Vragen van het lid Gerkens aan de minister van Justitie
over de uitzending van Zembla ″Officieren van
justitie in de fout″.
©
Mevrouw Gerkens (SP): Voorzitter. De uitzending van
Zembla afgelopen zondag schetst een ontluisterend
beeld van fouten van officieren van justitie: dossiers die
kwijtraken, stukken uit dossiers die opzettelijk zijn
weggelaten, gesprekken die illegaal worden afgeluisterd.
Welke sancties hierop staan, is compleet onduidelijk.
Sterker nog, het heeft er alle schijn van dat slecht gedrag
wordt beloond met promotie. Sinds de Schiedammer
parkmoord, nu tien jaar geleden, steekt dit keer op keer
de kop op. Dat is slecht, slecht voor het vertrouwen van
mensen in de rechtsstaat. Het beeld dat het hoofd van
het Openbaar Ministerie, de heer Brouwer, heeft van
transparantie, deelt de SP niet. Het is te mager om te
zeggen: we regelen het als Openbaar Ministerie zelf wel
intern, vertrouwt u ons maar. Kan de minister van
Justitie een einde maken aan de kinnesinne van of het
wel of niet in orde is? Is hij bereid een onafhankelijk
onderzoek, dus niet door het Openbaar Ministerie zelf, te
laten doen naar de sancties die verbonden zijn aan het
falen van officieren van justitie?
©

achtergrond beantwoord ik de vragen van mevrouw
Gerkens.
Om te beginnen ben ik volledig bereid om lering te
trekken, zoals ik ook in de afgelopen jaren was, uit
gemaakte fouten. Ik wil echter ook waardering tonen
voor het zeer vele werk dat goed wordt gedaan en dat
beter wordt gedaan sinds het verbeteringsprogramma in
gang is gezet. Er moet helderheid komen over de vraag
in welke gevallen er een disciplinaire maatregel is
gevolgd en in welke niet. Ik heb ook even naar de lijst
gekeken. Die staat op de website van de uitzending en
die was te downloaden, dus dat was snel te overzien. Er
was in elk geval een zaak bij, naast de zaken uit de
categorieën die ik al noemde, waarin er juist waardering
was voor de officier van justitie. Officieren van justitie
moeten soms ook fouten van anderen in de opsporing
corrigeren en dan moeten zij daar niet voor worden
gestraft. Er zijn ook disciplinaire maatregelen getroffen
ten aanzien van officieren van justitie, soms behoorlijk
ingrijpende maatregelen.
Ik denk dat wij er goed aan doen om dit in beeld te
brengen. Het gaat om puur feitelijke informatie, niet om
de waardering daarvan. Ik zal ervoor zorgen dat met de
inschakeling van het Wetenschappelijk Bureau van het
Openbaar Ministerie de feiten naar aanleiding van deze
tabel van 90 zaken in beeld worden gebracht en dat deze
aan de Kamer worden gezonden met mijn beoordeling
daarvan.
Mevrouw Gerkens (SP): Ik zie een stap van de minister
in mijn richting, maar het is niet het onderzoek dat ik
voor ogen had. Het lijkt mij niet goed om het Openbaar
Ministerie onderzoek te laten doen naar deze zaken. Ik
vraag de minister echt om onafhankelijk onderzoek
buiten het Openbaar Ministerie om. Ik zou het ook niet
willen beperken tot deze 90 zaken. Ik vraag de minister
echt om onderzoek te doen naar de afgelopen tien jaar,
te kijken naar de fouten die zijn gemaakt sinds de
Schiedammer parkmoord. Ik wil ook weten welke
sancties mogelijk zijn en welke sancties zijn opgelegd. Ik
vraag hem ook om te kijken naar de loopbaanontwikkeling van de officieren die fouten hebben gemaakt. Ik hoef
geen rugnummers en geen namen. Het kan echt alleen
aantallen betreffen en geanonimiseerde zaken.
De schijn, zoals de minister ook in zijn antwoord zegt,
blijft bestaan dat fouten worden beloond. Schijn is niet
goed, zeker niet voor het vertrouwen in de rechtsstaat. Ik
verzoek de minister dus om er echt voor te zorgen dat er
een onafhankelijk onderzoek wordt uitgevoerd zodat wij
dit voor eens en altijd uit de wereld kunnen helpen.

Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Elke fout is er een te
veel. Daar is geen twijfel over. De afgelopen jaren zijn er
rechterlijke uitspraken gedaan die er op neer kwamen dat
er een fout uit het verleden moest worden gecorrigeerd.
Denk aan een paar herzieningszaken die veel aandacht
hebben getrokken. Ik heb toen gezegd dat er aandacht
was en is voor verbeteringsmaatregelen. Die zijn al
getroffen; dat is al op gang gekomen in de vorige
kabinetsperiode. Dat strekt zich uit tot de hele lijn van
opsporing en vervolging. Ik heb de uitzending ook
gezien. Daarin wordt een beeld geschetst van 90 zaken
waarin officieren van justitie zouden hebben gefaald en
waar onvoldoende op is gereageerd. Ik zou tegen
mevrouw Gerkens willen zeggen: kijkt u nog eens goed
naar wat u allang wist, waarover ik eerder heb gesproken
en wat tot verbeteringsmaatregelen aanleiding heeft
gegeven. Kijkt u ook naar het aantal zaken – dat is een
niet onbelangrijk deel ervan – waarin het ging om
termijnoverschrijding op basis van jurisprudentie die
intussen door de Hoge Raad is gewijzigd. Kijkt u ook
naar het aantal zaken dat erin zit waar wij onlangs nog
over hebben gesproken in een overleg met de vaste
commissie voor Justitie. Dat overleg ging over de positie
waarin opsporing en vervolging verkeren bij de
omvangrijke tapverslagen, waaronder zich ook geheimhoudingsgesprekken bevinden.
Ik zeg dit overigens niet om welke fout dan ook te
vergoelijken. Dat is ongeveer het laatste dat ik wil doen.
Ik hoop dat mevrouw Gerkens zich ook realiseert dat er
in deze periode van tien jaar vijf miljoen zaken zijn
behandeld door het Openbaar Ministerie en dat geen
minister van Justitie het ooit in zijn hoofd zal halen om
de indruk te wekken dat er foutloos wordt geopereerd. Ik
vind het wel nodig en belangrijk dat fouten en kansen op
fouten zo veel mogelijk worden verminderd. Tegen die

Minister Hirsch Ballin: Ik zei al dat er geen enkele
behoefte bestaat om welke fout dan ook niet onder ogen
te zien, in tegendeel. Ik ben blij dat mevrouw Gerkens
dat onderkent. Dat heeft zij ook de afgelopen jaren van
mij gehoord en gezien. Ik gebruik maar even het woord
″schijn″ dat mevrouw Gerkens zelf ook gebruikt: laten wij
nu eerst eens even kijken wat schijn is en wat werkelijkheid. Dat kan door de puur feitelijke inventarisatie van
die 90 zaken, die voor mevrouw Gerkens aanleiding zijn
voor de vragen die zij vandaag stelde, en de beoordeling
daarvan. Daarna kunnen wij bespreken – ik ben voor elk
gesprek beschikbaar – of de schijn waarover mevrouw
Gerkens het had in stand blijft en welk type reactie
daarop volgt. Ik zou zeggen: eerst de feiten en dan de

Tweede Kamer

2 februari 2010
TK 49

Vragenuur

49-4599

Hirsch Ballin
conclusies. Als dat is gebeurd, kunnen wij bespreken wat
er verder nodig is.

mij een heel goed onderdeel van het uit te voeren
feitenonderzoek. Ik zal dat graag doen.

De heer Teeven (VVD): De VVD-fractie vindt dat de
minister er eerst maar eens onderzoek naar moet doen
en moet bekijken wat er allemaal overeind blijft van de
reportage van Zembla. Dat is heel belangrijk. Fouten
moeten worden erkend, dat zijn wij met de minister
eens. Als het echter niets is, moet dat ook worden
gezegd. Ik roep bij de minister even in herinnering – hij
zal dat ongetwijfeld weten – de uitspraak van de Raad
voor de Journalistiek van 26 januari 2010. Vijf officieren
van justitie werden door Vrij Nederland met de grond
gelijk gemaakt vanwege blunderen. Deze vijf officieren
van justitie hebben een klacht ingediend. Zij zijn volledig
gerehabiliteerd en Vrij Nederland moet rectificeren waar
het om die blunders gaat. Ik zou de minister toch willen
vragen of hij heel duidelijk voor zijn mensen uit de
beroepsgroep wil gaan staan, als hij dat onderzoek doet
en er blijkt wellicht in 77 van de 90 gevallen dat er niets
aan de hand is. Als er fouten zijn gemaakt, moet dat
worden gecorrigeerd, maar als er geen fouten worden
gemaakt, dan past het de minister van Justitie om heel
duidelijk voor zijn mensen te gaan staan die dit moeilijke
werk doen. Ik zou die bereidheid graag horen van de
minister, want ik denk niet dat we bij elke vorm van
riooljournalistiek er meteen achteraan moeten lopen hier
in de Kamer.

Mevrouw Azough (GroenLinks): Voorzitter. Ik zou wel
willen verzoeken om niet te doen alsof er niets aan de
hand is. Dat geldt voor ons allemaal in deze Kamer, want
er is wel degelijk iets aan de hand. Zoals de minister zelf
al aangaf, is er de afgelopen jaren regelmatig reuring
geweest rondom het OM. Ik noem als meest recente
voorbeeld de zaken waarin het OM op de vingers is
getikt door de rechter voor geheim te houden gesprekken die in dossiers waren opgenomen, onterecht. Ik zou
dus ook aan de minister willen vragen op welke termijn
hij het feitenonderzoek dat hij zelf gaat doen, naar de
Kamer denkt te kunnen sturen. Het gaat mijn fractie
vooral om de vraag of er bij het OM een cultuur is
ontstaan waarin waarheidsvinding niet meer vooropstaat. Ik zou daar wel op korte termijn met de minister
over willen discussiëren.

Minister Hirsch Ballin: Ik heb de uitspraak van de Raad
voor de Journalistiek ook gezien naar aanleiding van de
klacht die is ingediend door vijf leden van het Openbaar
Ministerie. Die klacht is inderdaad gegrond verklaard. Het
lijkt mij verstandig om kennis te nemen van het stuk dat
op de website is verschenen. Er zullen ongetwijfeld heel
wat zaken bij zijn, waarin het inderdaad gaat om
onderkende fouten die op een of andere manier in de
opsporing en in de vervolging zijn gemaakt, maar het
gaat er ook om, daar a. de conclusie aan te kunnen
verbinden dat er in al die zaken sprake is van een
tekortgeschoten reactie op de geconstateerde feiten en b.
dat het in het geval van fouten, van zaken die gecorrigeerd moeten worden, kan gaan om heel verschillende
situaties. Ik noemde al twee niet-onbelangrijke categorieën die mij bij het eerste doornemen van het stuk
opvielen. Laten wij daar eerst naar kijken. Daarna ben ik
voor elk gesprek met de Kamer beschikbaar. Natuurlijk
sta ik achter iedereen die zich inzet in deze moeilijke
zaken, en dat zijn het vaak bij het OM. Die mensen
verdienen en krijgen mijn volle steun en het OM krijgt
ook mijn steun bij het corrigeren van fouten, waar nodig.
De heer Anker (ChristenUnie): Ik dank de minister voor
zijn laatste woorden, want die zijn wel belangrijk.
Mevrouw Gerkens vraagt naar de sancties die op de
fouten zijn gevolgd. Ik zou toch heel erg geïnteresseerd
zijn in de vraag of en op welke manier er trajecten
gestart zijn om ervoor te zorgen dat die fouten niet meer
voorkomen. Alleen een analyse van het aantal zaken
waarin het fout is gegaan, acht ik niet voldoende. Wij
politici, maar volgens mij ook de mensen in Nederland,
moeten weten dat als er iets fout gaat, dat daar dan ook
van geleerd wordt en hoe dat dan gedaan wordt. Daar
vraag ik expliciet aandacht voor.

Minister Hirsch Ballin: Mevrouw Azough en ik zijn het
natuurlijk helemaal eens dat fouten onder ogen moeten
worden gezien en aangepakt. Dat heb ik u bij verschillende gelegenheden niet alleen gezegd, maar ook
metterdaad doen blijken. We moeten ook niet zomaar
een hardwerkend, waardevol, belangrijk onderdeel van
ons staatsbestel in diskrediet brengen. Daar is wat mij
betreft ook absoluut geen reden voor. Het is ook niet wat
mevrouw Azough bepleit, ik zie haar nee schudden. Ook
op dit punt herken ik dingen en zijn wij het eens. Het lijkt
mij doenlijk om de Kamer het feitenonderzoek waar de
heer Anker om vroeg, over die 90 gevallen en het gevolg
dat daaraan gegeven is om ervan te leren en om het te
corrigeren, binnen twee maanden te doen toekomen. We
zullen daar precies in zijn en dan kunnen we daarover
spreken. U vraagt daar ook mijn beoordeling bij. Die zal
ik moeten geven op basis van de geconstateerde feiten.
Er zullen dossiers moeten worden nagezocht en dat
zullen we doen.
De heer Brinkman (PVV): Voorzitter. De PVV heeft ook
geschokt gekeken naar de uitzending. Wij hebben alle
begrip voor het zware werk van het OM, zeker ook van
de officiers van justitie, maar er moet mij toch iets van
het hart. In de uitzending klonk, daar waar gesproken
werd over fouten en foutjes, over zaken die in juridische
termen ″abusievelijk″ worden genoemd, toch ook wel
een beetje door dat er soms nog wel eens sprake zou
kunnen zijn van opzet. Dan moet ik zeggen: als dat zo
zou zijn, dan is dat een zeer zwaar ambtsmisdrijf. Mijn
eerste vraag is dan ook: zijn er in de afgelopen jaren met
betrekking tot deze lijst van foutjes rechercheonderzoeken geweest naar mogelijke opzet en zo ja, zijn er
vervolgingen gestart? Zou de minister erover kunnen
nadenken om bij het onderzoek dat hij wil gaan starten,
die vraag bij al die foutjes te stellen en om mogelijk te
kijken of daar een andere afweging in gemaakt moet
worden?

Minister Hirsch Ballin: Wat de heer Anker vraagt, lijkt

Minister Hirsch Ballin: Mevrouw de voorzitter. Het is
mogelijk dat wij constateren dat het gaat om zaken waar
bij nader inzien geen sprake is geweest van een aan het
Openbaar Ministerie verwijtbare fout. Die situaties
kunnen zich voordoen. Er kunnen zaken bij zijn waarop is
gereageerd, maar die behoren tot de categorie die de
heer Brinkman als ″foutjes″ omschreef. Er kunnen ook

Tweede Kamer

2 februari 2010
TK 49

Vragenuur

49-4600

Hirsch Ballin
zaken bij zijn die tot de fouten behoren waarop ook in
termen van disciplinaire maatregelen gereageerd moet
worden en in die zin is gereageerd. Naar mijn eerste
indruk is daarvan ook sprake. Als gereageerd moet
worden en als dit niet in die zin is gebeurd, zullen wij er
daarbij ook niet het zwijgen toe doen.
Ik weet evenwel dat er ook zaken zijn waarin duidelijk
disciplinaire maatregelen zijn genomen. Dat zal ook door
mij worden overgelegd in het feitenonderzoek dat ik heb
toegezegd.
Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Ik denk dat het
een goede stap is van de minister om onderzoek te doen
naar deze 90 zaken. Het betreft natuurlijk wel een
willekeurige selectie, gemaakt door een redactie van een
goed televisieprogramma. Het is de vraag of dat een
beeld geeft van het geheel; ik kan dat ook absoluut niet
zeggen. Ik wil dan ook nogmaals benadrukken dat het
wenselijk is om een onderzoek te doen naar bijvoorbeeld
de periode van de afgelopen tien jaar. Is de minister
bereid om het onderzoek over de afgelopen tien jaar
door een onafhankelijk bureau te laten uitvoeren en dus
niet door het wetenschappelijk bureau van het OM? Dat
moet natuurlijk niet eigen zaken keuren, zoals een slager
zijn eigen vlees. Graag verneem ik hierop de reactie van
de minister.
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Ik denk dat wij recht
moeten doen aan wat er in dit resultaat van journalistiek
onderzoek naar voren is gekomen. Journalistiek
onderzoek is niet vanzelf gediskwalificeerd doordat er
foutjes in voorkomen. Laten wij daar dus nuchter naar
kijken. Mijn oog viel nog wel op bladzijde 81 waar sprake
is van het steunen door minister Docters van Leeuwen
(zo staat het er letterlijk) van een lid van het Openbaar
Ministerie die met de letter ″S″ wordt aangeduid en van
het aftreden van minister Docters van Leeuwen dat
daarop volgde. Ook dat kan dus gebeuren.
Wij zullen dus serieus kijken naar alle onderdelen. Aan
het adres van mevrouw Van Velzen merk ik nog het
volgende op. Laten wij dit als eerste fase zien in de
beoordeling van wat u vraagt. De vragen die u en uw
collega’s, mevrouw de voorzitter, dus leden van uw
Kamer mij gesteld hebben, onder wie mevrouw Van
Velzen, hebben ten doel om iets op te pakken wat ook
mij ter harte gaat, namelijk de best mogelijke kwaliteit
van het Openbaar Ministerie.
Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Ik wil graag een
antwoord op mijn vraag hebben. Ik vroeg namelijk of de
minister bereid zou zijn om dit onderzoek echt onafhankelijk te laten uitvoeren, dus niet door het wetenschappelijk bureau van het OM zelf.
Minister Hirsch Ballin: Dat is een vraag die eigenlijk ook
al door mevrouw Gerkens gesteld was. Mijn antwoord
op die vraag is: laten wij nu eerst deze puur feitelijke
zaken in kaart laten brengen. Dat kan prima gedaan
worden door het Openbaar Ministerie. Ik zal u dat
toesturen. Al naar gelang de uitkomst, stel ik mij voor
om met elkaar te bespreken wat verder gedaan kan
worden. Ik reageer nu dus niet met definitief ″nee″ op
wat mevrouw Van Velzen mij vraagt. Nogmaals, laten wij
aan de hand van een feitenonderzoek die vraag van haar
straks nader bespreken.

Tweede Kamer

Vragenuur

De heer Van Haersma Buma (CDA): Fouten, ook
gemaakt bij het OM, moeten voorkomen worden.
Bovendien moet ervan geleerd worden, als er fouten
gemaakt zijn. In dat licht is het aangekondigde onderzoek
heel goed. Toch vraag ik mij af of de volgende twee
elementen ook niet in dat onderzoek moeten worden
meegenomen. Het eerste gaat over het volgende. Sinds
de Schiedammer parkmoord is de rechterlijke macht
strenger gaan kijken naar procedures, alsook het
uitvoeren van procedures. In hoeverre speelt dat een rol
bij het aantal zaken waar het OM uiteindelijk niet
ontvankelijk wordt verklaard? Het tweede gaat over de
rol van advocaten, die ook sinds de Schiedammer
parkmoord steeds beter weten hoe zij procedureel een
zaak onderuit kunnen halen. Bent u dus bereid ook deze
twee elementen te onderzoeken?
Ik heb nog een vraag aan mevrouw Gerkens, als dat
mag. Wil zij werkelijk dat al die 90 zaken nu worden
onderzocht, terwijl heel veel zaken nog door de rechter in
hoger beroep beoordeeld moeten worden? Volgens mij
is dat de hoogste onafhankelijke instantie die wij hebben.
Moeten wij daar dus in ieder geval niet eerst op
wachten?
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Misschien kan ik de
laatste vraag wel mede namens mevrouw Gerkens
beantwoorden: als er nog in hoger beroep geoordeeld
moet worden, worden er in het feitenonderzoek niet
meer feiten overgelegd dan op dat moment, dus feitelijk,
in deze stand van de procedure beoordeeld kunnen
worden.
De eerste vraag van de heer Van Haersma Buma is
veel belangrijker. Daarbij gaat het namelijk over
verklaringen, over dat wat wij in een proces kunnen doen
tot verdere verbetering. Ik heb al gewezen op het
programma Versterking Opsporing en Vervolging. De in
een deel van de door ZEMBLA besproken zaken zich
voordoende situatie dat er tapverslagen in dossiers zaten
die er eerder uitgehaald hadden moeten worden, betreft
een punt waarvan ik het belang ten volle heb onderkend
en dat nu precies ook aanleiding is voor de gesprekken
van mijn ministerie, samen met het Openbaar Ministerie
en de Nederlandse Orde van Advocaten over de vraag
hoe wij dit op een praktische manier kunnen voorkomen.
Mevrouw Gerkens (SP): In antwoord op de vraag van de
heer Van Haersma Buma wil ik zeggen dat dit precies is
wat wij niet willen: wij willen niet dat die 90 zaken
expliciet onderzocht worden. De vraag die wij aan de
minister gesteld hebben is: hoe vaak is in de afgelopen
tien jaar een fout gemaakt, hoe vaak is er een sanctie
toegepast, welke sanctiemogelijkheden zijn er en wat is
de carrièreontwikkeling geweest? Enerzijds wordt in een
televisieprogramma gezegd dat je, als je een fout maakt,
promotie krijgt. Anderzijds zegt het hoofd van het
Openbaar Ministerie, de heer Brouwer: als je een fout
maakt, volgt een sanctie. De waarheid ligt in het midden
en die willen wij, puur met cijfers, duidelijk op tafel
hebben.
De heer Heerts (PvdA): Ik heb ook een vraag aan de
langstzittende minister van Justitie die hier nu staat;
eigenlijk twee vragen. Worden de recente zaken rondom
Alkmaar, Zutphen en Breda hierin ook meegenomen? Wil
de minister vanuit het verbeterprogramma een extra
accent leggen op de tegenspraak die het Openbaar

2 februari 2010
TK 49

49-4601

Hirsch Ballin
Ministerie zelf organiseert binnen de lopende zaken? Ik
merkte dat de voorzitter van het college hier nogal
terughoudend over was. Hij zei: dat loopt steeds iets
beter. Kan de minister hier iets over zeggen?
Minister Hirsch Ballin: Het lijkt mij altijd heel verstandig
om niet te zeggen dat alles helemaal perfect gerealiseerd
is. Het gaat om een continu proces. Het is dan ook prima
om te zeggen dat dingen steeds beter gaan. Dat is ook
exact wat ik verwacht. Wij hebben het verbeterprogramma in gang gezet. Ik zie ook dat het tot ingrijpende
en belangrijke verbeteringen in de werkwijze heeft geleid
en daar gaat het om.
Wat die 90 zaken betreft, de vragen in dit vragenuur en
mijn antwoorden vinden hun directe aanleiding in wat in
het onderzoek van ZEMBLA naar voren is gebracht. Men
heeft niet alleen een uitzending gemaakt, maar ook een
rapport overgelegd en aan het publiek beschikbaar
gesteld. Sommigen zeggen dat de schijn bestaat dat er
een heleboel mis is. Anderen zeggen: laten wij niet te
gauw op de schijn afgaan en eerst precies kijken wat er
aan de hand is. Wat mij betreft ligt de zaak heel helder. Ik
wil dat wordt onderzocht hoe het er voorstaat met deze
90 zaken. Dat verdient ook een serieuze reactie, nu dit op
deze manier naar voren is gebracht in ZEMBLA. Men zal
deze krijgen, ik zal de Kamer graag mijn conclusies
overleggen.

Tweede Kamer

Vragenuur

2 februari 2010
TK 49

49-4602