Voortgangsrapportage
Retailagenda 2018–2019

1

juni 2019

verantwoording 2018–2019

Aan het rollen

D

e retail is aan grote veranderingen onderhevig, met nieuwe
creatieve ondernemers en nieuwe businessconcepten, met
het groeiend belang van duurzaamheid en digitalisering en
internationalisering stuwen de veranderingen in de sector. Kijken
we terug naar de afgelopen vijf jaar dan zien we dat het winkelland­
schap blijvend is veranderd. De concentratie van funshoppen in een
steeds kleiner aantal grotere steden, de afnemende betekenis van
winkelcentra in middelgrote steden en een beperking van de keuze
in kleine kernen tot de dagdagelijkse boodschappen. De consument
zit aan het roer. De aantrekkende economie geeft kansen aan nieuw
ondernemerschap, meer beleving in de centra, internationaal
toerisme en een groeiend bestedingspatroon, waardoor de sector
de veranderingen kan absorberen. Niet zonder schade, getuige de
faillissementen van zichtbare, grotere winkelketens én vele kleinere
winkeliers die als mkb’er het hoofd niet meer boven water kunnen
houden. Maar ook met heel veel creativiteit en elan; het is met
bijna 10% van de werkgelegenheid een sector waarin veel mensen
elke dag met passie werken.
De maatschappelijke effecten van de veranderingen hebben over­
heidsbemoeienis nodig gemaakt. Onder leiding van staatssecretaris
Mona Keijzer is de publieke betrokkenheid ook in de afgelopen
twee jaar getoond. Het heeft provincies en gemeenten gebracht
in een actieve rol waarbij zij de transformatie van winkelgebieden
faciliteren. Goede aanpakken zijn gedeeld in congressen, innova­
tiefestivals, intervisies en tal van workshops en werkbezoeken. We
krijgen een beter inzicht in het reilen en zeilen in de sector door
het systematisch verzamelen van informatie en het uitvoeren van
onderzoek en kennisontwikkeling via het lectorennetwerk van ho­
gescholen. De partners in de Retailagenda onderstrepen het belang
van de publiek/private samenwerking. Zij hebben in de loop van de
Retailagenda vertrouwen gekregen in elkaar; ze werken samen en
spreken open over hun visie en belangen. Zij delen een gezamenlijk
belang; het zodanig omgaan met de veranderingen dat onderne­

2

mers zich tijdig aanpassen en medewerkers opleiden die met plezier
en trots in deze bedrijven willen werken. Innovatie is nodig en meer
en meer is duidelijk dat de transitie ook vraagt om oplossingen in
andere domeinen. Als het gaat om leefbaar houden van kernen zit
de oplossing daarbij lang niet altijd in de retail; moeten we op weg
naar een andere vlag op de lading?
In het tweede deel van 2019 werken we aan een visie op de toe­
komst. Hiervan hangt ook de toekomst van de Retailagenda en
de inzet van te betrekken partners af. Is er blijvende grond voor
een programmatische samenwerking van de publieke en private
partners en wat moet dat dan inhouden? We werken scenario’s uit
en voeren verkennende gesprekken om de mogelijke agenda te
doordenken. De samenwerking door laten rollen, daar is enthousi­
asme voor. Maar vraagt wel om een nieuwe voeding voor de agenda.
Deze rapportage gaat over de uitgevoerde activiteiten in de periode
van 2018 tot medio 2019. Als afsluiting van het lopende programma
zullen we aanbevelingen en een toekomstvisie opstellen en daar­
over zullen we eind 2019 rapporteren.
Marijke van Hees
Voorzitter Retailagenda

verantwoording 2018–2019

Over de Retailagenda
De Retailagenda is een programma dat in maart 2015 is opgezet door het ministerie van Economische Zaken & Klimaat
(EZK), samen met betrokken partijen –  detailhandel, vastgoed,
gemeenten en provincies  – ten behoeve van de retailsector. Het
gezamenlijke doel is het toekomstbestendig en aantrekkelijk
maken van winkelgebieden in kernen en steden.
De Retailagenda is gestart als reactie op de grote structurele
veranderingen in de retail die sterk zichtbaar werden met vele
faillissementen en leegstand als gevolg. Deze veranderingen zijn
van invloed op de leefbaarheid van stadcentra, dorpskernen en
centrumgebieden. Aan de ene kant is er sprake van een teveel aan
winkelmeters dat een nieuwe functie moet krijgen, aan de andere
kant is er innovatiekracht nodig om aan de veranderende eisen van
de consument te voldoen. Die slag kan alleen worden gemaakt als
alle betrokken partijen samenwerken. De retailsector is van groot
economisch en maatschappelijk belang. Alle betrokken partijen
delen het gevoel van urgentie en de noodzaak om samen te werken
aan vitale centra en binnensteden en het toekomstbestendig maken
van de retailsector.
De eerste drie jaar is gewerkt aan de implementatie van een agenda
met 21 actiepunten. In die periode zijn belangrijke stappen gezet.
Het werk van de Retailagenda is daarom met ingang van 1 januari
2018 met twee jaar verlengd. De Retailagenda richt zich nu op de
volgende vijf thema’s:

De vijf thema’s zijn onderling met elkaar verbonden. Regionale
afstemming en lokale transformatie hebben een directe impact
op het winkellandschap. Investeringen in winkelvastgoed zijn een
voorwaarde voor lokale transformatie en het realiseren van de duur­
zaamheidsdoelen. De thema’s Human Capital Agenda en kennis­
creatie & innovatie raken de gehele winkelsector.

1
2
3
4
5

Daarnaast zien we drie belangrijke onderwerpen die dwars door
alle thema’s heen spelen en bepalend zijn voor de te verwachten
ontwikkelingen in de sector: digitalisering, internationalisering/Europa
en duurzaamheid. Voor een toekomstbestendige retailsector zijn deze
drie doorsnijdende onderwerpen belangrijke randvoorwaarden.

3

Regionale afstemming
Lokale transformatie
Samen investeren
Human Capital Agenda
Kenniscreatie en Innovatie

www.retailland.nl

1

verantwoording 2018–2019

Thema Regionale afstemming
Belang van regionale afstemming
De zoektocht naar vernieuwing en innovatie, maar ook de leeg­
standsopgave in de detailhandel manifesteert zich veelal op lokaal
niveau: in binnensteden, in kernen en in de periferie. De sleutel om
hier gericht aan te werken ligt echter vaak op regionaal niveau. Om
te zorgen voor vitale kernen, bruisende binnensteden en een ge­
zonde winkelstructuur staan gemeenten voor de lastige opgave om
duidelijke keuzes te maken. Welke winkelgebieden zijn kansrijk en
toekomstbestendig? En in welke gebieden is consolidatie of afbouw
nodig? De problemen die daarbij op lokaal niveau spelen, overstij­
gen de gemeentegrenzen en hebben impact op de regio. Het is dan
ook noodzakelijk om keuzes te maken vanuit een breder econo­
misch perspectief en daarbij ook te kijken naar andere ruimtelijke
functies zoals wonen, werken, cultuur en verblijfsrecreatie.
De provincies voeren de regie over de regionale economie. De wijze
waarop zij deze verantwoordelijkheid invullen, kan zeer verschil­
lend zijn. Deze hangt onder meer af van de aard en urgentie van de
maatschappelijke opgave, maar ook van de provinciale sturingsfilo­
sofie. Maatwerk en samenwerking met andere stakeholders, - zoals
naastgelegen provincies, gemeenten, ondernemers en vastgoedzijn noodzakelijke voorwaarden om tot een goede regionale
afstemming te komen.

Resultaten en activiteiten 2018 – heden
kansenkaarten provincies. Aan de hand van twaalf bestuurlijke
overleggen met de gedeputeerden van alle provincies hebben de
Retailagenda en partner NRW inzichtelijk gemaakt waar provincies
met hun regionale afstemming van het detailhandelsbeleid staan
en welke kansen er op dit gebied nog liggen. De resultaten van de
gesprekken zijn samengevat in zogenaamde ‘kansenkaarten’ voor
elke provincie. Op 20 februari 2019 zijn de hoogtepunten op dit
dossier overhandigd aan staatssecretaris Keijzer.

4

Provincies boeken vooruitgang bij aanpak
winkelleegstand
Provincies hebben zich de afgelopen colle­
geperiode actief ingezet om regionaal detail­
handelsbeleid te bevorderen om zo leegstand
van winkels tegen te gaan. Op 20 februari 2019
hebben de gezamenlijke provincies staatsecre­
taris Keijzer geïnformeerd over de belangrijkste
acties die zijn ondernomen.

sanering plancapaciteit. Er wordt gewerkt aan het project
‘Handreiking voor het saneren van plancapaciteit in bestemmings­
plannen’. Het doel is inzichtelijk te maken hoe gemeenten over­
tollige en ongewenste meters juridisch kunnen schrappen zonder
planschade. De handreiking komt in 2019 beschikbaar.
regiodeal vitale binnensteden. In september 2018 is een
Regiodeal ingediend voor het thema Vitale binnensteden bij het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De aanvraag
is, ondanks brede steun van betrokken partijen, helaas niet geho­
noreerd. De Retailagenda heeft zich aangesloten bij de toegekende
regiodeals Parkstad en de Achterhoek. De Retailagenda is betrokken
bij het opstellen van het actieplan van regio Parkstad, dat een Re­
tailDeal gesloten heeft om uitdrukking te geven aan het bestuurlijk
commitment om met deze opgave aan de slag te gaan.

1

verantwoording 2018–2019

bijeenkomsten. De Retailagenda organiseert uiteenlopende bij­
eenkomsten voor gedeputeerden en wethouders:
→ In vier provincies zijn bestuurlijke bijeenkomsten voor wethou­
ders georganiseerd en is een uitgebreide toelichting gegeven op
het thema regionale afstemming.
→ In de tweede helft van dit jaar wordt een bestuurlijke bijeen­
komst georganiseerd over faillissementen in de retail en welke
impact dit kan hebben op gemeenten.
→ Tevens wordt er een provinciale vastgoedtafel georganiseerd
waarin provinciale bestuurders kennis en behoeften uitwisselen
met de vastgoedsector.
leidraad risico-inventarisatie dienstenrichtlijn. Er is een
beknopte leidraad Risico-inventarisatie Dienstenrichtlijn opgesteld om
gemeenten en provincies te helpen de juiste stappen te zetten als
sprake is van een vestigingsbeperking in het bestemmingsplan. In

Bestuurlijke bijeenkomst provincies
Regionale afstemming moet zorgen voor
evenwichtige verhoudingen binnen een
verzorgingsgebied, maar voor veel gemeen­
ten is dit nog een brug te ver. De Retail­
agenda heeft een bezoek gebracht aan alle
provincies om op de urgentie te wijzen van
regionale afstemming.
In de provincies Zuid-Holland, Noord-Hol­
land, Utrecht en Overijssel zijn een aantal
informatieve bijeenkomsten georganiseerd
voor alle wethouders.

5

samenwerking met ministerie van BZK, EZK, IPO en VNG wordt een
uitgebreide handreiking opgesteld die later dit jaar wordt gepu­
bliceerd. Stichting Detailhandelsfonds heeft hier een financiële
bijdrage aan geleverd.
intervisie regionale afstemming. Er heeft een intervisie
plaatsgevonden voor zeven regio’s om lessen rondom regionale
bestuurlijke samenwerking met elkaar te delen. Dit wordt verwerkt
in een ‘Roadmap bestuurlijke afstemming’ die landelijk wordt
gepresenteerd.
uniforme koopstromen. Provincies werken samen aan het
uniform meten van koopstromen. Het doel van dit afsprakenka­
der is om betrouwbare en vergelijkbare koopstroomgegevens per
provincie te verzamelen, zodat deze op landelijk niveau met elkaar
kunnen worden vergeleken.

Risico-inventarisatie
Dienstenrichtlijn
Criteria, risico’s en scenario’s
JUNI 2019
Een publicatie van de Retailagenda in samenwerking met de
ministeries van Binnenlandse Zaken en Economische Zaken en
Klimaat, het IPO en de VNG. Kijk voor meer informatie over de
Dienstenenrichtlijn op www.retailland/dienstenrichtlijn.
Heeft u vragen? Stuur dan een bericht aan info@retailland.nl

Publicatie Risico-inventarisatie
Dienstenrichtlijn
Hoe ga je als gemeente om
met de Dienstenrichtlijn? De
Retailagenda heeft een beknopte
risico-inventarisatie uitgebracht
om gemeenten te helpen de juis­
te stappen te zetten als sprake is
van een vestigingsbeperking in
het bestemmingsplan.

2

verantwoording 2018–2019

Thema Lokale transformatie
Belang van lokale transformatie
Veel steden verliezen hun centrumfunctie door trends zoals online
winkelen, vergrijzing en schaalvergroting. De wensen van de consu­
ment veranderen: de consument kiest voor funshoppen en beleving
in de grotere buurgemeente. Hij wil niet meer alleen winkelen,
maar is op zoek naar een leuke tijd: van ‘place to buy’ naar ‘place
to be’. Hij verwacht een hoge omgevingskwaliteit, met meer groen
en gezellige straten en pleinen. Spannender en verrassender. Het
centrale winkelgebied is daardoor te groot, met groeiende leeg­
stand als gevolg.
Daarnaast moeten steden investeren om klimaatbestendig en
‘Paris-proof’ te worden. Ieder (winkel)gebied kent eigen kansen en
bedreigingen en vraagt daarmee om een eigen aanpak, gedragen
door alle stakeholders: overheden, ondernemers in detailhandel,
horeca, cultuur en andere centrumfuncties, vastgoedeigenaren en
bewoners.
De doelstelling voor het thema lokale transformatie is het ver­
snellen van de lokale transformatie om te komen tot compacte,
comfortabele (gastvrij), complete (inclusief horeca, cultuur etc.) en
duurzame (winkel-)gebieden. De betrokkenheid van overheden is
hierbij noodzakelijk, daar ‘de markt’ het niet zelf of in het gewenste
tempo kan oplossen. De opgave is groot en complexen kan alleen
slagen als publieke en private partijen nauw samenwerken.

Resultaten en activiteiten 2018 – heden

bewustwording. Er is continu gewerkt aan de bewustwording
en urgentie van het belang van transformatie van leegstaand of
verouderd winkelvastgoed naar andere functies. Onder meer door
het thema transformatie te agenderen bij wethouders van de G40,
PMG, provinciale bijeenkomsten en intervisies. Daarnaast draagt
de Retailagenda bij aan het thema lokale transformatie van de
bestuurlijke netwerkdagen van de G40 en PMG. Aan bod komen
onderwerpen zoals leegstand, flexibiliteit regelgeving, faciliterende
rol gemeenten, bevoorrading en parkeren.

retaildeals. De gemeenten Woerden en Oosterhout hebben in
2018 een RetailDeal getekend. In maart 2019 hebben de gemeenten
Coevorden, Gorinchem, Gennep, Weststellingwerf en Parkstad Lim­
burg (bestaande uit de gemeenten Heerlen, Kerkrade, Landgraaf,
Beekdaelen, Brunssum, Voerendaal en Simpelveld) een RetailDeal
gesloten. Rotterdam is voornemens nog dit jaar een RetailDeal te
tekenen. In totaal hebben nu 158 gemeenten, 7 regio’s en 12 provin­
cies nu een RetailDeal.

proeftuinen. Om inzicht te krijgen in hoe de transformatie-op­
gave kan worden versneld is gestart met drie proeftuinen. In de
gemeenten Gorinchem, Helmond en Gennep worden twee tot vier
procesinterventies gedaan. Enerzijds om tot generieke inzichten te
komen (de lessons learned) en anderzijds om per proeftuin een lo­
kaal advies voorknelpunten te kunnen geven, zodat een versnelling
van de lokale transformatieopgave kan plaatsvinden.

6

Er zijn 158 gemeenten
met een RetailDeal,
zeven regio’s en twaalf
provincies

2

verantwoording 2018–2019

gesprekken gemeenten. In het kader van het proeftuinenproject
zijn met 25 gemeenten intensieve gesprekken gevoerd. De input van
deze gesprekken wordt mede gebruikt om het bestaand instrumen­
tarium aan te scherpen. Er zijn een groot aantal gesprekken gevoerd
met gemeenten om te inventariseren waar een gemeente staat
en behoefte aan heeft, maar ook om ze kennis aan te bieden en
inzicht te geven in de lopende projecten, initiatieven en in te zetten
instrumentaria.
reviewteam lokale transformatie. Een onafhankelijk review­
team wordt ingezet om bij 10 tot 15 gemeenten een schouw te ver­
richten, waarbij met een integrale blik naar de lokale transforma­
tie-opgaven gekeken wordt. Het reviewteam bestaat uit experts uit
een groot aantal vakgebieden die essentieel zijn bij een succesvolle
transformatie. Denk hierbij aan horeca, citymarketing, woningcor­
poraties, vastgoed detailhandel, de kwaliteit van ondernemers, de
culturele sector et cetera. De lessons learned zullen samen met de
resultaten uit de enquête lokale transformatie worden verwerkt in
een publicatie.
enquête lokale transformatie. Onder de 158 RetailDeal-ge­
meenten wordt een enquête gehouden om de ervaringen over het
transformatieproces in beeld te krijgen. Wat zijn lokaal de succesen faalfactoren? Een dergelijke enquête gaat ook naar de experts,
die zich met de lokale transformatie bezighouden.
handreiking transformatie. De Retailagenda bundelt najaar
2019 alle bij de projecten opgedane kennis tot een handreiking met
een palet van instrumenten om de lokale transformatie verder te
brengen, toegespitst op de verschillende fases van transformatie
waar gemeenten in zitten.

7

Reviewteam lokale transformatie
De Retailagenda wil een versnelling van de transformatie stimuleren.
Hiervoor is de Retailagenda gestart met een reviewteam Lokale trans­
formatie. Het team bestaat uit experts uit een groot aantal vakgebie­
den die essentieel zijn bij een succesvolle transformatie. Denk hierbij
aan horeca, citymarketing, woningcorporaties, vastgoed detailhan­
del, de kwaliteit van ondernemers, de culturele sector et cetera. Het
reviewteam gaat lokaal op onderzoek bij meerdere gemeenten. Deze
gemeenten liggen verspreid over het land en vormen een dwarsdoor­
snede van de Nederlandse gemeenten. De komende maanden wordt
een uitvoerige analyse gemaakt van alle relevante facetten van het
transformatieproces. De do’s en don’ts worden in kaart gebracht en
later dit jaar met alle Nederlandse gemeenten gedeeld.

3

verantwoording 2018–2019

Thema Samen investeren
Belang samen investeren
Tijdens het transformatieproces dat de Nederlandse retail door­
maakt hebben partijen elkaar harder dan ooit nodig om de binnen­
steden vitaal en toekomstbestendig te maken. Dat vraagt om een
gezamenlijke inspanning van alle betroken partijen en begrip voor
elkaars positie en belangen. De vastgoedsector, als investeerder
en als eigenaar van winkelvastgoed, speelt in dat samenspel een
belangrijke rol.
Vitale binnensteden zijn belangrijk voor Nederland, maar verdienen
ook een prominentere plek op de Europese agenda. Ook binnen
Europa ontstaat meer interesse voor het belang van de Europese
binnensteden, die steeds verder onder druk komen te staan. De
Retail­agenda spant zich in om het thema retail een vaste plek te
geven op de Brusselse agenda.
Investeren is ook nodig om de klimaatdoelen te realiseren. Markt­
partijen uit de vastgoedsector en de retail nemen hiertoe samen
met banken, beleggers en de Rijksoverheid het voortouw bij het
energiezuinig maken van de sector.

Resultaten en activiteiten 2018 – heden
onderzoek werking huurmarkt retail. Om inzicht te krijgen
in de tegenstrijdige opvattingen over de werking van de huurmarkt
in de retail is in 2018 gestart met een onderzoek. In overleg met de
sector en allerlei deskundigen is eerst vooronderzoek gedaan om
de onderzoeksvraag scherp te krijgen, waarna in 2018 het eigenlijke
onderzoek is gestart en een deskundige Begeleidingscommissie
is aangesteld. Het onderzoek ‘werking huurmarkt retail’ wordt in
medio 2019 afgerond. De resultaten worden gemeld aan de Tweede
Kamer en zullen op bestuurlijk niveau worden gedeeld. Daarnaast
wordt een expertbijeenkomst georganiseerd waarbij de aanbevelin­
gen richting partijen centraal staan.

8

onderzoek haalbaarheid huurovereenkomstenregister
kadaster. Kleinere winkeliers lijken door een structurele kennis­
achterstand ten opzichte van ketenpartijen en grotere verhuurders
ook een structureel slechtere positie op de huurmarkt te hebben
dan grotere huurders. Eind 2017 is het Kadaster gestart met een
onder­zoek naar de haalbaarheid van een huurovereenkomsten­
register om te voorzien in deze kennisachterstand. Hierbij is ook
nadrukkelijk onderzocht of de mkb-ondernemer gebaat is bij het
aanreiken van kennis alleen.
De conclusie van de haalbaarheidsstudie is dat een huurovereen­
komstregister een te zwaar middel blijkt om deze kennisachter­
stand te dichten en is bovendien onvoldoende effectief. Kleinere
winkeliers zijn meer gebaat bij daadwerkelijke ondersteuning bij
het vernieuwen van hun huurovereenkomst. Met de brancheorga­
nisaties wordt gekeken welke rol zij hierbij kunnen vervullen. Het
onderzoek van het Kadaster is voorjaar 2019 afgerond.

3

verantwoording 2018–2019

duurzaamheid en klimaat in de retail. In samenwerking met
het Platform Duurzaam Winkelvastgoed hebben de voorlopers in de
retail, vastgoed, detailhandel en banken voor de gehele retailsector
een roadmap ontwikkeld. Deze maakt duidelijk wat nodig is om de
klimaatdoelen van Parijs in 2040 te halen en welke kansen en be­
lemmeringen er zijn en biedt een planning die de vereiste stappen
over de tijd verdeeld tussen nu en 2040.
vastgoedtafel. Door het organiseren van een Vastgoedtafel wil de
Retailagenda verkennen wat landelijke partijen kunnen doen om
onderling begrip te vergroten en het leggen van contacten onder­
steunen, versnellen en versterken.

Retail en binnensteden in Europa
bruisende binnensteden op de europese agenda.
In 2018 werd het project Retail­link afgerond, waarin
Europese binnensteden van elkaars aanpak leren
met betrekking tot het terugdringen van winkel­
leegstand. Tijdens het meerdaags Europees congres
in Hoogeveen was ook staatssecretaris Keijzer
van EZK te gast. Hier ontstond het idee om met
name middelgrote Europese binnensteden beter te
agenderen op de Urban Agenda. De Retailagenda
heeft meegewerkt aan een position paper Vitale
binnensteden die wordt ingebracht bij de Europese
Commissie (EC), het voorzitterschap van Roemenië
en Duitsland en binnen het Urban Agenda-netwerk.
hernieuwde aandacht voor retail bij de europese commissie. In april 2018 is de EC naar buiten
gekomen met haar Mededeling Retail. Dit geeft
kansen voor initiatieven die erop gericht zijn om
landen te laten kennismaken met elkaars beleid­
spraktijk en hieruit best practices af te leiden. De
Retailagenda neemt actief deel aan discussies die
de mededeling op gang brengt.
nederland als showcase voor europa. Om de
Nederlandse praktijk dichterbij de spelers in Brussel
te brengen en begrip voor onze werkwijze te creë­
ren worden Brusselse spelers na de zomer uitge­
nodigd voor een werk­bezoek. Met een bezoek aan
een Nederlandse stad en enkele bedrijven willen
we laten zien hoe Nederlandse regelgeving, onder
andere op het gebied van ruimtelijk ordening, voor
retail en de steden in de praktijk uitwerkt.

9

4

verantwoording 2018–2019

Thema Human Capital Agenda
Belang van Human Capital Agenda

Resultaten en activiteiten 2018 – heden

De technologische en demografische ontwikkelingen waar de
retail­sector mee te maken heeft, gecombineerd met toenemende
internationalisering, vergen een heroriëntatie op de arbeids­
markt en de skills die nodig zijn. Dat geldt zowel voor fysieke
winkels, webwinkels als voor multichannelretailers. Naast goed
gastheerschap is in de retailsector kennis van nieuwe (digitale)
technologieën essentieel. Het vraagt investeringen van werkgevers,
werknemers, brancheverenigingen en vakbonden, onderwijs- en
kennisinstellingen en overheden om de nieuwe en noodzakelijke
competenties te ontwikkelen.

1 future proof retail. In living labs worden door studenten
van hbo’s en mbo’s concrete businessvraagstukken onderzocht
en uitgevoerd over hoe je onderneemt in de nieuwe retailcontext,
en wat dit betekent voor human capital. Er wordt hierbij samen­
gewerkt met ondernemers, gemeenten en centrummanagement.
In de eerste ronde zijn zes labs gestart, er zijn inmiddels nog vijf
nieuwe labs opgezet. Aan de hand van de resultaten wordt een
beschrijving opgesteld van de noodzakelijke skills van werkgevers
en werknemers. Daarnaast worden instrumenten ontwikkeld voor
werkgevers en werknemers om hun competenties te verbeteren en
voor gemeenten om lokale retail te ondersteunen.

De overkoepelende doelstellingen en uitvoeringslijnen vanuit de
Human Capital Agenda zijn:
→ het realiseren van een goede aansluiting tussen onderwijs
en arbeidsmarkt;
→ het opleiden van de innovatieve professional, vakman
of vakvrouw;
→ het bevorderen van een ‘leven lang ontwikkelen’;
→ het versnellen en vergroten van het innovatievermogen
van bedrijven.
HCA is bij uitstek een netwerkconcept. Vanuit een agenderende,
aanjagende en faciliterende rol wordt met alle relevante partijen
samengewerkt. Het gezamenlijk doel van alle betrokken partners
is om toekomstbestendig beroepsonderwijs en innovatie van de
beroepspraktijk binnen de retailsector te realiseren. Kruisbestuiving
en coördinatie van al deze initiatieven is heel belangrijk. Hier wil de
Retailagenda een aanjager zijn. Hierbij is ook de samenwerking met
het Retail Innovation Platform van belang, waarbij meer dan twaalf
kennisinstellingen praktijkgericht onderzoek doen naar retail
innovatie, zodat retailers hun kennis kunnen vergroten. Daarnaast
worden zes concrete projecten uitgevoerd onder verantwoordelijk­
heid van de Retailagenda, die grotendeels door het bedrijfsleven
(Stichting Detailhandelsfonds) worden gefinancierd.
10

2 centrummanagement academy. Om het aantal goed gekwali­
ficeerde centrummanagers te vergroten is de Centrummanagement
Academy (CMA) opgericht. Inmiddels is de derde groep gestart met
de opleiding. Ter ondersteuning van de centrummanagers zijn twee
online platforms gerealiseerd: een leer- en communicatieplatform.
Daarnaast zijn op vier verschillende niveaus de beroepscompe­
tentieprofielen voor centrummanagers opgesteld en onderdeel
gemaakt van het retail qualification framework (RQF).
Er wordt gestart met een Coach Café waar (oud-)deelnemers
kennis en ervaring kunnen uitwisselen om zo het niveau op peil
te houden. Provincies kunnen partner worden van de CMA en de
opleiding voor centrummanagers uit hun provincie financieren. Dit
wordt inmiddels gedaan door vier provincies.
3 youfit@retail. Om het leven lang ontwikkelen in de retail te
stimuleren is het project Youtfit@retail gestart. Dit platform biedt
medewerkers praktisch tips en hulp bij loopbaanvraagstukken en
ondersteunt ondernemers met hun loopbaanbeleid, via de website
kunnen medewerkers ook zelf aan de slag.
➜ Er zijn tientallen coachingstrajecten en honderden e-coaching­
trajecten gestart en afgerond. Voor werkgevers en werknemers
zijn training- en workshopprogramma’s ontwikkeld, die verder

4

verantwoording 2018–2019

worden opgeschaald. Youfit@retail geeft presentaties aan
hr-medewerkers en -afdelingen van grote formules (zowel food
als non-food). Het doel is dat steeds meer mensen regie leren
nemen over hun loopbaan.
➜ Er is in samenwerking met Saxion Hogeschool en de Haagse
Hogeschool onderzoek gedaan naar de attitude van medewer­
kers inzake leven lang ontwikkelen. De resultaten worden medio
2019 gepresenteerd.
➜ Youfit@retail werkt nauw samen met diverse partners zoals:
UWV, loopbaanadviseurs, trainingsbureaus, werkgevers en
brancheverenigingen zoals INretail, Vakcentrum, Dibevo, VGT en
KNDB.

4 e-academy. De e-Academy ontwikkelt een leerportaal voor de
e-retail met een voor ondernemers kosteloos basisaanbod van
e-learnings voor startende en gevorderde e-commerce professionals
op hbo-niveau die hun vakkennis verder willen aanscherpen en
verbreden. Drie van de tien geplande modules zijn inmiddels live:
conversion rate optimization (CRO), e-customer journey en de e-learning
Wet en regelgeving op het gebied van e-commerce en hebben oin­
middels 1200 mensen bereikt.
5 het retail qualification framework. In het retail qualification
framework (RQF) staan alle voorkomende beroepscompetentiepro­
fielen en beroepskwalificaties beschreven. Ze dienen als referentie
voor het opleiden en scholen van professionals voor de sector. Het
RQF biedt houvast in de ‘war on talent’, zowel voor nieuw te werven
talent, als talent dat al binnen is en dat zich verder wil ontwikke­
len. De site wordt goed gevonden en geraadpleegd. Het RQF wordt
steeds van updates voorzien en nog verder uitgebreid, bijvoorbeeld
met e-retail en logistieke functies.
6 veilig werken in de winkel. Onder de paraplu van de HCA
zal er het komende jaar gewerkt worden aan nieuwe micro-learn­
ing modules en groepstrainingen waar deelnemers een erkend
certificaat voor kunnen behalen. Daarnaast komt er een interactieve
website waar alles op het gebied van veiligheid in de winkel op te
vinden is en wordt gewerkt aan een online magazine.

← Campagnebeeld learning modules Veilig werken in de winkel

11

5

verantwoording 2018–2019

Thema Kenniscreatie en innovatie
Belang kenniscreatie en innovatie
Economisch herstel is niet de redding voor de retailsector. Veran­
deringen in consumentengedrag, demografie, concurrentie en
technologie hebben veel meer invloed op de sector dan de golven
van de economie. Bovendien zijn deze veranderingen veel struc­
tureler van aard. Met name kenniscreatie en innovatie vormen de
basis voor een sector die toekomstbestendig en aantrekkelijk is en
blijft. Op allerlei plaatsen – op straatniveau, in winkelgebieden, bij
retailers en bij lokale overheden  – en met inzet van uiteenlopende
nieuwe methoden vindt (digitale) innovatie in de retail plaats. Met
investeringen in nieuwe en gedeelde kennis en het stimuleren van
innovatie wil de Retailagenda hierop inspelen.

Resultaten en activiteiten 2018 – heden
intervisies 2018. In 2018 zijn er zeven intervisiesessies geweest
over verschillende thema’s zoals: lokale en regionale samenwerking
(Haarlem), branding van je centrum/winkelgebied (Beverwijk),
loyaliteit (Arnhem), de gastvrije binnenstad (Zoetermeer), de com­
pacte binnenstad (Hardenberg), innovatie (Roermond), het bepalen
van je DNA en merkbelofte/DNA (Hilversum).
Het doel van deze sessies is de kennis van stakeholders verrijken
vanuit praktijkervaringen. Deze sessies worden gewaardeerd door
de deelnemers en krijgen in 2019 een vervolg met andere relevante
thema’s die spelen in winkelgebieden.
intervisies 2019. Dit jaar worden nog eens zes intervisies gehou­
den over vastgoed & transformatie (Tilburg), slimme distributie
en je eigen online platform (Pijnacker-Nootdorp), betere bereik­
baarheid (Arnhem), succesvolle subsidies (Veenendaal), big data
(Apeldoorn) en de betrokkenheid van het grootwinkelbedrijf.
pilot gastvrije binnenstad. In 2018 is gestart met het retail­
innovatielab Gastvrije Binnenstad in Zoetermeer, Meppel, Eindho­
ven en Hilversum. Doel is winkelgebieden gastvrijer te maken door
verschillende trainingsprogramma’s voor ondernemers en andere
12

stakeholders die actief zijn in een winkelgebied. In april 2019 zijn
de resultaten gepresenteerd in de publicatie Gastvrije binnensteden:
successen en lessen.
retailchallenges. In 2018 is een retailchallenge uitgezet waarbij
gemeenten en stakeholders thema’s konden aangeven om uit te
werken in de retailinnovatielabs die de Retailagenda organiseert.
De thema’s met de meeste animo waren het opzetten van een loya­
liteitsprogramma, branding en positionering winkelgebieden aam
de hamd van sociale meerwaarde, stadsdistributie-smart city en
nieuwe retail- en businessconcepten. Voor deze labs zijn eind 2018
startsessies geweest met de potentiële deelnemers om de haalbaar­
heid in kaart te brengen.

verantwoording 2018–2019

retailinnovatielabs. Begin 2019 zijn de thema’s voor de retailin­
novatielabs concreet uitgewerkt in een landelijke en lokale aanpak
en zijn de labs opgestart. Het gaat om daarbij om:
→ Loyalty (Gouda, Roosendaal, Arnhem en Woerden).
→ Smart distributie en Buy local (Hilversum, Pijnacker-Nootdorp,
Purmerend, Roosendaal en Spijkenisse).
→ Merkstrategie en Sociale meerwaarde (Hilversum en Uden, meer
gemeenten volgen nog).
Eind 2019/begin 2020 worden de lessons learned opgehaald uit de labs
en opgeschaald zodat andere winkelgebieden ook met de thema’s
aan de slag kunnen.
kennisplatform retail insiders. Om kennis te delen is vanuit de
Retailagenda een actieve bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van
het kennisplatform Retail Insiders. Dit platform is begin 2019 gelan­
ceerd door INretail en Thuiswinkel.org. Hier komt alle kennis, data
en inspiratie voor de sector bij elkaar. De Retailagenda heeft een
inhoudelijke bijdrage geleverd om de site te voorzien van kennis en
inspiratie. Dit jaar is er ingezet op het optimaliseren voor de provin­
cie met onder andere data over koopstromen en plancapaciteit.
expertgroep shopping tomorrow. De Retailagenda neemt
deel aan relevante expertgroepen van Shopping Tomorrow zoals
‘Innovatie in winkels’, ‘City distribution’ en ‘Connected stores’.
De samenwerking heeft onder meer geresulteerd in de publicatie
Samen investeren in succesvolle winkelgebieden op basis van het van het
rapport Future Retail City Center over het succesvol implementeren van
ondernemerscollectieven.
publicaties. De kennis en ervaring die de Retailagenda opdoet in
projecten, onderzoeken, living labs en samenwerkingen met part­
ners wordt zoveel mogelijk gedeeld en verspreid. Dat heeft in 2018
en 2019 onder andere geleid tot de publicaties die op de volgende
pagina vermeld worden.

13

5

5

verantwoording 2018–2019

Publicaties
Toolkit
sociale meerwaarde
merkstrategie voor
succesvolle winkelgebieden

Toolkit sociale meerwaarde, merkstrategie
voor succesvolle winkelgebieden
De toolkit biedt stakeholders van een winkelgebied
concrete stappen voor het ontwikkelen van en een
gezamenlijke visie die de sociale waarde van een winkel­
gebied versterkt en de reputatie van een winkelgebied
verbetert.

Samen investeren in

succesvolle
winkelgebieden

Samen investeren in succesvolle winkelgebieden
In vrijwel alle Nederlandse binnensteden zijn collectieven
van gemeenten, ondernemers en vastgoed actief om de
consumententrekkracht en de verblijfswaarde van het
winkelgebied te verhogen. Aan de hand van 21 praktijk­
voorbeelden uit binnen- en buitenland zijn de succes­
factoren van collectieven in beeld gebracht.

Lokale helden

Wie zijn ze en wat hebben ze nodig?

Lokale helden: wie zijn ze en wat hebben
ze nodig?
Gemeenten en winkelgebieden hebben er baat bij om
kleine, authentieke en innovatieve ondernemers te
herkennen en te helpen uitgroeien tot gezonde onder­
nemingen. Maar hoe? De Haagse Hogeschool deed
onderzoek.

DE MEERWAARDE VAN

INNOVATIEVE TECHNOLOGIE
IN DE RETAIL

Gastvrije
binnensteden
successen en lessen

Succesvol innoveren
in winkels en winkelgebieden

Succesvol innoveren in winkelgebieden
Veranderingen in de retail zorgen voor nieuwe uitdagin­
gen en kansen. Deze publicatie voor retail professionals
laat op praktische wijze zien hoe innovatie kan worden
gestimuleerd, wat je kunt leren van anderen, hoe je zelf
kunt innoveren en met wie, en hoe je om kunt gaan met
retailinnovatie in je stad of winkelgebied.”
14

De meerwaarde van innovatieve technologie
in de retail
De retailsector wordt overspoeld met met retailoplos­
singen die de ondernemer meer omzet beloven. Maar
welke technologie maakt die belofte ook echt waar? De
expertgroep ‘Innovative Retail Technology’ van Shop­
pingtomorrow ging op onderzoek uit en brengt aan de
hand van praktijkcases op een rij wat écht werkt.

Gastvrije binnensteden: successen en lessen
Winkelgebieden moeten continu in ontwikkeling blijven
om hun eigen relevantie te waarborgen. Enkel een
divers winkelaanbod is al lang niet meer genoeg om je te
onder­scheiden van concurrerende steden. Maar hoe on­
derscheid je je dan wél? De gemeenten Meppel, Hilver­
sum, Zoetermeer en Eindhoven deden in het kader van
de Retailagenda mee aan een pilot om dit uit te zoeken.

verantwoording 2018–2019

Brancheringsbeleid broodnodig

E

en goed functionerend compact winkelgebied is in het belang
van alle betrokken partijen; retailers, bezoekers, bewoners,
vastgoedeigenaren en ‘de gemeente’. Maar gemeenten worden
nog vaak verrast door retailers die búiten de beoogde compacte
winkelgebieden een gaatje voor hun winkel weten te vinden. Er ver­
schijnt dan opeens een Action, een supermarkt of een Wibra op een
industrieterrein, terwijl er nog voldoende leegstaande units aanwe­
zig zijn in het centrum. Je kan dit de retailers niet kwalijk nemen. Zij
zoeken naar locaties waar voldoende klandizie komt of kán komen.
Dat kan een binnenstad zijn, maar vaak ‘lonkt’ het bedrijventerrein
of de zieltogende meubelboulevard: een perifere locatie is meestal
namelijk goed bereikbaar, is goedkoper en er is voldoende parkeer­
mogelijkheid. De voorkeur voor zo’n perifere locatie botst dan met
de wens om binnensteden compact en compleet te laten zijn. Maar
zodra een retailer zich op zo’n onwenselijke locatie heeft gevestigd,
kan een gemeente weinig meer doen en moet zij knarsetandend
toekijken.

detailhandel buiten de stad zoals we dat in Frankrijk vaak zien, en
doodse binnensteden als gevolg.

Zonder sturing krijg je doodse binnensteden

Dienstenrichtlijn voegt extra eisen toe

Beleid voeren op de vestigingsmogelijkheden van retailers is
daarom hard nodig. Goed functionerende winkelgebieden zorgen
voor levendigheid, sociale cohesie en werkgelegenheid. Om de
centra van steden en dorpen vitaal te houden, voeren gemeenten
door heel Nederland al decennia lang ruimtelijk beleid, gericht
op het compact en vitaal houden van centrumgebieden. Bestem­
mingsplannen en brancheringsbeperkingen zijn daarbij de geijkte
instrumenten. Zonder sturing krijg je donutsteden: verspreide

De Europese Dienstenrichtlijn voegt nog een extra dimensie toe aan
bestemmingsplannen en de onderbouwing hiervan. In de praktijk
betekent het arrest van het Hof dat gemeenten heel concreet moe­
ten aantonen wáárom zij bepaald ruimtelijk beleid met betrekking
tot detailhandel willen voeren. In het verleden kon dit op basis van
algemene uitspraken als ‘vestiging van detailhandel buiten bestaan­
de centra kan voor meer leegstand in deze centra zorgen’, maar
binnen de Dienstenrichtlijn voldoet dit niet meer. Elke gemeente
zal een specifieke onderbouwing van haar ruimtelijke keuzes en
eventuele brancheringsbeperkingen aan moeten voeren.
Dit zal maatwerk per locatie vragen. Een economische onderbou­
wing van je beleid kan je nog wel met cijfers doen. Maar voor een
begrip als leefbaarheid of ruimtelijke kwaliteit is dit al veel moeilij­
ker. Vaak zullen gemeenten deze specialistische kennis niet in huis
hebben. Bovendien zijn er nog een hoop onzekerheden over het

Zonder sturing ontstaat de beruchte
donutstad, met een doods centrum
15

Gemeente, let op!
Goede sturing wordt ernstig bemoeilijkt door de aanwezigheid van
verborgen plancapaciteit en niet-sluitende bestemmingsplannen.
Vorig jaar heeft het Europese Hof van Justitie zich uitgesproken over
de Dienstenrichtlijn (zie kader). Deze zaak Appingedam vs. Visser
Vastgoed heeft in de retailsector veel stof doen opwaaien.
In bestaande bestemmingsplannen worden veel verschillende en
soms vage definities van detailhandel gegeven. Als je in je bestem­
mingsplan eenmaal ruimte biedt aan detailhandel, kun je dat heel
moeilijk terugdraaien. Wees bij het opstellen van je plannen dus
heel duidelijk in wat je wel en niet wilt. Repareren is veel lastiger
dan voorkomen. Naderhand verplaatsen van de ongewenste invul­
ling kost je als gemeente erg veel tijd en geld. Niet-actuele bestem­
mingsplannen zijn dus duur.

Brigit Gerritse
directeur NRW en programmamanager Retailagenda

verantwoording 2018–2019

precieze effect van het arrest van het Europese Hof. We weten dat er
nu tientallen rechtszaken bij de Raad van State zijn aangehouden,
in afwachting van de uitkomst van de zaak Appingedam-Visser
Vastgoed. Maar precieze aantallen ontbreken, want de Raad van
State kan of wil deze niet noemen. Maar het speelt – nu en straks –
in veel meer gemeenten.
Eén ding weten we wel zeker: ‘Appingedam’ is overal.

Oproep aan het Rijk
Diverse gemeenten, adviesbureaus en advocatenkantoren zijn
bezig met de Dienstenrichtlijn. Eind 2018 schreef staatssecretaris
Mona Keijzer (Economische Zaken en Klimaat). in een brief aan de
Tweede Kamer dat er bij verschillende overheden nog veel vragen
zijn over hoe zij hun brancheringsbeleid kunnen motiveren. Samen
met het Ministerie van BZK en koepelorganisaties als de VNG en het
IPO heeft de staatssecretaris aangegeven gerichte voorlichting te
ontwikkelen.
Inderdaad moeten we voorkomen dat iedereen het wiel opnieuw
en voor zichzelf gaat uitvinden. Kennisplatform NRW (Nederlandse
Raad Winkelcentra) en de Retailagenda (een initiatief van het mi­
nisterie EZK) hebben de handschoen opgepakt om deze handrei­
king op te stellen, waarin duidelijkheid voor gemeenten én markt
wordt geschapen. Er worden objectieve en uniforme analyseme­
thoden ontwikkeld, waarmee gemeenten de ‘noodzakelijkheid’ van

16

hun ruimtelijk beleid cijfermatig kunnen motiveren en de ‘evenre­
digheid’ van de maatregelen kunnen onderbouwen. Een stappen­
plan, beknopt en gevisualiseerd, zal daarbij het overzicht geven.

Dienstenrichtlijn-proof Retailbeleid
Ons zorgvuldig opgebouwde winkellandschap is uniek en verdient
het bewaard te blijven. De meeste winkels zijn nog steeds gelegen
op ‘kinderwagenafstand’ (tegenwoordig ook ‘rollatorafstand’), of
tenminste op fietsafstand. Donutsteden, baanwinkels en solitaire

Ons zorgvuldig opgebouwde
winkellandschap is uniek en
verdient het bewaard te blijven
winkels die enkel bereikbaar zijn met de auto; allemaal scenario’s
die de vitale binnensteden ondermijnen. We werken met man en
macht aan een goede onafhankelijke handreiking waarmee de
gemeenten hun ruimtelijk retailbeleid “dienstenrichtlijn-proof”
kunnen maken. De eerste resultaten zullen voor de zomer van 2019
klaar zijn en gedeeld worden met de sector via de Retailagenda en
alle betrokken partners.

Appingedam
In februari 2018 bevestigde het
Europese Hof van Justitie dat de
Dienstenrichtlijn ook van toepassing
is op detailhandel, waardoor er in
principe sprake is van vrijheid van
vestiging voor retailers. De aanlei­
ding voor het arrest was de zaak
Visser Vastgoed tegen Appingedam,
waarbij de eigenaar van een leeg
pand op een bedrijventerrein het
bestemmingsplan van de gemeente
Appingedam aanvocht, omdat hij
zijn pand wilde verhuren aan schoe­
nenwinkel Bristol. De zaak werd
uiteindelijk door de Raad van State
doorgespeeld naar het Europese
Hof van Justitie. Het oordeel van het
Hof: brancheringsbeleid voeren mág
wel, mits aangetoond kan worden
dat dit beleid ‘noodzakelijk’ en de
gekozen maatregel ‘evenredig’ is.
Het is daarmee een ‘aan evaluatie
onderworpen eis’, ofwel; de maat­
regel moet het algemeen belang
dienen én moet geschikt zijn om het
nagestreefde doel te halen. Daarbij
moet ook worden gekeken of het
doel niet met andere, minder zware
maatregelen kan worden bereikt.

verantwoording 2018–2019

Retailagenda-congressen

17

verantwoording 2018–2019

Retailagenda in de media
Zo houdt u grip op uw winkelconcentratiebeleid Oeps, weer een winkel waar je het niet wilt 		
			 ‘Gastvrije binnenstad’ moet bezoekers trekken en binden

Sterke binnenstad kan niet zonder hippe ondernemers, maar help ze wel Provincie actiever bij
aanpak winkelleegstand Nieuw kennisplatform biedt houvast bij saneren winkellandschap
			 Winkelhuren kelderden, huizen door plafond Sander de Rouwe: ‘Gevolgen outlet in Assen
voel je ook in Groningen’ Retailagenda: ‘Transformeer zwakke gebieden en versterk sterke gebieden’
				 Zo haalt u pop-up stores naar uw gemeente ‘Nieuwe opleiding centrummanagement

komt als geroepen’ Storey laat Haagse retailers stage lopen voor sterkere business

						 Hoe Bodegraven met een bordspel het centrum weer vitaal maakt
Inzet op beleving winkelgebieden kansrijker dan apps Ondernemend binnenstadsmanagement:
omgaan met transitie ‘Winkelgebied voor iedereen is winkelgebied voor niemand’
					Mega-biz moet binnenstad Haarlem de beste maken Winkelconcentratiebeleid op
		 losse schroeven door uitspraak Europees Hof? Tinder voor winkeliers: redding van onze
					 binnensteden? Drentse voor-wat-hoort-wat retailaanpak oogst succes

Hoe is het nu met...? 3 V&D’s in 3 steden, 3 jaar later Vage bestemmingsplannen
			 bedreigen compacte binnenstad Zo doorbreek je de impasse in noodlijdende winkelgebieden
18

verantwoording 2018–2019

Onze partners

19