstaat toonaangevend zijn als
­publieksgerichte en duurzame uitvoeringsorganisatie van de overheid.

Dit jaarverslag laat zien dat Rijkswaterstaat niet meer primair een infrastructuurgerichte beheerorganisatie is, maar veel meer een communicatief ingestelde
­ etwerkmanager. Het toont ook dat we als organisatie transparant zijn. De heldere
n
financiële verantwoording van onze kosten en uitgaven en ons vernieuwde
­digitale jaarverslag op www.rijkswaterstaat.nl illustreren dit overtuigend.

Deze ambitie kan Rijkswaterstaat onmogelijk in zijn eentje waarmaken, zeker
­gezien het dynamische en vaak politieke krachtenveld waarin we opereren.
­Samenwerken – met publiek, politiek, collega-infrabeheerders, met collega-­
overheden, maatschappelijke partners en marktpartijen – loopt dan ook als rode
draad door dit jaarverslag.
Neem de corridoraanpak van onze hoofd(vaar)wegen en het hoofdwatersysteem.
Die laat zien dat intensieve samenwerking en zorgvuldig afgestemde planningen
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Voorwoord

Graag nodig ik u uit zelf kennis te nemen van onze prestaties in 2008.

Ir. Bert Keijts
Directeur-generaal Rijkswaterstaat
9

Inleiding

Droge voeten, voldoende en schoon water
Vlot en veilig verkeer over weg en water
Betrouwbare en bruikbare informatie

Rijkswaterstaat: dé toonaangevende, publieksgerichte en
duurzame uitvoeringsorganisatie van de overheid!

Rijkswaterstaat is de uitvoeringsorganisatie van het
ministerie van Verkeer en Waterstaat. In opdracht
van de minister en de staatssecretaris werkt
­Rijkswaterstaat aan het aanleggen, beheren en
­ontwikkelen van de infrastructurele hoofdnetwerken
van ons land. Rijkswaterstaat beheert het hoofd­
wegennet, het hoofdvaarwegennet en de
hoofdwater­systemen. Rijkswaterstaat richt zich niet
alleen op de technische staat van de infrastructuur,
maar ­vooral ook op de gebruiksvriendelijkheid e
­ rvan.
­Gewerkt wordt aan de vlotte en veilige d
­ oorstroming
van het verkeer, aan een veilig, schoon en
gebruikers­gericht landelijk watersysteem en aan de
bescherming van ons land tegen ­overstromingen.
Organisatie
Het effectief en efficiënt uitvoeren van deze taken
vraagt om een landelijk gespreide organisatie, dicht
bij de gebruikers van de infrastructuur. Tien regionale
diensten (hieronder vallen de negentien wegen­
districten en zestien waterdistricten) en drie project­
directies (Ruimte voor de Rivier, Maaswerken en
HSL-Zuid) zorgen ervoor dat Rijkswaterstaat midden
in de ­samenleving staat. Daarnaast telt Rijkswaterstaat vijf landelijke diensten, waarin de specialistische
kennis van Rijkswaterstaat is geconcentreerd.
10

Toonaangevende
opdrachtgever

Publieksgericht
netwerkmanager

Betrouwbare en
efficiënte partner

Mensen zijn doorslaggevend

Vernieuwingsproces

De directeur-generaal van Rijkswaterstaat stuurt de
organisatie aan, samen met de plaatsvervangend
directeur-­generaal en de Chief Financial Officer
(CFO). De staf van de directeur-generaal ondersteunt
hen daarbij.
De vernieuwing van Rijkswaterstaat
Rijkswaterstaat is sinds 2003 ingrijpend veranderd.
Op basis van het eigen Ondernemingsplan uit 2004
is de organisatie inmiddels omgevormd tot een
­publieksgericht overheidsbedrijf dat zich concentreert
op zijn taken als netwerkmanager. Met de Agenda
2012 van het Ondernemingsplan, die in 2008
­uitkomt, zet Rijkswaterstaat deze ontwikkeling ook
de komende vier jaar verder door. Het doel is in 2012

dé toonaangevende, duurzame en publieks­gerichte
uitvoeringsorganisatie van de overheid te zijn.
De basis: het Ondernemingsplan
Het Ondernemingsplan bevat verschillende
­maat­regelen om een aantal problemen op te lossen
waarmee Rijkswaterstaat al langer worstelt. Vooral
de ­bedrijfsvoering schreeuwde in 2003 om meer
­eenheid, eenvoud en centrale sturing. Het programma
‘Huis op orde’ heeft inmiddels geresulteerd in
­goedkeurende accountantsverklaringen en de agentschapsstatus.
Het Ondernemingsplan komt ook tegemoet aan de
visie van het toenmalige kabinet op de moderne
overheid. Die moet meer kwaliteit leveren voor zijn

Water. Wegen. Werken. Rijkswaterstaat.

gebruikers. Vandaar de inzet om van Rijkswaterstaat
een publieksgerichte netwerkmanager te maken,
die met minder mensen meer resultaten levert.
­Rijkswaterstaat is zo’n 2.000 fte’s kleiner, voert meer
projecten uit en doet dat met minder hinder voor
de (vaar-)weggebruiker. Die is dan ook een stuk
­positiever geworden over Rijkswaterstaat.
Inmiddels zien we dat nieuwe contractvormen leiden
tot slimmere oplossingen tegen vaak lagere kosten.
In de vier jaar van het Ondernemingsplan is
­Rijkswaterstaat dus fors veranderd. Twynstra Gudde
concludeert medio 2008 in de evaluatie van het
­Ondernemingsplan dat Rijkswaterstaat ‘in aanzien­lijke
mate gevorderd is met de realisatie van de ­doelen.
Dat is een prestatie van formaat’. Tegelijkertijd is
de ­conclusie ook dat ‘de verandering van de
organisatie­cultuur en daarmee samenhangende
­andere werkwijze en gedrag van management en
medewerkers nog niet zover zijn als beoogd’.
Doorpakken met de Agenda 2012
Met de Agenda 2012 pakt Rijkswaterstaat de
opgave die uit de evaluatie van het Ondernemingsplan naar voren is gekomen op. Hoewel de
­hoofdlijnen al eind 2007 zijn gepresenteerd, wordt
op de ­managementdag van 11 juni 2008 de
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Inleiding

v­ olledige Agenda 2012 van het Ondernemingsplan
­Rijkswaterstaat uitgereikt. Direct na de zomer wordt
dit verder uitgewerkt in het realisatieprogramma,
waarin de belangrijkste acties zijn omschreven om
het gewaagde doel te bereiken.
Ook worden de belangrijkste speerpunten
­opgenomen. Deze geven de meetbare resultaten
aan die R
­ ijkswaterstaat in 2012 gerealiseerd wil
­hebben, ­gekoppeld aan de pijlers van de Agenda
2012: Tegelijkertijd ligt de vernieuwing van
­Rijkswaterstaat in 2008 niet stil. De medewerkers van
­Rijkswaterstaat staan centraal in het Vernieuwingsproces. In hun m
­ anier van werken en handelen
staan de kern­waarden centraal: resultaatgedreven,
aanspreekbaar, dienstverlenend, integer en
­ondernemend. Om een toon­aangevende opdrachtgever te worden i­mplementeert Rijkswaterstaat een
nieuwe inkoopstrategie. Wat de pijler b
­ etrouwbare
en efficiënte p
­ artner betreft is de afspraak voor langjarige fi
­ nanciering van beheer en onderhoud een
­belangrijke stap om te kunnen groeien in efficiency.
In het kader van het vernieuwingsproces wordt tot
slot gestart met het ontwikkelen van verticale leer­
trajecten, waarin medewerkers van Rijkswaterstaat

uit één productieketen gezamenlijk problemen uit
de praktijk analyseren én oplossen.

Missie
Rijkswaterstaat is de uitvoeringsorganisatie die
in opdracht van de minister en de staatssecretaris
van Verkeer en Waterstaat de nationale
­infrastructurele netwerken beheert en ontwikkelt.
Rijkswaterstaat werkt aan:
· Droge voeten
· Voldoende en schoon water
· Vlot en veilig verkeer over weg en water
· Betrouwbare en bruikbare informatie

11

Uitgaven en kosten Rijkswaterstaat 2008

UITGAVEN (in eenheden van b 1 miljoen)

Totaal: 4.802 (in eenheden van e 1 miljoen)

Uitgaven voor aanlegprojecten
(infrastructuurfonds)

Kosten agentschap (in eenheden van b 1 miljoen)

1

3

Kosten beheer en onderhoud
(inclusief verkeersmanagement)

175
234

131

256

311
919

160
1.433

2.155

1

3

Hoofdwegennet

1.464

Hoofdvaarwegennet
Hoofdwegennet

Hoofdwatersystemen

Hoofdvaarwegennet
Hoofdwatersystemen

55

2

4

1.128

Megaprojecten

65

Regionale, lokale infrastructuur

2

Overige uitgaven

343

15

18

720

22

Uitgaven voor aanlegprojecten

12

4

Directe en indirecte organisatiekosten

Overige uitgaven

Integraal waterbeleid

Kosten personeel

Kosten beheer en onderhoud

Verbetering leefomgeving (GIS)

Kosten materieel

Organisatiekosten

Overige

Overige organisatiekosten

Toelichting op uitgaven en kosten

Inleiding
Rijkswaterstaat is de uitvoeringsorganisatie van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat. Rijkswaterstaat is onder meer belast
met het ­beheer en onderhoud van de rijkswegen, -vaarwegen
en het hoofdwater­systeem. Sinds 2006 is Rijkswaterstaat
­agentschap. Als agentschap maakt Rijkswaterstaat voor beheer
en onderhoud prestatieafspraken met het ministerie. Voor de
te leveren prestaties ontvangt Rijkswaterstaat een agentschapbijdrage waarvan tevens de organisatiekosten worden betaald.
Over deze agentschapbijdrage kan Rijkswaterstaat resultaat
(winst of verlies) behalen. Behalve voor beheer en onderhoud is
Rijkswaterstaat verantwoordelijk voor de aanleg en uitbreiding
van de rijkswegen, -vaarwegen en het hoofdwatersysteem.
De uitgaven voor deze aanlegprojecten financiert het ministerie
rechtstreeks uit het Infra­structuurfonds. Over deze uitgaven kan
Rijkswaterstaat geen resultaat behalen.
Kosten beheer en onderhoud
De kosten van beheer en onderhoud van het areaal
(€ 1.464 miljoen) en de organisatiekosten van het agentschap
(€ 1.128 miljoen) zijn in dit jaarverslag verantwoord
en g
­ epresenteerd in de staat van baten en lasten. De kosten van
beheer en onderhoud bestaan uit: de kosten van werkzaam­
heden van aannemers aan de rijkswegen, -vaarwegen en
het hoofdwatersysteem en de kosten van verkeersmanagement
­(rijksvaarwegennet en -wegennet) en watermanagement
­(hoofdwatersysteem).
Directe en indirecte organisatiekosten
De organisatiekosten worden onderverdeeld in personele kosten
(€ 720 miljoen), materiële kosten (€ 343 miljoen) en overige

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Inleiding

organisatiekosten (€ 65 miljoen). In het bijzonder betreft
het de directe personele en materiële kosten die gepaard gaan
met: verkeers- en watermanagement, beheer en onderhoud,
­verkenningen en planstudies en de realisatie van aanlegprojecten.
Verder betreft het de indirecte materiële kosten van Rijkswaterstaat
zoals huisvestingskosten en afschrijvingen en kosten van
indirect personeel bijvoorbeeld de centrale administratie en de
­centrale stafdienst.
Uitgaven voor aanlegprojecten
De aanlegprojecten hebben betrekking op de aanleg van
­rijkswegen, -vaarwegen en het hoofdwatersysteem.
Ook deze werkzaamheden worden uitbesteed aan derden.
De uitgaven ­bevatten alleen de kosten van deze uitbesteding
(€ 2.155 miljoen). De overige kosten die Rijkswaterstaat maakt
voor deze ­projecten (bijvoorbeeld voor projectmanagement)
maken deel uit van de organisatiekosten en worden
v­ erantwoord op de staat van baten en lasten van het agentschap.
Overige uitgaven
Hoofdstuk XII van de rijksbegroting betreft de begroting van
het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Voor Rijkswaterstaat
is met name het beleidsartikel Verbetering Leefomgeving
(€ 22 miljoen) relevant waarop het project GIS (Geluids­isolatie
Schiphol) is vermeld. In het kader van het project ­Geluidsisolatie
Schiphol worden geluidsgevoelige objecten zoals scholen,
­woningen en zorgcentra in de omgeving van Schiphol
­geïsoleerd om daarmee de geluidsoverlast van ­omwonenden
te beperken.

13

1

Rijkswaterstaat
in 2008
R

ijkswaterstaat werkt in opdracht van de minister en de staatssecretaris
van Verkeer en Waterstaat aan een goed onderhouden, veilige en
­toekomstbestendige infra­structuur. Samen met de markt doet Rijkswaterstaat
dit op publieksgerichte wijze. Rijkswaterstaat voert zijn taken uit binnen
de kaders van het beleid.

15

Rijkswaterstaat in 2008

In 2008 slaat de stevige economische groei plotseling
om in een taaie recessie. Aan de duurzaamheids­
gedachte van het kabinet doet de kredietcrisis echter
geen afbreuk. Integendeel, forse investeringen
in duurzame infrastructurele oplossingen en water­
veiligheid worden gezien als belangrijke wapens
om de economische crisis te weerstaan. Het kan de
­Nederlandse bouwsector steunen in een kwetsbare
periode. De kredietcrisis maakt ook ­duidelijk dat
­private belangen niet los kunnen worden gezien van

korte als de lange termijn. Dat gegeven bepaalt
het werk en de planning van Rijkswaterstaat.
Een belangrijke doelstelling daarbij is het stimuleren
van de concurrentiepositie van de Randstad.
­Rijkswaterstaat speelt een grote rol in het inter­
departementale project Randstad Urgent, waarvan
minister Eurlings coördinerend minister is. De Randstad
moet leefbaarder en beter bereikbaar worden.
­Rijkswaterstaat werkt daaraan mee met diverse
­wegverbredingsprojecten. In juli 2008 richt

Rijkswaterstaat werkt mee aan een leefbaarder
en beter bereikbare Randstad
het publieke belang. Meer dan in voorgaande jaren
groeit het besef dat een sterke overheid nodig is en
nodig blijft. ­Rijkswaterstaat is daar als uitvoerings­
organisatie van het ministerie van Verkeer en
­Waterstaat ­onderdeel van.
Een sterkere Randstad
Het kabinet huldigt het motto ‘Sturen op duurzame
groei’. Het kabinet wil Nederland economisch sterker,
mobieler, veiliger en schoner maken, zowel op de
16

­ ijkswaterstaat met de gemeente Rotterdam,
R
de stadsregio en het Havenbedrijf Rotterdam
De ­Verkeersonderneming op, om het fileprobleem
op en rond de A15 in het Rotterdamse havengebied
daadkrachtig aan te pakken. Deze samenwerking
maakt beter verkeersmanagement en een krachtigere
­stimulering van ‘slim’ reizen voor weggebruikers
­mogelijk. Ook de aanleg van de tweede Maasvlakte
versterkt de concurrentiepositie van de Randstad.
In september 2008 gaat de aanleg van start met

het opspuiten van zand langs het zuidelijke strand.
Het verlies van natuur wordt ­gecompenseerd met
de aanleg van nieuwe, natte duinnatuur bij de
­kustversterkingsprojecten voor de Delflandse en
Scheveningse kust.

Water
Waterveiligheid
Het kabinet streeft naar een klimaatgerichte
­inrichting van Nederland, naar waterveiligheid en
een duurzaam waterbeleid.
De Deltacommissie brengt daarom in 2008 onder
­leiding van Cees Veerman grondig in kaart hoe
­Nederland de komende honderd jaar effectief
en efficiënt kan worden voorbereid op de klimaat­
verandering. Bovendien wordt deze aanpak
­verankerd in een nieuwe Deltawet en komt er een
solide financiële basis. Rijkswaterstaat helpt als
­waterbeheerder met het opstellen van het Delta­
programma voor de toekomst.
Rijkswaterstaat werkt tevens aan een duurzame
­waterveiligheid op de korte termijn. Een aantal
­projecten is volop in uitvoering, zoals Ruimte voor
de Rivier, de Maaswerken en het Hoogwater­
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

beschermingsprogramma. Ook voert Rijkswaterstaat
de regie op de aanpak van de zwakste schakels in de
kustlijn. De Delflandse en Scheveningse kust worden
grootscheeps en duurzaam versterkt met oog voor
milieu en landschap. Bovendien zet Rijkswaterstaat
de eerste stappen om de Afsluitdijk te renoveren,
waarbij gekeken wordt hoe veiligheid en duurzaamheid kunnen samengaan met andere f­ uncties als
energieopwekking en recreatie.
Ontwerp Nationaal Waterplan
en Beleidsnota Noordzee
In 2008 verschijnt het ontwerp Nationaal Waterplan,
waar de ontwerp Beleidsnota Noordzee deel van
­uitmaakt. Op basis van de EU-kaderrichtlijn Mariene
Strategie kiest het kabinet hierin voor een duurzaam,
ruimte-efficiënt en veilig gebruik van de Noordzee in
evenwicht met het mariene ecosysteem. In overleg
met de visserijsector, natuurorganisaties en de andere
EU-lidstaten wordt ingezet op de v­ erduurzaming
van de visserij in de Noordzee. Het vrije zicht op
de horizon vanaf de kust blijft bestaan. Het kabinet
geeft prioriteit aan ­activiteiten die van nationaal
­belang zijn: zand­winning en zandsuppletie, duurzame
(wind)energie, voorwaarden scheppen voor verdere
doorgroei na 2020, olie- en gaswinning, zeescheep-

Rijkswaterstaat in 2008

vaart en ­defensiegebieden op zee. Bestaande en
nieuwe gebruikers worden op de hoogte gebracht
welke ontwikkel­ruimte onder welke voorwaarden
­beschikbaar is voor de ­verschillende activiteiten.
Groot onderhoud aan het hoofdvaarwegennet
Het hoofdvaarwegennet kampt nog met achterstallig
groot onderhoud. De grootschalige aanpak van de
onderhoudsopgave vergt een jarenlange voorbereiding.
Een flink aantal grootschalige onderhoudsprojecten
zal in de komende jaren verder worden uitgevoerd.
Het uitdiepen van het Noordzeekanaal komt in 2008
­gereed. Er is in opdracht van de staatssecretaris een
start gemaakt om het achterstallig onderhoudspakket
versneld uit te voeren. De uitdaging is dit onderhoudswerk zo vorm te geven dat de vaarweggebruiker
daar geen noemenswaardige hinder van ondervindt.
Deze ‘Minder-Hinder-aanpak’ kenmerkt zich door
goede informatievoorziening, omleidingsroutes en
verkeersmanagement op en langs het water.

17

Wegen
Extra investeringen
De Nota Mobiliteitsaanpak bevat een investeringspakket van e 1.250 miljoen en draagt bij aan de
­totstandkoming van een robuust en samenhangend
vervoerssysteem in Nederland. In dat kader maakt de
minister e 200 miljoen vrij voor maatregelen op het
hoofdwegennet om de hoogste nood in de file top
vijftig te verlichten. Hiermee w
­ orden de komende
­jaren in totaal zeventien regionale maatregelen­
pakketten uitgevoerd, voor betere aansluitingen tussen
regionale wegen en snelwegen, betere a­ fstelling

Sneller bouwen aan het hoofdwegennet
Om de mobiliteit in ons land beheersbaar te houden
richt het kabinet zich op de drieslag benutten, bouwen
en beprijzen. Wegaanleg- en wegverbredings­
projecten maken net als de jaren ervoor een moeilijke
fase door vanwege de lange en complexe besluit­
vormingsprocedures. In april 2008 presenteert de
Commissie Elverding een reeks aanbevelingen om
de besluitvorming rond infrastructurele projecten
drastisch te versnellen.
Dat geeft de impuls om aan het einde van het jaar
de jarenlange impasse rond de lucht- en fijnstof­
problematiek te doorbreken. Met het wetsvoorstel

We blijven investeren in het beperken van de
verkeersoverlast voor de automobilist
van verkeerslichten en beter dynamisch verkeers­
management. Daarvoor worden voorbereidingen
­getroffen. Deze maatregelen zullen s­ amen met de
­regionale wegbeheerders in de periode van 2009
tot 2012 worden uitgevoerd met als doel de doorstroming op het wegennet te verbeteren.

‘versnelling besluitvorming wegaanlegprojecten’ en
de daaruit voortkomende ‘spoedaanpak wegen’ wil
minister Eurlings politiek draagvlak verwerven voor
het versnellen van de procedures voor de aanleg en
verbetering van de infrastructuur. De spoedaanpak
voorziet in een uitdagende opdracht aan Rijkswaterstaat:

voor mei 2011 gaat voor dertig spoedaanpakprojecten
de schop in de grond. Daarvan zullen er in ieder geval
tien vóór mei 2011 worden opengesteld. Via een
marktconsultatie werkt Rijkswaterstaat s­ amen met de
markt aan het halen van deze planning.
Fileaanpak
Eind 2008 is er voor het eerst in jaren een kleine
neergang in de totale filezwaarte te zien. Toch is
de stijgende mobiliteit op termijn onafwendbaar.
Het beleid is erop gericht het verkeer veilig in
­beweging te houden door maatregelen te nemen
die de aansluitingen verbeteren tussen het hoofd­
weggennet en het onderliggend wegennet, het
openbaar vervoer en de weg. Ook gaat
­Rijkswaterstaat door met het uitvoeren van File
Proof-projecten: nieuwe, snelle ­oplossingen om
­filehinder te reduceren. Het totaalpakket aan
­wegwerkzaamheden, aanleg én onderhoud zal de
komende jaren immers toenemen. R
­ ijkswaterstaat
blijft daarom stevig investeren in het beperken van
verkeersoverlast voor de weggebruiker.
Aanleg van infrastructuur
Rijkswaterstaat bouwt. En dat staat volop in de
­maatschappelijke schijnwerpers. Een vijftal
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

­ egenprojecten wordt opgeleverd en ook de ­­
w
Hogesnelheidslijn-infrastructuur is op tijd opgeleverd.
Het succes daarvan wordt echter overschaduwd
doordat de t­ reinen nog niet beschikbaar zijn.
Een andere domper vormt de afronding van de
­tunnels in de A73 bij Roermond en Swalmen.
De veiligheidsinstallaties van deze tunnels zijn op
­papier de veiligste van Europa, maar bij het testen
van de diverse installaties komen keer op keer
­nieuwe problemen boven water.
Aanpak bruggen
Rijkswaterstaat constateert dat veel bruggen van
vóór 1975 zonder extra maatregelen minder lang
mee kunnen dan gehoopt, vooral doordat er
­tegenwoordig meer en veel zwaarder verkeer
over de bruggen rijdt dan in de bouwtijd werd
­verwacht. Rijkswaterstaat brengt daarom de
­verwachte r­ estlevensduur van de stalen bruggen
­helder in beeld. Van acuut gevaar blijkt geen sprake.
In 2009 volgt het beeld van de betonnen bruggen.
Wel ­hebben veertien s­ talen bruggen in de komende
vier jaar versterking n
­ odig. e 500 miljoen is daarvoor
gereserveerd. De aanpak staat op de rol voor 2009
en volgende jaren.

Rijkswaterstaat in 2008

Nuttige contacten
In 2008 hebben we met alle betrokken HID’s en
­ ijkgraven de rampenoefening voorbereid. Voor v­ elen
d
was het de eerste keer dat ze elkaar troffen en dat is
toch eigenlijk idioot. Op alle niveaus trekken we de
­contacten nu aan en dat blijkt uitermate nuttig.
De waterschappen praten met provincies en g
­ emeentes
over ruimtelijke ordening. Bij die overleggen mis ik
Rijkswaterstaat wel eens, want de belangen voor water
en natuur hebben een directe relatie met ruimtelijke
­ordening.
Hans Bolkestein,
Unie van Waterschappen

19

2

Hoofdwatersystemen

Z

orgen voor droge voeten, voor voldoende en schoon water en voor
­betrouwbare en bruikbare informatie. Dat is de essentie van integraal
waterbeheer, zoals vastgelegd in het nieuwe Beheer- en Ontwikkelingsplan
Rijkswateren (BPRW). Rijkswaterstaat heeft als grootste waterbeheerder
van Nederland een voortrekkersrol. Alle maatregelen worden afgestemd op
de ­gebruikers, de natuurwaarden en de inrichting van het land, in goede
­afstemming met waterschappen en andere beheerders.

21

Benedenrivierengebied
Uiterwaardvergraving: Bedrijventerrein Alvelingen

Ontpoldering Noordwaard (meestromend)

Ontpoldering: Overdiepsche Polder
(meestromend)

Natuur- en veiligheidsproject De Zuiderklip

Waterberging op het Volkerak-Zoommeer

Boven-Rijn/Waal
Dijkteruglegging Lent

Kribverlagingen Waal

Ruimte voor de Rivier
Het Nederlandse rivierengebied moet beter beschermd worden tegen overstromingen.
Het land achter de hoge dijken is in de loop der eeuwen gedaald. De winters worden natter
en de kans op overstromingen neemt toe, met veel economische en emotionele schade.
Om het stroomgebied van de rivieren in Nederland te vergroten heeft het kabinet in 2006
een pakket van veertig maatregelen vastgesteld: Planologische Kernbeslissing Ruimte voor de
Rivier (PKB). Belangrijkste doel is het Nederlandse stroomgebied van de Rijn en een gedeelte
van de Maas beter tegen overstroming te beschermen. Bijvoorbeeld door uiterwaard­
vergraving, dijkteruglegging, kribverlaging en zomerbedverdieping. Dijken worden a­ lleen
­versterkt als ­andere maatregelen niet geschikt of te duur zijn. Een tweede doel is het mooier
en aantrekkelijker maken van het rivierengebied, zowel economisch, ecologisch als
­landschappelijk.
De plannen uit de PKB worden momenteel uitgewerkt in concrete planstudies. Samenwerking
tussen de betrokken overheden – gemeentes, waterschappen, provincies en Rijkswaterstaat –
is hierbij van groot belang. Per maatregel neemt één van de overheidsinstanties (de initiatiefnemer) het voortouw. De Projectdirectie Ruimte voor de Rivier bewaakt de samenhang van
het totale project op nationaal niveau. Zij faciliteert de initiatiefnemers en ziet toe op de
voortgang. Na goedkeuring van de planstudie door de staatssecretaris start de uitvoerings­
fase. In 2008 gaan de projecten Hondsbroeksche Pleij en Zuiderklip in u
­ itvoering. Zie voor
meer informatie www.ruimtevoorderivier.nl.

22

Uiterwaardvergraving: Het Munnikenland

Ontpoldering Overdiepse polder
In 2008 geeft de staatssecretaris goedkeuring aan
het plan voor ontpoldering van de Overdiepse polder,
dat samen met betrokken overheden, bewoners
en ondernemers uit de regio ontworpen is.
Het terpenproject ‘Overdiepse Polder’ van de provincie
Noord-Brabant wint in 2008 een internationale prijs
voor waterbewust ontwerpen en wonen vooral omdat
de bewoners zelf het terpenplan hebben ontwikkeld.

Uitwaardvergraving Vianen/Hagestein

IJSSEL
Uiterwaardvergraving
Scheller en Oldeneler Buitenwaarden

Uiterwaardvergraving Bolwerksplas, Worp en
Ossenwaard

Uiterwaardvergraving
Keizers- en Stobbenwaarden en Olsterwaarden

Dijkverlegging Westenholte

Hondsbroeksche Pleij

Hondsbroeksche Pleij
Op de Hondsbroeksche Pleij in Westervoort wordt
25 september 2008 het regelwerk voor de afvoer­
verdeling tussen Rijn en IJssel geopend en hiermee
het Europese project Sustainable Development of
Foodplains (SDF) voltooid. Een succesvolle afronding
van een zesjarige samenwerking tussen Nederland en
Duitsland om het stroomgebied van de Rijn duurzaam
te beschermen tegen hoogwater.

Dijkverlegging Westenholte
Om de IJssel meer ruimte te geven zal de dijk bij
­Westenholte driehonderd meter landinwaarts worden
­verplaatst. Voor Zwolle betekent dit een waterstanddaling van ongeveer dertien centimeter.
­Rijkswaterstaat stelt het ontwerpplan op in nauw
­overleg met bewoners en betrokkenen. In 2008 geeft
de staatssecretaris goedkeuring aan het ontwerpplan
en hiermee tevens aan het aantrekkelijker maken van
de omgeving qua wonen en recreëren.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld

|

Hoofdwatersystemen

23

Hoofdwatersystemen
Hoofdwatersysteem (in km2)
Dijken primaire waterkeringen,
(dijken, duinen, dammen, kunstwerken, vooroevers) (in km)
Stormvloedkeringen (in km)

65.250
325
4

Het BPRW komt in 2008 in intensieve samenwerking
met maatschappelijke partijen en lagere overheden
tot stand. Het plan geeft aan hoe R
­ ijkswaterstaat
van 2010 tot 2015 het hoofdwatersysteem en het
hoofdvaarwegennet gaat beheren en onderhouden.
Nieuw is de doorkijk naar de periode na 2015, zeker
voor het onderwerp veiligheid. Een andere grote
­uitdaging wordt het implementeren van de Kaderrichtlijn Water voor de rijkswateren. Het BPRW vormt
een belangrijke basis voor de stroomgebiedsbeheerplannen, die de Europese Unie verplicht stelt, en
­anticipeert daarnaast op Natura 2000. Meer dan
­zeventig procent van de voor natuur aangewezen
gebieden ligt immers direct in en om rijkswateren.

Droge voeten

Watersystemen
Noordzeekustzone, Waddenzee
en Eems-Dollard
IJsselmeergebied
Rivieren en kanalen
Zuidwestelijke Delta

24

Kustverdediging
Rijkswaterstaat heeft de taak de Nederlandse kustlijn
op de plaats te houden waar deze in 1990 lag: de
basiskustlijn. Voor het handhaven van de kustlijn
moet jaarlijks gemiddeld twaalf miljoen kubieke
­meter zand worden opgespoten. In 2008 suppleert
Rijkswaterstaat slechts 1,2 miljoen kubieke meter
zand op het strand en 6,2 miljoen kubieke meter

zand onder water. De vertraging wordt opgelopen,
omdat de benodigde ­vergunningen niet op tijd gereed zijn. Voor de kustsuppleties in de Natura
2000-gebieden moet ­namelijk een vergunning in het
kader van de ­Natuurbeschermingswet aangevraagd
worden. Deze procedure levert een vertraging op in
2008, met als gevolg dat het grootste deel van het
­suppletieprogramma pas in 2009 kan worden
­uitgevoerd. Voor het waarborgen van de veiligheid
heeft deze vertraging echter geen gevolgen, omdat
de kustlijn structureel gesuppleerd wordt.
Stormvloedkeringen
Ter beveiliging van ons land tegen de zee is een aantal stormvloedkeringen aangelegd dat bij hoogwater
gesloten kan worden. Rijkswaterstaat heeft vier
stormvloedkeringen in beheer: de Oosterschelde­
kering, de Stormvloedkering Nieuwe Waterweg
(de Maeslantkering), de Hartelkering en de Stormvloedkering Hollandsche IJssel. Uit onderzoek blijkt
dat het beheer en onderhoud van de stormvloed­
keringen anders georganiseerd moet worden om
het risico van een doorbraak nog verder te verlagen
(faalkansgericht beheer en onderhoud). Bij de
Maeslantkering en de Oosterscheldekering leidt dit
in 2008 tot een beter inzicht in het benodigde
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

l­angjarige onderhoud en het besef dat daar een
­hoger budget voor nodig is. In 2008 wordt bij de
­Maeslantkering gestart met de evaluatie van het
sluit­regime. De resultaten worden medio 2009
­opgeleverd.
Landelijke rampenoefening Waterproef
Nederland moet organisatorisch beter voorbereid zijn
op de gevolgen van een grootschalige overstroming.
Om te weten hoe de samenwerking tussen bestuurders
en hulpverleners kan verbeteren wordt in november
de landelijke rampenoefening Waterproef gehouden.
Bestuurders en hulpverleners moeten de gevolgen
opvangen van de ergst denkbare overstromings­
scenario’s. Op dag één van de oefening is dat een
­superstorm voor de Nederlandse kust, vervolgens
dreigt het rivierengebied te overstromen, waarna
­Flevoland op dag drie overspoeld wordt. Op de laatste
dag van de oefenweek vindt in het Nijkerkernauw
een omvangrijke reddingsoperatie plaats.
Rijkswaterstaat speelt een belangrijke rol in de
­informatievoorziening door aan het crisiscentrum de
meest actuele en verwachte waterstanden door te
geven en te adviseren over waterkeringen en
­stormvloedkeringen. Bovendien helpt Rijkswaterstaat
ook bij de voorbereiding van een evacuatie via het

Hoofdwatersystemen

Niet alleen vergunningen
Als senior adviseur vergunningverlening houd ik me
natuurlijk met vergunningen bezig en wel voor
­baggerspecie. Maar daarnaast heb ik legio andere
­taken en dat maakt mijn werk bij Rijkswaterstaat zo
leuk. Begin 2008 heb ik bijvoorbeeld mijn afdelings­
hoofd mogen vervangen wegens ­zwangerschapsverlof.
Daarna ben ik gevraagd voor een nogal ‘gevoelig’
­dossier: het uniformeren van arbeidsvoorwaarden van
collega’s op de schepen. Een uitdagende klus, vooral
vanwege het voor mij totaal onbekende vakgebied.
Goed vind ik ook dat vergunningverleners van
­verschillende diensten r­ egelmatig overleggen.
Eigenlijk zouden we een l­andelijke pool van
­vergunningverleners moeten hebben. Wie weet
komt die er ook ooit.

Rona Vink,
senior adviseur vergunningverlening

25

Rijkswaterstaat onderhoudt de stuwen, spuien, sluizen en gemalen goed, zodat ze altijd open en dicht kunnen en water
goed ­wordt verdeeld.

Prestatieafspraken hoofdwatersystemen

“U bent beschermd
tegen het water en wij zijn
paraat in extreme situaties”

X % van de stuwende en spuiende kunstwerken kunnen te allen tijde geopend en
gesloten worden en gemalen kunnen te allen tijde aan en uit.

Streefniveau1

Norm 20082

Score 2008

100%

100%

99,5%*

62%

62%**

12,87 mln.

7,46 mln.***

Rijkswaterstaat inspecteert regelmatig de dijken, waterkeringen en kustlijn om te bepalen of deze nog veilig zijn.
Als de veiligheid in het geding dreigt te komen, nemen we tijdig maatregelen.
X % van de primaire rijkswaterkeringen (dijken, duinen, stormvloedkeringen etc.)
en andere werken die direct buitenwater keren, blijven in kerende staat zoals
­gemeten in 2006.

Rijkswaterstaat zorgt voor voldoende en schoon water. ­
Verder z­ orgen we ervoor dat Nederland goed is voorbe­reid op
hoogwater en droogte. Rijkswaterstaat communiceert proactief
over m
­ aatregelen en oefent regelmatig voor het geval dat er een
­extreme situatie ontstaat.

100%

Rijkswaterstaat houdt de kustlijn in stand door regelmatig voor de kust of op het strand zand aan te brengen.
Rijkswaterstaat suppleert jaarlijks volgens een vastgesteld programma een aangegeven ­hoeveelheid zand voor de kust om zo de basiskustlijn en het kustfundament
in stand te houden (meeteenheid: gemiddeld aantal m3 zand).

gemid. 12 mln.

Rijkswaterstaat communiceert proactief voor het geval dat er een extreme situatie op het gebied van water ontstaat.
Rijkswaterstaat verstrekt informatie binnen afgesproken termijnen over de
­maatschappelijk ­vitale processen hoogwater, laagwater, waterkwaliteitsproblemen
en ijsgang ­(meeteenheid: percentage berichtgeving op orde).

n.v.t.

90%

86%

80%

81%

Rijkswaterstaat maakt goede en harde afspraken met bedrijven zodat de vervuiling in het water tot een minimum
wordt beperkt.
Rijkswaterstaat rondt vergunningen af binnen de wettelijke termijnen en beziet de
­vergunningen binnen de wettelijke termijnen. (meeteenheid: percentage
­vergunningen b
­ innen wettelijke termijn afgerond en bezien).

95%

Voldoet
Voldoet niet
1

2

26

Het streefniveau, ook wel basisonderhoudsniveau genoemd, geeft aan welk
minimumpakket aan maatregelen op het gebied van beheer en onderhoud
noodzakelijk is om de hoofdwatersystemen van Rijkswaterstaat op lange
termijn in stand te houden en naar behoren te laten functioneren.
De norm die het ministerie van Verkeer en Waterstaat voor 2008 met
­Rijkswaterstaat heeft afgesproken.

*
**
***

Rijkswaterstaat voert (regulier) onderhoud uit aan de kunstwerken. Tijdens dergelijk onderhoud functioneren de werken tijdelijk niet.
‘De toestand van de primaire rijkswaterkeringen (dijken, duinen, stormvloedkeringen etc.) en andere werken die direct buitenwater keren’ is in 2008 niet
­veranderd, score 100%. Aangezien uit de zogenaamde tweede toetsing blijkt dat 62% van de primaire waterkeringen in beheer bij het Rijk voldoet aan de Wet
op de Waterkeringen, is dat percentage in bovenstaande tabel opgenomen. In 2015 moeten alle primaire R
­ ijkswaterstaatkeringen voldoen aan deze wet.
Aan het begin van 2008 lopen de suppleties vertraging op als gevolg van de aanvraag van de Natuurbeschermingswet vergunning. Daarnaast heeft Rijkswaterstaat
te maken met een krappe zandmarkt, waardoor de productiemogelijkheden beperkt worden en de markt hogere prijzen vraagt (mede door s­ tijgende olieprijzen).

hoofdwegennet en bij het begeleiden van de
­verkeersstromen, als miljoenen mensen zich moeten
verplaatsen. Ook al gaat er veel goed, juist de
­leermomenten maken er een geslaagde rampen­
oefening van.
Ruimte voor de Rivier
Het Nederlandse rivierengebied moet beter
­beschermd worden tegen overstromingen. Het land
achter de hoge dijken is in de loop der eeuwen

door uiterwaardvergraving, zomerbedverdieping,
­kribverlaging of dijkteruglegging. Een tweede doel
is de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied
te versterken.
De PKB wordt momenteel uitgewerkt in concrete
planstudies. Samenwerking tussen de betrokken
overheden – gemeentes, waterschappen, provincies
en Rijkswaterstaat – is hierbij van groot belang.
Per maatregel neemt één van de overheden (de

Ruimte voor de Rivier moet leiden tot
een betere bescherming tegen overstroming
van Rijn en Maas
­ edaald, terwijl de verwachte hoeveelheid
g
neerslag toeneemt. Om de afvoercapaciteit van
de N
­ ederlandse rivieren groter te kunnen maken
heeft het kabinet in 2006 met de Planologische
­Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier (PKB) een
­pakket van veertig maatregelen vastgesteld.
­Belangrijkste doel is het Nederlandse stroomgebied
van de Rijn en een gedeelte van de Maas beter
tegen overstroming te beschermen, bijvoorbeeld
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

initiatief­nemer) het voortouw. De Projectdirectie Ruimte
voor de Rivier bewaakt de samenhang van het totale
project. Deze faciliteert de initiatiefnemers en ziet toe
op de voortgang. Wanneer de planstudies gereed
zijn, start de uitvoeringsfase.
Hondsbroeksche Pleij
Op de Hondsbroeksche Pleij in Westervoort wordt
25 september 2008 het regelwerk voor de afvoer­

Hoofdwatersystemen

verdeling tussen Rijn en IJssel geopend en hiermee
het Europese project Sustainable Development of
Foodplains (SDF) voltooid. Een succesvolle afronding
van een zesjarige samenwerking tussen Nederland en
Duitsland om het stroomgebied van de Rijn rond
Westervoort duurzaam te beschermen tegen hoogwater.
Ontpoldering Overdiepse polder
In 2008 geeft de staatssecretaris haar goedkeuring
aan het planontwerp voor ontpoldering van de
­Overdiepse polder, dat samen met betrokken
­overheden, b
­ ewoners en ondernemers uit de regio
ontworpen is. Het terpenproject ‘Overdiepse Polder’
van de provincie Noord-Brabant wint in 2008 een
­internationale prijs voor Waterbewust Ontwerpen
en Wonen.
Dijkverlegging Westenholte
Om de IJssel meer ruimte te geven zal de dijk bij
Westenholte driehonderd meter landinwaarts worden
­verplaatst. Hierdoor daalt de waterstand bij Zwolle
met circa dertien centimeter. Rijkswaterstaat stelt in
­overleg met bewoners het ontwerpplan vast. In 2008
keurt de staatssecretaris dit ontwerpplan goed.

27

Informatie voor de toekomst
Rijkswaterstaat is een belangrijke partij bij de
­uitvoering van het Beheerplan Rijkswateren 2009-2015
(BPRW). Het BPRW stelt veel hogere e
­ isen aan de
­beschikbaarheid, betrouwbaarheid en samenhang van
informatie. Daarom inventariseert R
­ ijkswaterstaat zijn
ICT voor de hoofdwater­systemen en ontwikkelt een
plan om een betrouwbare en efficiënte uitvoerings­
partner te zijn. Ook worden er in 2008 grote stappen
gemaakt met de bediening van bruggen en ­sluizen op
­afstand in Zeeland. Hierdoor wordt het mogelijk om
met minder medewerkers in de bediening een betere
service te leveren aan de recreatie- en ­beroepsvaart.

28

Stuwen in de Lek
Bij de renovatie van de stuwen in de Lek in 2008 wordt
de aanbestedingsprocedure afgebroken. De biedingen
zijn aanzienlijk hoger dan het b
­ eschikbare budget.
Het project is geëvalueerd in s­ amenwerking met de
markt. In 2009 worden de op korte termijn nood­
zakelijke onderhoudswerkzaamheden v­ oorbereid.
­Tegelijkertijd zal er een n
­ ieuwe aanpak opgesteld
worden om de drie sluis- en stuwcomplexen volledig
te renoveren.
Afsluitdijk: verder kijken dan veilig is
Is het mogelijk om de Afsluitdijk te versterken en te
combineren met duurzame energie, natuurbehoud,
recreatie en vervoer? Dat is het doel van het
­onderzoek naar de integrale verbetering van de
­Afsluitdijk. De ingrijpende opknapbeurt die de waterkering nodig heeft, biedt immers de gelegenheid
om deze functies in de dijk en zijn omgeving samen
te voegen. Daarbij grijpen we de kans om vanaf het
vroegste stadium samen te werken met marktpartijen.
De marktverkenning levert tal van ideeën op.
Vier consortia van samenwerkende bedrijven werken
hun visie nader uit. Elk plan bevat een v­ ersterking
van de dijk, zodat het achterland veilig blijft en de
zoetwatervoorziening voor drinkwater en landbouw

gegarandeerd. De consortia combineren creatief de
functies natuurbehoud, duurzame energiewinning
en recreatie. Door via de website u
­ itgebreid te
­communiceren over de ontwikkelingen rondom het
project kenmerkt het project zich door grote
­transparantie en een ongekende snelheid van het
proces, waarin Rijkswaterstaat, de provincies Fryslân
en Noord-Holland en de gemeentes ­Wûnseradiel
en Wieringen nauw samenwerken. Naar verwachting
zal medio 2010 het kabinetsstandpunt over de
­voorkeursbeslissing worden vastgesteld.

Voldoende en schoon water
Blauwalg lastig uit te roeien
In 2008 zijn er minder problemen met blauwalg in
het Gooi- en Eemmeer dan voorgaande jaren. Dat is
te danken aan het weer én aan de maatregelen die
Rijkswaterstaat neemt in samenwerking met de
­gemeente Almere. Luchtbellenschermen in het water
helpen te verhinderen dat blauwalgen de haven
­binnendrijven. Als zich voor de havenmonding drijflagen
voordoen, zuigen afzuigunits die daar op. Dit en meer
maatregelen helpen zware overlast te voorkomen.
Om de ontwikkeling van algen en d
­ rijflagen snel op

te sporen voert Rijkswaterstaat in de zomermaanden
minimaal eens per week ­inspectievluchten uit boven
de randmeren. De overlast die blauwalgen in het
­Volkerak-Zoommeer veroorzaken, valt te bestrijden
door er een zoutwater­gebied met beperkt getij van te
maken. Dat is de conclusie van een door Rijkswaterstaat
uitgevoerde verkenning. De mogelijke verzilting heeft
wel gevolgen voor de zoetwatervoorziening in zuidwest-Nederland. De gevolgen worden nog onderzocht.
Natuurlijker Markermeer-IJmeer
Met de aanleg van de Houtribdijk tussen Enkhuizen
en Lelystad is het water in het Markermeer en IJmeer
afgesloten van het IJsselmeer. De waterkwaliteit
­voldoet niet aan de Europese normen. Doordat het
water veel slib en weinig voedsel bevat, zijn vogels,
vissen en planten in aantal en verscheidenheid
­afgenomen. Gezien de plannen die er zijn voor
­buitendijkse woningbouw en uitbreiding van (water)
recreatie en infrastructuur, zijn maatregelen nodig die
de leefomstandigheden van vogels en vissen verbeteren.
Hiervoor is een ecologisch systeem nodig dat tegen
een stootje kan. Onder leiding van de provincies
­Flevoland en Noord-Holland houdt een stuurgroep
van overheden en maatschappelijke organisaties zich
bezig met het project Toekomst Markermeer-IJmeer.

Een nieuwe rol
Ik heb in 2008 veel bijzonder professioneel o
­ pgestelde
vragen voor planstudies gezien vanuit Rijkswaterstaat.
Het is gedurfd om je een totaal nieuwe rol aan te
­meten, maar we zijn er erg ­enthousiast over.
De rol van Rijkswaterstaat wordt goed neergezet en
daarmee kan de creativiteit van de markt optimaal
­worden ­benut. Het geeft ons ook de mogelijkheid tot
internationale ­profilering. In het buitenland staan
­vragen van ­Rijkswaterstaat nog altijd borg voor grote
­belangstelling. Dat is een win-winsituatie die voor
unieke exportmogelijkheden zorgt.
Marjan den Braber,
advies- en ingenieursbureau DHV

30

Rijkswaterstaat participeert in deze stuurgroep.
Dit resulteert in 2008 in de aanbesteding van het
proefproject Natuurlijk(er) Markermeer-IJmeer.
Op basis van de uitkomsten van dit proefproject zal
tot 2015 een programma van corrigerende natuurmaatregelen worden uitgevoerd.
Noordzee
De gehele Noordzee beslaat ongeveer 575.000 km2.
Er grenzen acht landen aan; het Nederlandse deel
van Noordzee neemt circa 58.000 km2 in, ruim
­anderhalf keer het landoppervlak van Nederland.
Dit is één van de meest intensief gebruikte zeeën
ter wereld. Beheer van de Noordzee is dan ook
niet alleen een zaak van Nederland. In eigen land
spelen meerdere ministeries een rol bij het beheer,
dat Rijkswaterstaat coördineert.
De Noordzee is het grootste natuurgebied van
­Nederland. De kust en de zee worden vooral
­gewaardeerd om de ruimte, de weidsheid en de
kracht van water en wind. De Waddenkust en de
Voordelta, het zeegebied voor de Zeeuwse en
­Zuid-Hollandse eilanden, zijn wettelijk beschermde
natuurgebieden. De Voordelta, voor de Zeeuwse en
Zuid-Hollandse eilanden, is een van de negentien
rijkswateren die de Europese Unie heeft aangemerkt

als een Natura 2000-gebied. Sinds de vaststelling van
het beheerplan is de Voordelta het eerste Natura
2000-gebied in ­Nederland met een eigen beheerplan.
In de Voordelta wordt onder meer nagestreefd de
­beschermde natuur te compenseren die verloren gaat
met de aanleg van de tweede Maasvlakte. Hiervoor
dienen vijf rustgebieden, waar bepaald gebruik zoals
visserij en recreatie verboden is en die Rijkswaterstaat
sinds eind 2008 markeert met gele tonnen. Daarnaast
is de grote boomkorvisserij, die de zeebodem ernstig
verstoort door te vissen met netten die over de
­bodem slepen, verboden in het bodembeschermingsgebied van de Voordelta. Zo kan de bodemnatuur
in enkele jaren herstellen en krijgen vogels en
­bodemfauna die door de tweede Maasvlakte hun
leefgebied verliezen, dat weer terug in de Voordelta
waar ze voldoende voedsel en rust vinden.

Betrouwbare en bruikbare informatie
Betrouwbare informatie over water
In Nederland leven we veilig achter de dijken.
Bij stormachtig weer en hoge (zee)waterstanden
moeten we echter extra alert zijn en is bewaking van
de waterkeringen nodig. Als er gevaarlijke situaties

Als er gevaarlijke situaties voor de waterkeringen
dreigen te ontstaan, waarschuwt Rijkswaterstaat
de dijk- en keringbeheerders

voor de waterkeringen dreigen te ontstaan, waarschuwt
Rijkswaterstaat de dijk- en keringbeheerders.
Maar niet alleen de dijkbeheerder, ook de binnenvaartschipper, de boer, de zeiler, of het gezin dat een
dagje naar het strand gaat, hebben belang bij tijdige
en betrouwbare informatie.
Rijkswaterstaat werkt daarom dagelijks aan het
­verzamelen van de benodigde gegevens om
­belanghebbenden op de juiste manier te informeren
en indien nodig te alarmeren. Met de ingebruikname
in 2008 van een geavanceerd en innovatief meet­

systeem bewaakt Rijkswaterstaat de water­kwaliteit
van onze grote rivieren. Innovatief omdat het hele
meetproces, van monsterinname tot en met
­publicatie van onderzoeksgegevens, volledig is
­geautomatiseerd. Dit bespaart geld, tijd en is
­bovendien veilig voor de analist. En transparant
is het systeem ook: iedereen kan dagelijks via
aqualarm.nl zien hoe het met de waterkwaliteit in
de Rijn en de Maas is gesteld. Dit is van belang,
­omdat het water uit deze rivieren wordt gebruikt
om drinkwater van te maken.

Watermonitor
Rijkswaterstaat ontwikkelt de Watermonitor die in juni 2008 van start gaat. Met de Watermonitor wordt
onderzocht wat de gemiddelde Nederlander weet over waterecologie, bescherming tegen wateroverlast,
overstroming en droogte. Er blijkt slechts weinig kennis en bewustzijn aanwezig over problemen rond
­waterkwaliteit en droogte. Wel is het merendeel van de respondenten zich bewust van de dreiging van
een watersnoodramp. Het kabinet wil de kennis over water(beheer) en het waterbewustzijn van alle
­Nederlanders vergroten. De resultaten van de jaarlijks terugkerende Watermonitor toont waar de hiaten
zitten. Om het bewustzijn te vergroten zal Rijkswaterstaat samen met waterschappen burgers zoveel
­mogelijk betrekken bij allerlei lokale projecten. Hoe groter het bewustzijn van de (lokale) waterproblematiek,
hoe groter het draagvlak voor soms ingrijpende maatregelen en hoe efficiënter Rijkswaterstaat kan zorgen
voor droge voeten, schoon en voldoende water.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Hoofdwatersystemen

3

Hoofdwegennet

Z

orgen voor vlot en veilig verkeer over de weg en voor
­betrouwbare en bruikbare informatie. Dat is het doel van
de activiteiten van Rijkswaterstaat op het hoofdwegennet.
­Rijkswaterstaat heeft als beheerder en verkeersmanager de taak
om het verkeer in goede banen te leiden, incidenten snel af te
handelen en de weggebruiker te informeren. Rijkswaterstaat
bouwt door aan de weg.

33

Amsterdam

UTRECHT
Verbreding AmsterdamUtrecht 2x5 rijstroken
o.a. landtunnel bij Utrecht

‘S-HERTOGENBOSCH
Onderhoud brug
bij Vianen (brug over
Merwedekanaal)

Verbreding
Oudenrijn-Everdingen

Verbreding
Everdingen-Deil

Corridor A2
De rijksweg A2 is de belangrijkste noord-zuidverbinding tussen Amsterdam en Maastricht
en is met 212 kilometer de op één na langste rijksweg van Nederland. De forse toename
van het verkeer zorgt voor steeds langere files. Rijkswaterstaat werkt daarom de komende
jaren intensief aan verbreding en vernieuwing van de A2 en neemt daarbij tevens
­maatregelen om de leefbaarheid en bereikbaarheid van de directe omgeving van de
­auto­snelweg te verbeteren.
Uiteraard gaat deze omvangrijke operatie met extra verkeershinder gepaard. Om die overlast
zoveel mogelijk te beperken wordt de hele corridor aangepakt via een i­ntegrale netwerk­
benadering waarin Rijkswaterstaat intensief samenwerkt met alle betrokken partijen, zoals
­regionale partners en bedrijfsleven. De diverse deelprojecten worden zoveel en zo goed
­mogelijk op elkaar afgestemd. Ook zet Rijkswaterstaat verschillende communicatie­middelen
in om de weggebruiker goed te informeren over te verwachten oponthoud. Verder onderzoekt en past Rijkswaterstaat voortdurend verkeersmaatregelen aan om de d
­ oorstroming
te verbeteren en ontwikkelt mobiliteitsmaatregelen om weggebruikers een s­ limme keuze
te ­bieden om files te voorkomen/vermijden. Zo biedt Rijkswaterstaat forensen de A2
­MinderHinderPas waarmee ze voor hun woon-werktraject gebruik kunnen maken van het
openbaar vervoer.

34

Aanleg twee
ecoducten ­tussen
knooppunt
Everdingen en Beesd

Verbreding
Zaltbommel tot en
met Maasbrug

Verbreding
Rondweg
’s-Hertogenbosch

Amsterdam-Utrecht
Rond Utrecht komen er de komende jaren vele
­duizenden woningen bij, waardoor de A2 daar
­verbreed moet worden vanwege langere files.
Vanaf Maarssen wordt de A2 2x3-baans voor het
doorgaande verkeer, met daarnaast een parallelle
­rijbaan voor het lokale verkeer. Om de stad Utrecht
­niet te splijten wordt de weg over een lengte van ruim
anderhalve ­kilometer overkapt.

EINDHOVEN
Verbreding
’s-HertogenboschEindhoven
2x3 rijstroken

Vernieuwing
Randweg Eindhoven
4x2 rijstroken

Viaduct bij
op- en afrit
Valkenswaard

maastricht
Aanleg extra
rijstrook LeenderheideValkenswaard

Groot
Onderhoud
Eindhoven-Maarheeze

Groot Onderhoud
viaducten
Kerensheide-Maastricht

Groot Onderhoud
Maasbracht-Kerensheide

Rondweg ‘s-Hertogenbosch
In 2002 is de A2 langs ’s-Hertogenbosch tussen de
Maas en Vught al uitgebreid tot een 2x3-baansweg.
In de komende jaren wordt gewerkt aan een extra
­uitbreiding tot een 2x4-baansweg. Voor het doorgaande en lokale verkeer komen aparte hoofd- en
­parallelbanen die via een bomenrij van elkaar
­gescheiden zijn.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

Aanleg spitsstrook
Maasbracht-Kerensheide

Aansluiting A73 op A2
bij Sint Joost

Aanleg ecoducten
Kruisberg (bij Kruisdonk)
en Weerterbergen
(bij Budel)

Groot Onderhoud
Maastricht-Belgische
grens

Groot Onderhoud
Kelpen-Wessem

Groot Onderhoud
Maasbrug bij Wessem

A2 ombouw
Maastricht (tunnel)

Randweg Eindhoven
De Randweg A2 Eindhoven wordt de komende
jaren uitgebreid van een 2x2-baans- tot een
2x4-baansweg. De aanleg van de parallelstroken is
­afgerond, waardoor het huidige A2-tracé vrij is van
verkeer en volledig kan worden vernieuwd. Bijna alle
aansluitingen op de Randweg Eindhoven blijven
­bestaan, maar worden aangepast aan de nieuwe situatie.

|

Hoofdwegennet

35

Hoofdwegennet
Hoofdrijbanen in beheer (in km)

5.734

Verkeerscentrales

6

Spits-, buffer en plusstroken

25

Tunnelcomplexen

14

Beweegbare bruggen

59

Vaste bruggen

658

Viaducten

2.539

Vlot over de weg
Ontwikkeling verkeersmanagement
Om zoveel mogelijk auto’s over het asfalt te laten
­rijden zoekt Rijkswaterstaat steeds naar nieuwe
­manieren om het verkeer te ‘managen’. Met behulp
van camera’s en signaleringssystemen houden de
verkeerscentrales van Rijkswaterstaat de actuele
­situatie op de snelwegen voortdurend in de gaten.
Om vervolgens de weggebruiker te informeren over
alternatieve routes en reistijden. Dat gebeurt
­bijvoorbeeld met informatie op dynamische route
­informatie panelen (DRIP’s), de grote elektronische
borden boven en langs de weg.
Maatregelen in 2008 zijn:
• Verbetering van de informatie aan de weggebruiker
door het plaatsen van 84 DRIP’s, waaronder enkele
tientallen langs de wegen bij de Oosterschelde in
Zeeland. Op de grafische panelen is informatie te
zien over bijvoorbeeld filelengtes, omleidingsroutes
en w
­ indwaarschuwingen.
• Plaatsing van 122 camera’s op dertien trajecten.
­Hierdoor worden incidenten eerder gesignaleerd
en kunnen ze sneller worden opgelost.
36

Dit bevordert de veiligheid en vermindert de files.
• Uitvoering van kleine infrastructurele maatregelen,
zoals het verlengen van de vluchtstrook of het
­aanbrengen van een extra opstelstrook, op zeven
locaties waar een gebrek aan capaciteit tijdens de
spits tot files leidt.
Rijkswaterstaat kan verkeersstromen ook beïnvloeden
door de maximumsnelheid aan te passen. Aanpassing
van de snelheid kan de doorstroming verbeteren, de
verkeersveiligheid vergroten en de belasting van het
milieu verminderen. Dat gebeurt al bij files, ongelukken
en extreme weersomstandigheden met tijdelijke
maximumsnelheden van 50 en 70 kilometer per uur.
Maar Rijkswaterstaat wil het systeem in meer situaties
gaan toepassen en met meer verschillende maximum­
snelheden, namelijk tussen 50 en 120 kilometer per
uur. Dit onder het motto: sneller rijden als het kan,
langzamer als het moet. In 2008 worden vier
­proeven voorbereid. Op de A1 tussen Bussum en
Muiderberg worden eind 2008 de systemen geïnstalleerd voor een proef met snelheidsverhoging bij
­rustig ­verkeer. Deze proef start in januari 2009.
In 2008 wordt de planfase voor de Praktijkproef
­Verkeersmanagement Amsterdam afgerond met
het plan voor de realisatie. Het doel hiervan is

Er wordt voortdurend gezocht naar
nieuwe ideeën om de weg zo snel mogelijk
vrij te krijgen

c­ oncreet vorm te ­geven aan de regionale samen­
werking tussen alle wegbeheerders in dit gebied.
Incidentmanagement
35.000 incidenten met personenauto’s en 4.000
­voorvallen met vrachtwagens zorgen voor veel

s­ chade en persoonlijk leed in 2008. En voor extra
maatschappelijke schade als gevolg van files.
Daarom zorgen de weginspecteurs voor een snelle
afhandeling voor de slachtoffers én de weggebruikers.
Rijkswaterstaat zoekt voortdurend naar nieuwe
­ideeën om de rijbaan na een ongeluk weer zo snel

Meer Geel op de Weg
De weginspecteurs zijn de gastheren van Rijkswaterstaat op de weg. Ze zijn onder andere verantwoordelijk
voor de inspectie van de wegen en helpen de hulpdiensten bij ongelukken en andere verstoringen, omdat
zij veelal als eerste ter plaatse zijn. Rijkswaterstaat wil de verkeershinder als gevolg van incidenten zoveel
mogelijk beperken. Daarvoor is een goede communicatie met politie, brandweer, ambulancedienst en
bergers cruciaal. Rijkswaterstaat leidt daarom in 2008 veertig coördinatoren op die bij grote incidenten
het eerste aanspreekpunt zijn voor de hulpdiensten.
Rijkswaterstaat doet in 2008 een proef met mobiele camera’s op de voertuigen van weginspecteurs.
Met behulp van de camera’s kan de verkeerscentrale meekijken met de weginspecteurs. Rijkswaterstaat
verwacht dat daarmee een deel van de ongeveer 20.000 ongevallen per jaar op de snelweg sneller afgehandeld
kan worden. Bovendien ontlast de camera de weginspecteur ter plekke, waardoor deze meer tijd heeft
voor zijn overige werkzaamheden zoals slachtofferhulp, situatie veiligstellen en het verkeer regelen.
In deze proef worden de livebeelden gedeeld met de politie, brandweer en de verzekeraarshulpdienst.
Rijkswaterstaat verwacht dat dit de samenwerking met de hulpdiensten verder versterkt. De proef vindt
plaats in Oost- en Noord-Nederland waar nog weinig camera’s langs de kant van de weg staan. Na evaluatie
van de proef beslist Rijkswaterstaat of de mobiele camera’s ook ingezet worden in andere delen van het land.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Hoofdwegennet

Prestatieafspraken Hoofdwegennet

In meer dan 80% van de ongevallen in de spits is binnen 30 minuten een medewerker van Rijkswaterstaat op de plaats van het ongeval.
Op drukke wegen zijn we binnen 15 minuten ter plaatse. Ter plekke zorgen we ervoor dat een veilige situatie rond het ongeval wordt
­gecreëerd en dat de weg weer zo snel mogelijk vrij is voor het verkeer.­

‘Vlot en veilig
rijden op de weg met een
betrouwbare reistijd’

Aanrijtijden

Streefniveau1

Norm 20082

Score 2008

15 minuten

n.v.t.

80%

82%*

30 minuten

n.v.t.

80%

93%

Rijkswaterstaat plaatst informatie over aanwezige files en alternatieve routes op de elektronische borden boven de weg.
Rijkswaterstaat geeft deze informatie ook door aan radio, teletekst en internet.
Ben ik op tijd? Elke weggebruiker wil graag weten hoe lang zijn
reis duurt. Betrouwbare reistijd noemen wij dat. Rijkswaterstaat
wil die betrouwbaarheid verbeteren. Wij zorgen ervoor dat u
zo min mogelijk hinder heeft van het uitvoeren van onderhoud
aan de weg. En wij informeren u snel en goed over deze hinder.
­Rijkswaterstaat zorgt er ook voor dat de wegen veilig zijn.

Op alle bemeten wegvlakken wordt gemiddeld over het jaar minimaal 95% van
de tijd, betrouwbare reis- en route-informatie geleverd die binnen vijf minuten
­zowel beschikbaar is voor de DRIP’s als voor de serviceproviders.

95%

90%

91%

Rijkswaterstaat zorgt er voor dat wegen, viaducten, aquaducten, bruggen en tunnels voldoen aan de wettelijke eisen zodat ze veilig zijn.
Als er situaties ontstaan die de verkeersveiligheid verminderen, neemt Rijkswaterstaat binnen 24 uur maatregelen om de veiligheid weer
te waarborgen.
Minstens X % van de verhardingen voldoet aan de onderhoudsnormen.
95%

95%

97%**

Minstens X % van de viaducten, aquaducten, bruggen en tunnels voldoen aan
de onderhoudsnormen.

90%

78%

88%***

In minstens X % van de verkeersonveilige situaties dienen binnen 24 uur passende
maatregelen te worden genomen.

100%

100%

100%

Voldoet
Voldoet niet
1

2

38

Het streefniveau, ook wel basisonderhoudsniveau genoemd, geeft aan welk
minimumpakket aan maatregelen op het gebied van beheer en onderhoud
noodzakelijk is om het hoofdwegennet van Rijkswaterstaat op lange ­termijn
in stand te houden en naar behoren te laten functioneren.
De (tussen)norm die het ministerie van Verkeer en Waterstaat voor 2008
met Rijkswaterstaat heeft afgesproken.

*
**
***

Het is voor de weginspecteurs van Rijkswaterstaat moeilijk de norm ‘aanrijtijden - 15 minuten’ te halen op plekken waar de vluchtstrook is vervangen door
een spitsstrook, want hier kunnen ze niet langs het verkeer rijden.
In de loop van 2008 zijn door Rijkswaterstaat op een relatief groot aantal plaatsen op de verhardingen stroefheid- en spoorvormingsoverschrijdingen
­geconstateerd. Op deze locaties zijn passende maatregelen genomen, soms tijdelijk in de vorm van snelheidsbeperkingen.
De kunstwerken, zoals viaducten, aquaducten, bruggen en tunnels, voldoen aan de normen. De komende jaren zal deze prestatie echter onder druk komen te
staan. Ook zullen binnen vijf jaar tien stalen bruggen moeten worden versterkt of vervangen, om in de toekomst de veiligheid te kunnen waarborgen.

mogelijk vrij te krijgen. In nauwe samenwerking met
politie en het Openbaar Ministerie gaat in oktober
2008 een proef van start die het sporenonderzoek
moet versnellen. In Noord-Holland zijn vijf auto’s
van weginspecteurs uitgerust met camera’s. De weginspecteur zet deze camera in bij incidenten op de
snelweg. De verkeerscentrale van Rijkswaterstaat
heeft zo live zicht op het incident. Doel van de proef
is om een deel van de ongevallen op de snelweg
sneller af te handelen. In deze proef worden de
­livebeelden gedeeld met politie, brandweer en de
verzekeraarshulpdiensten. De resultaten van de proef
worden in het voorjaar van 2009 verwacht.
Ongelukken met vrachtwagens hebben een grote
­invloed op de doorstroming. Het vergt veel tijd om
een gekantelde vrachtwagen te bergen. Meestal
­gebeurt dat met grote kranen, waarbij vaak de hele
rijbaan wordt afgezet. Tien grote bergingsbedrijven
schaffen in 2008 na een proef van Rijkswaterstaat
hefkussens aan. Die worden onder de ­gekantelde
vrachtwagen gelegd en opgepompt. Overladen
is niet meer nodig en de kussens nemen veel
minder ruimte in beslag, waardoor de overlast
wordt beperkt.
Het is belangrijk dat hulpdiensten de plaats van een
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

ongeval snel kunnen bereiken. Maar veel weggebruikers
weten niet dat hulpdiensten tussen het verkeer
door moeten rijden op weggedeelten waar geen
vluchtstrook is. Vandaar de campagne die in 2008
wordt gestart: ‘Geef hulpdiensten de ruimte’, onder
­andere met borden langs de snelweg.
FileProof
FileProof, het driejarig programma voor de vermindering van files op korte termijn, loopt eind 2008 af.
In het kader hiervan worden zestig maatregelen op
duizend locaties in de praktijk beproefd, waarbij
Rijkswaterstaat nauw samenwerkt met mede-­
wegbeheerders, weggebruikers, maatschappelijke
­organisaties en decentrale overheden.
Voorbeelden van succesvolle nieuwe maatregelen
zijn het incidentmanagement, de informatie over
­fileverwachtingen met plusjes en minnetjes op de
­informatiepanelen en de inzet van verplaatsbare
­‘barriers’, onder meer op de Haringvlietbrug en de
Hollandse Brug. Met een verplaatsbare barrier kan
de indeling van de rijbanen snel worden aangepast.
Dankzij de inzet van deze speciale machines vlotten
de werkzaamheden op de Hollandse Brug zodanig
dat zij drie maanden eerder dan gepland gereed zijn.
Het Groene Golfteam is een groep verkeerskundigen

Hoofdwegennet

Informatie voor de toekomst
Rijkswaterstaat is een belangrijke partij bij de
­uitvoering van het Verkeersmanagement 2020
(VM2020). Het VM2020 stelt onder andere hoge
eisen aan het tijdig en continu leveren van i­nformatie
aan weggebruikers. Daarom is het ­belangrijk dat
­verkeerscentrales onderling goed informatie kunnen
uitwisselen en ook taken van elkaar kunnen overnemen.
In 2008 wordt dan ook het technisch ontwerp voor de
­verkeerscentrale van morgen opgeleverd.

39

Hoogste tevredenheid automobilisten 2008 (% zeer tevreden automobilisten)
1.

Blauwe borden (leesbaarheid, juistheid en plaatsing) 	

94%

2.

Informatie op tekstkarren 	

91%

2.

Breedte rijstroken 	

91%

4.

DRIP’s 	

89%

5.

Zichtbaarheid strepen en lijnen 	

85%

Laagste tevredenheid automobilisten 2008 (% zeer tevreden automobilisten)


1.

Parkeerplaatsen (veiligheid, reinheid en voorzieningen) 	

50%

2.

Snelheid beschikbaarheid weg na ongeval 	

51%

3.

Beschikbaarheid informatie omleidingsroutes bij werkzaamheden 	

59%

4.

Betrouwbaarheid inschatten reistijden 	

61%

4.

Doorstroommaatregelen 	

61%

4.

Tijdstip werkzaamheden 	

61%

Hoogste tevredenheid vrachtwagenchauffers 2008 (% zeer tevreden automobilisten)
1.

Blauwe borden (leesbaarheid, juistheid en plaatsing) 	

96%

2.

Informatie op tekstkarren 	

89%

3.

Informatie over wegwerkzaamheden 	

84%

4.

Wegmarkering 	

80%

5.

Veiligheid parkeerplaatsen overdag 	

79%

5.

DRIP’s 	

79%

Laagste tevredenheid vrachtwagenchauffers 2008 (% zeer tevreden automobilisten)

40

1.

Veiligheid parkeerplaatsen ‘s nachts 	

20%

2.

Doorstroommaatregelen 	

43%

2.

Snelheid beschikbaarheid weg na incident 	

43%

4.

Veilige plaats bij pech 	

48%

5.

Hinderbeperking bij werkzaamheden 	

51%

Ontwikkeling van voertuigverliesuren in files
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Index voertuigverliesuren in files

100

117

107

110

119

129

143

157

158

Voertuigverliesuren in files (in mln.)

30.8

36.1

33.1

34.0

36.7

39.6

44.0

48.4

48.8

-

17%

-8%

3%

8%

8%

11%

10%

1%

Jaarlijkse groei voertuigverliesuren in files

die na analyse van de doorstroming bij verkeersregelinstallaties op kruispunten en doorgaande w
­ egen
­adviezen uitbrengt voor mogelijke v­ erbeteringen.
Zij gaan in 2009 door met hun a­ ctiviteiten.

2008

partners als gemeentes en aannemers tijdig afspraken
maken over toekomstige onderhoudswerkzaamheden.
Het onderhoud aan de wegen wordt in 2008 zodanig
uitgevoerd, dat de hinder voor de gebruiker beperkt
blijft. De filezwaarte kan als gevolg van wegwerk-

Het onderhoud aan de wegen krijgt
ook in 2008 veel aandacht
Veilig over de weg
Meerjarenprogramma beheer en onderhoud
Een landelijk meerjarenprogramma voor het beheer
en onderhoud van de wegen zorgt ervoor dat
­Rijkswaterstaat zijn beschikbare onderhoudsbudgetten
optimaal kan besteden en het noodzakelijke
­wegonderhoud tijdig kan uitvoeren. De landelijke
programmering draagt daarmee bij aan het realiseren
van de service level agreements (SLA’s) met het
­ministerie van Verkeer en Waterstaat. Voorts helpt
het landelijke programma de planning van de
­verschillende projecten zo op elkaar af te stemmen,
dat de overlast voor de weggebruiker zo klein
­mogelijk is. Ook kan Rijkswaterstaat nu met externe

zaamheden in 2008 beperkt blijven tot 4,8 procent
van de totale filezwaarte. Mede als gevolg hiervan
is de publiekswaardering van automobilisten over
­Rijkswaterstaat gestegen tot 75 procent.
Stroef asfalt
Een kwalitatief goed wegdek is belangrijk voor de
veiligheid van de weggebruiker. Zo verkort stroef
­asfalt de remweg. Minder stroef asfalt is niet vaak
dé oorzaak van een ongeluk, maar het kan wel
een factor zijn in de ernst van het ongeluk. Daarom
worden in Nederland strenge eisen aan de ­stroefheid
van het asfalt gesteld. Rijkswaterstaat meet de
­stroefheid continu. Bij Breda en op diverse locaties in
Zuid-Holland wordt geconstateerd dat de stroefheid
41

Productie op het Hoofdwegennet
Opgeleverd:
-

A73 Venlo-Maasbracht (met vooralsnog beperkte openstelling van de tunnels)

-

A12/A18 Knooppunt Oud-Dijk

-

A50 Knooppunten Valburg en Ewijk

-

N31 Zurich-Harlingen

-

N14 Wassenaar-Leidschendam

-

A1 Hoevelaken-Barneveld

Tracébesluiten:
-

A5 Westrandweg

-

A10 Tweede Coentunnel

-

A2 Everdingen-Deil

Ontwerptracébesluiten:

42

-

A12 Waterberg-Velperbroek

-

A28 Zwolle-Meppel

-

N50 Ramspol-Ens

bij sommige wegvakken onder de norm ligt.
Het gebruik in het verleden van een zachtere
steensoort die sneller glad wordt, is de oorzaak.
Een deel van de wegvakken wordt in het najaar
­opgeruwd. Van de resterende delen wordt in 2009
de deklaag vervangen. Daarnaast inventariseert
­Rijkswaterstaat op welke locaties de bewuste
­steensoort nog meer is gebruikt. De kwaliteit van
die wegvakken wordt i­ntensief gemeten om
­verrassingen te voorkomen.
Groot Onderhoud
Het onderhoud aan de wegen krijgt ook in 2008
veel aandacht. Niet alleen om achterstanden weg te
werken, maar vooral ook om de kwaliteit van het
wegennet op peil te houden. Daardoor wordt de
kans op files door ongeplande reparatiewerkzaam­
heden zoveel mogelijk beperkt.
Rijkswaterstaat wil de hinder als gevolg van werkzaamheden zo gering mogelijk houden. In verband
daarmee introduceert Rijkswaterstaat een nieuwe
service, de zogeheten Minder Hinder Pas. De primeur
is voor automobilisten die veel gebruik maken van de
A2. Om het leed als gevolg van de vele werkzaamheden aan de A2 enigszins te verzachten kunnen
weggebruikers voor een relatief klein bedrag een

t­ rajectkaart voor de trein aanschaffen. De pas krijgt
in 2009 navolging op andere trajecten.
In Zuid-Holland vinden vele werkzaamheden plaats,
met name tijdens de zomer. Zo wordt het hoofdwegdek van de Van Brienenoordbrug in de zuidnoordrichting vervangen. Daarvoor gaat de brug zes dagen
dicht. Mede door de timing in de zomervakantie en
de informatievoorziening, bijvoorbeeld met reistijden
voor verschillende routes op de informatiepanelen,
ontstaan er nauwelijks files. Dergelijke maatregelen
moeten de komende jaren steeds meer standaard
worden. Om tijdens verkeersoverlast door werkzaamheden ­alternatieven aan te bieden werkt
­Rijkswaterstaat s­ amen met aannemers, aanbieders
van openbaar vervoer, collega-wegbeheerders en
­belanghebbenden als de transportbranche. Daarnaast
­probeert ­Rijkswaterstaat de werkzaamheden aan de
wegen zo goed mogelijk af te stemmen met lokale
­overheden en bedrijfsleven. Zo is te voorkomen dat
een snelweg en een provinciale weg in dezelfde
regio tegelijkertijd worden afgesloten. Om dit te
­realiseren werken alle betrokken partijen in diverse
regio’s, zoals in Noord-Holland, samen.

Klachten
De onderstaande tabel toont de aantallen meldingen en klachten van trajecten waar grote
­werkzaamheden plaatsvinden in 2008. De A2 heeft de meeste meldingen en een laag klachten­
percentage. Dit geeft aan dat weggebruikers tevreden zijn over de werkzaamheden. Het hoge aantal
meldingen houdt ook verband met de mobiliteitsmaatregelen van Rijkswaterstaat. Op trajecten waar
grote hinder wordt verwacht, biedt Rijkswaterstaat openbaar vervoer aan tegen gereduceerde prijzen.
De Informatielijn verwerkte ongeveer tweeduizend aanvragen en informatieverzoeken.
Werkzaamheden

Aantal

Klachten

A7 403

110

27,3

% klacht

A12

776

174

A9356

71

19,9

A28

590

82

13,9

A16

598

80

13,4

A15

696

68

9,8

A6 1.440

136

9,4

A13

458

41

A23.888

315

8,1

22,4

9,0

Filetop-10 van 2008 (t/m december 2008)
Weg

Van-naar

Koplocatie

1.

A2

Utrecht-‘s-Hertogenbosch

Kerkdriel

292.222

2.

A2

Utrecht-‘s-Hertogenbosch

Culemborg

287.886

3.

A4

Amsterdam-Delft

Brug over de Oude Rijn

279.628

4.

A10

Ring West De Nieuwe Meer Coenplein

Coenplein

253.647

5.

A50

Arnhem-Oss

Ewijk

211.957

6.

A12

Utrecht-Den Haag

Nieuwerbrug

211.145

7.

A15

Rozenburg-Ridderkerk

Vaanplein

184.531

8.

A12

Utrecht-Arnhem

Driebergen

177.606

9.

A20

Hoek van Holland-Gouda

Terbregseplein

162.667

10. A1

Amsterdam-Amersfoort

Muiden

161.485

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Hoofdwegennet

Zwaarte km*min

Direct resultaat
Ik werk twaalf jaar bij Rijkswaterstaat en dit is mijn
vijfde functie. Dat geeft wel aan dat er bij deze
­organisatie genoeg ontplooiingskansen zijn. Ik ben
­inmiddels doorgegroeid tot manager van een leuk
team dat via dynamisch verkeersmanagement ­dagelijks
werkt aan een betere doorstroming van het verkeer.
­Alles wat we hier doen, bijvoorbeeld het bedienen van
spitsstroken, heeft direct resultaat. Helaas ook als we
eens een systeemstoring hebben of een steekje laten
vallen. Verder ben ik erg blij met mijn persoonlijke
coach, die manager is bij de rechtbank in Maastricht.
Ondanks verschillende werkterreinen hebben we
veel gemeenschappelijke uitdagingen waarover we
­regelmatig kunnen ­sparren.
Chris Roovers,
hoofd operationeel verkeersmanagement

43

A32
Tussen augustus en december 2008 wordt de rechterrijstrook van de A32 tussen de provinciegrens en Wolvega afgesloten
­vanwege scheurvorming en verzakking op de oostelijke rijbaan. De oorzaak hiervan is gelegen in een slechte fundering. Bij de
aanleg van deze weg in 1987 is voor de fundering gebruik gemaakt van hoogovenslakken. Hoewel destijds werd voldaan aan alle
geldende normen en voorschriften, heeft het gedrag van dit materiaal zich anders ontwikkeld dan verwacht. Om de hinder voor
de weggebruikers zo kort mogelijk te houden zet Rijkswaterstaat in nauwe samenwerking met de markt een spoedactie op.
­Binnen een zeer korte doorlooptijd wordt de fundering van de oostelijke rijbaan vervangen, wat nog voor kerst wordt a­ fgerond.
De westelijke weghelft komt in 2009 aan de beurt.

Bruggen
De Moerdijkbrug is één van de drukste bruggen van
Nederland. De brug wordt veel intensiever gebruikt
dan aanvankelijk gedacht, waardoor het rijdek aan
vervanging toe is. Na ingrijpende restauratiewerkzaamheden gaat de Moerdijkbrug in 2008 weer
­helemaal open voor het wegverkeer. De stalen brug
heeft een nieuwe laag zogeheten hogesterktebeton
gekregen, dat geschikt is voor de stalen ondergrond.
Na aanvankelijke problemen met het nieuwe materiaal
wordt het project succesvol afgerond. Deze ervaring
zal de komende jaren van pas komen bij het opknappen
van nog veertien andere stalen bruggen.

Bij beide bruggen is door Rijkswaterstaat alles in het
werk gesteld om de overlast voor de weggebruiker
zo klein mogelijk te houden. Bijvoorbeeld met de
proef ‘Spitsmijden’, waarbij automobilisten een
­geldbedrag konden verdienen door niet in de spits te
rijden en door inzet van een pont voor vrachtauto’s
en fietsers bij de Hollandse Brug. Veel van zulke
­middelen worden voor het eerst met succes ingezet
en krijgen inmiddels op meer plekken navolging.
Tunnels A73
Eind 2007 is bekend geworden dat de tunnels in de
A73 later vrijgegeven zullen worden dan aanvankelijk

Door de Nationale Databank
Wegverkeersgegevens krijgt de weggebruiker
nog betere v­ erkeersinformatie
Ook de Hollandse Brug gaat weer in beide richtingen
open voor al het verkeer van en naar Almere. De beton­
nen brug wordt sinds 2007 uit voorzorg vanwege
mankementen gesloten voor het vrachtverkeer.
Door zware belasting van vrachtverkeer bestond de
mogelijkheid dat er gaten vielen in het wegdek.
44

gepland, omdat de tunnelinstallaties nog niet
­voldoen aan de eisen. In 2008 wordt gewerkt om
dit voor elkaar te krijgen. De technische complexiteit
van het systeem en het feit dat moet worden
­voldaan aan de nieuwe wet tunnelveiligheid maken
dit tot een lastige opgave.

Bruikbare en
betrouwbare informatie
Nationale Databank Wegverkeersgegevens
In de Nationale Databank Wegverkeersgegevens
(NDW), die in december 2007 officieel van start
gaat, worden actuele verkeersgegevens van de
­rijkswegen gekoppeld aan gegevens van provinciale
en gemeentelijke wegen. Met deze informatie
­kunnen Rijkswaterstaat en de regionale partners
het verkeer nog beter laten doorstromen. Bovendien
krijgt de weggebruiker nog betere verkeers­
informatie. Binnen een uniek samenwerkingsverband
werkt Rijkswaterstaat zij aan zij met twaalf provincies,
gemeentes en stads­regio’s aan de oprichting van
de NDW. Rijkswaterstaat is gastheer voor de NDWorganisatie. De databank zal in 2011 informatie over
wegen bevatten die in totaal een afstand van circa
4.500 kilometer beslaan tegen 2.000 kilometer nu.
Tegen die tijd is die informatie ook voor iedereen
­beschikbaar, bijvoorbeeld via ­internet en route­
planningssystemen. In 2008 vinden de belangrijkste
aanbestedingen plaats om dit te bereiken. 2009 zal
het jaar van de implementatie worden.

Landelijke
informatielijn
0800-8002
(gratis)

Hoe worden reacties afgehandeld?

Reacties komen per e-mail, telefoon, brief of fax bij de Landelijke Informatielijn
­binnen. De vraag wordt in het registratiesysteem opgenomen en aan de
­verantwoordelijke dienst voorgelegd. Deze neemt de melding in behandeling en
treft eventueel maatregelen. De dienst doet een terugmelding naar de Landelijke
­Informatielijn, die zorgt dat de melder een reactie krijgt.
Vraag klant - 4 april 2008
“Dagelijks rijd ik over de N50. Als de brug bij Rampspol open is geweest, zijn de
verkeerslichten daar van slag. Het verkeer vanuit Emmeloord mag voortdurend
doorrijden en wij staan langdurig te wachten totdat er een auto door rood gaat.
Dan reageren de verkeerslichten wel. Er ontstaan zo enorme files. Kan daar wat
aan gedaan worden?”

Antwoord Rijkswaterstaat - 10 april 2008
“We denken de mogelijke oorzaak gevonden te hebben. Nog deze week wordt
een aanpassing gedaan. Graag willen we u vragen of u wilt kijken hoe het daarna
loopt en indien u bereid bent hierover contact met ons te hebben.”

Nieuwe bewegwijzering
Het Nederlandse wegennet wordt door alle drukte
steeds ingewikkelder. De vaak complexe situaties
­vragen om heldere informatie voor de weggebruiker.
Mede om die reden besluit Rijkswaterstaat in 2008
een nieuwe bewegwijzering in te voeren na een aantal
­jaren voorbereiding. Zo blijkt bij metingen op de proef­
locatie Velperbroek, die in het kader van het project
­FileProof is uitgevoerd, dat het verkeer met de nieuwe
borden inderdaad beter doorstroomt. In 2008 worden
de eerste nieuwe borden op verschillende ver­keers­
knooppunten geplaatst. Het belangrijkste v­ erschil
met de oude borden is dat de witte pijlen niet meer
naar beneden wijzen, maar naar boven. Daardoor
­geven ze duidelijker een richting aan en komt de vorm­
geving overeen met de pijlen in de meeste navigatiesystemen. Een ander verschil is dat bij knooppunten
de afstand tot het splitsingspunt wordt aangegeven.
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Hoofdwegennet

45

4

Hoofdvaarwegennet

V

lot en veilig verkeer over water. Betrouwbare en bruikbare informatie.
Dat is het doel van de activiteiten van Rijkswaterstaat. Nederland
heeft het drukstbevaren vaarwegennet van de wereld. Rijkswaterstaat is
­verantwoordelijk voor het beheer, het onderhoud en de ontwikkeling van
het hoofdvaarwegennet. Het landelijke Scheepvaartverkeerscentrum,
in bedrijf sinds januari 2008, regisseert, uniformeert en bewaakt de
­doorstroming en regulering van het scheepvaartverkeer. Bij de uitvoering
van werkzaamheden, zoals het uitgraven van vaargeulen en onderhoudswerk aan bruggen en andere objecten, houdt Rijkswaterstaat rekening
met de vaarweggebruikers door zo min mogelijk overlast te veroorzaken.

47

Rijn-Waal
Start verkenning Verruiming Maasgeul

Start Planstudie vergraving uiterwaard
het Munnikland

Realisatie autoafzetplaats Gorinchem

Corridor Rotterdam - Duitsland
De vaarwegen van Nederland vormen het drukst bevaren vaarwegennet ter wereld.
Om het scheepvaartverkeer veilig, efficiënt en betrouwbaar te laten doorstromen hanteert
Rijkswaterstaat de corridoraanpak. Niet een afzonderlijke vaarweg, maar een gehele bundel
verbindingen (hoofd- en nevenroutes) tussen A en B staat hierin centraal. De kracht van de
corridoraanpak ligt in de integrale netwerkbenadering, waarin alle betrokken partijen
– vaarweggebruikers als schippers en verladers, andere vaarwegbeheerders als waterschappen
en provincies en de diverse Rijkswaterstaatonderdelen – samenwerken aan een veilige,
­betrouwbare en voorspelbare vaart van A naar B.
Rijkswaterstaat heeft in Nederland acht vaarwegcorridors gedefinieerd. De drukst bevaren
corridor loopt west-oost van Rotterdam naar Duitsland, met de Waal als belangrijkste
­vaarweg. De Lek fungeert als alternatieve route. Bij stremming op een van deze vaarwegen
kan de andere vaarweg dienen als alternatieve route. Zo kan het grootste deel van de
­scheepvaart zijn bestemming toch tijdig bereiken. Dit vereist integrale planning van
­werkzaamheden, zodat bijvoorbeeld niet gelijktijdig op de hoofd- en alternatieve vaarroute
wordt gewerkt. Ook juiste en vroegtijdige informatieverstrekking hierover via de diverse
­media (internet, teletekst, verkeersposten) is van groot belang. Uniforme werkwijze ten
­aanzien van inspecties, inrichting van de vaarweg en incidentmanagement dragen eveneens
bij aan het zo goed mogelijk faciliteren van een vlekkeloze ­doorgang in de gehele corridor
voor het scheepvaartverkeer.

48

Innovatiekribben voor rivierbeheersing
bij Haaften

Autosteiger Gorinchem
In samenwerking met de gemeente Gorinchem
­realiseert Rijkswaterstaat in oktober 2008 aan de
­Merwede een autosteiger voor de beroepsvaart.
­Schippers kunnen hier afmeren en hun auto van
boord zetten. Veel schippers leven tijdelijk of
­permanent aan boord van hun schip. De autosteiger
geeft hen meer gelegenheid voor activiteiten op de
wal, zoals winkelen of familiebezoek.

Innovatiekribben voor rivierbeheersing
bij Beneden-Leeuwen

Vernieuwing Verkeerspost Tiel

Oplevering vernieuwing en uitbreiding
overnachtingshaven IJzendoorn

Regelwerk verdeling water over Waal en Pannerdensch
kanaal bij Hondbroeksche Pleij

Samenwerkingovereenkomst met Duitsland over beheer
en onderhoud Boven-Rijn in grensgebied

Vernieuwing verkeerspost Tiel
In maart heropent Rijkswaterstaat de gerenoveerde
verkeerspost in Tiel. De verkeersleiders beschikken
hierdoor over de nieuwste technische systemen.
­Bijvoorbeeld het AIS waarmee schepen via
­transponders zelf informatie kunnen uitzenden.
Naast marifoon en radar kunnen verkeersleiders het
scheepvaartverkeer op de Waal over 94 kilometer
vanaf de Duitse grens tot Zaltbommel nu ook via een
gesloten TV-circuit monitoren en vaarweggebruikers
nog beter van dienst zijn.

Vernieuwing kribben in Waal
Rijkswaterstaat vernieuwt in 2008 bij Haaften en
Beneden-Leeuwen acht kribben in de Waal, waardoor
in de toekomst baggeren minder nodig is. De kribben
worden met ongeveer een meter verlaagd en de
­hellingshoek wordt verflauwd. Dit resulteert in een
­betere vaargeul, minder opstuwing bij hoogwater en
minder onderhoudskosten. Kortom, in een snellere,
­efficiëntere en veiligere doorgang.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

Bestuursovereenkomst Dijkteruglegging
bij Lent

|

Hoofdvaarwegennet

49

Hoofdvaarwegennet

Vaarwegen (in km)
Zeevaarwegen beheerd door Noordzee (in km)

4.378
ca. 4.100

Vlot op het water

Binnenvaart
HTA - hoofdtransportas
HVW - hoofdvaarweg
OVW - overige vaarweg
Noordzee
Verkeersscheidingsstelsel
Noordzeenetwerk

50

Scheepvaartverkeerscentrum
Het ScheepvaartVerkeersCentrum (SVC) is hét
­aanspreekpunt binnen Rijkswaterstaat voor alle
scheepvaartzaken. Zowel voor de beroeps- en
­recreatievaart als voor andere vaarwegbeheerders,
partners en belangenvertegenwoordigers. Het SVC
houdt zich onder andere bezig met scheepvaart­
verkeers­management, vergunningverlening en
­handhaving en het informeren van de scheepvaart,
zodat het v­ ervoer over water vlot, veilig en betrouwbaar kan verlopen. Een vlotte, veilige en uniforme
begeleiding van het scheepvaartverkeer, dat is het
doel van scheepvaartverkeersmanagement. Om dit
te bereiken coördineert het SVC bijvoorbeeld het
­onderhoud aan de rijksvaarwegen, zodat het
­scheepvaartverkeer zo min mogelijk hinder van de
werkzaamheden heeft (corridoraanpak).
Sluizen bedienen op afstand
Het Scheepvaartverkeercentrum zorgt ervoor dat
de betrokken partijen in 2008 het groene licht geven
voor de proefprojecten voor sluisbediening op
­afstand in Zeeland en Limburg. Hierdoor worden

Sluisstewards
Ook in 2008 zet Rijkswaterstaat op een groot aantal sluizen stewards in, die vaarweggebruikers assisteren
bij een vlotte en veilige doorgang door de sluis. Het Scheepvaartverkeerscentrum coördineert de inzet
van stewards. Ruim de helft van de vaarweggebruikers voelt zich dankzij de stewards veiliger in de sluis,
zo blijkt uit onderzoek.

kleinere sluizen als de Zandkreeksluis in Zeeland
­vanaf 2009 op afstand bediend, waarna de
­ervaringen met sluisbediening op afstand landelijk
zullen worden gedeeld.

Veilig op het water
Minder hinder bij Groot Onderhoud
Het Scheepvaartverkeercentrum neemt de planning
en informatievoorziening van het Groot Onderhoud
aan de vaarweg op zich. Groot Onderhoud begint
in 2006 als een project voor weggebruikers.
Het onderhoud aan het wegennetwerk wordt zo
­ingericht dat de weggebruikers optimaal worden
­geïnformeerd en zo min mogelijk hinder ondervinden
van de wegwerkzaamheden. Volgens diezelfde opzet
wordt Groot Onderhoud aan de vaarweg aangepakt
in 2008. Voor deze service hebben vaarweggebruikers
veel waardering. Bovendien staat op de website
www.vananaarbeter.nl waar en wanneer er
­werkzaamheden aan vaarwegen plaatsvinden die
stremmingen opleveren.
Productie op het hoofdvaarwegennet
In opdracht van de staatssecretaris van Verkeer
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

en Waterstaat wordt in 2008 afgesproken dat de
­onderhoudsachterstanden van de vaarwegen
­versneld worden aangepakt. Het baggeren van het
Noordzeekanaal is volgens schema gereed. Onder de
projecten die de komende jaren klaar moeten zijn,
valt onder meer het baggeren van het AmsterdamRijnkanaal. Oplevering zal in ieder geval pas in
2010 plaatsvinden, omdat er fors meer gebaggerd
dient te worden dan tot nu toe is aangenomen.
­Bovendien valt de verontreiniging op diverse locaties
tegen, waardoor complexere vergunningen nodig
zijn. Bij de renovatie van de bruggen over het
­Amsterdam-Rijnkanaal wordt tevens rekening
­gehouden met de verkeershinder voor de omgeving.
Er is daarom gekozen de bruggen niet gelijktijdig te
renoveren. Wanneer alle werkzaamheden voltooid
zijn, verwacht Rijkswaterstaat te beschikken over een
robuuster vaarnetwerk met minder storingen.
Baggeren Noordzeekanaal
De onderhoudswerkzaamheden aan het Noordzeekanaal hebben een hoge prioriteit. Sinds het kanaal
dertig jaar geleden voor het laatst is schoongemaakt,
zijn er diverse plekken ontstaan waar schepen elkaar
niet meer kunnen passeren. Het kanaal wordt vanaf
2004 vier jaar lang gebaggerd met een sleephopper-

Hoofdvaarwegennet

Architectuur
Essentieel voor een goede informatievoorziening bij
een grote organisatie als Rijkswaterstaat is het hebben
van een goed inzicht en een visie op de samenhang
tussen de verschillende informatievoorzienings­
systemen en de koppeling met de primaire processen
van de ­organisatie: de architectuur. Hieraan besteedt
­Rijkswaterstaat dan ook veel aandacht besteed. En niet
­zonder resultaat. In samenwerking met ­medewerkers
van alle diensten wordt nagegaan welke v­ eranderingen
er in het applicatielandschap kunnen worden aangebracht.
Het deel van de voorstellen dat wordt uitgevoerd,
leidt tot een reductie van 40 procent van de softwarepakketten in het natte w
­ erkveld van Rijkswaterstaat
en bijbehorende a­ anzienlijke kostenbesparingen.
De werkwijze die ­hierbij wordt toegepast valt ook op
bij vakgenoten. Want op 26 november 2008 reikt het
Nederlands ­Architectuur Forum voor de digitale
wereld de architectuurprijs uit tijdens het landelijke
­Architectuurcongres. Rijkswaterstaat eindigt op een
­gedeelde eerste plaats.

51

Verkenningen en planstudies

Ontwikkelen en groeien
Ik ben 28 jaar geleden als sluiswachter in Limburg
­begonnen. Als schipperszoon heb ik een tijdje ook
­gevaren, maar Rijkswaterstaat bood de kans voor een
wat regelmatiger leven. Het mooie van deze
­organisatie is dat iedereen zelf hier kansen kan ­creëren
om zichzelf te ontwikkelen en te groeien via een keur
van opleidingen. Het begint wel bij ­jezelf. En wat we
wel eens geneigd zijn te vergeten, is dat Rijkswaterstaat
een werkgever is met een sterk ­sociaal gezicht.
Ik vind dat een uitermate sterk punt waar we ook best
trots en dankbaar voor ­mogen zijn.
Peter de Bot,
teamleider Scheepvaart, Bediening en Begeleiding

52

Verkenningen en planstudies zijn erop gericht om een probleem of een initiatief met een maatschappelijke
meerwaarde te verkennen en om daaruit de beste oplossing voor het probleem te zoeken en voor te bereiden
voor de uitvoering.
Afgeronde verkenningen en planstudies:
- Verkenning capaciteitsuitbreiding ligplaatsen IJssel.
- Verkenning verruiming zeetoegang IJmond (de zeetoegang vanaf de Noordzee naar IJmuiden).
- Verkenning optimalisatie voorhaven IJmuiden/Lichteren Bulkcarriers (beter bekend als Lichteren
­IJmuiden. Dit is een voorziening om kolenschepen gedeeltelijk te lossen, zodat ze via het Noordzeekanaal
naar Amsterdam kunnen).
- Verkenning capaciteit sluizen Oost-Westtak Maasroute (hierbij ligt de nadruk op de capaciteit van de sluis
bij Grave).
- Verkenning verruiming Waal (als onderdeel van toekomstvisie Waal).
- Planstudie ombouw Keersluis Zwartsluis.
Gestarte verkenningen en planstudies:
- Verkenning verruiming Maasgeul Rotterdam (de zeetoegang Rotterdam vanaf de Noordzee).
- Planstudie verruiming vaarweg Eemshaven-Noordzee (beter bekend als Eemsgeul, de zeetoegang van de
Noordzee naar de Eemshaven).

Top 5 hoogste tevredenheid verladers in de binnenvaart
(vaarwegen en objecten)

Top 5 laagste tevredenheid verladers in de binnenvaart
(vaarwegen en objecten)

1.

Lengte van de loskade

1.

Capaciteit van sluizen

2.

Diepte in de haven

2.

Afmetingen van sluizen

3.

Bereikbaarheid vaarwegen

3.

Doorvaarhoogte van bruggen

4.

Doorstroming op vaarwegen

4.

Wachttijden bij bruggen

5.

Bereikbaarheid wegen

5.

Aanwezigheid overnachtingsplaatsen

zuiger in plaats van een vaste installatie. Zo kunnen
ook schepen tijdens de werkzaamheden ongehinderd
blijven doorvaren. De werkzaamheden, die 24 uur
per dag doorgaan, blijken geluidsoverlast voor
­omwonenden van het kanaal te veroorzaken.
Naar aanleiding ­hiervan past Rijkswaterstaat het
werkschema aan waardoor omwonenden geen
­overlast meer hebben. Eind 2008, nadat vier miljoen
kubieke meter slib uit het Noordzeekanaal tussen
IJmuiden en Amsterdam is gebaggerd, zijn de
­werkzaamheden op tijd én ruim binnen het budget
klaar. Sindsdien kunnen schepen in het kanaal elkaar
weer ongehinderd passeren.
Aanleg
Op het gebied van aanlegprojecten wordt in
2008 het tracébesluit voor de omlegging van de
Zuid-Willemsvaart in ’s-Hertogenbosch genomen.
Met dit project wordt het gebied ’s-Hertogenbosch
en Veghel een stuk beter b
­ ereikbaar over water.
Na jaren van ­zorgvuldig ­plannen, uitwerken van
meerdere routeopties en ­bestuurlijke onderhandelingen
wordt de definitieve route van de omlegging
­vastgesteld. ­Rijkswaterstaat organiseert de inspraakavonden en gaat gesprekken aan met betrokkenen.
Op verzoek van vaarweggebruikers knapt
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

­ ijkswaterstaat de overnachtingshaven bij IJzendoorn
R
op en de heftorens bij de keersluis Zeeburg worden
gesloopt.
Daarnaast start de aanbesteding van de walradar
Noordzeekanaal, de zeeverkeerscentrale Waddenzee,
de vervanging van de sluizen vier, vijf en zes in de
Zuid-Willemsvaart en het resterende werk aan de
tweede sluis in Lith.

Betrouwbare en bruikbare informatie
Betrouwbare en bruikbare informatie
Om vlot en veilig te kunnen varen heeft de beroepsen recreatievaart betrouwbare en actuele informatie
nodig. Al jaren verstrekt Rijkswaterstaat informatie
over stremmingen, waterstanden en ijs via berichten
aan de scheepvaart. Deze berichten zijn te vinden op
teletekst, internet en via e-mail en kunnen telefonisch
worden opgevraagd.

Hoe worden reacties afgehandeld?

Landelijke
informatielijn
0800-8002
(gratis)

Reacties komen per e-mail, telefoon, brief of fax bij de Landelijke Informatie­
lijn ­binnen. De vraag wordt in het registratiesysteem opgenomen en aan de
­verantwoordelijke dienst voorgelegd. Deze neemt de melding in behandeling
en treft eventueel maatregelen. De dienst doet een terugmelding naar de
Landelijke I­ nformatielijn, die zorgt dat de melder een reactie krijgt.
Vraag klant - 2 juni 2008
“Graag zou ik willen dat Rijkswaterstaat een bootje inspecteert in de
vluchthaven De Ketting aan het Zwartewater. Er is daar namelijk ooit
een sterfgeval geweest en ik wil weten of het in dit geval in orde is. ­
Het bootje ligt daar al een paar d
­ agen.”
Antwoord Rijkswaterstaat - 3 juni 2008
“We zijn onmiddellijk aan boord geweest. De gordijnen waren dicht en
er was nergens een adres of telefoonnummer te vinden. Omdat de
deur in de stuurhut van buiten af is afgesloten concluderen wij dat er
geen mensen meer aan boord zijn. Wij zullen deze week nog een paar
keer kijken.”

Rijkswaterstaat publiceert de werkzaamheden aan de
vaarweg op de eigen website via een kaart waarop
de locaties staan waar werk aan de vaarweg plaatsvindt. In diverse gedrukte media staat bovendien een
top tien van vaarwegonderhoudswerk.

Hoofdvaarwegennet

53

Prestatieafspraken Hoofdvaarwegennet

Rijkswaterstaat houdt de passeertijd bij een sluis of brug zo kort mogelijk.

‘Vlotte en veilige vaart
met een betrouwbare
reistijd’

Rijkswaterstaat houdt de passeertijd bij sluiscomplexen zo kort
­mogelijk. De prestatie voor de passeertijden wordt onderverdeeld
in HTA, HVW en OVW. Meeteenheid: percentage realisatie
­passeertijd.

Streefniveau1

Norm 20082

Score 2008

HTA

n.v.t.

80%

63%**

HVW

n.v.t.

75%

84%

OVW

n.v.t.

70%

92%

Geplande werkzaamheden op de vaarweg maken we zes weken van tevoren aan u bekend. Als zich ongepland een stremming op
de vaarweg voordoet, maken we die zo snel mogelijk aan u bekend, onder andere via teletekst.
Rijkswaterstaat maakt geplande werkzaamheden op de vaarweg zes weken van tevoren bekend. Als zich ongepland een
­stremming op de vaarweg voordoet, dan maakt Rijkswaterstaat
dit ­binnen één uur bekend, onder andere via teletekst.
­Meeteenheid: percentage realisatie tijdige vermelding.

Wie vaart, wil graag weten hoe lang zijn reis duurt.
Betrouwbare reistijd noemen wij dat. Rijkswaterstaat wil die
­betrouwbaarheid verbeteren. Wij zorgen ervoor dat u zo min
mogelijk hinder heeft van het uitvoeren van onderhoud aan de
vaarweg. En wij informeren u snel en goed over stremmingen.
Samen met organisaties van beroeps- en recreatievaart
­informeert Rijkswaterstaat u over veilig varen op de vaarweg.

99%

95%

89%*

Wij zorgen ervoor dat u zo weinig mogelijk hinder heeft van het uitvoeren van onderhoud aan de vaarweg.
Stremmingen: ongepland onderhoud. Rijkswaterstaat zorgt
ervoor dat de vaarweggebruiker zo weinig mogelijk hinder
heeft van het uitvoeren van onderhoud aan de vaarweg.
De prestatie voor stremmingen ongepland onderhoud wordt
onderverdeeld in HTA en HVW/OVW. Meeteenheid:
aantal uren stremmingen conform afspraak.

HTA

200

300

98

HVW/OVW

600

1.000

530

HTA

95%

60%

82%

HVW

90%

50%

78%

OVW

80%

50%

77%

Vaarwegprofiel en vaarwegmarkering van de Bak is op orde

Voldoet
Voldoet niet

1

2

54

HTA
HVW
OVW
PLOV

Bak op orde: De Vaarbak dient conform de norm uit het vaar­
wegplan qua vaarwegdiepte en -breedte, op basis van vaarweg­
mar­keringen, op orde te zijn. De prestatieafspraken voor vaarwegprofielen zijn onderverdeeld in toegangsgeulen, HTA, HVW en
OVW. Meeteenheid: percentage van de tijd dat vaarbak op
orde is.

Hoofdtransportas
Hoofdvaarweg
Overige vaarweg
Planning(systeem) Landelijk
Onderhoud Vaarwegen

Het streefniveau, ook wel basisonderhoudsniveau genoemd, geeft aan welk
minimumpakket aan maatregelen op het gebied van beheer en onderhoud
noodzakelijk is om het hoofdvaarwegenet van Rijkswaterstaat op lange
­termijn in stand te houden en naar behoren te laten functioneren.
De norm heeft het ministerie van Verkeer en Waterstaat voor 2008 met
­Rijkswaterstaat afgesproken.

*
**

De relatief lage score is deels te verklaren door het feit dat sommige indicatoren (PIN’s) nieuw zijn en er nieuwe werkprocessen gelden. Ook vinden er veel
­wisselingen plaats in het personeelsbestand.
De lagere score op de hoofdroutes (hoofdtransportassen) wordt voornamelijk veroorzaakt door vier sluiscomplexen: Prins Bernardsluis, Volkeraksluizen,
­Krammersluizen en Sluis Terneuzen. Bij de Prins Bernhardsluis is door de noodzakelijke renovatie van vier maanden de duwvaartkolk gestremd, waardoor de
­passeertijd voor de andere kolk fors toeneemt. Ook bij de Krammersluis en de sluis van Terneuzen wordt de passeertijd negatief beïnvloed door noodzakelijke
­onderhoudswerkzaamheden. Bij de sluis Terneuzen geldt hiernaast net als bij de Volkeraksluizen een mogelijk capaciteitsprobleem. Hiertoe wordt in 2009 nader
onderzoek verricht. De verwachting is dat in 2009 een betere score behaald kan worden. Of de streefwaarde helemaal gehaald kan worden is door het mogelijke
capaciteitsgebrek bij enkele sluizen en de forse maar noodzakelijke geplande onderhoudswerkzaamheden bij diverse sluizen echter niet zeker.

Plezierschippers en andere recreanten bellen steeds
vaker voor informatie naar 0800-8002, het gratis
landelijke informatienummer van Rijkswaterstaat.
Dit nummer staat vanaf nu prominent op schepen
van Rijkswaterstaat.
Rijkswaterstaat introduceert verscheidene nieuwe
middelen om te communiceren met vaarweggebruikers.
Daaronder vallen de lichtkranten langs vaarwegen en
Spiegelnet, dat maandelijks ongeveer 1.500 bezoekers
trekt. Verder begint Rijkswaterstaat in 2008 met de
ontwikkeling van het zogeheten Fairway Information
System (FIS). FIS geeft route- en vaarweginformatie
op maat voor vaarweggebruikers. Naar verwachting
zal dit systeem in 2010 in werking treden.
Samenwerking Wilhelminakanaal
Rijkswaterstaat werkt bij aanlegprojecten nauw
­samen met gemeentes en provincies. Zo is niet
­Rijkswaterstaat maar de gemeente Tilburg de
­opdrachtgever voor de verruiming van het
­Wilhelminakanaal. De uitvoering van dit project gaat
in 2008 van start. Rijkswaterstaat voert werkzaam­
heden uit onder regie van de gemeente. Omdat de
gemeente dit project kan combineren met andere
werkzaamheden, kan zij het project efficiënter uitvoeren
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

én de overlast voor de omgeving en de scheepvaart
minimaliseren. Vanwege de grotere efficiëntie van
deze aanpak verwacht Rijkswaterstaat in de toekomst
vaker dergelijke constructies toe te passen.
Rijksrederij
De afdeling Vlootbeheer van Rijkswaterstaat zet de
voorbereidingen in gang om Rijksrederij te worden.
Deze nieuwe organisatie zal vanaf 2009 niet alleen
schepen van Rijkswaterstaat, maar ook die van het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV), de Douane en de Kustwacht beheren.
De Rijksrederij is dan verantwoordelijk voor de
­exploitatie en het onderhoud van in totaal 140
­schepen. De schepen worden ingezet voor onder
meer meetwerkzaamheden en het leggen van boeien
en patrouilles op de binnen- en buitenwateren.
Ook de scheepsbemanning – nu in dienst van het
­ministerie van LNV en de Douane – treedt dan in
dienst bij de Rijksrederij. Nadat met de vakbond
overeenstemming is bereikt over de overstap van de
medewerkers naar de Rijksrederij, zal de vorming in
2009 worden voltooid.

Hoofdvaarwegennet

Meerjarig vlootplan
De Rijksrederij is onderdeel van Rijkswaterstaat en
heeft de interdepartementale taak om schepen van
Rijkswaterstaat, ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en Douane te exploiteren en deels
te b
­ emannen. Om hiertoe ook in de toekomst in staat
te zijn, wordt een meerjarig vlootplan opgesteld.
Dat is soms lastig in veranderende organisaties,
omdat daar de discussie over kerntaken vaak nog niet
­uitontwikkeld is. Ik zie onszelf als katalysator h
­ iervoor,
want wij moeten wel een aanname kunnen doen voor
de toekomst om de vloot daarop te laten anticiperen.
Ik zie het als een uitdaging daar met de diverse
­organisaties uit te komen en een weloverwogen
­toekomstplan te maken dat recht doet aan de a­ mbities
van Rijkswaterstaat, waarmee we jaren vooruit kunnen.
Rob Schuitema,
directeur Rijksrederij

55

“Samenwerking is een
eerste vereiste waarbij
we voor het verbeteren
van de doorstroming
­onconventioneel moeten
durven denken en
­experimenten niet
­schuwen.”
Hans Smits
President-Directeur
­Havenbedrijf Rotterdam

56

5

Rijkswaterstaat
als partner
A

ls uitvoeringsorganisatie opereert Rijkswaterstaat in een dynamisch en
vaak politiek krachtenveld, waarbij een goede relatie met alle partners
onontbeerlijk is voor een goed resultaat. Alleen door nauw samen te werken
met private partijen én andere overheden zoals gemeentes, provincies en
­waterschappen kan Rijkswaterstaat de gebruikers van de netwerken optimaal
bedienen. Hoe Rijkswaterstaat als partner in samenwerkingsverbanden
werkt, wordt geïllustreerd aan de hand van drie voorbeelden.

57

Rijkswaterstaat als partner

Interessante voorbeelden van samenwerkings­
verbanden in 2008 met overheden en private partijen
zijn de Grensmaas, de oprichting van De Verkeers­
onderneming in Rotterdam en het platform
­Wegbeheerders o
­ ntmoeten Wegbeheerders (WOW).
Hoe de ­verschillende vormen van samenwerking
­eruitzien brengt dit hoofdstuk in beeld.
Integrale aanpak
Het uitvoeringswerk van Rijkswaterstaat is meer dan
het binnen de vastgestelde tijd en budget opleveren
van het werk. Het is een mix van verschillende
­maatschappelijke doelstellingen op het gebied van
economie, veiligheid, natuur, milieu en ruimtelijke
kwaliteit. Om deze complexe taak zo goed mogelijk
uit te voeren werkt Rijkswaterstaat samen met
­andere overheden. Door een integrale aanpak worden
diverse, soms tegengestelde belangen gecombineerd
en ontstaat een win-winsituatie voor Rijkswaterstaat
en de samenwerkende overheden.
Toonaangevend opdrachtgever
De complexe taak van Rijkswaterstaat vraagt ook om
efficiënte inschakeling van de markt. Vooral het
vroegtijdig en optimaal benutten van de kennis en
creativiteit van marktpartijen speelt een cruciale rol.
58

In zijn marktbenadering streeft Rijkswaterstaat naar
een duurzaam concurrerende markt van aanbieders,
een goede prijs-kwaliteitverhouding voor de
­gevraagde producten en diensten én een efficiënt
aanbestedingsproces. Naast gedegen marktkennis en
tijdige inschakeling van marktpartijen zijn een goede
planning en verstandige contractering noodzakelijk
om de ambitie van Rijkswaterstaat, om toonaan­
gevend opdrachtgever te zijn, waar te maken.
A4 Zuid
In het project Mainportcorridor Zuid is onderzocht
hoe met publiek-private samenwerking de
­bereikbaarheid en leefbaarheid in de A4-corridor
Rotterdam-Antwerpen verbeterd kan worden.
­Voorwaarde voor het slagen van het project is
­volledig private aanleg, financiering en exploitatie
van de A4 Zuid. Uit de resultaten van onderzoeken
die de afgelopen jaren samen met het bedrijfsleven
worden gedaan, blijkt dat de ontwikkeling van een
snelweg zonder veel publiek geld niet mogelijk is.
Om deze reden besluit de minister in oktober 2008
het project niet als ‘zelfstandig’ project voort te
­zetten. Project Mainportcorridor Zuid gaat op in het
Randstad Urgent project ‘Regio Rotterdam en Haven
Duurzaam Bereikbaar’.

Marktdagen 2008
Het succes van de vorige twee Marktdagen motiveert
Rijkswaterstaat om deze in 2008 opnieuw te
­organiseren. Maar liefst 120 vertegenwoordigers van
marktpartijen doen mee aan de Marktdagen. Doordat
marktpartijen uit de grond-, weg- en waterbouw en
Rijkswaterstaat met elkaar in gesprek gaan, slagen
zij erin elkaar beter te begrijpen. De markt hoort
­bijvoorbeeld graag bijtijds wanneer Rijkswaterstaat
aanbestedingen wil houden. O
­ mgekeerd leren de
marktpartijen waarom bij ­inschrijvingen niet langer
de laagste prijs de doorslag geeft, maar de kwaliteit.
En dat voor kwaliteit zwaar meeweegt dat werzaamheden zo min mogelijk v­ erkeershinder veroorzaken.
Rijkswaterstaat wil i­mmers dat de gebruiker vlot,
­veilig en snel zijn ­bestemming bereikt. Dat vereist een
optimaal ­functionerend wegennetwerk en een goed
­geïnformeerde weggebruiker.
Daarnaast geeft de markt aan te lijden onder uitstel
van betaling. Zolang de toetsing van een project
loopt, kan Rijkswaterstaat de betaling van een project
deels stilleggen, wanneer iets niet conform het
­kwaliteitsplan is gebeurd. Dat kan de markt soms
moeilijk accepteren.
Uitdaging voor Rijkswaterstaat is dat inkoopplannen
realistisch en betrouwbaar zijn en blijven. Beginnen

projecten met vertraging, dan komen bedrijven in
de knel met andere plannen.
Het initiatief voor de Marktdagen krijgt veel
­waardering. Zij helpen praktische problemen op te
lossen en beelden bij te stellen die Rijkswaterstaat
en de marktpartijen van elkaar hebben.
Rijksinkoopprijs voor Zeeuws rijkswegencontract
Sinds mei 2007 is Heijmans Infra verantwoordelijk
voor het onderhoud en een deel van het beheer
van de rijkswegen in Zeeland. De aannemer en
­Rijkswaterstaat hebben tot 2012 één contract
­afgesloten voor klein variabel en vast onderhoud
en afhandeling van calamiteiten en schade.
­Rijkswaterstaat stelt aan de hand van service
­levelagreements de gewenste kwaliteit van de weg
vast. Heijmans ziet toe op de toestand van het
­wegdek, de ­verzorgingsplaatsen, verlichting, het
groen langs de weg, vangrails, geluidsschermen en
meer. Deze aanpak vereist van de aannemer regelmatige inspectie van de weg en het gebied eromheen,
­waarna hij voorstellen voor verbeteringen doet aan
zijn opdrachtgever. De gebruiker plukt hier de vruchten
van. Rijkswaterstaat weegt bij het beoordelen van
de offertes voor dit contract kwaliteit voor zestig
­procent en prijs voor veertig procent mee.
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Nu de weginspecteurs van Rijkswaterstaat geen
­inspectietaken in het kader van onderhoud meer
hoeven doen, hebben zij meer tijd voor verkeers­
veiligheid en doorstroming. Daardoor heeft
­Rijkswaterstaat de gelegenheid een efficiënte en
­publieksgerichte wegbeheerder te zijn.
Deze contractwijze vergt een nieuwe manier van
werken bij beheer en onderhoud. Het contract is
­gebaseerd op het kwaliteitssyteem van Heijmans.
­Heijmans bewijst dat hij zich aan de afspraken houdt
door Rijkswaterstaat inzage in zijn werkprocessen
en boeken te geven. Rijkswaterstaat toetst met name
deze administraties in plaats van de onderhoudsstatus
van de weg.
Het innovatieve Zeeuwse rijkswegencontract, een
proefproject van het Partnerprogramma Infrastructuur
Management, wint in maart 2008 de Rijksinkoop
­Tijger voor de professionaliteit van de inkoop­
organisatie. Door het succes is het wegencontract
­inspiratie voor het nieuwe standaard prestatiecontract
bij beheer en onderhoud van Rijkswaterstaat.

Rijkswaterstaat als partner

Creativiteit en
ondernemingszin
In mijn tien jaar bij Rijkswaterstaat ben ik vanuit een
technische functie via projectmanagement en
­staffuncties inmiddels kwartiermaker van de ­rijksbrede
projectacademie. Zonder te verkassen op zo’n leuke
plek terechtkomen is voor mij t­ ekenend voor het
­huidige Rijkswaterstaat. A
­ angevoerd door een
­directeur-generaal die het a­ andurft om veranderingen
door te voeren doet Rijkswaterstaat een beroep op je
­creativiteit en o
­ ndernemingszin. Dat spreekt mij erg
aan. Goed ook dat we steeds meer de samenwerking
zoeken. Zoals met ProRail en de Rijksgebouwendienst
bij de projectacademie, waar projectleiders en
­-managers worden klaargestoomd voor de ­nieuwe
werkwijze die hoort bij de eigentijdse r­ egiefunctie
van Rijkswaterstaat.
Peter Kole,
kwartiermaker rijksbrede projectacademie

59

Theo Reinders
Afdelingshoofd Afdeling Landelijk Gebied
Provincie Limburg
“Het Grensmaasproject kent een bijzonder
­technische en politiek-bestuurlijke complexiteit.
Dat vraagt van de betrokken overheidspartijen
een gedegen samenwerking: proactief, alert,
­professioneel, open, transparant en zeker ook met
de juiste politieke antenne. Ik stel daarbij vast dat
die samenwerking prima verloopt.”

Hub Schouteten
Adviseur Beleid en Strategie
NV Waterleiding Maatschappij Limburg

Anne-Beth Heijnen
Realisatiemanager Grensmaas/Sluitstukkaden
­Rijkswaterstaat Maaswerken

“De plannen van Maaswerken voor de Grensmaas bij
Roosteren waren aanvankelijk strijdig met onze
­drinkwaterbelangen. Het ging met name om het
­beheersen van de risico’s voor WML. Door goed en
open overleg én door begrip voor elkaars belangen
zijn we er toch uitgekomen. Essentieel zijn een goed
overleg dat al in de voorbereiding begint en tijdig
­opschalen naar het bestuurlijk niveau als dat nodig is.
Zo voorkom je langdurige bezwaarprocedures.”

“In 2008 werd in totaal op zeven locaties gewerkt.
Hierbij waren, naast de direct omwonenden, meer
dan tien omgevings- en marktpartijen betrokken,
zoals aannemers, provincie, Vlaams België en de
Waterleiding­maatschappij. Ondanks de verschillende
belangen is de wil om van dit project een succes te
maken bij eenieder aanwezig. Partijen nemen hun
­verantwoordelijkheid en werken samen aan resultaten,
waarbij een win-win situatie het uitgangspunt is.”

Kees van der Veeken
Directeur Consortium Grensmaas BV
“Het Grensmaasproject is in 2008 op drie van onze
elf locaties van start gegaan. Voor de uitvoering van
het Grensmaasproject is afgesproken dat bedrijfsleven
en overheid als partners zullen optreden. De samenwerking met Maaswerken verloopt goed. Maar de
druk van de regelgeving, alsmaar nieuwe verplichtingen
en extra kosten zijn gigantisch. Daar zou de overheid
als partner meer oog en oor voor mogen hebben.”

Arie Vermin
Afdelingshoofd Waterbouwkunde
NV De Scheepvaart, Hasselt - België
“Gesteld kan worden dat ‘samen werken’ aan de
­Gemeenschappelijke Maas een permanent uitdaging
is om op een pragmatische manier zo snel mogelijk
­resultaat te boeken met minimale risico’s.
In 2008 verliep de samenwerking tussen
­Rijkswaterstaat M
­ aaswerken en NV De Scheepvaart
- afdeling ­Waterbouwkunde voorspoedig.”

60

De Grensmaas
De Grensmaas loopt vanaf het noorden van Maastricht tot
­Roosteren. Het deelproject ‘Grensmaas’ van de Maaswerken is
het omvangrijkste project in Nederland waarin overheden
­samenwerken met private partijen in een publiek-private
­constructie om de hoogwaterbescherming en de natuurdoel­
stellingen (1.100 hectare) te realiseren.
Namens de provincie Limburg en de ministeries van Verkeer en
Waterstaat en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit treedt
Rijkswaterstaat op als aanspreekpunt voor het Consortium
Grensmaas BV. Dit is een samenwerkingsverband van bedrijven,
exploitatiemaatschappij L’Ortye en de vereniging Natuur­
monumenten. De bedrijventak bestaat uit diverse grindbedrijven
en de aannemers Boskalis, Van den Biggelaar en Van Oord.
De overeenkomst die rijk en provincie met de private organisaties
heeft gesloten geeft hen de mogelijkheid om het project voor
­eigen rekening en risico uit te voeren, met de winning en
verkoop van grind.

De Maaswerken is één van de grotere infrastructurele
projecten in Nederland. Het project, dat zich uitstrekt
over een afstand van 222 kilometer, heeft drie
­doelstellingen: bescherming tegen hoogwater,
­verbetering van de vaarweg en natuurontwikkeling.
De overstromingen in 1993 en 1995 zijn de directe
­aanleiding voor het project. Rijkswaterstaat Maaswerken
werkt aan drie deelprojecten: Zandmaas, Maasroute en
Grensmaas. De daadwerkelijke uitvoering van het project,
dat in 2017 afgerond moet zijn, loopt sinds 2005.
Veiligheid staat voorop. In 2017 is het project Grensmaas
over de volle lengte van 45 kilometer klaar. Dan moet
het risico van overstroming zijn teruggebracht van
­gemiddeld eens in de 50 jaar naar eens in de 250 jaar.
Het consortium doet dat door de stroomgeul te
­verbreden, de uiterwaarden te verlagen en nevengeulen
aan te leggen. Het grind en zand dat de b
­ edrijven hier
winnen, verhandelen zij op de grond­stoffenmarkt. Zij
voeren het project voor eigen rekening en risico uit. Hoe
zij de werkzaamheden inrichten is aan henzelf, binnen de
afgesproken kaders.

procedures en het omgevingsmanagement. Na de
­positieve ervaring met een klankbordgroep bij het
­proefproject heeft deze vorm van overleg tussen alle
­betrokken partijen, waaronder omwonenden, navolging
gekregen op alle plekken waar aan de G
­ rensmaas
wordt gewerkt.
De uitvoering van het project Grensmaas vindt plaats
op drie van de elf locaties waar het consortium actief is.
Daarbij houdt het volop rekening met de omgeving.
Zo gebeurt het ontgrinden in Itteren niet met baggermolens
maar met graafmachines, omdat die minder geluids­
overlast opleveren. De bedrijven houden de bewoners
goed op de hoogte van de werkzaamheden. In Itteren
wordt nog tot 2015 gewerkt, met alle hinder die
­daarmee gepaard gaat. Maar daarvoor heeft Itteren
straks een stuk Maas dat veiliger en aanzienlijk mooier is.

Bij Meers is op 46 hectare te zien wat het project
­Grensmaas inhoudt. Hier wordt in 2008 het proefproject
afgerond, waardoor de rivier en de natuur er nu hun
­eigen gang kunnen gaan. Door op een slimme manier te
ontgrinden kan er meer water door de Maas worden
­afgevoerd. Ook in het landschap zijn de veranderingen
duidelijk te zien: de Maas boetseert haar eigen loop,
grindbanken veranderen steeds van vorm en de
­verschillende soorten planten en dieren in het gebied
zijn in aantal al fors toegenomen. Konikspaarden helpen
het gebied open te houden.
Het proefproject is een goede testcase voor het
­Grensmaasproject in het groot. Dat geldt zowel voor
de techniek en de rivierkunde als voor de vergunningenjaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Rijkswaterstaat als partner

61

Christel Mourik
Wethouder Verkeer en Vervoer
gemeente Spijkenisse
“Het bereikbaarheidsvraagstuk in de mainport
­Rotterdam vraagt om een daadkrachtige aanpak.
De oprichting van De Verkeersonderneming is uniek
in Nederland, maar we moeten nu wel energiek
doorpakken. Nauwe samenwerking met regionale
bestuurlijke partners en met het bedrijfsleven is
een absolute vereiste om de bereikbaarheid te
­vergroten.”

Jeannette Baljeu
Wethouder Verkeer, Vervoer en Organisatie
­gemeente Rotterdam
“De bereikbaarheid van Rotterdam is van groot belang.
De stad, de haven en daarmee de Nederlandse
­economie varen daar wel bij. Het moet beter.
Dat is de uitdaging voor De Verkeersonderneming.
Slimmer en sneller, met de blik op resultaat.”

Laurens Schrijnen
Directeur De Verkeersonderneming

André Toet
COO Havenbedrijf Rotterdam

“Via De Verkeersonderneming heeft Rijkswaterstaat
een megakans zich verder te profileren als een
­betrouwbare en efficiënte partner.”

“Een unieke samenwerking met een simpel credo:
‘We gaan het gewoon doen op de A15’. Zoals dat bij
Rotterdam past.”

Wim van Sluis
Voorzitter Deltalinqs
“De Verkeersonderneming komt mede voort uit de
wensen van het bedrijfsleven om de verkeers­
problematiek op de A15 onorthodox aan te pakken.
De A15 is de levensader van het wegvervoer van en
naar het ­Rotterdamse haven en industriële complex.
Het fysiek zichtbaar maken van de resultaten in
de komende tijd moet het vertrouwen in deze
onderneming doen groeien, want de verwachtingen
over dit unieke experiment zijn hooggespannen.”

62

De Verkeersonderneming
De bereikbaarheid van de Rotterdamse haven is van groot belang
voor Rotterdam en de rest van Nederland. Die bereikbaarheid
komt echter in gevaar door de enorme filedruk op de enige
­verkeersader in de regio, de A15. Om dit fileprobleem integraal
aan te pakken slaan stadsregio Rotterdam, het Havenbedrijf,
Rijkswaterstaat en de gemeente Rotterdam de handen ineen en
richten medio 2008 De Verkeersonderneming op.
De kracht van De Verkeersonderneming is dat vraag en aanbod
van de A15-corridor samenkomen in één ­organisatie. Doordat
de verschillende ‘eigenaren’ van het mobiliteitsprobleem
­samenwerken, wordt bestuurlijke versnippering rond wegbeheer
en mobiliteit voorkomen. Vrijblijvende samenwerking is niet
­voldoende. Op initiatief van het Havenbedrijf committeren
de vier oprichters van De Verkeersonderneming zich aan het
­gezamenlijke ­eindresultaat. Rijkswaterstaat, die de directeur
­levert, kan zich via De Verkeersonderneming verder profileren
als ­betrouwbare en efficiënte partner.

De A15 staat zevende in de file top vijftig van Nederland.
Een alternatieve route via de noordelijk gelegen A20
– zesde in de file top vijftig – biedt geen soelaas.
Behalve de v­ erwachte toename van het reguliere verkeer
zorgen enorme bouwwerkzaamheden op de eerste
Maasvlakte medio 2009 voor extra woon-werkverkeer
van zo’n ­achtduizend bouwvakkers. Vanaf 2010 staat de
­verbreding van de A15 tussen Maasvlakte en Vaanplein
gepland. En in 2013 rollen de eerste containers van de
tweede Maasvlakte het gebied in.
Zonder adequate maatregelen raakt de A15 nog verder
verstopt. Door bundeling van kennis, ervaring en
­deskundigheid van de vier oprichters werkt De Verkeersonderneming integraal aan het terugdringen van de files.
Hierbij hanteert zij een tweesporenbeleid en treft
­enerzijds maatregelen waardoor de ruimte op de A15
­optimaal wordt benut (verkeersmanagement), a­ nderzijds
maatregelen die het verkeersaanbod op de A15 doen
­afnemen (mobiliteitsmanagement).
Maatregelen in de sfeer van verkeersmanagement zijn
onder meer betere handhaving van snelheidsregels,
­optimale afstemming van verkeerslichten en andere
­verkeersregelinstallaties (dynamisch verkeersmanagement)
en incidentmanagement. Gezamenlijke maatregelen van
de verschillende wegbeheerders die zorgen voor een
­veilige en vlottere doorstroming van het verkeersaanbod
op en rond de A15. Zo heeft Rijkswaterstaat op de A15
bij de Botlektunnel de belijning aangepast, waardoor
­ agelijks duizenden vrachtwagens minder weefbewegingen
d
hoeven te maken. Deze relatief eenvoudige en goedkope
ingreep vergroot de capaciteit met maar liefst zeven
­procent en bevordert de doorstroming enorm.

r­ educeren en wel met twintig procent. Bijvoorbeeld door
automobilisten te verleiden om voor een bepaald bedrag
de spits te mijden. Uit eerdere pilots met spitsmijden
­elders in het land blijkt dat dit systeem daad­werkelijk het
gedrag van de automobilist kan beïnvloeden. In 2008
start de aanbesteding van dit project. In 2009 zal
‘Spitsmijden-A15’ starten en drie jaar o
­ perationeel zijn.
Andere ­mobiliteitsmaatregelen zijn ­extra openbaar
­vervoer, openbaar vervoer over water, maar ook
werkgevers­gerelateerde maatregelen zoals groepsvervoer,
­flexkantoren en flexibele werktijden.
Veel partijen werken mee aan een betere bereikbaarheid
van de Rotterdamse haven. De Verkeersonderneming
kent een raad van advies die bestaat uit Deltalinqs,
­ondernemersorganisatie logistiek en transport EVO,
Transport en Logistiek Nederland (TLN), Kamer van
Koophandel, gemeente Spijkenisse, provincie Zuid-Holland
en politie Rotterdam-Rijnmond. De regionale ondernemers
en ambtenaren geven niet alleen advies, ze werken ook
actief mee. De politie controleert bijvoorbeeld streng de
belading van vrachtwagens. Minder vrachtverkeer met
overbelading betekent minder wegreparaties, minder verkeershinder en een grotere mobiliteit.

Via een pakket aan mobiliteitsmaatregelen wil
De ­Verkeersonderneming de vraagkant van de A15
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Rijkswaterstaat als partner

63

Rokus van den Hoek
Hoofd sector Realisatie & Beheer
gemeente Eindhoven
“De gezamenlijke aanpak van de Randweg
­Eindhoven en de aansluitende stedelijke infra­
structuur door de gemeente Eindhoven en
­Rijkswaterstaat is een schoolvoorbeeld van
denken vanuit bereikbaarheid.”

Kees Vonk
Directeur Veiligheid Waterschap Rivierenland
“Het wegbeheer heeft een ontwikkeling doorgemaakt
van aanleg en onderhoud via verkeersveiligheid
naar mobiliteit. Hierdoor is ook de noodzaak voor
­samenwerking sterker geworden. Vooral wat
­mobiliteit betreft kan alleen door samenwerking aan
de klant een oplossing worden geboden. Dit geldt
op lokaal, regionaal en landelijk niveau.”

Henrik Hooimeijer
Programmamanager
Wegbeheerders Ontmoeten Wegbeheerders
“Elkaar inspireren, het delen van kennis en maken
van afspraken voor meer veiligheid, een betere
­bereikbaarheid en één leefbaar en gezamenlijk
netwerk, daar ga ik voor!”

Ferry Geerlings
Manager Wegen en Kanalen Provincie Drenthe
“Onze ruimtelijk-economische ontwikkeling is
afhankelijk van de bereikbaarheid van de regio.
Het slagen hiervan is afhankelijk van het realiseren
van onderliggende projecten zoals in Assen,
Hoogeveen, Emmen en Coevorden. Hier werken de
overheden nauw samen. Het is belangrijk dat deze
samenwerking verbreed wordt naar een meer
reguliere vorm, waardoor het vanzelfsprekender
wordt. Dat wil de samenleving van de overheid.”

64

Wegbeheerders
Ontmoeten Wegbeheerders
Wegbeheerders Ontmoeten Wegbeheerders (WOW) is een
­platform dat de samenwerking tussen wegbeheerders van rijk,
provincies, gemeentes en wegbeherende waterschappen wil
­stimuleren. Behalve de initiatiefnemers, provincie Zuid-Holland,
gemeente Arnhem, Waterschap Rivierenland en Rijkswaterstaat,
maken ook de provincie Drenthe, de gemeentes Almere en
­Eindhoven, Waterschap Hollandse Delta en stadsregio
­Arnhem-Nijmegen deel uit van het platform.

Het WOW fungeert als een ontmoetingsplaats voor
­wegbeheerders, waar ze hun kennis en ervaring kunnen
uitwisselen. Bijvoorbeeld tijdens workshops, speciale
WOW-dagen en internet: www.platformwow.nl.
­Samenwerkingsinitiatieven worden geanalyseerd, best
practices toegelicht, do’s en don’ts uitgewisseld.
­Problemen als gladheid, onveiligheid en files kunnen
­hierdoor steeds beter en efficiënter worden aangepakt.
Zowel technisch als organisatorisch. Zo vertaalt het
­gezamenlijk aanleveren van gegevens over
­wegwerkzaamheden aan de Nationale Databank
­Wegverkeergegevens zich – via de media – in
­duidelijkheid voor de weggebruiker, als het gaat om
te verwachten verkeershinder.
Het platform werpt al duidelijk vruchten af. Wegbeheerders
werken steeds vaker samen. Dit resulteert onder meer
in een efficiënte opzet van de projectorganisatie
voor de aanleg van de zuidelijke ringweg Groningen.
­ egbeheerders van provincie, gemeente en Rijkswaterstaat
W
runnen en sturen dit project gezamenlijk.

Om binnen een bepaald gebied de verkeersproblemen
gezamenlijk aan te pakken wordt ook de weggebruiker
geconsulteerd. Zo organiseert BEREIK!, een netwerk­
organisatie waarin bedrijfsleven, consumentenorganisaties,
Rijkswaterstaat en andere overheden samenwerken,
klantenpanels om de komende jaren de bereikbaarheid
in Haaglanden en de Rotterdamse regio te verbeteren.
Deze klantenpanels worden aangevuld met consumenten­
raadplegingen georganiseerd door de ANWB, ROVER
en de Fietsersbond.
In 2008 pakken Rijkswaterstaat en de provincie Overijssel
samen de gladheid aan, onder meer door op elkaars
­wegennetwerk te strooien, waardoor de wegen tegen
minder kosten veel sneller ijsvrij zijn. Het samenwerkingscontract eindigt in april 2008 en wordt grondig geëvalueerd om met alle opgedane ervaringen gezamenlijk het
­gladheidbestrijdingscontract voor 2009 zo efficiënt
­mogelijk in de markt te zetten. Voor een eenduidige en
efficiëntere gladheidbestrijding, maar vooral een grotere
veiligheid voor de weggebruiker.

Omdat het Nederlandse wegennet steeds zwaarder
wordt belast, is een verdere professionalisering van
­incidentmanagement noodzakelijk, zodat bij ongevallen
het oponthoud tot een minimum beperkt kan worden.
Die professionaliseringsslag strekt zich uit over het
­hoofdwegennet, het onderliggende en het stedelijke
­wegennet. Samenwerking tussen de verschillende
­wegbeheerders is hiervoor van het grootste belang.
­Samen met zeven provincies, de gemeentes Amsterdam,
Eindhoven en Rotterdam en de regio Twente uniformeert
Rijkswaterstaat de aanpak rond de afhandeling van
­incidenten, waardoor de weggebruiker beduidend minder
hinder ervaart.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Rijkswaterstaat als partner

65

“In het wegenbouw­
laboratorium werken
TNO, Rijkswaterstaat en
andere partijen ­structureel
samen. Dit is een concreet
voorbeeld van onze
­nauwe ­samenwerking op
het ­terrein van mobiliteit,
­infrastructuur en duur­
zame leefomgeving.”
Tini Colijn-Hooymans
lid Raad van Bestuur TNO

66

6

Kennis, innovatie
en internationale
samenwerking
R

ijkswaterstaat levert een actieve bijdrage aan het oplossen van
­vraagstukken als de stijging van de zeespiegel, de fileproblematiek
en de niet-aflatende druk op de schaarse ruimte. Daarom moet
­Rijkswaterstaat de interne kennis en kunde blijven ontwikkelen en
­voortdurend op zoek zijn naar innovatieve oplossingen, veelal in nauwe
­samenwerking met externe partners. Dat gebeurt bijvoorbeeld binnen
­Deltares, het nieuwe kennis- en innovatie-instituut op het gebied van
­deltatechnologie. Enkele innovaties die dit jaar het licht zagen, zijn
kunststof boeien, Energie Nul-brug en ­KOEKOEK.

67

Kennis, innovatie en
internationale samenwerking

Kennis

Innovatie

Voor Rijkswaterstaat is het behoud en de ontwikkeling
van kennis van groot belang.
Vanuit het besef dat wij in Nederland lang niet alles
weten, zoekt Rijkswaterstaat gericht naar nuttige
kennis in andere landen. Rijkswaterstaat werkt
­daartoe intensief samen met China en de Verenigde
Staten. Op verzoek van de minister en de staats­
secretaris zet Rijkswaterstaat zijn kennis en ervaring
in ontwikkelingslanden in. Hier volgt een greep uit de
veelheid van activiteiten van Rijkswaterstaat om
voorbereid te zijn op de uitdagingen van de toekomst.

Wateruitdagingen
Een belangrijk onderdeel van het Innovatieprogramma
voor Wateruitdagingen is het testen van systemen
die het mogelijk maken om energie uit water te
­genereren. Daarnaast resulteert de eerste test met de
IJkdijk in Groningen in zeer waardevolle informatie

Studenten
Rijkswaterstaat steunt studenten die aan het UnescoIHE Institute for Water Education in Delft studeren,
zodat ze na terugkeer in hun eigen land aangesproken
kunnen worden op hun rol als ambassadeur voor
Rijkswaterstaat. Via deze samenwerking worden
­netwerken uitgebouwd en kan ontwikkelde kennis
terugvloeien naar onze organisatie. Binnen de
­samenwerking kunnen studenten uit landen waar
Rijkswaterstaat mee samenwerkt in aanmerking
­komen voor een beurs. Een win-win situatie.
68

nodig. Drijvende stalen markeringen moeten eens
in de drie jaar aan wal worden gerepareerd en
­geschilderd. De kunststof objecten kunnen tien jaar
blijven liggen, waarna ze gerecycled kunnen worden.
Doordat onderhoud aan wal niet meer nodig
is, leveren deze vaarmarkeringen Rijkswaterstaat
­besparingen op.
Rijkswaterstaat voorziet een groot aantal binnenwateren
van kunststof markeringen. De komende jaren wordt

De test met de IJkdijk leverde waardevolle
informatie over bezwijken van dijken
over dijkinspectietechnieken en het mechanisme van
het bezwijken van dijken. Rijkswaterstaat participeert
in deze unieke proefdijk waar met moderne
­monitoringstechnieken het gedrag van dijken wordt
onderzocht. Met deze kennis draagt Rijkswaterstaat
tevens bij aan het rapport van de Deltacommissie.
Vaarmarkeringen van de toekomst
Rijkswaterstaat vervangt op de binnenwateren alle
stalen tonnen en boeien door kunststof objecten.
Het nieuwe materiaal heeft veel minder onderhoud

bekeken of ook het materiaal van de verankeringen
kan worden vernieuwd en of de kunststof markeringen
ook op zee kunnen worden gebruikt.
Duurzame energie: Ramspolbrug
Rijkswaterstaat is afhankelijk van energiebronnen
om (vaar)wegen te laten functioneren. Maar de
­gebruikelijke fossiele brandstoffen worden schaarser
en duurder. Vandaar dat Rijkswaterstaat een
­programma start dat energiebesparing nastreeft met
als doel in 2010 twintig procent zuiniger te werken

ten opzichte van 2006. Eén van de manieren om dat
te doen is bouwwerken zo te ontwerpen, dat zij een
zuinig energiegebruik bevorderen. Het referentie­
project Energie Nul-brug Ramspol uit 2008 is daarvan
een voorbeeld. De brug functioneert met behulp van
onder andere zonnepanelen. Rijkswaterstaat wil met
het ontwerp interne en externe partijen uitdagen om
na te denken over energiezuinige oplossingen.
Nieuw blussysteem. Hét Idee van 2008!
Veiligheid in tunnels heeft grote prioriteit. Om bij
het uitbreken van een brand in een tunnel adequaat
en snel te kunnen blussen ontwikkelt een medewerker
van Rijkswaterstaat een nieuw automatisch blus­
systeem, genaamd de Koekoek. In de wand van de
tunnel worden bluskannonen aangebracht. Bij brand
wordt een bluskanon de ­verkeersbuis in gedirigeerd
in de richting van de brand. Dit gebeurt automatisch
en zonder tussenkomst van de tunneloperator.
Hierna kan het blussen én ­beheersen van de brand
snel en gericht starten. De medewerker wint hiermee
de Rijkswaterstaatprijs voor Hét Idee 2008.
Baggeren, ook waar onderwaterkabels liggen
Op een aantal plaatsen is het niet mogelijk om op
traditionele wijze te baggeren in verband met de
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

aanwezige onderwaterkabels. Door aanzanding
­ontstaat een drempel in het vaarwater die een
­belemmering vormt voor de scheepvaart. Met een
door Rijkswaterstaat zelf ontwikkelde aangepaste
water/lucht-injectiemethode is dit wel mogelijk.
In 2008 wordt de praktijkproef succesvol afgerond.
Door een grote hoeveelheid lucht te injecteren wordt
het zand losgewoeld en naar het wateroppervlak
­getransporteerd om vervolgens met de stroom
­meegevoerd te worden. Door deze innovatie kan er
veilig en zonder schade gebaggerd worden, ook op
plaatsen waar kabels liggen. Al in 2009 gaat
­Rijkswaterstaat met deze nieuwe methode werken.
Westraven
In 2008 opent de minister van Verkeer en Waterstaat
officieel het het gebouw Westraven. Westraven is in
opdracht van de Rijksgebouwendienst helemaal voor
Rijkswaterstaat gerenoveerd. Er is v­ anuit milieuoogpunt niet gekozen voor het slopen van het bestaande
gebouw. Binnen het budget is g
­ eïnvesteerd in
­functionaliteit én in het welzijn van de medewerkers.
Zo bootst bijvoorbeeld het ­verlichtingssysteem het
natuurlijke daglicht na, w
­ aardoor medewerkers
­prettiger kunnen werken. Westraven valt dan ook in
de prijzen met de Daylight Award 2008. De Daylight

Kennis, innovatie en internationale samenwerking

Award is een tweejaarlijkse kwaliteitsprijs voor
­bouwprojecten in Nederland. De jury oordeelt dat
Westraven door bewust gebruik te maken van
­daglicht en de focus op het uitzicht een metamorfose
heeft ondergaan van een sick building tot een helder,
transparant, state of the art kantorencomplex.
In Westraven huist ook het LEF future center.
Dit is een aparte plek in de organisatie, waar
­creatieve denkprocessen worden gestimuleerd.
Hier kunnen medewerkers samen met andere
­partners van Rijkswaterstaat op allerlei manieren
in een inspirerende omgeving ideeën uitwerken,
­experimenteren en met elkaar samenwerken.
Onder professionele begeleiding worden
­medewerkers op innovatieve wijze uitgedaagd om
na te denken over de enorme uitdagingen waar
Rijkswaterstaat voor de toekomst voor staat.
Een investering in de toekomst.

Xperiment
In de zoektocht naar oplossingen speurt Rijkswaterstaat ook naar nieuwe ideeën buiten het gangbare circuit van deskundigen. In 2008 start het project Xperiment,
waarbij studenten zeven weken stage lopen bij Rijkswaterstaat om ideeën te ontwikkelen voor belangrijke vraagstukken. Hier doen niet a­ lleen technische
­studenten aan mee, maar ook aankomende filosofen en kunstenaars. De succesvolle eerste lichting levert twee ideeën op die in 2009 verder worden onderzocht.
Met het project Spitsstop onderzoeken studenten de mogelijkheden voor alternatieve activiteiten langs snelwegen voor a­ utomobilisten in de file. In een ander
project wordt met een kas op de A2-tunnel bij Maastricht een oplossing gezocht voor fijn stof en de CO2-uitstoot in de lucht. In het vervolg dat Xperiment in
2009 krijgt, vormt duurzaamheid de rode draad.

Internationaal
Samenwerking met de buurlanden
De werkzaamheden van Rijkswaterstaat hebben ook
een internationaal karakter. Het internationale werk
van Rijkswaterstaat valt niet los te zien van de rol als

uitwisseling over de uitvoering van EU w
­ et- en
­regelgeving, zoals de Natura 2000-Richtlijn of de
­Kaderrichtlijn Water. Door over de grenzen te
kijken leren we van e
­ lkaar en wordt het vinden van
­oplossingen voor uitvoerings­problemen van EU weten regelgeving makkelijker. Anderzijds worden er met
deze landen gezamenlijke projecten opgezet op het

Door over de grenzen te kijken
leren we van elkaar
netwerkmanager. Het water in het hoofdwater­
systeem maakt nu eenmaal deel uit van een grensoverschrijdend waternetwerk.
Dat geldt ook voor het verkeer op het hoofd­
wegennet en het hoofdvaarwegennet. Rijkswaterstaat heeft daarom goede samen­werkingsrelaties met
de buurlanden om het ­operationele en tactische
­beheer af te stemmen. Behalve met Vlaanderen en
Duitsland werkt ­Rijkswaterstaat ook nauw samen
met Frankrijk en het Verenigde Koninkrijk. Doel van
de s­ amenwerking met deze landen is tweeledig.
­Enerzijds is de samenwerking gericht op kennis­
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

gebied van onder andere infrastructuurmanagement
en a­ anbestedingen.
Doel van deze samenwerkingsprojecten is om samen
kennis te ontwikkelen.
Samenwerking binnen de Europese Unie (EU)
Rijkswaterstaat draagt met zijn kennis en ervaring
van de uitvoering bij aan de totstandkoming van
E­ uropese wet- en regelgeving door de uitvoerbaar­
heid van nieuwe Europese wetgeving en de daarin
voorgestelde methodes te toetsen. Dit is van belang
omdat Rijkswaterstaat als uitvoeringsorganisatie
­ iteindelijk deze Europese water-, milieu- en natuur­
u

Kennis, innovatie en internationale samenwerking

wetgeving zal moeten uitvoeren. Als lid van Europese
expertcomités poogt Rijkswaterstaat de totstand­
koming van deze wetgeving te beïnvloeden.
Zo houdt Rijkswaterstaat de Europese standaardisering van tolsystemen nauwlettend in de gaten.
Europees onderzoek
Hoe belangrijk onderzoek naar wegen, ­weggebruik
en weggebruikers ook is, het kost veel tijd en geld.
Daarom werkt Rijkswaterstaat sinds 2005 samen met
de andere nationale w
­ egbeheerders om gezamenlijk
onderzoeksprojecten op te starten en te financieren.
Dit gebeurt in de Conference of European Directors
of Roads, een Europese koepelorganisatie waarin alle
nationale wegbeheerders van Europa zijn verenigd.
De leden zetten gezamenlijk oproepen voor
­onderzoeksvoorstellen uit in Europa en financieren
collectief de geselecteerde onderzoeken. In 2008
wordt de eerste oproep in Europa uitgezet, voor
­onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering
en het versterken van het wegennet tegen bijvoorbeeld extreme regenval.

71

Outsourcing van de
kantoorautomatisering
Het beheer van de kantoorautomatisering en
­rekencentra wordt in 2008 deels overgedragen aan
­Capgemini, in 2009 volgen de overige ­werkplekken.
Het betreft hier één van de ­grootste ICT outsourcingsprojecten binnen de rijksoverheid en moet op termijn
gaan leiden tot aanzienlijke kostenreducties en
minder inzet van eigen mensen. Dit gaat echter niet
vlekkeloos. Zo zijn er onder andere problemen met
de stabiliteit van het rekencentrum en zijn er
­wijzigingen nodig in de wijze waarop Rijkswaterstaat
­de regie ­voert. Als gevolg van deze vertraging
worden ­binnen de bestaande aanbesteding nieuwe
­afspraken gemaakt. Hierdoor heeft Rijkswaterstaat
meer ­mogelijkheden om ­professioneler en zakelijker
te ­sturen.

Internationale samenwerking met China en
de Verenigde Staten
Naast Europese samenwerking en bilaterale
­samenwerking met buurlanden heeft Rijkswaterstaat
ook nauwe samenwerkingsverbanden met China
en de Verenigde Staten. Met deze twee landen
heeft Rijkswaterstaat een aantal jaren geleden
­overeenkomsten gesloten voor een intensieve
­kennis­uitwisseling, onder andere op het gebied van
­hoogwaterveiligheid.
Nederland en China wisselen informatie uit, onder
andere op het gebied van dijkinspectietechnieken

Kustbescherming Louisiana
Rijkswaterstaat en de United States Army Corps of
Engineers (USACE) werken sinds mei 2004 samen op
basis van een Memorandum of Agreement. Sinds de
ramp in 2005 als gevolg van de orkaan Katrina werkt
de USACE aan het Louisiana Coastal Protection and
Restoration Project (LACPR). Dit project is bedoeld
om de veiligheidssituatie van het gebied te verhogen.

Een Chinese student onderzoekt de
verschillen in dijkinspectietechnieken tussen
Nederland en China
en dijkbresvorming. Een Chinese student onderzoekt
op uitnodiging van Rijkswaterstaat in 2008 de
­verschillen in dijkinspectietechnieken tussen
­Nederland en China. Terwijl de Chinese overheid
veel belangstelling toont voor de Groningse IJkdijk,
leert Nederland van de brede ervaring in China met

72

de gevolgen van dijkdoorbraken door hoog water.
Rijkswaterstaat kan met die onderzoeksgegevens de
modellen verfijnen die de gevolgen van hoogwater
berekenen.

Rijkswaterstaat is gevraagd om kritisch bij het
­LACPR-traject betrokken te zijn.
Bovendien vraagt USACE aan Rijkswaterstaat een
­alternatief plan te ontwikkelen voor een betere
­bescherming van Louisiana en New Orleans, mede
omdat Rijkswaterstaat als externe partij meer afstand

van de lokale belangen kan nemen. Hieraan geeft
Rijkswaterstaat gehoor door samen met Deltares
een advies uit te brengen: de ‘Dutch perspective on
protection and restoration of coastal Louisiana’.
Dit rapport adviseert om het gebied op integrale
­wijze te beschermen, waarbij het ook suggesties
doet voor innovatieve oplossingen. De ‘Dutch
­perspective’ vormt een bijlage bij het uiteindelijke
LACPR-rapport, dat naar verwachting in de zomer
van 2009 verschijnt.
Panamakanaal
Naast de meer structurele samenwerkingsrelaties
zoekt Rijkswaterstaat ook gericht in het buitenland
naar de benodigde kennis. Zo komt Panama bij
­Rijkswaterstaat in het vizier.
Panama bouwt de komende jaren voor vijf miljard
dollar een nieuw kanaal van bijna honderd kilometer
lang naast het oude kanaal. In 2008 start een
­samenwerkingsverband tussen Rijkswaterstaat en
het Panamese overheidsagentschap Autoridad de
Canal de Panamá met kennisuitwisseling over het
uitbreidingsproject als belangrijkste doel. Met name
de ervaringen op het gebied van projectmanagement
bij zo’n enorm project bieden Rijkswaterstaat
­waardevolle informatie. Daarnaast krijgt het kanaal
jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

een aantal hypermoderne sluizen. De informatie
daarover komt van pas bij de mogelijke bouw van
nieuwe sluizen in Nederland.
Verkenningen Japan en Verenigde Staten
In 2008 ging Rijkswaterstaat actief op zoek in
het buitenland naar kennis over wereldwijde
­ontwikkelingen op het terrein van Intelligent
­Transport Systems (ITS) en verkeersmanagement.
In Japan doen medewerkers van Rijkswaterstaat
daarom kennis op over onder meer reis- en route-­
informatie, elektronische tolheffing, coöperatieve
systemen en samenwerking tussen publieke en
­private partijen. Rijkswaterstaat, dat in de Verenigde
Staten deelneemt aan het jaarlijkse ITS-congres,
­tekent een samenwerkingsovereenkomst met de
staat Californië. Rijkswaterstaat bestudeert hoe de
opgedane kennis, samen met publieke en private
partners, te vertalen is in een strategie en een
­meerjarig uitvoeringsprogramma voor verkeers­
management.

Kennis, innovatie en internationale samenwerking

Veel mogelijk
Na 36 jaar Rijkswaterstaat kan ik volmondig ­zeggen:
Ja, er is veel mogelijk binnen deze organisatie. Als je er
als werknemer tenminste de nodige moeite voor doet
en zelf initiatief toont. Ik heb verschillende functies
en werkplekken gehad en juist die grote v­ ariëteit maakt
Rijkswaterstaat voor mij zo’n a­ antrekkelijke werkgever.
Momenteel werk ik veel met jonge mensen, onder
wie studenten die hier stage lopen. Ik vind dit erg
i­nspirerend en laat me graag verrassen door hun
­verfrissende ideeën. Zelf zijn ze vaak ook verrast; ­
na afloop van de stage vinden ze Rijkswaterstaat veel
boeiender dan ze vooraf hadden gedacht.
Andre Noordegraaf,
senior adviseur

73

“Medewerkers zijn de
­kritische succesfactor
van een organisatie. Alle
energie, tijd en geld die je
stopt in trotse en met de
organisatie verbonden
medewerkers, verdien je
dubbel en dwars terug.”
Herna Verhagen,
Managing Director Group
Human Resources TNT én
lid van Raad van Advies
Rijkswaterstaat

74

7

De mensen van
Rijkswaterstaat
R

ijkswaterstaat is een uitdagende en aantrekkelijke werkgever, die werkt
aan tastbare en maatschappelijk relevante producten. Medewerkers
van Rijkswaterstaat zijn integer en betrokken en betrouwbare partners die
rekening houden met de belangen van anderen. Vanuit die integriteit gaan
ze op zoek naar duurzame oplossingen. Ze zijn ondernemend; de complexiteit
van de uitdagingen waar zij voor staan betekent dat ze op zoek gaan naar
nieuwe mogelijkheden, vernieuwende oplossingen. Rijkswaterstaters gaan
altijd voor het resultaat. Ze zijn aanspreekbaar op wat ze doen of gedaan
hebben en handelen dienstverlenend.

75

De mensen van Rijkswaterstaat

Sturing op
informatievoorziening
Informatievoorziening is een belangrijke schakel in
­alles wat Rijkswaterstaat doet. Daarbij kan het gaan
om basisvoorzieningen als kantoorautomatisering,
onder­steuning die Rijkswaterstaat voor de eigen
­werkprocessen ­nodig heeft of directe dienst­verlening
aan het publiek.
Sinds 2004 professionaliseert Rijkswaterstaat de
informatie­voorziening in een hoog tempo. De mensen
die verantwoordelijk zijn voor de levering en instandhouding van ICT worden bij e
­ lkaar gebracht in één
­organisatieonderdeel en de gebruikers van de ICT
­worden beter georganiseerd door het aanstellen van
­informatiemanagers die de vraag van de gebruikers
bundelen en zorgen van een zo goed mogelijk aanbod
van de centrale ICT-organisatie.

Rijkswaterstaat pakt door
In 2008 wordt verder gewerkt aan een efficiënter en
­slagvaardiger Rijkswaterstaat. Een solide basis om
met oog voor de omgeving de nieuwe werkwijze te
verankeren in de d
­ agelijkse processen.
De medewerkers vormen het fundament en zijn
doorslaggevend. Dit wordt benut door hen robuuste
ontwikkelpaden en vrijheid te bieden om het werk
creatiever, publieksgerichter en efficiënter aan te pakken.
Het management stimuleert ondernemerschap en
schept de ruimte om aan een uitdagende loopbaan
binnen een moderne uitvoeringsorganisatie vorm
te geven.
In de nieuwe werkwijze komen taakontwikkelingen
niet alleen door Rijkswaterstaat tot stand; zij worden
nadrukkelijk beïnvloed door de omgeving: de politiek,
de publieksvraag, de keuzes in het bestuurlijke veld,
de ontwikkelingen in de private markt, trends in het
onderwijs en in de arbeidsmarkt.
Realiseren van de ambitie 2008-2012
De personele capaciteit daalt van 11.300 fte’s in 2004
naar 9.145 fte’s in 2008. De strategische personeels­
analyse levert een beeld op van aanvullende kennis
en competenties waaraan behoefte is in verband met

76

de huidige werkprocessen. Deze resultaten bieden
een leidraad voor de ontwikkeling van de huidige
­Rijkswaterstaters en de werving van nieuwe.
Mensen zijn doorslaggevend
Van de medewerkers van Rijkswaterstaat wordt
­verwacht dat ze werk van hoge kwaliteit blijven
­leveren in een steeds complexere omgeving.
Dat vraagt om mensen met een brede blik en grote
professionaliteit, die mobiel zijn en flexibel inzetbaar.
Die bovendien de samenwerkingsrelaties die daarbij
horen goed weten te managen. Mensen ook die zelf
verantwoordelijkheid nemen voor hun loopbaan en
inzetbaarheid.
Boeien en groeien
Met afwisselend werk en aantrekkelijke ontwikkelkansen binden en boeien we onze mensen.
Veel mensen bij Rijkswaterstaat werken er al lang.
En zijn trots op het werk dat ze doen. In 2008 wordt
­verder geïnvesteerd in de kwaliteit en het werkplezier
van de medewerkers. Door hen te stimuleren en te
helpen in hun persoonlijke o
­ ntwikkeling.
Voor reguliere opleidingsactiviteiten wordt daarom
in 2008 ruim drie procent van het totale personeels-

Bert Keijts, directeur-generaal Rijkswaterstaat:

Rijkswaterstaat is zo goed als zijn mensen. Als het
boegbeeld van de organisatie een prijs krijgt, dan is dat
vooral een prijs voor al die mensen die zich binnen
­Rijkswaterstaat dagelijks inzetten.

Richard van Breukelen, Chief Financial Officer Rijkswaterstaat:

Veranderen is als het beklimmen van een berg: de top
lijkt soms nog ver weg. Dan is het goed om je om te draaien,
even tegen die berg te leunen en je te laten inspireren door
het pad dat je al hebt afgelegd voor je weer verder gaat.

Luc Kohsiek, plaatsvervangend directeur-generaal Rijkswaterstaat

2008 was voor mij het jaar van afscheid nemen, maar
ook van het initiëren van nieuwe acties. Met de inrichting
van de ‘war room’ in de luwte van de crisisoefening Waterproef
­bijvoorbeeld geven we Rijkswaterstaat als betrouwbare
partner in tijden van crisis een stevige impuls.

77

budget gereserveerd. Het Corporate Learning
Center (CLC) is de spin in het web voor het boeien
en g
­ roeien in Rijkswaterstaat. Het CLC o
­ ntwikkelt
leeractiviteiten die de vernieuwing o
­ ndersteunen.
In 2008 vergroot het CLC het aanbod naar
­vijfhonderd opleidingsactiviteiten. Hieraan doet
ruim een derde van de medewerkers mee. Er volgt
­erkenning voor het werk van het CLC: in 2008 wint
het de prijs van de NSCU C
­ orporate Academy Award
(Nederlandse Stichting voor Corporate Universities).
Ook worden er in 2008 verschillende cultuurtrajecten
­ingezet om de vernieuwing te verankeren in ons
­handelen. Zo wordt een start gemaakt in 2008 om
­directie en management te helpen hun rol in te
­vullen: ‘Leiders zijn opleiders’.
In 2008 is de basis gelegd voor het project
­‘Loopbaanpaden’. Hierin worden de ontwikkel­
mogelijkheden binnen en tussen functies duidelijk
zichtbaar gemaakt, zodat medewerkers in elke
­loopbaanfase telkens weer andere mogelijkheden
zien.
Mensen in kaart
In 2008 is er veel aandacht voor de persoonlijke
­ontwikkeling van leidinggevenden, projectleiders
78

en adviseurs/­specialisten. Via een ‘Vlootschouw’
wordt in kaart gebracht wat Rijkswaterstaat bij deze
­groepen aan kwaliteiten in huis heeft en waar in
­talenten verder gestimuleerd kunnen worden.
Voor de talenten is er een speciaal programma.
Ieder van hen volgt een eigen ontwikkelingsprogramma,
waarbij dienstbrede opdrachten vooropstaan. In het
programma nemen groeiers zelf het initiatief voor
hun ontwikkeling. Daarnaast is er een gerichte
­aanpak voor degenen die binnen Rijkswaterstaat
­mobiel moeten of willen worden.
Rijksacademie voor projectmanagement
Het uitvoeren van projecten op het gebied van
­onderhoud, beheer en aanleg is een kerntaak van
Rijkswaterstaat. Onze projectmanagers spelen een
cruciale rol in het bereiken van resultaten. Om hen te
helpen is het Integraal Project Management (IPM)
ontwikkeld. Het is een instrument om grote projecten
in goede banen te leiden. Het IPM-model onderscheidt vijf rolhouders binnen een project: integrale
­projectmanager, manager projectbeheersing,
­omgevingsmanager, technisch manager en contractmanager. Hoe beter het samenspel tussen die rollen
is en hoe beter zij plannen en bevindingen met elkaar
afstemmen, des te beter lukt het hun de ambities van

Personeelsbezetting
Leeftijd in jaren

2008
(omvang 31-12)

2007
(omvang 31-12)

80

59

< 25
25 - 34

1.288

1.274

35 - 44

2.809

2.824

45 - 54

2.925

2.969

55 - 59

1.387

1.344

> 60
Totale omvang

656

548

9.145

9.018

Maatschappelijk verantwoord

In- en uitstroom 2008
instroom (fte)

Uitstroom (fte)*

< 25

Leeftijd in jaren

70

11

25 - 34

340

140

35 - 44

254

210

45 - 54

115

146

55 - 59

28

64

> 60

3

111

Totaal

810

682

* Inclusief overdracht Deltares
Soorten instroom 2008
Leeftijd in jaren

Fte

%

< 35

410

51

> 35

400

49

Geslacht		

%

Man		

63

Vrouw		

37

		

%

Allochtoon		

7,2

Na een paar jaar bij een adviesbureau te hebben ­gewerkt
ben ik in 2008 bij Rijkswaterstaat als project­leider begonnen. En het klinkt misschien gek, maar ik ben er echt trots
op. Iedere keer als ik vanuit mijn woonplaats Amsterdam
naar Utrecht rijd, over een ­rijksweg en langs rijkswater en
het gebouw Westraven zie opdoemen heb ik dat gevoel. Bij
Rijkswaterstaat werk ik aan maatschappelijk verantwoorde
en tastbare projecten. Ik vind het belangrijk en dankbaar
om daar een bijdrage aan te leveren. Om ons werk goed te
­kunnen blijven doen, zie ik het als één van de voornaamste
­uitdagingen dat we collega’s met de juiste kennis in huis
­halen en houden. Hoe jonge medewerkers zich nu bijvoorbeeld in Jong VenW hebben verenigd, vind ik een goed
voorbeeld om hen betrokken te ­houden. Zo kunnen we van
elkaar ­leren en elkaars ­ontwikkeling ondersteunen. Ook
een ­uitdaging vind ik dat we in de toekomst nog meer gaan
­samenwerken in een wereld waar verandering de maatstaf
is, waarbij we leren ons niet vast te klampen aan de vaste
patronen. Die dynamiek, het voortdurend oplossen van
nieuwe puzzels spreekt mij in elk geval enorm aan.
Ingrid Klokke, projectleider Markt en Aanbesteding

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

De mensen van Rijkswaterstaat

79

Organogram Rijkswaterstaat

Bestuur Rijkswaterstaat: directeur-generaal / plaatsvervangend directeur-generaal / Chief Financial Officer

Staf DG

Een schot in de roos
Rijkswaterstaat verandert voortdurend. Dat merkte ik
ook persoonlijk, want een paar jaar geleden ­verviel
mijn functie als medewerker huishoudelijke dienst bij
het voormalige RIKZ. Via via kwam mijn manager
met de mogelijkheid om me om te laten scholen tot
weginspecteur. Dat leek hem echt iets voor mij. Na een
intensieve opleiding, met veel ­tussentijdse testen,
­examens en begeleiding door Rijkswaterstaat-collega’s
en het KLPD gedurende anderhalf jaar, mag ik nu een
jaar ­alleen op pad. Want er komt veel bij kijken en het
vraagt veel. Ze laten je niet zo maar los. Niet iedereen
haalt het ook, zo is gebleken. Ik stap iedere ochtend
weer fluitend in mijn auto, benieuwd wat de dag zal
brengen. Want dat is ­iedere keer weer een verrassing.
Het is echt een schot in de roos gebleken. Als ik dit
tien jaar eerder had geweten, had ik deze stap toen al
gezet. Het heeft mij wel geleerd dat er binnen deze
­organisatie meer mogelijk is dan je eigenlijk beseft.

Landelijke Diensten

Regionale Diensten

Projectdirecties

RWS Dienst Verkeer en
Scheepvaart (DVS)

RWS Noord-Nederland

RWS HSL-Zuid

RWS Waterdienst (WD)

RWS Oost-Nederland

RWS Maaswerken

RWS Dienst Infrastructuur (DI)

RWS IJsselmeergebied

RWS Ruimte voor de Rivier

RWS Data-ICT-Dienst (DID)

RWS Utrecht

RWS Corporate Dienst (CD)

RWS Noord-Holland

RWS Zuid-Holland

RWS Zeeland

RWS Noord-Brabant

RWS Limburg

Jan Mooiweer,
weginspecteur

RWS Noordzee
Voor adresgegevens zie pagina 108

80

Organisatieopbouw
Aantallen
Bezettting (in fte)

9.145

Standplaatsen

240

Regionale diensten, hieronder vallen:

10

-

Wegendistricten

19

-

Waterdistricten

16

Landelijke Diensten

5

Projectdirecties, hieronder vallen:

3

-

Ruimte voor de Rivier

-

Maaswerken

-

HSL-Zuid

het project te verwezenlijken. Rijkswaterstaat wil
­efficiënt werk van een hoge kwaliteit afleveren.
Behalve samenwerken met marktpartijen en andere
overheden houdt Rijkswaterstaat rekening met
­omwonenden en belangengroepen. IPM werkt
­volgens het principe: ‘een goede voorbereiding is
het halve werk’.
In 2008 legt Rijkswaterstaat in samenwerking met
ProRail en de Rijksgebouwendienst de basis voor
het inrichten van een rijksbrede Projectacademie.
­Projectmanagers van de betreffende organisaties
met meerdere jaren ervaring kunnen zo van elkaar
leren en ervaringen met elkaar uitwisselen.
Naast medewerkers van de eigen organisaties
­worden docenten van de Universiteit Twente,
­Technische Universiteit Delft en Erasmus Universiteit
Rotterdam ingezet. Begin 2009 gaat de eerste
groep daadwerkelijk van start.
De waarde van diversiteit
Rijkswaterstaat wil uitgroeien tot een overheids­
organisatie die een goede afspiegeling is van de
maatschappij. Deze wordt steeds meer divers.
Daarnaast is het belangrijk om de medewerker in
te zetten op een plek die past bij de fase waarin

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

De mensen van Rijkswaterstaat

zijn of haar loopbaan verkeert. Het bereiken van een
goede balans tussen ervaren medewerkers en
­starters, mannen en vrouwen en medewerkers van
diverse culturele ­achtergrond gaat niet v­ anzelf en
heeft continue ­aandacht nodig.
Voor het vergroten van het aandeel jongeren en
­medewerkers met een eigen culturele ­achtergrond,
zijn concrete doelen gesteld voor 2012.
Er wordt een groot aantal activiteiten in 2008 ingezet
om de doelen te realiseren: zo wordt er naast het
­Rijkstraineeprogramma een eigen traineeprogramma
gestart, een pilot gericht op cultuurverandering voor
management en medewerkers, een professiona­
liserings­traject voor recruiters, samenwerking met
multiculturele netwerken en op doelgroepen
­gerichte werving.
Ondanks de inspanningen haalt Rijkswaterstaat
de doelen voor diversiteit in 2008 niet.
Werven van de juiste mensen
De personele krapte op de arbeidsmarkt houdt aan.
Rijkswaterstaat heeft daarnaast te maken met vergrijzing
en de te realiseren vernieuwing. Het verwerven van
nieuwe medewerkers blijft een speerpunt. We richten
ons vooral op een aantal prioritaire functiegroepen.
In 2008 zijn deze groepen inkoop, financiën, project81

Hoe worden reacties afgehandeld?

Landelijke
informatielijn
0800-8002
(gratis)

Reacties komen per e-mail, telefoon, brief of fax bij de Landelijke Informatielijn
­binnen. De vraag wordt in het registratiesysteem opgenomen en aan de
­verantwoordelijke dienst voorgelegd. Deze neemt de melding in behandeling en
treft eventueel maatregelen. De dienst doet een terugmelding naar de Landelijke
­Informatielijn, die zorgt dat de melder een reactie krijgt.
Mail weggebruiker - 22 juli 2008
“Op 22 juli jl. sloeg de motor van mijn oldtimer af op de oprit van de
Veerse Dam. Terwijl ik het euvel onderzocht op een parkeerplaats langs
de weg stopte een verkeersregelaar van Rijkswaterstaat, die mij vervolgens
zonder dralen terugsleepte naar Vrouwenpolder. In de opwinding van het
moment ben ik vergeten de redder naar zijn naam te vragen. Bij deze
wens ik hem nogmaals te bedanken voor zijn snelle en efficiente hulp en
Rijkswaterstaat te complimenteren met deze nuttige dienstverlening!”
Reactie Rijkswaterstaat - 1 augustus 2008
“Hartelijk dank voor uw compliment. We zullen uw melding doorgeven aan
de ­betreffende collega.”

Mail weggebruiker - 27 september 2008
“Sinds een aantal jaren woon ik in Zweden en erger me dood aan de vele
kuilen en hobbels in de weg. Als ik weer in Nederland rijd is dat altijd
weer een verademing. En als er ergens een kuil in de weg is, dan wordt
dat vaak gelijk verholpen. Zijn er mensen bij jullie in dienst die de wegen
dagelijks controleren, of is er soms een telefoonlijn waar je gebreken kunt
melden? Petje af voor de kwaliteit van het Nederlandse wegennet!”

82

managers Grond Weg en Water, ICT, nautische
­functies (zoals sluis- en brugbedieningen maar ook
vanuit de schaapvaart verstand van kades en stuwen)
weginspecteurs en civiel ingenieurs. Zij zijn van
­essentieel belang om het werk van R
­ ijkswaterstaat
uit te (laten) voeren, maar zijn m
­ oeilijk te vinden op
de arbeidsmarkt. In 2008 worden dan ook speciale
­wervingsacties voor deze g
­ roepen uitgevoerd.
Deze acties zijn succesvol. Zo worden in 2008 bij een
groots ­opgezette speeddate-sessie alle negentig
­vacatures voor stewards op de sluizen in één keer
voorzien. En ontvangt de Dienst Infrastructuur voor
vijftig vacatures in totaal 370 cv’s dankzij de campagne
voor jongere en m
­ edior projectmanagers met als
­thema ‘Durf jij in de spotlights te staan?’ U
­ iteindelijk
worden daardoor in 2008 veertig medewerkers
­aangetrokken.
In 2008 zet Rijkswaterstaat niet alleen de traditionele
vorm in zoals het plaatsen van advertenties, maar
ook meer eigentijdse vormen zoals (digitale) netwerken.
Ook is er meer aandacht voor vertrekkende medewerkers.
Hun argumenten waarom zij Rijkswaterstaat verlaten,
blijken nuttig voor de inspanningen op de arbeidsmarkt.
Op basis van deze resultaten ziet in 2009 een
­alumninetwerk van vertrekkende medewerkers het licht.

Integriteit
Integriteit is één van de kernwaarden in de cultuur
van Rijkswaterstaat. Hierbij staat de bewustwording
van integer handelen voorop. In 2008 helpen de
­acties om medewerkers zelf na te laten denken over
hun eigen handelen en te leren hoe te handelen
als het integriteit betreft. Het Bureau Screening
Bouwbedrijven wordt opgericht. Medewerkers
­kunnen hier terecht voor hun meldingen over niet-­
integer handelen door marktpartijen. Daarnaast is
er nu ook een Gedragscode Publiek Opdracht­
geverschap, die binnen en buiten de organisatie
steeds b
­ eter bekend wordt. Hierin staan de kaders
­waar­binnen medewerkers hun werk in relatie tot
­opdrachtnemers m
­ oeten uitvoeren. Voor de
­opdrachtnemers, contractanten en partners van
Rijkswaterstaat geeft de code duidelijkheid over
wat wij van hen verwachten. Enkele opdracht­nemers
met opmerkingen of klachten melden zich reeds in
2008 bij het speciaal opgerichte meldpunt.

Ziekteverzuim

8
6
4
2
6,0%

5,6%

5,3%

5,3%

4,7%

4,5%

4,6%

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

0

Medewerkerstevredenheid (in rapportcijfer)

8
6
4

Visie op infrastructuur

Ik mag als rijkstrainee anderhalf jaar in de ­
keuken van Rijkswaterstaat kijken. Voordat ik
hier begon, zei Rijkswaterstaat me eigenlijk niet
zoveel. En dat wat kleurloze imago bestaat ook
bij andere studenten en starters, zo merk ik om
me heen. Die hebben echt nog het idee dat we
hier alleen asfalt leggen, wat we dus niet eens
zelf doen. Maar ons werk is zoveel breder.
Dat merk je pas als je binnen bent. Ik wil mijn
beeld van Rijkswaterstaat graag breed uitdragen.
Ik zie dat ook wel als een t­ oegevoegde taak
naast mijn werk. Ik voel me echt een soort
­ambassadeur. We moeten nog veel meer naar de
hogescholen en universiteiten toe, laten zien wie
we zijn en waar we voor staan. Ik denk dat we
daar nog wel een wereld in k­ unnen winnen.

Als je werk kunt doen wat ons allen raakt, dan is
het wel bij Rijkswaterstaat. Alles wat we doen
heeft effect. Ik voel me ook heel trots om deel uit
te maken van een organisatie die een duidelijke
visie heeft op de toekomst van onze infrastructuur.
Ik ben van huis uit chemicus en ben een jaar lang
Rijkswaterstaat-trainee g
­ eweest. Mijn huidige
functie als inkoopmanager beviel zo goed dat ik
een definitieve overstap heb g
­ emaakt. Het vertalen
van techniek naar i­nkoop is de uitdaging waar
we dagelijks mee te maken hebben. En daar zit
ook mijn kracht en uitdaging. Techniek is leuk,
maar het gaat ­uiteindelijk om de vertaling naar
de markt.
Mohamed Bakkali,
RWS-trainee

Tamara Snijders,
rijkstrainee

2
0

Ambassadeur

6,75

7,0

2006

2008

83

84

8

Jaarrekening 2008

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

85

Bedrijfsvoeringparagraaf 2008

Inleiding
Het agentschap Rijkswaterstaat rapporteert middels de bedrijfsvoeringparagraaf
over de rechtmatigheid en de bedrijfsvoering in 2008. Het overall beeld is dat
­Rijkswaterstaat de bedrijfsvoeringprocessen voldoende beheerst; er zijn geen onrechtmatigheden en onzekerheden groter dan de voor Rijkswaterstaat geldende norm
­geconstateerd. In 2008 zijn op basis van risico-analyse de belangrijkste aandachts­
punten benoemd en kwaliteitsverbeteringen doorgevoerd.

Financieel en materieel beheer
Rijkswaterstaat gaat in 2008 door met het verbeteren van het niveau van financieel
en materieel beheer. Hiertoe zijn enkele aandachtspunten benoemd waaraan prioriteit
wordt gegeven, op basis van de belangrijkste bevindingen uit 2007 en de risicoanalyse
voor 2008.
Contractbeheersing
Rijkswaterstaat laat zoveel mogelijk uitvoeringstaken op het gebied van aanleg en ­beheer
en onderhoud van infrastructuur over aan de markt. Hierbij hanteert Rijkswaterstaat
­innovatieve contractvormen en daarop aansluitende vormen van contract­beheersing.
Bij beheer en onderhoud gaat het om prestatiecontracten. Bij aanleg gaat het om
­Design, Build, Finance and Maintain (DBFM), alliantiecontracten en design- en
­constructcontracten (D&C) onder systeemgerichte contractbeheersing (SCB). Dit is een
wijze van contractbeheersing waarbij Rijkswaterstaat gebruik maakt van de gegevens
die voortkomen uit het kwaliteitssysteem van de opdrachtnemer.
In 2008 wordt een aanvang gemaakt om naast SCB op aanlegcontracten deze vorm
van contractbeheersing ook op prestatiecontracten toe te gaan passen. Rijkswaterstaat
kiest er expliciet voor om in lopende (onderhouds)contracten niet over te stappen op

86

deze beheersingsmethodiek, vanwege de ingrijpende verandering voor zowel de
­beheersing door de opdrachtgever als de kwaliteitsborging die de opdrachtnemer
moet leveren.
In 2008 wordt bij de afstemming tussen Rijkswaterstaat en opdrachtnemer bij de start
van de uitvoering van de meeste contracten expliciet stilgestaan bij SCB en de visie van
de opdrachtnemer op kwaliteitsborging. Bouwend Nederland brengt een handleiding
uit over kwaliteitsborging bij D&C-contracten, waarin gebruik is gemaakt van de
­handreiking SCB die er adequaat op aansluit. Duidelijk wordt verder dat de betrokken
medewerkers over meer kennis en vaardigheden moeten beschikken. Het uitvoeren van
toetsen op een hoger abstractieniveau (systeem en proces) moet worden ontwikkeld.
50 medewerkers volgen de opleiding tot hoogwaardige toetster bij een extern bureau.
Ook wordt begonnen met het opleiden van circa 120 auditors. Met het Corporate
­Learning Center wordt afgesproken om deze opleidingen in het reguliere opleidingspakket op te nemen. Op basis van de bevindingen over 2007 met betrekking tot de
­beheersing van de prestatiecontracten ‘oude stijl’, zijn nog vier Rijkswaterstaat-diensten
niet ­geheel op orde. Aan het eind van 2008 is bij drie van de vier diensten de
­beheersing ­op voldoende niveau. Bij de vierde dienst is er op dit moment ook voldoende
­managementaandacht om zeer binnenkort het gewenste beheersniveau te bereiken.
Materieel beheer
In 2007 heeft Rijkswaterstaat bijna al haar materieel beheer gecentraliseerd bij een
­drietal ­diensten. Rijkswaterstaat heeft in 2008 veel aandacht besteed om het geheel
op orde te krijgen bij deze diensten. Met het voornaamste materieel, de vloot en de
­gebouwen is dat gelukt. Het operationeel beheer van de vervoermiddelen, de kantoorautomatisering en rekencentra (KA/RC) zal in 2009 op het gewenste niveau worden
gebracht. Voor de KA/RC geldt dat dit een bewuste keuze betreft die samenhangt met
het tijdschema van de outsourcing.
Ontvangsten
In 2008 worden de processen schaderijden en schadevaren beter beheerst. Hiervoor
zijn betere afspraken gemaakt met de verzekeraars over de financiële afwikkeling van
de schades. Met betrekking tot de ontvangsten van derden bij projecten is het op dit
moment nog steeds lastig de gewenste beheersing te bereiken omdat het binnen SAP
nog steeds niet mogelijk is deze ontvangsten goed te administreren. In 2009 zal op
­basis van een nadere analyse bepaald worden of dit probleem structureel binnen SAP
kan worden opgelost.

Bedrijfsvoeringontwikkelingen
Rijkswaterstaat heeft risicomanagement verankerd in zijn bedrijfsvoering, bij zowel de
beheersing van infrastructurele projecten als bij het realiseren van de organisatie doelstellingen. In 2008 zijn op basis van een risicoanalyse de toprisico’s benoemd, waarvan
de meest relevante bedrijfsvoeringontwikkelingen hieronder worden toegelicht.
Areaalgegevens op orde
Rijkswaterstaat werkt in 2008 aan het op orde krijgen en houden van de areaalgegevens.
Deze gegevens zijn belangrijk voor een pro-actieve programmering van het beheer
en onderhoud. Om deze redenen zijn in 2008 de drie netwerken en de bijbehorende
­areaalgegevens in kaart gebracht. Tevens is bepaald wat de achterliggende oorzaken
zijn waarom bepaalde gegevens niet op orde zijn en welke acties nodig zijn om dit te
verbeteren. Gezien de omvang van de areaalgegevens zal dit naar verwachting ongeveer
twee jaar duren. Het actieprogramma richt zich niet alleen op het op orde brengen van
de gegevens, maar ook op de borging van het op orde houden van de gegevens.
Planstudies Droog
Eind 2007 werd duidelijk dat er behoefte was om de regie op de planstudies binnen
Rijkswaterstaat verder te verbeteren. Hiervoor werd besloten een programmadirectie in
te richten, waarbij de verantwoordelijkheid voor de implementatie van de verbeteringen
bij de regionale diensten bleef. De opdracht aan de directie was het begeleiden van de
lopende planstudies en het ontwikkelen van een eenduidige werkwijze voor nieuwe
planstudies Droog om op een uniforme, kwalitatief betere en op een snellere wijze de
planstudiefase te doorlopen. In 2008 wordt deze opdracht gerealiseerd. Er worden voor
bijna alle projecten projectopdrachten en scopes vastgesteld. Er wordt daarnaast een
kwaliteitsborgingsysteem opgezet waarin de kwaliteitscriteria zijn aangegeven.
Vernieuwing Rijkswaterstaat in 2008
Op basis van het Ondernemingsplan 2004 wordt Rijkswaterstaat omgevormd tot een
publieksgericht overheidsbedrijf dat zich concentreert op zijn taken als netwerkmanager.
Met de Agenda 2012 van het Ondernemingsplan zet Rijkswaterstaat deze ontwikkeling
ook de komende vier jaar verder door. Belangrijkste doel is in 2012 dé toonaangevende,
duurzame en publieksgerichte uitvoeringsorganisatie van de overheid te zijn.
De vernieuwing staat in 2008 niet stil. Om toonaangevende opdrachtgever te worden,
wordt een nieuwe inkoopstrategie geïmplementeerd. In de pijler betrouwbare en

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

e­ fficiënte partner is de afspraak voor langjarige planning en financiering van beheer ­
en onderhoud een belangrijke stap om efficiënter te worden. Om mensen binnen
­Rijks­waterstaat doorslaggevend te laten zijn, is de strategische personeelsanalyse
­cruciaal. Ook wordt binnen Rijkswaterstaat op veel plaatsen de Agenda 2012 met
­medewerkers doorleefd, om te zorgen dat de doelen en mijlpalen alom bekend zijn.
In 2008 wordt gestart met het beschrijven van de taken die in 2012 door medewerkers
van Rijkswaterstaat zelf zullen worden uitgevoerd en welk deel door de markt of
­regionale partners kunnen worden uitgevoerd. Het beschrijven van kerntaken en de
normering ervan is noodzakelijk om de groei van ruim 30 procent in de productie tot
2012 te faciliteren en de personeelstaakstelling te kunnen invullen. Voor de processen
aanleg, verkeersmanagement hoofdwegennet, hoofdvaarwegennet en hoofdwater­
systemen, vergunningverlening, handhaving en de ondersteunende taken zijn de
­beschrijvingen gereed. Het capaciteitsmanagement (efficiënter inzetten van mede­
werkers) maakt een aanzienlijke kwaliteitsslag door. Door een versterkte sturing vanuit
de Regionale Projectencentra en de corporate monitoring leidt dit tot een goed
­afgestemde Baseline 2009 (projecten in uitvoering). Hierin worden alle projecten van
­Rijkswaterstaat opgenomen en vindt afstemming plaats van de gevraagde en de
­aangeboden capaciteit van alle regionale diensten.
Spoedaanpakprojecten
In 2007 heeft het kabinet besloten te onderzoeken hoe de traagheid te doorbreken
waarmee in Nederland besluiten worden genomen over grote infrastructurele werken.
De commissie ‘Versnelling besluitvorming infrastructurele projecten’ (Commissie
­Elverding) heeft het kabinet ondertussen hierover geadviseerd en op basis daarvan heeft
de Tweede Kamer op 13 januari 2009 ingestemd met de nieuwe Spoedwet weg­
verbreding. Dit betekent dat er voor 30 knelpunten op de weg snel maatregelen
­kunnen worden genomen om files tegen te gaan. Voor een aantal projecten gaat nog
dit jaar de schop de grond in. Ondertussen is er binnen Rijkswaterstaat hard gewerkt
om deze 30 projecten te kunnen realiseren. Doel is dat bij 30 projecten vóór 1-5-2011
de schop in de grond gaat en dat voor minimaal 10 projecten een openstelling voor
1-5-2011 plaatsvindt. Het succes is afhankelijk van besluitkracht (houding en gedrag)
en een ­kwaliteitsverbetering op het gebied van processen en mensen. Daarnaast wordt
een ­optimale ­benutting van de markt hierbij als grote kans gezien om versnellingen in de
projecten te realiseren. Marktpartijen zijn hierbij in het voortraject betrokken en er is een
inkoopplan opgezet met als doel tot versnelde uitvoering van werkzaamheden te komen.

87

Balans per 31 december 2008 (vóór resultaatbestemming)

Alle bedragen zijn vermeld in eenheden van € 1.000
Activa		

31 december 2008

31 december 2007		

Vaste Activa
Immateriële vaste activa
3.590		
4.177
Materiële vaste activa
271.079		
247.829
Vaste activa in aanbouw
4.791		
19.272
Financiële vaste activa
136.986		
0
			
416.446		

271.278

Vlottende activa				
Debiteuren
25.746		
25.354
Overige vorderingen en overlopende activa
42.651		
281.326
Reeds uitgevoerde werkzaamheden beheer en onderhoud
0		
70.462
			
68.397		

377.142

Liquide middelen				
Kas		
8		
8
Rekening-courant Ministerie van Financiën
279.331		
31.484
			
279.339		
				

88

31.492

				
MIRT-projecten				
Projecten in uitvoering		
6.382.163		

11.990.530

Totaal activa		

12.670.442

7.146.345		

Alle bedragen zijn vermeld in eenheden van € 1.000
Passiva 31 december 2008

31 december 2007		

Eigen vermogen				
Wettelijke reserve zelfontwikkelde software
158		
105
Exploitatiereserve
50.012		
41.152
Nog te verdelen resultaat
-28.353		
8.913
			
21.817		

50.170

Voorzieningen				
Voorziening personeel
0		
1.257
Voorziening materieel
0		
114.361
			
0		

115.618

Langlopende schulden				
Opgenomen leningen Ministerie van Financiën		
221.482		
				
Kortlopende schulden				
Crediteuren
127.466		
56.350
Overige schulden en overlopende passiva
355.951		
257.767
Nog uit te voeren werkzaamheden beheer en onderhoud
37.466		
0
			
520.883		

200.007

314.117

MIRT-projecten				
Op te leveren projecten		
6.382.163		

11.990.530

Totaal passiva		

12.670.442

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

7.146.345		

89

Staat van baten en lasten 2008

Alle bedragen zijn vermeld in eenheden van € 1.000
31 december 2008

31 december 2007		

Baten				
Opbrengst ministerie van Verkeer en Waterstaat
2.441.401		
2.419.698
Overige opbrengsten
111.495		
76.360
Rentebaten
2.752		
3.168
Bijzondere baten
8.082		
46.485
			
2.563.730		
Lasten				
Kosten beheer en onderhoud
1.463.931		
1.385.291
Overige kosten:				
Kosten personeel
720.325		
768.140
Kosten materieel
342.970		
286.724
Afschrijvingskosten
47.987		
50.161
Rentelasten
8.804		
9.098
Overige lasten
0		
4.783
Bijzondere lasten
8.066		
32.601
			
2.592.083		
				
Saldo van baten en lasten		
-28.353		

90

2.545.711

2.536.798
8.913

Kasstroomoverzicht 2008

Alle bedragen zijn vermeld in eenheden van € 1.000
31 december 2008

31 december 2007		

Saldo 1 januari				
Kas		
8		
7
Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
31.484		
201.288
			
31.492		
				
Operationele kasstroom				
Operationele inkomsten
2.824.005		
2.511.395
Operationele uitgaven
-2.541.563		
-2.601.949
			
282.442		
				
Investeringskasstroom				
Desinvesteringen
9.029		
25.349
Investeringen
-65.581		
-83.598
			
-56.552		
				
Financieringskasstroom				
Beroep op leenfaciliteit
65.818		
35.529
Aflossing op leningen
-43.861		
-56.529
			
21.957		
				
Saldo 31 december				
Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
279.331		
31.484
Kas		
8		
8
Totaal			

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

279.339		

201.295

-90.554

-58.249

-21.000

31.492

91

Toelichting bij de jaarrekening 2008

Baten-Lasten Administratie en Geïntegreerde
Verplichtingen Kas Administratie

Algemene grondslagen voor waardering en
resultaatbepaling

Rijkswaterstaat voert twee administraties: een BLS (baten-lasten) administratie ­
en een GVKA (geïntegreerde verplichtingen kas administratie). Deze jaarrekening
betreft alleen de BLS-administratie. Hierop is één uitzondering gemaakt, deze
wordt toegelicht bij de grondslagen voor waardering en resultaatbepaling.

Algemeen
De jaarrekening van Rijkswaterstaat is opgesteld volgens de Regeling baten-­
lastendiensten 2007 en de bepalingen van Boek 2 Titel 9 van het Burgerlijk
­Wetboek. In samenspraak met het Ministerie van Financiën zijn hierop twee
­uitzonderingen gemaakt:
• De uitgaven op MIRT-projecten worden enerzijds als projecten in uitvoering en
anderzijds als op te leveren projecten in de balans opgenomen. Daardoor
wordt het resultaat niet beïnvloed. Hiermee wordt inzicht gegeven in de
­projecten waarvoor Rijkswaterstaat als uitvoerende organisatie verantwoordelijkheid draagt.
• De vordering op het ministerie van Verkeer en Waterstaat wordt als
­lang­lopende vordering opgenomen. Dit is een afwijking van de Regeling
baten-­lastendiensten 2007, waarin bepaald is dat financiële vaste activa bij
­baten-lastendiensten niet zijn toegestaan.

In de BLS-administratie worden activa en passiva en baten en lasten vastgelegd
die verband houden met de activiteiten van Rijkswaterstaat. Hiervoor ontvangt
Rijkswaterstaat een vergoeding van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. ­
Dit betreft een vergoeding voor:
• De kosten van Beheer en Onderhoud, onder te verdelen in:
- De kosten van uitbesteding van Beheer, Onderhoud en Ontwikkeling
van de drie infrastructurele netwerken in beheer bij Rijkswaterstaat
­(Hoofdwatersystemen, Hoofdwegennet en Hoofdvaarwegennet);
- De kosten van Verkeersmanagement (Hoofdwegennet en Hoofdvaar­
wegennet) en Watermanagement (Hoofdwatersystemen);
• De overige kosten, onder te verdelen in:
- De directe personele en materiële kosten die met de uitvoering van
Beheer en Onderhoud werkzaamheden gepaard gaan;
- De directe personele en materiële kosten die gepaard gaan met het
­beschikbaar stellen van capaciteit in het kader van de kennis- en
­adviesfunctie van Rijkswaterstaat;
- De directe personele en materiële kosten die verband houden met de
­voorbereiding en uitvoering van de MIRT-projecten (Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport; dit betreft aanleg en groot variabel
­onderhoud van de infrastructuur) en;
- De indirecte kosten van Rijkswaterstaat.

92

MIRT-projecten worden uitbesteed aan derden (met name aannemers).
Deze u
­ itbesteding wordt niet gefinancierd vanuit de opbrengsten van
­Rijkswaterstaat, maar loopt rechtstreeks via de begroting van het ministerie van
Verkeer en ­Waterstaat. In de GVKA-administratie worden de inkomsten en
­uitgaven vastgelegd die gepaard gaan met de uitbesteding van MIRT-projecten.

Waarderingsgrondslagen
De waardering van activa en passiva en de bepaling van het resultaat vinden
plaats op basis van historische kosten (inclusief omzetbelasting). Tenzij bij de
­desbetreffende grondslag voor de specifieke balanspost anders wordt vermeld,
worden de activa en passiva opgenomen tegen nominale waarde.
De resultaatbepaling heeft plaatsgevonden met inachtneming van algemene
­beginselen van voorzichtigheid, toerekening aan periodes, continuïteit en
­bestendige gedragslijn. Baten en lasten worden toegerekend aan het jaar waarop
ze betrekking hebben. Winsten worden slechts genomen voor zover zij op
­balansdatum zijn gerealiseerd. Verplichtingen en mogelijke verliezen die hun

­ orsprong vinden voor het einde van het verslagjaar, worden in acht genomen
o
­indien zij voor het opmaken van de jaarrekening bekend zijn geworden.
Het kasstroomoverzicht wordt opgesteld volgens de directe methode.

Specifieke waarderingsgrondslagen
Immateriële vaste activa
De immateriële vaste activa zijn gewaardeerd op het bedrag van de bij derden
bestede kosten, verminderd met de cumulatieve lineaire afschrijvingen. Er is
­afgeschreven vanaf het moment van ingebruikname. De afschrijvingstermijn is
gebaseerd op een levensduur van 3 jaar.
Materiële vaste activa (in aanbouw)
De materiële vaste activa zijn gewaardeerd op aanschafwaarde, verminderd met
de cumulatieve lineaire afschrijvingen. De afschrijvingen zijn gebaseerd op de
economische levensduur. Met een eventuele restwaarde wordt geen rekening
­gehouden. Er is afgeschreven vanaf het moment van ingebruikname.
Vaste activa in aanbouw worden gewaardeerd tegen nominale waarde, ofwel ­
de tot dan toe gemaakte externe kosten.
De afschrijvingstermijnen van de materiële vaste activa zijn als volgt:
• Materiële vaste activa in aanbouw:
Deze worden niet afgeschreven.
• Gronden en gebouwen:
Gronden worden niet afgeschreven, gebouwen worden in 40 jaar afgeschreven,
installaties die onlosmakelijk zijn verbonden met het gebruik van het gebouw
(zoals liften) worden in 15 jaar afgeschreven en verbouwingen in 5 jaar.
• Inventaris:
Inventaris wordt in 5 jaar afgeschreven met uitzondering van kunstobjecten.
Deze worden niet afgeschreven.
• Voer- en vaartuigen:
Alle voertuigen en de vaartuigen met een aanschafwaarde lager dan € 50.000 worden
in 5 jaar afgeschreven. De overige vaartuigen worden in 25 jaar afgeschreven.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

• Hardware:
Kantoorautomatisering (beeldschermen, desktops, laptops en printers) wordt
in 3 jaar afgeschreven, overige elektronische hulpmiddelen in 5 jaar.
• Overige materiële vaste activa:
Gereedschappen, brandbestrijdingsmiddelen en technische installaties
­(laboratorium-, werktuigkundige- en meetapparatuur) worden in 5 jaar
­afgeschreven.
Debiteuren
Waardering van de debiteuren vindt plaats tegen nominale (factuur)waarde of
­lagere waarde als gevolg van mogelijke oninbaarheid.
De debiteuren ouder dan 2 jaar zijn volledig voorzien, tenzij aannemelijk is
­gemaakt dat met een lagere voorziening kan worden volstaan. Overige
­debiteuren worden afhankelijk van hun ouderdom procentueel voorzien.
Voorziening materieel
In het kader van de gemaakte afspraken over de afwikkeling van de vordering
op het ministerie van Verkeer en Waterstaat, is de voorziening materieel geheel
afgeboekt. Met ingang van 2009 zullen kosten in het kader van groot onderhoud
gebouwen en vaartuigen, milieuherstel en afstoten historische gebouwen direct
ten laste van de exploitatie worden gebracht. Deze kosten worden jaarlijks
­separaat gefinancierd door een extra bijdrage van het ministerie van Verkeer en
Waterstaat.
Kosten
Kosten van inhuur hebben betrekking op de uitvoering van de kerntaken
van Rijkswaterstaat en worden verantwoord onder personeelskosten. Kosten
van u
­ itbesteding hebben betrekking op de taken die door Rijkswaterstaat niet
in ­eigen beheer worden uitgevoerd en worden onder kosten materieel
­verantwoord.

93

Toelichting op de balans
Immateriële vaste activa
Het verloop van de immateriële vaste activa is als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
		
Zelf ontwikkelde software
			
Aanschafwaarde 1/1/2008
1.246
Cumulatieve afschrijvingen t/m 2007
-1.141

Licenties

Totaal

12.762
-8.690

14.008
-9.831

Boekwaarde 1/1/2008
105
			
Mutaties 2008
Investeringen
96
In gebruik genomen
11
Afschrijvingen
-58
Desinvesteringen
0
Afschrijvingen in desinvesteringen
0

4.072

4.177

1.459
0
-2.095
-252
252

1.555
11
-2.153
-252
252

-636

-587

13.969
-10.533

15.322
-11.732

3.436

3.590

Totaal mutaties 2008
49
			
Aanschafwaarde 31/12/2008
1.353
Cumulatieve afschrijvingen t/m 2008
-1.199
Boekwaarde 31/12/2008

94

154

Materiële vaste activa
Het verloop van de materiële vaste activa is als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
Gronden en		
gebouwen
Inventaris
Aanschafwaarde 1/1/2008
Cumulatieve afschrijvingen t/m 2007

Boekwaarde 1/1/2008
97.413
13.105
91.426
27.170
18.715
						
Mutaties 2008						
Investeringen
19.070
7.199
20.985
5.167
7.651
In gebruik genomen
14.598
241
1.476
1.192
917
Afschrijvingen
-5.325
-6.280
-15.934
-11.359
-7.319
Desinvesteringen
-7.323
-59
-11.288
-3.216
-30.154
Afschrijvingen in desinvesteringen
4.407
59
9.460
3.154
25.931

247.829

Totaal mutaties 2008
25.427
1.160
4.699
-5.062
-2.974
						
Aanschafwaarde 31/12/2008
181.123
57.282
257.506
85.804
61.995
Cumulatieve afschrijvingen t/m 2008
-58.283
-43.017
-161.381
-63.696
-46.254

23.250
643.710
-372.631

Boekwaarde 31/12/2008

271.079

|

Jaarrekening 2008

14.265

246.333
-154.907

96.125

82.661
-55.491

Totaal
617.254
-369.425

122.840

49.901
-36.796

Hardware/Electron.		
hulpmidd.
Overige MVA
83.581
-64.866

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

154.778
-57.365

Voer- en
vaartuigen

22.108

15.741

60.072
18.424
-46.217
-52.040
43.011

95

Desinvestering overige materiële vaste activa (overige MVA)
De desinvestering in de categorie overige materiële vaste activa (overige MVA)
betreft grotendeels de vaarwegmarkeringen. In 2008 is besloten dat de
­vaarwegmarkeringen in overeenstemming met de markeringen bij de droge infrastructuur bij de infrastructuur horen en geen bedrijfsmiddelen betreffen. Om die
reden is besloten de vaarwegmarkeringen in het vervolg niet meer te activeren en
over de gebruikstermijn af te schrijven, maar als kosten van beheer en onderhoud
te verwerken. Als uitvloeisel hiervan worden ook de op dit moment in gebruik
zijnde vaarwegmarkeringen gedeactiveerd. De boekwaarde van deze activa
­bedroeg ultimo 2008 circa € 3,6 miljoen (aanschafwaarde circa € 25,9 miljoen).
Het boekverlies ten gevolge van de deactivering is opgenomen onder de
­bijzondere lasten.

Gronden en gebouwen
Grote investeringen en ingebruiknames betreffen de nieuwbouw van kantoor
­Westraven (€ 6,8 miljoen), de zout- en bebakeningsloods in Oirschot ­
(€ 3,7 miljoen), de steunpunten Andelst-Zetten, Markelo en ’t Harde (respectievelijk € 4,0 miljoen,€ 3,1 miljoen en € 2,4 miljoen) en de districtskantoren van het
Waterdistrict Utrecht en het Wegendistrict Utrecht (respectievelijk € 3,7 miljoen
en €3,1 miljoen).
Voer- en vaartuigen
Grote investeringen betreffen de aanschaf van patrouillevaartuigen voor € 5,7
miljoen en de aanschaf van het meetvoertuig ARAN 3 ten behoeve van metingen
van het hoofdwegennet voor € 1,4 miljoen.

Vaste activa in aanbouw
Het verloop van de vaste activa in aanbouw is als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
		
		

Zelf ontwikk.
software

Gronden en
gebouwen

Voer- en
vaartuigen

Boekwaarde 1/1/2008		
14
16.757
1.529
					
Mutaties 2008					
Investeringen		
1
3.221
-53
In gebruik genomen		
-11
-15.977
-1.476
Totaal mutaties 2008		
-10
-12.756
-1.529
					
Boekwaarde 31/12/2008		
4
4.001
0

96

Overige MVA

Totaal

972

19.272

786
-972

3.955
-18.436

-186

-14.481

786

4.791

Financiële vaste activa
Onder de financiële vaste activa is het langlopende deel van de vordering
op het ministerie van Verkeer en Waterstaat opgenomen. Het kortlopende deel
(€ 0,5 miljoen) is opgenomen onder de debiteuren.

Debiteuren
De specificatie van de debiteuren luidt als volgt:

Bij de start van het agentschap Rijkswaterstaat per 1 januari 2006 is een
­vordering op het ministerie van Verkeer en Waterstaat opgenomen ter waarde
van € 247 miljoen. Deze vordering was opgenomen onder de overige
­vorderingen en overlopende activa. In 2008 zijn er afspraken gemaakt over de
­afwikkeling van deze vordering. Resultaat hiervan is dat een deel van de
­vordering vrijvalt ten laste van een vrijval van de voorzieningen (€ 109,5 miljoen)
en dat de rest van de vordering in 15 jaar wordt afbetaald (€ 137,5 miljoen),
waarvan € 0,5 miljoen in 2009.

		
		

Het gevolg van de vrijval van de voorzieningen is dat de kosten van onderhoud
van het materieel in het vervolg niet meer ten laste van de voorziening kunnen
worden gebracht en dus direct ten laste van de exploitatie moeten worden
­gebracht. Zoals is vermeld in de toelichting op de niet in de balans opgenomen
rechten en verplichtingen, zal het ministerie van Verkeer en Waterstaat verdeeld
over de komende 10 jaar jaarlijks een bedrag ter grootte van de afgeboekte
­voorziening materieel toevoegen aan de reguliere bijdrage van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat.

(in eenheden van € 1.000)
Stand per
31 dec. 2008

Stand per
31 dec. 2007

Debiteuren derden en personeel
Debiteuren overige ministeries
Debiteuren ministerie VenW

36.038
1.821
1.411

40.122
911
186

Totaal debiteuren

39.270

41.219

Voorziening dubieuze debiteuren

-13.524

-15.865

Totaal debiteuren incl. voorziening

25.746

25.354

Overige vorderingen en overlopende activa
De specificatie van de overige vorderingen en overlopende activa luidt als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
		
		

Stand per
31 dec. 2008

Stand per
31 dec. 2007

Vordering ministerie
van Verkeer en Waterstaat
Vooruitbetaalde en
nog te ontvangen bedragen
Betaalde waarborgsommen

0

246.984

42.442
209

34.156
186

Totaal

42.651

281.326

De afname van de vordering op het ministerie van Verkeer en Waterstaat is
­toegelicht bij de financiële vaste activa.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

97

Reeds uitgevoerde c.q. nog uit te voeren werkzaamheden Beheer en Onderhoud
Deze post betreft het saldo van de opbrengsten en kosten betreffende beheer
en onderhoud.
Over het beheer en onderhoud van de drie netwerken die in beheer zijn bij
­Rijkswaterstaat hebben de SG en de DG Rijkswaterstaat afspraken gemaakt.
Deze afspraken zijn vastgelegd in zogeheten Service Level Agreements (SLA’s).
Voor een deel van de onderhoudswerkzaamheden geldt dat er over de jaren heen
pieken en dalen zijn. Dit vloeit voort uit de feitelijke toestand van het areaal maar
ook uit de eisen die het verkeersmanagement stelt aan de onderhoudsplanning.
Deze inhoudelijke pieken en dalen lopen niet altijd synchroon met het ritme van
de opbrengsten ter dekking van deze activiteiten uit de begroting van het
­ministerie van Verkeer en Waterstaat. Om deze verschillen op te vangen wordt
het saldo van de ­opbrengsten inzake beheer en onderhoud en de gemaakte
­kosten voor beheer en onderhoud op de balans geactiveerd als reeds uitgevoerde
werkzaamheden of gepassiveerd als nog uit te voeren werkzaamheden.

In 2007 zijn meer onderhoudskosten gemaakt, dan hiervoor aan opbrengsten is
ontvangen. Hierdoor resteerde eind 2007 een saldo reeds uitgevoerde werkzaamheden van € 70,5 miljoen, waarvoor in 2008 opbrengsten zijn ontvangen.
In 2008 zijn minder onderhoudskosten gemaakt, dan hiervoor aan opbrengsten
is ontvangen. Dit saldo van € 37,5 miljoen is per eind 2008 gepassiveerd op de
balans als nog uit te voeren werkzaamheden en dit zal in 2009 benut worden
om onderhoudswerkzaamheden uit te voeren.
Projecten in uitvoering
Onder de post ‘Projecten in uitvoering’ is het cumulatief van de directe productie-­
uitgaven op lopende MIRT-projecten tot en met balansdatum o
­ pgenomen.
Hier tegenover staat de post ‘Op te leveren projecten’ voor ­hetzelfde bedrag.
Hieronder zijn de mutaties op de post ‘Projecten in uitvoering’ weergegeven.
De projecten met een begin- en/of eindstand hoger dan € 250 miljoen zijn apart
weergegeven.

Het verloop van de projecten in uitvoering is als volgt:
(in eenheden van € 1.000)

98

Stand per
1 januari 2008

Uitgaven
2008

Opgeleverd
2008

Stand per
31 december 2008

HSL-Zuid
Beneluxmetro
Rijksweg 73/74
Deltaplan Grote Rivieren
Noord-Zuidlijn Noord-WTC
Rijksweg 14 Wassenaar
Rijksweg 2 Holendrecht
Oosterschelde
Rijksweg 2 Tangent Eindhoven
Grensmaas/Zandmaas
Overige projecten

6.543
656
641
632
445
350
326
277
151
252
1.718

81
0
91
5
128
29
217
51
187
36
1.004

-6.624
0
0
0
0
-379
0
0
0
0
-435

0
656
732
637
573
0
543
328
338
288
2.287

Totaal

11.991

1.829

-7.438

6.382

De in 2008 opgeleverde projecten betreffen onder meer:
• HSL-Zuid
• Depot Hollands Diep
• Rijksweg 4 Dinteloord-Bergen op Zoom
• Rijksweg 35 Zwolle-Almelo
• Zuidtangent kerntraject (fase 2)
• Maasroute Brugverhogingen
• Projecten Ruimte voor de Rivier
• Zuid-Willemsvaart KL II
• RW31 Zurich-Harlingen
• RW14 Wassenaar
• Inrichting IJsselmonding

Eigen Vermogen
Het verloop van het eigen vermogen is als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
Stand per
1 januari 2008

Onttrekking
2008

Stand per
31 december 2008

Wettelijke reserve zelfontwikkelde software
105
53
0
Exploitatiereserve
41.152
8.913
-53
Resultaat lopend boekjaar
8.913
-28.353
-8.913
				
Totaal eigen vermogen
50.170
-19.387
-8.966

158
50.012
-28.353

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

Toevoeging
2008

21.817

99

Voorzieningen
De voorziening personeel is bij de overgang naar het agentschap gevormd ter
dekking van kosten verbonden aan toekomstige uitbetalingen van wachtgeld
aan voormalig personeel van Rijkswaterstaat. Dit betrof een aflopende regeling,
in 2008 is de voorziening geheel benut. Uitbetalingen inzake wachtgeld van

v­ oormalig personeel zullen met ingang van 2009 rechtstreeks ten laste van de
­exploitatie worden gebracht. Als uitvloeisel van de gekozen stelselwijziging is de
voorziening materieel geheel afgeboekt. Deze afboeking heeft plaatsgevonden
op de stand van 31-12-2008. Zie in dit kader ook de toelichting op de financiële
vaste activa en op de niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen.

Het verloop van de voorziening materieel is als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
Stand per
1 januari 2008

Vrijval
2008

Stand per
31 december 2008

Voorziening groot onderhoud gebouwen
87.857
-1.330
-86.527
Voorziening milieuherstel
9.039
-904
-8.135
Voorziening groot onderhoud vaartuigen
8.225
-2.630
-5.595
Voorziening afstoten historische gebouwen
9.240
0
-9.240
				
Totaal voorziening materieel
114.361
-4.864
-109.497

0
0
0
0

Langlopend vreemd vermogen
Onder het langlopend vreemd vermogen worden de leningen verantwoord die
zijn afgesloten bij het Ministerie van Financiën in het kader van de leenfaciliteit
voor baten-lastendiensten/agentschappen. Deze leningen worden gebruikt als
financiering voor de investeringen in vaste activa. De aflossing op de leningen
volgt het ritme van de afschrijvingen.
Het gedeelte van de leningen bij het Ministerie van Financiën dat wordt
afgelost gedurende het komende jaar, wordt gepresenteerd onder de
­kortlopende schulden (leningen o/g < 1 jaar).
Op te leveren projecten
Deze post betreft de cumulatieve waarde tot balansdatum van de op te leveren
projecten als tegenhanger van de post projecten in uitvoering.

100

Onttrekking
2008

0

Crediteuren
De specificatie van de crediteuren luidt als volgt:
(in eenheden van € 1.000)
		
		

Stand per
31 dec. 2008

Stand per
31 dec. 2007

Crediteuren lagere overheden/derden
118.733
Crediteuren overige ministeries
693
Crediteuren ministerie van VenW
40
Te verw. betalingen/verrekeningen
8.000
		
Totaal
127.466

55.136
1.189
25
0
56.350

De hoge stand per 31 december 2008 wordt mede veroorzaakt door een aantal
zeer grote facturen waaronder een factuur van € 28,9 miljoen ten behoeve van
de overdracht van de N273 en facturen van in totaal € 22,6 miljoen voor de
­afkoopsom van de veren over de Bergsche Maas.

Niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen
In de niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen zijn de rechten
en verplichtingen vermeld die verband houden met de activiteiten van
­Rijkswaterstaat zoals opgenomen in de baten-lasten administratie.

Overige schulden en overlopende passiva
De overige schulden en overlopende passiva zijn als volgt opgebouwd:

Niet in de balans opgenomen rechten
Diverse diensten van Rijkswaterstaat hebben claims ingediend tegen aannemers.
De uitkomst van de geschillen is onzeker.

(in eenheden van € 1.000)
		
		

Stand per
31 dec. 2008

Stand per
31 dec. 2007

Nog te betalen vakantiegeld
(inclusief soc. lasten)
Vooruit ontvangen en nog te betalen
Gelden in depot
Nog te betalen eindejaarsuitkering
Leningen o/g < 1 jaar
Af te dragen omzetbelasting

18.821
288.903
4.710
1.800
40.673
1.044

18.009
192.923
5.010
1.275
40.193
357

Totaal

355.951

257.767

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft toegezegd een bedrag ter grootte
van de afgeboekte voorziening materieel, € 109,5 miljoen, toe te voegen aan de
reguliere bijdrage van het ministerie van Verkeer en Waterstaat, verdeeld over de
komende 10 jaar.
Niet in de balans opgenomen verplichtingen
Bij een aantal diensten van Rijkswaterstaat hebben aannemers claims ingediend
tegen Rijkswaterstaat. De uitkomst van de geschillen is onzeker.
Rijkswaterstaat heeft diverse langlopende huurcontracten afgesloten, in het
­bijzonder bij de Rijksgebouwendienst. De huidige contracten lopen tot
maximaal 2022 en hebben een waarde van ca. € 423 miljoen. Een bedrag van
ca. ­€ 5 miljoen heeft b
­ etrekking op in 2009 aflopende contracten. Daarnaast is
er een ICT contract a­ fgesloten voor een totaalbedrag van ca. € 236 miljoen.

De toename van de waarde per 31 december 2008 komt vooral door de stijging
van de balanspost vooruit ontvangen en nog te betalen bedragen. Op deze
­rekening staat een bedrag van € 200 miljoen aan vooruit ontvangen bijdrage van
het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Deze is eind december ontvangen van
het ministerie van Verkeer en Waterstaat, vooruitlopend op de betaling van de
­bijdrage van het ministerie van Verkeer en Waterstaat in 2009. Daarnaast maakt
het saldo van € 53 miljoen aan nog te ontvangen facturen deel uit van het
­bedrag van € 289 miljoen.
De lening o/g met een looptijd korter dan 1 jaar betreft het kortlopende deel
van de lening bij het Ministerie van Financiën.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

101

Toelichting op de Staat van Baten en Lasten

Overige opbrengsten
De overige opbrengsten betreffen voor een belangrijk deel ontvangsten in het
­kader van de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater (€ 23,4 miljoen) en
­vergoedingen voor schades veroorzaakt door (vaar)weggebruikers aan de (water)
wegen.

Baten
De totale opbrengsten zijn als volgt te verdelen:
(in eenheden van € 1.000)
Opbrengsten
2008
Opbrengsten beheer en onderhoud
Opbrengsten ter dekking van overige kosten

1.463.931
1.099.799

Totaal

2.563.730

Opbrengst ministerie van Verkeer en Waterstaat
De opbrengst van het ministerie van Verkeer en Waterstaat over 2008 bedroeg
in totaal € 2.441 miljoen.
Dit bedrag is als volgt opgebouwd:
(in eenheden van € 1 miljoen)
2008

102

In 2008 ontvangen bijdrage
ministerie van Verkeer en Waterstaat
Vooruit ontvangen voor 2009
In 2006 vooruit ontvangen ten behoeve van Deltares
Nog uit te voeren werkzaamheden 2008

2.676
- 200
3
- 38

Totaal opbrengst ministerie van Verkeer en Waterstaat

2.441

Rentebaten
De rentebaten hebben betrekking op vergoedingen over de rekening courant en
korte termijndeposito’s die door Rijkswaterstaat worden aangehouden.
Bijzondere baten
De bijzondere baten (€ 7,0 miljoen) betreffen onder meer de vrijval van de
­voorziening dubieuze debiteuren (€ 1,4 miljoen) en boekwinst wegens de
­verkoop van vaste activa (€ 2,5 miljoen).
Lasten
Kosten beheer en onderhoud
De kosten beheer en onderhoud hebben betrekking op de kosten die in
rekening worden gebracht door derden (vooral aannemers en ingenieursbureaus).
Deze voeren werkzaamheden uit die direct bijdragen aan het beheer en de
instand­houding van de infrastructuur. Voor het inhalen van achterstallig onderhoud aan bruggen, tunnels en viaducten is in 2008 ca. € 223 miljoen uitgegeven.
Daarnaast is het onderhoud aan de diverse netwerken volgens de verwachtingen
uitgevoerd. Het onderhoud loopt in gelijke tred met 2007.
Kosten personeel
De personele kosten zijn lager dan in 2007. Dit is een resultante van enerzijds
­hogere eigen personeelskosten, mede als gevolg van het vervullen van vacatures
(+ € 34 miljoen) en anderzijds een afname van de (vervangende) inhuur
­vanwege de hogere bezetting en gerichte sturing op de beperking van de
­inhuurkosten (­ -/- € 82 miljoen).
De salariskosten bedroegen in 2008 € 473,9 miljoen, de sociale lasten
€ 91,8 mln. Het gemiddeld aantal medewerkers is ten opzichte van 2007
­gestegen van 8.911 fte naar 9.083 fte.

Kosten Materieel
De materiële kosten bestaan onder meer uit:
· Bureau-, voorlichtings- en huisvestingskosten
· Kosten voor onderhoud en exploitatie van bedrijfsmiddelen
· Kosten voor huren en leasen van bedrijfsmiddelen
In 2008 is voor € 56 miljoen meer gerealiseerd dan in 2007. De hogere realisatie
is voornamelijk het gevolg van hogere kosten ten aanzien van het onderhoud en
huren van gebouwen en daarbij behorende huisvestingskosten (+ € 24 miljoen),
en een stijging van de uitbestedingen van activiteiten aan marktpartijen,
mede als gevolg van een heroriëntatie op de kerntaken van Rijkswaterstaat
(+ € 31 miljoen).

Resultaat
Door een stijging van de kosten voor het eigen personeel en kosten in verband
met de transitie naar een nieuwe kantoorautomatisering en het nieuwe pand
Westraven is er grote druk ontstaan op de organisatie van Rijkswaterstaat om
binnen het – ten opzichte van 2007 – lager beschikbaar budget te blijven.
Door middel van het sterk terugdringen van de inhuurkosten heeft Rijkswaterstaat
getracht dit op te vangen. Omdat daarnaast echter ook de productie in 2008
sterk gestegen is bij zowel de beheer- en onderhoudsprojecten als de aanleg­
projecten, is dit niet geheel gelukt en is 2008 afgesloten met een verlies van
ca. € 28,5 miljoen.

Toelichting op Kasstroomoverzicht
Afschrijvingskosten
Dit betreft de reguliere afschrijvingskosten van zowel materiële als immateriële
vaste activa.
Rentelasten
Dit betreft kosten van rentedragende leningen die bij het Ministerie van Financiën
zijn afgesloten, en de kosten gemoeid met een tijdelijk negatief saldo op de
­rekening-courant bij de Rijkshoofdboekhouding.
Overige lasten
De overige lasten betroffen in 2007 de dotaties aan de voorzieningen. Als gevolg
van de stelselwijziging zijn in 2008 geen voorzieningen meer gevormd.
Bijzondere lasten
De bijzondere lasten (€ 8,1 miljoen) zijn grotendeels veroorzaakt door boek­
verliezen wegens het afstoten van vaste activa. Dit betreft vooral de deactivering
van vaarwegmarkeringen (€ 3,6 miljoen) en het buiten gebruik stellen van het
vaartuig R2 Flevomeer II (€ 1,1 miljoen). Ook inhaalafschrijvingen ten aanzien
van hardware en electronische hulpmiddelen ter waarde van € 0,4 miljoen zijn
als bijzondere last verantwoord.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

Operationele kasstroom
Hieronder vallen de inkomsten en uitgaven gedurende 2008 uit de reguliere
­bedrijfsvoering.
Investeringskasstroom
Hieronder vallen de boekwaarde van de verkochte activa en de investeringen
in nieuwe en bestaande activa.
De boekwinsten en –verliezen op desinvesteringen zijn opgenomen onder de
operationele kasstroom.
Financieringskasstroom
Hieronder vallen alle geldstromen die te relateren zijn aan de financiering van
Rijkswaterstaat, te weten:
• Beroep op de leenfaciliteit;
• Aflossingen op leningen.

103

Overige gegevens

Voorstel tot resultaatbestemming
Voorgesteld wordt het resultaat in mindering te brengen op de exploitatiereserve.

Status financiële verantwoording
De financiële verantwoording van Rijkswaterstaat, zoals opgenomen in dit
­jaarverslag, maakt onderdeel uit van de financiële verantwoording 2008 van
het ministerie van Verkeer en Waterstaat. De Algemene Rekenkamer, die deze
­verantwoording jaarlijks onderzoekt, zal uiterlijk 20 mei 2009 haar oordeel
­hierover in een rapport aan de Staten-Generaal aanbieden. In dit rapport kunnen
opmerkingen worden gemaakt over het financieel beheer en de financiële
­verantwoording van Rijkswaterstaat.

Accountantsverklaring
Aan de minister van Verkeer en Waterstaat
Accountantsverklaring
Wij hebben de (in dit rapport opgenomen) financiële overzichten die deel
­uitmaken van het jaarverslag 2008 van het agentschap Rijkswaterstaat
­gecontroleerd. Deze financiële overzichten bestaan uit:
• de jaarrekening 2008 bestaande uit de gespecificeerde staat van baten en
­lasten over 2008, de balans per 31 december 2008, het kasstroomoverzicht
over 2008, alsmede de daarbij behorende toelichtingen;
• de in de bedrijfsvoeringparagraaf van dit jaarverslag opgenomen rapportage
over de comptabele rechtmatigheid van de uitkomsten van de begrotings­
uitvoering over 2008.

104

Verantwoordelijkheid van de leiding van het agentschap Rijkswaterstaat
De leiding van het agentschap Rijkswaterstaat is verantwoordelijk voor het
­opmaken van de financiële overzichten die zowel het vermogen en de baten en
lasten als de comptabele rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties
getrouw dienen weer te geven, alsmede voor het opstellen van de overige
­onderdelen van het jaarverslag, beide in overeenstemming met de Regeling
­baten-lastendiensten 2007 en de specifiek voor Rijkswaterstaat hierop door het
Ministerie van Financiën toegestane afwijkingen. Deze verantwoordelijkheid
­omvat onder meer: het ontwerpen, invoeren en in stand houden van een intern
beheersingssysteem relevant voor het opmaken van en getrouw weergeven in de
financiële overzichten van zowel vermogen en baten en lasten als de comptabele
rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties, zodanig dat deze geen
afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten bevatten, het
kiezen en toepassen van aanvaardbare grondslagen voor financiële verslaggeving
en het maken van schattingen die onder de gegeven omstandigheden
redelijk zijn.
Verantwoordelijkheid van de accountant
Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel over de financiële
­overzichten op basis van onze controle. Wij hebben onze controle verricht in
overeenstemming met Nederlands recht. Dienovereenkomstig zijn wij verplicht te
voldoen aan de voor ons geldende gedragsnormen en zijn wij gehouden onze
controle zodanig te plannen en uit te voeren dat een redelijke mate van zekerheid
wordt verkregen dat de financiële overzichten geen afwijkingen van materieel
­belang bevatten. Een controle omvat het uitvoeren van werkzaamheden ter
­verkrijging van controle-informatie over de bedragen en de toelichtingen in
de fi
­ nanciële overzichten. De keuze van de uit te voeren werkzaamheden is
­afhankelijk van de professionele oordeelsvorming van de accountant, waaronder
begrepen zijn beoordeling van de risico’s van afwijkingen van materieel belang
als gevolg van fraude of fouten. In die beoordeling neemt de accountant in
­aanmerking het voor het opmaken van en getrouw weergeven in de financiële
overzichten van zowel vermogen en baten en lasten als de comptabele
­rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties relevante interne
­beheersingssysteem, teneinde een verantwoorde keuze te kunnen maken van de
controlewerkzaamheden die onder de gegeven omstandigheden adequaat zijn
maar die niet tot doel hebben een oordeel te geven over de effectiviteit van het

interne beheersingssysteem van het agentschap Rijkswaterstaat. Tevens omvat
een controle onder meer een evaluatie van de aanvaardbaarheid van de
­toegepaste grondslagen voor financiële verslaggeving en van de redelijkheid van
schattingen die de leiding van het agentschap Rijkswaterstaat heeft gemaakt,
­alsmede een evaluatie van het algehele beeld van de financiële overzichten.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende
en geschikt is als basis voor ons oordeel.
Oordeel
Naar ons oordeel geven de in het jaarverslag opgenomen financiële overzichten
een getrouw beeld van zowel de grootte en de samenstelling van het vermogen
van het agentschap Rijkswaterstaat per 31 december 2008 en van de baten en
lasten over 2008 als van de comptabele rechtmatigheid van de baten, lasten en
balansmutaties over 2008 in overeenstemming met de Regeling baten-lastendiensten 2007 en de specifiek voor Rijkswaterstaat hierop door het Ministerie van
Financiën toegestane afwijkingen.

Den Haag, 13 maart 2009
Auditdienst van het ministerie van Verkeer en Waterstaat

P. Scholte RA

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Jaarrekening 2008

105

Rijkswaterstaat
in het kort
De poster hiernaast geeft een inkijkje in de ­werkzaamheden
van Rijkswaterstaat in 2008. Kijk ook naar onze online versie
van het jaarverslag op www.rijkswaterstaat.nl.

106

Indien de poster ontbreekt, kunt u deze bestellen via www.rijkswaterstaat.nl.

jaarverslag rijkswaterstaat 2 0 0 8

|

Highlights 2008

107

CD/0509/ZH/007

Waar kunt u Rijkswaterstaat vinden?
Bestuur en Staf
Directoraat-Generaal
Koningskade 4
2596 AA Den Haag
Postbus 20906, 2500 EX Den Haag
Telefoon 070 351 80 80

Rijkswaterstaat Limburg
Avenue Ceramique 125
6221 KV Maastricht
Postbus 25
6200 MA Maastricht
Telefoon 043 329 44 44

Rijkswaterstaat Utrecht
Griffioenlaan 2
3526 LA Utrecht
Postbus 24094
3502 MB Utrecht
Telefoon 088 797 3111

Rijkswaterstaat Dienst Verkeer en
­Scheepvaart
Van der Burghweg 1
2628 CS Delft
Postbus 5044, 2600 GA Delft
Telefoon 088 7982222

Rijkswaterstaat Maaswerken
Avenue Ceramique 125
6221 KV Maastricht
Postbus 1593
6201 BN Maastricht
Telefoon 043 387 03 03

Rijkswaterstaat Noord-Nederland
Zuidersingel 3
8911 AV Leeuwarden
Postbus 2301
8901 JH Leeuwarden
Telefoon 058 234 43 44

Rijkswaterstaat Zeeland
Poelendaelesingel 18
4335 JA Middelburg
Postbus 5014
4330 KA Middelburg
Telefoon 0118 622 000

Rijkswaterstaat IJsselmeergebied
Zuiderwagenplein 2
8224 AD Lelystad
Postbus 600
8200 AP Lelystad
Telefoon 0320 299 111

Rijkswaterstaat Infrastructuur
(voorheen Bouwdienst)
Griffioenlaan 2, 3526 LA Utrecht
Postbus 20000
3502 LA Utrecht
Telefoon 088 797 21 11

Rijkswaterstaat HSL-Zuid
Louis Braillelaan 60
2719 EK Zoetermeer
Postbus 7345
2701 AH Zoetermeer
Telefoon 079 797 33 00

Rijkswaterstaat Oost-Nederland
Gildemeestersplein 1
6826 LL Arnhem
Postbus 9070
6800 ED Arnhem
Telefoon 026 368 89 11

Rijkswaterstaat Zuid-Holland
Boompjes 200
3011 XD Rotterdam
Postbus 556
3000 AN Rotterdam
Telefoon 010 402 62 00

Rijkswaterstaat Noordzee
Lange Kleiweg 34
2288 GK Rijswijk
Postbus 5807
2280 HV Rijswijk
Telefoon 070 336 66 00

Rijkswaterstaat Corporate Dienst
Griffioenlaan 2
3526 LA Utrecht
Postbus 2232
3500 GE Utrecht
Telefoon 088 797 11 11

Rijkswaterstaat Ruimte voor de Rivier
Griffioenlaan 2
3526 LA Utrecht
Postbus 24103
3502 MC Utrecht
Telefoon 088 797 29 00

Rijkswaterstaat Noord-Brabant
Zuidwal 58
5211 JK ’s-Hertogenbosch
Postbus 90157
5200 MJ ’s-Hertogenbosch
Telefoon 073 681 78 17

Rijkswaterstaat Noord-Holland
Toekanweg 7
2035 LC Haarlem
Postbus 3119
2001 DC Haarlem
Telefoon 023 530 13 01

Rijkswaterstaat Data-ICT-Dienst
Derde Werelddreef 1
2622 HA Delft
Postbus 5023
2600 GA Delft
Telefoon 015 275 75 75

Rijkswaterstaat Waterdienst
Zuiderwagenplein 2
8224 AD Lelystad
Postbus 17
8200 AA Lelystad
Telefoon 0320 298 411
Leeuwarden

Colofon
Dit is een uitgave van Rijkswaterstaat (mei, 2009).
Haarlem

Oplage: 4.500 exemplaren.
Fotografie: Beautiful Minds, Henk Braam, Henri Cormont, Michel Hofmeester, Joop van Houdt,
Patrick van Iersel, Menno Kuiper, Mike Muizenboom, Ton Poortvliet Fotografie,
Scala Photography, Studio1plus1, Waterschap Rijn en IJssel, Peter Wijnands Photography en
Ben Wind.
Meer informatie?
Kijk op www.rijkswaterstaat.nl of bel 0800 – 8002 (gratis).
Meer exemplaren van dit jaarverslag kunt u aanvragen via
telefoonnummer 088 797 1102. U kunt het jaarverslag ook downloaden
via www.rijkswaterstaat.nl.

108

Zoetermeer
Delft
Den Haag
Rijswijk
Rotterdam
Middelburg

Maastricht

Lelystad
Utrecht
Arnhem
’s-Hertogenbosch

Juli 2008 / Vernieuwing VenW op stoom / Spiegelnet vaarweggebruikers o
Limburg / RWS scoort brons bij Beste Werkgevers Verkiezing / Stewards w
vast / Rijden door warm asfalt / Nieuw patrouillevaartuig in de vaart / St
Stewards op dagbladsite / Spektakel bij de sluis / Uitbesteding Netwerk e
2008 / Website Rijkswaterstaat is wederom drempelvrij / Tientallen vissen
zoeken aan Landelijke Informatielijn zijn eye-opener / Landelijke operation
ber 2008 / Truckdiving: duik in het vrachtverkeer / Opening LEF / Deltacom
dankzij Rijkswaterstaat / Vaste afspraken over schade aan vangrails / Inbre
nieuwingsproces in / Nieuw motto voor V en W / Landelijke operatione
scheepskanon in Noordzee / Rijkswaterstaat helpt Deltacommissie / RWS b
ropoortkering een succes! / Oktober 2008 / Opening baggerspeciedepot
matie beschikbaar / Ochtendspits Filevrije dag / UPP: procesbeschrijving A
media-aandacht RWS op Filevrije dag / A73-tunnels tijdelijk weer helem
water’ / Een duik in de wereld van de vrachtwagenchauffeur / Rijkswaterst
/ Eerste lead-auditors ontvangen diploma / Website Rijkswaterstaat goe
maakt het werk makkelijk / Nederland oefent overstromingsramp in ‘Wate
vember 2008 / Rijkswaterstaat en de nieuwe Waterwet­ / Lichtkogel biedt z
Sinterklaasfeest Terneuzen / Veel nieuwe ideeen op de Ambassadeursdag
De Week van de Veiligheid is begonnen! / Ruimte voor de Rivier bren
Noord Brabant dienst van het jaar 2008 / Eerste publieksbord in nieu

online / Drie dagen met de vlam in de pijp / Snel patrouilleschip voor RWS
weer op de sluis / Vastgoed in beweging / DT RWS stelt Werkwijzer Aanleg
tormvloedkering Hollandsche IJssel ziet Abraham / Verhuizing visdieven /
en Telefonie ondertekend / Officiele opening LEF future center / Augustus
n gered in Limburg / Nieuwe RWS Mapviewer is beschikbaar / Zomerbenele dag 2008 / Plv DG Luc Kohsiek voorgedragen als Dijkgraaf / Septemmmissie: Dreigend water vereist snel actie / Ride for the Roses succes mede
eng RWS in advies Deltacommissie / SG luidt met motto nieuwe fase verele dag 2008 / Lancering nieuwe motto in beeld / Rijkswaterstaat vindt
besteedt onderhoud belangrijke vaarroute uit / Functioneringssluiting EuHollandsch Diep / Aan de slag met nazorg / Nieuwe PDC netwerk-inforAanleg zet forse stappen vooruit / Startsein voor Grensmaasproject / Vee
maal open / Rijkswaterstaat opent digitaal Loket ‘Bijzonder transport over
taat reikt eerste Routepluimen uit / Bestuur en weginspecteurs in gesprek
ed op weg / Ondernemingsplan 2004-2008 geevalueerd / Inkoopdossier
erproef’ / Corporate Learning Center genomineerd voor NSCU Award / No
zicht op ontwikkelingen / Corporate Learning Centre wint prijs / RWS redt
g / Bert Keijts uitgeroepen tot overheidsmanager 2008 / December 2008 /
ngt inspiratieboek uit / Nooit meer zoeken naar scheepvaartinfo / RWS
uwe stijl staat in Terneuzen / Eerste RWS-schip met rijkslogo gedoopt