Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

33 694

Internationale Veiligheidsstrategie

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 60

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 november 2020
Op 5 juli 2019 heb ik u een brief gestuurd over de internationale
rechtsorde in het digitale domein (Kamerstukken 33 694 en 26 643, nr. 47).
Die brief gaf aanleiding tot het aanvaarden door uw Kamer van de
gewijzigde motie van de leden Verhoeven en Koopmans (Kamerstuk
33 694, nr. 56) om te komen tot verdere internationale coördinatie van
politieke attributie van cyberaanvallen, inclusief initiatieven gericht op
internationale capaciteitsopbouw, die bijdragen aan benodigde expertise
voor technische attributie. Doel van deze brief is om, mede namens de
Ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie en
Veiligheid, Defensie, alsmede de Staatssecretaris van Economische Zaken
en Klimaat, uw Kamer te informeren over de uitvoering van deze motie en
de bereikte resultaten.
Deze resultaten zijn bepaald geen eindpunt. Door de snelheid van
technologische, geopolitieke en maatschappelijke ontwikkelingen is het
noodzakelijk constant te blijven investeren en initiatieven te nemen. Door
zijn actieve rol bevindt Nederland zich in de voorhoede van internationale
discussies op cyberbeleid, een positie die recht doet aan belang dat
Nederland hecht aan dit domein. De noodzaak vervolgstappen te nemen
om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen komt aan het einde van deze
brief aan de orde.
De context waarin de internationale rechtsorde in het digitale domein
bestaat, is sindsdien substantieel veranderd. Als gevolg van de COVID-19pandemie is de wereld afhankelijker dan ooit van digitale processen. Waar
mogelijk heeft het openbare leven zich verplaatst naar het digitale
domein. Datzelfde nemen we ook waar in de internationale verhoudingen,
nu steeds meer diplomatieke contacten virtueel plaatsvinden. De drukte in
cyberspace neemt toe, en daarmee de kwetsbaarheden van samenlevingen en individuen die zich daar bewegen. De beschikbaarheid,
integriteit en de vertrouwelijkheid van digitale processen is niet vanzelfsprekend. En daarmee neemt de noodzaak om de internationale
rechtsorde in het digitale domein – waaronder waarborging van de

kst-33694-60
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

1

mensenrechten – te versterken toe. Deze context maakt dat de Nederlandse beleidsinzet aan actualiteitswaarde heeft gewonnen.
De eerdergenoemde brief noemde twee sporen waarlangs de beleidsinzet
loopt: het bestendigen van de internationale rechtsorde in het digitale
domein, en het formuleren van diplomatieke en politieke respons op
inbreuken. Als derde spoor zou ik – in de lijn van de motie Verhoeven en
Koopmans – de capaciteitsopbouw willen toevoegen. Deze sporen zijn op
hun beurt weer een uitwerking van de Nederlandse Cybersecurity Agenda
(Kamerstuk 26 643, nr. 536)1 en maken deel uit van de brede inspanning
van het kabinet om de cyberweerbaarheid en -slagkracht van Nederland te
verhogen.
Het vertrekpunt van internationale coördinatie, en daarmee het eerste
spoor van beleidsinzet, is de vraag naar de volkenrechtelijke verplichtingen en aansprakelijkheden van staten in het internationale verkeer,
waaronder ook het digitale domein begrepen is. Internationaal recht
vormt, tezamen met aanvullende gedragsnormen en vertrouwenwekkende maatregelen, het normatief kader in cyberspace. Om dit normatieve
kader te bestendigen en de kosten van normoverschrijdend gedrag in het
digitale domein te verhogen, is adequate respons noodzakelijk.
In dergelijke gevallen is het tweede spoor van beleidsinzet van belang,
namelijk het formuleren en inzetten van diplomatiek-politieke maatregelen. Nederland en de EU beschikken over meerdere diplomatieke
instrumenten in hun resp. cyber diplomacy toolboxes, die naar gelang de
ernst van de situatie in te zetten zijn. De keus om over te gaan tot een
bepaalde vorm van respons vergt integrale afweging en besluitvorming,
in samenspraak met de betrokken departementen.
Het aanbod van capaciteitsopbouw als derde spoor is noodzakelijk om
andere landen te helpen nationale structuren op te zetten die bijdragen
aan de ontwikkeling van hun nationale cybersecuritystelsels, om ze te
betrekken bij de internationale discussie over het bevorderen van
cybersecurity binnen internationaal rechtelijke kaders en om ze te
ondersteunen om in lijn daarmee hun eigen responskaders te
ontwikkelen.
Op al deze sporen is in het afgelopen jaar vooruitgang geboekt, mede als
gevolg van de manier waarop Nederland internationaal heeft gehandeld.
Door middel van initiatieven als het cybersanctieregime in de EU,
normatieve bescherming van de publieke kern van het internet en de
versterking van het Global Forum on Cyber Expertise heeft Nederland
heeft Nederland de internationale cyberagenda mede vorm gegeven.
1. Bestendigen van de internationale rechtsorde in het cyberdomein door internationaal overleg
Nederland en gelijkgezinde landen bepleiten universele erkenning van de
toepasselijkheid van het internationaal recht in het digitale domein,
waaronder het Handvest van de Verenigde Naties, het internationaal
oorlogsrecht, mensenrechten en het staatsaansprakelijkheidsrecht.
Daarnaast zet Nederland zich in voor de ontwikkeling van en steun voor
vrijwillige, niet-bindende gedragsnormen in het cyberdomein.
De internationale discussies hierover spelen zich allereerst af in verschillende werkgroepen binnen de Verenigde Naties: onder de Eerste
Commissie van de Algemene Vergadering van de VN (AVVN) functioneren
1

M.n. ambitie 2 over Internationale vrede en veiligheid in het digitale domein, p. 23–24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

2

de United Nations Group of Governmental Experts (UNGGE) en de Open
Ended Working Group (OEWG), parallelle processen die in het leven
geroepen zijn op initiatief van de VS resp. Rusland. De vooruitzichten op
een harmonieuze afronding van beide processen zijn ongewis, als gevolg
van toenemende geopolitieke spanningen tussen de VS, Rusland en ook
China.
Nederland draagt in beide werkgroepen uit dat het internationaal recht
landen in staat stelt zich te verweren tegen cyberdreigingen. Daarom stelt
Nederland zich te weer tegen de pogingen van Rusland, China en andere
landen om toepassing van bestaand internationaal recht in cyberspace
slechts in beperkte mate te erkennen. Door in te zetten op tijdrovende
onderhandelingen over een nieuw verdrag, vergroten zij het risico op
afkalving van rechtsbescherming. Bovendien wil Nederland betere
handvatten om implementatie te bevorderen van de aanvullende
gedragsnormen, die de UNGGE in 2015 heeft opgesteld en die de AVVN
heeft verwelkomd. Niet in de laatste plaats vraagt Nederland aandacht
voor dreigingen gericht tegen de publieke kern van het internet2,
dreigingen tegen het ongestoord en veilig verloop van verkiezingen, en
dreigingen tegen vitale infrastructuur.
Voor de Nederlandse ideeën is steeds meer draagvlak, ook omdat zij
geënt zijn op werk van de, onder meer door Nederland gesteunde, Global
Commission on the Stability of Cyberspace (GCSC), een groep wereldwijd
erkende deskundigen uit overheids-, politieke, private en civil society
kring. De positieve weerklank is niet alleen te vinden onder gelijkgestemde landen: in toenemende mate is hij ook te horen onder de leden
van de G-77, de grootste groepering van staten in de VN. Het is voor het
verdere draagvlak in de VN van groot belang om deze groep duurzaam te
engageren.
Parallel aan de twee processen in de Eerste Commissie is in de Derde
Commissie van de AVVN op initiatief van Rusland in 2019 een onderhandelingsproces over een nieuw cybercrime verdrag gestart. De ontwerpverdragsteksten die Rusland daar heeft ingebracht, gaan uit van een
autocratische visie op het internet, waarin burgerlijke vrijheden niet
vooropstaan. Daarnaast bestaat het risico dat een nieuw verdrag het
begrip cybercrime zo breed interpreteert, dat het autoritaire regimes
handvatten biedt om hun onwelgevallige elementen in cyberspace
doelgerichter internationaal op te sporen en vervolgen. Nederland en
andere gelijkgezinden geven prioriteit aan het universaliseren van het
Cybercrime-verdrag van de Raad van Europa (het Verdrag van Boedapest
van 2001, dat Nederland in 2010 heeft geratificeerd), dat inmiddels ook
door diverse landen buiten Europa is geratificeerd. Het Verdrag van
Boedapest biedt sterkere mensenrechtelijke waarborgen bij de bestrijding
van cybercrime dan de Russische voorstellen.
Daarbij is Rusland bovendien aan het voorsorteren op de uitkomsten van
een ander intergouvernementeel proces, dat onder auspiciën van het
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) staat: in de eerste
helft van 2021 zullen in dat raamwerk nl. conclusies en aanbevelingen
komen van een open-ended intergovernmental expert group, in 2011
ingesteld om een samenhangende studie te doen naar cybercrime en de
2

Onder de publieke kern van het internet vallen de centrale protocollen en infrastructuur die het
fundament vormen voor een goed functionerend internet; het vertoont kenmerken van een
internationaal publiek goed dat afzonderlijke soevereine en particuliere belangen overstijgt. Zie
de kabinetsreactie op advies nr. 94 «De publieke kern van het internet: naar een buitenlands
internetbeleid» van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Kamerstuk 26 643,
nr. 411.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

3

respons daarop van lidstaten, de internationale gemeenschap en de
private sector. Uit de inventariserende sessies van de afgelopen jaren is af
te leiden dat deze werkgroep zeer verdeeld is over de noodzaak van een
nieuw internationaal verdrag en de nadruk legt op de noodzaak om aan
capaciteitsopbouw en overdracht van kennis en expertise te werken.
Nederland en gelijkgezinde landen steunen deze lijn.
De waarborging van mensenrechten in het digitale domein vindt plaats in
alle van de hierboven genoemde processen, maar krijgt bovendien vorm
via de Nederlandse inbreng in de Mensenrechtenraad (MRR). Zo heeft
Nederland bij de aanvang van zijn MRR-lidmaatschap in de periode
2020–2022 met Estland en Ghana een bijeenkomst georganiseerd over de
versterking van de mensenrechtenbenadering in cybersecurity, in nauwe
samenwerking met de Freedom Online Coalition.
Naast deze discussies vindt ook internationaal overleg plaats over de
technische normen en standaarden waaronder het internet functioneert.
In organisaties als de International Telecommunications Union (ITU) en de
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD)
proberen meerdere landen, China voorop, internationale internetstandaarden tot norm te verheffen die het bestaande publiek-private model,
de zgn. multi-stakeholder governance van het internet, ondergraven.
Aldus dreigt een versplintering van het internet, met bijkomende
negatieve gevolgen voor de openheid, vrijheid en veiligheid van het
internet. Om deze tendens tegen te gaan werkt Nederland aan versterking
van de coördinatie en samenwerking met gelijkgezinde landen.
2. Versterken van gezamenlijk optreden door assertieve diplomatieke respons
Het bovenstaande maakt duidelijk dat Nederland veel baat heeft bij de
bouw van coalities van landen die een gedeelde cybervisie hebben en
bereid zijn deze gezamenlijk te verdedigen. Nederland heeft daarom op
23 september 2019 met de VS en Australië het Joint Statement on
Advancing Responsible Behaviour in Cyberspace in de AVVN gelanceerd.
Binnen de EU is Nederland een drijvende kracht achter de EU Cyber
Diplomacy Toolbox en de aanname van het EU-cybersanctieregime in mei
2019. En in februari 2019 nam de NAVO een «gids» (NATO Guide) voor
inzet aan, om beter te reageren op het volledige spectrum aan kwaadwillende cyberactiviteiten.
Door het vormen van dit soort coalities staat Nederland sterker wanneer
er aanleiding is om te reageren op cyberaanvallen van buitenlandse
actoren. Dat was bijv. het geval bij de verstoorde cyberoperatie van
Rusland tegen de OPCW in Den Haag in 2018 en de Russische cyberagressie tegen Georgië in 2019. In beide gevallen gaf de internationale
gemeenschap een stevig signaal af tegen de cyberactiviteiten van Rusland
door Rusland publiekelijk aan te wijzen als verantwoordelijke. Belangrijke
vervolgstap in de ontwikkeling van een krachtige EU-bijdrage aan
assertiever cyberbeleid waren de cybersancties van de EU tegen vier
Russische GROe-officieren verantwoordelijk voor de OPCW-hack, een
onderdeel van de GROe als organisatie achter o.a. de NotPetya-aanval in
2017, twee Chinese staatsonderdanen en een Chinese entiteit verantwoordelijk voor economische spionage, en een Noord-Koreaanse entiteit
verantwoordelijk voor o.a. de WannaCry-aanval in hetzelfde jaar. Op
22 oktober volgden sancties tegen twee GROe-officieren en een
GROe-entiteit die betrokken waren bij de cyberaanval op de Bondsdag in
2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

4

Een krachtig antwoord op cyberaanvallen vergt zowel binnen als buiten
de EU en de NAVO een grote inspanning van Nederland, met een brede
groep van gelijkgestemden of op bilateraal niveau, zoals met Australië. Dit
begint in Nederland zelf met nauwe samenwerking van betrokken
departementen en diensten. In 2018 is het diplomatiek responskader voor
cyberincidenten opgesteld onder coördinatie van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken. Dit biedt een platform voor de betrokken ministeries
en diensten om een antwoord te formuleren op cyberincidenten en op de
toenemende geopolitieke spanning in cyberspace, waar nodig.
De recente voorbeelden van internationale coördinatie van publieke
toerekening en de listings van individuen en entiteiten in het kader van
het EU-sanctieregime maken duidelijk dat samenwerking loont. Langs de
lijnen van deze voorbeelden zal de komende tijd verder worden gewerkt.
Het doel is steeds het ontmoedigen van cyberaanvallen en het doen
veranderen van ongewenst gedrag, waarbij sancties en ander gemeenschappelijk proactief diplomatiek optreden een middel zijn. Een belangrijk
onderdeel van dit diplomatieke optreden is de dialoog, ook met landen die
een offensief cyberprogramma tegen Nederland uitvoeren, zoals Rusland
en China. In die dialoog moet ook worden gezocht naar mogelijkheden
om samen te werken op gebieden van gedeeld belang (zoals bestrijding
van cybercrime). Daarnaast gebruikt Nederland deze dialoog om – achter
gesloten deuren – duidelijk te maken dat het bepaalde vormen van
cybergedrag afkeurt. Het sanctie-instrument werkt dan als een onontbeerlijke stok achter de deur om onverantwoord gedrag te ontmoedigen.
3. Vormen van coalities door versterkte capaciteitsopbouw
De Nederlandse diplomatieke inzet heeft tot doel brede consensus te
bereiken en richt zich nadrukkelijk op landen die traditioneel een minder
uitgesproken profiel kunnen of willen aannemen in het internationale
debat over cyber. Deze handreiking krijgt niet alleen vorm via demarches
en andere vormen van diplomatiek contact. Nederland ondersteunt
bovendien activiteiten die bijdragen aan de capaciteitsopbouw in derde
landen, niet in de laatste plaats in landen die we in VN-verband nodig
hebben (G-77 landen) voor een brede coalitie ter bevordering van
verantwoordelijk gedrag in het cyberdomein. Dit gebeurt onder meer via:
a) het Global Forum on Cyber Expertise (GFCE), met secretariaat in Den
Haag, dat met name midden- en lage inkomenslanden actief steunt
met opbouw van hun cyberweerbaarheid en de bestrijding van
cybercrime. Het GFCE is per 1 januari 2020 op afstand geplaatst van de
Nederlandse overheid en voorzien van eigen rechtspersoonlijkheid
(stichting GFCE).
b) Het Nederlandse trainingsprogramma ter ondersteuning van de
opbouw van juridische capaciteit aangaande cyber en internationaal
recht in Latijns-Amerika, Azië en Europa, via regionale partners zoals
de OAS, de OVSE, Singapore en Australië).
c) In Zuidelijk Afrika, Zuidoost-Azië en het Midden-Oosten organiseren
cyberdiplomaten op Nederlandse ambassades rondetafelconferenties
onder de noemer Promoting the International Dimensions in National
Cybersecurity Strategies. Die conferenties helpen bij het uitdragen van
de aanbevelingen van andere initiatieven die Nederland ondersteunt,
o.a. via de GCSC, RightsCon, GFCE en de Freedom Online Coalition.
d) Nederland ondersteunt initiatieven om het maatschappelijk middenveld in deze landen meer te betrekken bij het vrij, toegankelijk en veilig
houden van het internet. Zo worden NGOs en mensenrechtenverdedigers in staat gesteld om hun eigen digitale werkomgeving veilig te
houden. Nederland steunt hen bijv. ook met trainingen om internetvrijheid en restricties (ongeoorloofd gebruik van surveillance software,
internet shutdowns) in kaart te brengen; de resultaten kunnen zij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

5

presenteren bij de VN in Genève en New York, om zo een bijdrage te
leveren aan de hierboven genoemde discussies. Bovendien maakt
Nederland zich binnen de VN hard voor deelname van het maatschappelijk middenveld aan het internationale debat, waar mogelijk.
4. Anticiperen op nieuwe uitdagingen
Kenmerkend voor het cyberdomein is de grote dynamiek: technologische
ontwikkelingen, zeker wanneer deze gepaard gaan met geopolitieke
verschuivingen leiden tot nieuwe uitdagingen, zoals bijv. de uitrol van
nieuwe netwerktechnologie duidelijk illustreert. Daar komt bij dat we
verscherpingen meemaken van de discussies over het governance model
van het internet en over burgerlijke vrijheden in cyberspace. Het internet
als vector voor vrije en openbare meningsvorming en -uiting, en als een
veilige ruimte voor vereniging staat onder druk van landen en partijen die
dezelfde vrijheden in eigen land onderdrukken. En de context van de
COVID-19-pandemie heeft niet geleid tot een toename van verantwoordelijk gedrag in het internationale verkeer. Het tegendeel is waar.
Nu is de discussie over het eigenaarschap van het internet zo oud als het
internet zelf. En tot enkele jaren geleden was de verwachting reëel dat de
steun toenam voor een model voor internet governance dat recht doet
aan alle publieke en private belangen die bij het internet betrokken zijn.
Helaas is de trend ten gunste van een versterkt multi-stakeholder model
zoals Nederland dat voorstaat, tegenwoordig minder gunstig en is – als
gezegd – de dreiging van de opkomst van een splinternet is reëel. Het is
geen toeval dat westerse landen zich ook op dit vlak geplaatst zien
tegenover Rusland en China, aangevuld met gelijkgezinde landen als
Cuba, Iran, Nicaragua, Noord-Korea en Venezuela. Meerdere landen zijn
bovendien actief om het digitale domein te gebruiken voor het
verspreiden van desinformatie in andere landen.
Zo logenstraft de werkelijkheid het ideaal van een open, vrij en veilig
internet steeds meer. De aanwezigheid van terroristische online content,
van online desinformatie en van hate speech toont dat de regelloosheid
en vrijheid, die ooit synoniem waren met het internet, ook zijn keerzijdes
kent. Het spreekt voor zich dat de overheden een taak hebben om illegale
content en inbreuken op de openbare orde tegen te gaan, offline én
online. Daar waar het gaat om ongewenste, maar niet onrechtmatige
content, waaronder een groot aantal verschijningsvormen van desinformatie onder valt, vraagt deze waardenspanning om zorgvuldige weging.
Zoals de Adviesraad Internationale Veiligheid (AIV) onlangs al duidelijk
maakte in zijn advies over online content, zal Nederland zich in moeten
zetten voor een open, vrij en veilig internet binnen de grenzen van
democratische en rechtstatelijke waarden (waaronder in het bijzonder de
bescherming van mensenrechten). Hoewel dit waarschijnlijk ingevuld zal
worden door middel van wet- en regelgeving in Nederland en Europa,
zullen de keuzes die hierin gemaakt worden, vanwege het grensoverschrijdende karakter van het internet, effect hebben op de werking van het
internet wereldwijd. Een goed voorbeeld hiervan is de introductie van de
Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Het kabinet zal uw
Kamer nog nader informeren naar aanleiding van dit AIV-advies, over de
mogelijkheden om deze rechten en vrijheden van een open internet te
verzekeren en te bevorderen en tegelijkertijd schadelijke invloeden op het
internet tegen te gaan. Hierbij moet in oog worden gehouden dat
regelgeving over online content geen fragmentatie van het open en vrije
wereldwijde internet mag veroorzaken, en recht moet doen aan de
end-to-end interconnectie van de vele netwerken, die samen het internet
vormen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

6

Door de potentiële destabiliserende werking van desinformatie is de
aanpak van desinformatie van belang, waarbij het uitgangspunt is dat
rechtsstatelijke waarden en grondrechten als de vrijheid van meningsuiting voorop staan. De Nederlandse houding ten opzichte van desinformatie gaat uit van de veerkracht van de samenleving en van ons
pluriforme medialandschap, om de negatieve gevolgen van desinformatie
tegen te gaan. Deze visie zal Nederland in de EU en wereldwijd blijven
uitdragen. Via de Freedom Online Coalition, in 2011 geïnitieerd door
Nederland en de VS, blijft ons land respect voor burgerlijke vrijheden in
het digitale domein bevorderen. Binnen de Freedom Online Coalition zet
Nederland zich in voor gezamenlijke verklaringen over onder meer
kunstmatige intelligentie en desinformatie. Uitgangspunt is dat deze
verklaringen een opmaat kunnen zijn naar breed gedeelde teksten, zoals
VN-resoluties in New York of Genève.
Deze ontwikkelingen zijn gaande terwijl de onmisbaarheid van het internet
voor het goed functioneren van onze economie en maatschappij steeds
meer evident is. De COVID-19-pandemie heeft dit proces verder versneld.
Daarbovenop komt de ontwikkeling van een nieuwe generatie mobiele
netwerken: 5G zal naar verwachting een significante toename faciliteren
van hard- en software die aan het internet is gekoppeld en die van grote
invloed zal zijn op het maatschappelijk leven.
Gezien de internationale verhoudingen op het gebied van verdere
technische ontwikkeling en de uitrol van 5G, bestaan er zorgen over
risico’s die samenhangen met toeleveranciers van deze technologie. Om
de veiligheid en integriteit van deze netwerken te borgen zet Nederland –
naast de nationale aanvullende beveiligingsmaatregelen (zie Kamerstuk
30 821, nr. 92 en Stb. 2019, nr. 457) in op een gezamenlijke Europese
aanpak voor de veiligheid van 5G-netwerken (Kamerstuk 22 112, nr. 2816),
conform de moties van de leden Weverling c.s. en Van den Berg c.s.
(Kamerstuk 21 501-33, nrs. 734 en 747). Een Europese aanpak en uitwisseling van informatie over risico’s en maatregelen zal bijdragen aan de
effectiviteit van nationale en internationale beveiligingsmaatregelen.
5. 2021 en verder: vasthouden aan bestaande beleidskaders,
verdere inspanning
Van de persoonlijke levenssfeer van burgers tot de veiligheid van vitale
processen en van het verdienvermogen van bedrijven tot de werking van
de overheid, de Nederlandse maatschappij is en blijft afhankelijk van het
internet.
Tegen de achtergrond van de versnelling van de technologische revolutie
en de snel verslechterende geopolitieke en -economische context blijven
de drie sporen van de Nederlandse beleidsinzet in het internationale
cyberdomein richtinggevend: het bestendigen van de internationale
rechtsorde in het digitale domein, het formuleren van diplomatieke en
politieke respons op inbreuken en het versterken van internationale
samenwerking, ondersteund door capaciteitsopbouw, met als doel een
open, vrij en veilig internet.
Om aan nieuwe uitdagingen het hoofd te bieden is verdere inspanning
vereist. Nederland heeft zich – zoals hierboven geschetst – in de
voorhoede geplaatst van de internationale discussies over het cyberbeleid. Om in een dynamische omgeving deze rol te blijven spelen zal het
kabinet samen met nationale en internationale partners – in wisselwerking
met en gebruikmakend van kennis en expertise in het bedrijfsleven,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

7

wetenschap en maatschappelijk middenveld – bezien hoe de internationale rechtsorde, ook bij het gebruik van nieuwe technologieën, verder
versterkt kan worden.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 33 694, nr. 60

8