Sterfgevallenonderzoek 2010
Euthanasie en andere
medische beslissingen rond
het levenseinde

Programma Evaluatie Regelgeving

In de reeks evaluatie regelgeving zijn de volgende publicaties verschenen:
1 Bereidheid tot donatie van sperma bij opheffing van anonimiteitwaarborg
2 Evaluatie Wet klachtrecht cliënten zorgsector
3 Evaluatie Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
4 Evaluatie Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen
5 Evaluatie Wet op het bevolkingsonderzoek
6 Evaluatie Wet op de medische keuringen
7 Evaluatie Wet op bijzondere medische verrichtingen
8 Evaluatie Kwaliteitszorg zorginstellingen
9 Evaluatie Wet op de orgaandonatie
10 Evaluatie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen
11 Evaluatie Tijdelijk besluit verplichte verzekering bij medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen
12 Evaluatie Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
13 Onderzoek No-fault compensatiesysteem
14 Evaluatie Wet inzake bloedvoorziening
15 Tweede evaluatie Wet op de orgaandonatie
16 Onderzoek WKCZ klachtbehandeling in ziekenhuizen
17 Evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
18 Noodzakelijk kwaad Evaluatie Wet op de dierproeven
19 Evaluatie Wet afbreking zwangerschap
20 Evaluatie Embryowet
21 Derde evaluatie Wet op de orgaandonatie
22 Tweede evaluatie Wet op de medische keuringen
23 Evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
24 Tweede evaluatie Wet inzake bloedvoorziening
25 Evaluatie Wet foetaal weefsel
26 Evaluatie Reclamebesluit geneesmiddelen
27 Evaluatie Zorgverzekeringswet en Wet op de Zorgtoeslag
28 Evaluatie Wet marktordening gezondheidszorg
29 Thematische Wetsevaluatie Wilsonbekwaamheid en vertegenwoordiging
30 Tweede evaluatie Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
31 Sterfgevallenonderzoek 2010
Deze rapporten zijn te downloaden en in de meeste gevallen ook te bestellen
via www.zonmw.nl/publicaties

Euthanasie en andere medische beslissingen rond het
levenseinde
Sterfgevallenonderzoek 2010

Dr. Agnes van der Heide1
Drs. Arianne Brinkman-Stoppelenburg1
Prof. dr. Hans van Delden2
Prof. dr. Bregje Onwuteaka-Philipsen3
Met medewerking van:
Dr. Corine Penning4
Drs. Gwen de Jong-Krul4
Drs. Kim de Bruin4
1

Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus MC, Rotterdam

2

Juliuscentrum, Universitair Medisch Centrum Utrecht, Utrecht

3

EMGO/Sociale geneeskunde, Vrije Universiteit medisch centrum, Amsterdam

4

Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag

Den Haag: ZonMw, juni 2012
Reeks evaluatie regelgeving: deel 31

Colofon
ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie.
Vooruitgang vraagt om onderzoek en ontwikkeling. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek én
stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis – om daarmee de zorg en gezondheid te
verbeteren.
ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO.
Voor meer informatie over het programma Evaluatie Regelgeving kunt u contact opnemen met het
secretariaat via er@zonmw.nl of telefoon 070 349 5128.
ZonMw

T 070 349 5111

Laan van Nieuw Oost Indië 334

F 070 349 5100

Postbus 93245

www.zonmw.nl

2509 AE Den Haag
150/06/2012/ZW, ISBN 9789057631245

Opmaak en productiebegeleiding: Piasau, Zoetermeer
(T 06 5534 7977, info@piasau.nl)
Vormgeving omslag: Katja Hilberg, Rotterdam
(T 06 1735 6488, info@katjahilberg.nl)
Fotografie Dieter Schütte
Druk: Schultenprint, Zoetermeer
(T 079 362 3612, info@schultenprint.nl)
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven, dan wel remixen (afgeleide werken maken), onder de volgende voorwaarden: Naamsvermelding (de gebruiker dient
bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar
niet zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met uw werk of uw gebruik van het werk), Niet-commercieel (de
gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken) en Gelijk delen (indien de gebruiker het werk bewerkt kan het
daaruit ontstane werk uitsluitend krachtens dezelfde licentie als de onderhavige licentie of een gelijksoortige licentie worden verspreid)
met inachtneming van: afstandname van rechten (de gebruiker mag afstand doen van een of meerdere van deze voorwaarden met
voorafgaande toestemming van de rechthebbende), publiek domein (indien het werk of een van de elementen in het werk zich in het
publieke domein onder toepasselijke wetgeving bevinden, dan is die status op geen enkele wijze beïnvloed door de licentie), overige
rechten (onder geen beding worden volgende rechten door de licentie-overeenkomst in het gedrang gebracht: (i) het voorgaande laat
de wettelijke beperkingen op de intellectuele eigendomsrechten onverlet; (ii) de morele rechten van de auteur en (iii) de rechten van anderen, ofwel op het werk zelf ofwel op de wijze waarop het werk wordt gebruikt, zoals het portretrecht of het recht op privacy.
Let op: Bij hergebruik of verspreiding dient de gebruiker de licentievoorwaarden van dit werk kenbaar te maken aan derden.

2

Inhoudsopgave

Voorwoord

5

1

7

Achtergrond, doel en opzet van het onderzoek
1.1
1.2
1.3

2

2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

8

Onderzoeksopzet

11

11

Inleiding
Aantal wel en niet uitgevoerde verzoeken om euthanasie en hulp bij zelfdoding

3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

11
12

Patiëntkenmerken

14

Besluitvorming

16

Middelen
Verzoeken om levensbeëindiging die niet tot uitvoering hebben geleid

17
19

Slot

Andere medische beslissingen rond het levenseinde
3.1

4

8

Doel

Euthanasie en hulp bij zelfdoding
2.1

3

7

Achtergrond

21
21

Inleiding
Levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt
Intensivering van pijn- of symptoombestrijding
Afzien van levensverlengende behandeling

22
24

26
28

Palliatieve sedatie
Levensbeëindiging door de patiënt zelf

31

33

Slot

De afbakening van euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde nader
35

bekeken
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

35

Inleiding

36

Hoe benoemen artsen hun handelen?

37

Gebruikte middelen

38

Levensverkorting

39

Slot

3

5

5.2
5.3
5.4
6

41

Melden van euthanasie en hulp bij zelfdoding
5.1

41

Inleiding
Aantal meldingen en meldingspercentage in 2010

41
43

Melden en niet-melden
Slot

45

Beschouwing

47

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

47

Belangrijkste bevindingen

49

Betrouwbaarheid van de gegevens

49

Gestegen frequentie van euthanasie
Meldingsbereidheid en het ‘grensgebied’

52

Overige bevindingen

54

Slot

A

Begrippenkader

B

Onderzoeksopzet

C

Vragenlijst

50

55
59
63

4

Voorwoord

In dit rapport wordt het vijfde landelijke sterfgevallenonderzoek naar de praktijk van medische
besluitvorming rond het levenseinde beschreven. Het onderzoek past in een reeks die in 1990 werd
aangevangen onder leiding van prof. dr. Paul van der Maas. In 2010 werd het sterfgevallenonderzoek
voor het eerst als een eigenstandig project uitgevoerd, en niet in een breder kader waarin ook het
functioneren van de euthanasiewet ofwel het systeem van toetsing van levensbeëindigend handelen
en de opvattingen en ervaringen van artsen en anderen werden onderzocht. De reikwijdte van dit
rapport is dan ook beperkter dan die van de rapporten waarin de resultaten van eerdere
sterfgevallenonderzoeken werden gepresenteerd. De tweede evaluatie van de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding is op het moment van verschijnen van dit rapport
nog in volle gang. De resultaten daarvan worden naar verwachting in het najaar van 2012 bekend
gemaakt. Waar nodig en zinvol zal in de rapportage over de evaluatie van de wet ook aandacht
worden besteed aan de resultaten van het sterfgevallenonderzoek. Deze kunnen dan in de bredere
context van het functioneren van de wet en de opvattingen en ervaringen van artsen en andere
betrokkenen worden geplaatst.
Zeer velen hebben aan het welslagen van dit onderzoek bijgedragen. Zonder de nog steeds grote
bereidheid tot medewerking van duizenden artsen die zijn benaderd om een vragenlijst in te vullen
was het onderzoek onmogelijk geweest.
Wij danken de voorzitter van de artsenfederatie KNMG, prof. dr. A.C. Nieuwenhuijzen Kruseman, en
de Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg, prof. dr. G. van der Wal, voor het feit dat zij de
uitnodiging aan artsen om deel te nemen aan het onderzoek wilden voorzien van een positieve
aanbeveling.
Het sterfgevallenonderzoek werd in nauwe en plezierige samenwerking uitgevoerd met het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) in Den Haag, in het bijzonder met dr. Corine Penning. Vanuit het CBS
werkten bovendien drs. Gwen de Jong-Krul, drs. Kim de Bruin, Jan Hoogenboezem, dr. Albert-Jan
Roskam en dr. Vincent de Heij mee aan het onderzoek. Ook mr. Maarten Slijper, die betrokken was bij
het onderzoek namens ZonMw, willen wij graag danken voor de prettige samenwerking.
Rotterdam / Amsterdam / Utrecht, juni 2012
De auteurs

5

6

1
Achtergrond, doel en opzet van het onderzoek

1.1 Achtergrond
De meeste mensen overlijden aan de gevolgen van een ziekte waarvoor zij gedurende kortere of
langere tijd medische behandeling en zorg hebben ontvangen. In de laatste levensfase moeten
patiënten, samen met hun behandelaars en familie, vaak belangrijke beslissingen nemen. Dat kan
bijvoorbeeld gaan over het al of niet inzetten van een medische behandeling die belastend, risicovol
of weinig kansrijk is. Daaraan voorafgaand kan de vraag spelen of uitgebreid diagnostisch onderzoek,
opname in het ziekenhuis of opname op een intensive care afdeling gewenst is. Wordt bij een
hartstilstand alles gedaan om een patiënt in leven te houden, of wordt afgesproken dat de kans op
een succesvolle reanimatie zo klein is dat daarvan zal worden afgezien? Als patiënten in een fase van
ernstig lijden terecht komen, als gevolg van pijn of andere symptomen, of door het ontbreken van
enig perspectief op verbetering, moeten beslissingen worden genomen over goede
symptoombestrijding, bijvoorbeeld door toediening van morfine of toepassing van palliatieve sedatie.
Sommige patiënten ervaren hun lijden in zo’n situatie als ondraaglijk en vragen hun arts om
euthanasie of hulp bij zelfdoding. Euthanasie is het opzettelijk levensbeëindigend handelen door een
ander dan de patiënt op diens verzoek. Bij hulp bij zelfdoding verschaft een ander de patiënt de
middelen waarmee deze zelf zijn of haar leven kan beëindigen.
In 1990 werd voor het eerst grootschalig landelijk onderzoek uitgevoerd naar de praktijk van
medische besluitvorming rond het levenseinde in Nederland. De aanleiding daartoe werd gevormd
door de discussie over de mogelijkheden van wet- en regelgeving rond euthanasie en de behoefte aan
informatie over het feitelijke voorkomen van euthanasie. In het onderzoek werd echter niet alleen
gekeken naar de praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Gezien de grote verwevenheid tussen
beslissingen om een behandeling te staken of niet in te stellen, symptoombestrijding te intensiveren,
al dan niet met levensverkorting als mogelijk neveneffect, en toediening van middelen met het doel
het levenseinde te bespoedigen, werd ook de praktijk rond deze beslissingen onderzocht. Het
onderzoek werd in deze brede opzet in 1995, 2001 en 2005 herhaald, en heeft een betrouwbare en in
de wereld unieke reeks van gegevens opgeleverd. De daaraan ontleende inzichten hebben een
belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van de in 2002 in werking getreden Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
De praktijk van medische besluitvorming rond het levenseinde speelt zich af op het grensvlak van het
reguliere medische handelen, waar menselijke, medische en morele afwegingen nauw verweven zijn.

7

Deze praktijk is continu in ontwikkeling. Het is daarom van groot belang dat er regelmatig onderzoek
naar wordt gedaan. In dit rapport wordt verslag gedaan van het vijfde onderzoek naar de omvang en
aard van de praktijk van euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde in
Nederland.

1.2 Doel
Doelstelling van het in dit rapport beschreven onderzoek was om de volgende vragen te
beantwoorden:
1

Wat is de frequentie van euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde in
Nederland in 2010?

2

Zijn er veranderingen opgetreden in de belangrijkste kenmerken van deze praktijk ten opzichte
van eerdere jaren?

3

Welk deel van de gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding wordt gemeld?

1.3 Onderzoeksopzet
In het onderzoek is informatie verzameld over een representatieve steekproef van sterfgevallen in
Nederland in het jaar 2010. Voor een betrouwbaar beeld van de ontwikkelingen in de tijd was het
belangrijk dat de opzet van het onderzoek en de gebruikte vragenlijst waar nodig overeenkwamen
met die van eerdere onderzoeken. Het onderzoek is daartoe, evenals de eerdere edities ervan,
uitgevoerd in nauwe samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het CBS heeft
een steekproef van ruim 8 000 sterfgevallen getrokken uit alle sterfgevallen in de periode augustus
tot en met november 2010. Deze steekproef was gestratificeerd op basis van de kans dat het
betreffende overlijden werd voorafgegaan door een medische beslissing rond het levenseinde, en op
basis van de leeftijd en de herkomst van de overledene. Uit de strata waarin de kans op een medische
beslissing rond het levenseinde hoger was is een hogere fractie sterfgevallen getrokken dan uit de
strata waarin die kans kleiner was. Hiervoor is uiteraard gecorrigeerd bij de analyses, evenals voor
non-respons naar leeftijd, geslacht, burgerlijke staat, woonregio, doodsoorzaak en plaats van
overlijden. Hierdoor kunnen de gerapporteerde percentages niet direct worden afgeleid van de
absolute aantallen waarnemingen.
De artsen die betrokken waren geweest bij een sterfgeval in de steekproef kregen een schriftelijke
vragenlijst waarin in zo neutraal mogelijke bewoordingen werd nagevraagd of er medische
beslissingen die (mogelijk) hadden geleid tot bespoediging van het levenseinde aan het
desbetreffende overlijden waren voorafgegaan, en zo ja welke (zie kader). Indien er sprake was van
een of meer beslissingen, werd doorgevraagd naar de geschatte mate van levensverkorting en naar
kenmerken van het besluitvormingsproces. Artsen werd ook gevraagd wat de belangrijkste reden(en)
voor de beslissing was(waren) geweest, welke term zij het beste vonden passen bij de door hen
uitgevoerde handelwijze, en of zij het handelen hadden gemeld bij een regionale toetsingscommissie.
In het laatste deel van de vragenlijst werden onder meer vragen gesteld over de toepassing van
continue diepe sedatie, het gebruik van morfine, niet-ingewilligde verzoeken om levensbeëindiging,
en over door de patiënt zelf ondernomen levensbeëindigende handelwijzen.

8

Kader. Medische beslissingen rond het levenseinde



Euthanasie: opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene op diens
uitdrukkelijke verzoek



Hulp bij zelfdoding: opzettelijk voorschrijven of verstrekken van middelen waarmee de
betrokkene zelf het leven kan beëindigen



Levensbeëindigend handelen zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt: opzettelijk
levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene zonder dat de betrokkene
daartoe zelf een uitdrukkelijk verzoek heeft gedaan



Intensivering van pijn- of symptoombestrijding met bespoediging van het levenseinde als
mogelijk gevolg



Niet-instellen of staken van een potentieel levensverlengende behandeling

Zoals gebruikelijk werd de grootst mogelijke zorgvuldigheid ten aanzien van de privacy van de
respondenten en overledenen betracht. De respons bedroeg 74%. Het in dit onderzoek gehanteerde
begrippenkader wordt toegelicht in bijlage A. Een uitgebreidere beschrijving van de onderzoeksopzet
is te vinden in bijlage B. In bijlage C is de vragenlijst weergegeven.

9

10

2
Euthanasie en hulp bij zelfdoding

2.1 Inleiding
In het sterfgevallenonderzoek is de frequentie van euthanasie en hulp bij zelfdoding bepaald op
grond van informatie over het feitelijk handelen van de arts, de intentie die de arts daarbij had, en het
door de arts veronderstelde effect van dat handelen. Daartoe zijn de volgende vragen gesteld:
Was het overlijden het gevolg van het gebruik van een middel dat door u of een andere arts werd
voorgeschreven, verstrekt of toegediend met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen (of
de patiënt zelf in staat te stellen het leven te beëindigen)?
Is de beslissing over de (laatstgenoemde) handelwijze op grond van een uitdrukkelijk verzoek van de
patiënt genomen?
De termen euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn in deze vragen niet gehanteerd, omdat niet uit te
sluiten is dat deze nog altijd misverstanden oproepen. Als een arts beide vragen met ‘ja’
beantwoordde werd het handelen geclassificeerd als (1) euthanasie indien een ander dan de patiënt
het middel had toegediend (eventueel samen met de patiënt), en als (2) hulp bij zelfdoding indien de
patiënt het middel zelf had ingenomen.

2.2 Aantal wel en niet uitgevoerde verzoeken om euthanasie en hulp bij
zelfdoding
Op basis van de in paragraaf 2.1 beschreven classificatie kan worden geschat dat in 2010 in 2,8% van
het totaal aantal sterfgevallen euthanasie is uitgevoerd (zie tabel 2.1). Dit is een duidelijke stijging ten
opzichte van 2005, toen dit percentage 1,7% was. De daling in 2005, drie jaar na de inwerkingtreding
van de euthanasiewet, is daarmee teniet gedaan, zodat het percentage euthanasiegevallen weer
ongeveer gelijk is aan het percentage in 2001, vlak voor de inwerkingtreding van de wet. De
frequentie van hulp bij zelfdoding was opnieuw laag in 2010 (0,1% van alle overledenen). In absolute
aantallen betekenen deze percentages dat in 2010 sprake was van ongeveer 3 850 gevallen van
euthanasie (in 2005: ongeveer 2 300 gevallen) en 200 gevallen van hulp bij zelfdoding (in 2005:
ongeveer 100 gevallen).

11

Het totaal aantal overledenen dat voorafgaand aan het overlijden een verzoek om euthanasie of hulp
bij zelfdoding had gedaan in 2010, was ongeveer 9 100 (6,6% van alle overledenen). Dit aantal is,
evenals het aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding, niet alleen in absolute zin maar ook
als percentage van het totaal aantal sterfgevallen, gestegen ten opzichte van 2005, toen ongeveer
6 500 overleden personen een verzoek hadden gedaan (4,8% van alle overledenen in 2005). In 2010
was niet alleen het aantal verzoeken hoger dan in 2005, verhoudingsgewijs zijn in 2010 ook meer
verzoeken ingewilligd. Van de in totaal 9 100 verzoeken in 2010 zijn er 4 050 wel en 5 050 niet
uitgevoerd (45% versus 55%), terwijl in 2005 van de in totaal 6 500 verzoeken er 2 400 wel en 4 100
niet zijn uitgevoerd (37% versus 63%).1
Net als in de voorgaande jaren werd in 2010 het overgrote deel van de gevallen van euthanasie en
hulp bij zelfdoding uitgevoerd door huisartsen. Huisartsen kregen tevens het grootste aantal
verzoeken en voerden ook verhoudingsgewijs het vaakst een verzoek uit: het percentage uitgevoerde
verzoeken was voor huisartsen 49% (in 2005: 40%), voor medisch specialisten 35% (in 2005: 17%), en
voor specialisten ouderengeneeskunde 15% (in 2005: 6%).
Tabel 2.1 Aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding en aantal niet uitgevoerde
verzoeken1
2010
Huisartsen

Medisch

2005

2001

1995

1990

Specialisten Totaal Totaal Totaal Totaal Totaal

specialisten

ouderengeneeskunde

%3

%4

Euthanasie

88

9

3

2,8

1,7

2,6

2,4

1,7

Hulp bij zelfdoding

95

5

0

0,1

0,1

0,2

0,2

0,2

Niet-uitgevoerde

71

13

15

3,7

3,4

2

2

2

79

11

10

6,7

5,2

2

2

2

verzoeken
Totaal aantal
verzoeken
1

Gewogen afgeronde percentages

2

Niet gevraagd in deze jaren

3

Rij-percentages

4

Percentages van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2010: 136 058; 2005: 136 402; 2001: 140 377; 1995:
135 675; 1990: 128 824)

2.3 Patiëntkenmerken
De verdelingen van de leeftijd, het geslacht en de hoofddiagnose van patiënten bij wie euthanasie
werd uitgevoerd of aan wie hulp bij zelfdoding werd verleend zijn in de loop der jaren nauwelijks
veranderd. Een derde van de patiënten bij wie in 2010 euthanasie werd uitgevoerd of aan wie hulp bij

1

In de eerdere rapporten werd het aantal verzoeken om euthanasie en hulp zelfdoding berekend op basis van interviews met of
vragenlijsten voor artsen. Het hier gevonden aantal is daarmee niet helemaal vergelijkbaar.

12

zelfdoding werd verleend was jonger dan 65 jaar, en een kwart was 80 jaar of ouder, terwijl van alle
overledenen een op de vijf patiënten jonger dan 65 en de helft 80 jaar of ouder was. Euthanasie en
hulp bij zelfdoding betroffen iets vaker mannen dan vrouwen. Kanker was in 2010 bij 31% van alle
overledenen de doodsoorzaak, terwijl 79% van alle patiënten bij wie euthanasie werd uitgevoerd of
aan wie hulp bij zelfdoding werd verleend kanker had. Euthanasie en hulp bij zelfdoding kwamen
minder vaak voor bij overledenen met een niet-westerse achtergrond, ook wanneer rekening wordt
gehouden met het kleine aandeel van deze groep in het totaal aantal overledenen.
Artsen schatten bij 41% van de patiënten bij wie zij euthanasie uitvoerden of aan wie zij hulp bij
zelfdoding verleenden dat zij een levensverwachting van minder dan een week hadden op het
moment van de uitvoering; 78% had een geschatte levensverwachting van minder dan een maand. In
21% van de gevallen bekortte uitvoering van euthanasie of het verlenen van hulp bij zelfdoding het
leven met meer dan vier weken (tussen een en zes maanden: 18%, meer dan zes maanden: 3%). Dit
percentage is wat groter dan de percentages uit vorige jaren. Patiënten met een levensverwachting
van een maand of meer hadden relatief vaak andere hoofddiagnosen dan kanker: 55% had kanker, 7%
een hart- of vaatziekte, en 38% een andere hoofddiagnose, waarvan 20% een neurologische
aandoening.

13

Tabel 2.2 Kenmerken van patiënten bij wie euthanasie werd uitgevoerd of aan wie hulp bij
zelfdoding werd verleend1
Alle sterf-

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

gevallen

2010

2005

2010

N=496

N=311

2001

1995

1990

N=335

N=282

N=159

%
Leeftijd
0-64 jaar

19

35

38

37

37

34

65-79 jaar

31

41

39

41

42

44

80 jaar of ouder

51

24

23

22

20

22

Man

49

57

56

54

44

58

Vrouw

52

43

44

46

56

42

3

3

3

70

Geslacht

Etniciteit2
Niet-westerse allochtoon

3

1

2

Autochtoon, westerse allochtoon

97

99

98

Kanker

31

79

84

76

80

Hart- en vaatziekten

22

4

6

4

3

8

Anders/onbekend

47

17

10

20

17

22

Hoofddiagnose4

Levensverkorting

5

Minder dan een week

41

46

46

59

58

Een tot vier weken

38

46

39

32

25

Meer dan vier weken

21

8

15

9

16

1

Gewogen afgeronde percentages (deze hebben geen directe relatie met de ongewogen absolute aantallen die boven de kolommen
staan vermeld).

2

Een niet-westerse allochtoon is een in Nederland woonachtige persoon (1) die geboren is in Afrika, Latijns-Amerika, Azië (excl.
Indonesië en Japan) of Turkije, en waarvan tenminste een van de ouders buiten Nederland is geboren, (2) die geboren is in
Nederland en waarvan ten minste een van de ouders geboren is in voornoemde landen.

3

Niet gevraagd in deze jaren

4

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

5

Deze vraag was door zeven respondenten niet beantwoord.

2.4 Besluitvorming
De belangrijkste redenen voor artsen om tot uitvoering van euthanasie of het verlenen van hulp bij
zelfdoding over te gaan zijn weergegeven in tabel 2.3. Het verzoek of de wens van de patiënt om
euthanasie of hulp bij zelfdoding was met 85% de vaakst genoemde reden. Ook de constatering dat er
geen uitzicht op verbetering van de situatie van de patiënt was (82%) of dat er geen zinvolle
behandeling meer mogelijk was (73%) werden vaak genoemd. Pijn werd in 49% van de gevallen
genoemd, andere symptomen in 63%. Verlies van waardigheid speelde ook in de meerderheid van de
gevallen (61%) een rol. Het verwachte lijden van de patiënt werd in 50% van de gevallen genoemd.

14

Deze percentages zijn vrijwel gelijk aan die uit 2005. De vier meest genoemde redenen waren toen ‘er
was geen uitzicht op verbetering’ (85%), ‘verzoek of wens van de patiënt’ (82%), ‘verlies van
waardigheid’ (60%) en ‘(ernstige) symptomen (excl. pijn)’ (58%). De optie ‘geen zinvolle behandeling
mogelijk’ was niet opgenomen in de vragenlijst van 2005, waardoor de percentages niet helemaal
vergelijkbaar zijn.
Tabel 2.3 Belangrijkste redenen voor het uitvoeren van euthanasie of het verlenen van hulp bij
zelfdoding1 2
Totaal 2010
N=4883
%
Verzoek of wens van de patiënt

85

Er was geen uitzicht op verbetering

82

Geen zinvolle behandeling mogelijk

73

(Ernstige) symptomen (excl. pijn)

63

Verlies van waardigheid

61

Verwacht lijden van de patiënt

50

(Ernstige) pijn

49

Verdere behandeling was te belastend

15

Verzoek of wens van de familie

14

Anders

3

1

Gewogen afgeronde percentages

2

Een of meer antwoorden mogelijk

3

Deze vraag was door acht respondenten niet beantwoord.

In 94% van de gevallen had de arts de beslissing overlegd met een of meer collega-artsen (tabel 2.4).
Specialisten ouderengeneeskunde overlegden minder vaak met een collega dan andere artsen. Dat
geldt zeker voor formele consultatie, die in 84% van de door huisartsen uitgevoerde gevallen
plaatsvond, in 50% van de door medisch specialisten uitgevoerde gevallen, en in 75% van de door
specialisten ouderengeneeskunde uitgevoerde gevallen. In 80% van de gevallen waarin consultatie
plaatsvond was een SCEN-arts2 gevraagd de consultatie uit te voeren. De mate waarin overleg met
andere artsen plaatsvond verschilt weinig van die in andere jaren.
Artsen overlegden hun beslissing om euthanasie uit te voeren of hulp bij zelfdoding te verlenen wat
minder vaak met verpleegkundigen dan in eerdere jaren: in 1990 gebeurde dat in 38% van de
gevallen, maar in 2010 nog maar in 21%, het vaakst in het ziekenhuis en het verpleeghuis. Huisartsen
overlegden in slechts 13% van de gevallen met een verpleegkundige.
Met naasten werd in 2010 in 71% van de gevallen overlegd over de beslissing. Ook dat gebeurde in
het ziekenhuis en het verpleeghuis vaker (89% respectievelijk 87%) dan in de thuissituatie (69%).

2

SCEN, Steun en Consultatie bij Euthanasie Nederland

15

Tabel 2.4 Overleg en consultatie over de uitvoering van euthanasie of het verlenen van hulp bij zelfdoding1
2010
Huisartsen

2005

Medisch

Specialisten

specialisten

ouderen-

2001

1995

1990

Totaal Totaal Totaal Totaal Totaal

geneeskunde
N=446

N=16

N=4912 N=262 N=335 N=282 N=159

N=29
%

Overlegd met:

3

Collega(‘s)

94

Consultatie SCEN-arts4

84

100
50

75
75

94
80

88

91

85

85

75

5

5

5

Consultatie andere arts4

4

3

0

4

7

Verpleegkundige(n) of

13

77

83

21

24

30

34

38

Naasten

69

87

89

71

75

96

70

86

Niemand

3

0

0

3

4

0

4

3

verzorgende(n)

1

Gewogen afgeronde percentages

2

Deze vraag was door vijf respondenten niet beantwoord.

3

Een of meer antwoord mogelijk

4

Consultatie in het kader van de toetsingsprocedure voor levensbeëindigend handelen op verzoek; de vraag naar consultatie was door zeven
respondenten niet beantwoord.

5

In 2001 en 1995 werd alleen gevraagd of het overleg een consultatie betrof: dat was het geval in respectievelijk 75% en 76% van de gevallen. Deze
gegevens zijn niet bekend voor 1990.

2.5 Middelen
Als zij euthanasie uitvoeren gebruiken artsen in toenemende mate de middelen die door de
Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie worden geadviseerd, dat wil
zeggen dat een spierverslappend middel wordt toegediend nadat de patiënt met behulp van een
barbituraat in een coma is gebracht. In 2010 diende de arts in 76% van de gevallen van euthanasie
spierverslappers toe, terwijl dat percentage in 1995 nog maar 51% was (tabel 2.5). Morfine wordt
steeds minder gebruikt, vooral nog door medisch specialisten. Bij hulp bij zelfdoding werd in 78% van
de gevallen gebruik gemaakt van barbituraten, terwijl de patiënt in de overige 22% benzodiazepinen
innam, in 6% in combinatie met morfine.

16

Tabel 2.5 Middelen gebruikt bij euthanasie1
2010
Huisartsen

2005

Medisch

Specialisten

specialisten

ouderen-

2001

1995

Totaal Totaal Totaal Totaal

geneeskunde
N=408

N=15

N=28

N=4512 N=245 N=310 N=257

%
Spierverslappers, alle combinaties

80

43

74

76

71

70

51

Barbituraten, alle combinaties excl.

5

3

0

4

3

6

8

13

54

14

17

18

23

41

2

0

12

2

7

0

0

1

0

0

1

0

1

0

spierverslappers
Morfine, alle combinaties excl.
spierverslappers en barbituraten
Benzodiazepinen, alle combinaties
excl. spierverslappers, barbituraten
en morfine
Overige middelen
1

Gewogen afgeronde percentages

2

Deze vraag was door 22 respondenten niet beantwoord.

2.6 Verzoeken om levensbeëindiging die niet tot uitvoering hebben
geleid
In paragraaf 2.2 werd al vermeld dat 55% van de in totaal 9 100 verzoeken om euthanasie of hulp bij
zelfdoding van personen die in 2010 overleden niet is uitgevoerd. Gevraagd naar de redenen daarvoor
gaf de arts in 44% van de gevallen aan dat de patiënt was overleden voordat het tot uitvoering kon
komen (zie tabel 2.6). In 35% werd volgens de arts niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan: daarbij
ging het het vaakst om de ondraaglijkheid van het lijden en de weloverwogenheid van het verzoek. In
13% van de niet uitgevoerde verzoeken trok de patiënt het verzoek weer in, in 5% had de arts
persoonlijke principiële bezwaren, en in 3% kwam het niet tot uitvoering vanwege het beleid van de
instelling waar de patiënt verbleef. De redenen waarom het in 2010 niet tot uitvoering van een
verzoek kwam zijn vergelijkbaar met die in 2005. Specialisten ouderengeneeskunde gaven wat vaker
dan andere artsen aan dat zij niet tot uitvoering van een verzoek waren gekomen omdat zij van
mening waren dat niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan, en wat minder vaak dat de patiënt
al was overleden voordat het tot uitvoering kon komen.

17

Tabel 2.6 Redenen waarom euthanasieverzoeken niet tot uitvoering hebben geleid1 2
2010
Huisartsen

2005

Medisch

Specialisten

specialisten

ouderen-

Totaal

Totaal

N=2623

N=222

geneeskunde
N=206

N=26

N=30
%

Patiënt overleed voordat het tot

46

61

18

44

39

33

31

52

35

38

inwilliging kon komen
Niet aan zorgvuldigheidseisen voldaan
volgens arts:


geen weloverwogen verzoek

12

13

37

16

21



lijden was niet ondraaglijk

24

27

23

24

19



lijden was niet uitzichtloos

6

9

7

6

10



geen vrijwillig verzoek

1

0

0

0

5

Patiënt trok verzoek in

15

4

13

13

6

Arts had persoonlijke principiële

4

0

14

5

3

Vanwege instellingsbeleid

2

7

7

3

2

Anders

22

3

28

21

13

bezwaren

1

Gewogen afgeronde percentages

2

Meer dan een antwoord mogelijk

3

Deze vraag was door acht respondenten niet beantwoord.

In tabel 2.7 worden de leeftijd, het geslacht en de hoofddiagnose van patiënten van wie het verzoek
wel en patiënten van wie het verzoek niet tot uitvoering leidde vergeleken. Daaruit blijkt dat het bij
ouderen vaker dan bij jongeren, en bij patiënten met andere diagnosen dan kanker vaker dan bij
patiënten met kanker, niet tot uitvoering kwam.
In 30% van de gevallen waarin een verzoek om levensbeëindiging niet werd uitgevoerd was wel
continue diepe sedatie toegepast. In iets meer dan 6% had de arts aanwijzingen dat de patiënt zelf,
zonder hulp van een arts, opzettelijk een einde aan zijn of haar leven had gemaakt. Van deze
patiënten was 5% gestopt met eten en drinken, 0,4% had zelf-gespaarde middelen ingenomen, en
0,9% had andere methoden gebruikt. In paragraaf 3.6 wordt nader ingegaan op de frequentie en
belangrijkste achtergrondkenmerken van levensbeëindiging door de patiënt zelf.

18

Tabel 2.7 Kenmerken van euthanasieverzoeken die wel en niet tot uitvoering hebben geleid1
Verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding
Wel uitgevoerd

Niet uitgevoerd
%

Leeftijd
0-64 jaar

N=272

56

44

65-79 jaar

N=296

47

53

80 jaar en ouder

N=198

32

68

Geslacht2
Man

N=411

48

52

Vrouw

N=355

40

60

Kanker

N=618

51

49

Hart- en vaatziekten

N=31

22

78

Anders

N=117

32

68

Hoofddiagnose3

1

Gewogen afgeronde rij-percentages

2

Het verschil tussen mannen en vrouwen is in een multivariate logistische regressieanalyse niet statistisch significant.

3

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

2.7 Slot
In dit hoofdstuk is een overzicht gegeven van de belangrijkste kenmerken van de praktijk van
euthanasie en hulp bij zelfdoding in 2010. De frequentie van euthanasie werd geschat op 2,8% (3 850
gevallen) van alle sterfgevallen, een percentage dat vergelijkbaar is met dat uit 2001. Hulp bij
zelfdoding werd verleend in ongeveer 0,1% van alle sterfgevallen (200 gevallen). Er werden in 2010
meer verzoeken gedaan dan in 2005, en het kwam in een groter percentage van deze verzoeken tot
uitvoering. Net als in de voorgaande jaren werden in 2010 de meeste gevallen van euthanasie en hulp
bij zelfdoding uitgevoerd door huisartsen, bij patiënten jonger dan 80 jaar, en bij patiënten met
kanker. Van deze patiënten had 78% had een geschatte levensverwachting van minder dan een
maand. De belangrijkste redenen voor artsen om euthanasie uit te voeren of hulp bij zelfdoding te
verlenen waren het verzoek van de patiënt, de constatering dat er geen uitzicht op verbetering of
zinvolle behandeling meer mogelijk was, ernstige symptomen, en het verlies van waardigheid. Artsen
overlegden hun beslissing in negen van de tien gevallen met een andere arts. Artsen overlegden hun
beslissing om euthanasie uit te voeren of hulp bij zelfdoding te verlenen minder vaak met
verpleegkundigen dan in eerdere jaren: huisartsen deden dat in 2010 nog maar in 13% van de
gevallen. De reden om niet tot uitvoering van een verzoek over te gaan was in iets minder dan de helft
van de gevallen dat de patiënt al was overleden voordat het tot inwilliging kon komen; in een derde
van de gevallen was volgens de arts niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan. Ouderen en patiënten
met andere hoofddiagnosen dan kanker hadden een grotere kans dan anderen dat hun verzoek niet
werd uitgevoerd. In een op de 18 gevallen waarin een verzoek niet werd uitgevoerd had de patiënt
zelf, zonder hulp van een arts, opzettelijk een einde aan zijn of haar leven had gemaakt, meestal door
te stoppen met eten en drinken.

19

20

3
Andere medische beslissingen rond het levenseinde

3.1 Inleiding
Uit de eerder uitgevoerde sterfgevallenonderzoeken is gebleken dat artsen in circa vier van de 10
sterfgevallen beslissingen nemen die mogelijk leiden tot bespoediging van het levenseinde of tot het
niet verder verlengen van het leven. In een klein deel van de gevallen gaat het om euthanasie of hulp
bij zelfdoding, maar veel vaker om beslissingen om pijn- of symptoombestrijding te intensiveren of
om een behandeling te staken of deze niet in te stellen. Soms wordt levensbeëindiging uitgevoerd
zonder dat een patiënt daar zelf uitdrukkelijk om heeft gevraagd. In dit hoofdstuk worden de
frequenties en belangrijkste achtergrondkenmerken van andere medische beslissingen rond het
levenseinde dan euthanasie en hulp bij zelfdoding beschreven. Daarnaast wordt aandacht besteed
aan palliatieve sedatie en opzettelijke levensbeëindiging door de patiënt zelf, zonder directe hulp van
een arts.
Bij palliatieve sedatie wordt het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase opzettelijk
verlaagd, om anderszins niet behandelbaar lijden te verlichten. Palliatieve sedatie is volgens de
richtlijn van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij ter bevordering der Geneeskunst (KNMG)
niet bedoeld om het levenseinde te bespoedigen, en de kans daarop is klein als sedatie wordt
toegepast volgens de aanwijzingen in deze richtlijn. In de praktijk is palliatieve sedatie niet altijd
duidelijk te onderscheiden van andere medische beslissingen rond het levenseinde. In dit hoofdstuk
wordt een specifieke vorm van palliatieve sedatie, continue diepe sedatie tot aan het overlijden,
beschreven.
In 2007 werden voor het eerst onderzoeksresultaten gepubliceerd over het voorkomen van ‘autoeuthanasie’.3 Daarmee werd bedoeld datiemand zelfstandig, zonder directe hulp van een arts, zijn of
haar leven beëindigt, na gesprekken met intimi of zorgverleners. De betrokkene neemt daartoe zelfverzamelde medicatie in, of stopt met eten of drinken tot de dood erop volgt. Geschat werd dat
doelbewust stoppen met eten en drinken circa 2 800 keer per jaar voorkwam, en het innemen van
zelf-verzamelde medicatie 1 600 keer. In het sterfgevallenonderzoek 2010 is artsen voor het eerst ook
gevraagd naar het voorkomen van opzettelijke levensbeëindiging door de patiënt zelf, zonder directe
hulp van een arts.

3

Zie Chabot B. Auto-euthanasie, verborgen stervenswegen in gesprek met naasten. Uitgeverij Bert Bakker, 2007.

21

3.2 Levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt
De frequentie van levensbeëindigend handelen door een arts zonder dat de patiënt zelf daar
uitdrukkelijk om had verzocht is geschat op basis van de volgende combinatie van vragen:
Was het overlijden het gevolg van het gebruik van een middel dat door u of een andere arts werd
voorgeschreven, verstrekt of toegediend met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen (of
de patiënt zelf in staat te stellen het leven te beëindigen)?
Is de beslissing over de (laatstgenoemde) handelwijze op grond van een uitdrukkelijk verzoek van de
patiënt genomen?
Als het antwoord op de eerste vraag ‘ja’ en dat op de tweede vraag ‘nee’ was, werd het handelen
geclassificeerd als levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek.
De sinds het eerste onderzoek in 1990 waargenomen daling van het aantal gevallen van
levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek blijkt zich in 2010 verder te hebben voortgezet (tabel
3.1). De frequentie in 2010 wordt geschat op 0,2% van alle sterfgevallen, ofwel 300 gevallen. Bijna de
helft daarvan werd uitgevoerd door medisch specialisten, een derde door huisartsen en 20% door
specialisten ouderengeneeskunde.
Tabel 3.1 Aantal gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek1
2010
Huisartsen

Medisch

2005

2001

1995

1990

Specialisten Totaal Totaal Totaal Totaal Totaal

specialisten

ouderengeneeskunde

%2
Levensbeëindiging

33 (n=5)

%3

47 (n=6)

20 (n=2)

0,2

0,4

0,7

0,7

0,8

zonder verzoek
1

Gewogen afgeronde percentages

2

Rij-percentages, tussen haakjes het ongewogen absolute aantal waarnemingen

3

Percentage van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2010: 136 058; 2005: 136 402; 2001: 140 377; 1995: 135
675; 1990: 128 824)

Het aantal gevallen van levensbeëindiging zonder verzoek in de steekproef was klein (slechts 13
gevallen), waardoor een beschrijving van de kenmerken van deze praktijk met grote voorzichtigheid
geïnterpreteerd moet worden. Levensbeëindigend handelen zonder verzoek betreft patiënten uit alle
leeftijdsgroepen, mannen en vrouwen, en patiënten met verschillende diagnosen (tabel 3.2). De mate
van levensverkorting is in het overgrote deel van de gevallen minder dan een week. Er is geen
duidelijke verschuiving in de tijd waar te nemen op deze punten.
De belangrijkste redenen voor artsen om levensbeëindigend te handelen zonder verzoek waren het
aanwezig zijn van (ernstige) pijn (gewogen percentage 85%, genoemd door acht van de 10
22

respondenten die deze vraag hadden beantwoord), het ontbreken van uitzicht op verbetering van de
toestand van de patiënt (77%, zeven van de 10), de aanwezigheid van andere (ernstige) symptomen
dan pijn (58%, zes van de 10), en het feit dat geen zinvolle behandeling mogelijk was (55%, zes van de
10). In een minderheid van de gevallen werd een verzoek of wens van de familie van de patiënt als
reden genoemd (40%, drie van de 10).
In deze gevallen was er weliswaar geen sprake van een uitdrukkelijk verzoek van de patiënt, maar
vaak (59%, in zes van de 10 gevallen waarvoor deze vraag beantwoord was) had de arts de beslissing
wel met de patiënt besproken of had deze eerder een wens tot bespoediging van het levenseinde
kenbaar gemaakt. In alle gevallen waarin niet met de patiënt was overlegd, achtte de arts de patiënt
niet of niet volledig in staat om zijn of haar situatie te overzien en daarover op adequate wijze een
besluit te nemen. In de meeste gevallen (79%, zeven van de 10) vond overleg met de familie plaats en
in ongeveer de helft (58%, 5 van de 10) had de arts de beslissing met een of meer andere artsen
besproken. In een groot deel van de gevallen (89%, 11 van de 13) werd de levensbeëindiging
uitgevoerd door toediening van morfine, soms in combinatie met benzodiazepinen (26%, vier van de
13), en een enkele keer door alleen benzodiazepinen (9%, een van de 13). In een van de gevallen in de
steekproef (2%) werd een spierverslapper gebruikt.

23

Tabel 3.2 Kenmerken van patiënten bij wie levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek was
uitgevoerd1
Alle sterf-

Levensbeëindiging zonder verzoek

gevallen

2010

2005

2001

1995

1990

2010

N=13

N=24

N=60

N=64

N=47

%
Leeftijd
0-64 jaar

19

20 (n=4)

47

31

34

43

65-79 jaar

31

39 (n=4)

28

22

31

23

80 jaar of ouder

51

41 (n=5)

25

47

36

34

Man

49

52 (n=7)

49

47

49

69

Vrouw

52

48 (n=6)

51

53

51

31

3

3

3

Geslacht

Etniciteit2
Niet-westerse allochtoon

3

0 (n=0)

4

Autochtoon, westerse allochtoon

97

100 (n=13)

96

Kanker

31

33 (n=6)

23

44

40

61

Hart- en vaatziekten

22

0 (n=0)

16

22

5

10

Anders/onbekend

47

67 (n=7)

61

34

55

29

Minder dan een week

85 (n=11)

88

77

91

85

Een tot vier weken

9 (n=1)

7

9

3

6

Meer dan vier weken

0 (n=0)

6

9

6

8

Onbekend

6 (n=1)

0

5

0

0

Hoofddiagnose

Levensverkorting

1

Gewogen afgeronde percentages; in verband met de kleine aantallen is voor 2010 tussen haakjes het ongewogen absolute aantal
waarnemingen vermeld (deze hebben geen directe relatie met de ongewogen absolute aantallen die boven de kolommen staan
vermeld).

2

Een niet-westerse allochtoon is een in Nederland woonachtige persoon (1) die geboren is in Afrika, Latijns-Amerika, Azië (excl.
Indonesië en Japan) of Turkije, en waarvan tenminste een van de ouders buiten Nederland is geboren, (2) die geboren is in
Nederland en waarvan ten minste een van de ouders geboren is in voornoemde landen.

3

Niet gevraagd in deze jaren.

3.3 Intensivering van pijn- of symptoombestrijding
Patiënten hebben in de laatste levensfase niet zelden last van ernstige pijn of andere symptomen.
Artsen dienen dan soms medicamenten toe om pijn of andere symptomen te bestrijden, rekening
houdend met de mogelijkheid dat daardoor het overlijden van de patiënt wordt bespoedigd. In de
vragenlijst werd gevraagd of de arts pijn- en/of symptoombestrijding door middel van een of meer
middelen had geïntensiveerd, rekening houdend met de waarschijnlijkheid of zekerheid dat deze
handelwijze het levenseinde van de patiënt zou bespoedigen. Als daarvan sprake was werd gevraagd of
bespoediging van het levenseinde mede het doel was geweest. Als een respondent de eerste en/of de

24

tweede vraag met ‘ja’ beantwoordde, werd het desbetreffende geval als ‘intensivering van pijn- of
symptoombestrijding’ geclassificeerd.4
Tabel 3.3 Aantal gevallen van intensivering van pijn- of symptoombestrijding1
2010
Huisartsen

Medisch
specialisten

2005
Specialisten

2001

1995

1990

Totaal Totaal Totaal Totaal Totaal

ouderengeneeskunde

%2
Totaal
1

42

26

%3
32

36

25

21

19

19

Gewogen afgeronde percentages

2

Rij-percentages

3

Percentage van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2010: 136 058; 2005: 136 402; 2001: 140 377; 1995: 135
675; 1990: 128 824)

Uit tabel 3.3 blijkt dat de frequentie van intensivering van pijn- of symptoombestrijding in 2010 fors
was toegenomen ten opzichte van eerdere jaren. In totaal was deze handelwijze in 36% van alle
sterfgevallen de belangrijkste medische beslissing rond het levenseinde, ofwel in ongeveer 49 600
gevallen: in 97% werd alleen rekening gehouden met bespoediging van het levenseinde, in 3% was
bespoediging van het levenseinde mede het doel van het handelen. Intensivering van pijn- of
symptoombestrijding werd frequent toegepast door alle groepen artsen.
De kenmerken van de patiënten bij wie intensivering van pijn- of symptoombestrijding plaatsvond
zijn zeer vergelijkbaar met die in eerdere jaren (tabel 3.4): de frequentie was ongeveer gelijk in
verschillende leeftijdscategorieën, voor mannen en vrouwen, en in verschillende diagnosegroepen. De
mate waarin het leven werd verkort door deze handelwijze was in de meeste gevallen een week of
minder: 59% van de artsen gaf aan dat, alhoewel zij dus rekening hielden met een levensverkortend
effect, zij inschatten dat er in werkelijkheid geen levensverkorting had plaatsgevonden. Daarnaast
was volgens 15% het leven verkort met minder dan 24 uur, en volgens 12% met een periode van een
tot zeven dagen.
De meest genoemde redenen voor intensivering van pijn- of symptoombestrijding waren de
aanwezigheid van ernstige pijn (51%), ernstige andere symptomen (52%), het ontbreken van uitzicht
op verbetering (49%), en het feit dat er geen zinvolle behandeling meer mogelijk was (47%). Over de
beslissing om de pijn- of symptoombestrijding te intensiveren met levensverkorting als mogelijk
effect had de arts in 38% van de gevallen overleg gehad met de patiënt. Van de patiënten met wie
niet was overlegd werd 76% door de arts niet (of niet volledig) in staat geacht zijn of haar situatie te
overzien en daar op adequate wijze een besluit over te nemen. In 34% had de arts overlegd met
collega-artsen, in 30% met verpleegkundigen, en in 58% met familie.

4

Mits daarbij niet tevens sprake was van een handelwijze (niet-instellen van een behandeling, staken van een behandeling,
toedienen van een middel) waarbij bespoediging van het levenseinde het uitdrukkelijke doel was.

25

Tabel 3.4 Kenmerken van patiënten bij wie intensivering van pijn- of symptoombestrijding werd
toegepast1
Alle sterf-

Intensivering van pijn- of symptoombestrijding

gevallen

2010

2005

2010

N=2202

N=1478

2001

1995

1990

N=1312

N=1161

N=1166

%
Leeftijd
0-64 jaar

19

15

17

19

22

23

65-79 jaar

31

30

33

35

38

40

80 jaar of ouder

51

55

50

46

40

37

Man

49

46

47

46

50

48

Vrouw

52

54

53

54

51

52

3

3

3

Geslacht

Etniciteit2
Niet-westerse allochtoon

3

2

2

Autochtoon, westerse allochtoon

97

98

98

Kanker

31

41

43

47

54

55

Hart- en vaatziekten

22

13

18

14

12

15

Anders/onbekend

47

46

38

39

34

31

Minder dan een week

86

81

76

81

80

Een tot vier weken

2

2

4

3

5

Meer dan vier weken

1

1

2

1

2

Onbekend

11

16

18

15

14

Hoofddiagnose4

Levensverkorting

1
2

Gewogen afgeronde percentages
Een niet-westerse allochtoon is een in Nederland woonachtige persoon (1) die geboren is in Afrika, Latijns-Amerika, Azië (excl.
Indonesië en Japan) of Turkije, en waarvan tenminste een van de ouders buiten Nederland is geboren, (2) die geboren is in
Nederland en waarvan ten minste een van de ouders geboren is in voornoemde landen

3

Niet gevraagd in deze jaren

4

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

3.4 Afzien van levensverlengende behandeling
Levensverlengende behandeling is niet altijd in het belang van de patiënt. Soms is zijn of haar
kwaliteit van leven zo slecht, of is het risico van ernstige bijwerkingen zo groot in verhouding tot de
opbrengst, dat van een behandeling wordt afgezien. Net als beslissingen om pijn- of
symptoombestrijding te intensiveren worden dergelijke beslissingen veel vaker genomen dan
beslissingen over euthanasie of hulp bij zelfdoding. In het onderzoek werd aan artsen de vraag
gesteld of zij (of een andere arts) een behandeling niet hadden ingesteld of deze hadden gestaakt,
rekening houdend met de waarschijnlijkheid of zekerheid dat daardoor het levenseinde van de patiënt
zou worden bespoedigd. Daarnaast werd gevraagd of het overlijden het gevolg was van het niet-

26

instellen of staken van een behandeling, waartoe was besloten met het uitdrukkelijke doel het
levenseinde van de patiënt te bespoedigen. Als een respondent op een of beide vragen ‘ja’ antwoordde,
werd het handelen als ‘afzien van levensverlengende behandeling’ geclassificeerd.5
In 2010 was in 18% van alle sterfgevallen (24 800 gevallen) een beslissing om een potentieel
levensverlengende behandeling niet in te stellen of deze te staken de belangrijkste medische
beslissing rond het levenseinde. In 8% werd daarbij alleen rekening gehouden met de
waarschijnlijkheid of zekerheid dat het levenseinde bespoedigd zou worden, in 10% was bespoediging
van het levenseinde het uitdrukkelijke doel. Het percentage beslissingen om af te zien van
levensverlengende behandeling vertoont geen duidelijke trend over de jaren heen: het percentage in
2010 is gelijk aan het percentage in 1990. Deze beslissingen werden in bijna de helft van de gevallen
door medisch specialisten genomen.
Tabel 3.5 Aantal gevallen waarin werd afgezien van levensverlengende behandeling1
2010
Huisartsen

Medisch

2005

2001

1995

1990

Specialisten Totaal Totaal Totaal Totaal Totaal

specialisten

ouderengeneeskunde

%2
Totaal
1

26

%3

47

27

18

16

20

20

18

Gewogen afgeronde percentages

2

Rij-percentages

3

Percentage van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2010: 136 058; 2005: 136 402; 2001: 140 377; 1995: 135
675; 1990: 128 824)

De verdeling van patiëntkenmerken week ook voor deze categorie van beslissingen weinig af van die
van de totale populatie van overledenen: het betrof het iets vaker ouderen dan jongeren en iets vaker
patiënten met ‘overige diagnosen’ dan patiënten met kanker of hart- en vaatziekten. Er zijn geen
duidelijke veranderingen ten opzichte van eerdere jaren waar te nemen: mogelijk is er een lichte
trend naar een beperktere mate van levensverkorting, hetgeen zou betekenen dat nietbehandelbeslissingen in 2010 gemiddeld wat later in het ziektetraject werden genomen dan in
eerdere jaren. In 77% van de gevallen schatte de arts dat de beslissing om af te zien van behandeling
het leven maximaal een week had verkort: daarvan zei 33% dat er waarschijnlijk geen
levensverkorting was geweest, 18% dat het maximaal 24 uur was geweest, en 26% dat het leven naar
schatting met een tot zeven dagen verkort was.
Artsen noemden als reden om af te zien van levensverlengende behandeling vooral dat er geen
uitzicht op verbetering van de situatie van de patiënt was (72%) en dat er geen zinvolle behandeling
meer mogelijk was (62%). De beslissing om af te zien van levensverlengende behandeling was in 44%
van de gevallen overlegd met de patiënt en in 65% met familie.

5

Mits er geen sprake was van intensivering van pijn- of symptoombestrijding met een explicieter doel, of van overlijden als gevolg
van de toediening van een middel met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen.

27

Tabel 3.6 Kenmerken van patiënten bij wie werd afgezien van levensverlengende behandeling1
Alle sterf-

Afzien van levensverlengende behandeling

gevallen

2010

2005

2010

N=974

N=767

2001

1995

1990

N=1210

N=1097

N=991

16

%
Leeftijd
0-64 jaar

19

14

16

16

14

65-79 jaar

31

29

30

32

31

32

80 jaar of ouder

51

57

54

52

55

53

Man

49

46

44

44

42

46

Vrouw

52

54

56

56

58

55

3

3

3

24

24

30

Geslacht

Etniciteit2
Niet-westerse allochtoon

3

3

3

Autochtoon, westerse allochtoon

97

97

97

31

22

22

Hoofddiagnose4
Kanker
Hart- en vaatziekten

22

21

31

14

16

19

Anders/onbekend

47

57

47

62

60

52

Minder dan een week

77

73

70

70

69

Een tot vier weken

9

8

11

15

14

Levensverkorting

Meer dan vier weken

9

6

8

8

7

Onbekend

6

13

10

7

9

1
2

Gewogen afgeronde percentages
Een niet-westerse allochtoon is een in Nederland woonachtige persoon (1) die geboren is in Afrika, Latijns-Amerika, Azië (excl.
Indonesië en Japan) of Turkije, en waarvan tenminste een van de ouders buiten Nederland is geboren, (2) die geboren is in
Nederland en waarvan ten minste een van de ouders geboren is in voornoemde landen.

3

Niet gevraagd in deze jaren

4

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

3.5 Palliatieve sedatie
Sinds 2001 is in het sterfgevallenonderzoek een vraag opgenomen over palliatieve sedatie. In 2010 en
2005 werd deze vraag gesteld bij alle sterfgevallen die niet plotseling en onverwacht hadden
plaatsgevonden, maar in 2001 alleen bij sterfgevallen waarbij een medische beslissing rond het
levenseinde was genomen. De vraag was daarnaast niet steeds exact hetzelfde geformuleerd
waardoor de vergelijking tussen de percentages in verschillende jaren niet helemaal betrouwbaar is.
In 2010 luidde de vraag:

28

Werd de patiënt tot aan het overlijden continu in diepe sedatie gehouden?6
Uit tabel 3.7 blijkt dat de frequentie van deze praktijk tussen 2001 en 2011 waarschijnlijk is
toegenomen. In 2010 werd bij 12,5% van alle sterfgevallen continue diepe sedatie toegepast. Van alle
gevallen werd 43% uitgevoerd door huisartsen, 38% door medisch specialisten en 19% door
specialisten ouderengeneeskunde.
Tabel 3.7 Aantal gevallen van continue diepe sedatie tot aan het overlijden1
2010
Huisartsen

Medisch
specialisten

2005

2001

Specialisten Totaal Totaal Totaal
ouderengeneeskunde

%2

%3

Totaal

43

38

19

12,5

8,2

Continue diepe sedatie in

43

41

16

11,1

7,1

5,6

combinatie met een medische
beslissing rond het levenseinde
1

Gewogen afgeronde percentages

2

Rij-percentages

3

Percentage van het totaal aantal sterfgevallen in het desbetreffende jaar (2010: 136 058; 2005: 136 402; 2001: 140 377; 1995: 135
675; 1990: 128 824)

De kenmerken van patiënten zijn niet veel veranderd tussen 2005 en 2010 (tabel 3.8). Specialisten
ouderengeneeskunde pasten continue diepe sedatie vaker bij patiënten ouder dan 80 jaar toe dan
huisartsen en medisch specialisten, en huisartsen pasten sedatie vooral toe bij patiënten met kanker.
In 93% van de gevallen werd continue diepe sedatie uitgevoerd door middel van toediening van
benzodiazepinen, vaak in combinatie met morfine (tabel 3.9). Toediening van alleen morfine was
afgenomen, van 15% van alle gevallen in 2005 naar 6% in 2010. Vooral medisch specialisten dienden
nog wel eens uitsluitend morfine toe om een patiënt te sederen. In 97% van de gevallen was de
patiënt binnen een week na de start van continue diepe sedatie overleden, en in 51% zelfs binnen een
dag. Bij door huisartsen uitgevoerde sedaties kwam het het vaakst voor dat het enkele dagen duurde
voordat de patiënt overleed.
In 21% van de gevallen kreeg de patiënt kunstmatig voeding of vocht toegediend tijdens het
sedatieproces, wat een afname is ten opzichte van 2005 toen dat percentage nog 34% was (tabel 3.9).
Het is opvallend dat medisch specialisten de patiënt in bijna de helft van de gevallen nog voeding of
vocht toedienden. Van alle artsen paste 61% sedatie toe ervan uitgaande dat daarmee het
levenseinde niet zou worden bespoedigd. Bij huisartsen was dat percentage wat lager (52%), bij

6

Formulering 2005: Werd de patiënt tot aan het overlijden continu in diepe sedatie of coma gehouden?
Formulering 2001: Werd de patiënt tot aan het overlijden continu in sedatie of coma gehouden d.m.v. medicamenten zoals
benzodiazepinen of barbituraten?

29

specialisten ouderengeneeskunde wat hoger (79%). Van alle artsen hield 38% wel rekening met
bespoediging van het levenseinde, maar dat was zelden een doel van continue diepe sedatie (2%).
Tabel 3.8 Kenmerken van patiënten bij wie continue diepe sedatie werd toegepast1
2010
Huisartsen

2005

Medisch

Specialisten

specialisten

Totaal

Totaal

N=129

N=789

N=521

ouderengeneeskunde

N=400

N=260
%

Leeftijd
0-64 jaar

27

21

5

21

26

65-79 jaar

37

42

37

39

38

80 jaar of ouder

35

37

58

40

36

Man

49

57

37

50

53

Vrouw

51

43

63

50

47

Geslacht

Etniciteit2
Niet-westerse allochtoon

1

3

0

2

Autochtoon, westerse allochtoon

99

97

100

98

Kanker

70

28

33

47

46

Hart- en vaatziekten

8

27

13

16

18

Anders/onbekend

21

45

55

37

36

Hoofddiagnose3

1

Gewogen afgeronde percentages

2

Een niet-westerse allochtoon is een in Nederland woonachtige persoon (1) die geboren is in Afrika, Latijns-Amerika, Azië (excl.
Indonesië en Japan) of Turkije, en waarvan tenminste een van de ouders buiten Nederland is geboren, (2) die geboren is in
Nederland en waarvan ten minste een van de ouders geboren is in voornoemde landen.

3

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

30

Tabel 3.9 De uitvoering van continue diepe sedatie1
2010
Huisartsen

Medisch

2005
Specialisten

Totaal

Totaal

ouderen-

2010

2005

N=789

N=521

specialisten

geneeskunde
N=400

N=260

N=129
%

2

Gebruikte middelen
Benzodiazepinen in combinatie met morfine

48

58

49

52

51

Benzodiazepinen

50

27

47

41

32

Morfine

1

12

3

6

15

Ander middel

0

3

1

1

2

Duur sedatie tot aan overlijden

2

0-24 uur

46

57

52

51

47

1-7 dagen

54

36

45

46

47

1-2 weken

0

4

2

2

4

Meer dan 2 weken

0

3

0

1

2

3

Kunstmatige toediening van vocht of voeding
Ja

2

54

0

21

34

Nee

98

46

100

79

66

4

5

Bespoediging van het levenseinde
Ervan uitgaande dat hiermee het levenseinde

52

62

79

61

47

36

21

38

2

2

0

2

niet zou worden bespoedigd
Rekening gehouden met bespoediging van het
levenseinde
Met het doel het levenseinde te bespoedigen
1

Gewogen afgeronde percentages

2

Deze vraag was door 19 respondenten niet beantwoord.

3

Deze vraag was door 16 respondenten niet beantwoord.

4

Deze vraag was door 41 respondenten niet beantwoord.

5

Niet gevraagd in dit jaar

3.6 Levensbeëindiging door de patiënt zelf
In het sterfgevallenonderzoek 2010 werd voor het eerst de volgende vraag gesteld over
levensbeëindiging door de patiënt zelf:
Heeft u aanwijzingen dat de patiënt zelf (zonder directe hulp van een arts) opzettelijk een einde aan zijn
of haar leven heeft gemaakt?

31

Deze vraag werd voor 1,7% van alle sterfgevallen met ‘ja’ beantwoord. Binnen deze groep was 0,4%
gestopt met eten en drinken (naar schatting 600 personen in 2010); 0,2% had (zelfgespaarde)
middelen ingenomen (275 personen); 0,9% had andere, veelal gewelddadige methoden toegepast
(1275 personen); en van 0,1% (150 personen) is onbekend welke methode was toegepast. De
kenmerken van de groep die zelf een einde aan het leven had gemaakt zijn weergegeven in tabel 3.10.
Voor de groep die was gestopt met eten en drinken dienen de percentages gezien het kleine aantal
waarnemingen met voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd. Van degenen die waren gestopt met
eten of drinken was driekwart 80 jaar of ouder, van degenen die middelen hadden ingenomen 45%,
en van degenen die andere methoden hadden gebruikt was slechts 4% 80 jaar of ouder. Mannen en
vrouwen waren ongeveer even vaak gestopt met eten of drinken en hadden ook even vaak middelen
ingenomen, maar mannen hadden veel vaker dan vrouwen andere methoden gebruikt. Slechts een
kleine minderheid van degenen die zelf een einde aan het leven hadden gemaakt had kanker. Het
stoppen met eten of drinken was in de doodsoorzakenregistratie in geen enkel geval als suïcide
geclassificeerd, maar het innemen van middelen en de toepassing van andere methoden vaak wel. In
totaal had 14% van degenen die zelf een einde aan het leven hadden gemaakt een euthanasieverzoek
gedaan dat niet was ingewilligd: dit kwam vooral voor onder degenen die waren gestopt met eten en
drinken.
Tabel 3.10 Kenmerken van patiënten die zelf opzettelijk een einde aan hun leven hebben gemaakt1
Gestopt met

Middelen

Andere methode

Totaal

eten en drinken

ingenomen

N=18

N=47

N=267

N=3582

0-64 jaar
65-79 jaar

4

46

84

57

21

9

11

80 jaar of ouder

14

75

45

4

29

Man

49

49

79

66

Vrouw

51

51

21

34

15

0

0

4

Hart- en vaatziekten

14

15

4

7

Ziekten van het zenuwstelsel

16

0

0

4

Anders/onbekend

54

25

1

19

Suïcide

0

60

95

65

Leeftijd

Geslacht

Hoofddiagnose3
Kanker

Euthanasieverzoek gedaan dat
niet is ingewilligd
Ja

43

8

3

14

Nee

57

92

97

86

1

Gewogen afgeronde percentages

2

Inclusief 26 gevallen waarbij de methode onbekend is

3

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

32

3.7 Slot
Opvallende bevindingen ten aanzien van andere medische beslissingen rond het levenseinde dan
euthanasie en hulp bij zelfdoding in 2010 zijn dat de frequentie van levensbeëindiging zonder
uitdrukkelijk verzoek verder was gedaald (0,2% van alle sterfgevallen in 2010, ofwel 300 gevallen),
terwijl de frequentie van intensivering van pijn- of symptoombestrijding met een mogelijk
levensverkortend effect sterk was toegenomen (36% van alle sterfgevallen in 2010, ofwel 49 600
gevallen). Daarbij is het belangrijk dat in ruim de helft van de gevallen de arts aangaf dat deze
handelwijze in werkelijkheid waarschijnlijk geen levensverkortend effect had gehad. De frequentie
van het niet-instellen of staken van een potentieel levensverlengende behandeling blijkt wat te
fluctueren over de jaren heen: in 2010 was de geschatte frequentie 18%, ofwel 24 800 gevallen.
De kenmerken van de patiënten bij wie deze beslissingen worden genomen zijn over de jaren zeer
vergelijkbaar. Anders dan euthanasie en hulp bij zelfdoding, betroffen deze beslissingen ouderen en
jongeren en patiënten met diverse hoofddiagnosen in min of meer gelijke mate, en werden ze
genomen door zowel huisartsen, medisch specialisten als specialisten ouderengeneeskunde. Er vond
niet altijd overleg met de patiënt plaats (38% tot 59%), wat vaker werd overlegd met familie (58% tot
79%).
In 2010 werd bij 12,5% van alle sterfgevallen continue diepe sedatie toegepast, het vaakst door
huisartsen. Dit is een duidelijke stijging ten opzichte van 2005 en 2001. Patiënten overleden vrijwel
altijd binnen een week na de start van de sedatie. Artsen gaven in vier op de 10 gevallen aan dat zij bij
de toepassing van continue diepe sedatie rekening hadden gehouden met een mogelijk
levensverkortend effect, maar bespoediging van het levenseinde was vrijwel nooit het doel van
continue diepe sedatie.
Bij 1,7% van alle sterfgevallen in 2010 had de arts aanwijzingen dat de patiënt zelf een einde aan zijn
of haar leven had gemaakt. Van hen was 0,4% gestopt met eten of drinken (600 personen) en had
0,2% zelf-gespaarde middelen ingenomen (275 personen); in de overige gevallen (0,9%, ofwel 1 275
personen) waren veelal gewelddadige methoden gebruikt. Driekwart van degenen die waren gestopt
met eten of drinken was 80 jaar of ouder, en bijna de helft had een verzoek om euthanasie gedaan
dat niet was ingewilligd. Deze bevindingen dienen gezien het kleine aantal waarnemingen met
voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd.

33

34

4
De afbakening van euthanasie en andere medische beslissingen
rond het levenseinde nader bekeken

4.1 Inleiding
Medische beslissingen rond het levenseinde worden in dit onderzoek geordend aan de hand van de
volgende overwegingen:
1

Wat doet de arts?

2

Met welke intentie doet de arts dat?

3

Wat is het effect van die handelwijze?

4

Heeft de patiënt om die handelwijze gevraagd?

Als elk van deze vragen duidelijk is te beantwoorden is het mogelijk de desbetreffende medische
beslissing rond het levenseinde te classificeren als euthanasie, hulp bij zelfdoding, levensbeëindigend
handelen zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt, intensivering van pijn- of symptoombestrijding
met een mogelijk levensverkortend effect, of staken of niet-instellen van een mogelijk
levensverlengende behandeling. In de eerste twee sterfgevallenonderzoeken, die plaatsvonden in
1990 en 1995, is de validiteit van dit classificatiesysteem onderzocht. Daaruit bleek dat bevestigende
antwoorden op de vraag ‘Was het overlijden het gevolg van het gebruik van een middel dat door u of
een andere arts werd voorgeschreven, verstrekt of toegediend met het uitdrukkelijke doel het
levenseinde te bespoedigen (of de patiënt zelf in staat te stellen het leven te beëindigen)?’naar het
oordeel van de respondent niet zonder meer mochten worden geïnterpreteerd als euthanasie, hulp bij
zelfdoding of levensbeëindigend handelen zonder uitdrukkelijk verzoek. Soms vonden zij dat er
veeleer sprake was van intensieve symptoombestrijding. Het ging daarbij bijvoorbeeld om gevallen
waarin alleen morfine werd toegediend en waarbij het leven van een stervende patiënt in zeer
geringe mate werd bekort. Artsen zijn in dergelijke situaties niet altijd in staat hun eigen intenties
scherp te definiëren en kunnen het effect van hun handelen ook niet altijd goed inschatten.
In 2001 werd voor het eerst onderzoek gedaan naar de praktijk van palliatieve sedatie. Bij palliatieve
sedatie wordt het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase opzettelijk verlaagd, om
anderszins niet behandelbaar lijden te verlichten. De grens tussen palliatieve sedatie enerzijds en
levensbeëindigend handelen of intensivering van symptoombestrijding met een mogelijk
levensverkortend effect anderzijds bleek ook niet altijd scherp te trekken.

35

In het onderzoek van 2005 werd nader onderzoek gedaan naar dit afgrenzingsvraagstuk, door artsen
te vragen welke term zij het beste vonden passen bij de door hen uitgevoerde handelwijze. Daaruit
bleek dat er een sterke samenhang was tussen het benoemen van een handelwijze en de intentie van
de arts, het gebruikte middel, en de meldingsbereidheid. Artsen benoemden vooral die handelwijzen
als ‘levensbeëindigend handelen’ waarbij er een intentie tot bespoediging van het levenseinde is en er
gebruik wordt gemaakt van spierverslappende medicatie, en waren in dergelijke gevallen vrijwel
altijd bereid tot melding van het handelen bij een toetsingscommissie.
In dit hoofdstuk wordt aandacht besteed aan de afbakening van euthanasie en hulp bij zelfdoding,
levensbeëindiging zonder verzoek en intensieve vormen van symptoombestrijding.

4.2 Hoe benoemen artsen hun handelen?
In tabel 4.1 is weergegeven welke term artsen het beste vonden passen bij de handelwijzen die
volgens het in het onderzoek gehanteerde classificatieschema in de categorieën euthanasie of hulp
bij zelfdoding, levensbeëindigend handelen zonder verzoek en intensivering van pijn- of
symptoombestrijding vielen. Voor de situaties waarin het volgens de onderzoeksclassificatie ging om
euthanasie en hulp bij zelfdoding, koos 77% van de respondenten ook voor die term, en 2% voor
‘levensbeëindiging’. In 18% van de gevallen vond de arts ‘palliatieve of terminale sedatie’ een betere
term en in 2% werd gekozen voor de term ‘symptoombestrijding’. Levensbeëindiging zonder verzoek
werd nooit als zodanig benoemd door de arts: in 52% koos men voor ‘palliatieve of terminale sedatie’,
in 41% voor ‘symptoombestrijding’, en in 2% voor ‘niet-behandelbeslissing’. Intensivering van pijn- of
symptoombestrijding werd in geen enkel geval als een vorm van levensbeëindigend handelen
benoemd; 20% koos voor de term ‘palliatieve of terminale sedatie’, 58% voor ‘symptoombestrijding’,
en 8% voor ‘niet-behandelbeslissing’.

36

Tabel 4.1 Meest passende term voor de handelwijze van de arts1
Classificatie op basis van het onderzoek2
Euthanasie en hulp

Levensbeëindiging

Intensivering pijn-

bij zelfdoding

zonder verzoek

of symptoom-

N=496

N=133

bestrijding
N=2 202

%
Meest passende term volgens de arts
Euthanasie of hulp bij zelfdoding

77

0 (n=0)

0

Levensbeëindiging

2

0 (n=0)

0

Palliatieve of terminale sedatie

18

52 (n=7)

20

Symptoombestrijding

2

41 (n=4)

58

Niet-behandelbeslissing

0

2 (n=1)

8

Onbekend

2

5 (n=1)

14

1

Gewogen afgeronde percentages (deze hebben geen directe relatie met de ongewogen absolute aantallen die boven de kolommen
staan vermeld).

2

In het onderzoek werden deze handelwijzen geclassificeerd op basis van de aard van de handelwijze, de intentie ten aanzien van
mogelijke bespoediging van het levenseinde, het effect van de handelwijze, en het verzoek van de patiënt (zie bijlage A).

3

In verband met het kleine aantal is tussen haakjes het ongewogen absolute aantal waarnemingen vermeld.

4.3 Gebruikte middelen
Ook wat betreft de gebruikte middelen zijn er duidelijke verschillen tussen de drie handelwijzen (tabel
4.2). Bij euthanasie en hulp bij zelfdoding werd in 76% van de gevallen gebruik gemaakt van
spierverslappers en barbituraten, en in 16% van morfine. Bij levensbeëindiging zonder verzoek en
pijn- of symptoombestrijding werd vrijwel altijd gebruik gemaakt van morfine.
Als artsen hun handelwijze zelf ‘euthanasie of hulp bij zelfdoding’ noemden waren in 96% van de
gevallen spierverslappers en barbituraten gebruikt, en in slechts 1% morfine. Handelwijzen waar de
term ‘levensbeëindiging’ voor werd gekozen bestonden in 40% van de gevallen uit toediening van
spierverslappers en barbituraten, in 40% uit toediening van morfine, en in 20% uit toediening van
benzodiazepinen. Bij handelwijzen die werden gelabeld als ‘symptoombestrijding’ of ‘palliatieve of
terminale sedatie’ werd vrijwel altijd morfine gebruikt (96% en 90%), al dan niet in combinatie met
benzodiazepinen.
In het onderzoek is ook gevraagd of de patiënt in de laatste 24 uur voor het overlijden morfine had
gekregen, los van de vraag of daarbij rekening was gehouden met een eventueel levensverkortend
effect (tabel 4.2). Dat bleek bij 59% van alle sterfgevallen het geval geweest te zijn. In het geval van
euthanasie en hulp bij zelfdoding was dit percentage 71%, bij levensbeëindiging zonder verzoek 97%
en bij intensivering van pijn- of symptoombestrijding 94%. Bij levensbeëindiging zonder verzoek gaf
de arts in 42% aan dat morfine in een hogere dosering dan nodig was om pijn of andere symptomen
te bestrijden was gegeven. Bij euthanasie of hulp bij zelfdoding en intensivering van pijn- of
symptoombestrijding was daar volgens de arts vrijwel nooit sprake van geweest.
37

Tabel 4.2 Gebruikte middelen1
Classificatie op basis van het onderzoek2
Euthanasie en hulp

Levensbeëindiging

Intensivering pijn-

bij zelfdoding

zonder verzoek

of symptoom-

N=496

N=133

bestrijding
N=2202

%
Gebruikte middelen
76

2 (n=1)

04

16

89 (n=11)

91

Andere middelen

1

9 (n=1)

6

Onbekend

7

0 (n=0)

3

Spierverslappers en barbituraten (alle
combinaties)
Morfine (alle combinaties excl. spierverslappers,
barbituraten en benzodiazepinen)

Kreeg de patiënt gedurende de laatste 24 uur voor
het overlijden morfine?
Ja

71
Hogere dosering gegeven dan nodig om pijn

97 (n=11)
3

94
42

of andere symptomen te bestrijden

2

(n=4)

Nee

27

0 (n=0)

5

Onbekend

2

3 (n=2)

2

1
2

Gewogen afgeronde percentages
In het onderzoek werden deze handelwijzen geclassificeerd op basis van de aard van de handelwijze, de intentie ten aanzien van mogelijke
bespoediging van het levenseinde, het effect van de handelwijze, en het verzoek van de patiënt (zie bijlage A).

3

In verband met het kleine aantal is tussen haakjes het ongewogen absolute aantal waarnemingen vermeld.

4

Deze antwoordmogelijkheid werd niet aangeboden.

4.4

Levensverkorting
De mate van levensverkorting werd voor de drie hier besproken handelwijzen duidelijk verschillend
ingeschat (tabel 4.3). Voor euthanasie en hulp bij zelfdoding geldt dat er in 91% van de gevallen naar
schatting sprake was van levensverkorting van een dag of meer, in 58% van een week of meer, en in
23% van een maand of meer. Bij levensbeëindiging zonder verzoek was de geschatte mate van
levensverkorting in 76% van de gevallen een dag of meer, maar in slechts 9% kwam men uit op een
week of meer, en in geen van de gevallen op meer dan een maand. Intensivering van pijn- of
symptoombestrijding leidde veel minder vaak tot meer dan een dag levensverkorting, namelijk in 15%
van de gevallen. In 3% schatte de arts dat het leven met een week of meer was verkort, en in 1% met
een maand of meer. Bij pijn- of symptoombestrijding hadden artsen overigens ook het vaakst moeite
om de mate van levensverkorting te schatten: 11% kon de desbetreffende vraag niet beantwoorden.

38

Tabel 4.3 Geschatte mate van levensverkorting1
Classificatie op basis van het onderzoek2
Euthanasie en hulp

Levensbeëindiging

Intensivering pijn-

bij zelfdoding

zonder verzoek

of symptoom-

N=496

N=133

bestrijding
N=2 202

%
Waarschijnlijk geen levensverkorting

8

18 (n=3)

74

Een tot zeven dagen

33

67 (n=8)

12

Een tot vier weken

38

9 (n=1)

2

Een maand of meer

21

0 (n=0)

1

Onbekend

1

6 (n=1)

11

of minder 24 uur

1

Gewogen afgeronde percentages

2

In het onderzoek werden deze handelwijzen geclassificeerd op basis van de aard van de handelwijze, de intentie ten aanzien van
mogelijke bespoediging van het levenseinde, het effect van de handelwijze, en het verzoek van de patiënt (zie bijlage A).

3

In verband met het kleine aantal is tussen haakjes het ongewogen absolute aantal waarnemingen vermeld

4.5 Slot
Euthanasie en hulp bij zelfdoding waren in de meeste gevallen duidelijk te onderscheiden van
levensbeëindiging zonder verzoek en intensivering van pijn- of symptoombestrijding. Als de arts
aangaf dat het overlijden van een patiënt het gevolg was van toediening van een middel met het
uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen, was er naar zijn of haar oordeel echter niet altijd
sprake van euthanasie, hulp bij zelfdoding of levensbeëindiging. Dat gold vooral als er morfine was
toegediend en betrof iets meer dan 20% van alle gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Als er
morfine was toegediend met het uitdrukkelijke doel het levenseinde van een patiënt te bespoedigen,
wil dat ook niet altijd zeggen dat artsen van mening waren dat de dosering van morfine hoger was
dan nodig om pijn of symptomen te bestrijden. Het doel van effectieve pijn- of symptoombestrijding
door morfine bij patiënten die al in de stervensfase verkeren en de verwachting of hoop dat het lijden
van de patiënt daarmee tevens niet onnodig lang duurt, zijn in deze gevallen waarschijnlijk nauw
verbonden en niet goed van elkaar te onderscheiden.

39

40

5
Melden van euthanasie en hulp bij zelfdoding

5.1 Inleiding
De regionale toetsingscommissies euthanasie doen sinds 1998 jaarlijks verslag van het aantal
meldingen dat zij binnen krijgen. Vóór de instelling van de toetsingscommissies kon het aantal
meldingen berekend worden op basis van de dossiers van het Openbaar Ministerie. Voor de jaren
waarin het sterfgevallenonderzoek is uitgevoerd kan worden nagegaan welke percentage van het
totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding wordt gemeld en of dat percentage in de
loop der jaren verandert. Voor 1990 werd op deze manier vastgesteld dat 18% van het totaal aantal
gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding door artsen werd gemeld. In 1995, toen er meer
duidelijkheid was ontstaan over de criteria waaraan artsen zich dienden te houden, was het
meldingspercentage gestegen tot 41%. In 2001, na de instelling van de regionale
toetsingscommissies, was het percentage verder gestegen tot 54%, en in 2005, na de
inwerkingtreding van de euthanasiewet, was het percentage 80%. In dat jaar gaf de overgrote
meerderheid van de artsen aan altijd te melden, en niet-melden niet denkbaar te vinden. De 20% nietgemelde gevallen bleek dan ook voornamelijk te bestaan uit gevallen die door de arts zelf niet als
euthanasie werden gelabeld, ondanks het feit dat zij ‘ja’ hadden geantwoord op de vraag of het
overlijden in het betreffende geval het gevolg was geweest van het gebruik van een middel dat door u
of een andere arts werd voorgeschreven, verstrekt of toegediend met het uitdrukkelijke doel het
levenseinde te bespoedigen (of de patiënt zelf in staat te stellen het leven te beëindigen), en ‘ja’ op de
vraag of deze beslissing was genomenop grond van een uitdrukkelijk verzoek van de patiënt.In deze
niet-gemelde gevallenwerd vrijwel altijd morfine gebruikt in plaats van de reguliere euthanatica.

5.2 Aantal meldingen en meldingspercentage in 2010
In 2010 ontvingen de regionale toetsingscommissies 3 136 meldingen van euthanasie en hulp bij
zelfdoding. Het geschatte totale aantal gevallen op basis van het sterfgevallenonderzoek is 4 050
(95%-betrouwbaarheidsinterval: 3 400 – 4 350), waarmee het meldingspercentage uitkomt op 77%
(95%-betrouwbaarheidsinterval: 72% - 92%) (zie tabel 5.1). Dit betekent dat het meldingspercentage
niet verder is gestegen en vrijwel gelijk is aan het percentage in 2005. Evenals in eerdere jaren was in
2010 het meldingspercentage het hoogst onder specialisten ouderengeneeskunde, die 92% van de
door hen uitgevoerde gevallen meldden, gevolgd door huisartsen met 79%. Het percentage gemelde
gevallen was met 54% het laagst onder medisch specialisten. In 2005 werd verondersteld dat het
relatief hoge meldingspercentage voor medisch specialisten van 76% in dat jaar een toevalsfluctuatie

41

was; dat lijkt te worden bevestigd door het lagere percentage dat voor 2010 werd gevonden. Medisch
specialisten zijn daarmee duidelijk de minst meldende beroepsgroep.
In figuur 5.1 is de verhouding tussen het aantal uitgevoerde en gemelde gevallen sinds 1990 grafisch
weergegeven. De toename van het aantal gemelde gevallen sinds 2005 is dus toe te schrijven aan de
toename in het aantal uitgevoerde gevallen.
Tabel 5.1 Totaal aantal en gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
Huisartsen

Medisch

Specialisten

specialisten

ouderen-

Totaal

geneeskunde
19901
Totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding

-

-

-

2 700

Aantal gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij

-

-

-

486

-

-

-

18

Totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding

2 625

900

75

3 600

Aantal gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij

1 163

274

26

1 466

44

30

35

41

Totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding

2 925

775

100

3 800

Aantal gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij

1 761

252

41

2 054

60

33

41

54

Totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding

2 125

225

75

2 425

Aantal gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij

1 697

170

66

1 933

80

76

88

80

Totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding

3 575

375

125

4 050

Aantal gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij

2 819

202

115

3 136

79

54

92

77

zelfdoding
Meldingspercentage2
1995

zelfdoding
Meldingspercentage2
2001

zelfdoding
Meldingspercentage2
2005

zelfdoding
Meldingspercentage2
2010

zelfdoding
Meldingspercentage2
1

Niet beschikbaar voor huisartsen, specialisten en verpleeghuisartsen apart

2

95%-betrouwbaarheidsintervallen meldingspercentage: 1990 16%-23%; 1995 35%-49%; 2001 50%-67%; 2005 72%-90%; 2010 72-92%

42

Figuur 5.1 Aantal gemelde gevallen en totaal aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding
sinds 1990
4500
4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
aantal gemelde gevallen

5.3

totaal aantal gevallen

Melden en niet-melden

In de vragenlijst voor het sterfgevallenonderzoek werd voor elk geval waarbij sprake was van een
medische beslissing rond het levenseinde gevraagd of arts het desbetreffende sterfgeval had gemeld
bij een regionale toetsingscommissie. Als er volgens de in het onderzoek gehanteerde classificatie
sprake was van euthanasie of hulp bij zelfdoding, antwoordde 80% van de artsen deze vraag met ‘ja’.
Dit percentage komt goed overeen met het percentage van 77% dat is berekend op basis van het
werkelijke aantal gemelde gevallen. Als de vraag naar melding met ‘nee’ werd beantwoord, werd
gevraagd waarom geen melding had plaatsgevonden. In 98% van de gevallen van euthanasie en hulp
bij zelfdoding gaf de arts aan dat het ‘geen levensbeëindigend handelen’ betrof; in 2% ging het om de
‘rompslomp van het melden’; en in 4% had de arts ‘andere redenen’, die er meestal ook op
neerkwamen dat er volgens de arts geen sprake was van euthanasie op hulp bij zelfdoding. Het
gegeven dat er mogelijk niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan werd door geen enkele arts als
reden genoemd om niet te melden. In 2005 gaf de arts in 79% van de niet-gemelde gevallen aan dat
er geen sprake was geweest van levensbeëindigend handelen, 10% dat er mogelijk niet aan de
zorgvuldigheidseisen was voldaan, in 10% dat men op zag tegen mogelijke juridische consequenties,
en in 3% dat levensbeëindiging een zaak tussen arts en patiënt is. Deze percentages dienen vanwege
de kleine aantallen niet-gemelde gevallen in de steekproef met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd
te worden.
In tabel 5.2 wordt een vergelijking weergegeven van kenmerken van het handelen bij gemelde en
niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Daaruit blijkt dat gevallen waarin de
arts zelf de term ‘euthanasie of hulp bij zelfdoding’ het meest passend vond voor de uitgevoerde
handelwijze altijd waren gemeld. Als de term ‘levensbeëindiging’ het meest passend gevonden werd
was het handelen niet altijd gemeld, maar dat kwam niet vaak voor. Als de arts de term
‘symptoombestrijding’ of ‘palliatieve of terminale sedatie’ het meest passend vond was het handelen
vrijwel nooit gemeld. Er is ook een sterke relatie tussen de gebruikte middelen en het al of niet

43

melden. Bij gebruik van spierverslappers en barbituraten waren euthanasie en hulp bij zelfdoding
altijd gemeld, bij gebruik van morfine of benzodiazepinen was geen enkel geval gemeld. Als er een
SCEN-arts was geconsulteerd werd 97% van de gevallen gemeld, en als een andere arts de consultatie
had uitgevoerd, wat niet vaak voorkwam, werd slechts 5% van de gevallen gemeld.
Wat betreft de kenmerken van de patiënten bij wel- en niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp
bij zelfdoding (tabel 5.3) valt op dat bij de niet-gemelde gevallen patiënten gemiddeld wat ouder
waren en vaker een andere hoofddiagnose dan kanker hadden, en dat de mate van levensverkorting
in niet-gemelde gevallen vaker beperkt was tot een week of minder.
Tabel 5.2 Kenmerken van het handelen bij gemelde en niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp
bij zelfdoding1 2
Wel gemeld

Niet gemeld
%

Meest passende term volgens de arts
Euthanasie of hulp bij zelfdoding

N=433

100

0

Levensbeëindiging

N=9

64

36

Symptoombestrijding / palliatieve of terminale sedatie

N=46

1

99

Spierverslappers en barbituraten, alle combinaties

N=424

100

0

Morfine, alle combinaties excl. spierverslappers en

N=33

0

100

N=7

0

100

N=24

31

69

SCEN-arts

N=440

97

3

Andere arts

N=11

5

95

Geen consultatie

N=37

7

93

Gebruikte middelen

barbituraten
Benzodiazepinen, alle combinaties excl. spierverslappers,
barbituraten en morfine
Overige middelen / onbekend
Consultatie in het kader van de toetsingsprocedure

1

Gewogen afgeronde rij-percentages (deze hebben geen directe relatie met de ongewogen absolute aantallen die boven de
kolommen staan vermeld).

2

De vraag of het handelen was gemeld was door acht respondenten niet beantwoord.

44

Tabel 5.3 Patiëntkenmerken bij gemelde en niet-gemelde gevallen van euthanasie en hulp bij
zelfdoding1 2
Wel gemeld

Niet gemeld

N=443

N=45
%

Leeftijd patiënt
0-64 jaar

38

21

65-79 jaar

39

47

80 jaar of ouder

22

32

Geslacht patiënt
Man

58

54

Vrouw

42

46

83

63

Hoofddiagnose3
Kanker
Hart- en vaatziekten

3

10

Anders/onbekend

14

27

Minder dan een week

28

90

Een week of meer

71

10

Onbekend

1

0

Levensverkorting

1

Gewogen afgeronde percentages

2

De vraag of het handelen was gemeld was door acht respondenten niet beantwoord.

3

Betreft doodsoorzaak zoals vermeld in de doodsoorzakenregistratie

5.4 Slot
Het meldingspercentage voor euthanasie en hulp bij zelfdoding was in 2010 naar schatting 77% en is
vergelijkbaar met 2005, toen het percentage 80% was. De toename gedurende de laatste jaren van
het aantal bij de toetsingscommissies gemelde gevallen is dan ook toe te schrijven aan een toename
in het aantal uitgevoerde gevallen, en niet aan een toegenomen meldingsbereidheid van artsen. De
reden om euthanasie of hulp bij zelfdoding niet te melden was vrijwel altijd dat de arts de
desbetreffende handelwijze niet zag als een vorm van levensbeëindiging. Het kwam nog maar zelden
voor dat artsen om andere redenen afzagen van melding. Niet-gemelde gevallen onderscheidden zich
van wel-gemelde gevallen doordat er gebruik werd gemaakt van morfine of benzodiazepinen in
plaats van de reguliere euthanatica. Deze gevallen deden zich het vaakst voor bij medisch specialisten
en leken qua patiëntkenmerken veelal op gevallen van intensivering van pijn- of
symptoombestrijding: patiënten waren vaak wat ouder dan bij wel-gemelde euthanasie of hulp bij
zelfdoding, hadden vaker andere hoofddiagnosen dan kanker, en hadden een levensverwachting die
meestal beperkt was tot een week of minder.

45

46

6
Beschouwing

6.1 Belangrijkste bevindingen
De schattingen van de frequenties van de verschillende medische beslissingen rond het levenseinde in
2010 en de trends over de tijd worden samengevat in tabel 6.1.
In 2010 werd naar schatting bij 2,8% van alle overledenen (3 850 personen) euthanasie uitgevoerd.
Aan 0,1% van alle overledenen (200 personen) werd hulp bij zelfdoding verleend. Van alle in 2010
overleden personen hadden er 9 100 hun arts verzocht om euthanasie of hulp bij zelfdoding. Bij 5050
van hen kwam het niet tot uitvoering, in bijna de helft van de gevallen omdat de desbetreffende
persoon al was overleden voordat het tot uitvoering kon komen, en in een derde omdat de arts vond
dat niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan. Net als in de voorgaande jaren werden in 2010 de
meeste gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding uitgevoerd door huisartsen, bij patiënten
jonger dan 80 jaar, en bij patiënten met kanker. Van deze patiënten had de grote meerderheid een
geschatte levensverwachting van minder dan een maand. Ouderen en patiënten met andere
hoofddiagnosen dan kanker hadden een grotere kans dan anderen dat hun verzoek niet werd
uitgevoerd.
Het meldingspercentage voor euthanasie en hulp bij zelfdoding was in 2010 naar schatting 77%; in
2005 was het meldingspercentage 80%. De toename van het aantal bij de regionale
toetsingscommissies gemelde gevallen sinds 2005 is dus toe te schrijven aan een toename in het
aantal uitgevoerde gevallen, en niet aan een toename van het meldingspercentage. De reden om een
geval van euthanasie of hulp bij zelfdoding niet te melden was in 2010 vrijwel altijd dat de arts de
desbetreffende handelwijze niet zag als een vorm van levensbeëindiging. Het kwam nog maar zelden
voor dat artsen om andere redenen afzagen van melding. Niet-gemelde gevallen onderscheidden zich
van wel-gemelde gevallen doordat gebruik werd gemaakt van andere middelen dan de reguliere
euthanatica, vooral morfine en benzodiazepinen. Deze gevallen deden zich het vaakst voor bij
medisch specialisten. De patiënten waren vaak wat ouder dan bij wel-gemelde euthanasie of hulp bij
zelfdoding, hadden vaker andere hoofddiagnosen dan kanker, en hadden meestal een
levensverwachting van een week of minder.
Opvallende bevindingen ten aanzien van andere medische beslissingen rond het levenseinde dan
euthanasie en hulp bij zelfdoding in 2010 zijn dat de frequentie van levensbeëindiging zonder
uitdrukkelijk verzoek verder was gedaald (0,2% van alle overledenen in 2010, 300 personen), terwijl de

47

frequentie van intensivering van pijn- of symptoombestrijding waarbij rekening werd gehouden met
een levensverkortend effect sterk was toegenomen (36% van alle overledenen in 2010, 49 600
personen). Daarbij is het belangrijk dat in ruim de helft van de gevallen de arts aangaf dat deze
handelwijze in werkelijkheid waarschijnlijk geen levensverkortend effect had gehad. De frequentie
van het niet-instellen of staken van een potentieel levensverlengende behandeling was iets
toegenomen (18% van alle overledenen in 2010, 24 800) ten opzichte van 2005, toen het percentage
overigens wat lager was dan in de voorgaande jaren.
In 2010 was bij 12,5% van alle overledenen (16 800 personen) continue diepe sedatie toegepast, het
vaakst door huisartsen. Dit is een duidelijke stijging ten opzichte van 2005. Patiënten overleden
vrijwel altijd binnen een week na de start van de sedatie.
De frequentie van levensbeëindiging door de patiënt zelf, zonder directe hulp van een arts, wordt op
basis van het sterfgevallenonderzoek geschat op 1,7% van alle overledenen in 2010: in 0,4% van de
gevallen (600 personen) was de patiënt gestopt met eten en drinken, in 0,2% van de gevallen (275
personen) waren zelfgespaarde middelen ingenomen, en in de overige gevallen waren veelal
gewelddadige methoden gebruikt.
Tabel 6.1 Frequenties van medische beslissingen rond het levenseinde, continue diepe sedatie en
levensbeëindiging door de patiënt zelf
2010

2005

2001

1995

1990

%

(95% BI)

%

(95% BI)

%

(95% BI)

%

(95% BI)

%

(95% BI)

58

(57 – 59)

43

(42 – 44)

44

(43 – 45)

43

(41 – 44)

39

(38 – 41)

Euthanasie

2,8

(2,5 – 3,2)

1,7

(1,5 – 1,8)

2,6

(2,3 – 2,8)

2,4

(2,1 – 2,6)

1,7

(1,4 – 2,1)

Hulp bij zelfdoding

0,1

(0,1 – 0,2)

0,1

(0,0 – 0,1)

0,2

(0,1 – 0,3)

0,2

(0,1 – 0,3)

0,2

(0,1 – 0,3)

Levensbeëindiging zonder

0,2

(0,1 – 0,3)

0,4

(0,2 – 0,6)

0,7

(0,5 – 0,9)

0,7

(0,5 – 0,9)

0,8

(0,6 – 1,1)

36

(35,2 – 37,6)

25

(23,5 – 26,0)

20

(19 – 21)

19

(18 – 20)

19

(18 – 20)

18

(17,3 – 19,1)

16

(15,0 – 16,2)

20

(19 – 21)

20

(19 – 21)

18

(17 – 19)

12

(11,6 – 13,1)

8,2

(7,8 – 8,6)

Stoppen met eten en drinken

0,4

(0,3 – 0,6)

Innemen zelf-gespaarde middelen

0,2

(0,1 – 0,3)

Andere methode

0,9

(0,7 – 1,1)

Medische beslissingen rond het
levenseinde

uitdrukkelijk verzoek van de patiënt
Intensivering van pijn- of
symptoombestrijding met
bespoediging van het levenseinde als
mogelijk neveneffect
Afzien van potentieel
levensverlengende behandeling
Continue diepe sedatie
Levensbeëindiging door de patiënt zelf

48

6.2 Betrouwbaarheid van de gegevens
Het sterfgevallenonderzoek is uitgevoerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek. De identiteit
van de overledenen in de steekproef was niet bekend bij de onderzoekers en de persoonsgegevens
van de aangeschreven artsen werden vernietigd zodra de betreffende vragenlijst was
terugontvangen. De respons was met 74% behoorlijk hoog en vergelijkbaar met die van de eerdere
sterfgevallenonderzoeken. De formulering van de belangrijkste vragen was identiek aan die in
eerdere onderzoeken, waardoor de vergelijkbaarheid goed is. Bij de toewijzing van sterfgevallen aan
de diverse strata is er in 2010 voor gekozen minder gevallen te plaatsen in de strata van plotselinge
en onverwachte sterfgevallen waarbij een medische beslissing onmogelijk was. De omvang van de
categorie plotselinge en onverwachte sterfgevallen is waarschijnlijk deels daardoor afgenomen. De
schattingen van het voorkomen van medische beslissingen rond het levenseinde met een duidelijke
impact bij patiënten bij wie het overlijden verwacht werd zijn hierdoor waarschijnlijk niet beïnvloed,
maar die van minder ingrijpende beslissingen bij patiënten die relatief plotseling en onverwacht
overleden mogelijk wel.

6.3 Gestegen frequentie van euthanasie
In het onderzoek van 2005, drie jaar na de inwerkingtreding van de euthanasiewet, werd een daling
van de frequentie van euthanasie gevonden ten opzichte van 2001. Dit was een verrassende
bevinding, omdat de indruk bestond dat de praktijk van euthanasie en hulp bij zelfdoding in die
periode was gestabiliseerd doordat in de daaraan voorafgaande jaren duidelijkheid was ontstaan over
de voorwaarden waaronder artsen euthanasie konden uitvoeren of hulp bij zelfdoding konden
verlenen zonder risico te lopen op strafrechtelijke gevolgen. In 2010 was de frequentie van euthanasie
weer ongeveer gelijk aan het niveau van 2001. De daling van de frequentie in 2005 was kennelijk van
tijdelijke aard. Een mogelijke verklaring daarvoor is dat artsen moesten wennen aan de
inwerkingtreding van de wet en zich aanvankelijk terughoudend hebben opgesteld. Zij leken soms te
kiezen voor palliatieve sedatie als alternatief voor euthanasie. In 2005 werd daarnaast in een
focusgroeponderzoek onder artsen aandacht gevraagd voor de druk die sommige patiënten en hun
familie uitoefenden om gehoor te geven aan verzoeken om levensbeëindiging.7 Mogelijk waren
artsen ook daardoor wat terughoudender geworden. De bevinding dat het percentage ingewilligde
verzoeken in 2001 was gestegen in vergelijking met 2005 is een aanwijzing dat artsen na 2005
bereidwilliger zijn geworden verzoeken om euthanasie of hulp bij zelfdoding in te willigen, ofwel dat
verzoeken vaker voldeden aan de zorgvuldigheidscriteria.
Overigens is niet alleen het percentage ingewilligde verzoeken, maar ook het totaal aantal verzoeken
gestegen tussen 2005 en 2010. Kennelijk is de bekendheid van patiënten met de mogelijkheid van
euthanasie en hun behoefte eraan ook toegenomen. Dat neemt niet weg dat de praktijk van
euthanasie en hulp bij zelfdoding nog steeds vooral patiënten met kanker en een korte
levensverwachting betreft. Er is vooralsnog geen sprake van een duidelijke uitbreiding van de praktijk
naar andere patiëntgroepen, zoals patiënten met dementie of ouderen zonder medisch grondlijden.

7

Zie Onwuteaka-Philipsen BD, et al. Evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Den Haag, ZonMw,
mei 2007.

49

Mogelijk gaat dat de komende jaren, onder invloed van de vergrijzing en het maatschappelijke debat
over de grenzen van zelfbeschikking aan het einde van het leven, veranderen.

6.4 Meldingsbereidheid en het ‘grensgebied’
In het onderzoek van 2010 werden bevindingen uit eerder onderzoek ten aanzien van de bereidheid
van artsen om levensbeëindigend handelen te melden bij een regionale toetsingscommissie
bevestigd. De meldingsbereidheid is groot, en doelbewust niet melden, bijvoorbeeld omdat men bang
is dat niet aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan of omdat men bezwaren heeft tegen melding,
kwam nauwelijks meer voor. Niet-melden bleek in 2010 in nog sterkere mate dan eerder verklaard te
kunnen worden doordat de constatering van een arts dat het overlijden van een patiënt het gevolg
was van middelen die op verzoek van de betrokkene werden toegediend met het uitdrukkelijke doel het
levenseinde te bespoedigen, niet wil zeggen dat er volgens hem of haar sprake was van euthanasie. In
dergelijke situaties wordt meestal geen gebruik gemaakt van reguliere euthanatica, maar van
morfine en/of benzodiazepinen, wat het moeilijk maakt om vast te stellen of het overlijden
daadwerkelijk het gevolg was van de toediening van middelen. Bovendien gaat het vaak om patiënten
met een zeer korte levensverwachting, die waarschijnlijk ook zonder de toediening van middelen
binnen enkele dagen of zelfs uren overleden zouden zijn. Het is opvallend dat deze praktijk zich vooral
onder medisch specialisten voordeed: zij meldden in ongeveer de helft van de gevallen, terwijl
huisartsen en specialisten ouderengeneeskunde 80% tot 90% van de door hen uitgevoerde gevallen
meldden.
Volgens sommigen is een hoger meldingspercentage niet haalbaar, doordat de in het
sterfgevallenonderzoek gehanteerde definitie van euthanasie en hulp bij zelfdoding te ruim is.8 De
intentie van de arts weegt daarin zwaar mee, terwijl deze niet altijd duidelijk is vast te stellen, ook
niet door de betrokkene zelf. Het feitelijke handelen van de arts en de gevolgen daarvan zouden
doorslaggevend moeten zijn. Het classificatiesysteem in het onderzoek is gebaseerd op de notie dat
het feitelijke handelen en de gevolgen daarvan cruciaal zijn, maar dat daarnaast de intentie van de
arts ook van belang is, onder meer om overlijden als onbedoeld gevolg van de toediening van
bepaalde medicatie buiten de categorie levensbeëindigend handelen te kunnen houden. In de
definitie van euthanasie wordt bovendien verwezen naar doelbewust handelen van de arts.9 In
specifieke gevallen is beantwoording van de vraag of toediening van middelen daadwerkelijk het
overlijden van een patiënt tot gevolg heeft gehad van groot belang voor het oordeel of het om
levensbeëindigend handelen ging. In het onderzoek wordt de beantwoording van deze vraag
overgelaten aan de responderende arts. Of het toedienen van middelen daadwerkelijk heeft geleid tot
het overlijden van de patiënt is, zeker bij middelen waarvan het levensverkortende effect onzeker is
en sterk afhankelijk van de situatie van de patiënt, voor de arts die het handelen uitvoert al niet of
nauwelijks vaststelbaar, laat staan voor buitenstaanders zonder gedetailleerde kennis van de
situatie.10 Detailvragen over de toegediende doseringen morfine zijn in het sterfgevallenonderzoek
van 2010 dan ook achterwege gelaten, ook al omdat die een behoorlijke inspanning vragen van de
respondenten. Het moge duidelijk zijn dat de in het onderzoek gehanteerde classificatie tot gevolg
8

Zie Den Hartogh G. Mysterieuze cijfers: meldingspercentage kan niet meer stijgen. Medisch Contact 2003;58:1063-1066.

9

Staatscommissie Euthanasie. Rapport inzake euthanasie. Den Haag: Staatsuitgeverij, 1985.

10

Dit geldt overigens ook voor de intentie van de arts.

50

heeft dat de omvang van de praktijk van levensbeëindigend handelen in ieder geval niet wordt
onderschat, en dat het meldingspercentage niet wordt overschat. Wel is het mogelijk om
grensgebieden waarin niet zeker is dat er werkelijk sprake is van levensbeëindigend handelen nader
in kaart te brengen
In de rapporten over de eerste twee landelijke onderzoeken naar medische beslissingen rond het
levenseinde in 1990 en 1995 werd ook al vastgesteld dat de in het sterfgevallenonderzoek
gehanteerde classificatie van euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde niet
in alle gevallen overeenkomt met de manier waarop artsen hun handelwijzen beleven. Op grond van
uitgebreide interviews met artsen werd toen geschat dat de omvang van het ‘grensgebied’, waarin
niet zonder meer is vast te stellen of een handelwijze als levensbeëindigend handelen of als
intensieve symptoombestrijding moet worden opgevat, ongeveer 2% van het totale aantal
sterfgevallen was. In de classificatie in het sterfgevallenonderzoek viel dit grensgebied in de categorie
intensivering van pijn- of symptoombestrijding.
Kwantificering van de omvang in 2010 van het grensgebied binnen de categorieën euthanasie en
hulp bij zelfdoding, levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt, en intensivering
van pijn- of symptoombestrijding, lijkt mogelijk op grond van gegevens uit het
sterfgevallenonderzoek. Daartoe kunnen we kijken naar de combinaties van antwoorden op de vraag
of het overlijden het gevolg was van middelen die werden toegediend met het uitdrukkelijke doel het
levenseinde te bespoedigen, de vraag welke middelen daarbij werden gebruikt, en de vraag of
morfine werd toegediend in een hogere dosering dan nodig was om pijn of andere symptomen te
bestrijden. Binnen de categorieën euthanasie, hulp bij zelfdoding en levensbeëindigend handelen
zonder verzoek is de vraag of het overlijden het gevolg was van een middel dat werd toegediend met
het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen altijd met ‘ja’ beantwoord. Als daarbij
reguliere euthanatica (spierverslappers en barbituraten) worden toegediend valt het handelen zeker
niet in het grensgebied. Als in deze situatie geen reguliere euthanatica worden gebruikt, maar wel
morfine in een hogere dosering dan nodig om pijn of andere symptomen te bestrijden, valt het
handelen ook niet in het grensgebied. Als er andere middelen dan de reguliere euthanatica worden
gebruikt én er geen sprake is van een hogere dosering morfine dan nodig, dan valt het handelen wel
in het grensgebied. Voor intensivering van pijn- of symptoombestrijding geldt dat de vraag of
toediening van een middel met het uitdrukkelijke doel het levenseinde te bespoedigen de oorzaak van
het overlijden was altijd met ‘nee’ is beantwoord. Als echter morfine wordt toegediend in een hogere
dosering dan nodig om symptomen te bestrijden, valt het handelen in het grensgebied van de
categorie intensivering van pijn- of symptoombestrijding.
In tabel 6.2 is weergegeven wat de op deze wijze berekende omvang van het grensgebied in 2010 is.
Binnen de categorie euthanasie en hulp bij zelfdoding valt 16% van alle gevallen in het grensgebied,
binnen de categorie levensbeëindiging zonder verzoek 56%, en binnen de categorie intensivering van
pijn- en symptoombestrijding 1,7%. In totaal gaat het naar schatting om 1,2% van alle sterfgevallen.
Uiteraard dienen deze schattingen met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd, met
name die in de categorie levensbeëindiging zonder verzoek waarin het aantal waarnemingen erg
klein is. Als we de meldingen in 2010 alleen betrekken op gevallen van euthanasie en hulp bij
zelfdoding die niet in het grensgebied vallen is het meldingspercentage 92%.

51

Tabel 6.2 Grensgebieden binnen de categorieën euthanasie en hulp bij zelfdoding, levensbeëindigend
handelen zonder verzoek en intensivering van symptoombestrijding1

Bespoediging levenseinde

Euthanasie en

Levensbeëindi-

hulp bij

ging zonder

Intensivering pijn- Alle sterfgevallen
of symptoom-

zelfdoding

verzoek

bestrijding

N=469

N=12

2010

N=2 129

N

%

N

%

3 295

81,4

5

125

3,1

630

15,5

N

%

N

%

1,6

3 300

2,4

125

42,2

250

0,2

170

56,2

800

0,6

uitdrukkelijke doel, reguliere
euthanatica
Bespoediging levenseinde
uitdrukkelijke doel, morfine in een
hogere dosering dan nodig om pijn
of andere symptomen te bestrijden
Bespoediging levenseinde
uitdrukkelijke doel, andere middelen
Bespoediging levenseinde niet

840

1,7

840

0,6

48 760

98,3

48 760

35,9

49 600

100

uitdrukkelijke doel, morfine in een
hogere dosering dan nodig om pijn
of andere symptomen te bestrijden
Bespoediging levenseinde niet
uitdrukkelijke doel, morfine niet in
een hogere dosering dan nodig om
symptomen te bestrijden
Totaal
1

4 050

100

300

100

Gewogen afgeronde absolute aantallen en percentages; gevallen waarvoor een of meer waarnemingen misten zijn buiten beschouwing gelaten
(deze hebben geen directe relatie met de ongewogen absolute aantallen die boven de kolommen staan vermeld).

6.5 Overige bevindingen
In 2010 overlegden artsen hun beslissing om euthanasie uit te voeren of hulp bij zelfdoding te
verlenen minder vaak met verpleegkundigen of verzorgenden dan in eerdere jaren. Medisch
specialisten en specialisten ouderengeneeskunde deden dat nog steeds in de grote meerderheid van
de gevallen, maar huisartsen in nog maar 13%. Het is onbekend hoe vaak verpleegkundigen of
verzorgenden betrokken waren bij de zorg voor patiënten in de thuissituatie, maar als daar sprake
van is is goede samenwerking met de huisarts van belang, zeker als het gaat om ingrijpende
handelwijzen zoals euthanasie en hulp bij zelfdoding . Mogelijk is de dalende frequentie van overleg
te verklaren door veranderingen in de organisatie van de verpleegkundige thuiszorg in de afgelopen
jaren, waardoor de afstand tussen de huisarts en verpleegkundigen is vergroot. Of de mate van
overleg weer toeneemt door aanpassingen die na 2010 hebben plaatsgevonden moet afgewacht
worden.

52

De frequentie van pijn- en symptoombestrijding rekening houdend met een mogelijk
levensverkortend effect is sterk toegenomen, evenals de toepassing van palliatieve sedatie. Beide
handelwijzen, die overigens voor een deel overlappen, betreffen in het overgrote deel van de gevallen
ernstig zieke patiënten met een zeer korte levensverwachting. Dat geldt ook voor levensbeëindigend
handelen zonder verzoek, waarvan de frequentie echter is afgenomen. Dat laatste mag als een
positieve ontwikkeling worden gekenschetst. Het is niet ondenkbaar dat levensbeëindigend handelen
zonder verzoek niet helemaal vermijdbaar is, omdat zich altijd noodsituaties kunnen voordoen waarin
een terminale patiënt ernstig lijdt zonder dat hij of zij kan aangeven welke behandeling hij of zij
wenselijk vindt, en waarin de arts, bij voorkeur samen met de familie, van mening is dat de enige
behandeling die het belang van de patiënt dient levensbeëindiging is. Door goed en tijdig te
communiceren met patiënten over het te verwachten beloop van een ernstige ziekte en hun
behandelwensen, kan deze praktijk evenwel tot een minimum worden beperkt. De discussie over de
voorwaarden waaronder euthanasie toelaatbaar is in Nederland en het belang van het weloverwogen
en vrijwillige verzoek daarbij, heeft waarschijnlijk bijgedragen aan de afname van de frequentie van
levensbeëindiging zonder verzoek.11
Het lijkt niet waarschijnlijk dat de sterk toegenomen frequentie van intensivering van
symptoombestrijding en palliatieve sedatie is te verklaren doordat de ernst van de symptomen van
stervende patiënten is toegenomen. Wel zou er sprake kunnen zijn van verder toegenomen kennis
over en aandacht voor goede symptoombestrijding in de laatste levensfase. Artsen dienen vaak
morfine toe rekening houdend met de mogelijkheid dat daardoor het levenseinde wordt bespoedigd,
maar geven tegelijkertijd aan dat zij, waarschijnlijk terecht, denken dat het levensverkortende effect
in de praktijk vaak miniem of afwezig is. Beide handelwijzen vallen weliswaar meestal binnen het
domein van het normale medische handelen, maar zijn daarmee nog niet uitgesloten van ethische
vraagstukken. Het is bijvoorbeeld opvallend dat artsen die menen dat intensieve
symptoombestrijding mogelijk een levensverkortend effect heeft dit lang niet altijd bespreken met de
patiënt of diens naasten. Ook het buiten bewustzijn brengen van patiënten opdat zij het lijden in de
stervensfase niet langer bewust hoeven mee te maken, is een ingrijpende handelwijze, die
zorgvuldige bespreking en communicatie met betrokkenen vergt. Het is daarom van belang om de
ontwikkelingen rond intensivering van pijn- of symptoombestrijding en palliatieve sedatie zorgvuldig
verder te volgen.
Beslissingen over het al of niet inzetten van potentieel levensverlengende medische behandelingen
bij ernstig zieke patiënten in de laatste levensfase kunnen ook ethische dilemma’s oproepen.
Onderzoek heeft uitgewezen dat zowel patiënten, familie als artsen vinden dat er vaak te lang wordt
doorbehandeld. De frequentie van beslissingen om af te zien van potentieel levensverlengende
behandeling is in de loop der jaren redelijk stabiel gebleven, en betrof ook in 2010 ongeveer een op de
vijf sterfgevallen. Het grootste deel van deze beslissingen komt voor rekening van medisch
specialisten. Ook deze beslissingen worden slechts in een minderheid van de gevallen met patiënten
besproken. Besluitvorming over de doelen van zorg en het medische beleid in de laatste levensfase
vindt kennelijk ook heden ten dage nog lang niet altijd expliciet en transparant plaats, in overleg met
de patiënt en andere betrokkenen.
11

Over de bevindingen ten aanzien van levensbeëindiging bij pasgeborenen, een deelgebied van levensbeëindigend handelen
zonder verzoek, zal separaat worden gerapporteerd.

53

Artsen gaven voor 1,7% van de in 2010 overleden personen aan dat zij aanwijzingen hadden dat deze
een einde aan hun leven hadden gemaakt. Onder hen waren 600, veelal oudere, personen gestopt
met eten en drinken, terwijl 275 personen (zelf-gespaarde) middelen hadden ingenomen. Deze
schattingen zijn veel lager dan de frequenties die in een eerder onderzoek werden gevonden.12
Daarbij dient in ogenschouw te worden genomen dat beide onderzoeken niet goed vergelijkbaar zijn.
In het eerder gepubliceerde onderzoek werd aan een steekproef uit de Nederlandse bevolking
gevraagd of zij nauw betrokken waren geweest bij iemand die het leven ‘in eigen beheer’ had
beëindigd. Op basis van een uitgebreide vragenlijst en een complexe statistische analyse werd
geschat dat doelbewust stoppen met eten en drinken, in overleg met intimi of zorgverleners,
ongeveer 2 800 keer per jaar voorkwam, en het innemen van zelf-verzamelde medicatie 1 600 keer.
Een steekproef van sterfgevallen, zoals in het sterfgevallenonderzoek, is in principe geschikter om
frequentieschatting te berekenen. Echter, een beperking van ons onderzoek is dat artsen mogelijk niet
altijd op de hoogte zijn van de levensbeëindigende handelingen van hun patiënten. Aan de andere
kant kan familie mogelijk niet altijd goed inschatten welke handelingen hebben geleid tot het
overlijden van hun naaste. Opvallend is wel dat in beide onderzoeken gevonden werd dat in ongeveer
de helft van gevallen waarin de patiënt doelbewust gestopt was met eten en drinken, de patiënt
eerder een euthanasieverzoek had gedaan. In totaal had 14% van degenen die zelf een einde aan het
leven hadden gemaakt een euthanasieverzoek gedaan dat niet was ingewilligd. Dit betekent dat in
ongeveer 6% van de gevallen waarin een verzoek om euthanasie niet was uitgevoerd, de patiënt
ervoor koos zelf het leven te beëindigen.

6.6 Slot
Het onderzoek waarvan in dit rapport verslag wordt gedaan beperkt zich tot een beschrijving van de
stand van zaken op hoofdlijnen van de praktijk van euthanasie, hulp bij zelfdoding en andere
medische beslissingen rond het levenseinde. Over het functioneren van de Wet levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding kunnen op grond van alleen dit onderzoek geen verstrekkende
uitspraken worden gedaan. Ook de kwaliteit van het medische handelen in de laatste levensfase werd
niet onderzocht. Wat het onderzoek wel duidelijk maakt is dat het terrein van medische zorg en
besluitvorming voor patiënten in de laatste levensfase nog steeds in beweging is en blijvende
aandacht van onderzoek en beleid verdient.

12

Zie Chabot B. Auto-euthanasie, verborgen stervenswegen in gesprek met naasten. Uitgeverij Bert Bakker, 2007.

54

A
Begrippenkader

1 Inleiding
De medische beslissingen of handelwijzen waarover dit rapport gaat worden wel samengevat onder
de noemer ‘medische beslissingen rond het levenseinde’. Met de term ‘medische beslissingen rond
het levenseinde’ worden in dit rapport alle beslissingen over medische handelwijzen bedoeld waarbij
de arts rekening houdt met de waarschijnlijkheid of zekerheid dat deze het levenseinde van de
patiënt bespoedigen, of waarbij de arts het doel heeft het levenseinde van de patiënt te bespoedigen.
De te onderzoeken beslissingen worden geordend aan de hand van de volgende vragen:
1

Wat doet de arts?

2

Met welke intentie doet de arts dat?

3

Wat is het effect van die handelwijze?

4

Heeft de patiënt om die handelwijze gevraagd?

2 Het doen of laten van de arts
Medische beslissingen rond het levenseinde kunnen betreffen het toedienen van middelen die
(mogelijk, waarschijnlijk of zeker) het levenseinde bespoedigen of het niet-instellen of staken van een
(mogelijk, waarschijnlijk of zeker) levensverlengende behandeling. In veel gevallen gaat het om een
combinatie van deze handelwijzen. Middelen hoeven niet altijd door de arts zelf toegediend te
worden: de patiënt kan zichzelf een middel toedienen, maar ook verpleegkundigen of naasten dienen
soms middelen toe.
3 De intentie van de arts
Het beëindigen van het leven van een patiënt is nooit het doel van een medische handelwijze op zich.
Men mag veronderstellen dat het altijd primair gaat om het beëindigen of bekorten van het lijden van
de patiënt en dat dit naar het kennelijke oordeel van de arts soms niet anders kan dan door het
beëindigen of (mogelijk) bekorten van het leven van de patiënt. Met betrekking tot de intentie
waarmee de arts medische beslissingen rond het levenseinde neemt worden in dit rapport drie
categorieën onderscheiden:

55



een beslissing wordt genomen met het uitdrukkelijke doel het levenseinde van de patiënt te
bespoedigen;



een beslissing wordt genomen mede met doel het levenseinde van de patiënt te bespoedigen;



een beslissing wordt genomen niet met het doel levenseinde van de patiënt te bespoedigen, maar
wel rekening houdend met de waarschijnlijkheid of zekerheid dat het levenseinde zal worden
bespoedigd.

De eerste en de laatste categorie zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden. In eerdere onderzoeken
bleek echter dat artsen niet altijd in staat zijn hun intenties onder te brengen in een van deze twee
categorieën. Potentieel levensbekortende middelen worden soms vooral toegediend ter bestrijding
van pijn of andere symptomen, maar het verwachte effect van bespoediging van het levenseinde kan
wel het secundaire doel zijn, of een effect dat niet ongelegen komt, of waarop wel degelijk wordt
gehoopt. Daarom is artsen de gelegenheid geboden om hun intentie bij de toediening van middelen
onder te brengen in een tussencategorie waarin bespoediging van het levenseinde mede het doel is
van het handelen. Met name bij het niet-instellen of staken van een (mogelijk, waarschijnlijk of zeker)
levensverlengende behandeling gaat het vaak meer om het niet verder verlengen van het leven dan
om het bespoedigen van het levenseinde. Welke formulering de voorkeur heeft hangt af van de vraag
of men het effect van medische interventies op de levensduur ziet als behorend bij de menselijke
levensverwachting of niet.
4 Het effect van de handelwijze van de arts
Het effect van een medische handelwijze in termen van levensverkorting kan beoogd of niet beoogd
zijn. Ook als een effect niet wordt beoogd, kan het wel voorzien of zelfs verwacht worden. De arts
draagt verantwoordelijkheid voor zowel de beoogde als de niet-beoogde effecten van medisch
handelen. Beslissingen die worden genomen met dezelfde intentie kunnen geheel verschillende
effecten hebben. Levensbeëindigend handelen kan bijvoorbeeld worden uitgevoerd met een
spierverslappend curarepreparaat, hetgeen doorgaans vrij kort na toediening resulteert in het
overlijden van de patiënt (voor zover toediening plaatsvindt buiten de context van anesthesie ten
behoeve van chirurgische ingrepen of kunstmatige beademing), maar ook met morfine of
morfineachtige preparaten, waarvan het levensbekortende effect veel minder duidelijk is en afhangt
van de gebruikte dosering en de toestand van de patiënt. Ook bij beslissingen om een potentieel
levensverlengende behandeling niet in te stellen of deze te staken kan het gaan om zeer
uiteenlopende situaties. Afkoppelen van de kunstmatige beademing bij iemand die niet zelfstandig
kan ademen leidt tot het directe overlijden van de betreffende persoon, terwijl na het afzien van
chemotherapie bij een kankerpatiënt deze nog enige tijd door kan leven. De snelheid waarmee de
dood intreedt na de uitvoering van een medische beslissing rond het levenseinde kan dus variëren en
moet niet verward worden met de mate waarin het leven verkort wordt als gevolg van een dergelijke
beslissing. In dit onderzoek is het effect van een handelwijze gebaseerd op de inschatting van de arts
die verantwoordelijk was voor de desbetreffende beslissing. De in de vragenlijst verzamelde gegevens
geven niet voldoende specifieke informatie over de individuele situatie van patiënten om daar als
onderzoekers een eigen oordeel over te kunnen vormen.

56

5 De wens van de patiënt
Euthanasie en hulp bij zelfdoding zijn in Nederland handelwijzen die per definitie alleen op verzoek
van de patiënt plaatsvinden. Volgens de Wet toetsing levensbeëindigend op verzoek en hulp bij
zelfdoding moet het verzoek vrijwillig en weloverwogen zijn. De KNMG spreekt over een uitdrukkelijk
verzoek, hetgeen ook de term is die in dit onderzoek wordt gebruikt. Een uitdrukkelijk verzoek om
euthanasie of hulp bij zelfdoding op afzienbare termijn kan daarbij al of niet in schriftelijke vorm
bevestigd zijn. Intensieve pijn- of symptoombestrijding en beslissingen om potentieel
levensverlengende behandeling niet in te stellen of deze te staken kunnen al of niet op verzoek van de
patiënt worden toegepast. Ook als een medische beslissing rond het levenseinde niet op verzoek van
de patiënt is genomen, is het relevant of er overleg is geweest met de patiënt (of diens
vertegenwoordigers) over de beslissing.
6 Medische beslissingen rond het levenseinde
Medische beslissingen rond het levenseinde kunnen vrij volledig worden geordend op basis van de in
de voorafgaande paragrafen beschreven kenmerken van de patiënt en het handelen van de arts. In
het in dit rapport beschreven onderzoek worden medische beslissingen rond het levenseinde aan de
hand van een aantal van deze kenmerken ingedeeld in een vijftal hoofdgroepen:


Euthanasie: opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene op diens
uitdrukkelijke verzoek



Hulp bij zelfdoding: opzettelijk voorschrijven of verstrekken van middelen waarmee de
betrokkene zelf het leven kan beëindigen



Levensbeëindigend handelen zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt: opzettelijk
levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene zonder dat de betrokkene
daartoe zelf een uitdrukkelijk verzoek heeft gedaan



Intensivering van pijn- of symptoombestrijding met bespoediging van het levenseinde als
mogelijk gevolg



Niet-instellen of staken van een potentieel levensverlengende behandeling.

57

58

B
Onderzoeksopzet

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ontvangt voor alle sterfgevallen die in Nederland
plaatsvinden een medische verklaring van overlijden, het zogenaamde B-formulier. Deze
doodsoorzaakverklaring, die wordt ingevuld door de arts die de dood heeft vastgesteld, is anoniem
voor wat betreft de overledene. Zij bevat enkele gegevens van de overledene, zoals de datum van
geboorte, de datum van overlijden en de plaats van overlijden (thuis, ziekenhuis, en dergelijke), en een
opgave van de doodsoorzaak. Nadat de ambtenaar van de burgerlijke stand op de envelop waarin het
B-formulier is vervat, het nummer van de akte van overlijden heeft geplaatst, stuurt deze het
formulier door naar het CBS.
Tabel 1 Toewijzing aan strata
Stratum
1

Medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk, Nederlanders en westerse
allochtonen,17 jaar en ouder

2

Medische beslissing rond het levenseinde onwaarschijnlijk, Nederlanders en westerse
allochtonen,17 jaar en ouder

3

Medische beslissing rond het levenseinde mogelijk, Nederlanders en westerse
allochtonen,17 jaar en ouder

4

Medische beslissing rond het levenseinde waarschijnlijk, Nederlanders en westerse
allochtonen, 17 jaar en ouder

5

Concrete aanwijzing op het B-formulier voor euthanasie of hulp bij zelfdoding, Nederlanders
en westerse allochtonen,17 jaar en ouder

6

Medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk, Nederlanders en westerse
allochtonen, 0-16 jaar

7

Medische beslissing rond het levenseinde mogelijk, Nederlanders en westerse allochtonen,
0-16 jaar

8

Medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk, niet-westerse allochtonen, alle
leeftijden

9

Medische beslissing rond het levenseinde mogelijk, niet-westerse allochtonen, alle leeftijden

10

Concrete aanwijzing op het B-formulier voor suïcide

Voor het sterfgevallenonderzoek is een steekproef getrokken uit de doodsoorzaakverklaringen over de
periode augustus tot en met november 2010. Het betrof dezelfde periode in het jaar als de
59

sterfgevallenonderzoeken die werden uitgevoerd in 2005, 2001, 1995 en 1990, zodat vergelijking
daarmee mogelijk is. Uit doelmatigheidsoverwegingen werd een gestratificeerde steekproef
getrokken. De doodsoorzaakverklaringen zijn in 10 vooraf gedefinieerde groepen of strata verdeeld
(tabel 1). Toewijzing van een sterfgeval aan een stratum geschiedde op basis van de op de
doodsoorzaakverklaring opgegeven oorzaak van overlijden en de daarmee samenhangende
waarschijnlijkheid dat zich een medische beslissing rond het levenseinde had voorgedaan. Voor
sterfgevallen van kinderen van nul tot en met 16 jaar en van personen met een niet-westerse
achtergrond werden twee strata samengesteld: een stratum met gevallen waarin op grond van de
doodsoorzaak duidelijk was dat in het betreffende geval geen medische beslissing rond het
levenseinde genomen kon zijn en een stratum met gevallen waarin mogelijk wel een medische
beslissing rond het levenseinde was genomen. Voor de overige sterfgevallen werden vijf strata
samengesteld: stratum 1 bevatte gevallen waarin onmogelijk een medische beslissing rond het
levenseinde genomen kon zijn, de strata 2, 3 en 4 bevatten gevallen waarin het respectievelijk
onwaarschijnlijk, mogelijk en waarschijnlijk was dat een medische beslissing rond het levenseinde
was genomen, en stratum 5 bevatte gevallen waarin op de doodsoorzaakverklaring was aangegeven
dat euthanasie was toegepast of hulp bij zelfdoding was verleend. Voor de strata met gevallen waarin
een medische beslissing rond het levenseinde onmogelijk was werd geen vragenlijst uitgezonden. De
strata met sterfgevallen van kinderen van nul tot en met 16 jaar en personen met een niet-westerse
achtergrond werden in hun geheel in de steekproef opgenomen. Ten aanzien van de overige
sterfgevallen gold voor de hoger genummerde strata een hogere trekkingskans (tabel 2).
Tabel 2. Aantal overledenen en respons per stratum

Aantal over- Aantal over-

Aantal in

Aantal

Respons-

ledenen in

ledenen in

steekproef

waarvoor

percentage

2010

onderzoeks-

respons

periode
Stratum 1

553

157

12

-

-

Stratum 2

29 348

9 202

715

499

69%

Stratum 3

57 600

17 884

2 218

1 621

73%

Stratum 4

39 268

13 035

3 231

2 480

77%

Stratum 5

3 021

1 051

519

434

84%

Stratum 6

15

8

8

-

-

Stratum 7

803

266

243

194

80%

Stratum 8

31

9

9

-

-

Stratum 9

3 819

1 278

1 041

666

64%

Stratum 10

1 600

547

529

369

70%

Totaal niet-uitgezonden strata

599

174

29

29

-

135 459

43 263

8 496

6 263

74%

(1, 6, 8)
Totaal uitgezonden strata
(2-5, 7, 9 en 11)

60

Aan de behandelend arts van overledenen in de steekproef waarbij een medische beslissing rond het
levenseinde niet uitgesloten was werd een vragenlijst gestuurd over het betreffende sterfgeval. De
vragenlijst werd eerder gebruikt in de sterfgevallenonderzoeken van 2005, 2001, 1995 en 1990, en
betrof de aard van en besluitvorming over medische handelwijzen die het levenseinde van de patiënt
konden hebben bespoedigd. De lijst was op de belangrijkste punten identiek aan de eerder gebruikte
vragenlijsten, maar kende ook enkele wijzigingen. De volledige vragenlijst is opgenomen als bijlage C.
Van de in totaal 8 496 verzonden vragenlijsten werden er 6263 teruggestuurd, een respons van 74%
(zie tabel 2). Naar geslacht en leeftijd bleken er nauwelijks responsverschillen zijn. Net als bij de
eerdere sterfgevallenonderzoeken verschillen de responspercentages vooral naar de plaats van
overlijden. De respons is lager voor personen die in het ziekenhuis zijn overleden. Dit komt doordat
het voor ziekenhuizen moeilijker is vast te stellen wie de behandelend arts is geweest en doordat het
in een aantal gevallen om assistenten ging die niet meer in het ziekenhuis werkzaam waren. Voor
deze responsverschillen wordt gecorrigeerd door middel van weging.
Weging werd toegepast om te corrigeren voor de verschillende steekproeffracties en voor verschillen
in respons. In eerste instantie werd de respons per stratum vermenigvuldigd met het omgekeerde van
de steekproeffractie. Voor elke combinatie van geslacht, leeftijd, burgerlijke staat, regio,
doodsoorzaak en plaats van overlijden werd vervolgens een correctiefactor berekend zo dat zo goed
mogelijk werd aangesloten bij de aantallen overledenen volgens de CBS-doodsoorzakenstatistiek
2010.

61

62

C
Vragenlijst

63

64

65

66

67

68

69

70

ZonMw stimuleert
gezondheidsonderzoek en
zorginnovatie
Laan van Nieuw Oost-Indië 334
2593 CE Den Haag
Postbus 93245
2509 AE Den Haag
Telefoon 070 349 51 11
Fax 070 349 51 00
info@zonmw.nl

150/06/2012/ZW

www.zonmw.nl