Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen
V. Beekman en D. Verhoog
Maart 2023

Aanleiding
Als voorbereiding op een Landbouwakkoord vindt er overleg plaats tussen de overheid en
belanghebbenden. Dit overleg wordt gevoerd aan de hoofdtafel en moet leiden tot afspraken tussen
ketenpartijen, landbouworganisaties en overheden. Input voor de gesprekken komt vanuit
zogenaamde zijtafels, waarbij iedere sector zijn eigen zijtafel heeft. Voor het te sluiten
Landbouwakkoord is het van belang om te weten welk bereik nationale afspraken hebben; agrarische
grondstoffen- en eindproductenstromen zijn immers voor een belangrijk deel internationaal.
Wageningen Economic Research is gevraagd om voor de belangrijkste akkerbouwgewassen en
veehouderijproducten de grondstoffen- en eindproductenstromen in beeld te brengen.

Onderzoeksvraag
Wat is bekend over de opbrengsten van wat in Nederland aan plantaardige producten, zuivel en vlees
van het land komt, bij welke binnenlandse en buitenlandse afnemers de eindproducten terechtkomen
en welke importen van deze producten vanuit het buitenland op de Nederlandse markt komen?
Opbouw van de nota
Deze nota presenteert voor aardappelen, suiker, tarwe, zuivel, eieren, pluimveevlees, rund- en
kalfsvlees en varkensvlees figuren met cijfers over 2021 van binnenlandse productie, afzet van die
productie op de binnenlandse en buitenlandse markt en import naar de binnenlandse markt.
Vervolgens krijgen deze cijfers steeds enige kwalitatieve duiding en wordt de nota afgesloten met
een korte reflectie op de vraagstelling. In de bijlage staan schematische weergaven van de besproken
ketens.

1 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen
Aardappelen

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)
Voor aardappelen zijn er drie verschillende afzetmarkten: pootaardappelen, consumptieaardappelen
en zetmeelaardappelen. Pootaardappelen zijn aardappelen die het volgende seizoen weer als
uitgangsmateriaal worden gebruikt. Pootaardappelen moeten voldoen aan hoge kwaliteits- en
exporteisen. De Nederlandse Algemene Keuringsdienst (NAK) ziet erop toe dat het aangeboden
pootgoed aan de gestelde kwaliteitseisen voldoet. Als de pootaardappelen niet aan de eisen voldoen
of als de afzetmarkt te klein blijkt, dan worden ze voor andere bestemmingen verkocht (consumptie,
voer, bio-energie). Pootaardappelen brengen veelal hogere prijzen op dan consumptieaardappelen.
Het grootste deel van de goedgekeurde pootaardappelen wordt geëxporteerd. Het grootste deel van
de pootaardappelexport gaat naar Europese landen (belangrijkste afzetmarkten: België, Duitsland,
Italië, Spanje, Frankrijk). Ook Afrika (vooral Algerije, Egypte en Marokko) en Azië zijn belangrijke
afzetgebieden. Handelshuizen zoals Agrico en HZPC zijn toonaangevende spelers.
De productie van consumptieaardappelen ligt de laatste 10 jaar gemiddeld op 3,6 mln. ton. Hoewel
Nederland zelf veel consumptieaardappelen produceert, wordt ook een aanzienlijk volume
consumptieaardappelen geïmporteerd. De import komt vooral uit buurlanden. Ook worden
aardappelen bij aanvang van het seizoen (in de periode mei-juni) vanuit Zuid-Europa geïmporteerd
voordat nieuwe Nederlandse aardappelen op de markt komen. Ook is er beperkte import van
verwerkte aardappelen. Nederland kent een grote aardappelverwerkende industrie (vooral frites).
Grote marktpartijen zijn Aviko, Farm Frites, McCain en LambWeston/Meijer. Door de Nederlandse
productie en het importaanbod te combineren, kunnen deze fabrieken tot een optimaal gebruik van
productiecapaciteit komen en hun positie op de wereldmarkt handhaven. Bij het verwerkingsproces
komen bijproducten vrij die worden afgezet als vochtrijke voedermiddelen voor de rundvee- en
varkenshouderij. Daarbovenop wordt bijproduct afgezet voor bio-vergisting en energieopwekking.
Naast de afzet op de binnenlandse markt wordt een aanzienlijke hoeveelheid aardappelen
geëxporteerd door de Nederlandse aardappelhandel en -verpakkers. Het meeste gaat naar België en
Duitsland. Ook veel verwerkte aardappelen vinden hun weg naar het buitenland; vooral het Verenigd
Koninkrijk en Duitsland zijn belangrijke exportmarkten. Naast Europa is het Midden-Oosten een
belangrijk

afzetgebied,

vooral

Saoedi-Arabië.

De

verkoop

van

verpakte

koel-verse

aardappelproducten in supermarkten ligt op circa 60.000 ton per jaar (wat overeenkomt met een
kleine 120.000 ton aardappelen). Ook worden aardappelen verwerkt door kleinere foodbedrijven,
horeca en instellingen zoals foodservice, en in kant-en-klaarmaaltijden.

2 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Zetmeelaardappeltelers zijn lid van de coöperatie Avebe en hebben leveringsrechten om hun
aardappelen aan deze verwerker te leveren. De aardappelen worden verwerkt tot zetmeel- en
eiwitproducten die wereldwijd worden afgezet aan de voedingsmiddelenindustrie, en ook als
ingrediënt voor de veevoederindustrie en voor technische toepassingen. Afgelopen decennia
veranderde Avebe van een bulkproducent naar een innovatieve producent van hoogwaardige
grondstoffen voor voedingsmiddelen.

3 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Suiker

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)
Nederlandse suikerbieten worden verwerkt door Cosun Beet Company, een dochter van coöperatie
Cosun. Na diverse fusies is Cosun Beet Company als enige suikerbietverwerker/suikerproducent
overgebleven in Nederland. Het belangrijkste product van de verwerking van suikerbieten is
kristalsuiker. Kristalsuiker wordt als zodanig (in de vorm van losse kristalsuiker en suikerklontjes)
aan de consument verkocht; een groter deel van de suiker dient als grondstof voor de
suikerverwerkende industrie, bijvoorbeeld voor de productie van frisdrank, brood, gebak en andere
voedingsmiddelen. Daarnaast is suiker een grondstof voor bio-ethanol. Import en export van
suikerbieten vindt in geringe mate plaats. Dit betreft vooral grensverkeer met Duitsland en België,
bedoeld om transportafstanden tot de fabriek te beperken. Daarentegen zijn de import en export van
suiker van grote omvang. Dit betreft niet alleen import van kristalsuiker maar ook van suiker die
verwerkt is in voedingsmiddelen. Door de sterke prijsdaling sinds 2017 was de verwerking van
suikerbieten ook in Nederland verliesgevend geworden. Het saldo van suikerbiet is daardoor ook sterk
gedaald, maar is vergeleken met de rest van de EU nog steeds op redelijk peil doordat winsten binnen
de Cosun-groep deels ten goede komen van de uitbetalingsprijs van suikerbieten. De teelt van
suikerbieten in Nederland is ook na de afschaffing van het quotum nog steeds gereguleerd, niet vanuit
de EU maar door Cosun Beet Company zelf. Om vraag en aanbod met elkaar in evenwicht te houden
werkt Cosun Beet Company tegenwoordig met ledenleveringsbewijzen (LLB’s). Vraag en aanbod zijn
bij Cosun Beet Company met dit systeem vrij goed op elkaar afgestemd.

4 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Tarwe

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)

Tarwe is te verdelen in harde tarwe en zachte tarwe. Harde tarwe wordt gebruikt voor het maken van
pasta, bulgur en couscous, hiervoor is bijvoorbeeld durum tarwe geschikt. Zachte tarwe wordt
gebruikt voor het maken van brood, koek, ontbijtgranen en voor veevoer. In Nederland wordt bijna
geen harde tarwe geproduceerd vanwege het klimaat. De landelijke productie is dan ook vrijwel
volledig zachte tarwe. Van de Nederlandse tarwe vindt slechts op beperkte schaal verkoop aan
maalderijen plaats ten behoeve van de bloemproductie; een groot deel van de in Nederland geteelde
tarwe is vanwege de ontoereikende kwaliteit (vooral het lage eiwitgehalte) niet bakwaardig. De
maalindustrie is dus in grote mate aangewezen op importtarwe uit Frankrijk en Duitsland. Dossche
Mills, die in 2018 Meneba overnam, is één van de grootste maalderijen in Europa. Deze onderneming
heeft een groot marktaandeel in de Nederlandse brood- en banketmarkt. De broodconsumptie in
Nederland is de laatste tien jaar dalende. Van de in brood en banket verwerkte granen bestaat 8090% uit tarwe. Veruit het grootste deel van het Nederlandse tarweaanbod vindt zijn weg naar de
veevoerindustrie en wordt verwerkt in mengvoeders. Het aanbod van binnenlandse tarwe is
onvoldoende om aan de vraag vanuit deze sector te voldoen, zodat veel voertarwe uit Frankrijk en
Duitsland wordt geïmporteerd. Een klein deel van de geoogste tarwe wordt bestemd voor de productie
van bio-ethanol of afgezet als zaaizaad.

5 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Zuivel

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)

De zuivelketen – het geheel aan bedrijven dat betrokken is bij de productie en verwerking van melk
– is het grootste onderdeel van de Nederlandse agrosector in termen van toegevoegde waarde en
werkgelegenheid (op basis van binnenlandse grondstoffen). De melkproductie is jarenlang begrensd
geweest door de melkquotering. De afschaffing hiervan in 2015 leidde tot een stijging van de aanvoer
van melk van rond de 11,5 mld. kg melk in 2010 tot ruim 14,3 mld. kg melk in 2016. Door het
fosfaatreductieplan en de invoering van fosfaatrechten is de melkaanvoer gedaald tot 13,6 mld. kg
in 2021. De melkproductie per bedrijf is van 2015 tot 2021 toegenomen van bijna 800.000 kg naar
960.000 kg. Nagenoeg alle geproduceerde melk wordt afgeleverd aan de zuivelindustrie. Naar
schatting wordt ruim drie kwart van de gecollecteerde melk verwerkt door coöperaties. Meer dan de
helft (57%) van de rauwe melk wordt verwerkt in kaas. De sector is internationaal georiënteerd: 70%
van de Nederlandse melkproductie wordt in een groot scala aan producten geëxporteerd. Ongeveer
een derde van de export is bestemd voor markten buiten de EU. De totale exportwaarde van
zuivelproducten is 8,2 miljard euro. Daar staat een waarde voor import van zuivelproducten van 4,1

6 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

miljard tegenover. Op de lijst van grootste zuivelconcerns in de wereld bezet Friesland Campina de
zevende plaats met een omzet van 11,1 mld. euro. Vóór de coronacrisis werd driekwart van de
zuivelproducten in Nederland via de retail verkocht en een kwart via de horeca en andere kanalen.
De Nederlandse kaasconsumptie per hoofd van de bevolking beweegt zich al jaren boven het
Europese gemiddelde, maar is de laatste jaren iets aan het dalen. In 2021 bedroeg de kaasconsumptie
per persoon (inclusief kwark en geitenkaas) in Nederland 24,7 kg, in 2019 was dit 25,5 kg. Het
gebruik van consumptiemelk ligt op 45,2 kg per hoofd van de bevolking, dit is toegenomen ten
opzichte van 2019 (39,7 kg).

7 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Eieren

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)

In de leghennenhouderij worden eieren geproduceerd voor humane consumptie. De eieren worden
als tafelei rechtstreeks verkocht aan consumenten of via de eiproductenindustrie als eiproduct
gebruikt in allerlei voedingsmiddelen. De eieren uit de leghennenhouderij worden gesorteerd en
verpakt in pakstations en een deel van de eieren (25 tot 30%) wordt verwerkt tot eiproduct dat
gebruikt wordt als ingrediënt in de voedingsmiddelenindustrie. Producten met veel eiproduct zijn
sauzen/mayonaise, banket en pasta. Op elk niveau in de keten is sprake van export. Broederijen
exporteren broedeieren, eendagskuikens en jonge hennen, pakstations exporteren een groot deel
van de eieren en voor de eiproductenindustrie is de export van eiproduct (vloeibaar of gedroogd
product) belangrijk. Twee derde van de eieren beschikbaar voor de Nederlandse markt worden direct
geconsumeerd als tafelei en circa een derde wordt gebruikt in de vorm van allerlei voedingsmiddelen
waarin ei verwerkt is. De laatste jaren is het verbruik redelijk stabiel rond 200 stuks per persoon. De
Nederlandse supermarkten hebben een groot aandeel in de verkoop van tafeleieren. Naast
supermarkten worden er tafeleieren verkocht via weekmarkten of op de boerderij. Bijna alle eieren
verkocht in Nederlandse supermarkten worden geproduceerd volgens een hogere standaard dan de
EU-eisen. In de internationale afzet gaat het grootste deel van de export van consumptie-eieren naar
Duitsland. Duitse supermarkten willen uitsluitend eieren met het KAT keurmerk (‘Kontrollierte
Alternative Tierhaltungsformen’) met specifieke eisen op het gebied van dierenwelzijn en
voedselveiligheid.

8 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Pluimveevlees

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)

Pluimveevlees is een verzamelnaam voor meerdere soorten vlees die geproduceerd worden door
bedrijven met pluimvee. De grootste deelsector zijn de vleeskuikens, op ruime afstand gevolgd door
eenden en kalkoenen. In Nederland worden in 14 slachterijen vleeskuikens geslacht. In 2020 en 2021
was er een verdere concentratie in de Nederlandse vleeskuikenslachterijsector. Dit was het gevolg
van enkele overnames en de sluiting van twee bedrijven. Dit betekent dat er nu vier grote spelers in
de markt zijn:





Plukon Food Group. Plukon is een belangrijke Europese speler met bedrijven in Nederland,
Duitsland, België, Frankrijk, Spanje en Polen.
Sisters Storteboom, onderdeel van de Britse 2 Sisters Food Group. Storteboom heeft ook een
slachterij in Polen.
Esbro, eigendom van de Duitse PHW-Gruppe die in Duitsland actief is met slachten van
pluimvee (Wiesenhof), veevoeding en fokkerij (Lohmann).
Exportslachterij Clazing.

De omschakeling naar de langzaam groeiende kip in de jaren 2018 en 2019 heeft geen negatieve
invloed gehad op de verkoopvolumes van kip.

9 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Rund- en kalfsvlees

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)

Kalveren die in de melkveehouderij worden geboren en niet worden aangehouden als nieuwe aanwas,
worden ingezet als vleeskalf (vrijwel alle mannelijke dieren en een deel van de vrouwelijke dieren).
De kalveren op de vleeskalverbedrijven zijn niet alleen afkomstig van Nederlandse melkveebedrijven,
een substantieel deel van de kalveren wordt geïmporteerd. Het grootste deel van de (blank)
kalfsvleesproductie wordt geëxporteerd. Deze export vindt vooral plaats naar Frankrijk en Italië,
waarbij export naar nieuwe derde landen op gang komt. Het grootste deel van de kalveren in
Nederland wordt geproduceerd door drie integraties: de VanDrie Groep, Denkavit en de Pali Groep.
Deze grotere bedrijven beheren meerdere schakels van de uitgebreide productieketen. De integratie
is dan contractgever, eigenaar van het kalf en levert ook het voer. De kalverhouder levert de
huisvesting en de arbeid. Het vleeskalvercomplex wordt gekenmerkt door een sterke
exportafhankelijkheid.

10 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Varkensvlees

(Bron: Voorzieningsbalansen Agrimatie)
Voor Nederland is de zelfvoorzieningsgraad voor varkensvlees circa 300%, waardoor twee derde van
de jaarlijkse productie wordt uitgevoerd, binnen of buiten de EU. Het grootste deel van de
varkensslachtingen in Nederland vindt plaats bij de grootste vier slachtondernemingen. Vion Food
Group slacht ongeveer de helft van de varkens in Nederland; de andere grote ondernemingen zijn
Van Rooi Meat, Westfort en Compaxo. Het grootste deel van de Nederlandse varkensproductie wordt
geëxporteerd. De export bestaat uit vlees en levende dieren. Sinds 2016 is de export van
varkensvlees en -producten vanuit de EU naar vooral China fors toegenomen onder invloed van een
sterke vraag. Vanaf 2019 is de importbehoefte van China nog groter geworden omdat circa de helft
van de Chinese varkensstapel dood ging of is geslacht vanwege uitbraken van Afrikaanse
varkenspest. In 2019 werd China daardoor één van de twee belangrijkste exportmarkten. In 2018
was China nog maar het vijfde exportland voor Nederland. De importbehoefte van varkensvlees
vanuit China is sinds 2021 wel duidelijk afgenomen, omdat de productie in China weer herstellende
is.

11 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Reflectie
De grondstoffen- en eindproductenstromen van de in deze nota besproken akkerbouwgewassen en
veehouderijproducten zijn in belangrijke mate internationaal. Meer specifiek geldt dat, behoudens
zetmeelaardappelen en tarwe als veevoer, deze akkerbouw- en veehouderijketens vooral sterk op de
export georiënteerd zijn. De impliciete aanname onder de vraag vanuit het Landbouwakkoord lijkt te
zijn dat deze sterke internationale (export) oriëntatie van de Nederlandse akkerbouw en veehouderij
een beperkende factor vormt voor het mogelijke bereik van nationale afspraken in een
Landbouwakkoord. Een constructieve herformulering van de vraag zou kunnen zijn hoe met deze
(internationaal) grote (Nederlandse) handelaren en verwerkers afspraken zijn te maken over
bijdragen aan NPLG doelbereik die zich ook uitstrekken tot het internationale deel van hun
ketenactiviteiten. Voor eieren lijkt de situatie iets gecompliceerder te liggen gezien de bepalende
macht van eisen op de belangrijke Duitse exportmarkt. Ook hier is een constructieve herformulering
mogelijk tot de vraag hoe bedrijfssystemen voor de leghennenhouderij ontwikkeld kunnen worden
die tegelijkertijd NPLG doelen dienen als aan eisen van zowel Beter Leven keurmerk als de Duitse
markt voldoen.

Bronnen
Voor deze nota hebben we gebruik gemaakt van bestaande gegevens, expertkennis en modellen. De
analyse is uitgevoerd op basis van beschikbare publicaties en professionele kennis en ervaring. Op
basis hiervan is een beeld van de situatie gegeven. De cijfers over 2021 van binnenlandse productie,
afzet van die productie op de binnenlandse en buitenlandse markt en import naar de binnenlandse
markt voor aardappelen, suiker, tarwe, zuivel, eieren, pluimveevlees, rund- en kalfsvlees en
varkensvlees zijn gebaseerd op de voorzieningsbalansen op Agrimatie:
https://www.agrimatie.nl/VoorzieningsBalansen.aspx
De kwalitatieve duiding van deze cijfers zijn ingekorte en geredigeerde versies van teksten uit de
Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel:
Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel (wur.nl)
De schematische weergaves van de ketens in de bijlage zijn rechtstreeks overgenomen uit deze
jaarlijkse publicatie. Hierbij dient opgemerkt te worden dat in deze schema’s voor aardappelen,
suiker, tarwe en varkensvlees cijfers uit 2020 in plaats van 2021 worden gebruikt. Het was gezien de
beperkte doorlooptijd voor het opstellen van deze nota niet mogelijk om de cijfers in deze schema’s
een update naar 2021 te geven. Alle informatie uit de Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel is
tevens beschikbaar gemaakt op https://www.agrimatie.nl.

12 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Bijlage: Schematische weergave van ketens
Aardappelen (2020)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

13 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Suiker (2020)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

14 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Tarwe (2020)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

15 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Zuivel (2021)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

16 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Eieren (2021)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

17 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Pluimveevlees (2021)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

18 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Rund- en kalfsvlees (2020)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

19 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

Varkensvlees (2021)

(Bron: Staat van Landbouw, Natuur en Voedsel)

(

Meer informatie
Volkert Beekman
T +31 (0)70 33 58 241
E volkert.beekman@wur.nl
www.wur.nl/economic-research

20 | Agrarische grondstoffen- en eindproductenstromen

2023