Grote Bickersstraat 74
1013 KS Amsterdam

nipo

Postbus 247
1000AE Amsterdam
t 020 522 54 44
f 020 522 53 33
e info@tns-nipo.com
Vinww. tns-ni po. com

Political & Social

Rapport

Evaluatie Europese veridezingen
Tellingen op slembureaus
drs. Ferieke de Heer en Ageeth Ettema & drs. Remy Bleijendaal

F5353I 23 juli 2009

Dit document is.uitsluitend voor deze opdrachtgever opgesteld. Alle in het document vermelde
gegevens zijn strikt vertrouwelijk. Publicalie en inzage aan derden, geheel of gedeeltelijk, is zonder
schriftelijke toeslemming van TNS NIPO besiist niet toegestaan.
© TNS NIPO I ISO 9001 | rapport nederlands.dot

Inhoud
Inleiding

1

1
1.1
1.2
1.2.1
1.2.2
1.2.3

Evaluatie bezoek aan de randen van de dag
Kiezersaantallen aan de randen van de dag per stemlokaal
Opkomst naar mate van verstedelijking en omvang gemeente
Opkomst naar mate van verstedelijking
Opkomst naar gemeentegrootte
Opkomst naar stratum

3
3
8
8
11
14

2
2,1

Evaluatie handmatig tellen
Evaluatie handmatig tellen per gemeente

17
17

1

Bijlagen
Onderzoeksverantwoording

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14

Inhoudfiguren en labellen
Aantal gemeenten in de steekproef naar omvang gemeente en verstedelijking
Aantal kiezers (opkomst) aan de randen van de dag per halfuur in absolute
aanlallen
Percenlage kiezers (opkomst) in de randuren (per halfuur en voor de ochtend en
avond tolaal) van de tolale opkomst
Percentage kiezers (opkomst) in de ochtend en de avond naar male van
verstedelijking
Percenlage kiezers (opkomst) in de ochlend naar male van verstedelijking
weergegeven per halfuur.
Percenlage kiezers (opkomst) in de avond naar mate van verstedelijking
weergegeven per halfuur
Percentage kiezers (opkomst) in de ochtend en de avond naar omvang van
gemeenie
Percenlage kiezers in de ochtend naar omvang van gemeente weergegeven per
halfuur
Percentage kiezers (opkomst) in de avond naar omvang yan gemeente
weergegeven per halfuur
Percenlage kiezers in de ochtend en de avond naar male van verstedelijking in
combinalie met gemeentegrootte.
Percenlage kiezers in de ochlend naar mate van verstedelijking in combinalie
mel gemeentegroolte weergegeven per halfuur.
Percentage kiezers in de avond naar mate van verstedelijking in combinalie mei
gemeenlegrootte weergegeven per halfuur.
Duur van het handmaiig lellen, aanial henellingen, opkomstcijfers en het aantal
tellers per slemlokaal
Duur van het tellen tegenover het aantal gemeenien

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NiPO 1 15 juni 2009

3
4
6
8
9
10
11
12
13
14
15
16
18
19

15
16
17
18

De opkomst (in honderdtallen) naar het gemiddelde aantal hertellingen
Duur van het lellen legenover hel gemiddelde aantal hertellingen
Duur van hei handmatig lellen per slemlokaal (omgerekend naar het aantal
minulen dal 1 teller bezig is geweesl om 100 stemmen le lellen)
Mate van stedelijkheid, gemeentegrootle en indeling in stratum

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

20
21
22
25

Inieiding
Op 4 juni 2009 vond de verkiezing van de Nederlandse leden van het Europees Parlement
plaats. Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ter evaluatie van de verkiezing op 4 juni 2009.
Deze evaluatie heeft betrekking op:
Het bezoek van stemlokalen aan de randen van de dag;
Handmatig tellen na sluiting van de stemlokalen
Evaluatie bezoek aan de randen van de dag
Het ministerie van BZK wil weten hoeveel kiezers er gedurende de randen van de dag de
stemlokalen bezoeken om hun stem uit te brengen. Dit rapport geeft inzicht in het aantal
kiezers dat zich in het eerste uur (van half acht tot en met half negen 's ochtends) en in
het voorlaatste en het laatste uur van de stemming (van zeven uur tot en met negen uur *s
avonds) heeft gemeld bij de desbetreffende stemlokalen om te stemmen.
Evaluatie handmatig tellen
Na sluiting van de stemming zijn de uitgebrachte stemmen handmatig geteld. Dit rapport
geeft inzicht in;
de tijd die het heeft gekost om de telling uit te voeren. Dit is de tijd vanaf
het openen van de stembus tot en met het afsluiten van het proces verbaal;
ofhet stembureau hertellingen heeft uitgevoerd en zoja, hoeveel;
de opkomst (het aantal kiezers dat zich heeft gemeld);
het aantal personen dat de telling heeft uitgevoerd.
Op^et van het onderzoek
Een extem deskundige' heeft het ministerie van BZK geadviseerd om een steekproef te
trekken van minimaal 39 gemeenten om het aantal bezoekers aan de randen van de dag te
evalueren. Om dit minimum aantal stemlokalen met volledige zekerheid te behalen heeft
TNS NIPO dit aantal uitgebreid naar 50 gemeenten. De gemeenten hebben op verzoek
van het Ministerie van BZK een stemlokaal aangewezen: dit is in principe aselect
gebeurd.
Voor de evaluatie van het handmatig tellen zijn op 19 stemlokalen enquêteurs
aanwezig geweest om de duur van het handmatig tellen, het aantal hertellingen
gedurende de telling, het aantal tellers en het totale aantal stemmers van die dag te
noteren op een formulier. De gegevens van 17 stemlokalen waren uiteindelijk
volledig en bruikbaar.
Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van ons enquêteurspanel. De enquêteurs zijn op
de dag van de stemming tijdens de randuren van de dag aanwezig geweest op de door de
gemeente aangewezen stemlokalen. De benodigde gegevens zijn ter plekke verzameld en

Di Bucchianico, A. (2009). Opzet steekproef Europese verkiezingen.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

op een later tijdstip ingevoerd op een oniine vragenlijst. Uiteindelijk zijn bij alle 50
gemeenten enquêteurs geweest om de data te verzamelen

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

Evaluatie bezoek aan de randen van de dag
ln dit hoofdstuk wordt ingegaan op de evaluatie van het aantal bezoekers aan de randen
van de dag in 50 gemeenten. De steekproef van de gemeenten is getrokken op basis van
verstedelijking en omvang van de gemeente. De omvang van de gemeente is opgedeeld in
vier categorieën:
1) zeer klein - t o t 10.000 inwoners
2) klein - tot 50.000 inwoners
3) middelgroot-tot 150.000 inwoners
4) groot - 150.000 en meer inwoners
De verstedelijking van een gemeente is opgedeeld in de door CBS gehanteerde
categorieën:
1) niet stedelijk - omgevingsadressendichtheid van SOO of minder adressen per km2
2) weinig stedelijk - omgevingsadressendichtheid van 500 tot 1.000 adressen per km2
3) matig stedelijk - omgevingsadressendichtheid van 1.000 tot 1,500 adressen per km2
4) sterk of zeer sterk stedelijk - omgevingsadressendichtheid van 1.500 of meer
adressen per km2
De steekproef van 50 gemeenten gaat uit van de in de onderstaande tabel genoemde
strata,
/ I Aantal gemeenlen in de steekproef naar omvang gemeente en verstedelijking
Nr. stratum
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Totaal

Omvang gemeente
groot
middelgroot
middelgroot
klein
klein
klein
klein
zeer klein
zeer klein

Verstedelijking
sterk
sterk
matig
sterk
matig
weinig
niet
weinig
niet

Aantal in steekproef
3
3
2
3
6
15
11
3
.4
50

De resultaten worden in absolute aantallen en percentages weergegeven aan de hand van
tabellen en grafieken.

1.1

Kiezersaantallen aan de randen van de dag per stemlokaal

Figuur 1 geeft het de opkomst per halfuur in absolute aantallen weer, ln de laatste kolom
is het totale aantal kiezers dat een stem heeft uitgebracht op het stemlokaal weergegeven.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

2 1 Aanial kiezers (opkomst) aan: de randen van de dag per halfuur in absolute aantallen
Gemeente

7:30- 8:00- 19:00- 19:30- 20:00- 20:30- Rest van de dag: Totale
8:00 8:30 19:30 20:00 20:30 21:00 08:30-19:00
opkom
2'

Aalburg
Abcoude
Alblasserdam
Apeldoorn
Bedum
Bergen op Zoom
Boamsterhim
Boxtel
Bunnik
Castricum
Drimmelen
Enschede
Geldrop-Mierlo
Heemskerk
Heerlen
Heeze-Leende
Hengelo
Hoogeveen
Hulsl
Kessel
Loon op Zand
Maasdriel
Maasgouw
Menaldumadeel
MUI en Sint
Hubert
Montferland
Nunspeet
Oirschot
Oisterwijk
Oostflakkee
Oostslellingwerf
Raalte
Rhenen
Rijswijk
Roermond
Scherpenzeel
Schiermonnikoo

5
18
5
19
20
25
10
15
18
15
9
29
22
5
20
3
12
10
12
7
19
8
7
9
16

9
10
6
13
15
7
4
17
20
11
13
22
38
9
21
9
16
2
27
8
2
11
8
4
12

9
48
29
25
28
15
45
43
58
40
22
50
98
30
32
17
28
19
26
27
15
38
20
19
22

23
35
23
28
29
31
38
32
51
42
22
60
72
23
21
17
33
19
15
26
26
37
20
14
30

24
34
17
21
14
,17
38
15
25
30
12
44
60
17
26
14
23
14
19
29
13
17
18
8
14

20
29
9
32
12
10
19
16
28
31
6
40
36
16
17
15
23
7
13
18
•10
15
14
3
16

404
349
497
591
477
377
444
462
359
377
399
737
567
534
537
313
502
236
722
358
458
388
464
267
518

494
523
586
729
595
482
598
600
559
546
483
982
893
634
674
388
637
307
834
473
543
514
551
324
628

2
9
11
15
9
8
15
18
17
12.
7
3

7
15
16
12
11
19
15
19
21
15
14
9

21
40
31
40
34
41
22
54
33
24
47
21

17
46
24
19
33
25
19
45
22
49
28
15

8
27
11
22
11
25
11
35
30
23
14
8

11
16
13
9
10
18
5
33
21
19
15
7

256
369
481
433
321
532
556
719
761
653
401
316

322
522
587
550
429
668
643
923
905
795
526
379

^ Totale opkomst ^ het absolute aantal kiezers dat 4 juni een stem heeft uitgebracht op dit
stemlokaal.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 ] © TNS NIPO | 15 juni 2009

g
Schinnen
Sint-Oedenrode
Someren
Utrecht
Vaals
Veghel
Vlieland
Waddinxveen
Weesp
Wervershoof
Westvoome
Wymbritseradiel
Zutphen

6
4
15
34
3
18
5
18
13
3
7
8
10

4
10
18
35
6
10
6
15
6
5
11
7
17

21
16
33
10
23
38
11
74
31
27
29
30
25

19
9
22
41
13
29
5
50
32
20
25
20
56

8
16
li
34
12
25
5
19
32
9
31
12
30

8
4
12
41
M
20
1
21
16
15
12
10
33

263
471
491
569
371.
316
320
466
376
317
359
311
597
Bron: TNS NIPO. 2009

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO] 15 juni 2009

329
530
602
764
439
456
353
663
506
396
474
398
768

In de volgende tabel (figuur 2) ziet u het aantal kiezers in de randuren ten opzichte van de
totale opkomst van kiezers gedurende de dag (7:30-21:00 uur). Het betreffende
stembureau in de gemeente Aalburg is bijvoorbeeld gedurende de hele dag door 494
kiezers bezocht. In het eerste half uur (7:30-8:00 uur) zijn er 5 kiezers geweest. De
opkomst in het eerste halfuur is dus 1%.
3 1 Percentagekiezers (opkomst) in de randuren (per half,uur en voor de ochtend en
avond totaal) van de totalt'. opkomst

Gemeente

7:308:00

8:008:30

Totaal
ochtend
(7:308:30)

19:0019:30

19:3020:00

20:0020:30

20:3021:00

Tolaal
avond
(19:0021:00)

Aalburg
Abcoude
Alblasserdam
Apeldoom
Bedum
Bergen op
Zoom
Boamsterhim
Boxtel
Bunnik
Castricum
Drimmelen
Enschede
GeldropMierlo
Heemskerk
Heerlen
HeezeLeende
Hengelo
Hoogeveen
Hulst
Kessel
Loon op Zand
Maasdriel
Maasgouw
Menaldumad

1,0
3,4
0,9
2,6
3,4
5,2

1,8
1,9
1,0
1,8
2,5
1.5

2,8
5,4
1,9
4,4
5,9
6,6

1,8
9,2
5,0
3,4
4,7
3,1

4,7
6,7
3,9
3,8
4,9
6,4

4,9
6,5
2,9
2,9
2,4
3,5

4,1
5,5
1,5
4,4
2,0
2,1

15,3
27,9
13,3
14,5
14,0
15,2

1,7
2,5
3,2
2,8
1,9
3,0
2,5

0,7
2,8
3,6
2,0
2,7
2,2
4,3.

2,3
5,3
6,8
4,8
4,6
5,2
6,7

7,5
7,2
10,4
7,3
4,6
5,1
11,0

6,4
5,3
9,1
7,7
4,6
6,1
8,1

6,4
2,5
4,5
5,5
2,5
4,5
6,7

3,2
2,7
5,0
5,7
1,2
4,1
4,0

23,4
17,7
29,0
26,2
12,8
19,8
29,8

3,5
3,7
3,1
3,3
3,9
3,6
3,0

598
600
559
546
483
982
893

0,8
3,0
0,8

1,4
3.1
2,3

2,2
6,1
3,1

4,7
4,8
4,4

3,6
3,1
4,4

2,7
3,9
3,6

2,5
2,5
3,9

13,6
14,2
16,2

4,0
3,8
3,8

634
674
388

1,9
3,3
1,4
1,5
3,5
1,6
1,3
2,8

2,5
0,7
3,2
1,7
0,4

4,4
3,9
4,7
3,2
3,9
3,7
2,7
4,0

4,4
6,2

5,2
6,2
1,8
5,5
4,8
7,2
3,6
4,3

3,6
4,6
2,3
6,1
2,4
3,3
3,3
2,5

3,6
2,3
1,6
3,8
1,8
2,9
2,5
0,9

16,8
19,2
8,8
21,1
11,8
20,8
13,1
13,6

3,8
3,7

637
307
834
473
543
514
55!
324

2,1
1,5
1,2

3,1
5,7
2,8
7,4
3,6
5,9

Gemiddelde Tolale
opkomst resl opkomst
van de dag
(08:30r
19:00) per
halfuur
494
3.9
3,2
523
4.0
586
3,9
729
3,8
595
3,7
482

^ Totale opkomst = het absolute aantal kiezers dat 4 juni een stem heeft uitgebracht op dit
stemlokaal.

Evaluatie Europese verkiezingen I F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

4,1
3,6
4,0
3,6
4,0
3,9

eel
Mill en Sint
Hubert
Montferland
Nunspeet
Oirschot
Oisterwijk
Oostflakkee
Ooststellingw
erf
Raalte
Rhenen
Rijswijk
Roermond
Scherpenzeel
Schiermonnik
oog
Schinnen
SintOedenrode
Someren
Utrecht
Vaals
Veghel
Vlieland
Waddinxveen
Weesp
Wervershoof
Westvoome
Wymbritsera
diet
Zutphen
Totaal

2,6

1,9

4.5

3,5

4,8

2,2

2,6

13,1

3,9

628

0,6
1,7
1,9
2,7
2,1
1,2

2,2
2,9
2,7
2,2
2,6
2,8

2,8
4,6
4,6
4,9
4,6
4,0

6,5
7,7
5,3
7,3
7,9
6,1

5,3
8,8
4,1
3,5
7,7
3,7

2,5
5,2
1.9
4,0
2,6
3,7

3,4
3,1
2,2
1,6
2,3
2,7

17,8
24,7
13,5
16,4
20,5
16,3

3,8
3,4
3,9
3,7
3,6
3,8

322
522
587
550
429
668

2,3
2,0
1,9
1,5
1,3
0,8

2,3
2,1
2,3
1,9
2,7
2.4

4,6
4,0
4,2
3,4
4,0
3,2

3,4
5,9
3,7
3,0
8,9
5,5

3,0
4,9
2,4
6,2
5,3
4,0

1,7
3,8
3.3
2,9
2,7
2,1

0,8
3,6
2,3
2,4
2,9
1,9

8,9
18,1
11,7
14,5
19,8
13,5

4,1
3,7
4,0
3,9
3,6
4,0

643
923
905
795
526
379

1,8
0,8

1,2
1,9

3,0
2,6

6,4
3,0

5,8
1,7

2,4
3,0

2,4
0,8

17,0
8,5

3,8
4,2

329
530

2,5
4,5
0,7
4,0
1,4
2,7
2,6
0,8
1.5
2,0

3,0
4,6
1,4
2,2
1,7
2,3
1,2
1,3
2,3
1,8

5,5
9,0
2,1
6,1
3,1
5,0
3,8
2,0
3,8
3,8

5,5
1,3
5,2
8,3
3,1
11,2
6,1
6,8
6,1
7,5

3,7
5,4
3,0
6,4
1,4
7,5
6,3
5,1
5,3
5,0

1,8
4,5
2,7
5,5
1,4
2,9
6,3
2,3
6,5
3,0

2,0
5,4
2,5
4,4
0,3
3,2
3,2
3,8
2,5
2,5

13,0
16,5
13,4
24,6
6,2
24,7
21,9
17,9
20,5
18,1

3,9
3,5
4,0
3,3
4,3
3,3
3,5
3,8
3,6
3,7

602
764
439
456
353
663
506
396
474
398

1,3
2,1

2,2
2,1

3,5
4,2

3,3
5,6

7,3
5,1

3,9
3,6

4,3
18,8
3,7
2,9
17,2
3;7
Bron: TNS NIPO, 2009

768
28.504

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 [©TNS NIPO 115 juni 2009

1.2

O p k o m s t n a a r m a t e v a n verstedelijking en o m v a n g g e m e e n t e

In deze paragraaf worden de resultaten weergegeven van de opkomst gerelateerd aan de
mate van verstedelijking en de het inwonertal van de gemeente (gemeentegrootte).
1.2.1

Opkomst naar mate van verstedelijking

Onderstaande grafiek (figuur 3) toont de opkomst in de randuren naar de mate van
verstedelijking. De opkomst is per uur weergegeven om een vergelijkbaar en
overzichtelijk beeld te geven.
4 \ Percentage kiezers (opkomst) in de ochtend eti de avond naar mate van verstedelijking

ia

u

'm.

rm
Hoc!i=J7.10.«inD«i.Tjl9til«öwaa«T,i!üDiï-IIUoaia«oJï<tg(Ui30-lva))[«t3

Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen I F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

Hieronder (figuur 4) ziet u de opkomst in de ochtend afgezet naar de mate van
stedelijkheid. De percentages zijn weergegeven per halfuur.
5 I Percentage kiezers (opkomst) in de ochlend naar mate van verstedelijking
weergegeven per half uu/.

Bron: FKS NIPO. 2009

Let op: de y-as van deze figuur geeft een maximum van 10% weer.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 [ © TNS NIPO | 15 juni 2009

De volgende grafiek geeft een beeld van de opkomst in de avonduren gerelateerd aan de
mate van verstedelijking. De percentages zijn weergegeven per halfuur.
6 \ Percentage kiezers (opkomst) ln de avond naar mate van verstedelijking weergegeven
per halfuur^

Wh
Y-W'.

m
li

m

m
v4
QI»ix)-i9JUDi9iu-luloD2oa>-2awaö3<UlujpiöiTM,<sj3gi.ia)ü-i'JUüHioW(ii

Bron: TNS NIPO, 2009

Let op: de y-as van deze figuur geeft een maximum van 10% weer.

Evaluatie Europese verkiezingen j 1-5353 | (O TNS NIPO | 15 juni 2009

1.2.2
Opkomst naar gemeentegrootte
Figuur 6 geeft de opkomst weer naar de gemeentegrootte. De percentages zijn net als in
figuur 3 per uur weergegeven.
7 I Percentage kiezers (opkomst) in de ochtend en de avond naar omvang van gemeente

*.i

É

»i

m
WWll-lSOUOU

l o o t » - » HO

• n n l a iba IU uua

cIlcndT VJfW m^.TiuI l'tCtMUUl Diivonil2'J(»-;iW>Dn=l\3nilc^(CHiI>-IV0G))<ii

Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezmgen | F5353 \ © TNS NIPO 115 juni 2009

Onderstaande grafiek (figuur 7) is een weergave van de opkomst in de ochtend naar
gemeentegrootte. De percentages zijn weergegeven per halfuur.
8 I Percentage kiezers in de ochlend naar omvang van gemeenie weergegeven per half
6

uur

m

m

\/>

n-j^fcidjn 13 UKl
• 7 10« CXJ aSUO-K 13 O r a vi^& <Li^t(B )!>.14mApa t^Cli

Bron: TNS NIPO. 2009

Let op: de y-as van deze figuur geeft een maximum van 10% weer.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 1 © TNS NIPO | 15 juni 2009

In de volgende figuur ziet u de opkomst in de avonduren afgezet tegen de
gemeentegrootte. De percentages zijn weergegeven per halfuur.
9 I Percentage kiezers (opkomst) in de avond naar omvang van gemeente weergegeven
per halfuur

m
m
%
•'M

B19MH*>DD(9W-2öWJD»l"-!^.10PJ01Mlüini=n=iiE:cbgpS3l>-l»u,)pal»lit-j

Bron: TNS NIPO. 2009

' Let op: de y-as van deze figuur geeft een maximum van 10% weer.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © 'l'NS NIPO 1 15 juni 2009

1.2.3

Opkomst naar stratum

Onderstaande tabel toont de opkomst in de randuren naar de mate van verstedelijking in
combinatie met gemeente grootte. De opkomst is per uur weergegeven om een
vergelijkbaar en overzichtelijk beeld te geven.
10 1 Percentage kiezers in de ochlend en de avondnaar mate van verstedelijk ing in
combinatie met gemeentegrootte.

gemeentegrootte

verstedelijking

ochtend
7:30-8:30

groot
middelgroot
middelgroot
klein
klein
klein
klein
zeer klein
zeer klein

(zeer) sterk
sterk
matig
sterk
matig
weinig
niet
weinig
niet

6,2
5,7
3,7
3,4
4,5
4,5
3,7
3,8
2,9

avond
19:0020:00
8,4
9
10,8
9
14,1
10,7
10,5
12,8
.9,3

avond
20:0021:00
8,5
6,4
6,1
6,8
7,6
6
5,8
7,6
5,4

rest van de dag
(08:30-19:00)
per uur
7,3
7,5
7,6
7,7
7,0
7,5
7,6
7,2
7,8

Bron; TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | ©TNS NIPO 115 juni 2009

Hieronder ziet u de opkomst in de ochtend afgezet naar de mate van stedelijkheid in
combinatie met gemeentegrootte. De percentages zijn weergegeven per halfuur,
/ / I Percenlage kiezers in de ochtend naar mate van verstedelijking in combinalie met
gemeenlegrootte weergegeven per halfuur.
gemeentegrootte

verstedelijking

7:30-8:00

8:00-8:30

groot
middelgroot
middelgroot
klein
klein
klein
klein
zeer klein
zeer klein

(zeer) sterk
sterk
matig
sterk
matig
weinig
niet
weinig
niet

3,3
3,3
2,4
1,7
2,1
2,2
1,8
1,8
1,1

2,9
2,4
1,3
1,6
2,4
2,3
1.9
2
1,8

rest van de dag (08:3019:00) per halfuur
3,7
3,8
3,8
3,8
3,5
3,8
3,8
3,6
3,9
Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO 1 15 juni 2009

De volgende grafiek geeft een beeld van de opkomst in de avonduren gerelateerd aan de
mate van verstedelijking. De percentages zijn weergegeven per halfuur.
12 \ Percentage kiezers in de avond.naar male van verstedelijking in combinatie met
gemeenlegrootte weergegeven per halfuur.
gemeentegrootte

verstedelijking

groot
middelgroot
middelgroot
klein
klein
klein
klein
zeer klein
zeer klein

(zeer) sterk
sterk
matig
sterk
matig
weinig
niet
weinig
niet

19:0019:30
3,3
4,1
4,6
4,8
7,5
5,7
5,5
7,8
5,3

19:3020:00
5,1
4,9
6,2
4,1
6,6
4,9
5
5
4

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

20:0020:30
3,9
3,7
3,7
4,1
4,1
3,4
3,3
4
3

20:30rest van de dag (08::
21:00
19:00^\ per half uu
3,7
4,6
3,8
2,7
3,8
.2,3
3,8
2,7
3,5
3,6
2,6
3,8
3,8
2,5
3,6
3,6
2,4
3,9
Bron; TNS NIPO, 2009

Evaluatie handmatig tellen
ln dit hoofdstuk worden de resultaten van het handmatig lellen weergegeven, We gaan in
op de duur van het tellen gerelateerd aan het aantal hertellingen en het aantal tellers.

2.1

Evaluatie handmatig tellen per gemeente

In de volgende label ziet u de duur van het handmatig tellen, het aantal hertellingen, het
aantal tellers en de totale opkomst voor de stemlokalen waar de evaluatie heeft
plaatsgevonden. De duur van het handmatig tellen hebben wij gedefinieerd als het aantal
minuten dat verstrijkt tussen het openen van de stembus en het ondertekenen van het
proces-verbaal. Een hertelling kan plaats vinden in één of meer van de drie stappen van
het telproces:
1) Eerst wordt het totaal aantal uitgebrachte stemmen geteld. Als dit niet klopt met het
aantal dat eerder is vastgesteld kan er een hertelling plaatsvinden,
2) Vervolgens worden de stembiljetten op partij gesorteerd. De aantallen per partij
worden vastgesteld. Dit wordt opgeteld. Als dit aantal niet klopt met het aantal dat
eerder is vastgesteld kan er een hertelling plaatsvinden.
3) Tot slot worden de stapels per partij uitgesplitst naar de kandidaten. Het aantal per
kandidaat wordt genoteerd en opgeteld. Als blijkt dat dit niet klopt, kan er weer een
hertelling plaatsvinden.
De hertellingen die vermeldt worden in onderstaande tabel kunnen dus betrekking hebben
op hertellingen uit verschillende fasen van de telling en zijn daardoor niet eenduidig te
interpreteren. Zo is een hertelling in fase 1 of 2 wanneer alle stemmen opnieuw moeten
worden geteld veel omvangrijker dan een hertelling in fase 3 wanneer van één partij het
aantal stemmen op de verschillende kandidaten moet worden herteld. In fase 3 kunnen
meerdere hertellingen per fase plaatsvinden indien er meerdere partijen zijn waarvan het
aantal stemmen per kandidaat opgeteld niet identiek is aan het aantal stemmen dat op de
partij is uitgebracht:

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 [©TNS NIPO | 15 juni 2009

De absolute aantallen zijn weergegeven per gemeente.
13 I Duur van hel handmatig tellen, aantal hertellingen, opkomstcijfers en het aantal
tellers per slemlokaal
Tolale
duur
aantal
aantal
opkomst handmatig hertellingen tellers
tellen^
Gemeente
Aalburg
Abcoude
Alblasserdam
Apeldoorn
Boamsterhim
Boxtel
Hulst
MUI en Sinl Hubert
Oirschot

Oostflakkee
Raalte
Rhenen
Schinnen
Someren
Utrecht
Waddinxveen
Westvoome
Zutphen^
Totaal (gemiddeld)

494
523
586
729
598
600
834
628
587
429
643
923
329
602
764
663
474
768
621

142
59
122
162
103
55
80
30
52
60
95
170
75
75
106
155
84
30
92

1
1
0
3
1
2
0
0
1
l
1
3
2
4
4
4
0
1
1,6

5
. 6

4
4
6
8
7
9
6
6
4
4
5
4
6
5
6
-

5,6
Bron: TNS NIPO, 2009

Weergegeven in aantal minuten
' Gegevens over het aantal tellers zijn niet geregistreerd in het proces

Evaluatie Europese verkiezingen 1 F5353 l © TNS NIPO | 15 juni 2009

In de volgende grafieken is de duur van het tellen afgezet tegen het aantal gemeenten.

14 I Duur van het tellen tegenover het aantal gemeenten

Al-'» mmuUii

ll-IIPmilulni

121-150 minuioi

Dl-JUmnuieQ

E3Airiulgi3n«nlEn

Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen 1 F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

In onderstaande grafiek is de opkomst afgezet tegen het aantal gemiddelde aantal
hertellingen.
15 \ De opkomst (in honderdtallen) naar het gemiddelde aantal hertellingen

601-7111

,01 WO

•Ckinkklcld ninlBl haiaWnt^o}

Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | ©TNS NIPO 1 15 juni 2009

In onderstaande grafiek is de duur van het tellen afgezet tegen het gemiddelde aantal
hertellingen.

16 I Duur van het tellen legenover het gemiddelde aantal hertellingen

m
3l40iiBfUiiai

m
Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO j 15 juni 2009

Om de verschillende gemeenten met elkaar te kunnen vergelijken zijn de gegevens
omgerekend naar het aantal minuten dat 1 teller bezig is geweest om 100 stemmen te
tellen. Hieronder ziet u het resultaat van deze omrekening.
/ 7 I Duur van hel handmatig tellen per stemlokaal (omgerekend naar het aantal minuten
dal 1 teller bezig is geweesl om 100 stemmen te lellen)
Gemeente
Aalburg
Abcoude
Alblasserdam
Apeldoom
Boamsterhim
Boxtel
Hulst
MUI en Sint Hubert
Oirschot
Oostflakkee
Raalle
Rhenen
Schinnen
Someren
Utrecht
Waddinxveen
Westvoome
Gemiddelde

Aantal minulen dal 1 teller heeft gedaan over
het tellen van 100 stemmen
144
.68
83
89
103
73
67
43
53
84
59
92
114
50
83
117
106
83
Bron; TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

Bijlage

Evaluatie Europese verkiezingen ] F5353 | ©TNS NIPO | 15 juni 2009

Bijlage 1 O n d e r z o e k s v e r a n t w o o r d i n g

Metbode en veldwerk
Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van onze face-to-face enquêteurs. Op elk
stemlokaal is een enquêteur aanwezig geweest.
Evaluatie bezoek aan de randen van de dag
Zowel gedurende de ochtend (7:30-8:30 uur) als de avond (19:00-21:00 uur) is op
elk stemlokaal een enquêteur aanwezig geweest om het,aantal bezoekers dat zijn
stem uitbracht, te tellen. Het aantal bezoekers is met behulp van een handteller per
halfuur genoteerd op een formulier. Alle enquêteurs kregen een instructie met
uitleg over de te verzamelen data.
Evaluatie handmatig tellen
Op elk stemlokaal is een enquêteur aanwezig geweest om de duur van hel
handmatig tellen, het aantal hertellingen gedurende de telling, het aantal tellers en
het totaal aantal stemmers van die dag te noteren op een formulier. Alle
enquêteurs kregen een instructie met uitleg over de te verzamelen data.
Alle gegevens zijn aan het eind van de dag ofde volgende dag door de enquêteurs
ingevoerd door middel van een oniine vragenlijst. Tevens zijn alle formulieren per
post retour gezonden naar TNS NIPO. Bij eventuele onduidelijkheden in de data
is er contact opgenomen met de enquêteur.

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 | © TNS NIPO f 15 juni 2009

18 I Mate van stedelijkheid, gemeentegrootte en indeling in stratum

Aalburg*
Abcoude*
Alblasserdam*
Apeldoom*
Bedum
Bergen op Zoom
Boamsterhim *
Boxtel*
Bunnik (Odijk)
Castricum
Drimmelen
Enschede
Geldrop-Mierlo
Heemskerk
Heerlen
Heeze-Leende
Hengelo
Hoogeveen
Hulst*
Kessel
Loon op Zand
Maasdriel
Maasgouw
Menaldumadeel
MUI en Sinl Hubert*
Montferland
Nunspeet
Oirschot*
Oisterwijk
Oostflakkee*
Ooststellingwerf
Raalle*
Rhenen*
Rijswijk
Roermond
Scherpenzeel
Schiermonn ikoog
Schinnen*
Sinl- Oedenrode
Someren *
Ulrechl*
Vaals

Stedelijkheid
niet
weinig
matig
sterk
weinig
sterk
niet
matig
weinig
matig
weinig
sterk
matig
sterk
sterk
weinig
sterk
matig
niet
niet
weinig
niet
niet
niet
niet
weinig
weinig
weinig
weinig
niet
niet
weinig
weinig
zeer sterk
matig
weinig
niet
niet
weinig
weinig
zeer sterk
weinig

Gemeenlegrootte Stratum
10.000-20.000
G
5.000-10.000
H
10.000-20.000
E
150.000-250,000 A
10.000-20.000
F
50.000-100.000 B
10.000-20.000
G
20,000-50.000
E
F
10.000-20.000
20.000-50.000
E
20.000-50.000
F
150.000-250,000 A
20.000-50.000
E
D
20.000-50.000
50.000-100.000 B
10.000-20.000
F
50.000-100.000 B
50.000-100.000 G
20.000-50.000
G
< 5.000
1
F
20.000-50,000
20,000-50.000
G
20.000-50.000
G
10.000-20.000
G
10.000-20.000
G
20.000-50,000
F
20.000-50.000
F
10,000-20,000
F
F
20.000-50.000
10.000-20.000
G
20.000-50.000
G
20.000-50,000
F
10.000-20.000
F
20.000-50.000
D
C
50.000-100.000
H
5.000-10.000
< 5.000
I
G
10.000-20.000
10.000-20.000
F
F
10,000-20,000
>250.000
A
H
5.000-10.000

Evaluatie Europese verkiezingen | F5353 1 © TNS NIPO I 15 juni 2009

Veghel. (Erp)
weinig
20.000-50.000
F
Vlieland
niet
< 5.000
1
Waddinxveen *
20.000-50.000
E
matig
10,000-20.000
D
Weesp
sterk
I
Wervershoof^
niet
5.000-10.000
Westvoome *
weinig
10.000-20.000
F
Wymbritseradiel
10.000-20.000
niet
G
20.000-50.000
Zuiphen*
matig
E
de
evaluatie
van
het
handmatig tellen zijn
* gemeente waar de gegevens voor
verzameld
Bron: TNS NIPO, 2009

Evaluatie Europese verkiezingen i F5353 | © TNS NIPO | 15 juni 2009

EN

EN

EN

COMMISSION OF THE EUROPEAN COMMUNITIES

Brussels,
C(2009)final
NOT TO BE PUBLISHED

COMMISSION DECISION
of

amending the certificate policy as required in the technical specifications on the
standards for secunty features and biometrics in passports and travel documents issued
by Member States

EN

EN

COMMISSION DECISION
of

amending the certificate policy as required in the technical specifications on the
standards for security features and biometrics in passports and travel documents issued
by Member States
(Only the Bulgarian, Czech, Dutch, Estonian, Finnish, French, German, Greek, Hungarian,
Italian, Swedish, Latvian, Lithuanian, Maltese, Polish, Portuguese, Romanian, Slovakian,
Slovenian and Spanish texts are authentic)

THE COMMISSION OF THE EUROPEAN COMMUNITIES,
Having regard to Council Regulation (EC) 2252/04 of 13 December 2004 on standards for
security features and biometrics in passports and travel documents issued by Member States,
hereafter referred to as "the Regulation", and in particular Article 2 thereof and the technical
specifications as laid down in Commission Decision C(2006) 2909 of 28 June 2006 and the
certificate policy adopted accordingly by Commission decision C(2008) 4336 final of
25.09.2008,
Whereas:

EN

(1)

In accordance with Commission Decision C (2006) 2909 of 28 June 2006 a certificate
policy'was adopted in September 2008.

(2)

These reference documents were considered as additional reference documents not
having an impact on the implementation time frame of Regulation (EC) No 2252/2004
on common security features and biometrics in passports and travel documents issued
by Member States.

(3)

As with the first implementation offingerprintsin passports the Certificate policy was
applied, a need occurred for practical reasons to change this Certificate policy in order
to create a Single Point of Contact (SPOC) in each Member State for the exchange of
Terminal Authentication certificates.

(4)

Terminal Authentication certificates are necessary to provide authorisation to the
reader to access to the fingerprint images of the chip. As a consequence the issuing
procedure of passports is not affected by this change.

(5)

In accordance with Council Decision 2000/365/EC of 29 May 2000 conceming the
request ofthe United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to take part in
some ofthe provisions of the Schengen acquis, the United Kingdom has not taken part
in the adoption ofthe Regulation and is not bound by it or subject to its application as
it constitutes a development of provisions of the Schengen acquis. The United
Kingdom is therefore not addressee of this decision.

2

EN

EN

(6)

In accordance with Council Decision 2002/192/EC of 28 February 2002 conceming
Ireland's request to take part in some ofthe provisions ofthe Schengen acquis; Ireland
has not taken part in the adoption ofthe Regulation and is not bound by it or subject to
its application as it constitutes a development of provisions ofthe Schengen acquis.
Ireland is therefore not addressee of this decision.

(7)

In accordance with Articles 1 and 2 of the Protocol on the position of Denmark
annexed to the Treaty on European Union and to the Treaty establishing the European
Community, Denmark has not taken part in the adoption of the Regulation and is
therefore not bound by it or subject to its application. However, given that the
Regulation aims to build upon the Schengen acquis under the provisions of Title IV of
Part Three of the Treaty establishing the European Community, Denmark has, in
accordance with Article 5 ofthe said Protocol, notified wilh letter of 6 June 2005 that
it has transposed it into its national law. It is therefore bound under international law to
implement this Decision. Consequently, Denmark should receive a copy of this
Decision .

(8)

As regards Iceland and Norway, this decision constitutes a development of provisions
of the Schengen acquis within the meaning of the Agreement concluded by the
Council of the European Union and the Republic of Iceland and the Kingdom of
Norway conceming the association of those two States with the implementation,
application and development of the Schengen acquis which fall within the area
referred to in Article 1, point B of Council Decision 1999/437/EC of 17 May 1999 on
certain arrangements for the application of that Agreement. Norway and Iceland are
therefore bound by this Commission decision.

(9)

As regards Switzerland, this Decision constitutes a development ofthe provisions of
the Schengen acquis within the meaning ofthe agreement signed by the European
Union,- the European Community and the Swiss Confederation on the latter's
association with the implementation, application and development of the Schengen
acquis, which fall within the area referred to in Article 4 (1) of the Council decision on
the signing, on behalf of the European Community and on the provisional application
of certain provision of this Agreement.

(10)

As regards Liechtenstein, this Decision constitutes a development of provisions ofthe
Schengen acquis wiihin the meaning of the Protocol signed between the European
Union, the European Community, the Swiss Confederation and the Principality of
Liechtenstein on the accession ofthe Principality of Liechtenstein to the Agreement
between the European Union, the European Community and the Swiss Confederaiion
on the Swiss Confederation's association with the implementation, application and
development ofthe Schengen acquis, which fall within the area referred to in Article
1, point A of Decision 1999/437/EC, read in conjunction with Article 3 of Council
Decision 2008/261/EC.

(10)

The measures provided for in this Decision are in accordance with the opinion ofthe
Committee created by Article 6 of Regulation (EC) 1683/95.

3

EN

HAS ADOPTED THIS DECISION:
Article 1
(1) The Common Certificate Policy adopted by Commission decision C(2008) 8657 of 22
December 2008 shall be amended as follows:
a) In "1. Inlroduction" the following text is added:
"To fulfil the requirements of this Certificate Policy it is requirement that a robust
communication infrastructure be implemented for regular inter-country
communication covering DV certificate issuing. The protocol defined in CSN 36
9791 SHALL be used for routine day to day.data exchanges related to EAC PKI."
b) In section 1.3 PKI participants paragraph 1.3.5 will become 1.3.6 and a new
paragraph 1.3.5 will be inserted:
"1.3.5. SPOC - Single point of contact
SPOC acts as an interface for communication between Member States. It allows
efficient on-line communication lo carry out regular key management related tasks.
Technical details of SPOC are defined in CSN 36 9791."
c) The text of 9.11 shall be replaced by the following:
"All key managemenl tasks MUST be carried out by using robust communication
channels.
For communications between countries all CVCA's and DV's MUST be able to
carry out such communications using SPOC as defined in CSN 36 9791. Other
additional online or offline communication channels MAV be mutually agreed
especially to cover situation when SPOC communication channel is not available.
In the evenl of disruption to a CVCA's normal communication channels it MUST
notify subscribing DVs of an alternate channel by which Certificate Requests can be
submitted. This SHALL be done in a timeframe that minimises the risk of current
certificates expiring
Appendix C: SPOC MUST comply with the additional requirements specified in
Appendix C.
d) Appendix C as set out in Annex I to the decision shall be added.
Article 2
This Decision is addressed to Kingdom of Belgium, Republic of Bulgaria, Czech Republic,
Federal Republic of Germany, Republic of Estonia, Hellenic Republic, Kingdom of Spain,
French Republic, Italian Republic, Republic of Cyprus, Republic of Latvia, Republic of
Lithuania, Grand Duchy of Luxembourg, Republic of Hungary, Republic of Malta, Kingdom
ofthe Netherlands, Republic of Austria, Republic of Poland, Portuguese.Republic, Romania,
Republic of Slovenia, Slovak Republic, Republic of Finland, Kingdom of Sweden. It has to be

EN

4

EN

transmitted to Republic of Iceland, Kingdom of Norway, Principality of Lichtenstein and
Swiss Confederation.
Done at Brussels,

For the Commission
Jacques Barrot
Vice-President

EN

5

EN

ANNEX 1
1.

APPENDIX C SPOC REQUIREMENTS

1.1.

SPOC Initial registration

Before inter-SPOC communication starts a SPOC SHALL register at the other SPOCs. The
registration information SHALL be exchanged by trusted channel in the same way as initial
DV registration is done. Following data musl be presented during the registration:
• physical contact details for organization responsible for SPOC operation;
• organization name;
• postal address;
• telephone number;
• fax number (OPTIONAL);
• SPOC root CA certification policy.
• SPOC root CA certificate
• SPOC e-mail address
• SPOC URL (see OSN 36 9791 for details)
1.2.

SPOC private keys storage requirements

Private key used for SPOC communication SHALL be stored in a secure cryptographic
module. The module SHALL fulfill requirements specified in Appendix B.l.
1.3.

SPOC CA requirements

1.3. J.

Certificate assurance and conlenl

The CA issuing SPOC communication certificates SHALL be under govemmental control.
The certificates issued by the SPOC CA SHALL ftiifill requirements (naming, key usage,
extensions) defined in CSN 36 9791. The SPOC CA policy MUST assure the OIDs
identifying SPOC certificates are assigned only to certificates belonging to the SPOC.
1.3.2.

Certificate revocation information

The certificates SHALL conlain valid CDP extension. At least one distribution point SHALL
be reachable via HTTP. CRL regular issuing period MUST be max 3 months, in case a
certificate is revoked, the GRL including revoked certificate MUST be published no later than
72 hours after the certificate revocation. It is not advised to cache the CRL for long periond of
time.

EN

6

EN

1.3.3.

Technical and organizational requirements

The SPOC CA SHALL fulfill the same level of requirements as specified for CVCA in
section "5. Management, Operational, and Physical Controls" and section "6. Technical
Security Controls".
1.3.4.

Validity periods

• CA certificate validity period - 5-10 years
• SPOC certificates validity period-6-18 months
1.4.

Request received vie SPOC is trusted

If the originator of the message is successfully validated (TLS client authentication) the
received DV certification request SHALL be considered as approved by the originator as
belonging to the DV which is allowed to request for a certificate abroad, (according to 3.3.1
b) of this document.
1.5.

Communication priorities

Whenever possible an automated web service interface SHALL be used to exchange data.
When the web service interface of respective SPOC is not available for more than 72 hours,
the client (initiator of the TCP connection) SHALL contact SPOC using registration
information to find the solution for urgent communication requests.
1.6.

Sending notifications

To send the notificaUon SPOC SHALL be used. GeneralMessage as defined in CSN 36 9791
SHALL be used to transport notification. It is RECOMMENDED to use wording as specified
in the following table for subject and body part ofthe message.
Reference to CP

Subject

Body

[EUCPl sec. 9.11

Disruption
of
CVCA
communication channel

Country SPOC websen/ice interface will not be
operational from Idate.time] to [date, time]. During the
period use email.

[EUCP] sec. 9.11.6

Suspension
Service

CVCA service will be suspended from [date] to [date].

[EUCPJsec. 4.5,

[ISjDViCVCA] private key
[lost|stolen|compromised]

Private
key
belonging
to
[Iost|stolen|compromised3 on [date].

[EUCP] sec. 4.5

[DVjCVCA] private key
activation
data
compromised

Activation data of the private key belonging to [CHR]
was compromised on [dalel-

[EUCP] sec. 4.5

Certificate inaccurate

Attached certificate was found inaccurate.

[EUCP] sec. 5.8

[CVCA|DV] Termination

[CVCApV] identifred by [CHR] will terminate
operation from [date]. For further information contact
[contact details].

of

CVCA

[CHR]

was

5.7.3

EN

EN

EN

Reference to CP

Subject

Body

lEUCPl sec. 8,

DV not compliant

The DV [CHR] is no more compliant to EU CP
requirements.

EN