Eindevaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel
Ontwikkelingen en ervaringen
2016-2022

Publiekssamenvatting
Het ministerie van VWS stimuleert sinds 2016 dat gemeenten en zorgverzekeraars samenwerken om preventie voor
risicogroepen te organiseren. Het gaat bijvoorbeeld om kwetsbare ouderen, mensen met overgewicht of met
psychische problemen. Het doel van preventie is activiteiten te ontwikkelen om de gezondheid van mensen te
behouden en te verbeteren, en te voorkomen dat ze (erger) ziek worden. Door samen te werken kunnen gemeenten
en zorgverzekeraars bijvoorbeeld het aanbod op elkaar afstemmen. Zij werken hiervoor ook samen met organisaties
die werken in de zorg of welzijn.
Het RIVM brengt sinds 2016 elk jaar in kaart hoe deze samenwerking zich ontwikkelt. Deze factsheet evalueert de
ontwikkelingen van de afgelopen vijf jaar. Hieruit blijkt dat samenwerken rondom preventie steeds normaler wordt.
Gemeenten en zorgverzekeraars weten elkaar steeds beter te vinden. Het contact is over het algemeen beter dan
vijf jaar geleden en ze hebben meer inzicht in elkaars belangen en verwachtingen. Verder zijn gemeenten en zorgverzekeraars preventie in de afgelopen jaren meer als hun verantwoordelijkheid gaan zien. De samenwerking beslaat
ook steeds grotere regio’s. Het blijft daarbij wel zoeken naar een balans tussen deze regionale schaal en lokale
behoeften aan maatwerk.
Er zijn factoren die samenwerking belemmeren. Zo hebben betrokken partijen behoefte aan blijvende financiering
om samenwerking verder te stimuleren. Daarnaast is er een wens om in de wet vast te leggen wie verantwoordelijk
is voor preventie voor risicogroepen. Dat geeft meer duidelijkheid over wie waarvoor verantwoordelijk is.
Kernwoorden: regionale werkstructuur, preventiecoalitie subsidie, preventie voor risicogroepen, zorgstelsel,
netwerkinitiatieven, zorgverzekeraars, gemeenten.

1. Inleiding
Samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars
van belang bij het vormgeven van preventie voor
risicogroepen
Preventie is van groot belang: voorkomen is beter dan
genezen. Voor preventie is een integrale aanpak, waarbij
verschillende partijen uit de domeinen van preventie, zorg
en welzijn samenwerken, cruciaal. Dit geldt zeker voor
preventie met betrekking tot risicogroepen, bijvoorbeeld
kwetsbare ouderen, mensen met overgewicht of mensen
met psychische problemen. Het verhoogde gezondheidsrisico dat deze mensen lopen kan zowel de verantwoordelijkheid van de gemeente zijn (wanneer het om de gehele
risicogroep gaat), als die van de verzekeraar (wanneer het
om het individu gaat) (1). Afstemming en samenwerking
tussen zorgverzekeraar en gemeente is daarom belangrijk
om in te zetten op het behouden en verbeteren van
gezondheid voor deze doelgroepen.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

Programma ‘Preventie in het zorgstelsel’ om
samenwerking tussen gemeente en zorgverzekeraars
te stimuleren
Om samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars
ten aanzien van preventie te stimuleren, is in 2016 het
programma ‘Preventie in het zorgstelsel’ van het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) gestart (1).
In dit programma zijn verschillende maatregelen ingezet.
In 2019 heeft het ministerie van VWS het programma
‘Preventie in het zorgstelsel’ geïntensiveerd en verbreed
met aanvullende maatregelen (2), met als doelstelling om
effectieve preventieve (leefstijl)interventies meer in het
zorgstelsel te verankeren (3). Een overzicht van alle
maatregelen vanaf 2016 wordt in Tekstbox 1 gegeven.
De verschillende ontwikkelingen zijn weergeven op een
tijdslijn in Figuur 1.

| 2

Tekstbox 1: Beschrijving van de maatregelen en actielijnen binnen het programma ‘Preventie in het zorgstelsel’
De maatregelen uit 2016 betreffen:
• Stimulering van preventie via bestuurlijk overleg
• Het opzetten en onderhouden van het ‘Digitaal loket’ voor praktische informatie over preventie voor risicogroepen
• Het oprichten van een ‘preventieteam’
• De subsidieregeling ‘preventiecoalities’
• De periodieke evaluatie ‘Preventie in het zorgstelsel’ door het RIVM
In 2019 zijn de hierbij de volgende aanvullende maatregelen opgesteld:
• Interventiegerichte aanpak door kansrijke interventies te stimuleren
• Versnelling van de implementatie van de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI)
• Bevorderen van de vorming van preventiecoalities
• Stimuleren onderzoek naar leefstijlgeneeskunde
Inmiddels zijn de maatregelen van het programma onderverdeeld in drie actielijnen:
• Interventiegerichte aanpak
• Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars
• Meer preventie en leefstijl als onderdeel van de behandeling (leefstijlgeneeskunde)

Kamerbrief: Preventie
in het zorgstelse

Werkconferentie
‘Preventie in het
zorgstelsel’

GLI in basispakket
VNG en ZN kondigen
werkstructuur regionale
samenwerking aan

Start preventieteam
Start ambassadeur
Eerste bestuurlijk
overleg

Werkconferentie
‘Preventie in het
zorgstelsel’

Digitaal loket online en
start subsidieregeling
‘Preventiecoalitie’

2016

bij het verbinden van preventie,
zorg en welzijn en preventie voor
risicogroepen

Preventiestatement
VNG en ZN

Start JZOJP vouchers
via ZonMw
Leefstijlgeneeskunde
subsidie oproep via
ZonMw

2017

Samenwerking
gemeenten en
zorgverzekeraars

Online werkconferentie
‘Preventie in het zorgstelsel’

2018

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel
Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2017

2019

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel
Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2018

2020

Tussenevaluatie
maatregelen
Preventie in het
Zorgstelsel
Ontwikkelingen rondom maatregelen en
samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars periode maart 2016 t/m maart 2019

Eindevaluatie
RIVM

2021

2022

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel

Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2019

Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien
van preventie in 2020

Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien
van preventie in 2021

Figuur 1: Tijdslijn met de ontwikkelingen (inclusief maatregelen VWS) rondom het programma ‘Preventie in het Zorgstelsel’ en de verschenen
rapportages van het RIVM.
Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

| 3

Evaluatie programma ‘Preventie in het zorgstelsel’
In het kader van de evaluatie van het programma zijn sinds
2016 jaarlijks meetmomenten geweest. Per jaar is een
factsheet uitgebracht over de ontwikkelingen rondom
netwerkinitiatieven en ervaringen met de samenwerking
tussen gemeente en zorgverzekeraar ten aanzien van
preventie (zie Figuur 1). De eindevaluatie beschrijft de
ontwikkelingen en ervaringen rondom het programma over
alle jaren heen en betreft de periode maart 2016 tot en met
maart 2022. De eerste drie jaar (2016-2019) staan ook
beschreven in de Tussenevaluatie (4), daarom zal de nadruk
in deze eindevaluatie op de laatste jaren (2019-2022) liggen.
Het doel van deze eindevaluatie was tweeledig:
a. 	Inzicht krijgen in de ontwikkelingen die binnen het
programma ‘Preventie in het zorgstelsel’ hebben
plaatsgevonden sinds de start van het programma
b. 	Inzicht krijgen in ontwikkelingen rondom de netwerkinitiatieven die zich richten op preventie en in de
ervaringen met de samenwerking rondom preventie
voor risicogroepen met een focus op gemeenten en
zorgverzekeraars.
Databronnen
Om bovenstaande doelen te bereiken zijn verschillende
databronnen gecombineerd. Als uitgangspunt zijn de
factsheets over de jaren 2016 tot en met 2021 gebruikt
(4-10). Deze informatie is aangevuld met informatie uit een

documentanalyse van relevante kamerstukken, onderzoeksrapportages en notulen van bestuurlijke overleggen
rondom de preventiemaatregelen. Ook zijn extra vragen
ten behoeve van de eindevaluatie meegenomen in de
interviewronde van 2021 met diverse stakeholders,
waaronder vertegenwoordigers van gemeenten, zorgverzekeraars en preventiecoalities. Daarnaast zijn in 2022
interviews met leden van het preventieteam van het
ministerie van VWS gehouden. Daarnaast is de jaarlijkse
vragenlijst onder netwerkinitiatieven als databron gebruikt
en zijn ook observaties van werkconferenties en bijeenkomsten van de preventiecoalities gebruikt. In Bijlage 1 staat
meer informatie over de gebruikte methoden geschreven.
Leeswijzer
In de volgende hoofdstukken worden de resultaten
gepresenteerd. In hoofdstuk 2 worden de ontwikkelingen
binnen het programma ‘Preventie in het Zorgstelsel’
beschreven. In hoofdstuk 3 worden de ontwikkelingen en
ervaringen met het vormgeven van de samenwerking
rondom preventie voor risicogroepen beschreven. Tot slot
worden in hoofdstuk 4 de resultaten in perspectief
geplaatst. Hierbij worden ook andere ontwikkelingen en
programma’s rondom preventie meegenomen, zoals het
Nationaal Preventieakkoord, Juiste Zorg op de Juiste Plek
(JZOJP) en Kansrijke Start.

2. Ontwikkelingen binnen programma
‘Preventie in het zorgstelsel’
In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen binnen het
programma ‘Preventie in het zorgstelsel’ beschreven. In de
eerste paragraaf worden de inspanningen van het preventieteam beschreven en daarna wordt ingegaan op ontwikkelingen binnen de drie actielijnen van het programma.
Elke paragraaf bevat een meer feitelijke beschrijving van
de ontwikkelingen op basis van de documentanalyse.
Daarnaast worden de ontwikkelingen beschreven aan de
hand van de vragenlijst en de interviews die over de jaren
heen zijn afgenomen. Ook zijn voor deze eindevaluatie
interviews gehouden met het preventieteam (zie Bijlage 1).

2.1 Inspanningen van het preventieteam

team’ opgezet om ondersteuning te bieden. Dit team
bestaat uit een aantal beleidsmedewerkers uit alle relevante
directies en een fulltime programmaleider. In eerste instantie
diende het preventieteam vooral als vraagbaak voor
geïnteresseerden uit het veld voor de subsidieregeling
preventiecoalities en als verlengde van het Digitaal Loket,
twee van de maatregelen uit 2016 (zie Tekstbox 1). De focus
van het preventieteam is met het aanpassen van het
programma in 2019 echter verschoven (2). Het preventieteam
heeft in de afgelopen jaren gewerkt aan het implementeren
van een meer programmatische aanpak en heeft daartoe drie
actielijnen ingezet. Dit zijn: ’interventiegerichte aanpak’,
‘verbeteren samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars’
en ‘meer preventie en leefstijl als onderdeel van de
behandeling (leefstijlgeneeskunde)’ (3).

Toewerken naar een meer programmatische aanpak
Vanaf het begin van het programma ‘Preventie in het
zorgstelsel’ is vanuit het ministerie van VWS een ‘preventie-

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

| 4

Terugblik en vooruitblik werkzaamheden preventieteam en
opbrengsten programma
Volgens de geïnterviewde leden van het preventieteam
heeft het programma ervoor gezorgd dat de inzet op
preventie in de zorg meer concreet is geworden.
Bijvoorbeeld door in te zetten op specifieke interventies
zoals de GLI. Dit heeft naar hun idee geholpen om partijen
te mobiliseren en knelpunten te identificeren voor het
vormgeven van preventie voor risicogroepen om die
vervolgens aan te pakken. Ook heeft volgens hen de
subsidieregeling preventiecoalitie bijgedragen om een
samenwerking rondom preventie voor risicogroepen op te
zetten (zie kopje ‘Ondersteuning bij subsidieregeling
preventiecoalities‘). Aangezien deze subsidie een eerste
stap was in het vergoeden van de coördinatiekosten.
Volgens het preventieteam heeft het programma ‘Preventie
in het zorgstelsel’ er aan bijgedragen dat men zowel intern,
binnen het ministerie van VWS, als extern meer open staat
voor preventie in het zorgstelsel en ook meer de urgentie
daarvoor voelt.
Het preventieteam is momenteel naar eigen zeggen bezig
met het maken van nieuwe plannen voor een verdere
verankering van preventieve interventies en leefstijlgeneeskunde in het zorgstelsel. Hierbij wordt bekeken of de
doelstellingen van het programma nog passen bij de
huidige ontwikkelingen, zoals de ambities rondom preventie zoals geformuleerd in het coalitieakkoord. Ook gaan zij
verder met het aanpakken van knelpunten en vraagstukken
op het gebied van bekostiging en verantwoordelijkheden.

2.2 Actielijn 1: Interventiegerichte aanpak
Focus op een interventiegerichte aanpak
Sinds 2019 wordt vanuit het programma actief ingezet op
een interventiegerichte aanpak met een aantal concrete
bewezen of potentieel (kosten)effectieve interventies.
Dit betreft de volgende interventies: de GLI, de aanpak
overgewicht kinderen, valpreventie bij ouderen, Welzijn op
Recept en interventies bij diabetes (2,3). Deze interventies
bevinden zich op het snijvlak van sociaal en medisch
domein en samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars is dus nodig voor een goede implementatie
daarvan. De GLI wordt sinds januari 2019 vergoed vanuit
het basispakket van de zorgverzekering. Het heeft 12 jaar
geduurd voordat dit het geval was. In opdracht van VWS
heeft de WUR in 2020 onderzocht waarom dit traject zo
langdurig was en wat lessen zijn voor de andere interventies
(11). Deze geleerde lessen worden meegenomen in de
implementatietrajecten voor ‘valpreventie voor ouderen’
en ‘aanpak overgewicht kinderen’.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

Voor de GLI zelf geldt dat sinds 2019 wordt ingezet op een
versnelling van de implementatie om tot een landelijk
dekkend aanbod te komen (2). In 2020 is de GLI monitor
gestart, die het RIVM uitvoert in opdracht van VWS, om de
voortgang te monitoren (12). Voor valpreventie geldt dat
deze interventie expliciet benoemd wordt in het huidige
coalitieakkoord (13). Voor valpreventie is in april 2022 ook
een duiding van Zorginstituut Nederland (ZIN) uitgekomen
die is uitgevoerd op verzoek van het preventieteam (14, 15).
Vanaf 2022 is het preventieteam bezig met de voorbereidingen voor een landelijk programmaplan valpreventie, om
valpreventie te implementeren en te monitoren. Wat
betreft de interventie ‘kinderen met overgewicht’ heeft ZIN
ook een onderdeel van de zorg bij kinderen met overgewicht geduid als te verzekeren zorg (16). De verwachting is
dat deze zorg per 1 januari 2024 daadwerkelijk kan worden
vergoed vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) (3). Voor
Welzijn op Recept is in 2021 een actieonderzoek gestart
gericht op de duurzame borging en optimalisatie van de
interventie. Dit actieonderzoek wordt uitgevoerd door
het RIVM en TNO in samenwerking met het Landelijk
Kennisnetwerk Welzijn op Recept. Sinds 2021 zijn de
interventies voor diabetes, zoals 2diabeat, ondergebracht
bij leefstijlgeneeskunde (zie 2.4).
Het versnellen van de implementatie van de GLI
De GLI is één van de interventies waar gemeente en
zorgverzekeraar afspraken over maken met elkaar. De
ontwikkelingen rondom de GLI zijn wisselend per regio zo
blijkt uit de interviews. In een aantal regio’s wordt de GLI
volgens geïnterviewden al volop aangeboden, bijvoorbeeld
via een zorggroep van huisartsen die contracten heeft
gesloten met leefstijlcoaches. In andere regio‘s loopt het
volgens geïnterviewden nog moeizaam. Dit komt bijvoorbeeld omdat huisartsen onvoldoende doorverwijzen of
omdat er nog afspraken tussen gemeente en zorgverzekeraar gemaakt moeten worden over het beweegdeel.
Ondanks de regionale verschillen werken vanaf 2019 bijna
40.000 deelnemers aan hun leefstijl door middel van een
GLI (peildatum december 2021) (12).
Aanbod van interventies over de jaren heen
Uit de resultaten van de vragenlijst blijkt dat gemiddeld
72% van de initiatieven een of meerdere interventies uit de
interventiegerichte aanpak worden aangeboden (zie Tabel
1). Welzijn op Recept wordt hierbij het meeste genoemd
(bijna 50%), gevolgd door valpreventie en de GLI (rond de
30%) en interventies op het gebied van diabetes (rond de
20%). Deze percentages zijn redelijk stabiel over de jaren
heen.

| 5

Tabel 1. Overzicht van het aantal initiatieven dat een of meerdere interventies uit de interventiegerichte aanpak aanbiedt
over de jaren heen.
Gemiddelde

2019

2020

2021

Interventiegerichte aanpak

72%¹

56

78

85

Welzijn op Recept

47%²

33

57

58

Valpreventie

31%²

25

33

37

GLI

30%²

18

36

41

Interventies bij kinderen met
overgewicht

23%²

15

27

30

Diabetes gerelateerde interventies

22%²

18

28

20

1 Gemiddeld percentage van de initiatieven dat een of meerdere interventies uit de interventiegericht aanpak aanbiedt;
2 Gemiddeld percentage van de initiatieven dat deze interventie aanbiedt.

2.3 Actielijn 2: Verbeteren samenwerking
gemeenten en zorgverzekeraars
Op weg naar een regionale preventie-infrastructuur om
samenwerking te verduurzamen
Het programma van het ministerie van VWS beoogt een
structurele samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars rondom preventie voor risicogroepen te bewerkstelligen. Zoals beschreven in de Tussenevaluatie hebben
VWS, Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en
Zorgverzekeraars Nederland (ZN) hier in de periode 2016 tot
en met 2018 bestuurlijke overleggen over gevoerd. In maart
2019 is een document door VNG en ZN uitgebracht (17),
waarin de uitgangspunten en een plan van aanpak voor een
werkstructuur worden geschetst. De partijen onderschrijven
om op regionaal niveau samen te gaan werken, waarbij
de landelijke samenwerkingsagenda lokaal eigenaarschap
krijgt (17). De werkstructuur moet bijdragen aan het
verbeteren van samenwerking tussen gemeente, zorgkantoor
en zorgverzekeraar om zo integrale zorg door de zorgaanbieders mogelijk te maken. De hoofdthema’s zijn ‘mogelijkheden voor (gezamenlijke) preventie’ en daarnaast ‘effectief
samenwerken in de wijk’, ‘een sterk sluitende GGZ-keten’
en ‘integrale ouderenzorg’. Tegelijkertijd is door VWS ook
ingezet op een bredere samenwerking rondom preventie.
In meerdere kamerstukken wordt in dit kader gesproken
over het opzetten van een preventie-infrastructuur (3, 14,
18)). Er wordt door VWS, ZN en VNG nog bekeken welke
partij waarvoor verantwoordelijk is, of zou moeten zijn,
en wie een coördinerende of faciliterende rol zou kunnen
vervullen binnen de preventie-infrastructuur (18).

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

In april 2022 hebben ZN en VNG vervolgens een preventiestatement uitgebracht waarin zij hun gezamenlijke gezondheidsambities benoemen (19). In dit statement stellen zij
dat zij vanuit de regionale werkstructuren en de samenwerkingsagenda’s de lokale partners uit zorg en welzijn
willen ondersteunen. Om zo samen te werken aan een
sterke en duurzame preventie-infrastructuur.
Regionale werkstructuur steeds concreter geworden in afgelopen
jaren, wel nog een aantal aandachtspunten
De interviews met vertegenwoordigers van gemeenten en
zorgverzekeraars in de afgelopen jaren laten zien dat deze
werkstructuur steeds meer van de grond komt. Onder
andere op basis van regiobeelden worden regiovisies en
werkagenda’s opgesteld en interventies geselecteerd om te
implementeren. Wel blijven de eerder genoemde tempoverschillen tussen regio’s bestaan, dat wil zeggen dat de
ene regio verder is met het concretiseren van de regionale
werkstructuur dan de andere. Uit de interviews blijkt dat dit
deels samenhangt met in hoeverre gemeenten en zorgverzekeraars al met elkaar samenwerkten voordat de
werkstructuur werd ingevoerd. Bovendien hangt het ervan
af in hoeverre deze regionale werkstructuur strookt met de
reeks bestaande samenwerkings- en overlegstructuren.
Daarnaast lijkt er in de ene regio meer ruimte voor lokaal
maatwerk op basis van de regionale samenwerkingsagenda
dan de andere. Een ander punt van aandacht is dat er vooral
bij gemeenten niet altijd voldoende menskracht en budget
is om de samenwerking goed vorm te kunnen geven of te
kunnen onderhouden (9).

| 6

Ondersteuning bij subsidieregeling preventiecoalities
Sinds de start van het programma is een subsidieregeling
preventiecoalities beschikbaar. Dit betreft een subsidie van
minimaal 25.000 euro, die de zorgverzekeraar kan aanvragen
als er een samenwerkingsafspraak met de gemeente is. De
subsidie dekt 1/3 van de organisatiekosten, 2/3 moet door
de samenwerkingspartners worden ingebracht. Omdat het
aantal aangevraagde preventiecoalities achterbleef (10), is
ingezet op het meer bekendheid geven aan de subsidieregeling en ook meer ondersteuning te bieden (2). In
november 2018 is daarom een ambassadeur aangesteld die
potentiële en startende preventiecoalities ondersteund, en
tegelijk de ervaringen uit de praktijk terugkoppelt aan het
preventieteam. Daarnaast is een deel van het preventiecoalitie budget overgeheveld naar het programmabudget
van JZOJP bij ZonMw. Dit is gedaan vanuit de gedachte dat
de doelen van beide programma’s op elkaar aansluiten en
een JZOJP subsidie laagdrempeliger is om aan te vragen.
Bovendien kan een samenwerkingsverband dat is aangegaan met een subsidie vanuit JZOJP een opmaat zijn naar
het aanvragen van een preventiecoalitie (2).
Ontwikkelingen rondom preventiecoalities
In totaal is de subsidie preventiecoalitie door 20 netwerkinitiatieven aangevraagd binnen de looptijd van het
programma. Het aangevraagde subsidiebedrag varieerde
van enkele tienduizenden euro’s tot een miljoen euro.
Het totale aangevraagde subsidiebedrag betrof ruim acht
miljoen euro. De meeste initiatieven hebben in één keer
een totaalbedrag aangevraagd voor de gehele loopduur van
drie jaar. Andere initiatieven hebben de subsidieaanvraag
preventiecoalitie opgeknipt in kleinere onderdelen en
opeenvolgende periodes, bijvoorbeeld in een voorbereidingsfase en een uitvoeringsfase. De thema’s waarmee
de preventiecoalities zich bezighouden lopen uiteen van
valpreventie tot GGZ-problematiek. Gemene delers zijn de
inzet op leefstijl, het toepassen van brede gezondheidsconcepten en het voorkomen van (zwaardere) zorg (8,9).
Eind 2021 waren er nog 15 netwerkinitiatieven actief die
gebruik maakten van de subsidieregeling preventiecoalities
(10). Uit de interviews blijkt dat de ambassadeur in de
afgelopen jaren meerdere regio’s heeft ondersteund bij het
aanvragen van de preventiecoalitie subsidie. Hij heeft
hiertoe samen met de regio in kaart gebracht wat er al
loopt op gebied van preventie. Daarnaast werd bekeken
wat gebundeld kon worden en welke vorm van subsidie
daar het beste bij past.
Preventiecoalities klein in aantal, maar rijk aan ervaringen wat
betreft opzetten samenwerking rondom preventie in de regio
De interviews met betrokkenen bij de preventiecoalities
laten zien dat in de afgelopen jaren een (verdere) regionalisering heeft plaatsgevonden. Geïnterviewden geven aan dat
zij bezig zijn met opschalen van preventieve interventies.
Deze zijn in eerste instantie in een wijk uitgeprobeerd en
Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

worden nu verder uitgerold. Hierbij wordt niet alleen
opgeschaald naar andere wijken of gemeente(n) binnen de
preventiecoalitie, maar ook naar gemeenten daarbuiten.
Daarnaast worden preventiecoalities gebruikt om bestaande
kleinere initiatieven of projecten rondom preventie in een
regio te bundelen of te integreren. Ook is de trend te zien
dat nieuw aangevraagde preventiecoalities een groter
geografisch gebied betreffen dan de meeste eerdere
preventiecoalities (9). Zo zijn er preventiecoalities die een
hele provincie beslaan1. Verder is de trend te zien dat over
de jaren heen steeds meer partijen aansluiten bij een
preventiecoalitie. Dit zijn niet alleen partijen uit het
medisch en sociaal domein, maar ook steeds meer partijen
van daarbuiten, zoals werkgevers, sportclubs en scholen.
Op deze manier komt er volgens geïnterviewden een steeds
bredere samenwerking rondom preventie in de regio tot
stand (9,10).

2.4 Actielijn 3: Leefstijlgeneeskunde
Onderzoek naar leefstijlgeneeskunde
Naast de implementatie van de GLI binnen de interventiegerichte aanpak wordt sinds 2019 door VWS ook nog apart
ingezet op leefstijlgeneeskunde (2). Er is echter behoefte
aan meer onderzoek naar de effectiviteit van leefstijlgeneeskunde. Om die reden is een onderzoeksprogramma
binnen ZonMw gestart2. Hierbinnen wordt onderzoek
gesubsidieerd naar de effectiviteit van leefstijladvies en
-interventies als onderdeel van de behandeling of na
verwijzing vanuit het medisch domein. Het gaat hierbij om
geïndiceerde of zorg-gerelateerde preventie. Indien wordt
doorverwezen vanuit het medisch naar het sociaal domein,
is ook de samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars van belang. Het onderzoek moet bijdragen aan beter
inzicht in welke leefstijlinterventies kunnen worden ingezet
bij welke (chronische) ziekten en aandoeningen, en bij
welke patiënten - en onder welke voorwaarden - leefstijlgeneeskunde (kosten)effectief kan zijn. Binnen dit programma
zijn 10 onderzoeksprojecten gehonoreerd, deze richten zich
op de volgende aandoeningen: osteoartritis, diabetes type
2, hart- en vaatziekten, inflammatoire darmziekten, kanker
en psychische aandoeningen. Elk project richt zich op een
combinatie van ten minste twee leefstijlfactoren, dit zijn
voeding, bewegen, slaap, stress, roken of alcohol.

1	 Zie voor een overzicht van de preventiecoalities
https://www.loketgezondleven.nl/integraal-werken/succesfactoren/
werk-samen/preventiecoalities
2	 Meer informatie over dit ZonMw programma en de gehonoreerde
projecten is te vinden op: https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/preventie/preventie-in-de-zorg/leefstijlgeneeskunde/

| 7

3. Ontwikkelingen en ervaringen in samenwerking
bij preventie voor risicogroepen
In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de ontwikkelingen
in en rondom de netwerkinitiatieven die zich richten op
preventie en naar de ervaringen met de samenwerking
rondom preventie voor risicogroepen met een focus op
gemeenten en zorgverzekeraars. In paragraaf 3.1 worden
de uitkomsten van de jaarlijkse vragenlijst op hoofdlijnen
behandeld. In paragraaf 3.2 staan de ervaringen met
samenwerking bij preventie voor risicogroepen op basis
van interview gegevens centraal.

3.1 Ontwikkelingen in en rondom
netwerkinitiatieven
Sinds 2016 wordt jaarlijks een vragenlijst uitgezet onder
initiatieven die zich richten op het verbinden van preventie,
zorg en welzijn. Hierbij is specifiek aandacht of en in welke
mate gemeente en zorgverzekeraars afspraken maken.
In een netwerkinitiatief wordt binnen een wijk, gemeente
of regio met meerdere partijen gewerkt aan preventie door
het inzetten van verschillende interventies (zie Bijlage 1).
Over de jaren heen hebben in totaal 214 verschillende
initiatieven de vragenlijst minimaal één keer ingevuld.
De resultaten worden hieronder beschreven.

Gestage toename in aantal netwerkinitiatieven waarin
gemeente en zorgverzekeraar samenwerken
Het aantal netwerkinitiatieven waarin op lokaal of regionaal niveau aan preventie wordt gewerkt is over de jaren
heen toegenomen van 72 naar 125 netwerkinitiatieven
(zie Figuur 2). Vanaf 2018 is uitgevraagd of deze initiatieven
onder een breder initiatief of programma vallen (zie Tabel
2). Hier is ook een toename in te zien. Deze bredere
bewegingen bestrijken vaak een grotere regio. Het aantal
initiatieven waarbij gemeente en zorgverzekeraar formeel
of informeel afspraken met elkaar maken neemt ook toe.
De gemaakte afspraken kennen meestal een inhoudelijke
en een financiële component. Inhoudelijk gaat het bijvoorbeeld over het vastleggen van intenties of een werkagenda.
De financiële component kan gaan over het gezamenlijk
aanvragen van een subsidie of de mate van vergoeding
voor gemaakte uren. In lijn met de tussenevaluatie is er
continuïteit in de doelgroepen of thema’s waar de initiatieven
zich op richten. Terugkerende onderwerpen zijn (kwetsbare)
ouderen, mensen met GGZ problematiek, mensen met een
chronische ziekte, lage sociaaleconomische status (SES),
jeugd, leefstijl en verbinding van het sociaal en het medisch
domein.

Aantal
1
3

2016 (n=72)

2021 (n=125)

Figuur 2. Verspreiding van netwerkinitiatieven met een vorm van preventie in 2016 en 2021.
Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

| 8

Tabel 2. Overzicht van een aantal kenmerken van netwerkinitiatieven op basis van de jaarlijkse vragenlijsten.
2016

2017

2018

2019

2020

2021

Netwerkinitiatieven

Aantal

72

71

81

95

116

125

Valt onder breder initiatief

Aantal

-

-

49

44

51

44

Opgegaan in ander initiatief

Aantal

-

-

6

6

17

26

Initiatieven met (in)formele afspraken
tussen gemeente en zorgverzekeraar

Aantal

19

28

41

45

49

53

Actieve preventiecoalities

Aantal

-

-

6

9

12

15

NB. De lege vakjes in de tabel hebben verschillende oorzaken. Sommige vragen zijn pas in 2018 voor het eerst gesteld en de eerste preventiecoalitie subsidie is pas in de loop van 2017 toegekend.

Gemeente meest betrokken partij binnen de
netwerkinitiatieven
De afgelopen jaren is de gemeente de meest genoemde
betrokken partij binnen de netwerkinitiatieven. De gemeente
is gemiddeld over 2018 tot en met 2022 bij 85% van de
initiatieven betrokken. De betrokkenheid van de zorgverzekeraar zit de laatste jaren rond de 70% van de initiatieven.
Wanneer de zorgverzekeraar niet betrokken is wordt wel
aangeven dat deze vaak indirect of op de achtergrond wel
geïnformeerd is. Van de andere partijen is de huisarts en de
praktijkondersteuner het vaakst betrokken bij een initiatief
(80%). Andere veelgenoemde partijen zijn welzijnsorganisaties
(68%), de thuiszorg (55%), sociaal werk (54%), inwoners (48%)
en patiënten (39%). Daarnaast is de GGD vaak betrokken,
gemiddeld bij 54% van de initiatieven. Hierbij kan de rol
van de GGD verschillend zijn, zo blijkt uit de interviews van
2020 en 2021, waarin de rol van de GGD ter sprake kwam.
Zo levert de GGD in de ene regio projectleiders voor een
preventiecoalitie of neemt deel aan de stuurgroep van een
netwerkinitiatief en staat de GGD in een andere regio wat
meer op afstand als een samenwerkingspartner of degene
die het regiobeeld levert. De gemiddelde betrokkenheid
van de GGD van 54% geeft ook aan dat in sommige regio’s
de GGD nog helemaal nog niet betrokken is.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

3.2	Ervaringen samenwerking rondom preventie
voor risicogroepen
In deze paragraaf worden de ervaringen met de samenwerking
rondom preventie beschreven. Dit gebeurt op basis van
interviews met diverse stakeholders: vertegenwoordigers
van gemeenten, zorgverzekeraars, netwerkinitiatieven, of
projecten die gericht zijn op samenwerking rondom
preventie voor risicogroepen, zoals de preventiecoalities. In
Tekstbox 2 wordt eerst een overkoepelend beeld geschetst
van de ervaringen zoals deze reeds zijn gerapporteerd in de
voorgaande factsheets (4-10). In de interviewronde van
2021 wordt met respondenten terug- en vooruitgeblikt op
de samenwerking. In het vervolg van de paragraaf wordt
eerst beschreven welke ontwikkelingen volgens de respondenten het meest hebben bijgedragen aan de samenwerking
rondom preventie voor risicogroepen. Daarna wordt
beschreven wat er volgens hen nodig is om deze beweging
verder de brengen, en worden concrete aanbevelingen
gegeven.

| 9

Tekstbox 2: Beknopt overzicht van de ervaringen uit de eerdere factsheets
In de afgelopen jaren werden in de factsheets (4-10) al diverse lessen rondom samenwerking bij preventie voor
risicogroepen gerapporteerd. Hieronder volgt een korte opsomming van hetgeen de factsheets beschreven:
•
•
•

•
•
•

 et is van belang dat gemeente en zorgverzekeraar elkaars taal leren spreken en begrip hebben voor elkaars
H
belangen en werkwijzen.
Gemeente en zorgverzekeraar weten elkaar steeds beter te vinden, mede aangezet door de regionale werkstructuur.
Preventie wordt steeds breder ingestoken door gemeente en zorgverzekeraar. Binnen de samenwerkingen is de
focus meer op het bevorderen of behouden van de gezondheid komen te liggen. Er komt hiermee ook meer
aandacht voor problemen buiten het gezondheidsdomein, bijvoorbeeld de omgeving, schuldenproblematiek en
werkeloosheid.
Het besef groeit dat partijen (uit verschillende domeinen) elkaar nodig hebben om preventie voor risicogroepen
adequaat vorm te kunnen geven. Steeds meer partijen zijn ook bereid om samen te werken en zo preventie voor
risicogroepen te organiseren.
Met name de huisarts wordt gezien als essentiële samenwerkingspartner.
Financiële afspraken rondom preventie voor risicogroepen blijven een heikel punt.

Preventiecoalitie subsidie positief voor samenwerking
In de interviewronde van 2021 is de vraag voorgelegd
welke van de maatregelen in de afgelopen vijf jaar uit het
programma ‘Preventie in het zorgstelsel’ (zie Tekstbox 1)
het meest heeft bijgedragen aan de samenwerking rondom
preventie voor risicogroepen. Hierbij noemden de
geïnterviewden vaak de subsidieregeling preventiecoalities.
Respondenten gaven hierbij aan dat deze subsidie het
opzetten van samenwerking stimuleerde doordat er
menskracht vrij kwam om dit te organiseren. De subsidie
gaf ruimte voor partijen uit het medisch en sociaal domein
om elkaar op te zoeken. Ook zorgde het voor meer
gezamenlijke gesprekken tussen gemeenten en zorgverzekeraars. Door de gezamenlijke gesprekken raakten
gemeente en zorgverzekeraar steeds vertrouwder met
elkaar. Het belang van deze goede relatie tussen gemeente
en zorgverzekeraar bleek al uit eerdere evaluaties. In de
tussenevaluatie werd beschreven dat het helpt als er
gedurende langere tijd een goede relatie bestaat tussen de
gemeenten, zorgverzekeraar en zorgaanbieders in de regio.
In de interviews van afgelopen jaar komt naar voren dat het
in gemeenten zonder duidelijke marktleider (zorgverzekeraar)
minder makkelijk is om tot afspraken te komen rondom
preventie voor risicogroepen.
“En dat is precies waar de preventiecoalitie het verschil heeft
gemaakt, want we hebben een subsidie aangevraagd voor een
heel stuk samenwerking.” (Interview preventiecoalitie)

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

De preventiecoalitie subsidie leidde er ook toe dat partijen
ambities formuleerden voor de toekomst. Zo gaven
geïnterviewden aan de samenwerking binnen de preventiecoalitie voort te willen zetten, ook over de subsidieperiode
heen. Maar, het wegvallen van de preventiecoalitie subsidie
moet wel financieel worden opgevangen. Dit vraagt volgens
hen om een andere manier van organiseren. De geïnterviewden ambiëren gezonde en gelukkige inwoners en dat nog
meer professionals gaan werken volgens een zelfde visie en
gezamenlijke aanpak. Ook wil men kwetsbare inwoners
beter in beeld krijgen en via een integrale (wijk)aanpak
benaderen. Daarnaast is er ook de wens om lokale initiatieven nog meer te ondersteunen, projecten uit te breiden en
om nog meer samen te werken. Verschillende geïnterviewde
preventiecoalities gaven aan dat ze inwoners meer zouden
willen betrekken, bijvoorbeeld door een klankbordgroep
(met inwoners die ervaring hebben met een bepaald onderwerp), cliëntenraad of door middel van ervaringsdeskundigen
in wijkteams. Dit zien we ook terug in de cijfers over de
betrokken partijen. Over de jaren heen worden gemiddeld
bij 48% van de netwerkinitiatieven inwoners betrokken, dit
percentage is relatief gelijk gebleven over de tijd.
Naast de subsidieregeling preventiecoalities werd door
geïnterviewden in de terugblik ook de JZOJP beweging
genoemd en de bijbehorende vouchers. Deze werden, net
als de preventiecoalitie subsidies, als stimulerend ervaren
bij het opzetten van samenwerking. Daarnaast gaven een
aantal geïnterviewde preventiecoalities aan dat de gesprekken en adviezen van de ambassadeur ook geholpen
hebben. Verder gaven geïnterviewden gemeenten en
zorgverzekeraars aan dat ze elkaar door de regionale
werkstructuur beter wisten te vinden.
| 10

Bredere kijk op gezondheid en toegenomen urgentie
voor samenwerking
Iets wat niet direct gelinkt is aan het programma ‘Preventie
in het zorgstelsel’, maar wel heeft bijgedragen, is het
maatschappelijk bewustzijn over gezondheid (van inwoners)
volgens geïnterviewden. Er is een groeiend besef dat
gezondheid wordt beïnvloed door factoren die ook buiten
de zorg liggen. De geïnterviewden ervaren dit bij henzelf,
maar ook bij hun omgeving. Zo zijn professionals binnen en
buiten de zorg nu meer bereid om aan overlegtafels te
zitten en gezondheid breder te bekijken, vergeleken met
eerdere jaren. Hierdoor ontstaan er bredere samenwerkingen,
bijvoorbeeld met woningcorporaties, werkgevers, het
(speciaal)onderwijs, verslavingszorg en de cultuursector.
Deze ontwikkeling werd ook al in 2020 gerapporteerd (9).
De afgelopen jaren is de urgentie voor (samenwerking
rondom) preventie voor risicogroepen toegenomen volgens
de geïnterviewden. Partijen in de regio zijn zich gaan
realiseren dat men elkaar nodig heeft om de doelen te
bereiken, zoals het toegankelijk houden van de zorg.
Volgens de geïnterviewden hebben hieraan maatschappelijk
ontwikkelingen, cijfers over vergrijzing en de krapte op de
arbeidsmarkt bijgedragen. Daarnaast is er ook meer
maatschappelijke aandacht voor gezondheid en preventie
volgens respondenten. Gemeenten ervaren dat de landelijke
focus vanuit de Rijksoverheid op preventie helpt om het
thema onder de aandacht te brengen. Dit creëert bij de
gemeenten de urgentie om in te zetten op preventie.
Nationale en lokale sport- en preventieakkoorden hebben
ook bijgedragen aan dit besef.
Coronapandemie van invloed op samenwerking rondom
preventie voor risicogroepen
De coronapandemie heeft ook veel invloed gehad op
de samenwerking rondom preventie interventies voor
risicogroepen. Geïnterviewden gaven aan dat de pandemie
voor vertraging heeft gezorgd bij het uitrollen en uitvoeren
van initiatieven. Door de coronamaatregelen was het
bijvoorbeeld niet mogelijk om fysieke bijeenkomsten of
trainingen te organiseren. Ook stagneerden initiatieven
doordat er samenwerkingspartijen waren die door de
coronapandemie andere prioriteiten hadden of te maken
hadden met personeelstekorten. Tegelijk is ook een
versnelling te zien in digitale ontwikkelingen. Verschillende
preventie activiteiten werden bijvoorbeeld digitaal aangeboden. Ook samenwerking kon deels digitaal georganiseerd
worden. Hierdoor konden afspraken toch veelal doorgaan
en samenwerkingsagenda’s konden worden opgesteld,
zeker als men elkaar al kende werkte dit goed. Wel werd
benadrukt dat elkaar fysiek treffen bevorderend is om
elkaar beter te leren kennen en te begrijpen. De invloed van
de coronapandemie op preventie interventies is in een
aparte factsheet meer uitgebreid beschreven (20).

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

Preventie meer een maatschappelijke verantwoordelijkheid
Een aantal geïnterviewde zorgverzekeraars ervaren dat er
nu met andere ogen naar preventie wordt gekeken door
henzelf. Zorgverzekeraars wilden eerst vooral onderscheidend
zijn in de aanvullende verzekering met preventie interventies,
en zien het nu iets meer als hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Een aantal vertegenwoordigers van
preventiecoalities en gemeenten ervaren ook dat de
zorgverzekeraar de afgelopen jaren meer open is gaan
staan voor regionale initiatieven. Dit zien we ook terug in
de cijfers over de betrokken partijen. Bij 71% van de
netwerkinitiatieven is de zorgverzekeraar betrokken in
2021, in 2018 was dit nog 62%.
“En je merkt wel nu echt een kentering, dat zeg maar het idee
“het hoort niet bij de zorgverzekeraar”, dat dat niet meer kan.”
(Interview zorgverzekeraar)

“Ja dat is echt wel een wezenlijke verandering, in hoe zij
[zorgverzekeraar] daar ook naar kijken, want wij hebben dat
gesprek eerder nooit zo goed kunnen voeren eigenlijk. […]
je moet vooral zorgen dat mensen op de plek komen waar
ze dan wel thuishoren met hun vraag. En ik denk dat de
zorgverzekeraar daar zelf ook veel scherper in is geworden,
in dat dat belangrijk is. En dat ze ook zien dat zij daar dus ook
wel een rol in hebben.” (Interview gemeente)
Zorgverzekeraars formuleren hun ambities voor de
toekomst vooral op het gebied van specifieke interventies.
Zo willen ze bijvoorbeeld in het zorginkoopbeleid meer
aandacht voor de GLI en streven sommige naar het
inzetten op valpreventie of stoppen met roken. Een andere
ambitie betreft het verbeteren van de samenwerking met
gemeenten. Daarbij wordt soms specifiek ingezet op een
ketenaanpak of integrale aanpak, bijvoorbeeld op
wijkniveau, waarbij verschillende disciplines en domeinen
samenwerken (10).
Wat is er nog nodig en wie moet dit oppakken?
Uit de interviewronde van 2021 komen onderstaande
aanbevelingen voor beleid en landelijke partijen naar voren
als het gaat om de toekomst van de samenwerking rondom
preventie:
• Samenwerkingsafspraken tussen de gemeente en
zorgverzekeraar worden nu nog als te vrijblijvend
ervaren. Beide partijen willen dat de ander zich meer
inzet en meer verantwoordelijkheid neemt voor deze
doelgroep. Om die reden doen zij de aanbeveling om
wet- en regelgeving op gebied van preventie (voor
risicogroepen) aan te passen, zodat er voor de samen-

| 11

•

•

werking tussen gemeente en zorgverzekeraar wettelijke
ruimte en verplichting komt. Hierdoor wordt ook het
investeren in preventie voor risicogroepen verplicht
voor zowel de gemeente als zorgverzekeraar. Het
ministerie van VWS zou daarnaast volgens geïnterviewden moeten zorgen voor meer rolduidelijkheid.
Structurele financiering van samenwerking rondom
preventie voor risicogroepen is nodig. Zowel voor
zorgverzekeraars als gemeenten, als de andere betrokken partijen in zorg en welzijn. Deze financiering wordt
momenteel vanuit verschillende korte termijn bronnen
benut, bijvoorbeeld met de preventiecoalitie subsidie
en JZOJP vouchers. Geïnterviewden geven echter aan
structurele manieren van financiering nodig te hebben.
Bijvoorbeeld in de vorm van geoormerkte budgetten,
een preventiefonds of domeinoverstijgende financiering.
Daarnaast is de administratieve druk rondom de
financiële afwikkeling en verantwoording bij subsidieregelingen te hoog. Er is behoefte aan heldere kaders
voor de financiering van samenwerking rondom
preventie. Bijvoorbeeld in het macrokader of hoofdlijnenakkoord (nu integraal zorgakkoord).
Een andere aanbeveling gaat over het creëren en
faciliteren van de randvoorwaarden voor goede
samenwerking door het ministerie van VWS, zoals een
goede informatie uitwisseling tussen professionals.
Dit wordt soms nog belemmerd door de privacywetgeving. Ook wordt genoemd dat informatie niet
altijd gedeeld mag worden tussen zorgverzekeraars

•

wanneer zorg ‘verplaatst’ wordt van de tweede naar
de eerste lijn. Deze informatie is concurrentieel. Deze
regels zijn goed voor de marktpositie van de zorgverzekeraar, maar niet voor het maatschappelijk belang.
Financiële prikkels liggen niet altijd op het investeren in
preventie. Aanbeveling van respondenten is dan ook
om bijvoorbeeld kritisch naar de risicoverevening van
het Zorginstituut Nederland te kijken en bijvoorbeeld
een niet-medische indicator toe te voegen.
“Want als we voorkomen dat mensen met milde klachten een
beroep doen op de zorg, dan kunnen we de handen in de zorg,
hè, inzetten voor mensen die het echt nodig hebben. Maar
zelfs dan, ja, moeten we denk ik toch een maatschappelijke
discussie met elkaar gaan voeren: waartoe is de zorg?”
(Interview gemeente)

In aanvulling op bovenstaande punten kwamen in voorgaande factsheets (4-10) de volgende aanbevelingen voor
samenwerking naar voren: 1) borging van samenwerking
over de gemeenteraadsverkiezingen heen; 2) meer eigenaarschap van het samenwerkingsverband bij deelnemende
partijen en; 3) een samenwerkingsstructuur die weinig
kosten met zich meebrengt. Een eerdere aanbeveling op
het vlak van onderzoek was: 4) Meer wetenschappelijke
onderbouwing van interventies en een kwaliteitskeurmerk
voor preventieprojecten.

4. Ontwikkelingen en ervaringen rondom Preventie
in het zorgstelsel in perspectief
Deze eindevaluatie geeft inzicht in de ontwikkelingen die
hebben plaatsgevonden rondom het vormgeven van
preventie voor risicogroepen van maart 2016 t/m maart
2022 en de bijdrage van het programma ‘Preventie in het
Zorgstelsel’ van het ministerie van VWS daaraan (1). In dit
programma beoogt VWS langs drie actielijnen preventie
duurzaam in het zorgstelsel onder te brengen (zie Tekstbox
1), zowel intern bij VWS als extern bij gemeenten, zorgverzekeraars en andere partijen betrokken bij zorg en welzijn.
Het programma zet bijvoorbeeld in op de implementatie
van concrete en bewezen effectieve of goed onderbouwde
interventies, zoals de GLI en valpreventie. Hieronder
worden de belangrijkste ontwikkelingen samengevat en
waar relevant in een breder perspectief geplaatst.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

Opbrengsten programma
De resultaten van de Tussenevaluatie lieten zien dat de
toenmalige maatregelen in de periode maart 2016 t/m
maart 2019 (zie Tekstbox 1) een aantal concrete resultaten
had opgeleverd. Er was echter ook een aantal kanttekeningen
te plaatsen, zo kon de bekendheid van de maatregelen nog
vergroot worden en was er behoefte aan het uitwisselen
van leerervaringen, en aan goede voorbeelden van samenwerkingsafspraken en preventie interventies op landelijk
niveau. Mede op basis van de resultaten van de Tussenevaluatie
heeft het ministerie van VWS een aantal aanpassingen op
het programma gedaan zoals beschreven in Tekstbox 1 (2).

| 12

Uit de resultaten van de Eindevaluatie blijkt dat de
verschillende onderdelen van het programma ‘Preventie
in het zorgstelsel’ de samenwerking rondom preventie
voor risicogroepen en specifiek de samenwerking tussen
gemeenten en zorgverzekeraar hebben gestimuleerd. Er is
in de afgelopen jaren een toename te zien in het aantal
preventiecoalities en het gebruik van de interventies uit de
interventie gericht aanpak. Gemeente en zorgverzekeraar
geven aan elkaar zowel binnen als buiten de netwerkinitiatieven steeds beter te vinden, mede door de regionale
werkstructuur. Er is over het algemeen beter contact dan
vijf jaar geleden en er is meer inzicht in elkaars belangen en
verwachtingen. Hierdoor is ook het vertrouwen tussen
beide partijen gegroeid. Beide partijen voelen ook meer
urgentie en verantwoordelijkheid om samen te werken om
preventie voor risicogroepen vorm te geven. Hierbij vormen
uitvoerende partijen uit zorg en welzijn essentiële partners.
Zo zijn huisartsen onmisbaar om door te verwijzen naar de
GLI, valpreventie of Welzijn op Recept en worden daarom
vaak aangemerkt als betrokken partij in een netwerkinitiatief.
VWS, ZN en VNG onderkennen het belang van deze partijen
en zetten in op een regionale preventie-infrastructuur (14,
19). Tot slot laten de resultaten een toenemende regionalisering van netwerkinitiatieven zoals de preventiecoalities
zien. Dit wordt mede gestimuleerd door de regionale
werkstructuur en strategisch gebruik van de subsidieregeling
preventiecoalities.
Aandachtspunten samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars
Hoewel een beweging is ingezet om de samenwerking
rondom preventie te regionaliseren blijkt er tegelijkertijd
een behoefte aan lokaal maatwerk te zijn. Zo herkennen
kleinere gemeenten zich niet in de gezondheidsproblematiek
van grotere gemeenten, terwijl ze wel onder dezelfde regio
vallen. Ook kan er behoefte zijn aan een differentiatie per
wijk omdat de populatie qua SES erg verschilt (10).
Daarnaast is al eerder de vraag gesteld wat nu precies de
gewenste schaalgrootte is voor de organisatie en financiering
van preventie (21).
De kwestie van maatwerk wordt ook gezien bij de interventiegerichte aanpak. Hier zijn de meningen verdeeld in
hoeverre het wenselijk is dat vanuit VWS specifieke
interventies worden opgelegd. Daarnaast zouden regio’s
meer op collectieve preventie van bijvoorbeeld overgewicht
willen inzetten dan een beperktere groep een GLI aan te
bieden. In dit kader is er ook behoefte aan een grotere
lijst van bewezen effectieve preventie interventies. Niet
alle respondenten lijken op de hoogte te zijn van de
interventiedatabase van Centrum Gezond Leven3. Deze
interventiedatabase kent ook een specifieke doelgroep,

wat kan verklaren dat niet iedereen deze website weet te
vinden. Een stuk (extra) kennisontsluiting is dus nodig.
Sowieso is er behoefte aan het onderling uitwisselen van
ervaringen omtrent het opzetten van de samenwerking
rondom preventie en ook het borgen daarvan. Dit blijkt ook
uit de bijeenkomsten die georganiseerd werden voor de
preventiecoalities.
In paragraaf 3.2 zijn aanbevelingen geformuleerd voor
toekomstig beleid op basis van de ervaringen van diverse
geïnterviewde stakeholders. Deze zijn veelal op het gebied
van structurele financiering en wetgeving om op die manier
verantwoordelijkheden beter vast te leggen. Dit vormt
volgens geïnterviewden de grootste belemmering voor
samenwerkingen tussen de verschillende domeinen.
De financiële prikkels liggen nu meer op het behandelen
van mensen dan het gezond houden van mensen. Dit
strookt volgens geïnterviewden niet met de bredere kijk op
gezondheid, die er inmiddels bij alle partijen is. In eerdere
onderzoeken, bijvoorbeeld dat naar het toepassen van
bredere gezondheidsconcepten en JZOJP, komt dit ook naar
voren (22, 23).
Raakvlakken met andere ontwikkelingen rondom
preventie
Sinds de start van het programma zijn er veel andere
ontwikkelingen rondom preventie voor risicogroepen en
regionale domeinoverstijgende samenwerking geweest.
Een aantal heeft duidelijke raakvlakken met het programma
en hebben daarom waarschijnlijk ook bijgedragen aan
samenwerking tussen gemeente en zorgverzekeraar.
Zo zijn er de Hoofdlijnakkoorden (Medisch-specialistische
zorg; Huisartsen, Wijkverpleging en GGZ), het Nationaal
Preventieakkoord en de regionale/ lokale uitwerkingen
daarvan, het Sportakkoord, de programma’s Kansrijke
Start, Langer Thuis en Juiste Zorg op de Juiste Plek. Deze
ontwikkelingen zijn niet los van elkaar te zien. Een groot
aantal van de binnen dit onderzoek gevolgde netwerkinitiatieven heeft ook aan andere programma’s en eventuele
bijbehorende subsidieregelingen meegedaan zoals JZOJP of
Kansrijke Start, Kind naar Gezonder Gewicht. Soms is de
subsidie preventiecoalities ook ingezet om kleinschaliger
bestaande initiatieven of projecten rondom preventie te
integreren en te regionaliseren.
Reflectie op methoden
Voor de evaluatie zijn verschillende databronnen gebruikt.
Eén daarvan betreft het vragenlijstonderzoek, welke
jaarlijks is uitgezet onder (potentiële) netwerkinitiatieven.
In de resultaten valt op dat er van een aantal regio’s maar
beperkte informatie bekend is. Zo lijken er in provincie
Zeeland en Flevoland nauwelijks netwerkinitiatieven te zijn.

3 https://www.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

| 13

Mogelijk is hier sprake van selectiebias, de resultaten zijn
daardoor niet volledig representatief. De eerste uitvraag
naar netwerkinitiatieven vond plaats in 2016 (24), waarbij
de respondenten elk jaar opnieuw zijn uitgenodigd.
Daarnaast is de lijst met netwerkinitiatieven elk jaar
aangevuld door sleutelfiguren van verschillende stakeholders,
met name vanuit de zorgverzekeraars. De selectiebias kan
komen doordat niet elke geraadpleegde stakeholder alle
initiatieven heeft ingevuld waarbij zij betrokken zijn.
Daarnaast zijn er veel wisselingen in contactpersonen
geweest, vragenlijsten kwamen hierdoor niet meer aan bij
het betreffende initiatief. Ook ervaarden respondenten de
vragenlijst als ingewikkeld en tijdrovend, en herkenden ze
zich niet altijd in de term ‘netwerkinitiatief’. Het is goed om
deze ervaringen bij een eventueel vervolg op deze evaluatie
mee te nemen.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

Conclusie
Samenwerking rondom preventie voor risicogroepen is
steeds normaler geworden. Gemeenten en zorgverzekeraars
weten elkaar beter weten te vinden. Het contact is over het
algemeen beter dan vijf jaar geleden en ze hebben meer
inzicht in elkaars belangen en verwachtingen. Verder zijn
gemeenten en zorgverzekeraars preventie voor risicogroepen in de afgelopen jaren meer als hun gezamenlijke
verantwoordelijkheid gaan zien. De samenwerking beslaat
ook steeds grotere regio’s, waarbij ook andere partijen
aansluiten en de visie breder wordt. De maatregelen en
acties vanuit het programma ‘Preventie in het zorgstelsel’
hebben bijgedragen aan deze beweging. Voor de toekomst
blijft het zoeken naar een balans tussen het verder opschalen
en de lokale behoeften aan maatwerk. Daarnaast blijft er
behoefte aan een verdere verankering van verantwoordelijkheden in de wet en structurele financiering.

| 14

Referenties
1.

 inisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
M
Kamerbrief. Preventie in het zorgstelsel: van goede
bedoelingen naar het in de praktijk ontwikkelen van
resultaten. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport; 2016. Tweede Kamer 2015-2016,
32793 briefnummer: 213.
2. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Kamerbrief: Tussenevaluatie maatregelen preventie in
het zorgstelsel. Den Haag: Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2019. Kenmerk:
1544384-192352-Z.
3. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Kamerbrief: Preventief gezondheidsbeleid. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2021.
Briefnummer: 562.
4. Lemmens, L.C., Kemper, P.F., Baan, C.A. Tussenevaluatie
maatregelen Preventie in het zorgstelsel:
Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars periode maart
2016 t/m maart 2019. Bilthoven: RIVM, 2019.
5. Lemmens, L.C., Baan, C.A., Drewes, H.W., Buist, Y.,
Steenkamer, B., Van Vooren N.J.E., Struijs, J.N.
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars bij het
verbinden van preventie, zorg en welzijn en preventie
voor risicogroepen. Bilthoven: RIVM, 2017.
6. Van Vooren, N.J.E., Van Dorst, H.D.C.A., Buist, Y.,
Kemper, P.F., Lemmens, L.C., Baan, C.A., Drewes, H.W.
Evaluatie Preventie in het zorgstelsel: Samenwerking
gemeenten en zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2017. Bilthoven: RIVM, 2018.
7. Lemmens, L.C., Kemper, P.F., Drewes, H.W., Baan,
C.A. Evaluatie Preventie in het zorgstelsel:
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars ten
aanzien van preventie in 2018. Bilthoven: RIVM, 2019.
8. Kemper, P.F., Lemmens, L.C., Scheepens, M.J., Baan,
C.A. Evaluatie Preventie in het zorgstelsel:
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars ten
aanzien van preventie in 2019. Bilthoven: RIVM, 2020.
9. Kemper, P.F., Lemmens, L.C., de Bekker, A. Evaluatie
Preventie in het zorgstelsel: Samenwerking gemeenten
en zorgverzekeraars ten aanzien van preventie in 2020.
Bilthoven: RIVM, 2021.
10. Kemper, P.F., Lemmens, L.C., de Bekker, A., P. Reckman.
Evaluatie Preventie in het zorgstelsel: Samenwerking
gemeenten en zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2021. Bilthoven: RIVM, 2022.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

11. B
 ekker, M., Wagemakers, A. Samenwerking organiseren
voor preventie. Leren van de beleidsvorming voor de
Gecombineerde Leefstijl Interventie. Wageningen:
Wageningen University & Research, 2021.
12. Oosterhoff, M., Feenstra, T., Wendel-Vos, W., de Wit., A.
Drie jaar Gecombineerde Leefstijlinterventie: bijna
40.000 deelnemers bereikt. Bilthoven: RIVM, 2022.
13. Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst.
Coalitieakkoord 2021 – 2025. 2021 p. 33 Verkregen via:
https://www.kabinetsformatie2021.nl/documenten/
publicaties/2021/12/15/
coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijkennaar-de-toekomst
14. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Kamerbrief: Preventief gezondheidsbeleid. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2020.
Tweede Kamer 2019-2020, 32793 briefnummer: 486.
15. Valpreventie. Twee domeinen aan zet. Zorginstituut
Nederland. 17 maart 2022. Verkregen via:
https://www.zorginstituutnederland.nl/publicaties/
standpunten/2022/03/17/duiding-valpreventie
16. Ketenaanpak zorg en ondersteuning voor kinderen met
overgewicht en obesitas. Zorginstituut Nederland. 27
januari 2021. Verkregen via: https://www.zorginstituutnederland.nl/publicaties/standpunten/2021/01/27/
ketenaanpak-kinderen-met-overgewicht-en-obesitas
17. ZN & VNG . Werkstructuur voor zorgkantoren, zorgverzekeraars en gemeente in de regio. Bijlage bij kamerbrief. Kenmerk: 31765, briefnummer 425. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2019.
18. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Kamerbrief: Preventief gezondheidsbeleid. Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2021.
Briefnummer: 515.
19. VNG & ZN. Een gezamenlijke gezondheidsambitie.
Vooruitzien naar een gezonder Nederland. Gemeenten
en zorgverzekeraars zetten samen de schouders eronder!
Verkregen via: https://vng.nl/nieuws/gezamenlijkpreventiestatement-gemeenten-en-zorgverzekeraars
20. Kemper, P.F., Lemmens, L.C., P. Reckman, Edens, J.
Impact coronapandemie op preventie interventies en
integrale samenwerking. Bilthoven: RIVM, 2022.
21. Heijink, R. en Struijs, J.N. Preventie in het zorgstelsel.
Wat kunnen we leren van het buitenland? Bilthoven:
RIVM, 2016.

| 15

22. N.J.E. van Vooren, H.W. Drewes, E. de Weger, C. Bos,
M.A.P. Vugts, C.A. Baan, J.N. Struijs. Lerende evaluatie
Juiste Zorg op de Juiste Plek. Update 2021. Bilthoven:
RIVM, 2022.
23. Lemmens, L.C., Beijer, M., de Bekker, A., de Klijne, A.
Het toepassen van brede gezondheidsconcepten:
inspirerend en uitdagend voor de praktijk. Ervaringen
uit drie regio’s. Bilthoven: RIVM, 2022.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

24. Lemmens, L.C., Drewes, H.W., Lette, M., Baan, C.A. Een
populatiegerichte aanpak voor verbinding van preventie, zorg en welzijn: de beweging in beeld. Nederlands
Tijdschrift voor Geneeskunde. 2017;161:D849.

| 16

Bijlage 1: Methoden van onderzoek
Netwerkinitiatieven en preventie interventies
Deze eindevaluatie geeft inzicht in de samenwerking tussen
gemeenten en zorgverzekeraars binnen netwerkinitiatieven
met preventieve interventies. Dit zijn initiatieven:
• binnen een wijk, gemeente of regio (dus niet landelijk);
• waarin drie of meer partijen samenwerken;
• die gericht zijn op in ieder geval preventie;
• waarin meerdere preventieve interventies worden
aangeboden. Preventieve interventies zijn activiteiten
die tot doel hebben de gezondheid van individuen of
groepen te beschermen, te bevorderen of de randvoorwaarden hiervoor te scheppen.
Om inzicht te krijgen in de ontwikkelingen in de afgelopen
vijf jaar zijn verschillende databronnen gecombineerd.
Er is gebruikt gemaakt van documentenanalyse, vragenlijstonderzoek, interviews en observaties.
Documentanalyse van notulen en rapportages
Als uitgangspunt zijn de factsheets over de jaren 2016 tot
en met 2021 gebruikt. Daar werd gerapporteerd over de
ontwikkelingen rondom netwerkinitiatieven en ervaringen
met de samenwerking tussen gemeente en zorgverzekeraar
(4-10). De ontwikkelingen werden jaarlijks beschreven
op basis van resultaten van het vragenlijstonderzoek. De
ervaringen werden uitgevraagd door middel van interviews.
Bij de analyse over de jaren heen zijn de respondenten
(van zowel de vragenlijst en interviews) niet gelijk gebleven.
Er zijn initiatieven bij gekomen, andere zijn juist gestopt.
Daarnaast kan ook de contactpersoon van een initiatief zijn
gewisseld.
Er zijn notulen van het Bestuurlijk Overleg (BO) tussen VWS,
Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) geanalyseerd. Deze informatie is
aangevuld met informatie uit andere databronnen zoals
een documentanalyse van kamerstukken en rapportages.

Eindevaluatie Preventie in het Zorgstelsel

Interviews ervaringen samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars bij preventie
Om ervaringen met de samenwerking in zicht te krijgen,
zijn in de afgelopen jaren interviewrondes gehouden met
vertegenwoordigers van gemeenten, zorgverzekeraars,
netwerkinitiatieven, of projecten die gericht zijn op
samenwerking rondom preventie voor risicogroepen
(bijvoorbeeld preventiecoalities). Er was extra aandacht
voor netwerk-initiatieven die gebruik hebben gemaakt van
de subsidie-regeling preventiecoalities. Daarnaast zijn
additionele interviews gehouden met andere initiatiefnemers of projectcoördinatoren van praktijkvoorbeelden.
Aanvullend is nog gesproken met leden van het preventieteam en de ambassadeur. In totaal zijn over vijf jaar tijd
88 interviews gehouden. Voor de eindevaluatie zijn de
gerapporteerde ervaringen uit de interviewrondes zoals
gerapporteerd in de factsheets over de jaren 2016 tot en
met 2021 gebruikt om een overkoepelend beeld te schetsen. Daarnaast zijn er aanvullende vragen gesteld specifiek
voor de eindevaluatie tijdens de interviews in 2021 (n=26).
Deze aanvullende vragen ging over een terug- en vooruitblik op de samenwerking. Geïnterviewden werden
bevraagd over de belangrijkste ontwikkelingen in de
afgelopen 5 jaar, de toekomst, aanbevelingen en leerervaringen. Deze antwoorden zijn geanalyseerd en verwerkt
in deze eindevaluatie.
Bijwonen relevante bijeenkomsten
In 2018, 2019 en 2021 zijn de bijeenkomsten bijgewoond
die zijn georganiseerd voor (potentiële) preventiecoalities.
Hierbij waren vertegenwoordigers van gemeenten, zorgverzekeraars, zorgaanbieders en adviesbureaus aanwezig.
Ook de werkconferenties ‘Preventie in het Zorgstelsel’ zijn
bijgewoond.

| 17

Contact:
Peter Kemper
RIVM, Centrum voor Voeding,
Preventie en Zorg
peter.kemper@rivm.nl

Auteurs:
P.F. Kemper, L.C. Lemmens en A. de Bekker
Met dank aan:
Alle respondenten en geïnterviewden.
Henriette Giesbers, Karlijn Leenaars,
Natascha van Vooren, Judith Edens
en Päivi Reckman

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
juli 2022

014011

De zorg voor morgen begint vandaag