t
r
o
p
p
a
r
s
g
n
a
g
t
r
o
o
V
de
van de transitie van
sector
Nederlandse mossel
[2012]

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

1

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

2

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

3

Inhoudsopgave
samenvatting
6		
1. stand van zake

n transitie moss

1.1 Inleiding
1.2 Sluiting moss

elbanken en oogs

1.3 MZI-arealen
en
1.3.1 MZI-arealen
1.3.2 MZI-arealen

en oogsten die m

eetellen voor de

en oogsten die va

experimenteerde

ng MZI-areaal vo
or

1.7 Landschappel

2. Lange-termijn

n ecologische ef

ijke inpassing va

9
ij

10
13

tr ansitie

13

llen onder
rs

een volgende tr

1.4 transporten
van
Zeeuwse deltaw mosselza ad van de
ateren na ar de W
addenzee
1.5 Oesterputten
1.6 Onderzoek aa

9

ten bodemvisser

-oogsten

de regeling voor
1.3.3 Voorbereidi

elsector

14
ansitie­stap

15
16
18

fecten van MZI’s

18

n MZI’s

19

vraagstukken
20

3. vooruitblik op

2013
22

4. referenties
23
bijlage
24

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

4

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

5

Samenvatting
Doel van de transitie

Trends

Dit rapport beschrijft de voortgang van de transitie van de
Nederlandse mosselsector tot en met het jaar 2012, zoals vast­
gelegd in het ‘Convenant transitie mosselsector en natuurherstel
Waddenzee’ van 21 oktober 2008 en nader uitgewerkt in het
Plan van Uitvoering Transitie Mosselsector van 3 februari 2010. De
coördinatie van de uitvoering van de transitie van de mosselsector
vindt plaats vanuit het Programma naar een Rijke Waddenzee.

De trend in de transitie, vergeleken met het afgesproken traject,
wordt getoond in de onderstaande figuur.

Het hoofddoel van de transitie is om de mosselbanken op de bodem
van de Waddenzee de kans te geven zich ongestoord te laten
ontwikkelen, terwijl de mosselsector kan blijven produceren. Om te
blijven produceren, heeft de sector jonge mosseltjes (‘mossel­zaad’)
nodig. Afgesproken is dat de visserij op natuurlijke mosselzaad­
banken stapsgewijs verminderd wordt en vervangen door alternatieve
manieren van zaadwinning. Op die manier kan de grondstof­voor­
ziening voor de mosselsector behouden blijven, terwijl de druk op
de natuur afneemt. Het vigerende alternatief voor de visserij op
natuurlijke zaadbanken bestaat uit mosselzaad-invang­installaties
(MZI’s), geplaatst in Oosterschelde, Waddenzee en de Zeeuwse
Voordelta. MZI’s bestaan uit drijvende constructies met substraat
(netten of touwen) waaraan de mosselzaadjes zich kunnen hechten.

Bodemzaadvisserij
(Mkg/jaar)
40

Globaal transitietraject
Transitietraject bij afgesproken
stapgrootte
Globale MZI opschaling
Sluiting zaadvisserij
MZI-oogst, meetellend in transitie
Meetellende MZI-oogst indien
zuid-noord transporten toegestaan

30

De figuur laat zien dat de MZI-oogsten in 2012 zijn toegenomen ten
opzichte van 2011. Niettemin blijven in 2012 zowel de sluiting van
de zaadvisserij als de MZI-oogsten, en daarmee de transitie, enigszins
achter bij het geplande traject. Dit wordt mede veroorzaakt doordat
er in 2012 nog geen structurele regeling was voor transporten van
MZI-zaad uit de Deltawateren naar de Waddenzee. Er hebben in
2012 transporten plaatsgevonden, maar dat gebeurde op basis van
een­malige afspraken. Dit zaad telt daarom niet mee in de transitie.
De reden dat deze transporten nog niet structureel mogelijk gemaakt
konden worden ligt in de noodzaak voor grote zorgvuldigheid om
introductie van probleemsoorten in de Waddenzee te voorkomen.
Daarvoor is onderzoek en overleg nodig. Dit heeft het grootste deel
van 2012 in beslag genomen.
De succesvolle MZI-oogst in de Waddenzee in 2012 maakt duidelijk
dat de eerste sluitingsstap is gecompenseerd. In 2013 is het daarom
mogelijk de tweede transitiestap te zetten. Dat betekent dat:
• Bij de voorjaarsvisserij niet 20% maar 40% van de aanwezige
zaadbanken worden gevrijwaard van visserij.
• Het areaal voor MZI’s kan worden verdubbeld, naar 169 ha in de
Zeeuwse Delta en 240 ha in de Waddenzee
Met het extra areaal voor MZI’s kan een begin worden gemaakt
met het compenseren van de tweede sluitingsstap. Eind 2013
zullen de zogenoemde MZI-experimenten worden beëindigd, met
uit­zondering voor het bedrijf West 6. Vanaf 2014 komt deze ruimte
vrij voor de transitie.
De toename van de zaadinvang in 2012 kan verklaard worden uit de
afwezigheid van belangrijke vraat door zeesterren zoals die optrad
in 2011, de toename van het aantal gebruikte MZI-systemen en de
optimalisatie van de ligging van de invanggebieden in het voorjaar
van 2012. Van het vergunde MZI-areaal dat bruikbaar is, wordt het
overgrote deel (83%) feitelijk benut. Voor specifiek de transitie­
gebieden in de Waddenzee is dat 97%. De MZI’s hebben zich
daar­mee in 2012 opnieuw verder ontwikkeld tot een succesvolle
alternatieve bron van invang van mosselzaad.

20

10

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Tijd

Najaarsvisserij
In tegenstelling tot de jaren 2010 en 2011 was er in de zomer van 2012
een goede zaadval van mosselen in de Waddenzee. Daardoor was er
in het najaar van 2012 een succesvolle visserij. In totaal is ruim 41 Mkg
mossel­zaad gevist. Met deze succesvolle najaarsvisserij konden na 2
jaar van schaarste de meeste percelen weer worden bezaaid.

Transporten van mosselzaad van de Oosterschelde
naar de Waddenzee
In maart 2012 is een Nbwet vergunning verleend voor het transpor­
teren van mosselzaad van de Oosterschelde naar kweekpercelen in de
Wadden­zee. Er hebben 43 transporten plaatsgevonden waarbij 1,97
Mkg mossel­zaad is verplaatst naar de Waddenzee. De transporten
bieden de sector de mogelijkheid de betere groeiomstandigheden
in de Waddenzee te benutten en zo de kweekresultaten te opti­
maliseren. De voor 2012 overeen gekomen regeling is inmiddels
geëvalueerd. Deze evaluatie vormt mede de basis voor het nemen
van besluiten over transporten vanaf 2013.

In 2012 is bepaald dat GS Zeeland bevoegd gezag is voor het verlenen
van vergunningen op basis van de Nbwet voor de activiteiten in de
oesterputten (ref. 9). Activiteiten in de oesterputten zijn mogelijk een
bron voor introductie van probleemsoorten in de Oosterschelde. Het
voorkómen van onbedoeld transport van probleemsoorten van de
Ooster­schelde naar de Waddenzee is een belangrijke voorwaarde
voor het toestaan van Zuid-Noordtransporten.

Experimenten op de Noordzee
In 2012 is een regeling gemaakt voor experimenten met invang, en
eventueel ook kweek, van mosselen op de Noordzee. De experi­
menten kunnen begin 2013 starten en hebben een looptijd van
3 jaar. Afhankelijk van het startmoment zal er eind 2015 meer
duidelijk­heid zijn over de technische problemen en mogelijkheden
van invang van mosselzaad in ruwe, dynamische omstandigheden
op zee. Deze duidelijkheid is belangrijk om te kunnen inschatten in
hoeverre invang van mosselzaad op zee mogelijk is.

Figuur 1
Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

6

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

7

Onderzoeken

Vooruitblik 2013: tweede transitiestap en evaluatie

Onderzoek op de gesloten mosselbanken geeft een wisselend
beeld te zien. De mosselbank in het gebied ‘De Vlieter’ is vrijwel
verdwenen als gevolg van predatie door zeesterren, terwijl er
door het uitblijven van zaadval ook geen jonge mosselen zijn
bij­gekomen. De bank bij de Afsluitdijk is tot op heden in stand
gebleven. Zaadval van betekenis in deze gebieden heeft sinds het
sluiten daarvan niet meer plaatsgevonden, dus ook niet in 2012.

Het besluit van de convenantpartners om de in 2014 voorziene
tussenevaluatie te vervroegen naar 2013 is ingegeven door de
inzichten die met de uitvoering van het convenant en de diverse
studies zijn ontstaan. Gebleken is dat het Plan van Uitvoering van
het convenant op enkele principiële punten onvoldoende richting
geeft. Een voorbeeld hiervan is de besluitvorming over ZuidNoord­transporten van mosselen vanuit de Oosterschelde naar de
Waddenzee.

In 2012 is gestart met het opstellen van een voorlopig streefbeeld
voor landschappelijke inpassing van MZI’s. Omdat MZI-technieken
zich nog ontwikkelen is het voorlopige streefbeeld nog niet
geschikt als harde leidraad voor vergunningsvoorschriften. Als de
komende jaren meer duidelijkheid ontstaat over de meest effectieve
systemen wordt een nadere uitwerking van een landschappelijk
toetsings­kader voor vergunningverlening mogelijk.
Onderzoek naar effecten van MZI’s op het ecosysteem van
Waddenzee, Oosterschelde en Voordelta zal begin 2013 worden
afgerond. Het betreft onderzoek naar:
a. Invloed van MZI’s op de ecologische draagkracht van Ooster­
schelde en Waddenzee voor schelpdieren en daarmee voor
soorten die van schelpdieren leven.
b. Invloed van het gebruik van MZI’s op vogels en zeezoogdieren.
c. Invloed van MZI’s op accumulatie van organisch materiaal en
verspreiding van afval.

Het komend jaar, 2013, wordt daarom een belangrijk jaar. Enerzijds
wordt uitvoering gegeven aan de afspraken in het convenant, te
weten in de eerste plaats het maken van de tweede transitiestap
(sluiting van 40% van de mosselbanken voor de voorjaarsvisserij
en opschaling van MZI’s). Anderzijds wordt nagegaan of de resul­
taten van de uitgevoerde onderzoeken rondom de transitie van de
mosselsector en de ervaringen met het Plan van Uitvoering aan­
leiding geven de afspraken bij te stellen en/of te verduidelijken voor
de periode na 2013. Daarmee is de uitvoering van het convenant
gebaat.
Dat processen anders lopen dan vooraf beoogd behoort tot het
adagium ‘leren door doen’. De convenantpartners delen deze
instelling met elkaar. Er is dan ook volop vertrouwen in 2013
uit­voering te geven aan de afspraken van het convenant en de
tussen­tijdse evaluatie.

selsector
s
o
m
ie
it
s
n
a
r
t
n
e
1. Stand van zak
1.1 Inleiding

van de transitie
rijft de voortgang
Dit rapport besch
met het jaar
mosselsector tot en
van de Nederlandse
nvenant transitie
elegd in het ‘Co
2012, zoals vastg
denzee’ van 21
natuurherstel Wad
mosselsector en
convenant zijn
afspraken uit dit
oktober 2008. De
voering Transitie
in het Plan van Uit
nader uitgewerkt
begeleiding van
februari 2010. De
Mosselsector van 3
sselsector vindt
transitie van de mo
de
n
va
ng
eri
vo
uit
de
ke Waddenzee.
gramma naar een Rij
plaats vanuit het Pro
organisatie zijn
n de transitie en de
De kernpunten va
e 1.
beschreven in bijlag

nsporten plaats­
voor het eerst tra
In 2012 hebben
sterschelde naar
sselzaad uit de Oo
gevonden van mo
betrof zaad uit
de Waddenzee. Dit
in
n
ele
erc
kp
ee
kw
de Oosterschelde
bodempercelen in
MZI’s dat eerst op
geven aan een
ee is uitvoering ge
is uitgezaaid. Daarm
de mosselsector
n van Uitvoering die
afspraak in het Pla
rschelde op te
aad uit de Ooste
in staat stelt MZI-z
ultaten hiervan
addenzee. De res
kweken in de W
in paragraaf 1.4.
worden beschreven
De paragrafen 1.6
onderzoek

en 1.7 gaan in op in

2012 uitgevoerd

nsitie zijn:
derdelen van de tra
De belangrijkste on
areaal aan nietvergroting van het
• De stapsgewijze
dat deze zich
mosselbanken, zo
beviste sublitorale
ontwikkelen..
ongestoord kunnen
n alternatieve
n en tempo waari
• De mogelijkhede
n ontwikkeld,
lzaad kunnen worde
bronnen van mosse
te is.
nteel de belangrijks
waarvan MZI mome
deze onderdelen
en met 2012 op
De resultaten tot
rna besproken.
rafen 1.2 en 1.3 hie
worden in de parag

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

8

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

9

1.2 Sluiting mosselbanken en oogsten bodemvisserij
Sluiting mosselbanken
Het sluiten van gebieden voor de mosselzaadvisserij vindt primair
plaats in gebieden waar sublitorale mosselbanken de grootste
kans hebben te overleven. Eenmaal gesloten gebieden blijven
gesloten, zodat de banken zich ongestoord kunnen ontwikkelen.
Ook al verdwijnen deze banken door natuurlijke oorzaken, dan
nog blijven de gebieden dicht, aangezien er bij nieuwe zaadval
weer nieuwe mosselbanken tot ontwikkeling kunnen komen.
Ook andere bodemberoerende activiteiten, zoals garnalenvisserij,
worden uit de gebieden geweerd. Punt van aandacht en ook zorg
daarbij is dat dit tot op heden eenzijdig aan de garnalenvissers is
opgelegd. Het streven is de garnalenvisserij als belanghebbende
partij bij het convenant te betrekken en in wisselwerking met
het verduurzamingstraject voor de garnalenvisserij (VISWAD) tot
gedragen afspraken te komen. Momenteel bedraagt de sluiting
20% van het areaal aan zaadbanken dat in het voorjaar aanwezig
is. Vanaf het voorjaar van 2013 wordt dat 40%. Zie par. 1.3.3.
In het voorjaar van 2009 is een eerste mosselzaadbank gesloten,
in gebied ‘de Vlieter’ nabij de Afsluitdijk. Het voor mosselvisserij
gesloten gebied grenst aan mosselpercelen en is circa 500 ha groot,
met daarbinnen 140 ha zaadbanken en bankjes. Binnen dit gebied is
140 ha gesloten voor ook de garnalenvisserij (zie figuur 2).

In voorjaar 2010 is een tweede gebied van 216 ha gesloten, met
daarbinnen 70 ha aan zaadbanken en waarbij 88 ha van het
gebied gesloten is voor de garnalenvisserij. Ook dit gebied ligt bij
de Afsluitdijk, maar dan ter hoogte van Breezanddijk (eveneens
aangegeven in figuur 2). In 2010 en in 2011 zijn geen nieuwe
zaad­banken ontstaan, ook niet in de reeds gesloten gebieden. Er
is in het voorjaar van 2011 en 2012 dus ook geen nieuw gebied
gesloten. In 2013 wordt wel sluiting van een gebied verwacht, van­
wege de goede zaadval in 2012.

	  

In beide gebieden vond in het verleden ook regelmatig zaadval
plaats, hetgeen voor de banken nodig is om zich te kunnen ver­
jongen en over een langere periode te kunnen blijven bestaan.
Na sluiting van de gebieden heeft echter nog geen zaadval van
betekenis plaatsgevonden, dus ook niet in 2012.
De monitoring van de gesloten gebieden wordt uitgevoerd
door Imares en MarinX. Een deel van de monitoring wordt uit­
gevoerd binnen het zogenaamde Mosselwad-project. Via dat
project wordt gedurende vijf jaar de ontwikkeling van de gesloten
gebieden vastgelegd en wetenschappelijk geanalyseerd. Mossel­
banken worden onderzocht op stabiliteit, diversiteit van de levens­
gemeenschap ter plekke, invang van zand en slib en de betekenis
voor de vogels van het wad. Voor de resultaten van dat onderzoek
wordt verwezen naar de website (www.mosselwad.nl).

Tabel 1: Sluiting van mosselbanken in de Waddenzee
Totaal areaal
zaadbanken
voorjaar (ha)

Daarvan gesloten
voor visserij
(20%, in ha)

Daarvan gesloten Daarvan gesloten Ontwikkeling van de banken vanaf sluiting
voor de mossel­
voor de garnalen­
visserij (20%, in ha) visserij (20%, in ha)

2009
(Vlieter)

735

140

493

140

Bank Vlieter voor circa de helft verdwenen,
als gevolg van predatie door zeesterren

2010
(Breezanddijk)

370

70

216

88

Bank Vlieter vrijwel geheel verdwenen door
predatie. Bank Breezanddijk is geheel intact

2011

0

0

0

0

Geen sluiting vanwege afwezigheid van
nieuwe zaadbanken. Bank Breezanddijk is
grotendeels intact

2012

totaal

0

0

210

0

709

0

228

Geen sluiting vanwege afwezigheid van
nieuwe zaadbanken. Bank Breezanddijk is
nog steeds aanwezig

Legenda:
Bruin:
Mosselkweekpercelen
Blauw: 	Opschalingslocaties voo

r MZI’s inclusief experimenteerlo
caties (blauw omlijnd),
met daarin de locaties zoals in
gebruik genomen in 2010 (blauw
gearceerd)
Oranje: 	Gearceerd: sinds 200
9 gesloten gebied voor mosselv
isse
rij
	Dubbel gearceerd: artik
el 20 gebied (sinds 2009 formeel
gesloten voor alle
bodemberoerende visserij)
Figuur 2 Ligging van gesloten

gebieden voor bodemberoerend
e visserij, kweekpercelen
en MZI-locaties in de Waddenzee
(situatie 2012).

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

10

progr amma plan Naar een rijke Wadd enzee

11

van 2012 weer op mosselzaad worden gevist (ref. 2). In totaal
is 41 Mkg mosselzaad opgevist. De visserij is uitgevoerd in de
periode september – november, waarbij steeds enkele dagen
om de week is gevist. In de perioden tussen de visserij konden
de banken herstellen en is het zaad nog gegroeid met als gevolg
dat uiteindelijk meer kon worden opgevist dan ten tijde van de
bestandsopname werd ingeschat. Ook het pas laat opduiken
van zeesterren in de bestanden heeft bijgedragen aan de goede
vangst. De verwachting is dat in het voorjaar van 2013 opnieuw
op mosselzaad kan worden gevist. De laatste visserij hiervoor was
in het voorjaar van 2010.

De naleving van de sluitingen is als volgt geregeld:
•V
 oor de mosselvisserij is handhaving geregeld via de NBwet
vergunning en het hiervan onderdeel uitmakende visplan voor de
mosselzaadvisserij. Daarvoor gelden de grote oppervlakten zoals
ingetekend in de kaart (zie vorige pagina).
•D
 e PO ziet toe op de zaadvisvergunningen en daarbij behorende
visplan door middel van de black box registratie waarmee de
bewegingen van de schepen wordt geregistreerd. Indien een
overtreding wordt gesignaleerd kan een sanctie (boete) worden
opgelegd aan de betreffende mosselvisser en wordt tevens het
ministerie van EZ geïnformeerd.
•V
 oor de garnalenvisserij past het ministerie van EZ artikel 20
van de Natuurbeschermingswet 1998 toe om de sluiting van
de kerngebieden (kleinere dubbelgearceerde oppervlaktes in de
kaart) wettelijk te regelen.
•D
 e contouren van de art. 20 gebieden worden boven water
gemarkeerd met boeien, geplaatst door Rijkswaterstaat.
•B
 uitendienst-ambtenaren van EZ houden er toezicht op dat er
geen visserij binnen de boeien plaatsvinden, als onderdeel van
hun reguliere taak.

Met deze succesvolle najaarsvisserij konden na 2 jaar van schaarste
de meeste percelen weer worden bezaaid. De rentabiliteit
van de sector staat echter nog steeds onder druk, omdat het
tenminste twee jaar duurt voordat mosselzaad is opgekweekt tot
verhandelbare consumptiemosselen. Het mosselzaad dat in 2012
is gevist leidt pas vanaf 2014 tot inkomsten voor de sector. Dat
zet ook het tempo van de transitie onder druk, aangezien de hoge
investeringskosten van MZI’s voor een belangrijk deel bekostigd
worden uit de inkomsten van de reguliere kweek op basis van
mosselzaad uit de bodemvisserij. Vanwege de beperkte voorraden
op de percelen waren banken in 2012 vaak niet bereid leningen
voor investeringen in MZI’s te verstrekken.

Bodemvisserij 2012
De vangsten uit de bodemvisserij vanaf 2009, worden weergegeven
in tabel 2. In 2012 is na de goede zaadval in de zomer van 2012
ca. 1400 ha nieuwe zaadbanken ontstaan en kon er in het najaar

Tabel 2: Oogsten bodemzaadvisserij (in Mkg), voorjaar (Vjr.) en najaar (Njr.)
Waddenzee

Oosterschelde

Voordelta

totaal

Vjr.

Njr.

Vjr.

Njr.

Vjr.

Njr.

Vjr.

Njr.

Geheel
totaal

2009

12

15

0

17

0

0

12

32

44

2010

13

0

0

0

7

0

20

0

20

2011

0

0

0

0

0

0

0

0

0

2012

0

41

0

0

0

0

0

41

41

1.3 MZI-arealen en -oogsten
1.3.1 MZI-arealen en oogsten die meetellen voor de transitie
In het vroege voorjaar van 2012 heeft een herschikking van MZIlocaties plaatsgevonden. Aanleiding daarvoor was dat een aantal
locaties minder of ongeschikt was gebleken voor MZI dan wel voor
bepaalde MZI-systemen. Ook was een sterke behoefte corridors
aan te leggen aan de kopse zijden van de kavels in verband met het
veilig kunnen manoeuvreren tussen de MZI’s. Bij de herindeling van
de gebieden is de lengte van de kavels zo veel mogelijk in overeen­
stemming gebracht met lengte van de ter plaatse gebruikte MZIsystemen. De belangrijkste verandering in de Waddenzee is dat het
gebied Scheurrak als invanglocatie is komen te vervallen vanwege de
te hoge stroomsnelheden aldaar. De verplaatsingen zijn in onderling
overleg met de betrokken ondernemers gerealiseerd. Een algehele (en
bewerkelijke) herverdeling via loting zoals in 2009 bleek niet nodig.
In ref. 3 is verslag gedaan van de opbrengsten van de mosselzaad­
invanginstallaties (MZI’s) tot en met 2012. De samenvattende
resultaten worden getoond in tabel 3. Dit betreft de oogsten in het
kader van de transitie en die dus dienen ter compensatie van de
sluiting van gebieden met zaadbanken.
De tabel laat zien dat in de Oosterschelde het gebruikte MZI-areaal
na 2009 aanzienlijk lager was dan in 2009. Dat komt door­dat in
2009 nog een interim-regeling gold, waarbij MZI’s op kweek­
percelen in de Oosterschelde werden geplaatst en iedere kweker
een gelijk oppervlak van 2 ha werd toebedeeld.

Het vergunde MZI-areaal in 2012 was 120 ha in de Waddenzee,
80 ha in de Oosterschelde en 5 ha in de Voordelta, in totaal dus
205 ha. Het in 2012 feitelijk met MZI’s belegde areaal bedroeg 171 ha,
zodat 83% van het vergunde areaal is gebruikt. In 2011 was dat
77%.
De niet benutte ruimte bestaat deels uit reststukjes die door vorm
of afmetingen onbruikbaar zijn voor het neerleggen van MZI’s.
Dat wel geschikte locaties niet zijn gebruikt komt meestal doordat
de betreffende bedrijven vanwege de financiële lasten nog niet,
of slechts stapsgewijs, in MZI’s hebben geïnvesteerd en dan
uiteraard kiezen voor de meest profijtelijke invulling. De terugval
in gebruik van de locaties in de Oosterschelde en de toename in
de Waddenzee weerspiegelt daarbij dat Zuid-Noordtransporten
nog niet zijn geregeld en de mindere geschiktheid van een aantal
locaties in de Oosterschelde
Uit tabel 3 blijkt verder dat de opbrengst per hectare in 2012
gemiddeld 67.000 kg per ha bedroeg. Er is daarmee een stijgende
trend in de opbrengsten per ha. In 2011 was de gemiddelde op­
brengst 39.000 kg per ha, in 2010 33.000 kg per ha en in 2009
25.000 kg per ha. In grote lijnen blijken MZI’s dus inderdaad de
gehoopte succesvolle oogstmethode voor mosselzaad. Ref. 3
geeft ook een analyse van de opbrengsten per hectare per MZIlocatie. Hieruit blijkt dat de invangresultaten van 2012 per locatie
sterk kunnen verschillen. Voor details wordt naar het betreffende
rapport verwezen.

Tabel 3: MZI arealen en opbrengsten: reguliere transitie

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

12

Waddenzee
Areaal (ha)

Opbr. (Mkg)

Oosterschelde
Areaal (ha)
Opbr. (Mkg)

Voordelta
Areaal (ha)

Opbr. (Mkg)

totaal
Areaal (ha)

Opbr. (Mkg)

2009

64

1,3

90

2,6

0

0

154

3,9

2010

96

3,6

67

1,8

4

0,2

168

5,6

2011

93

4,5

60

1,5

4

0,2

158

6,2

2012

116

8,7

42

2,4

12

0,5

171

11,5

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

13

Bodemzaadvisserij
(Mkg/jaar)
40

Globaal transitietraject
Transitietraject bij afgesproken
stapgrootte
Globale MZI opschaling
Sluiting zaadvisserij
MZI-oogst, meetellend in transitie
Meetellende MZI-oogst indien
zuid-noord transporten toegestaan

30

20

10

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Tijd

Figuur 3 Gerealiseerde MZI-oogsten en bodemzaadvisserij in relatie tot
het afgesproken transitietraject

Hoe de MZI-oogsten en de sluiting van zaadbanken van de af­
gelopen jaren zich verhouden tot het afgesproken traject is weer­
gegeven in figuur 3. Daaruit blijkt dat de transitie in 2012 nog
enigszins achterloopt op het afgesproken traject.
Als in 2013 een volgende transitiestap gezet wordt (zie paragraaf
1.3.3), wordt deze achterstand in ieder geval niet groter. Als voor
de jaren na 2013 de transitie versneld wordt omdat de oogst
van MZI’s in de Oosterschelde naar de Waddenzee kan worden
getransporteerd en derhalve mee zal gaan tellen voor de transitie,
kan de achterstand ten opzichte van het overeengekomen traject
mogelijk worden ingelopen.
1.3.2 MZI-arealen en oogsten die vallen onder de regeling
voor experimenteerders
Naast het MZI-areaal voor de transitie is er ook een aanzienlijk
oppervlak gereserveerd voor experimentele MZI’s. Gebruikte opper­
vlaktes en behaalde oogsten zijn weergegeven in tabel 4. De in
2009 belegde arealen zijn niet eenduidig bepaald, zodat daarvoor
geen waarde is ingevuld.

Uit tabel 4 blijkt dat in 2012 de gemiddelde oogst bij de experi­
menteerders ongeveer 38.000 kg per ha bedroeg. In 2011 was dat
35.000 kg per ha.

Tabel 4: MZI arealen en opbrengsten: reguliere transitie

In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat de oogst van de
experimenteerders niet meetelt in de transitie. De reden daarvoor
is dat de experimentele installaties al in bedrijf waren voordat de
transitie werd ingezet. Ze kunnen daarom niet gelden als compen­
satie voor vermindering van de bodemzaadvisserij. Bovendien
zijn de experimenteerrechten ook niet naar rato onder de zaad­
visrechthebbenden verdeeld. De experimentele MZI’s worden uiter­
aard wel meegenomen in de bepaling van de ecologische effecten
in Waddenzee, Oosterschelde en Voordelta.
De toenmalige minister van LNV heeft in augustus 2009 voor de
afbouw van de experimenten een overgangsregeling afgekondigd.
Zoals toegelicht in de voortgangsrapportage over 2011 loopt de
overgangsregeling tot en met 2013, uitgezonderd voor het bedrijf
West6. Dit betekent dat betreffende gronden vanaf 2014 beschik­
baar komen voor de transitie.

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

14

Waddenzee
Areaal (ha)

Opbr. (Mkg)

Oosterschelde
Areaal (ha)
Opbr. (Mkg)

Voordelta
Areaal (ha)

Opbr. (Mkg)

totaal
Areaal (ha)

Opbr. (Mkg)

2009

-

2,8

-

1,0

-

0,3

-

4,1

2010

69

3,2

19

0,4

8

0,2

95

3,8

2011

75

2,9

26

0,8

8

0,1

109

3,8

2012

73

2,8

16

0,8

8

0,1

97

3,7

1.3.3 Voorbereiding MZI-areaal voor een volgende transitie­stap
Uit tabel 3 in paragraaf 1.3.1 blijkt dat in 2012 in de Waddenzee
met MZI’s ruim voldoende mosselzaad is ingevangen (8,7 Mkg) om
de eerste sluitingsstap voor de bodemvisserij te compenseren. Voor
compensatie van de eerste stap is invang van meer dan 5,5 Mkg
vereist. Bij deze berekening telt het mosselzaad dat is ingevangen in
de Zeeuwse delta nog niet mee, omdat er in 2012 geen structurele
regeling bestond voor transporten van mosselzaad van de Zeeuwse
delta naar de Waddenzee. Nu met de invang in de Waddenzee de
eerste sluitingsstap (20%) is gecompenseerd, kan in het voorjaar

van 2013 de tweede transitiestap worden gezet, waarbij 40% van
de dan aanwezige arealen mosselzaadbanken worden gevrijwaard
voor de visserij. Na de goede zaadval in 2012 was in het najaar
ca. 1400 ha mosselzaadbanken aanwezig is. De omvang van het
areaal te sluiten zaadbanken kan worden vastgesteld na de voor­
jaars­survey in 2013 wanneer bekend is welk deel daarvan nog
aanwezig is.
Nu de tweede transitiestap aanstaande is, is in 2012 een begin
gemaakt met de voorbereiding van het MZI-areaal zodat compen­

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

15

satie van de tweede sluitingsstap mogelijk wordt. Dat houdt
in dat in de Waddenzee 120 hectare en in de Zeeuwse delta 85
hectare nieuw areaal voor MZI’s beschikbaar moet komen. Omdat
een aantal MZI-locaties maar gedeeltelijk of soms zelf geheel niet
geschikt bleken te zijn voor MZI’s (zie par. 1.3.1), zijn de benodigde
hectares maar deels beschikbaar binnen de in 2009 vastgestelde
MZI-gebieden, zoals onderstaande tabel laat zien.
Tabel 5: Beschikbare arealen voor MZI’s in tweede transitiestap
Waddenzee

Zeeuwse delta

totaal

Nodig voor
tweede stap (ha)

120

85

205

Beschikbaar (ha)

38

38

76

Tekort (ha)

82

47

129

• dat afkomstig is van percelen waarop in december 2011/januari
2012 een Schelpdier Afhankelijke Soorten Inventarisatie (SASI) is
uitgevoerd (ref 4)
• waartussen zich enkele halfwasmosselen mogen bevinden
• dat in de periode van 2 april tot en met 19 april 2012 wordt
vervoerd (en uitgezaaid tot en met 20 april 2012)
In de passende beoordeling bij de vergunning (ref. 5) is aan­
gegeven dat door middel van de SASI het risico op de insleep
van probleemsoorten in de Waddenzee voldoende is gemini­
mali­seerd. De vergunningverlener (het ministerie van EZ) heeft
vervolgens voorwaarden gesteld. Deze zijn verwoord in een aantal
voorschriften en beperkingen in de verleende vergunning en
bevatten verplichtingen voor de mosselkwekers en de Producenten­
organisatie (PO) en toezichtwerkzaamheden door het ministerie.

In 2012 is daarom voor enkele MZI-locaties een grensaanpassing
voorbereid, zodat uitbreiding van deze locaties mogelijk is. Het
gaat om de locaties Neeltje Jans in de Oosterschelde en de locaties
Zuidmeep en Vogelzand in de Waddenzee. Aanvullend ecologisch
onderzoek naar de uitbreiding van deze locaties wordt begin 2013
afgerond. Vervolgens stelt het ministerie van Economische Zaken
eventuele nieuwe begrenzingen van deze locaties vast.

Resultaten
In totaal zijn 63 transporten door de kwekers aangemeld. Daarvan
hebben 20 transporten uiteindelijk geen doorgang gevonden.
In 10 van deze gevallen was sprake van een overtreding van de
vergunnings­voorschriften, in de andere 10 gevallen heeft de
mossel­kweker zelf besloten het transport niet door te zetten. Dat
betekent dat in totaal 43 transporten hebben plaatsgevonden
waarbij 1,97 Mkg mosselen naar de Waddenzee is overgebracht.

1.4 transporten van mosselzaad van de Zeeuwse
deltawateren naar de Waddenzee

Gedurende de transportperiode is 10 keer handhavend opgetreden.
9 van deze gevallen betrof het terugkeren van schepen naar
de Ooster­schelde omdat aan de hand van de controle van de
black box gegevens was vastgesteld dat buiten de SASI-vakken
was gevist. Het tiende geval betrof de vondst van de Filippijnse
tapijtschelp in de lading bij de bemonstering op Kornwerderzand,
waarbij ook dit schip is terug­gekeerd naar de Oosterschelde. In
de context van het convenant werd de Filippijnse tapijtschelp
beschouwd als een ”bij transporten te mijden soort” totdat een
nadere risicoanalyse is uitgevoerd om vast te stellen of deze
soort wel of niet valt onder de definitie van probleemsoort in de
“beleidslijn schelpdierverplaatsingen 2012”.

Tussenoplossing voor transporten in 2012
In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat het mosselzaad
dat ingevangen wordt in de Oosterschelde en de Voordelta pas
meetelt in de transitie wanneer dat zaad naar de Waddenzee mag
worden getrans­por­teerd en opgekweekt. In verband met het risico
op introductie van probleemsoorten in de Waddenzee gold er tot
en met 2011 een verbod op transport van mosselen vanuit de
Ooster­schelde naar de Waddenzee.
Het uitvoeren van transporten van mosselzaad van de Ooster­
schelde naar de Waddenzee zodanig dat het risico dat probleem­
soorten mee kunnen komen wordt geminimaliseerd vraagt grote
zorg­vuldigheid. In verband daarmee is er in 2011 en 2012 veel
onder­­zoek uitgevoerd (o.a. ref. 4) en overleg gevoerd.
Voor transporten in 2012 is een tussenoplossing gekozen, met de
afspraak dat voor de jaren daarna er een structurele regeling komt.
De voor 2012 verleende vergunning betreft:
•m
 osselzaad dat afkomstig is uit MZI’s en tijdelijk op bodem­
percelen is uitgezaaid

Evaluatie
In 2012 is een procesevaluatie van de transporten uitgevoerd
(ref 6). In het evaluatierapport wordt geconstateerd dat onder
het motto “better safe than sorry”, is gekozen voor een intensief
toezicht­regime op de transporten. De conclusie van de evaluatie
is dat in dit intensieve en gedegen toezichtregime bij vrijwel alle
kritische beheerspunten is aangehaakt, om de introductie van
probleem­soorten in de Waddenzee te voorkomen.

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

16

Mede op basis van de conclusies en aanbevelingen in de proces­
evaluatie kan in 2013 en daarop volgende jaren een structurele
regeling voor Zuid-Noordtransporten worden ontwikkeld. In 2012
is gebleken dat het Plan van Uitvoering onvoldoende duidelijke
afspraken bevat om goed richting te kunnen geven aan een regeling
voor transporten. Zo is in het PvU niet geregeld of naast mossel­zaad
van MZI’s ook halfwasmosselen vanuit de Oosterschelde naar de
Waddenzee kunnen worden getransporteerd. Voor de mossel­­sector
zou dat gewenst zijn met het oog op het optimaal kunnen gebruiken
van kweekpercelen en groeiomstandigheden in de Waddenzee,
zodat het rendement van de mosselcultuur kan worden verbeterd
en het “dure” MZI-zaad rendabel kan worden opgekweekt. Bij de
natuurorganisaties roept dit de vraag op of en hoe eventueel te
transporteren halfwas zou meetellen in de transitie. De “beleids­
regels inzake schelpdierverplaatsingen” (beleidsregel, ref. 7) staan
bovendien in beginsel transporten van halfwasmosselen tussen de
Oosterschelde en de Waddenzee niet toe. Ergo, er liggen hier dus
een aantal te beantwoorden principiële vraagstukken.
Een ander punt dat in het PvU niet is uitgewerkt, is de vraag hoe
moet worden omgegaan met de introductie van exoten – niet zijnde
probleemsoorten - in de Waddenzee door mosselzaadtransporten.

De beleidsregel en het schelpdierimportmonitoringprotocol
(SIMP, ref 8), zien toe op het minimaliseren van de risico’s op het
introduceren van probleemsoorten. In aanvulling op deze juridische
eis voeren de convenantpartners met elkaar een gesprek of
daarnaast ook de introductie in de Waddenzee van exoten in het
algemeen moet en kan worden geminimaliseerd.
Omdat het PvU hierover geen uitsluitsel geeft en gegeven de
complexi­teit van de discussie over Zuid-Noordtransporten, zijn de
convenant­partners in 2012 nog geen structurele regeling voor
transporten over­eengekomen. De hiervoor genoemde principiële
punten moeten daar­voor eerst worden opgelost en bij voorkeur
leiden tot eenduidige afspraken die in het PvU kunnen worden
opgenomen.
Ook omtrent Zuid-Noordtransporten is dus sprake van een proces
van leren door doen. Nu gebleken is dat het PvU ontoereikend is
voor het ontwerpen van een regeling is dat één van de redenen om
de tussenevaluatie van het convenant te vervroegen van 2014 naar
2013. Dat biedt tevens de kans om ook voor andere onderdelen van
het convenant die nog niet zijn uitgewerkt, zoals de herijking van
mosselpercelen, afspraken te maken en regelingen te treffen.

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

17

1.5 Oesterputten

1.6 Onderzoek aan ecologische effecten van MZI’s

1.7 Landschappelijke inpassing van MZI’s

Het voorkómen van onbedoeld transport van probleemsoorten van
de Oosterschelde naar de Waddenzee is een belangrijke voor­waarde
voor het toestaan van Zuid-Noordtransporten. Activiteiten in de
oesterputten zijn mogelijk een bron voor introductie van probleem­­­
soorten in de Oosterschelde als water rechtstreeks uit de oester­putten
wordt weggevoerd naar de Oosterschelde. Om de introductie van
probleemsoorten in de Oosterschelde via de oester­putten te voorkómen
is het daarom van belang dat de activiteiten in de oesterputten
met vergunningen worden gereguleerd. Mede op initiatief van de
convenantpartners is overleg gevoerd tussen Gedeputeerde Staten van
de provincie Zeeland en de staatssecretaris van Economische Zaken,
waarna in 2012 is bepaald dat GS Zeeland bevoegd gezag is voor het
verlenen van vergunningen op basis van de Natuur­beschermingswet
voor de activiteiten in de oesterputten (ref. 9).

Onderzoek naar mogelijke effecten op het ecosysteem en daarmee
samenhangende natuurwaarden van de Oosterschelde, Voordelta
en Waddenzee vindt plaats in een aantal deelstudies:
a. Invloed van MZI’s op de ecologische draagkracht van Ooster­
schelde en Waddenzee voor schelpdieren en daarmee voor
organismen die van schelpdieren leven.
b. Invloed van het gebruik van MZI’s op vogels en zeezoogdieren.
c. Invloed van MZI’s op accumulatie van organisch materiaal en op
het ontstaan van zwerfvuil door schade en slijtage van MZI’s.
d. E ffecten van het in- en uittrillen van MZI-ankerpalen op zee­
zoogdieren.

In 2012 is gestart met het opstellen van een voorlopig streefbeeld voor
landschappelijke inpassing van MZI’s in de Waddenzee. Dit voorlopig
streefbeeld is een nuttige tussenstap in een nog experimentele fase.
Het tempo waarin en de middelen waarmee aan het streefbeeld, met
name door middel van vergunningsvoorschriften, invulling wordt
gegeven, zal vanaf 2013 verder worden uitgewerkt. Daarom kunnen
op dit moment geen bindende voorschriften over landschappelijke
inpassing worden voorgeschreven.

In 2013 zullen de onderzoeken worden afgerond. De resultaten
zullen in de voortgangsrapportage over 2013 worden opgenomen.

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

18

Vier aspecten kunnen behulpzaam zijn bij vergunningverlening in
de Waddenzee:
1. vanuit het aspect ‘landschap’:
• z oveel mogelijk concentratie nabij havens en industrie en/of
kunst­werken;
• geen plaatsing in de oostelijke Waddenzee;
2. vanuit het aspect ‘ruimte’:
• z oveel mogelijk geclusterd (niet alleen de MZI-locatie’s, maar ook
binnen de MZI-vakken);
• zoveel mogelijk parallel aan vaargeulen;

3. vanuit het aspect ‘vorm’:
• z oveel mogelijk harmonisatie van alle elementen (palen, buizen,
drijvers) binnen een MZI-locatie
4. vanuit het aspect ‘materiaal en kleur’
• z oveel mogelijk harmonisatie van alle elementen (palen, buizen,
drijvers) binnen een MZI-locatie.
Voor de Oosterschelde is er geen voorlopig streefbeeld voor land­
schappelijke inpassing van MZI’s. In opdracht van het ministerie van
EZ is het effect van MZI’s op het landschap van de Oosterschelde in
2011 nader onderzocht. Daaruit bleek dat er reeds zoveel objecten
in en om de Oosterschelde staan dat de MZI-installaties, ook bij het
gebruik van paalverankering, daar geen wezenlijke inbreuk hebben
op het landschap.
Onderzoek naar de visuele beleving onder recreanten van MZI’s in
de Schaar van Renesse (Voordelta) in 2011 liet zien dat het overgrote
deel van de strandbezoekers (97%) zich niet stoort aan de MZI’s. Een
deel van hen waardeert de aanwezigheid van de MZI zelfs positief.

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

19

2. Lange-termijn vraagstukken
Er van uitgaande dat het dossier Zuid-Noordtransporten in 2013
tot een oplossing wordt gebracht is er op de wat langere termijn
een tweetal vraagstukken van belang voor het verdere verloop van
de transitie:
a. Het zoeken naar alternatieve methoden voor de productie,
winning en kweek van mosselzaad, anders dan MZI’s in de
Waddenzee en de Oosterschelde
b. H
 erijking van het areaal kweekpercelen op de Waddenzee
Dit naast het mogelijk maken van Zuid-Noord, dat naar verwachting
in 2013 wordt gerealiseerd.

Ad a: alternatieve methoden
Het mosselconvenant voorziet in een omslag van zaadvisserij
in de Waddenzee naar andere vormen van zaadwinning in en
buiten de Waddenzee. Mosselzaadinvang in de Noordzee is
daar­bij een optie. Mosselzaadinvang in de Noordzee vraagt
vanwege de ruwe omstandigheden tijdens stormen andere sys­
temen en werkwijzen dan zoals die nu worden toegepast in de
Ooster­­schelde en de Waddenzee. Om deze te ontwikkelen zijn
experimenten nodig. In 2012 is een regeling voor experimenten
met invang van mosselen op de Noordzee getroffen. Er is ruimte
geboden voor ten hoogste 5 kleinschalige experimenten van
onder­­nemers of samenwerkingsverbanden om gedurende 3 jaren
te experimenteren met MZI’s in de onbeschutte gedeelten van
de Noordzee. Deze experimenteerlokaties zijn globaal in overleg
met andere gebruikers vastgesteld, doch definitieve locaties op
basis van coördinaten moeten nog worden aangeleverd door de
betreffende 5 ondernemers. De experimenten zullen begin 2013
kunnen starten.
De aanvragers uit de mosselsector hebben gekozen voor de minder
diepe maar onbeschutte locaties in de Voordelta en voor tech­
nieken die voor hen momenteel uitvoerbaar zijn. De gekozen MZIsystemen lijken daarom veel op de systemen die nu in de beschutte
kust­wateren worden gebruikt.

echte diepe wateren van de Noordzee (minimaal 20 meter diep),
bijvoorbeeld met het gebruik van ondergedoken zgn. “submerged”
systemen wordt hiermee nog niet gezet. De commissie vindt de
realisatie van de experimenten wel een belangrijke tussenstap en
impuls voor de verdere verduurzaming van de mosselsector.
Om de mogelijkheden van aquacultuur op open zee (waaronder de
kweek van schelpdieren/mosselen) te onderzoeken, lopen nog de
volgende projecten:
1. Blauwdruk project (EFRO onderzoeksproject): Binnen dit
Nederlandse project wordt onderzocht of de opwekking van
windenergie ver uit de kust te combineren valt met aquacultuur/
passieve visserij. In deze haalbaarheidstudie wordt onder meer
ook de mogelijkheid bezien om in de corridors tussen de parken
mogelijkheden van mosselzaadinvang/kweek te realiseren. Het
onderzoek wordt uitgevoerd door Imares, Grontmij, Deltares en
de TU Delft. De eindrapportage wordt in 2013 opgeleverd.
2. MERMAID project: Innovative Multi Purpose offshore plat­
forms (EU-FP7 project): dit Europese onderzoek brengt nieuwe
mogelijkheden in kaart voor de benutting van platforms (o.a.
olieplatforms en windmolenparken) voor onder andere aqua­
cultuur (waaronder de kweek van schelpdieren/mosselen). Dit
onderzoek wordt uitgevoerd door een groot aantal Europese
onderzoeksinstituten en bedrijven. De eindrapportage wordt in
2015 opgeleverd.
3. Vissen in/rondom windmolenparken. Dit is een project
van het ministerie van I&M/ RWS/Directie Noordzee). Binnen
dit project worden naast de mogelijkheden voor de reguliere/
bestaande visserijen ook gekeken naar de mogelijkheden
voor aquacultuur op zee (maricultuur). Een verkenning wordt
uitgevoerd naar o.a. de mogelijkheden van schelpdierkweek. De
eindrapportage wordt in 2013 opgeleverd.

Ad b: Herijking van kweekpercelen in de Waddenzee
De kosten van MZI-zaad zijn hoog en het zaad is dus alleen
rendabel in te winnen wanneer het vervolgens ook succesvol kan
worden opgekweekt. Dat stelt eisen aan de kwaliteit van percelen.
De Waddenzee is een dynamisch gebied waarbij geulen zich
verplaatsen en percelen kunnen verzanden. Daarom, maar ook uit
oog­punt van natuurbeleid, is er de behoefte om ligging en areaal
van de kweekpercelen te herzien.
Vanuit de kweekpraktijk gaat het om het hebben van grond waar
de mosselen blijven liggen, ook tijdens stormen in de winter, in
combinatie met een goede groei. Om vroeg geoogst MZI-zaad te
kunnen uitzaaien is ook behoefte aan locaties die zo veel mogelijk vrij
zijn van krabben en waar het zaad tijdelijk kan worden “geparkeerd”
om na het leveringsseizoen te worden overgebracht naar de dan
vrij­­gekomen percelen. Bij bodemzaad speelt dit probleem veel
minder omdat dat pas later (in oktober of pas volgende voorjaar)
wordt opgevist en veel “consumptiepercelen” dan inmiddels zijn

leeg geleverd. Het MZI zaad stelt daarmee wat andere eisen aan
kweek dan het reguliere bodemzaad. Hiermee wordt momenteel
ook nog volop geleerd. Het kan daardoor nog enige tijd duren
voordat een herijking van het areaal in zijn volle breedte kan worden
door­gevoerd. In 2013 zal een proces worden ontwikkeld waarmee
herijking van kweekpercelen kan worden uitgevoerd. Dit vanuit het
oogpunt van zowel een optimale mosselkweek als het verbeteren
van de natuurwaarden. Vanwege de samenhang tussen enerzijds de
herijking van kweekpercelen en anderzijds maatregelen die worden
voorbereid voor de verduurzaming van de garnalenvisserij (VISWAD),
is daarbij een goede samenwerking tussen sectoren en het ministerie
van EZ vereist. Een gebied met mogelijk goede omstandigheden
voor mosselkweek is het Eierlandse Gat. Dit gebied heeft ook
natuur­waarden en andere visserijsectoren hebben er belangen. Dat
onder­streept de noodzaak van een zorgvuldig proces om afspraken
te maken over de mogelijkheden van dit gebied voor mosselkweek.
Gezien het dynamische karakter van de Waddenzee zullen her­
ijkingen nodig blijven.

De beoordelingscommissie mosselexperimenten heeft advies uit­
gebracht over de projectvoorstellen (ref. 10). Zij constateert dat het
innovatieve karakter van de voorstellen beperkt is. De stap naar de

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

20

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

21

2013
3. Vooruitblik op

atie tot de transitie
onderzoeken in rel
el
ve
n
me
ko
13
In 20
t de praktische
de ervaringen me
t
me
n
me
za
Te
dit
gereed.
convenant, heeft
afspraken in het
in
de
uitvoering van de
om
enantpartners
sluit van de conv
be
t
he
t
.
to
13
d
20
lei
ge
oegen naar
nevaluatie te vervr
sse
tu
ne
zie
or
r.
vo
jaa
2014
m een belangrijk
2013, wordt daaro
in
en
ak
Het komend jaar,
pr
afs
n aan de
uitvoering gegeve
n
va
n
ke
Enerzijds wordt
ma
e plaats het
weten in de eerst
l­
sse
mo
het convenant, te
% van de
p (sluiting van 40
sta
itie
ns
tra
de
s).
ee
ZI’
de tw
opschaling van M
orjaarsvisserij en
ng
idi
nle
banken voor de vo
aa
tie
lua
sseneva
nagegaan of de tu
en
n
lle
Anderzijds wordt
ste
te
ering bij
in het Plan van Uitvo
geeft de afspraken
2013.
or de periode na
te verduidelijken vo

4. Referenties
1. M
 osseltransitie in de Waddenzee, J. Jansen, M. van Stralen, P. Kamermans, H. Sas,
De Levende Natuur, mei 2012
2. Inventarisatie van het sublitorale wilde mosselbestand in de westelijke Waddenzee in het najaar van 2012,
MarinX-rapport 2012.124.2
3. Invang van mosselzaad in MZI’s. Resultaten 2012, MarinX, Rapport in prep.
4. S chelpdier afhankelijke soorten inventarisatie: SASI mosselzaad Oosterschelde 2011-2012,
A. Gittenberger,M. Rensing, N. Schrieken, H. Stegenga. GiMaRIS rapport 2012.02,
i.o PO mosselcultuur Yerseke
5. P
 assende beoordeling voor het transporteren van mosselzaad van een aantal percelen in de
Oosterschelde naar percelen in de Waddenzee in het voorjaar van 2012. M. van Stralen,
A. Gittenberger, MarinX rapport 2012.116: i.o.v. PO mosselcultuur Yerseke
6. Z uid-Noordtransporten van mosselzaad in 2012, procesevaluatie, K. De Ridder, F. Visser, H. Winter,
oktober 2012
7. B
 eleidsregels inzake schelpdierverplaatsingen, Scr 19 juni 2012, nr. 12068
8. S chelpdier import monitoring protocol, A. Gittenberger, GIMaRIS rapport 2010.10d4, Leiden 2010
9. B
 rief van de staatssecretaris van Economische Zaken aan Gedeputeerde Staten van Zeeland,
over de vergunningverlening voor activiteiten in de oesterputten in Yerseke (3 december 2012)
10. B
 rief van de beoordelingscommissie mosselexperimenten Noordzee 2012 aan de staatssecretaris van
EL&I, dd 28 februari 2012.

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

22

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

23

BIJLAGE: kernpunten
transitie en organisatie
Kernpunten transitie mosselsector: recapitulatie
Het hoofddoel van de transitie is om de natuurlijke mosselbanken
op de bodem van de Waddenzee de kans te geven zich ongestoord
te ontwikkelen, terwijl de mosselsector kan blijven produceren.
Daarom is afgesproken dat de visserij op de natuurlijke mossel­
zaad­banken stapsgewijs verminderd wordt en vervangen door
alter­natieve manieren van zaadwinning. ‘Mosselzaad’ bestaat
uit jonge mosselen die dienen als ‘grondstof’ voor de kweek van
consumptie­mosselen. Door de visserij op natuurlijke zaadbanken te
verminderen en te vervangen door alternatieven, kan de grondstof­
voorziening voor de mosselsector op peil blijven, terwijl de druk op
de natuur afneemt.
De reden om mosselbanken niet te bevissen is dat deze belangrijke
natuurwaarden kunnen herbergen: organismen die habitat
vinden in en op de mosselbanken, en vogels en vissen die op de
mosselen en de daaraan geassocieerde organismen fourageren.
Voordat sprake was van het convenant werden vrijwel alle sub­
litorale mosselbanken bevist. Hoe deze zich in een onbeviste
situatie ontwikkelen is daardoor niet duidelijk. Daarom is in het
Plan van Uitvoering ook afgesproken dat de onbeviste banken
worden onderzocht, om te bezien in hoeverre deze zich inderdaad
ontwikkelen tot de verwachte rijke habitats.

In het Plan van Uitvoering is het volgende mechanisme van de
voort­gaande sluiting overeengekomen:
• De transitie verloopt stapsgewijs, met een stapgrootte van
20% (naar areaal) van de jaarlijkse voorjaars-zaadvisserij in de
westelijke Waddenzee.
• In het voorjaar van 2009 is gestart met de sluiting van mossel­
zaadbanken, waarbij van het toen aanwezige areaal 20% is
gesloten voor de visserij. Deze 20%-sluiting vindt ieder voorjaar
plaats, op het dan aanwezige areaal zaadbanken.
• Het sluiten van 20% van de zaadbanken is als volgt omgerekend
naar het verlies aan vangstmogelijkheden voor de visserij.
Op basis van historische gegevens bedraagt de gemiddelde
jaarlijkse bodemzaadoogst 40 Mkg. De voorjaarsvisserij bedraagt
gemiddeld 2/3 daarvan, zodat 20% van de voorjaarsvisserij neer­
komt op (afgerond) 5,5 miljoen kg.
• Zodra die 5,5 miljoen kg (Mkg) zaad via MZI’s, of andere
alternatieven voor de bodemvisserij, op jaarbasis wordt binnen­
gehaald, wordt in het daaropvolgende voorjaar het percentage
te sluiten areaal verhoogd van 20% naar 40%.
• Van het in het voorjaar aanwezige areaal wordt vanaf dat
moment dus ieder jaar 40% gesloten. Dit blijft zo tot de volgende
sluitingsstap aan de orde is, van opnieuw een extra 20% van de
voorjaarsvisserij.

• E n zo verder, iedere keer met stappen van het equivalent van
20% van de voorjaarsvisserij, ofwel 5,5 Mkg. Daarbij geldt
dat eenmaal gesloten banken gesloten blijven, ook al zijn de
betreffende mosselbanken weer verdwenen.
•N
 a deze afbouw van de voorjaarsvisserij komt ook de najaars­
visserij aan bod, die in twee stappen wordt beëindigd.
•D
 e gehele bodemzaadvisserij wordt zodoende in 7 stappen
vervangen door alternatieven. Als de transitie compleet is vol­
bracht, wordt gemiddeld jaarlijks 40 Mkg mosselzaad via deze
alternatieven binnengehaald.
Het momenteel belangrijkste alternatief voor de traditionele
bodem­­visserij vormen mosselzaad-invanginstallaties (MZI’s). Dit
zijn in het water drijvende installaties die bestaan uit boeien of
buizen, met daartussen substraat (netten of touwen), waaraan
de mossel­larven zich kunnen hechten en uitgroeien tot oogstbaar
mosselzaad. In het kader van de transitie is in 2010 in de Zeeuwse
Delta 85 ha en in de Waddenzee 120 ha beschikbaar gesteld om
MZI’s neer te leggen. Daarnaast is er nog areaal van 37 ha in de
Zeeuwse Delta en 83 ha in de Waddenzee beschikbaar gesteld aan
eerder gestarte MZI-experimenten.

Voor het zetten van de volgende stap telt mee:
1. H
 et MZI-zaad dat wordt geoogst in MZI’s die in het kader van
de transitie zijn neergelegd in de Waddenzee. De oogst van de
experimentele MZI-installaties telt niet mee. De reden daarvoor
is dat deze installaties al vóór de transitie in gebruik waren.
2. Het MZI-zaad dat geoogst is in de Oosterschelde en Voordelta, mits
dit zaad ook naar de Waddenzee mag worden getransporteerd
om daar verder te worden opgekweekt. De reden daarvoor is dat
de groeiomstandigheden in de Waddenzee beter zijn en voldoende
groot om het (dure) MZI-zaad ook rendabel op te kweken tot een
marktwaardig product. Dergelijke transporten waren tot en met
2011 echter nog niet toegestaan, omdat er in de Oosterschelde
exoten aanwezig zijn die mogelijkerwijs schadelijk kunnen zijn voor
de natuur van de Waddenzee (‘probleemsoorten’). In 2011 is gewerkt
aan zodanige voorwaarden aan mosseltransporten dat dergelijke
risico’s effectief worden bestreden. In 2012 zijn transporten voor het
eerst toegestaan. Zie ook hoofdstuk 2 van dit voortgangsrapport.
In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat er tussentijds evaluaties
zullen worden gehouden om te bezien of de doelen worden
behaald en/of er moet worden bijgestuurd, conform het adagium
‘leren door doen’. In deze filosofie past ook het onderzoek aan
onbeviste sublitorale mosselbanken. In 2013 worden de resultaten
van de eerste vier jaar van de transitie geëvalueerd en wordt bezien
of bijsturings­maatregelen nodig zijn.
De doorloop van de transitie wordt samengevat in figuur 4.

Figuur 4
Samenvatting
van de afspraken
t.b.v. transitie van
de Nederlandse
mosselsector.

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

24

De trapsgewijze afbouw van de bodemzaadvisserij en de
complemen­taire opbouw van alternatieve zaadwinning die het
gevolg moeten zijn van de gemaakte afspraken is schematisch
weer­gegeven in figuur 5.

Bodemzaadvisserij
(Mkg/jaar)
40

Globaal transitietraject
Transitietraject bij afgesproken
stapgrootte
Globale MZI opschaling

30

20

Tijd

Organisatie van de transitie
De partners in het ’Convenant transitie mosselsector en natuur­
herstel Waddenzee’ zijn:
• Het ministerie van Economische Zaken
• De Producentenorganisatie Mosselcultuur (‘PO Mossel’)
• De natuurbeschermingsorganisaties Natuurmonumenten, Stichting
WAD, Vogelbescherming en Waddenvereniging

10

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Figuur 5
De op basis van de
gemaakte afspraken
beoogde vermindering
van de bodemzaadvisserij
tegenover de uitbreiding
van het MZI-areaal als
functie van de tijd.

2020

Alle beslissingen over de algehele koers, en dus ook over bijsturings­
maatregelen, worden genomen door het Bestuurlijk Overleg
waarin de convenantpartners op directieniveau vertegenwoordigd
zijn. In 2011 bestond dit uit:
• Ministerie van EZ: Jaap Verhulst en Erlinde Kuijpers
• PO Mossel: Daan van Doorn en Hans van Geesbergen
• Natuurmonumenten: Wilfred Alblas
• Vogelbescherming Nederland: Fred Wouters
• Waddenvereniging: Arjan Berkhuysen
• Stichting Wad: Lenze Hofstee
• S ecretaris: Hein Sas (tot en met april 2012), Stefan Morel (vanaf
juni 2012)
Het Bestuurlijk Overleg wordt bij toerbeurt voorgezeten door
een vertegenwoordiger van de drie partijen (Ministerie van EZ,
PO Mossel, natuurbeschermingsorganisaties). In 2012 bekleedde
Wilfred Alblas namens de natuurbeschermingsorganisaties het
voorzitter­schap tot 27 juni. Vanaf 27 juni 2012 is het voorzitterschap
vervuld door Jaap Verhulst namens het ministerie van Economische
Zaken.

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

26

Het Bestuurlijk Overleg wordt bijgestaan door een Projectgroep
waarin de inhoudelijk experts van de convenantpartners zitting
hebben. De Projectgroep houdt toezicht op de praktische gang
van zaken van de transitie en bereidt de besluitvorming in het
Bestuurlijk Overleg voor.
In 2011 hadden in de Projectgroep zitting:
•M
 inisterie van EZ: Erlinde Kuijpers, Angelo Kouwenhoven en Bram
Streefland, bij vergunningstechnische onderwerpen bijgestaan
door Sharon van Dijk.
• PO Mossel: Hans van Geesbergen en Jos van Damme.
• Natuurmonumenten: Martijn de Jong.
•V
 ogelbescherming Nederland: Cornelia Vermeer (tot juli 2012),
daarna is Vogelbescherming ook vertegenwoordigd door Martijn
de Jong.
• Waddenvereniging: Wouter van der Heij.
• Deskundige: Marnix van Stralen
•V
 oorzitter: Hein Sas (tot en met april 2012) en Stefan Morel
(vanaf juni 2012)
De begeleiding van de uitvoering van de transitie van de mossel­
sector vindt plaats vanuit het Programma naar een Rijke Wadden­
zee. Hein Sas en Stefan Morel vervulden de functie van algeheel
coördinator van de transitie vanuit het Programma.

programmaplan Naar een rijke Waddenzee

27

Voortgangsrapport van de transitie van de Nederlandse mosselsector, 2012

28