BONDGENOTEN IN DE DEMOCRATIE
JONGEREN EN BESTUURDERS BOUWEN SAMEN
Number 5 Foundation
maart 2021

Ik hoop dat we over een paar jaar
niet meer hoeven te spreken
over jongerenparticipatie.
We spreken toch ook niet
over volwassenenparticipatie?
Het is tijd dat we gaan samenwerken
op basis van gelijkwaardigheid.

MANNUS BOOTE
EXPEX
1

LEGO Stormtroopers staan in dit rapport symbool
voor lef, verbinding en het doorzettingsvermogen
dat nodig is om samen écht iets te veranderen.

2

OVER DIT RAPPORT
BONDGENOTEN IN DE DEMOCRATIE
Deze publicatie is de uitkomst van het Democratie
& Jongerenproces op initiatief van het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Number 5 Foundation mocht dit proces tussen juli
2020 en maart 2021 als onafhankelijke stichting
begeleiden. Kern van de opdracht: het bouwen
van een brede beweging rondom structurele
jongerenparticipatie in onze democratie.
De inzichten en aanbevelingen in dit rapport
komen voort uit gesprekken, dialogen en een
grootschalig onafhankelijk onderzoek die tijdens
dit proces plaatsvonden.

3

MET DANK AAN
We hebben met veel plezier samengewerkt met
heel veel bijzondere jongeren, bestuurders en
beleidsmakers. Diep respect voor jullie toewijding om
in deze hectische tijd met zoveel energie te werken
aan jongerenparticipatie. We zijn iedereen dankbaar
voor het vertrouwen in ons als onafhankelijke
verbinder van denk- en daadkracht. Dit rapport
komt uit onze pen maar het is net zozeer van jullie.
We hopen dat jullie je erin herkennen. En dat vele
anderen door jullie inzichten worden geïnspireerd
om zelf aan de slag te gaan.
Speciale dank gaat uit naar het gedreven Democratie
& Jongerenteam van het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de Nationale
Jeugdraad (NJR). Het was een mooie én leerzame
samenwerking. Dankzij ieders positieve energie en
scherpe blik hebben we in relatief korte tijd samen
veel in gang gezet. Juist onze complementaire rollen
bleken een cruciale succesfactor. Het wederzijds
respect en vertrouwen groeiden met de dag en blijven
de basis voor het vervolg.

4

125Procent, Association of Dutch Caribbean
Students (ADCS), CDJA, Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS), CNV Jongeren, Coalitie-Y, CPB
(Centraal Planbureau), DNB (De Nederlandsche
Bank), DWARS, Erasmus+ Jeugd, ExpEx, Gemeenten
Almelo, Alphen aan den Rijn, Amsterdam, Arnhem,
Breda, Den Haag, Heerenveen, Leeuwarden,
Ommen, Sluis, Súdwest-Fryslân, Utrecht en Urk,
Haagse Jongerenambassadeurs, I&O Research,
JeugdWelzijnsBeraad (JWB), Jonge Democraten,
Jonge Socialisten, Jongeren Organisatie
Beroepsonderwijs (JOB MBO), JongPIT, JongRES,
JOVD, KidsRights, Kinderombudsman, Landelijk
Aktie Komitee Scholieren (LAKS), Landelijke
Studentenvakbond (LSVB), Ministeries van
Buitenlandse Zaken (BZ), Binnenlandse Zaken
(BZK) Economische Zaken en Klimaat (EZK),
Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Onderwijs
Cultuur en Wetenschap (OCW), Sociale Zaken
en Werkgelegenheid (SZW), Missing Chapter,
Movisie, Nationale Jeugdraad (NJR), Nationale
Raad van Kinderen (NRvK), Nederlands
Jeugdinstituut (NJi), Oppositie, Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO), Perspectief, PINK!, Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL), Plattelandsjongeren,
ProDemos, Provincies Drenthe en Overijssel, Raad
van State (RvS), SER Jongerenraad, SGP Jongeren,
Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), Stichting
Alexander, Stichting Kinderrechten en Menselijke
Ontwikkeling, Stichting Studenten Platform
Nederland (Stip Studentenplatform), Unicef,
Universiteit Leiden, Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG), Walhallab, Wrokko, Young
Crowds

Abdelkader Adel Alan Anass Angela
Anica Anita Anja Anke Anne
Annefloor Anneke Anouk Bas Bea
Beatrice Bo Bianca Bina Brigitte
Chanine Charifa Clemens Chrisje
Cornelis Desirée Eddie Edgar
Edrieënna Eelco Eline Ella Elyas
Erben Eric Erna Esther Eva Fay
Fayanne Femke Fleur Florian Floris
Frank Freek Gabriel Gerda GertJan Giovanni Glenpherd Hafsa Halil
Hannah Hans Hedy Heke Heleen
Henk Henk-Jan Hilde Ida Ilse
Inge Ingrid Irene Iris Isabelle
Ischa Ivana Jaap Jamila Jan
Janneke Jannemijn Jasper Jayden
Jeanine Jelle Jentl Jeroen Jerome
Jesse Jessica Joëlle Johannes
Jorick Jorieke Jorrit Jurjen Justine
Karlijn Kavita Khadija Kevin Kim
Klaas-Pieter Koen Lalai Lara Lars
Latoya Laura Leila Lena Leo
Leonard Léonie Liesbeth Lieuwe
Linda Lisa Lotte Lucas Luna
Luuk Lynn Maaike Maarten Machteld
Madelon Mannus Marc Marco Margit
Margot Marieke Marinka Marischka
Marjolein Marlies Marloes Martijn

Mathilde Maurice Max Mayra
Mees Merel Michiel Mike MikoSerko Mirjam Monique Morris
Mourad Myrna Nathalie Nicolette
Nienke Niek Nikkie Nimue Nina
Noah Nol Noor Omran Patricia
Paul Paula Peter Pia Pien Pieter
Pim Poem Renée Rens Rick Rita
Robert Robin Romana Ron Roos
Rozemarijn Ruben Saber Sabine
Sam Sanne Sarah Saskia Sebastiaan
Soete Sophie Steffenie Suzanne
Sven Talitha Tanja Theodore
Thérésa Thieme Thierry Thomas
Tim Ton Veerle Vera Wessel
Wilbert Willeke Willemijn Xindrah
Yasin Yunus Yvette Zoë Zsa Zsa
…. En alle 3446 jongeren en 3681 bestuurders
die de moeite hebben genomen om mee te doen aan
het onderzoek van I&O Research, dat in hoofdstuk 3
wordt toegelicht.

5

6

12

KERNINZICHTEN

36

AANBEVELINGEN

64

INCLUSIEF
PROCES

20

AANLEIDING
EN URGENTIE

Leeswijzer
Woordenlijst

14
16
18

Waarom jongerenparticipatie?
‘Ondervertegenwoording’ van jongeren
Nieuwe behoeften in coronatijd

22
24
32
34

Onze aanpak
Geleerde lessen over het proces
Activiteiten in getallen
Tijdlijn

38
44
56
63

Verschillende vormen van inspraak
Gedeelde frustraties en kansen
Bestuurders en jongeren: onderzoek door I&O Research
Bondgenoten: van bijzonder naar normaal

66
70
74
78
82
86

#1 Maak jongerenvertegenwoordiging diverser
#2 Leg verbinding tussen jongereninitiatieven en beleid
#3 Creëer ruimte voor structurele dialoog tussen jongeren en bestuurders
#4 Waarborg duurzame financiering jongerenparticipatie
#5 Integreer jongerenparticipatie in het onderwijs
#6 Ontwikkel een landelijk digitaal podium jongerenparticipatie

91
99
104

Praktische handleiding jongerenparticipatie
Over 5 jaar...
Bronnen

NU SA
ME
VERDE N
R!

108

9
11

8

LEESWIJZER
Een gedeelde ambitie van jongeren en bestuurders.
Gebruik niet te veel woorden, adviseerden
verschillende jongeren toen we begonnen met
schrijven aan dit rapport. We hebben ons best
gedaan. Maar of het is gelukt? Eigenlijk niet. Dus
voor wie geen zin of tijd heeft om álles te lezen: ieder
hoofdstuk begint met een samenvatting.

Duizenden jongeren tussen de 12 en 24 jaar,
jongerenvertegenwoordigers en beleidsmakers
en bestuurders op verschillende niveaus deelden
hun perspectieven. Juist ook de stem van individuele
jongeren die hier normaal niet over meedenken heeft
in dit proces nadrukkelijk een plek gekregen.

We zijn dankbaar dat we dit bijzondere Democratie
& Jongeren-initiatief van BZK mochten opstarten
en begeleiden. We bouwden voort op bestaande
activiteiten en zorgden voor onverwachte
verbindingen; tussen jongeren onderling en tussen
jongeren en bestuurders. De uitkomsten van dit
dynamische proces leggen bloot waarom er wel van
alles gebeurt op het gebied van jongerenparticipatie,
maar de vicieuze cirkel van valkuilen, versnippering
en vrijblijvendheid nog niet is doorbroken.

We hopen dat lezers, inclusief het volgende kabinet,
de inzichten en aanbevelingen in dit rapport als kader
gebruiken om hun visie op jongerenparticipatie
aan te scherpen. En hoe eerder het rapport zélf oud
nieuws is, hoe beter. Want het doel is natuurlijk dat
de aanbevelingen in concrete acties worden omgezet
(zie pagina 64-88). Dit is hét moment voor jongeren
en bestuurders om een eigen rol te pakken en een
gedeelde grote ambitie samen waar te maken.

We willen recht doen aan de enorme diversiteit aan
gedachten, ideeën en inzichten die we tussen juli
2020 en maart 2021 hebben verzameld. Ze bevestigen
wat jongeren al jaren roepen: DE jongere bestaat niet.
Daar voegen we nu aan toe: DE bestuurder bestaat
óók niet.

Dit rapport bestaat dankzij de tijd, energie en
ervaring van veel verschillende organisaties en
mensen van uiteenlopende achtergronden. Het is
gebaseerd op inzichten die direct en indirect zijn
opgehaald in kleine gesprekken, grote (digitale)
bijeenkomsten en een breed uitgezet onderzoek
door I&O Research.

Jongeren weten dingen die volwassenen niet weten en
volwassenen weten dingen die jongeren niet weten, zei
eens een meisje. Samen weet en kun je meer. Iederéén
wint als jongeren en bestuurders als bondgenoten
samen bouwen aan de samenleving en de democratie.
Zeker in deze tijd. Iedere dag dat een jongere zich niet
gezien of gehoord voelt, is er één te veel.

Zo krijgen we gelijkwaardige samenwerking tussen
jongeren en bestuurders écht van de grond.
Laurentien van Oranje,
Lisa Sweere, Lotte Stegeman
Number 5 Foundation

9

10

WOORDENLIJST
Begrip en onbegrip beginnen vaak al bij de manieren
waarop woorden worden gebruikt. Hieronder een
lijst met woorden die in dit rapport voorkomen en
die misschien vragen oproepen.
Afvinkbox
Als je praten met jongeren ziet als iets dat op een lijst
staat van dingen die je móet doen, niet omdat je het
echt belangrijk vindt en er zelf op was gekomen.
Bestuurders
Normaal gesproken worden alleen politieke
vertegenwoordigers ‘bestuurders’ genoemd. Maar in
dit rapport bedoelen we er alle mensen mee die op
posities zitten waar ze beslissingen kunnen nemen.
Dus ook beleidsmakers en ambtenaren.
Duurzaam
Als iets lang en op een goede manier blijft bestaan.

Inclusief
Als je je zó organiseert dat veel verschillende mensen
zich gezien en gehoord voelen. En als iedereen zich
ervan bewust is dat niet iedereen op dezelfde manier
kijkt en dezelfde taal gebruikt.
Inspraak
De mogelijkheid je mening te laten horen én dan ook
terughoren wat daar wel of niet mee is gedaan, en
waarom.

Jongeren
In dit rapport betekent dit: kinderen en
jongeren van 12 – 24 jaar.

Jongerenparticipatie
Deelname op alle niveaus en in alle stappen van
besluitvormingsprocessen. Participatie komt van het
Latijnse woord pars (deel) en cipere (nemen).

Niet-vrijblijvend
Als iemand verplicht is om gemaakte afspraken na te
komen of ideeën ook echt uit te voeren.

Structureel
Als alle onderdelen goed in elkaar zitten en iets niet
toevallig tot stand is gekomen. En dat het niet zomaar
weer kan worden opgebroken.
Symboolpolitiek
Doen alsof je iets verandert of bijvoorbeeld jongeren
invloed geeft, terwijl dat niet echt zo is.
Vertegenwoordiging
Namens het belang van iets of iemand opkomen.

Vraagstukken
Lastige problemen waarin veel belangen meespelen.
11

AANLEIDING
EN URGENTIE

12

Jongerenparticipatie is om meerdere
redenen belangrijk voor ons land.
Net als de andere 195 landen moet
ook Nederland zich houden aan het
VN-Verdrag van de Rechten van het
Kind1. Artikel 12 geeft jongeren het
recht hun mening te geven. Daarnaast
bieden jongeren de perspectieven die
nodig zijn om een completer beeld
te krijgen van het leven in de huidige
maatschappij. Als zij merken dat er
om hun mening wordt gevraagd en
dat die er oprecht toe doet, is de kans
bovendien groter dat ze zich actieve
en betrokken burgers voelen.

De directe aanleiding van het
Democratie & Jongeren-initiatief
was de constatering van de
Staatscommissie-Remkes2 dat
‘jongeren zwak georganiseerd zijn
en daarom minder aan bod komen in
de Nederlandse polderdemocratie’.
En de coronacrisis maakt het
urgent om te weten wat jongeren
écht nodig hebben. Dat kan alleen
als ze structureel meedenken en
meebeslissen.

1 196 landen hebben het verdrag geratificeerd (officieel aangenomen). Nederland heeft het Verdrag op 26 januari 1990
ondertekend en op 6 februari 1995 geratificeerd.
2 Staatscommissie parlementair stelsel onder voorzitterschap van Johan Remkes: Lage drempels, hoge dijken, december 2018.

13

WAAROM JONGERENPARTICIPATIE?
Jongeren hebben het recht 				
om hun mening te geven

Onderscheidende perspectieven 			
die verrijken

Kinderen en jongeren hebben het recht op vrije
meningsuiting en om gehoord te worden over
onderwerpen die hun leven aangaan. Deze
participatie is een belangrijk onderdeel van de
ontwikkeling van een kind.

Het VN-verdrag beschermt jongeren in al hun
kwetsbaarheid. De realiteit en ervaring leren ook dat
ze daarnaast een enorme veranderkracht hebben.
Hun verbondenheid met de samenleving wordt vaak
onderschat. De wereld komt vanaf jonge leeftijd
binnen op hun smartphones. On- en offline is voor
hen één wereld. Jongeren groeien op in de wereld
van nú, hun hersenen ontwikkelen zich door de
input van de huidige tijd. De hersenen van ouderen
zijn meer gewired in het verleden, waardoor die op
een andere manier naar het heden kijken. Alleen
al daarom verrijkt de manier waarop jongeren de
wereld van nu zien het perspectief van bestuurders.
Andersom bieden bestuurders jongeren een andere
blik op bijvoorbeeld het verleden en structuren van
nu. Deze perspectieven verrijken elkaar alléén als
jongeren en bestuurders hun oordeel over elkaar
uitstellen en doorvragen tot ze de ander begrijpen en
als gelijkwaardig zien.

Dit staat in artikel 12 in het Verdrag van de Rechten
van het Kind. Helaas wordt dit artikel in zowel
Nederland als in andere landen het minst nageleefd
van alle artikelen3. Structurele en gelijkwaardige
samenwerking tussen bestuurders en jongeren is dus
nog lang niet vanzelfsprekend. Er is nog een wereld te
winnen.

In de praktijk vinden bestuurders
het gemakkelijker om óver jongeren
te praten dan mét hen.

Kinderen en jongeren zien en beleven
de maatschappij op eigen wijze
en hebben creatieve ideeën.

3 Kidsrights, KidsRights Index, 2018.

14

Burgerschapsontwikkeling 				
door het te ervaren

!

?

Wetenschappers onderstrepen het belang van de
actieve deelname aan de samenleving, voor jongeren
vanaf jonge leeftijd. Kinderen ontwikkelen het
zelfvertrouwen en de competentie om actief deel
te nemen stap voor stap door het te doen4. Als je
alleen maar vóór kinderen besluit en ze zelf niet
laat meebeslissen, misken je een van de meest basale
behoeften van kinderen: het hebben van agency….
Agency is het gevoel inspraak en invloed te hebben. Het
is een essentieel onderdeel van positieve ontwikkeling.5
Dit vraagt dus van volwassenen om jongeren écht
serieus te nemen. En om vanaf jonge leeftijd hun
gevoel van burgerschap te stimuleren, concreet te
maken en te duiden. Als bestuurders en kinderen
de maatschappij nu samen vormgeven, worden
oplossingen innovatiever en duurzamer en voelt
iedereen zich nu én later betrokken.

Dat jongeren serieus worden genomen en
actief (kunnen) deelnemen is voor iedereen
van grote waarde: kinderen en jongeren,
bestuurders en uiteindelijk de hele samenleving.

4 Roger Hart, Child’s participation: from tokenism to citizenship, 1992.
5 Micha de Winter, Betrek jongeren bij de samenleving, 17 juni 2020 op www.voertaal.nl.

15

‘ONDERVERTEGENWOORDIGING’
VAN JONGEREN

							

De Staatscommissie parlementair stelsel
onder leiding van oud-minister Johan Remkes
constateerde in december 2018 dat jongeren
ondervertegenwoordigd zijn in de democratie.

In februari 2020 vond op het ministerie een grote
bijeenkomst plaats met jongeren om verschillende
behoeften rondom jongerenparticipatie beter te
begrijpen. Zij bevestigden dat een jongerenparlement
niet de gewenste (proces)vorm van inspraak is om
zich echt begrepen en gehoord te voelen.

Als antwoord op deze constatering opperde een
externe bestuurder met alle juiste intenties het
idee om een jongerenparlement op te zetten. Het
stuitte op weerstand van veel jongerenorganisaties.
Heel vreemd was dat eigenlijk niet. Want sluit een
dergelijk – door volwassenen bedacht – instituut nog
wel aan op leefwereld van jongeren nu? Hoe kun je
tot vormen van inspraak komen zonder dat die zijn
ontwikkeld samen mét de mensen (jongeren, in dit
geval) om wie het gaat? Over welke jongeren gaat het
eigenlijk? En wat is het doel van vertegenwoordiging?
Een keer meedenken, structureel meepraten of samen
beslissen?
Antwoorden op deze en andere vragen zijn bepalend
voor de manier waarop we de probleemstelling van
‘ondervertegenwoordiging’ definiëren en oplossingen
bedenken.
Vóór de uitbraak van corona voerde het ministerie
van BZK daarom gesprekken met allerlei jongeren en
jongerenorganisaties uit het hele land.

Via een openbare aanbesteding kreeg Number 5
Foundation de opdracht van het ministerie om te
komen tot de vorm van jongereninspraak die wél
aansluit op een gedeeld beeld van de probleemstelling
en vraag vanuit jongeren zelf. De randvoorwaarde:
‘het proces is de uitkomst’. Deze insteek gaf het
mandaat om het proces vanuit onafhankelijkheid
volledig participatief in te richten. En met de
uitgesproken behoeften van jongeren zelf als
uitgangspunten, zoals:6

Niet over ons maar mét en dóór ons.
Jongeren zijn geen afvinkbox.

We hebben een frisse blik en kunnen
vertellen waar we behoefte aan hebben.
Jongereninspraak werkt alleen als we het
samen met bestuurders gaan doen.

6 Diverse groep van zo’n 120 individuele jongeren en vertegenwoordigers van jongerenorganisaties die op 12 februari 2020
bijeengebracht waren door het ministerie van BZK om de randvoorwaarden van het proces te schetsen.

16

Wat we altijd zien,
is dat jongeren tegen
het systeem vechten.
Je moet je voet
tussen de deur
zien te krijgen.

MAURICE KNIJNENBURG
NATIONALE JEUGDRAAD

NIEUWE BEHOEFTEN			
IN CORONATIJD
						
Het beeld dat jongeren schetsen is zorgelijk. De
coronacrisis heeft hen onevenredig hard geraakt,
waardoor hun toch al onzekere positie verder is
verslechterd. Hun financiële en mentale reserves
raken uitgeput. Voor die problematiek is weliswaar
aandacht, maar waar het aan ontbreekt zijn twee
dingen: echte actie en het echt betrekken van jongeren.
De jongerendenktank concludeert daarom dat
bewindslieden nu écht werk moeten maken van een
route naar perspectief voor jongeren, waarbij die
jongeren zelf actief worden betrokken.7
Corona vraagt juist ook van jongeren heel veel.
Ze zijn in de bloei van hun ontwikkeling waarbij
afwisseling, interactie en/of structuur voor velen
belangrijk zijn. Maatregelen zijn van grote invloed
op onderwijs, vrijetijdsbeleving en -besteding en
mentaal welzijn. Sommige jongeren geven aan dat
deze tijd ook rust brengt. Maar een groeiend aantal
jongeren voelt zich eenz(a)am(er)8,9 en maakt zich
zorgen over gezondheid, stages, schoolprestaties en
toekomst. Ze voelen onzekerheid over basisbehoeften
zoals financiële ruimte voor studenten met
studievertraging en woningen en banen voor
jongeren die net klaar zijn met hun studie.10

		

Deze ongekende tijd legt bestaande én nieuwe
behoeften bloot. Als niets meer vanzelfsprekend is,
wordt het des te belangrijker om continu het gesprek
aan te gaan en te peilen met wie het wel en niet
goed gaat.11 Zo is in een tijd waarin vooral gepraat
wordt over beperkingen en alles wat niet mag, het
benoemen van wat wél goed gaat extra belangrijk.12
Het vraagt om grote alertheid en inspanningen om
de behoeften helder te krijgen van jongeren in extra
kwetsbare situaties en jongeren die niet vanuit
zichzelf van zich laten horen. Oplossingen bedenken
samen met jongeren is nu de enige optie.

Jongerenparticipatie was voor corona al urgent.
Maar in een samenleving onder stress is het nog
belangrijker dat we sámen aan een maatschappij
bouwen waarin iedereen zich gezien en gehoord
voelt, waardoor jongeren zich aangesproken voelen
om actief bij te dragen aan de democratie. Dat lukt
alleen als mensen van alle achtergronden, situaties en
leeftijden elkaar écht willen begrijpen.
Als jongeren nu fysiek niet de ruimte hebben, dan
zullen ze op z’n minst de mentale ruimte moeten
krijgen waarin ze de vrijheid voelen om zich te
(blijven) ontwikkelen.

7 Jongeren Denktank Coronacrisis (JDC) En nu…daden!, 28 januari 2021.
8 I&O Research, Veel jongeren voelen zich nu slechter dan voor de coronacrisis. Geraadpleegd op 15 december 2020.
9 Maastricht UMC+, Leefstijl van kinderen beïnvloed door corona-maatregelen. Geraadpleegd op 15 december 2020.
10 Nederlands Jeugdinstituut, #ikpraatmee, 2020.
11 De VNG initieerde de Boostweek. Tientallen gemeenten gingen in gesprek met jongeren over wat hen bezighoudt en wat ze
nodig hebben, 1-5 februari 2021.
12 Jongeren tijdens de VNG Boostweek in gesprekken met gemeente en politie op Urk, geleid door Laurentien van Oranje,
februari 2021.

[…] education programmes undertaken for children
cannot substitute for joint community projects
carried out by adults and children together,
in which capacities of the young to contribute to the
welfare of all receive full recognition.

ELISE BOULDING
CHILDREN’S RIGHTS AND THE WHEEL OF LIFE, 1979.
19

INCLUSIEF
PROCES

20

Door de aankomende verkiezingen
werkten we met een strakke
deadline. We brachten allerlei
verschillende perspectieven van
bestuurders en jongeren bij elkaar:
zowel organisaties die de stem
van velen vertegenwoordigden als
individuen die juist vanuit zichzelf
spraken. Bovendien ontstond door
corona een steeds veranderende
realiteit waarop we wilden en
moesten inspelen. Slechts een
handvol sessies vond fysiek plaats.
En juist dankzij de uitdagende tijd
Dialoog staat niet tegenover actie
– integendeel. Het zorgt ervoor dat
ontstonden ook nieuwe kansen om
jongerenparticipatie in de praktijk te
iedereen met de juiste inzichten en
zonder verkeerde aannames stap voor brengen.
stap verder komt.
De belangrijkste randvoorwaarde
van onze opdracht als onafhankelijke
procesbegeleider was dat ‘het proces
de uitkomst is’. Dit gaf ons van juli
2020 tot maart 2021 de ruimte om
samen met jongeren en bestuurders
te komen tot een gezamenlijke
visie op een duurzame aanpak van
jongerenparticipatie in Nederland.
Daarom is naast de inhoud van de
aanbevelingen het participatieve
proces zélf zo belangrijk.

21

ONZE AANPAK

ONZE METHODOLOGIE

Van juli 2020 tot maart 2021 hebben we ons ingezet
om met een diverse en brede groep jongeren en
bestuurders de basis te leggen voor structurele
jongerenparticipatie in Nederland. We faciliteerden
het proces en ontwikkelden met alle spelers
gezamenlijke aanbevelingen.

We werkten aan de hand van onze Connecting for
Impact-methodologie voor sociale innovatie. In dit
proces hebben we daar de eerste drie stappen van
gezet:

Dit sluit volledig aan bij onze eigen visie dat
vraagstukken pas écht worden opgelost als mensen
leren luisteren naar degenen om wie het gaat, en
durven kijken en handelen vanuit gemeenschappelijk
belang. En dat er alleen iets nieuws moet komen als
dat echt nodig blijkt te zijn.
De kernelementen van onze regierol:
• We brachten alle nodige gezichtspunten samen en
hielpen spelers ‘in dezelfde film’ te komen;
• We waarborgden een veilige sfeer van dialoog
waarin iedereen zich durfde te uiten;
• We bewaakten de grote lijnen van het proces;
• We doken in de inhoud, met aandacht voor details
zonder er eigenaar van te worden;
• We zetten iedere stap zorgvuldig en gedragen door
de groep;
• We speelden in op individuele en gezamenlijke
behoeften van de hoofdrolspelers die in het proces
ontstonden;
• We stelden fundamentele vragen, luisterden tussen
de regels door en hielpen alle gedachten aan elkaar
te rijgen.

22

1. Scope the field
In kaart brengen van de huidige situatie:

• Wat is de huidige aanpak?
• Waarom is verandering nodig?
• Is er versnippering of juist eenduidigheid?
• Waar liggen obstakels en kansen?

2. Unravel the essence
Transparant maken van behoeften, 			
blinde vlekken en rode vlaggen:

• Wat is ieders probleemdefinitie?
• Welk perspectief mist nog?
• Wat zijn ieders individuele belangen?
• Is er bereidheid om vanuit gezamenlijkheid groter
te denken?
3. Design shared ambitions
Ontwerpen van een gezamenlijk actieplan:

• Wat zijn de randvoorwaarden van succes?
• Wat is de gezamenlijke missie op korte en lange
termijn?
• Hoe komen we tot een gezamenlijke aanpak?
• Wie heeft welke rol?

Met het rapport dat er nu ligt,
is de tijd aangebroken om de
volgende twee stappen te zetten:

4. Keep moving
Aan de slag met alle acties die onder 			
elk van de aanbevelingen staan:
• Wat doe je alleen, wat samen?
• Hoe maken we de beweging steeds groter?
• Hoe blijft de gezamenlijke energie erin?

5. Ensure sustained impact
Structureren, evalueren en aanpassen:

• Hoe wordt voortgang bijgehouden?
• Hoe wordt de innovatie bestendigd?
• Zijn er tussentijdse ontwikkelingen om op in te
spelen?
23

GELEERDE LESSEN 				
OVER HET PROCES
Dit proces pas is succesvol als de
opdrachtgever ontevreden is omdat alles
heel anders is gelopen dan van tevoren
bedacht en verwacht. (Mannus Boote)
Wij zijn dankbaar dat we de afgelopen maanden
‘onafhankelijke procesbegeleider’ mochten zijn. Onze
rol is om heel goed te luisteren naar wat iedereen
zegt, inzichten te verbinden en zelf helder en creatief
na te denken over wat er moet gebeuren. En om op
basis daarvan stappen te blijven zetten. Zoals de
quote hierboven al zegt: ook voor ons is elk proces
anders. Maar altijd ligt vertrouwen in een goede
uitkomst aan de basis, zonder dat duidelijk is wat er
gaat gebeuren en wat eruit komt.
Ook dit proces bevestigt onze overtuiging dat
innovatie ontstaan vanuit samenwerking tussen
overheid en een onafhankelijke procesbegeleider
enorm veel oplevert. De overheid geeft een officieel
mandaat en stimuleert mensen zo om vanuit
gezamenlijkheid te denken. De onafhankelijke
procesbegeleider richt een dynamisch en wendbaar
co-creatie proces in. De overheid kan ideeën
vervolgens verankeren in beleid en omzetten naar
duurzame oplossingen.
Aan de hand van een aantal concrete voorbeelden
schetsen we onze eigen belangrijkste lessen uit dit
proces. We hopen dat ze anderen inspireren als zij
aan de slag gaan met (jongeren)participatie.
24

							
1. Loslaten van je eigen plan legt 			
de basis van echte samenwerking
We wilden er zeker van zijn dat jongeren zich konden
vinden in de centrale vraagstelling en in ons plan om
intensief samen te werken in het héle proces. Dit was
het onderwerp van twee startbijeenkomsten met een
diverse groep jongeren en jongerenorganisaties. Alles
werd anders dan was bedacht en dit bespraken we
met het ministerie van BZK. Het was even schakelen,
maar kwam goed.
• Wat vinden jullie ervan dat de opdracht is om te
komen tot een landelijk inspraakorgaan?
Iedereen ging in de weerstand. Hoezo alleen
landelijk? Hoezo maar één vorm? Er ontstond een
bredere lijst van vormen van inspraak die we in dit
proces onder de loep moesten nemen.

• Wat betekent ‘democratie’ voor jullie?
Het was verrassend hóe anders jongeren naar de
democratie kijken dan volwassenen. Waarom moeten
we altijd vanuit definities van ‘de zittende orde’
denken? Zo ontstond het plan om het onbegrip en de
kloof te onderzoeken.
• Hoe zien jullie je rol in dit proces?
Beperkte tijdsbesteding bleek onverwacht voor
meerdere jongeren een struikelblok voor intensieve
betrokkenheid. We spraken verwachtingen af over
de balans tussen doorgaan en checken met hen. We
nodigden iedereen uit om het hele proces gedachten
te delen.

							
2. Blijvend durven te denken 			
vanuit de gezamenlijke missie
Het bleek best een klus om koers te bepalen op basis
van alle stemgeluiden, én om te gaan met krachten
en emoties van degenen die minder ervaring hebben
met zulke onverwachte processen. Het helpt dan om
scherp en onafhankelijk vanuit de missie te blijven
denken. En om de woorden te vinden om anderen
mee te nemen in afwegingen en keuzes die we
maakten.
• De oorspronkelijke opdracht was van 16 – 24 jaar.
Wij hebben dit verlaagd naar 12 jaar omdat we
weten dat ook die jongere groep van zich wil laten
horen.
• Het is belangrijk om vast te houden aan de
onafhankelijke rol van procesbegeleider. Om wel
begrip te hebben voor externe krachten, maar je
hier niet van de wijs te laten brengen.

• Al vroeg in het proces werd uit de gesprekken
met jongeren duidelijk dat we de opdracht breder
moesten trekken (zie punt 1). We namen de
minister en het BZK-team bijvoorbeeld mee in de
wens van veel jongeren om de focus te leggen op
gelijkwaardige samenwerking tussen jongeren en
bestuurders.

25

3. Blij zijn met onverwachte wendingen
Mede door corona werden we gedwongen om mee te
bewegen met de laatste ontwikkelingen. Er ontstond
veel rondom jongerenparticipatie en we maakten
steeds afwegingen over waar we wel en niet op
insprongen. Een aantal voorbeelden:
• Vanuit de samenwerking met de VNG werden
we partner van de Boostweek Dialoog tussen
bestuurders en jongeren, schreven we mee aan
de Handreiking voor gemeenten en faciliteerden
we een oefendialoog met ruim tachtig
vertegenwoordigers uit gemeenten en een diverse
groep jongeren.

• We faciliteerden een sessie met alle relevante
spelers rondom de Generatietoets die in
ontwikkeling is. Het ministerie van BZK had de
wens om een gedeeld beeld te krijgen van de
doelstelling daarvan. Op het moment van publicatie
van dit rapport is de toets nog in ontwikkeling.

26

4. Weerstand serieus nemen
Een participatief proces moet schuren om tot
de essentie te kunnen komen. Zo moesten we –
heel begrijpelijk – het vertrouwen winnen van
jongerenorganisaties die hier al jaren op hun manier
mee bezig zijn. Aanvankelijk heerste onder jongeren
het gevoel ‘Wat kan dit proces nog toevoegen aan
wat we al doen?’ Door het gesprek niet te schuwen,
zagen we steeds scherper wat nog miste om
jongerenparticipatie naar een volgend niveau te
brengen. En door de weerstand te willen begrijpen
en niet weg te willen poetsen, werd de waarde van
onze rol ook steeds duidelijker. Als onafhankelijke
partij moesten we vanuit de frustraties en wensen
van jongeren de bestuurders aan tafel krijgen – om de
verbetering van jongerenparticipatie als gezamenlijke
‘strijd’ te zien.

• De samenwerking met de Nationale Jeugdraad
leerde ons dat het creëren van bondgenootschap
tijd kost. Vanaf het moment dat onderscheidende
rollen ook écht werden gevoeld, konden we elkaar
echt versterken.

• Gaandeweg creëerden we een diverse community
van jongeren, jongerenorganisaties en bestuurders:
de basis om samen kunnen werken aan
structurele cultuurverandering op het gebied van
jongerenparticipatie.
• In de bijzondere samenwerking met het BZK-team
groeide de waardering voor ieders rol. Daardoor
ontstond juist de behoefte om eigenbelang te
overstijgen en elkaar vanuit de gezamenlijke missie
aan te vullen.

27

5. Blijven graven om tot een 				
gedeeld begrip te komen
Een oplossing is alleen duurzaam als de mensen die
ermee aan de slag moeten zich er mede-eigenaren
van voelen. Dat begint met een gedeeld beeld van
de probleemstelling en een helder begrippenkader.
Het vraagt om tijd en gelijkwaardige dialoog, waarin
diverse perspectieven bijeenkomen. Zeker in crisistijd
nemen we vaak niet de tijd die we nodig hebben,
omdat we denken dat die er niet is.
• We ontrafelden met verschillende individuen en
organisaties de betekenissen van woorden als
‘vertegenwoordiging’, ‘participatie’ en ‘inspraak’.
Het onderscheid tussen meedenken, meepraten,
meebeslissen en meedoen – termen die vaak
door elkaar worden gehaald – is een essentiële
bouwsteen voor inzichten en aanbevelingen in dit
rapport.

• We hebben veel gesprekken gevoerd om te
begrijpen waarom substantiële en duurzame
financiering voor jongerenparticipatie zo belangrijk
is. Door dat echt te doorgronden, zijn we er nu
van overtuigd dat het inderdaad cruciaal is om de
vicieuze cirkel van ‘ondervertegenwoordiging’ en
schijnparticipatie te doorbreken. Dit is nu een van
de hoofdaanbevelingen in dit rapport.

28

• We hebben de titel van dit rapport binnen een
diverse community van jongeren besproken om er
zeker van te zijn dat hij de lading van de bredere
missie dekt. In dit gesprek sneuvelde ons voorstel
voor de ondertitel ‘jongeren zijn geen afvinkbox’
omdat de term voor een aantal jongeren niets
betekende.

6. De verleiding weerstaan om 			
te snel concreet te worden
Door druk van buiten was de verleideling groot om
snel met iets concreets en nieuws te komen. Snel
scoren was gemakkelijker geweest dan ontrafelen
wat er nog mist aan wat er nu allemaal gebeurt. Want
bouwen aan het fundament gebeurt stap voor stap
en gaat dus in eerste instantie langzamer. We voelden
de druk om met iets nieuws te komen maar omdat
jongeren zo duidelijk maakten dat dat níet is wat ze
zoeken, konden we anderen overtuigen. Ook hierbij
hielp het uitgangspunt ‘het proces is de uitkomst’.
• We zijn heel trots op de nieuwe verbindingen
die zijn ontstaan tussen jongerenorganisaties
die elkaar nog niet kenden, en het feit dat veel
bestaande organisaties steeds meer gingen denken
vanuit gezamenlijkheid. Dit proces is nog lang niet
voltooid; nu dit rapport er ligt moet daarop verder
worden gebouwd.

• We zochten actief heel veel stemgeluiden op en
brachten ze samen, zoals jongerenorganisaties
(die doorgaans dezelfde taal spreken) en
ongeorganiseerde jongeren. Het was mooi om
te ervaren dat iedereen de tijd nam om elkaar te
begrijpen. Ze merkten dat een gesprek met een
meer diverse groep ingewikkelder is, maar eigenlijk
ook leuker. En de groeiende wens onder jongeren
én bestuurders om sámen vooruitgang te boeken op
jongerenparticipatie sterkt ook onze overtuiging dat
we nu door moeten zetten.
29

7. Blijven vasthouden aan goede 			
ideeën en de grotere missie
Het managen van een proces onder tijdsdruk met
veel ambitie, verschillende krachten, spelers en
stemgeluiden en onverwachte wendingen is niet
makkelijk. Het is ons niet gelukt om alle onderdelen in
dit korte tijdsbestek de plek te geven die ze verdienen.
We zijn er nog steeds van overtuigd dat het belangrijk
is om ambitieus te blijven en grootse plannen niet te
snel los te laten. Maar ook dat het belangrijk is om
prioriteiten te blijven stellen en te accepteren dat
sommige ideeën nog moeten rijpen voor ze kunnen
worden uitgevoerd.
• We hebben de klankbordgroep van verschillende
jongeren die we hadden ingesteld om ons scherp te
houden niet altijd goed aangehaakt. Het fijne was:
ze trokken zelf aan de bel en hielden ons zo bij de
les.

• We wilden nauw samenwerken met de leerstoel
kinderrechten van de Universiteit Leiden. Dit is
wel gebeurd, maar we hadden niet de tijd om dit te
doen vanuit de ambitie die we oorspronkelijk voor
ogen hadden. We wilden dit participatieve proces
ook wetenschappelijk duiden, en zo Nederland
internationaal op de kaart zetten als het gaat om de
implementatie van artikel 12 van het Verdrag van
de Rechten van het Kind. Dit willen we na publicatie
van dit rapport alsnog op ons nemen.

30

• Onze eigen rol stopt formeel na de presentatie
van dit rapport. Maar we zijn ervan overtuigd
dat het succes van dit proces en rapport pas een
feit is als alle aanbevelingen worden omgezet in
acties en oplossingen. We zien ook dat op sommige
onderdelen een onafhankelijke rol nodig is om
tot duurzame resultaten te komen. Aangespoord
door jongeren en bestuurders zullen we onze
verantwoordelijkheid nemen om deze beweging
voort te zetten.

Mijn droom is dat jongeren zich ook op lokaal
niveau gehoord, gezien en begrepen voelen.
Want dat schept het vertrouwen dat nodig is om
je onderdeel te voelen van de democratie.

KAJSA OLLONGREN
MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
31

ACTIVITEITEN IN GETALLEN
Dit is wat er tussen juli 2020 en maart 2021 gebeurde en ontstond in dit proces:

x100
3446 jongeren
denken mee

x100
11 dialoogsessies
(3 live en 8 digitaal)

59 betrokken organisaties

32

3681 bestuurders
denken mee

ruim 200
zoom-uren

duizenden
gigabytes

honderden
opgestoken handen

zeker 25 keer
‘je staat op mute’

...
?

!

Gemiddeld 35 deelnemers per dialoog

oneindig veel nieuwe perspectieven,
kansen, connecties en ontmoetingen

5 pilots:
verbinding tussen jongereninitiatieven en beleid

33

TIJDLIJN
Om samen met jongeren en bestuurders tot nieuwe
inzichten en aanbevelingen te kunnen komen, vonden
heel veel (online) sessies plaats. Bij iedere sessie
waren vertegenwoordigers van relevante (jongeren)
organisaties en individuele jongeren die spraken
vanuit hun eigen perspectieven en situaties. Zo
ontstonden nieuwe verbindingen en
29 juli

19 augustus

2 september

9 september

Overleg over de
verbinding tussen
BZK-dossiers met
betrekking tot
jongerenparticipatie

Ontwerp van het
proces en de
probleemstelling
met jongeren

Ontwerp van het
proces en de
probleemstelling
met jongeren

Overleg met Unicef
over geleerde lessen
jongerenparticipatie

14 september

24 september

9 oktober

9 oktober

13-15 oktober

Co-creatie met
jongeren naar
aanleiding van
Catshuissessie

Brief aan Eerste Kamer
over motie-Lintmeijer
inzake directe
democratie

Overleg met Kim
Putters, directeur
SCP

Brief aan Eerste
en Tweede Kamer
over versterking en
vernieuwing van de
lokale democratie

Behandeling van
jongerenparticipatie in
begrotingsbehandeling
van ministerie van BZK

16 oktober

19 oktober

2 november

3 november

4 november

Overleg
generatietoets
betrokkenen
ministerie van BZK

Overleg met VNG
over samenwerking
jongerenparticipatie

Overleg met VNG
over digitale
landingsplek en
onderzoek

I&O Research
aangesteld als
onderzoeksbureau

Overleg met VNG
en Paul Depla
(werkgroep Corona)

2020

34

bouwden we aan een diverse en brede community
die cruciaal is voor het vervolg. We hadden continu
overleg met een steeds groter wordende groep
jongeren en organisaties, het ministerie van BZK en
de NJR.

9 november

25 november

9 december

15 december

Overleg met
Universiteit Leiden
(Ton Liefaard en
Judi Mesman)

Sessie
met jongeren om
vragenlijst I&O
onderzoek aan te
scherpen

Ophalen geleerde
lessen kind- en
jongerenparticipatie

Sessie
om doel van de
generatietoets
te verhelderen

4 januari

12 januari

20 januari

21 januari

21 januari

Startgesprek VNG
Boostweek

Ophalen geleerde
lessen kind- en
jongerenparticipatie

Meeschrijven
aan handreiking
voor gemeenten
met NJi

Sessie
infrastructuur
duurzame
jongerenparticipatie

Startgesprek pilots
jongereninitiatieven

26 januari

2 februari

8 februari

9 februari

12 februari

Dialoog
met jongeren en
bestuurders
(VNG Boostweek)

Faciliteren
dialogen gemeente
en jongeren op Urk

Sessie
infrastructuur
duurzame
jongerenparticipatie

Faciliteren
dialoog gemeente,
politie en jongeren
op Urk

17 februari

18 februari

3 maart

Overleg
over pilot
jongereninitiatieven

Sessie
infrastructuur
duurzame
jongerenparticipatie

Presentatie
en dialoog
Democratie
& Jongeren
rapport

...

2021

Publicatie
onderzoek
I&O
Research

!

35

KERNINZICHTEN

36

Het was de nadrukkelijke wens
om voort te bouwen op wat er
al gebeurt op het gebied van
jongerenparticipatie. En de behoeften
van jongeren en bestuurders zélf
waren het inhoudelijk startpunt. In
allerlei gesprekken kwam naar voren
dat er verschillende vormen van
inspraak moeten worden (h)erkend.
Ook hoorden we steeds dezelfde
frustraties over waarom samenwerking tussen jongeren en
bestuurders maar niet écht van de
grond komt, waardoor bestaande
initiatieven minder effectief zijn. Zo
ontstond het plan om het onbegrip
tussen jongeren en bestuurders
grondig te onderzoeken. Dit werd het
onderzoek van I&O Research. Het is
de eerste keer dat dit op zo’n grote
schaal is onderzocht.

De opgedane inzichten schetsen
een vernieuwend denkkader voor
jongerenparticipatie in Nederland:
We moeten jongerenparticipatie
structureel organiseren. Er zijn
veel te veel jongeren met ideeën
die niet (kunnen) meepraten.
Initiatieven die jongeren zelf starten,
krijgen te weinig erkenning. En
binnen bestaande structuren en
besluitvormingsprocessen moet
ruimte worden gemaakt voor de eigen
perspectieven en agendapunten van
jongeren.

37

Maar individuele jongeren doen mee aan de
democratie op basis van eígen motivatie. Ze
willen niet per definitie passen in bestaande
besluitvormingsprocessen en -structuren.

De participatieladder van Roger Hart illustreert
verschillende manieren van participatie, waarin
elke oplopende trede een toenemende mate van
inbreng, betrokkenheid en verantwoordelijkheid
van jongeren weergeeft.

Afbeelding: adaptatie van Hart, R.,
Children’s Participation:
from tokenism to citizenship, 1992.

38

7. Child-initiated
and directed

6. Adult-initiated,
shared decisions
with children
5. Consulted
and informed

Degrees of participation

Samen met jongeren hebben we de verschillende
vormen van jongereninspraak besproken. Er
gebeurt al heel veel, maar niet alle initiatieven en
activiteiten worden altijd (h)erkend als bijdragen
aan de democratie – soms niet door jongeren
zelf, soms niet door bestuurders. Bestuurders
denken vaak in termen van (maatschappelijke)
onderwerpen, tafels en commissies. Dit is
grotendeels in lijn met hoe jongerenorganisaties
zichzelf organiseren.

8. Child-initiated,
shared decisions
with adults

4. Assigned
but informed
3. Tokenism

2. Decoration
1. Manipulation

Non-participation

VERSCHILLENDE 			
VORMEN VAN INSPRAAK

We zetten de huidige vormen van
jongereninspraak op een rij, met al hun
uitdagingen en kansen:

1. FORMELE INSPRAAKORGANEN
Bij landelijke jongerenorganisaties blijft
het veelal een elitebaantje, omdat jongeren
die het minder breed hebben het niet
kunnen betalen. (voorzitter Perspectief)
Het SER Jongerenplatform, de LSVB en de NJR
zijn goede voorbeelden van a-politieke landelijke
jongerenorganisaties die zich al vele jaren inzetten
voor jongerenparticipatie.

Deze en andere jongerenorganisaties werken er hard
aan om zoveel mogelijk jongeren te interesseren
voor (politieke) besluitvorming en hun perspectief
mee te nemen bij het behandelen van vraagstukken.
Toch vertegenwoordigen formele inspraakorganen
op landelijk, regionaal en lokaal niveau vaak maar
beperkt divers stemgeluid. Het gebeurt nog te weinig
dat jongeren inspraakorganen zijn ingericht op een
manier waardoor nu nog onbekende perspectieven
ook gehoord worden. De drempel is voor veel
jongeren nog te hoog, waardoor jongerenorganisaties – ondanks hun inspanningen om dit
te doorbreken – moeite hebben om ongeziene en
ongehoorde jongeren te bereiken en veel jongeren
zélf zich niet aansluiten bij jongerenorganisaties.

Dit geldt zowel voor jongerenorganisaties als voor
lokale initiatieven in gemeenten en andere vormen
van inspraak. Het ondermijnt representatieve
jongerenvertegenwoordiging, en daarmee de
legitimiteit en het (politieke) draagvlak.

Op persoonlijk niveau vraagt het vaak veel van
een jongere om zich bestuurlijk in te zetten. Zo
is er daardoor minder tijd voor bijbaantjes. Dit
verhoogt de drempel voor jongeren die naast hun
studie genoodzaakt zijn om bij te verdienen om in
hun levensonderhoud te voorzien. Het gebrek aan
financiering staat meer diversiteit dus in de weg.
Jongerenorganisaties onderschrijven bovendien de
waarde van bestuurlijke functies bij het vinden van
een baan en stippen aan dat dit kansenongelijkheid
dus in de hand werkt. Het ondermijnt de breed
gedragen missie vanuit de rijksoverheid om juist
de sociaaleconomische kloven te verkleinen en
kansengelijkheid te vergroten.

39

2. INITIATIEVEN DOOR
JONGEREN ZELF
Jongeren helpen anderen, omdat ze
dat zélf willen en belangrijk vinden.
Zowel bestuurders als jongeren zelf
onderschatten eigenlijk de impact van dit
soort initiatieven. (bestuurslid, NJR)
Steeds meer jongeren beginnen zelf initiatieven. Van
huiswerkbegeleiding voor kinderen in kwetsbare
situaties tot hulp aan ouderen in de buurt en veel
meer andere creatieve projecten. Ze zijn van grote
waarde voor henzelf en anderen. Jongeren doen dit
vaak vanuit intrinsieke motivatie en denken niet
vanuit bestaande besluitvormingsprocessen en
systemen. Maar noch jongeren zelf, noch bestuurders
zien de initiatieven als actieve bijdragen aan de
samenleving, laat staan aan de democratie.

Jongeren willen erkend krijgen dat het ook een
bijdrage aan de democratie is als ze zelf iets beginnen.
Door deze maatschappelijke initiatieven te verbinden
aan bestaande besluitvormingsprocessen en
bestuurders, worden ze nóg nadrukkelijker gezien
als bijdragen aan de democratie. Daarmee kunnen
de initiatieven dus worden erkend als vormen van
inspraak.

40

3. INSPRAAK OP LOKAAL NIVEAU
Kinderburgemeesters en jongerenraden
bij gemeentes worden te vaak gebruikt
als symboolpolitiek. Je mag een speeltuin
openen of erbij staan als Sinterklaas
aankomt. Maar je moet jongeren juist op
jonge leeftijd al betrekken en echt serieus
nemen. (jongerenvertegenwoordiger, LAKS)
Lokaal wordt de stem en inbreng van jongeren
steeds meer erkend, zo laat het groeiende aantal
kinderburgemeesters, kinderlintjes en jeugdraden
zien. Dit lijkt een goede ontwikkeling. Maar uit het
onderzoek van I&O Research blijkt dat de jongeren
en bestuurders elkaar “niet zo goed” begrijpen. Met
name op lokaal niveau lijkt een kans te liggen om deze
kloof te overbruggen en de inhoudelijke verbinding
tussen jongeren en bestuurders te verbeteren.
Een ruime meerderheid van bestuurders ziet de
meerwaarde van structureel contact met jongeren
momenteel niet. Terwijl jongeren dat wél willen.
Jongeren geven aan dat ze zich vaak niet serieus
genomen voelen, dat de gespreksonderwerpen
doorgaans worden bepaald door bestuurders, dat ze
te laat in een proces worden betrokken en bijna nooit
horen wat er met hun advies is gedaan. Bestuurders
op hun beurt geven toe dat het praten met jongeren
vaak niet in hun DNA zit, dat ze de inhoudelijke
bijdrage van jongeren aan beleidsvorming
onderschatten, dat ze bang zijn om jongeren te

							 4. POLITIEKE JONGERENINSPRAAK
overvragen en dat ze worden gestuurd door de
agenda van alledag.

Dit terwijl leren meedenken, naar elkaar luisteren,
begrijpen wat er speelt, het vormen van een eigen
mening, daarover praten en samen tot een beslissing
komen belangrijke fundamenten zijn voor de
democratie. Een goed voorbeeld van hoe dit vorm
kan krijgen is de VNG Boost Week in februari 2021.
Jongeren en bestuurders gingen hierbij op een open
en gelijkwaardige manier met elkaar in dialoog.

Je bent als jongerenorganisatie
onafhankelijk. Als je je plannen moet
overleggen met je moederorganisatie,
geef je je onafhankelijkheid op.
(voorzitter politieke jongerenorganisatie)
Bijna alle politieke partijen hebben een politieke
jongerenorganisatie. Sommige geven aan zich meer
‘een stroming’ te voelen dan een politieke partij en
minder politiek te zijn dan hun moederorganisatie.
Jongeren willen zich vrij voelen om hun eigen
ideeën en mening te laten horen. Dat geldt zowel
voor individuele jongeren als voor jongeren binnen
(politieke) jongerenorganisaties. Die laatste
zijn voor hun financiering afhankelijk van een
moederorganisatie. Het gevoel bestaat dat hun
financiering afhankelijk is van de goedkeuring
van hun plannen. Bovendien zijn er scheve
onderhandelingen tussen jongerenorganisatie
en moederorganisatie, én tussen politieke
jongerenorganisaties onderling, over hoeveel ze
uiteindelijk krijgen. Dit komt de onafhankelijkheid
van de jongerenorganisatie en de ruimte om met
vernieuwende en onverwachte ideeën te komen niet
ten goede. Om hun onafhankelijkheid te waarborgen,
is het nodig om zelfstandig te kunnen opereren. Het is
dan ook noodzakelijk dat jongeren(organisaties) zelf
regie voeren over structurele financiering en niet de
moederorganisatie.
41

5. INSPRAAK IN HET ONDERWIJS
Only through direct participation can children
develop a genuine appreciation of democracy
and a sense of their own competence and
responsibility to participate. (Roger Hart)
De eerste kansen om een gevoel van participatie en
inclusie te ervaren dienen zich al aan op jonge leeftijd.
Er is een groeiend aantal inspraakorganen van
leerlingen op alle onderwijsniveaus.
Structurele kind- en jongerenparticipatie in het
onderwijs is een efficiënte manier om participatie in
de haarvaten van de democratie te krijgen. Maar het
is nog lang niet de norm om leerlingen te betrekken
bij de vormgeving van het onderwijs. Jongeren geven
in gesprekken aan dat het gevoel van participatie
en inclusie al vanaf jonge leeftijd kan worden
gestimuleerd of beknot. Veel van hen ervaren de
manier van lesgeven als weinig democratisch, en
zeggen dat ze zich minder serieus genomen voelen
omdat ze in de ogen van volwassenen ‘pas net
komen kijken’. Uit het I&O Research onderzoek blijkt
trouwens dat jongeren aan leraren geen belangrijke
rol toebedelen in de democratie.

42

6. AD HOC INITIATIEVEN
In Noorwegen is er een ministerie voor
jongeren, kinderen en familiezaken, met
een afdeling jongereninspraak. Zij
doen actief mee met besluitvorming en
uitvoering. Dat structurele is heel goed en
zorgt voor impact. Elk kwartaal kunnen
relevante ministeries dan met die
groep gaan zitten. (wo-student)
In bijzondere situaties, zoals in deze coronatijd,
worden jongeren gevraagd mee te denken en hun
inzichten en behoeften te delen. Zo adviseerde de
Jongeren Denktank Coronacrisis (JDC) het kabinet
over de aanpak van de coronacrisis vanuit het
perspectief van jongeren. Dit samenwerkingsverband
tussen Coalitie-Y en het SER Jongerenplatform
ontstond naar aanleiding van de oproep van premier
Rutte aan jongeren om mee te denken en de urgentie
om het draagvlak van het coronabeleid onder
jongeren te vergroten.

Het voordeel van dit soort initiatieven is dat het
gemakkelijk te organiseren is. De laagdrempeligheid
van de app die de JDC lanceerde maakte het
bijvoorbeeld mogelijk om een grote groep jongeren te
bereiken. Jongeren konden gemakkelijk input leveren
zonder dat zij ergens toe verplicht waren.

Het is interessant om in kaart te
brengen welke jongeren hun ideeën
hebben gedeeld om een beeld te
krijgen van het bereik van een
dergelijke app onder jongeren die
nu niet actief hun stem laten horen.
Representatieve vertegenwoordiging
is ook voor ad-hoc initiatieven van
belang. Ad-hoc initiatieven zijn
vaak niet structureel verankerd
in besluitvormingsprocessen, met
als risico dat de aandacht voor
jeugdparticipatie binnen het ambtelijk
apparaat weer verflauwt zodra het
momentum voorbij is.13

13 Nationaal Jeugdinstituut, Jeugdparticipatie, daar blijven we aan werken,
1998.

43

GEDEELDE FRUSTRATIES 			
EN KANSEN
In alle gesprekken met jongeren en bestuurders
komen steeds dezelfde frustraties naar boven over
waarom gelijkwaardige samenwerking vaak niet
(echt) van de grond komt. Door ze openlijk te delen,
ontstaat bewustzijn van elkaars zienswijze en
leefwereld: dit legt de basis voor wederzijds respect
en vertrouwen. Zo kunnen hardnekkige frustraties
worden omgezet in kansen om gelijkwaardig samen
te werken.

44

Op de pagina’s die volgen zijn quotes uit het traject
opgenomen. De quotes zijn in 5 clusters ondergebracht
(links op de pagina). Er volgt uit elk cluster een kans die
benut kan worden (rechts op de pagina).

The ability to participate
depends on a basic competence
in thinking about the thoughts
and feelings of others.

ROGER HART
CHILD’S PARTICIPATION: FROM TOKENISM TO CITIZENSHIP, 1992.
45

“

Ik geef toe. Het grootste deel
van mijn tijd ben ik anderen aan
het overtuigen van mijn eigen
gelijk. Terwijl ik het eigenlijk
heel leuk vind om verrast te
worden. Maar die mindset is er
niet vanzelf.

CLUSTER

bestuurder

1

OPRECHTE
INTERESSE?

“

Volwassenen zijn
altijd zo enorm
zeker. Ze denken
altijd dat ze gelijk
hebben.
jongere

“
Jongeren zijn geen afvinkbox.
jongere
46

“

Ik denk dat het begint met de tijd
nemen om te luisteren. Dat wordt
natuurlijk wel steeds moeilijker,
want wie heeft er nu nog tijd om
ergens stil bij te staan?
jongere

“

Politici vinden jongeren niet echt
belangrijk. Tenminste, dat is het
gevoel dat onder jongeren leeft.

“

jongere

Ik zie vaak meteen in iemands
ogen of hij wel echt geïnteresseerd
is in mijn mening.

!

Ga in gesprek vanuit de wens
iets van de ander te leren.
Durf dus de gedachte los te
laten dat je alle antwoorden
al moet hebben. Open vragen
nodigen uit tot meedenken.

jongere

“

Soms missen jongeren echt de
kennis die nodig is. Hun ideeën zijn
niet echt goed doordacht dus weet ik
niet goed wat ik ermee moet.
bestuurder
47

Ik denk niet dat
jongeren begrijpen
hoe ingewikkeld
het is om tot
besluiten te komen.

“

CLUSTER

bestuurder

2

DUIDELIJKE
VERWACHTINGEN?

“

Toen we heldere
afspraken hadden
gemaakt over ieders rol
in het proces begrepen
we veel beter waarom
de stem van jongeren zo
waardevol is.
bestuurder

“

Ik wil eigenlijk alleen nog maar
meedenken als dat meerdere keren kan.
Het zou helpen als we beter wisten wat
ze eigenlijk van ons verwachten.
jongere
48

“

We praten vaak als
alles al is bedacht.
Dan slaat het dus
nergens op.
jongere

“

Het is vaak niet heel duidelijk of ik
met een individuele jongere of een
organisatie praat. Dan ben ik meer
op mijn hoede en luister ik denk ik
ook minder diep.

“

bestuurder

!

Stem duidelijk met elkaar af
• wanneer en waarom je met
elkaar wilt samenwerken.
• wanneer je iets van elkaar
verwacht.
• wat er wordt gedaan met de
inzichten.

Gesprekken hoeven niet altijd tot
resultaat te leiden. Er wordt vaak naar
oplossingen gevraagd terwijl het soms
gewoon nodig is om jongeren te laten
spuien.
jongere

“

Wie bepaalt eigenlijk de
onderwerpen waar we
over mogen meepraten?
jongere
49

“

Ik sta er vaak
niet bij stil dat
een jongere
misschien niet een
breed stemgeluid
vertegenwoordigt.

CLUSTER

bestuurder

3

“

DIVERSE
PERSPECTIEVEN?

Veel jongeren zijn wel politiek
geïnteresseerd, want politiek raakt
iedereen. Maar we weten niet hoe of
waar we kunnen beginnen.
jongere

“

Als je het zo zegt… We praten sneller
met jongeren die het hoogste woord
hebben en op ons lijken. Maar hoe
krijg ik connectie met jongeren die
minder zichtbaar zijn, maar wel veel te
vertellen hebben?
bestuurder

50

“

Representativiteit betekent voor
mij dat er ruimte moet zijn voor
elk perspectief. Dat betekent niet
dat elk perspectief doorslaggevend
moet zijn, maar wel dat er
geluisterd wordt.
jongere

“

Bepaalde groepen worden nu
niet gehoord, omdat vaak alles
toch nog binnen de muren blijft
van de bestuurders en wij soms
niet helemaal weten wat er nou
daadwerkelijk gebeurt.

!

Ga actief op zoek naar
degenen die niet op de
voorgrond staan. Dat vraagt
meer inspanningen maar
levert ook andere inzichten
op dan je gewend bent.

Er ontbreekt vaak transparantie die
denk ik wel heel belangrijk is voor
vertrouwen in een democratie.
jongere

51

“

CLUSTER

Vaak gaan de ideeën van jongeren
alle kanten op. Dan denk ik:
help, wat moet ik daarmee?

4

“

DEZELFDE
TAAL?

bestuurder

Volwassenen willen dingen zoals het
in hun tijd ging. Maar jongeren
denken meer aan hoe het nu is.
jongere

“

Hoe bereikt een gemeente de
jongeren? Dat is vaak lastig.
Willen ze wel meedenken?
bestuurder

52

“

Als er in een zoomgesprek bij
een jongerenorganisatie diep
wordt ingegaan op de inhoud,
dan haak ik af. Want als je er
dan zelf niks van weet, heb je
minder zelfvertrouwen.
jongere

“

Zo’n heel proces vind ik
lastig om te begrijpen.
Maar dat durf ik dan
niet te zeggen. Ik heb
dan altijd het gevoel
dat ik het niet bij kan
houden.

!

Leg uit wat je belangrijk
vindt en denk na over of de
ander begrijpt wat je bedoelt.

jongere

“

Soms begrijp ik gewoon niet
waar iemand het over heeft.
jongere

53

“

CLUSTER

Mijn grootste frustratie als het gaat
om jongereninspraak is dat jongeren
ondervertegenwoordigd zijn in de politiek.
Geen jongeren in de Tweede Kamer
bijvoorbeeld, maar ook op lokaal niveau.
Vaak is het symboolpolitiek, in plaats van
onderdeel van het systeem. De inspraak is
sporadisch.
jongere

5

DUURZAME
GELIJKWAARDIGE
RELATIE?

“

De meeste inspraak is eerder
invloed via bijvoorbeeld politieke
jongerenorganisaties. En die is
afhankelijk van de welwillendheid
van de moederpartijen.
Er is geen duurzame manier
voor jongeren om zaken op
de agenda te krijgen.
jongere

“

Kritiek uiten moet ook mogen.

“

bestuurder

We moeten nog steeds op zoveel
plekken onze positie bevechten.

54

jongere

“

Het voeren van gelijkwaardige
dialoog is lastig omdat er status en
machtsverschil wordt ervaren. Het
is aan de ‘machtige’ partij om die
ervaring bespreekbaar te maken.
Mensen spreken niet altijd
(alleen) voor zichzelf, maar namens
een organisatie of groter belang.
bestuurder

“

Het is lastig samenwerken als je steeds
een andere jongere voor je hebt.
bestuurder

“

We moeten samen tot een juiste balans
komen tussen ‘ideaalbeeld’ en ‘zo werkt
het nu eenmaal! Daarvoor moet je
vaker met elkaar spreken.

“

!

Investeer vanuit intrinsieke
motivatie tijd in het opbouwen
van een relatie op basis
van begrip, vertrouwen en
gelijkwaardigheid. Dat gebeurt
uiteindelijk tussen mensen, 		
niet organisaties.

bestuurder

Jongerenparticipatie kan duurzamer en
structureler. Tegelijk kan het denken in aparte
doelgroepen de focus verleggen van gezamenlijke
uitdagingen naar tegengestelde belangen.

jongere
55

BESTUURDERS EN JONGEREN:
ONDERZOEK DOOR I&O RESEARCH
Uit gesprekken met jongeren en bestuurders blijkt
dat er niet één gewenste vorm van jongereninspraak
is en dat jongeren heel anders denken over
‘democratie’ en ‘representatie’ dan de huidige
bestuurders. Jongeren lijken zichzelf eerder als
startpunt te zien; niet de democratie als geheel.
Om dit op grote schaal te onderzoeken, deed I&O
Research van november 2020 tot eind januari 2021
representatief kwantitatief onderzoek:

• Een representatieve groep van 3.446 jongeren (1224 jaar) voor wat betreft de achtergrondkenmerken
leeftijd, geslacht en opleidingsniveau.
• 3681 bestuurders en ambtenaren op centraal en
decentraal niveau.
De vragenlijst werd opgesteld op basis van de
gesprekken met jongeren en bestuurders als
onderdeel van het Democratie & Jongeren-proces.
Zo werd het hele onderzoeksproces ook participatie
in de praktijk. We lichten hieronder een aantal
belangrijke uitkomsten uit.

Het onderzoek is te vinden op
https://www.ioresearch.nl/actueel/		
jongeren-en-bestuurders-zoekelkaar-op-in-de-democratie/

56

HOOFDVRAAG:
Hoe beleven jongeren en
bestuurders de manier waarop
de representatieve democratie
wordt vormgegeven en in
hoeverre begrijpen ze
elkaar hierin?

71%

Ruim zeven op de tien jongeren
(71%) vinden het belangrijk om
mee te praten in de democratie.
Nog meer bestuurders vinden dit
belangrijk (88%).

88%

Democratie is...

Wat bestuurders dénken 		
dat jongeren vinden

Wat bestuurders vinden

Wat jongeren vinden

... meebeslissen
(over Nederland)

68%

29%

49%

... zeggen
wat je wilt

23%

59%

39%

... jezelf
kunnen zijn

15%

63%

38%

... kunnen stemmen
bij verkiezingen

38%

21%

28%

!

JONGEREN WILLEN MÉÉR MEEBESLISSEN
DAN BESTUURDERS DENKEN

57

JONGEREN WILLEN VOORAL
MEEDOEN DOOR TE STEMMEN

!

Meedoen in een
democratie, is...

Wat jongeren vinden

... verkiezingen

23%

65%

... referendum

14%

31%

47%

18%

26%

15%

... groepsgesprekken
... meepraten via 		
een speciale app

Wie is belangrijk
in een democratie?

58

Wat bestuurders dénken 		
dat jongeren vinden

Wat bestuurders vinden

Wat jongeren vinden

Influencers

16%

3%

Wetenschappers

16%

35%

Leraren

39%

12%

Journalisten

14%

23%

JONGEREN VINDEN WETENSCHAPPERS
BELANGRIJKER IN DE DEMOCRATIE
DAN INFLUENCERS

!

HUH?

JONGEREN EN
BESTUURDERS
BEGRIJPEN ELKAAR
‘NIET ZO GOED’

!

WAT?

De wil om elkaar beter te begrijpen lijkt onder jongeren groter,
terwijl drie op tien bestuurders wel vinden dat jongeren vanaf
16 moeten kunnen meepraten over de democratie.

Ja want jij
hebt ‘gelijk’...

Ik snap
jou niet.

Wat zég
jij nou ?!

Meer dan de helft van de jongeren (55%) die vinden dat jongeren en
bestuurders elkaar niet (zo) goed begrijpen, verklaart dit onbegrip met de
veronderstelling dat bestuurders denken dat ze altijd gelijk hebben en dat
er sprake is van een generatiekloof (52%).
58% van de bestuurders denkt dat dit onbegrip komt doordat zij de taal en
problematiek van jongeren niet kennen.
59

Jongeren
hebben geen
interesse.

We hebben
wel interesse,
maar het is te
ingewikkeld.

snap je?

nope.

Jongeren en bestuurders
begrijpen elkaar niet omdat...
...jongeren geen interesse
hebben in de onderwerpen.
... politici lang over hun
beslissingen doen.

... jongeren niet begrijpen
wat politici doen.

!
60

Wat bestuurders dénken
dat jongeren vinden

Wat jongeren vinden

67%

33%

66%

23%

7%

32%

JONGEREN ZITTEN OVER HET ALGEMEEN IN HUN
EIGEN BUBBEL. DUS WIJ MOETEN IN HÚN BUBBEL
STAPPEN EN MET ZE IN GESPREK GAAN.

BESTUURDERS EN JONGEREN MOETEN
NAAR ELKAAR TOE EN BETER UITLEGGEN
Hoe kunnen bestuurders
jongeren beter begrijpen?

Wat bestuurders vinden

Bestuurders moeten uitleggen
wat belangrijk voor ze is.
Bestuurders moeten naar
jongeren toe komen.

Bestuurders moeten jongeren
vragen wat belangrijk voor ze is .

!

Wat jongeren vinden
65%

70%

29%

46%

12%

44%

Bestuurders en jongeren hebben niet alleen moeite elkaar te begrijpen,
ook spreken ze elkaar zeer weinig als het gaat om werk-gerelateerde zaken.

uhh...

Leeftijd

Hoe vaak praat u vanuit uw
functie eigenlijk met
kinderen of jongeren?

> 12
12-17
18-20
21-25

s
ijk

Da

l
ge

5%
7%
8%
12%

s
ijk

el
ek
W

9%
9%
12%
20%

M

e

nd

aa

10%
13%
17%
20%

ks
lij

en
ar
ar
er
k
ja
ja
r
r
r
e
a
l
e
e
ke r ja
xp
xp
1
1
En pe
<
+-

21%
25%
27%
25%

7%
8%
7%
5%

42%
35%
25%
14%

61

We moeten deze
gezamenlijkheid vasthouden
om dit plan naar een
hoger niveau te trekken.
We zijn nu goed op weg
dus moeten niet terugvallen.

VOORZITTER VAN EEN POLITIEKE JONGERENORGANISATIE
62

BONDGENOTEN: 				
VAN BIJZONDER NAAR NORMAAL
						
Ik hoop dat we over een paar jaar
niet meer hoeven te spreken over
jongerenparticipatie. We spreken toch ook
niet over volwassenenparticipatie? Het is
tijd dat we gaan samenwerken op basis
van gelijkwaardigheid. (Mannus Boote)
De inspraak van jongeren is cruciaal voor de hele
samenleving. Alleen als dat oprecht wordt erkend, kan
kwalitatieve en niet-vrijblijvende jongerenparticipatie
op grote schaal in de praktijk worden gebracht. Maar
op heel veel terreinen is dat duidelijk nog niet het
geval.
Een veelgemaakte denkfout is om jongeren alleen te
betrekken bij vraagstukken die hun leven aangaan.
Maar wie bepaalt dat eigenlijk? Weten bestuurders
wel wat jongeren zien als onderwerpen die hun
leven aangaan? Of waar ze nog meer over willen
meedenken en meebeslissen?

Nog steeds moeten jongeren op zoveel plekken hun
plek bevechten. Jongeren hebben eígen ideeën. Maar
die passen vaak niet binnen de bestaande structuren.
Waar kunnen ze dan terecht? En als hun ideeën
buiten bestaande agenda’s vallen, wie luistert er dan?
…en áls het gesprek er dan is, wordt onze mening niet
echt meegenomen in de mainstream processen.

		

Jongerenparticipatie wordt vaak ingevuld als bijzaak.
Als afvinkbox, zoals jongeren het noemen. Een
laten-we-ook-nog-met-een-jongere-praten-moment
wanneer een beslissing eigenlijk al is genomen. Dan is
dus niet echt nagedacht over waaróm het perspectief
van jongeren wordt gevraagd. Wordt die waaromvraag misschien sowieso vaak overgeslagen, en
luistert dat met jongeren extra nauw omdat er ook al
vanuit andere leefwerelden wordt gedacht?
Het is vaak geen kwestie van onwil. Jongeren
durven niet altijd aan te geven dat ze niet veel
ervaring hebben, en dus niet weten hoe ze deuren
precies kunnen openen. En bestuurders weten vaak
simpelweg niet hoe ze op gelijkwaardige manier met
jongeren kunnen samenwerken.

We denken misschien vaak dat we alles
al weten, maar laten we niet vergeten
hoe waardevol het is om ons te laten
verrassen door de hele andere blik
van jongeren. (Jetta Klijnsma)

Wanneer gevraagd wordt waarom jongerenparticipatie belangrijk is, luidt het antwoord vaak:
jongeren zijn de toekomst. Maar ze zijn meer dan
dat. Ze zijn nu gelijkwaardige burgers, met eigen
stemgeluiden. Ook als ze zelf nog niet mogen
stemmen.
63

AANBEVELINGEN

64

Er is al veel kennis over hoe
jongerenparticipatie verbeterd kan
worden. En er zijn veel verschillende
inspraakvormen. Toch wordt kennis
niet structureel in de praktijk
toegepast, waardoor bestaande
initiatieven niet effectief genoeg
zijn. Vooruitgang leidt nog niet tot
fundamentele cultuurverandering:
dat de eigenheid van jongeren
wordt erkend en dat bestuurders en
jongeren elkaar als gelijkwaardigen
zien. Implementatie van de
aanbevelingen moet dit doorbreken.
Ze zijn gebaseerd op perspectieven
van individuele bestuurders, jongeren
en formele jongerenorganisaties.
Dankzij hun diversiteit en eerlijkheid
is nu zichtbaar wat moet gebeuren.
Dit wordt versterkt door de
uitkomsten van het onderzoek van
I&O Research.
Zijn er revolutionaire nieuwe ideeën
ontstaan? Daar zijn we wel naar op
zoek gegaan. Maar steeds weer bleek
dat de prioriteit onder de jongeren

ligt bij het (ver)timmeren van de
basis waarop jongerenparticipatie
nú is georganiseerd. Innovatie zit
hem bovenal in de implementatie
van een structurele aanpak. En om
óók jongeren te activeren die nu níet
worden gezien en gehoord.
Door specifieke organisaties te
benoemen, maken we het iedereen
die aan de slag moet gaan zo
gemakkelijk mogelijk. Ook de
samenhang tussen de aanbevelingen
is belangrijk. Want pas wanneer op
alle fronten actie wordt ondernomen,
krijgt jongerenparticipatie een
duurzame plek in de democratie in
Nederland. En worden bestuurders en
jongeren échte bondgenoten.
Het vervolg is nog belangrijker
dan het proces tot nu toe. Ondanks
deze periode van verkiezingen is
het cruciaal dat de ontstane brede
Democratie & Jongeren-beweging
niet tot stilstand komt.
65

AANBEVELING

66

#1

MAAK JONGERENVERTEGENWOORDIGING
DIVERSER

PROBLEEM

AANBEVELING

Te veel jongeren denken dat inspraak niet voor
hen is weggelegd. Te veel jongeren hebben er niet
mogelijkheid voor, omdat ze andere prioriteiten
moeten stellen. Onder bestuurders groeit het besef
dat ze actiever moeten samenwerken met ongeziene,
ongehoorde en ongeorganiseerde jongeren.
Maar het gaat niet snel genoeg. En ze weten niet
hoe ze jongeren moeten bereiken en motiveren.
Jongerenorganisaties erkennen de noodzaak,
maar hebben nu al te weinig tijd en middelen voor
bestaande activiteiten, waardoor extra inspanningen
moeilijk te realiseren zijn. De legitimiteit en het
draagvlak van jongerenvertegenwoordiging staat
hierdoor onder druk.

Veel meer inspanning is nodig om het gebrek
aan diversiteit in jongerenvertegenwoordiging te
doorbreken. Bestuurders en jongerenorganisaties
moeten op grotere schaal erkennen dat diversiteit
de vertegenwoordiging representatiever maakt.
En dat die diversiteit hun blik op en verbinding
met de samenleving verbreedt en verdiept. Er
zijn voorvechters nodig onder bestuurders,
jongerenorganisaties en moederorganisaties van
politieke jongerenorganisaties die hier serieus werk
van maken. Ook het onderwijs kan hiertoe bijdragen,
door juist ook kinderen die van nature minder op
voorgrond treden te stimuleren om van zich te laten
horen.

We moeten voorkomen dat we blijven
praten over jongeren zonder representatieve
jongeren. Als de bestuurlijke jongerenelite
aan het woord blijft, ligt het risico op de loer
dat we niet genoeg kunnen inleven in de
grootste maatschappelijke problematiek.

“Veel jongeren zijn wel politiek geïnteresseerd,
want politiek raakt iedereen. Maar ze weten
niet hoe of waar ze kunnen beginnen.

67

ACTIE
Onder meer deze acties brengen 		
aanbeveling #1 in praktijk:
Analyse

Activatie

a) Een gedegen probleemanalyse samen met
ongehoorde jongeren moet boven water krijgen
waarom diversiteit nog niet lukt. Door de uitkomsten
van zo’n analyse te verbinden aan goede voorbeelden
op lokaal, regionaal, landelijk en internationaal niveau
ontstaat de basis voor een inclusieve aanpak. Die
moet vervolgens worden gedeeld met alle relevante
partijen, die hier op hun eigen manier mee aan de slag
kunnen.

d) Jongerenorganisaties en bestuurders kunnen
actief op zoek gaan naar tegengeluid en nieuwe
perspectieven, door contact te leggen met bestaande
(jongeren)organisaties die wél met de individuele
jongeren werken wiens stem vaak nog mist. Zoek
hiervoor ook samenwerking met jongerenwerkers en
buurthuizen.

b) Bestaande initiatieven moeten zelf hun blinde
vlekken in kaart brengen: welke perspectieven
missen er? Aan de hand van de voorgenoemde
probleemanalyse kan gerichte actie worden genomen
voor inclusieve jongerenvertegenwoordiging.
c) Analyseer goede voorbeelden, zoals het
Waterschap-model. Belangengroepen hebben daar
bepaalde zetels, de overige plekken worden verdeeld
aan de hand van stemmen. Samen vormen zij het
algemeen bestuur. Dit model zorgt ervoor dat een
diverse groep van perspectieven vertegenwoordigd
wordt.

68

e) Stel op basis van de analyse een plan op dat is
gericht op het vergroten van toegankelijkheid voor
en bereik van ongehoorde en ongeorganiseerde
jongeren.

f) Breng het thema democratie dichter naar de
leefwereld van jongeren. Enthousiasmeer en activeer
ze door met toegankelijk taalgebruik de breedte van
het thema politiek te laten zien, inclusief ‘kleinere’
alledaagse thema’s en praktijkvoorbeelden uit
verschillende beroepsgroepen.

Communicatie
g) Zorg dat jongeren en bestuurders toegang hebben
tot actuele kennis over inclusieve participatie.
Kennis die hen ondersteunt om jongerenparticipatie
diverser te maken. Denk aan goede voorbeelden,
tools, instrumenten en geleerde lessen. De uitkomsten
uit de analysepunten die hierboven genoemd staan
leveren hiertoe waardevolle input.
h) Maak gebruik van social media, bestaande
jongerennetwerken, scholen en opleidingen om de
bekendheid van bestaande jongerenorganisaties te
vergroten. Maak jongeren landelijk deelgenoot en
enthousiasmeer ze met heldere informatie over de
missie en uitgangspunten van een initiatief waar je ze
bij wilt betrekken.
i) Bestuurders kunnen goede ervaringen delen
rondom het bereiken van ongeziene, ongehoorde en
ongeorganiseerde jongeren.

j) Geef jongeren die zich inzetten voor de samenleving
publieke erkenning. Laat zien dat iedereen zich
op een eigen manier kan inzetten. Door het niet te
ingewikkeld te maken, zullen verschillende jongeren
zich sneller geroepen voelen om ook van zich te laten
horen.

Kom in actie!
Individuele jongeren, NJR en alle
andere jongerenorganisaties en
initiatieven, jongerenwerkers en
buurthuizen, bestuurders
(gemeenten, provincies, landelijk)...

69

AANBEVELING

70

#2

LEG VERBINDING TUSSEN
JONGERENINITIATIEVEN
EN BELEID

PROBLEEM

AANBEVELING

Noch jongeren zelf, noch bestuurders (h)erkennen
initiatieven die jongeren zélf (willen) starten als
een vorm van inspraak in de democratie. Er is
onvoldoende kennis onder bestuurders en jongeren
over verschillende vormen van jongereninspraak.
Hierdoor weten ze niet dat jongeren op meerdere
manieren willen en kunnen bijdragen aan de
gemeenschap en de democratie. Bestuurders vullen
te vaak voor jongeren in hoe inspraak tot stand
moet komen en vorm moet krijgen. Dit is vaak
demotiverend, juist ook voor jongeren die denken dat
inspraak niet voor hen is.

Er moeten innovatieve manieren en middelen worden
gevonden om de opstart van eigen initiatieven
van jongeren te stimuleren. En om ze te verbinden
aan plekken en processen van beleidsvorming
en besluitvorming. De regie van jongeren zelf en
eigenheid van het initiatief moeten voorop blijven
staan. De oproep aan bestuurders is om actief
verbinding te zoeken met individuele jongeren en
jongerenorganisaties over hún initiatieven. En aan
jongeren met een initiatief om contact te zoeken met
burgemeesters, wethouders en gemeenteraadsleden
en landelijk met ministeries. Doel is om om vanuit
eigen rollen nauwer samen te werken aan het
versterken van de democratie.

e!
en,
S,
n acti
onger
Kom i aniseerde j OCW en VW
,
rg
Ongeo ies van BZK ven, VNG en
r
ie
e
t
t
minis gereninitia n...
n
te
NJR, jo ele gemeen
u
d
indivi

Onderschat de waarde en bijdragen
van jongeren nooit.
(Eelco Eerenberg, wethouder Utrecht)

71

ACTIE
Onder meer deze acties brengen 		
aanbeveling #2 in praktijk:
Analyse

Activatie

a) Selecteer een aantal jongereninitiatieven die
(nog) niet verbonden zijn aan overheden of andere
organisaties om pilots mee te starten.

e) Start pilots met verschillende bestaande
jongereninitiatieven. Stel hiervoor een bescheiden
budget beschikbaar. Zo kunnen jongeren de extra
stappen zetten die nodig zijn om na te denken over
hoe het initiatief bijdraagt aan de democratie, en om
actief verbinding op te zoeken met bestuurders om
samenwerking te verkennen.

b) Geef zowel jongeren als bestuurders een leerkader
mee. Doel hiervan is om de geleerde lessen rondom
de samenwerking en het wederzijds begrip tussen
jongeren en bestuurders op een eenduidige manier
te verzamelen, te analyseren en hieruit lessen te
trekken.
c) Breng de impact van het jongereninitiatief zo
concreet mogelijk in kaart om aan te tonen dat
jongereninitiatieven dankzij een bescheiden (extra)
financiële ondersteuning veel impact hebben op de
gemeenschap en de democratie.

f) Zoek als jongere toenadering tot een overheid
op lokaal, provinciaal en/of landelijk niveau om
samenwerking te onderzoeken.

g) Maak gebruik van bestaande initiatieven die dit
proces kunnen ondersteunen zoals Erasmus+ en het
European Solidarity Corps.14,15

d) Onderzoek aan de hand van de pilots welke
(infrastructurele) randvoorwaarden nog ingevuld
moeten worden om jongeren structureel bij het
overheidsbeleid te betrekken.

14 https://www.erasmusplus.nl/subsidie/jeugd-jongerenwerk/mogelijkheden/mobiliteit/jongerenparticipatie
15 https://www.europeansolidaritycorps.nl/

72

Communicatie
g) Deel de geleerde lessen van de
samenwerking met (politieke)
jongerenorganisaties op landelijk niveau
om zo bij te dragen aan meer verbinding
tussen jongeren onderling: ongehoorde
en ongeorganiseerde jongeren én formele
jongerenorganisaties.

h) Jongeren en bestuurders delen geleerde
lessen uit de pilots via hun eigen kanalen
en kennisplatforms. Zo agenderen de
pilots het belang van de eigenheid van
jongereninitiatieven, en de erkenning
ervan als vorm van inspraak.

Jongeren
zijn de experts van
hun belevingswereld.

i) Publiekelijke erkenning en waardering
vanuit bestuurders van jongereninitiatieven
dragen ertoe bij dat jongeren zich serieus
genomen voelen en kunnen andere jongeren
aansteken om ook in actie te komen.

j) Zorg dat actuele kennis beschikbaar is
voor jongeren die een initiatief willen starten
en al met een initiatief aan de slag zijn, die
hen ondersteunt om er een kwalitatieve
invulling aan te geven. Bied actuele kennis aan
bestuurders over hoe zij jongereninitiatieven
kunnen stimuleren en ondersteunen.

JESSE WIJLHUIZEN
CNV JONGEREN
73

AANBEVELING

74

#3

CREËER RUIMTE VOOR
STRUCTURELE DIALOOG TUSSEN
JONGEREN EN BESTUURDERS

PROBLEEM

AANBEVELING

Er bestaat een kloof tussen de leefwerelden, wensen
en behoeften van jongeren en die van bestuurders.
Contact is te incidenteel en vrijblijvend en ontstaat
vaak pas als er problemen zijn. Bestuurders
zien de meerwaarde niet, weten niet hoe ze
jongerenparticipatie goed moeten faciliteren en
nemen er niet de tijd voor om elkaar te begrijpen.
Jongeren voelen zich vaak niet serieus genomen.
Jongereninspraak mist verankering in lokale,
provinciale en landelijke besluitvormingsprocessen.
Ook zijn er geen instrumenten om voortgang te
meten en inspraak te formaliseren. Er is nog geen
duidelijkheid over het precieze doel, de methode en
de eigenaar van de generatietoets die in ontwikkeling
is. Voorvechters van structurele samenwerking zijn
nog te versnipperd bezig.

Structurele, open en gelijkwaardige dialoog tussen
jongeren en bestuurders is op alle plekken van
besluitvorming hard nodig om de bestaande kloof
en vrijblijvendheid van jongerenparticipatie te
doorbreken. Dit moet blijvend worden ingericht;
niet alleen om problemen te bespreken. Ook
zijn een actieve houding en werkwijze nodig om
ook jongeren te bereiken die niet vanuit zichzelf
opstaan om in gesprek te gaan. Jongerenwerkers en
buurtinitiatieven kunnen (ongehoorde) jongeren
faciliteren in de verbinding met bestuurders.
Zorg ervoor dat zowel jongeren als bestuurders
gespreksonderwerpen kunnen bepalen. Wees helder
naar elkaar over verwachtingen en maak afspraken
over concrete vervolgacties. Intrinsieke motivatie
van zowel bestuurders als jongeren is een belangrijk
uitgangspunt.

We kunnen niet verwachten dat bestuurders en
ambtenaren weten hoe we jongerenparticipatie
kunnen bewerkstelligen. Een handleiding zou
niet, of niet alleen, iets op papier moeten zijn.
Stuur ambtenaren op cursus. (bestuurder)
Betrek bestuurders die de noodzaak van
jongereninspraak inzien en begeleid hen om
ook een goed aanspreekpunt te zijn voor
jongeren en andere bestuurders. (jongere)

75

ACTIE
Onder meer deze acties brengen 		
aanbeveling #3 in praktijk:
Analyse

Activatie

a) Breng bestuurders (lokaal en landelijk) in kaart
die aan de slag willen gaan met structurele, nietvrijblijvende dialoog met jongeren. Deze groep
koplopers kan worden aangevoerd door Eelco
Eerenberg, wethouder in Utrecht en initiatiefnemer
van de VNG Boost Week in februari 2021.

e) Breng een informeel ‘Bondgenotennetwerk’
van bestuurders en jongeren samen om concrete
gezamenlijke doelstellingen af te spreken. Werk
samen met bestaande jongerenorganisaties om elkaar
te versterken en overlap te voorkomen.

b) Breng een divers netwerk van jongeren (uit
bestaande jongerenorganisaties en individuele
jongeren) in kaart dat organisatie-overstijgend aan de
slag wil gaan.
c) Breng jongerenwerkers, buurthuizen en andere
buurtinitiatieven in kaart die een verbindende rol
kunnen spelen voor structurele dialoog.

d) Breng in kaart welke instrumenten bijdragen aan
structurele dialoog met en inspraak van jongeren.
Zoek verbinding met degenen die bezig zijn met
de generatietoets. Wees helder over het probleem
waarvoor eventuele instrumenten, inclusief de
toets, een oplossing vormen: Doordenk wie de
onderwerpen van de toets bepaalt en waarom.
Zorg dat de toets geen bureaucratisch vinkje wordt.
Stel vast wie de eigenaar of afzender wordt van de
generatietoets.
76

f) Organiseer jongerenvertegenwoordiging
als onderdeel van de formele overlegstructuur
in gemeenten en provincies. Ontsluit
financieringsmogelijkheden voor participatieinitiatieven vanuit jongeren zelf, zoals
gemeentegelden die zijn vrijgemaakt voor
jongereninitiatieven in het kader van corona.

g) Creëer onafhankelijke (digitale) plekken waar
bestuurders en diverse jongeren de ruimte hebben
om te oefenen in dialoog, elkaar echt te leren kennen
en in openheid en veiligheid hulpvragen te kunnen
delen.

Communicatie
h) Draag goede voorbeelden van niet-vrijblijvende
jongerenparticipatie actief en op aansprekende
manier uit en deel daarin geleerde lessen vanuit
jongeren en bestuurders.

i) Maak structurele dialoog onderdeel van
verkiezingsprogramma’s, wellicht gekoppeld aan de
coronacrisis die de urgentie voor jongereninspraak
vergroot.

j) Zorg dat er actuele kennis beschikbaar is over
structurele participatie die zowel jongeren als
bestuurders ondersteunt in het vormgeven van een
structurele dialoog. De kennis die wordt opgehaald
uit de analyse en activatie kan hier goed voor worden
benut.

Kom in actie!
Individuele jo
ngeren, NJR, N
Ji,
bestuurders (g
emeenten, pro
vincies,
landelijk), VN
G, jongerenwer
kers,
buurthuizen en
andere initiati
even
die met jonge
ren werken...

k) Maak praktijkgerichte dialoogtraining met
jongeren (met als sub-expertise dialoog met
kinderen vanaf 10-12 jaar) onderdeel van bestaande
leiderschaps- en communicatietrainingen van
bestuurders.

77

AANBEVELING

78

#4

WAARBORG DUURZAME
FINANCIERING
JONGERENPARTICIPATIE

PROBLEEM

AANBEVELING

Huidige financiering van jongeren die werkzaam
zijn op het gebied van jongerenparticipatie
is ontoereikend in kwaliteit en kwantiteit.
Versnippering, gebrek aan transparantie en gebrek
aan eigen middelen belemmeren de diversiteit,
onafhankelijkheid en gelijke kansen van jongeren
om zich in te zetten voor jongerenparticipatie die
de Nederlandse democratie versterkt. Nederland
ontbreekt op de lijst van OESO-landen met een goed
functionerende nationale jeugdstrategie.16

Structurele, onafhankelijke, transparante en
toereikende financiering van inspanningen
van jongeren die jongerenparticipatie in de
praktijk brengen is urgent. Dit is nodig voor
jongerenverbanden en -initiatieven op nationaal,
provinciaal en lokaal niveau, incidentele aanvragen
op projectbasis voor jongeren met een goed plan
en jongeren met een bestuurlijke functie. Laat de
tijdelijke werkgroep Financiering Democratie &
Jongeren die uit dit proces is ontstaan samen met
een aantal bestuurders naar hun keuze een visie en
financieringsaanpak ontwikkelen onder leiding van
een onafhankelijke procesbegeleider die door de
Werkgroep wordt bepaald. De ministeries van BZK,
OCW en VWS zetten zich ervoor in om dit plan bij de
start van het nieuwe kabinet te agenderen en samen
verder uit te werken. Op basis van goede voorbeelden
uit het buitenland wordt de Werkgroep aangespoord
om alle mogelijke financieringsbronnen in kaart te
brengen en daarop een advies uit te brengen.

Bij landelijke jongerenorganisaties blijft het
vaak een elitebaantje, omdat jongeren die het
minder breed hebben het niet kunnen betalen.
(bestuurslid politieke jongerenorganisatie)

16 OESO staat voor Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Het is een samenwerkingsverband van 36
landen, gericht op het bestuderen van sociaal en economisch beleid en het oplossen van gezamenlijke problemen.

79

ACTIE
Onder meer deze acties brengen 		
aanbeveling #4 in praktijk:
Analyse
a) Start een grondig onderzoek naar goede
voorbeelden van financiering in andere landen zoals
Noorwegen en Zweden. Zoek hierin verbinding met
de OESO en internationale jongerenorganisaties
waarmee al wordt samengewerkt.

b) Onderzoek of financiering en vertegenwoordiging
van jongeren kan worden vastgelegd in de wet. Zoek
hierin verbinding met het NJi.
Activatie

c) Maak huidige formulieren voor subsidieaanvragen
bij overheden en fondsen laagdrempelig voor
jongeren.

d) Ontwikkel samen met jongeren en bestuurders een
creatief financieringsplan, inclusief heldere en eerlijke
criteria en aanpak van de toekenning van gelden.
e) Ga het gesprek aan met de Tweede Kamer over
bestaande toekenning van financiële middelen en
neem dit mee in het plan.

f) Bespreek op rijksniveau het financieringsplan en
financiering voor tenminste de eerste vijf jaar. Zoek
hierin samenwerking met alle ministeries die werk80

zaam zijn op het gebied van jongerenparticipatie,
zodat versnippering wordt gestroomlijnd ten dienste
van de duurzame financiering.
g) Ontwikkel een breed gedragen campagne richting
verschillende partijen om bij te dragen aan de
financieringsaanpak.
Communicatie

h) Ga in gesprek met moederorganisaties
van politieke partijen over het belang van
onafhankelijkheid.

Kom in actie!
Tijdelijke werkgro
ep Financiering
Democratie & Jong
eren, VNG, Ministe
ries
van BZK, OCW en
VWS, fondsen...

Bestuurders geven ons nu vaak het gevoel
dat ze altijd beter weten hoe het echt zit. We worden
vol waardering bekeken als we even
mogen meepraten en er een foto wordt gemaakt.
We worden geprezen om onze creatieve ideeën.
Maar als we de deur uit zijn, verdwijnen die vaak
in de prullenbak. Want eigenlijk zat niemand te
wachten op onverwachte meningen.
Nú is het moment om echt samen te werken
om Nederland beter te maken. Niemand kan blijven
doorgaan op de oude manier.
Samen rebellen zijn. Dat wil toch iedereen?

KOEN TUIN
BESTUURSLID NATIONALE JEUGDRAAD
81

AANBEVELING

82

#5

INTEGREER
JONGERENPARTICIPATIE
IN HET ONDERWIJS

PROBLEEM

AANBEVELING

Het gevoel van participatie en inclusie ontstaat
al in de jonge levensjaren. De kennis van
gerenommeerde hoogleraar Micha de Winter
dat men burgerschap ‘niet kan leren, maar moet
ervaren’ wordt niet stelselmatig toegepast. Er
wordt nog niet op alle niveaus erkend dat een
participatieve manier van werken een positieve
impact heeft op hun motivatie en daarmee ook
op de onderwijsbeleving van leerkrachten.
Leerlingen willen op aansprekende manier werken
aan thema’s zoals burgerschapsvaardigheden,
maatschappelijke toerusting en reflectie op
actualiteit. Jongerenorganisaties zoals LAKS en
LSVB worden steeds structureler gehoord. Maar de
zoektocht naar beter onderwijs wordt vaak vooral
op bestuurlijk niveau besproken; er is geen breedgedragen erkenning van de gelijkwaardige rol van
leerlingen vanuit hun ervaringsdeskundigheid. Laat
staan dat dit overal in de praktijk wordt gebracht.
Dit is een gemiste kans om een basis te leggen van
een participatieve mindset van jongeren die hen
motiveert om van zich te laten horen.

Er is brede erkenning nodig dat structurele
participatie van kinderen en jongeren in de
vormgeving van hun onderwijs belangrijk is. Voor
hun ontwikkeling van burgerschapsvaardigheden,
en voor hun ervaring van democratische waarden
zoals rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid. Alle
spelers in het onderwijs moeten zich bewust zijn
van de gelijkwaardige ervaringsdeskundigheid van
jongeren, en dus van de noodzaak om betekenisvolle
zeggenschap van leerlingen te vergroten. Als we
actief burgerschap willen stimuleren, moeten
kinderen vanaf jonge leeftijd leren wat het is om
op constructieve manier van zich te laten horen.
Bijvoorbeeld door niet alleen beoordeeld te worden,
maar ook te delen wat zij van leerkrachten en hun
wijze van lesgeven vinden. Door jongerenparticipatie
structureel te implementeren op alle plekken van
het onderwijs, krijgen jongeren het gevoel van
participatie van jongs af aan mee. Dit motiveert hen
om zich gelijkwaardig onderdeel van de samenleving
te voelen. Docenten leren op hun beurt van de
creativiteit en denkkracht van leerlingen.

Bij landelijke jongerenorganisaties blijft het
vaak een elitebaantje, omdat jongeren die het
minder breed hebben het niet kunnen betalen.
(bestuurslid politieke jongerenorganisatie)

83

ACTIE
Onder meer deze acties brengen 		
aanbeveling #5 in praktijk:
Analyse
a) Verzamel wetenschappelijk onderzoek
en goede praktijkvoorbeelden van kind- en
jongerenparticipatie in het onderwijs wereldwijd.
Deze mapping helpt om de randvoorwaarden van
gelijkwaardige, niet-vrijblijvende kindparticipatie in
de onderwijscontext op te stellen.

b) Ontwikkel een landelijke pilot ‘onderwijsinnovatie
door kindparticipatie’, met als uitgangspunt om
kinderen en volwassenen binnen het ecosysteem
van de school als gelijkwaardige partners te laten
werken aan thema’s als de relatie tussen leerling en
leraar, motivatie, veiligheid en autonomie. Zorg voor
wetenschappelijke monitoring van deze pilot.
Activatie

c) Train schoolbesturen, schoolleiders, docenten en
andere spelers in de school(omgeving) om kind-en
jongerenparticipatie concreet vorm te geven.

d) Zorg dat leerlingenraden een structurele en
gelijkwaardige plek krijgen in de besluitvorming
binnen scholen en dat adviezen niet-vrijblijvend zijn.
Zo ervaren leerlingen dat ze daadwerkelijk invloed
kunnen uitoefenen op hun onderwijs.
84

e) Maak verschillende gradaties en vormen van
inspraak bespreekbaar op school en breng daarin de
dialoog op gang over de inspraakcultuur op school.
f) Zorg voor inspirerend burgerschapsonderwijs,
waarbij kinderen worden geactiveerd om hun eigen
mening en ideeën te ontwikkelen en uiten, en ze
dialoogvaardigheden onder de knie krijgen.

g) Zoek in het onderwijs verbinding met
jongerenorganisaties, zodat die meer toegang krijgen
tot het onderwijs om jongeren te enthousiasmeren
voor jongerenparticipatie. Peer-to-peer learning is
een bewezen succesvolle pedagogische aanpak.
h) (Politieke) jongerenorganisaties kunnen met
financiering vanuit de overheid een a-politieke
“brigade” opzetten van jongeren die scholen willen
bezoeken, om andere jongeren te enthousiasmeren
voor jongerenparticipatie in de democratie. Zoek
verbinding met bestaande jongereninitiatieven die
werkzaam zijn in het onderwijs en breder in de
samenleving.
i) Ontwikkel samen met kinderen en jongeren
activerend en aansprekend lesmateriaal gericht
op burgerschap en democratie, met een focus op
participatie en activatie.

Communicatie
j) Maak het vak kind-en jongerenparticipatie vast
onderdeel van alle lerarenopleidingen en zorg
naast wetenschappelijke kaders ook voor
praktijkoefeningen.

k) Bouw aan een internationaal netwerk van
practioners in kind- en jongerenparticipatie, gericht
op kennisdeling, agendering en samenwerking.
l) Zorg dat onderwijsprofessionals toegang hebben
tot actuele kennis over participatie in het onderwijs
en de rol die zij kunnen spelen in het bevorderen
daarvan.

e!
uren,
Kom in acti
, schoolbest
n
e
g
in
id
le
p
tenLerareno
den, studen
ra
n
e
g
in
rl
e
rie
docenten, le
gen, ministe
in
rl
e
le
le
e
u
id
BOraden, indiv
, VO-Raad, M
d
a
a
-R
O
P
,
Demos,
van OCW
B MBO, Pro
JO
,
b
V
S
L
,
S
Raad, LAK
udsman...
Kinderomb

85

AANBEVELING

86

6

ONTWIKKEL EEN LANDELIJK
DIGITAAL PODIUM
JONGERENPARTICIPATIE

PROBLEEM

AANBEVELING

Er ontbreekt een gezamenlijke digitale plek met
informatie en ervaringen waarvan bestuurders
en jongerenorganisaties zich samen eigenaar
voelen. Het is nodig zichtbaar te maken waar
en hoe samenwerking tussen bestuurders en
jongeren(organisaties) in de praktijk verloopt.
Veel bestuurders geven aan niet te weten waar ze
terecht kunnen voor inspiratie, raken verstrikt in de
versnippering van jongerenorganisaties en vinden
steeds het wiel weer uit. Een compleet overzicht
moet duidelijk maken wat er nu waar gebeurt,
waar verbinding mogelijk is, wat geleerde lessen
zijn en waar kansen voor verbetering liggen. De
gezamenlijkheid van alle jongerenorganisaties en
toegankelijkheid naar niet-georganiseerde jongeren
vraagt ook om een plek van verbinding.

Ontwikkel een onafhankelijk landelijk digitaal
podium voor de samenwerking tussen bestuurders
en jongeren op het gebied van jongerenparticipatie.
Het podium dient zich in eerste instantie te richten
op bestuurders, op lokaal, provinciaal en landelijk
niveau. Ontwikkel het samen met jongeren en
bestuurders op basis van hun behoeften. Zet het zo
op dat het op basis van behoeften en wensen kan
worden uitgebreid. Zorg voor goede afstemming
met relevante jongerenorganisaties en bestaande
platforms/websites, om overlap te voorkomen.

Om antwoord te geven op de vraag ‘op welke
plekken er nu nog geen inspraak plaatsvindt
waar dat wel zou moeten’, moet er eigenlijk
in kaart gebracht worden wat er allemaal is.
Niet iedereen is op de hoogte van wat er in de
omgeving gebeurt en wat er allemaal al voor
goede initiatieven zijn. (bestuurslid, LAKS)

87

ACTIE
Onder meer deze acties brengen 		
aanbeveling #6 in praktijk:
Analyse

Activatie

a) Maak een inventarisatie van huidige voorbeelden
van jongereninspraakprocessen die inclusief,
structureel en niet-vrijblijvend zijn.

e) Laat jongeren observaties en vragen over
initiatieven delen, zodat bestuurders vanuit de
praktijk het onderscheid leren herkennen tussen
échte en vrijblijvende participatie.

b) Maak de verhoudingen tussen jongereninitiatieven
op verschillende niveaus (lokaal, provinciaal,
landelijk) inzichtelijk.
c) Creëer overzicht van relevante
besluitvormingsprocessen. Waar in het proces
zijn jongeren nu (structureel) aangehaakt, op
welke manier, en welke rol spelen zij in het
besluitvormingsproces? Op basis van dit overzicht
kunnen gemiste kansen worden geïdentificeerd, waar
jongeren en bestuurders elkaar structureel kunnen
versterken.

d) Breng in kaart hoe wetsvoorstellen tot stand
komen. Welke stappen zijn daarvoor nodig en waar in
het proces kan invloed worden uitgeoefend?

88

Communicatie

f) Ontwikkel een communicatiestrategie om
bestuurlijke voorlopers van jongerenparticipatie
op het podium te profileren (via tekst en vooral ook
video). Haak aan bij het Bondgenoten Netwerk (zie
aanbeveling 3). Zorg voor een waarachtige uitstraling
en breng de échte verbinding tussen jongeren en
bestuurders in beeld.

e!
n acti BZK, VNG,
i
m
o
K
n
erie va
erenMinist ndere jong
a
NJR en ties, NJi
isa
organ

Burgerschap
kun je niet leren.
Dat moet je ervaren.

MICHA DE WINTER
HOOGLERAAR PEDAGOGIEK
89

90

JONGEREN EN BESTUURDERS BOUWEN SAMEN:
PRAKTISCHE HANDLEIDING
Deze handleiding is tot stand gekomen vanuit de
samenwerking tussen VNG, NJR, NJi, het ministerie
van BZK en Number 5 Foundation tijdens het
Democratie & Jongeren-proces. Corona maakte de
urgentie van dialoog tussen bestuurders en jongeren
groter. Zo ontstond het idee van de VNG-Boostweek
op initiatief van de VNG-werkgroep onder leiding van
burgemeester Depla van Breda en Eelco Eerenberg,
wethouder van Utrecht. De handleiding is gebruikt
voor de dialogen die in tientallen gemeenten
plaatsvonden tijdens deze week (1-4 februari 2021).
Dank aan alle jongeren, organisaties, bestuurders en
wetenschappers wiens geleerde lessen hierin zijn
verwerkt.

STAP 1
PROCES

STAP 2
BEREIK

STAP 3
GESPREK

1. Doel van de inspraak

4. Diverse jongeren

7. Dialoogleider

2. Gespreksonderwerpen
en (hulp)vragen

5. Werkvormen en
communicatie

8. Ontwerp sessie

3. Motivatie en draagvlak

6. Verbreden community

9. Uitkomsten en
vervolgstappen
91

STAP 1
PROCES

							

Vragen om het doel van het proces van
jongereninspraak helder te krijgen:
• Waarom wil je de inzichten van jongeren horen?
• Wil je écht weten wat er bij jongeren speelt en wat
hun behoeften nu zijn?
• Wil je begrijpen hoe ze zich voelen over de
coronamaatregelen?
• Heb je een echte hulpvraag over een
maatschappelijk vraagstuk waar je hen bij wil
betrekken?
• Zoek je naar draagvlak van bestaand (corona)beleid
of -maatregelen?
• Heb je al een oplossing bedacht en zoek je naar een
creatieve invulling ervan?
1. DOEL VAN INSPRAAK			
• Hoe betrek je jongeren bij het ontwerp van het
inspraakproces?
•
Waar sta je in beleids- en besluitvorming? In het
Inspraak is geen snelle afvinkbox. Het begint
begin,
midden of einde?
ermee dat alle betrokkenen zich bewust zijn van
• Hoe ga je huidige beleids- en besluitvorming
de beperking van hun eigen perspectieven. Met de
aanpassen op basis van opgedane inzichten?
acceptatie dat niemand het antwoord heeft om een
•
Zijn er jonge ambtenaren die de brug kunnen slaan
vraagstuk te bevatten, laat staan oplossen. Met de
tussen jongeren en besluitvormers?
realisatie dat inspraak alleen zinvol is als proces en
•
Hoe en door wie worden geleerde lessen en
inhoud hand in hand gaan.
opbrengsten van het inspraakproces vastgelegd?
• Hoe bespreek je wat de dialoog (persoonlijk) met
Ontwerp het proces zoveel mogelijk met jongeren,
betrokken besluitvormers en jongeren doet?
anders gaat het bij de start al mis met hun motivatie
•
Hoe en wanneer bespreek je verwachtingen van
en gevoel van gelijkwaardigheid. In dat opzicht is een
jongeren
over het proces en ieders rol?
inclusief ontworpen proces ook al een uitkomst van
• Is er bijvoorbeeld financiële compensatie voor
inspraak.
hun tijd? Wat heeft iedereen nodig om zich mede								
eigenaar te voelen van het proces?
92

2. GESPREKSONDERWERPEN 		
EN (HULP)VRAGEN

3. MOTIVATIE EN DRAAGVLAK		

Inspraak organiseren vraagt om oprechte
nieuwsgierigheid en transparantie van ieders
intentie. Gelijkwaardigheid betekent dat de
gespreksonderwerpen voor alle betrokkenen relevant
en duidelijk zijn. Hoe opener de formulering, hoe
meer ruimte voor nieuwe inzichten en betekenisvolle
dialoog. Stel jezelf onderstaande vragen om
de gesprekonderwerp(en) en (hulp)vragen te
formuleren, zodat besluitvormers én jongeren zich
kunnen vinden in de gekozen onderwerpen:

Duurzame inspraak vraagt erom dat alle betrokkenen
blijvend gemotiveerd zijn: dat niemand het “erbij”
doet en het in de organisatie geborgd is. Dit vraagt om
bestuurlijk commitment, ambtelijk mandaat, ruimte,
tijd en middelen. Organiseer jongereninspraak
als een inclusieve beweging die onderdeel wordt
van de cultuur, denkprocessen, beleidsvorming en
besluitvorming. Neem de motivatie van jongeren
niet voor lief en schep de setting dat ze het echt leuk
blijven vinden. Het kost hen ook tijd en energie. Laat
ze weten waarom je blij bent met hun inzichten en
hoe hun inzichten voor verandering zorgen. Dit kan
iets concreets zijn, maar ook dat ze ervoor gezorgd
hebben dat volwassenen echt anders naar een
onderwerp hebben leren kijken.

Gespreksonderwerpen die 			
bestuurders aandragen:
• Voor welk onderwerp wil je nieuwe inzichten
krijgen en waarom dat onderwerp?
• Heb je het onderwerp geformuleerd vanuit het
perspectief van de mensen om wie het gaat? Of is
het geformuleerd vanuit de beleidsmakers? Begrijpt
iedereen wat het probleem is?
• Heb je concrete vragen aan jongeren, zoals ‘wat heb
jij nodig, wat zou jou helpen, wat mis je?’
• Hebben de jongeren voldoende informatie over
het vraagstuk zonder dat er wordt gestuurd op een
bepaalde denkrichting?
Gespreksonderwerpen die jongeren aandragen:
• Weet je of jongeren zelf onderwerpen willen
bespreken? Zijn er misschien onderwerpen uit een
peiling gekomen?
• Heb je jongeren gevraagd of zij onderwerpen willen
bespreken?

Vragen om de motivatie, draagvlak en
commitment te versterken:
• Wat en wie heb jij nodig voor het organiseren van
niet-vrijblijvende jongereninspraak?
• Heb je genoeg bestuurlijke commitment?
• Welke afspraken moet je met wie maken voor nietvrijblijvende jongereninspraak?
• Heb je met jongeren besproken wat zij nodig
hebben om gemotiveerd te blijven? Hoe ze je
kunnen helpen om structureel draagvlak te creëren
in de organisatie? Hoe ze je kunnen helpen om
collega’s te enthousiasmeren?
• Weet je van collega’s wat ze nodig hebben om de
meerwaarde van jongeren(participatie) te zien?

93

STAP 2
BEREIK

4. DIVERSE JONGEREN			
‘De jongere’ bestaat niet. Te vaak worden dezelfde
jongeren betrokken bij inspraak. Zet je ervoor in om
jongereninspraak inclusief te maken. Plaats jongeren
niet meteen in hokjes van ‘actief’ en ‘moeilijk
bereikbaar’. Het is belangrijk om verschillende
jongeren te spreken om verschillende behoeften
te begrijpen. Zoek dus juist ook jongeren op die
normaal niet worden bereikt of actief meepraten.
Gebruik bestaande organisaties en spelers om zoveel
mogelijk diverse jongeren te bereiken. De mensen
die een sleutelrol spelen in hun dagelijks leven
weten als beste hoe ‘hun’ jongeren voor inspraak
gemotiveerd raken en blijven. Dit zijn bijvoorbeeld:
jongerenwerkers, scholen (po, vo, mbo, hbo, wo),
jeugdzorg, sportverenigingen, (cliënten)raden,
buurtverenigingen etc. Ga naar allerlei plekken waar
ze aanwezig zijn, zowel online als offline.
Vragen die helpen diverse jongeren bij
jongerenparticipatie te betrekken:
• Hebben we alle relevante perspectieven in beeld?
• Hoe komt het dat sommige jongeren minder
gemakkelijk worden bereikt en gemotiveerd om
mee te praten?
• Wie kan helpen om tot een diverse groep jongeren
te komen om mee te praten?
• Durven we het aan om juist ook meer
teruggetrokken en minder eloquente jongeren bij
jongerenparticipatie te betrekken?

94

5. AANSPREKENDE COMMUNICATIE
EN WERKVORMEN

6. VERBREDEN COMMUNITY		

Denk na over welke werkvormen het beste passen bij
welke jongeren, en wat je wil gaan doen. Maak
het écht leuk voor jongeren om mee te doen.
Verschillende jongeren hebben verschillende
interesses. Sommige willen juist cognitief worden
uitgedaagd en andere gaan liever aan het werk om
tot concrete oplossingen te komen. Creëer altijd een
veilige omgeving die vertrouwen schept en waarin
jongeren voelen dat ze zichzelf mogen zijn.

Als je eenmaal bezig bent met jongereninspraak, kun
je de community van jongeren die je aan je
verbindt steeds verder uitbouwen. Jongeren worden
het meest beïnvloed door elkaar, laat ze elkaar
enthousiasmeren en ondersteunen. Vraag de jongeren
met wie je verbonden bent om hun eigen netwerken
te betrekken. Bedenk steeds goed welke doelgroepen
je wil spreken en formuleer – liefst samen met hen
– passende onderwerpen. Andersom kan natuurlijk
ook: eerst bepalen welke hulpvragen je hebt en dan
kijken welke jongeren daarover mee kunnen en willen
denken. De keuze voor de onderwerpen heeft ook
invloed op hoe je de jongeren betrekt in het proces.
Sommige jongeren vinden het leuk om mee te denken
en willen zo vroeg mogelijk het proces meebepalen.
Anderen gaan liever aan de slag en willen iets doen.
Zij raken gedemotiveerd als er alleen wordt gepraat
en nagedacht over een vraagstuk.

Vragen die helpen om aansprekende
communicatie en werkvormen te gebruiken:
• Weet je zeker dat een bedachte werkvorm
aanspreekt? Zijn er eerdere ervaringen mee of
hebben jongeren dit zelf aangeven?
• Is alles in een taal die iedereen begrijpt?
• Voelen de jongeren zich vrij en veilig om hun
inzichten te delen of voelen ze dat ze in een
ambtelijk keurslijf zitten?
• Kun je een klankbordgroep instellen met wie je
kunt toetsen of je inclusief bent en het niet te veel
voor jongeren invult?

Vragen die helpen bij het 			
verbreden van de community:
• Wie zijn de ‘ongehoorde’ jongeren en degenen die
de stempel ‘moeilijk te bereiken’ krijgen?
• Zijn er bepaalde jongeren die prioriteit hebben om
mee te verbinden?
• Zijn er samenwerkingsmogelijkheden om
jongerennetwerken aan elkaar te verbinden?

95

STAP 3
GESPREK

7. DIALOOGLEIDER			
De rol van de dialoogleider is bepalend voor het
succes van een sessie. Hij maakt het mogelijk dat
zowel jongeren als besluitvormers zich serieus
genomen voelen. Hij is niet de expert, maar verbindt
door het spreken van een soort ‘tussentaal’. Hij
combineert de vaardigheden van het open vragen
stellen, luisteren zonder in te vullen, waar nodig
door te vragen en de vraag door te zetten naar een
ander. De dialoogleider zorgt voor de juiste balans
tussen diepgang en luchtigheid; tussen structuur,
toewerken naar concrete uitkomsten en ruimte voor
onverwachte wendingen.

96

De volgende vragen helpen om de juiste dialoogleider
te identificeren en de geselecteerde dialoogleider
goed voor te bereiken op het gesprek(ken):

							
Selectie van de dialoogleider
• Ziet de dialoogleider jongeren écht als gelijkwaardige gesprekspartners en staat hij onafhankelijk tegenover zowel jongeren als besluitvormers?
• Heeft de dialoogleider ervaring in het leiden van
gesprekken met zowel jongeren als besluitvormers?
• Kan de dialoogleider écht luisteren en is hij echt
nieuwsgierig en energiek?
• Kan de dialoogleider oprecht verbinden met zowel
jongeren als besluitvormers?
• Is de dialoogleider authentiek en energiek en in
staat het gesprek te dragen?
• Kan de dialoogleider het gesprek echt leiden door
inzichten als kralen aan een ketting te rijgen en toch
het overzicht te bewaken?
• Heeft de dialoogleider een natuurlijk overwicht
zonder het gesprek te domineren? Kan de dialoogleider improviseren en ad rem zijn ten dienste van
de dynamiek van het gesprek, niet van zichzelf?
Voorbereiding van de dialoogleider
• Is doel en proces met de dialoogleider besproken?
• Weet de dialoogleider op hoofdlijnen wat er speelt
op een onderwerp?
• Heb je met de dialoogleider besproken waar de
sessie op hoofdlijnen over zou moeten gaan?
• Heb je de dialoogspelregels met de dialoogleider
gedeeld die zorgen voor een open gesprek?
• Heeft de dialoogleider alle relevante informatie
over de deelnemers aan de sessie?
• Heb je het gevoel dat de dialoogleider zich
zorgvuldig voorbereidt?

8. DIALOOGSESSIE(S)			

9. UITKOMSTEN EN
VERVOLGSTAPPEN

Als je het proces goed begeleidt, voel je waarschijnlijk
precies aan wat de insteek moet zijn van de
dialoogsessie. Zorg voor genoeg structuur én mentale
bewegingsruimte voor alle deelnemers.

Aan de start van het proces is het doel duidelijk en
zijn alle volgende stappen op elkaar voortgebouwd.
Daardoor zou het ook duidelijk moeten zijn wat
je met de inzichten van jongeren gaat doen. Leg
aan het einde van de dialoogsessie (of meteen
erna) de afspraken vast die zijn gemaakt over
de vervolgstappen. Wacht niet te lang met
het terugkoppelen naar de jongeren na de
dialoogsessie. Dit laat zien dat je ze serieus neemt
en motiveert hen hopelijk om betrokken te blijven.
Blijf jongeren informeren over het proces en de
voortgang. Geef jongeren waar ze willen gepaste
verantwoordelijkheid voor het vervolgproces en de
ontwikkeling en uitvoering van ideeën uit de sessie.
De vervolgstap na een dialoogsessie kan heel concreet
zijn; het kan ook zijn dat er een vervolgsessie moet
komen om de onderwerpen verder te bespreken. Let
op: Een niet-vrijblijvende dialoog is ook een actie is
en niet ‘zomaar praten’.

De volgende vragen helpen je bij het ontwerpen
van een goede dialoogsessie:
• Heb je goed nagedacht over de samenstelling van de
groep deelnemers?
• Is er de juiste balans tussen jongeren en
besluitvormers?
• Is er iemand die voor de verslaglegging zorgt?
• Weten de deelnemers wat ze van de sessie kunnen
verwachten?
• Heb je zicht op de juiste vorm waarin de dialoog
plaatsvindt, zodat deze aansluit op de interesses en
verwachtingen van de deelnemers?
• Wat is de beste opzet van een (digitale)
dialoogsessie?

Vragen die helpen bij het vaststellen van de
uitkomsten en vervolgstappen:
• Wie neemt verantwoordelijkheid voor het opvolgen
van de afspraken?
• Wat is nodig voor blijvend bestuurlijk commitment
en ambtelijk draagvlak?
• Heb je contact met jongeren die kunnen helpen in
de uitvoering van de vervolgstappen?

97

98

OVER 5 JAAR ...

Hoe staat het er over vijf jaar
voor met jongerenparticipatie
in Nederland?
Een overzicht van dromen en
verwachtingen van een aantal
jongeren en bestuurders.

Ella Buskin
jonge ondernemer
Over vijf jaar zie ik jongeren actief meedenken
en meebeslissen in Nederland. Dit kan zijn door
jongeren mee te laten stemmen tijdens de nationale
verkiezingen. Of op een andere manier, waarbij de
uitslagen wel gebruikt worden om tot beslissingen te
komen. Verder zie ik jongeren op nationaal,
regionaal en lokaal niveau hun eigen initiatieven
starten, die gesteund en gebruikt worden door
bestuurders waardoor ze meer invloed hebben.
Jongeren en bestuurders moeten samenwerken om tot
een concreet plan te komen voor jongerenparticipatie.
Alleen zo kan er verdere communicatie en
samenwerking plaatsvinden, en kunnen
jongeren echt gehoord worden.

99

Jetta Klijnsma
Commissaris van de Koning, Drenthe

Lisa Kortenbach
vwo-scholier

Ik roep bestuurders en beleidsmakers van alle
provincies op om de tijd en moeite te nemen naar
jongeren te luisteren. We denken misschien vaak dat
we alles al weten, maar laten we niet vergeten hoe
waardevol het is om ons te laten verrassen door de
andere blik van jongeren. Ik heb hier de afgelopen jaren
zelf veel aan gehad. Zeker in deze tijd van verandering
hebben we dat hard nodig. En als je het doet, luister
dan ook echt en durf je eigen plan te veranderen.

Over vijf jaar hebben jongeren inspraak in de gemeente,
provincie en de Kamer. Jongeren moeten kunnen
meebeslissen over wat er gebeurt en hebben een stem
die de bestuurders niet kunnen negeren. Dit kan in de
vorm van jeugdorganisaties, maar ook met enquêtes of
speciale uitnodigingen voor jongeren met interesse. Zo
is het hebben van een stem voor iedereen toegankelijk.
Samen met bestuurders komen we tot prachtige
toekomstplannen.

100

Diana Matroos
journaliste BNR en RTL

Ruben Bergman
mbo-student

Ik hoop dat het over vijf jaar normaal is dat we
oplossingen over belangrijke vraagstukken bedenken
mét kinderen en jongeren, niet vóór ze. Het is belangrijk
dat je als kind voelt dat je ertoe doet, wie je ook bent
en in welke gezin je ook geboren bent. Maar dit lukt
alleen als volwassenen gaan snappen hoe waardevol de
onverwachte perspectieven van jongeren zijn.

Ik denk zelf dat jongerenparticipatie er over vijf jaar
veel beter uitziet, en dat het dan veel meer erkend is.
Dat komt omdat er nu best veel aan gedaan wordt.
Ik denk wel dat het er heel anders uitziet, omdat het
dan mogelijk een echt ding is in het systeem.
Samenwerking tussen jongeren en bestuurders is
daarin superbelangrijk omdat uiteindelijk de jongeren
ook meer inspraak moeten krijgen. Dat gaat alleen als
bestuurders en jongeren willen samenwerken.
Ook als de jongeren iets willen voor elkaar krijgen,
moeten ze langs de bestuurders.”

101

102

Saber Benjah
wo-student

Mariëtte Hamer
voorzitter Sociaal Economische Raad

De samenleving verandert snel. Jongeren worden
keihard geraakt. Er is tijd nodig om daar bovenop
te komen. Daarom is jongereninspraak belangrijker
dan ooit. Ik hoop dat jongeren met verschillende
perspectieven en achtergronden over vijf jaar
structureel aan tafel zitten om mee te besluiten over
belangrijke onderwerpen die jongeren aangaan.
En dat ze medeverantwoordelijkheid krijgen in het
uitvoeren van beleid, en ruimte om te experimenteren.
Bestuurders hebben de ervaring en het netwerk
waardoor ze makkelijk deuren openen. Jongeren
hebben energie en verfrissende inzichten. Als je die
elementen goed combineert, heb je goud in handen.

Ik hoop dat jongeren over vijf jaar een vaste plek
hebben aan de overlegtafels en in politieke partijen.
Dat is belangrijk omdat de snelle veranderingen in
de samenleving er juist om vragen ook de visie en
(praktische) voorstellen van jongeren te betrekken. Veel
van het beleid gaat over hun toekomst. We moeten niet
meer over jongeren praten, maar vooral met jongeren.
Onder andere het SER-jongerenplatform heeft laten
zien dat jongeren heel goed in staat zijn ook over het
beleid hun stem te laten horen. Over vijf jaar moet dat
niet meer bijzonder zijn, maar gewoon.

Zoë Heeg
mbo-student

Eelco Eerenberg
Wethouder gemeente Utrecht

Jongeren zullen over vijf jaar nog meer betrokken
worden bij de beslissingen van bestuurders, omdat hun
mening net zo belangrijk is aangezien wij dit land later
gaan besturen. Ik denk dat bestuurders ons over vijf
jaar een stuk beter willen begrijpen. Als ze openstaan
voor gesprek en luisteren naar wat jongeren te zeggen
hebben, denk ik dat een besluit makkelijker genomen
zal worden. Door het perspectief van de jongeren mee
te nemen, zorg je dat er niet alleen besluiten worden
genomen die voor deze generatie goed zijn, maar ook
voor de volgende.

Het zou mooi zijn als over vijf jaar alle gemeenten bij
het nemen van belangrijke besluiten altijd expliciet
nadenken over de impact op kinderen en jongeren.
En dan niet alleen over onderwerpen die direct over
jongeren gaan, maar juist ook over onderwerpen zoals
duurzaamheid en de leefomgeving, die dus juist hun
toekomst bepalen. Het zou ondenkbaar moeten zijn
dat je dat als bestuurder doet óver jongeren, en niet in
gesprek mét jongeren.

103

BRONNEN
Advies van de Raad voor het openbaar bestuur, Jong
geleerd, oud gedaan; Pleidooi voor experimenten met
het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd, 2019.
Council of Europe Children’s Rights Division and
Youth Department, Child Participation Assessment
Tool, 2016.
I&O Research, Wat verwachten jongeren van de
democratie? En begrijpen jongeren en bestuurders
elkaar?, 2021.

I&O Research, Veel jongeren voelen zich nu slechter
dan voor de coronacrisis, 2020. Geraadpleegd van
https://www.ioresearch.nl/actueel/veel-jongerenvoelen-zich-nu-slechter-danvoor-coronacrisis/.

Jongeren Denktank Coronacrisis, En nu…daden!, 2021.

K.H. Ollongren, Voortgang versterking
en vernieuwing van de lokale democratie
[Kamerbrief], 2020, 9 oktober. Geraadpleegd
van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
kamerstukken/2020/10/09/kamerbrief-overvoortgang-versterking-en-vernieuwing-van-delokale-democratie.

104

K.H. Ollongren, Stand van zaken uitvoering
kabinetsstandpunt hervorming parlementair
stelsel [Kamerbrief], 2020, 1 juli. Geraadpleegd
van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
kamerstukken/2020/07/01/kamerbrief-overstand-van-zaken-uitvoering-kabinetsstandpunthervorming-parlementair-stelsel.
KidsRights, KidsRights Index, 2018.

Maastricht UMC+, Leefstijl van kinderen beïnvloed
door corona-maatregelen, 2020. Geraadpleegd van
https://www.mumc.nl/actueel/nieuws/leefstijl-vankinderen-beinvloed-doorcorona-maatregelen.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, Nationale Jeugdraad,
Nederlands Jeugdinstituut, Number 5 Foundation,
Vereniging Nederlandse Gemeenten, Handreiking
jongerenparticipatie voor gemeenten, 2021.

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, Verslag bijeenkomst Democratie &
Jongeren, 12 februari 2020.
Missing Chapter Foundation, Handboek dialoogleiders
kindparticipatie, 2014.
Motivaction, Flitspeiling politieke vertegenwoordiging
en inspraak van jongeren, 2020.

Nationaal Jeugdinstituut, Jeugdparticipatie,
daar blijven we aan werken, 1998. Geraadpleegd
van https://www.nji.nl/nl/Download-NJi/
Jeugdparticipatie_Daar_blijven_we_aan_werken_1998.
pdf.

Stichting Nederlands Genootschap van
Kinderburgemeesters, Handreiking
Kinderburgemeester en Kindergemeenteraad voor
gemeenteraadsleden, wethouders en burgemeesters:
“Kinderparticipatie de schakel naar democratie”, 2019.

Nationale Jeugdraad, Het Nationaal Jeugddebat in 5
stappen, 2019.

University of Aruba, Youth Engaged in sustainability –
national Youth Study of Aruba, 2015.

Nationale Jeugdraad, Bouwstenen, 2020.
OESO, Governance for Youth, Trust and
Intergenerational Justice, 2020.

Roger Hart, Children’s Participation: from tokenism to
citizenship, 1992.
SER Jongerenplatform, Hoge verwachtingen, Kansen
en belemmeringen voor jongeren in 2019, augustus
2019.

Staatscommissie parlementair stelsel, Lage drempels,
hoge dijken, 2018.

Tako Rietveld, Handboek jeugdparticipatie, 2019.

Verenigde Naties, Verdrag van de Rechten van het
Kind, 1989.
Vereniging Nederlandse Gemeenten, Persbericht
Boostweek dialoog met jongeren, 2021.
Verwey- Jonker Instituut, De staat van
jeugdparticipatie in Nederland, 2016.

ZonMw, Participatie van jongeren en ouders in
onderzoek, 2018.

Stichting Alexander, Jeugdparticipatie- 25 vuistregels,
2019.

105

106

107

NU SAMEN VERDER!
Zoals je hebt gelezen hebben heel veel jongeren en
bestuurders de wens om de grote ambities in dit
rapport nu samen waar te maken. Want samen kún
je meer bereiken. Wij delen die wens en dus blijft ook
Number 5 Foundation voorvechter en mede-aanjager
van die grote ambities. We zijn benieuwd naar de rol
die jíj́ hierin gaat spelen....

?

MET WELKE
AANBEVELING(EN)
EN ACTIES GA JE
AAN DE SLAG?

108

?

HOE GA JE
DAT DOEN?

?

WANNEER BEN
JE TEVREDEN?

?

WIE EN WAT HEB
JE NODIG OM (NOG)
MEER TE BEREIKEN
DAN JE AL DOET?

?

WAT
BELEMMERT
JE NU?

109

110

FOTO’S
Danilo Alvesd (omslag)
Omar Flores (6)
Hello I’m Nik (8)
Daniel Cheung (10, 12, 36, 66, 74, 82, 90, 98, 106-107)
James Pond (64, 86)
Will Porada (70)
@unsplash.com
Ev. Safronov (20)
Bubbers BB (78, 92, 94)
mini_citizens (96)
@shutterstock.com
De foto van Mariëtte Hamer op pagina 102 is gemaakt door Angeline Swinkels.
De foto van Eelco Eerenberg op pagina 103 is gemaakt door Desiree Meulemans.

Ontwerp door Thomas Latcham
Dit rapport is gemaakt door
Number 5 Foundation
‘t Hoenstraat 5 in Den Haag
www.numberfive.community
impact@numberfive.community
+ 31 (0) 611216926