Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 004

Initiatiefnota van het lid Geurts: «Een eerlijke
boterham, over het versterken van de
voedselketen»

Nr. 4

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 23 maart 2015
De vaste commissie voor Economische Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister en de Staatssecretaris van
Economische Zaken over de brief van 28 oktober 2014 over de kabinetsreactie op de Initiatiefnota van het lid Geurts: «Een eerlijke boterham, over
het versterken van de voedselketen» (Kamerstuk 34 003, nr. 3).
De vragen en opmerkingen zijn op 2 februari 2015 aan de Minister en de
Staatssecretaris van Economische Zaken voorgelegd. Bij brief van
20 maart 2015 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Vermeij
Adjunct-griffier van de commissie,
De Vos

kst-34004-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

1

Inhoudsopgave
I

II

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUniefractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie

2
2
3
3

Antwoord / Reactie van de Minister en Staatssecretaris

8

7
7
8

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie op de initiatiefnota van het lid Geurts «Een eerlijke boterham». Zij
hebben hier nog enkele vragen over.
De Minister en Staatssecretaris van Economische Zaken (hierna: de
bewindspersonen) wijzen erop dat Europees mededingingsrecht een
belangrijk instrument is om effectieve concurrentie te laten plaatsvinden.
De leden van de VVD-fractie vragen hoeveel ruimte het Europese
mededingingsrecht biedt voor een nationale invulling? Kunnen de
bewindspersonen hier uitgebreid op ingaan?
Voorts lezen deze leden dat de Nederlandse agrarische sector veel
produceert voor de export. Meer regelgeving als gevolg van de
voorstellen van de initiatiefnemer leiden tot hogere kosten voor ondernemers. Kunnen de bewindspersonen nader ingaan op de gevolgen die
de voorstellen van de initiatiefnemer op de concurrentiepositie van
Nederland hebben? En welk effect op de werkgelegenheid kan dit
hebben? Hoeveel arbeidsplaatsen per procent prijsstijging verdwijnen er?
Voorstellen lid Geurts
Voorstel 1: onafhankelijke toezichthouder
In de kabinetsreactie wordt nog gesteld dat er eind 2014 een voortgangsrapportage over de pilot oneerlijke handelspraktijken naar de Kamer
gestuurd wordt. In de geannoteerde agenda voor de Landbouw- en
Visserijraad van december 2014 is dit uitgesteld naar begin 2015. De leden
van de VVD-fractie vragen wat de reden is van het uitstel? Is het aantal
deelnemers aan de pilot voor de agrofoodsector toegenomen? In de
kabinetsreactie wordt geconstateerd dat de deelname van bedrijven uit de
land- en tuinbouw nog achterloopt op de andere schakels? Hebben de
bewindspersonen daarvoor een verklaring?
Voorstel 3: duidelijkheid over afspraken beleidsbrief
In de kabinetsreactie lezen de leden van de VVD-fractie dat een
handleiding is toegezegd die meer duidelijkheid moet bieden over de
mededingingsregels die relevant zijn voor de oprichting en activiteiten
van productorganisaties. In het najaar zou de Kamer deze handleiding
ontvangen. Wanneer is deze handleiding naar de Kamer gestuurd? Voorts
wordt geschreven dat per 8 mei 2014 nieuwe beleidsregels zijn ingegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

2

Kunnen de bewindspersonen al een beeld schetsen van de eerste
resultaten en effecten van de beleidsregels?
Daarnaast vragen deze leden of de bewindspersonen uitgebreid in kunnen
gaan op de ruimte die het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid biedt voor
producentenorganisaties en brancheorganisaties in het licht van prijs- en
productieafspraken?
Ten slotte wordt een verklaring voor het afnemen van innovatie gevonden
in de economische crisis. De leden van de VVD-fractie vragen de
bewindspersonen of zij al zien dat de innovatie weer toeneemt, en in
welke sectoren of productgroepen dat is.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over
het versterken van de voedselketen». Deze leden hebben een aantal
vragen en opmerkingen waar ze de bewindspersonen verzoeken op in te
gaan.
De leden van de PvdA-fractie zijn tevreden dat de problemen die in de
initiatiefnota worden aangekaart al op verschillende wijzen worden
aangepakt door middel van het huidige beleid.
Deze leden zijn tevreden om te lezen dat de huidige marktstructuur geen
invloed lijkt te hebben op de innovatie. Zij zijn wel teleurgesteld dat het
aantal innovaties dat consumenten uiteindelijk bereikt is afgenomen. De
leden van de PvdA-fractie vragen de bewindspersonen of de verwachting
is dat dit aanbod voor de consument weer toe gaat nemen in de komende
jaren.
Deze leden zijn daarnaast benieuwd hoe de bewindspersonen staan
tegenover het feit dat Nederland de tweede exporteur is van agrarische
goederen, en daarmee laat zien dat Nederland al zelfvoorzienend kan zijn
indien nodig.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over
het versterken van de voedselketen». Ten aanzien van de kabinetsreactie
en prijsvorming in de keten hebben deze leden nog vragen.
Nederlandse boeren en tuinders zijn de beste ter wereld door hun passie
voor het vak en kennis. Zij produceren innovatief en volgens de hoogste
standaarden en zij zorgen voor veilig voedsel voor ons allemaal. De leden
van de CDA-fractie zijn trots op de agrarische sector en de vele families in
de land- en tuinbouw die zorgen voor de voedselvoorziening die we in
Nederland hebben. Deze leden willen dat we deze maakindustrie van
eigen bodem en haar gezinsbedrijven behouden. Maar de inkomens van
boeren en tuinders staan steeds meer onder druk. De jongste cijfers van
het LEI laten zien dat de inkomens van agrariërs structureel laag zijn. Het
gemiddelde inkomen in land- en tuinbouwbedrijven is in 2014 gedaald
met 8.000 euro naar gemiddeld 35.000 euro (Actuele ontwikkeling land- en
tuinbouw in 2014, LEI december 2014). In de landbouw fluctueren
opbrengstcijfers sterk, terwijl er veel kapitaal nodig is en er lange dagen
gemaakt worden. De veerkracht van familiebedrijven in de land- en
tuinbouw is groot, maar voorkomen moet worden dat deze veerkracht
wordt geknakt. De relatief lage opbrengst van land- en tuinbouwbedrijven
komt onder andere voort door hun geringe marktmacht. De vele kleine

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

3

familiebedrijven in de land- en tuinbouw kunnen niet opboksen tegen de
toenemende marktmacht in de keten van verwerkers, supermarkten en
hun inkooporganisaties. Verreweg het meeste voedsel kopen consumenten bij supermarkten. Supermarkten die de afgelopen twee decennia
meer en meer zijn geconcentreerd en ook verticaal in de keten meer
invloed hebben verkregen door middel van inkooporganisaties en
huismerken. Om ervoor te zorgen dat de positie van de boer en tuinder
verstrekt wordt is de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over het
versterken van de voedselketen» ingediend door het lid Geurts van de
CDA-fractie. In de initiatiefnota worden deze problemen geanalyseerd en
worden er beleidsaanbevelingen gedaan om de positie van de boer,
tuinder en visser in de keten te versterken.
Ten algemene appreciëren de leden van de CDA-fractie de inzet van de
bewindspersonen en hebben deze leden goede hoop dat we samen
stappen kunnen blijven zetten ten behoeve van een sterkere agrarische
sector. Want het is zeker nodig om stappen te zetten.
Bij het Ministerie van Economische Zaken en bij de Autoriteit Consument
en Markt (ACM) is er nog steeds geen aandacht voor de grote marktconcentratie in de supermarktwereld. De leden van de CDA-fractie stellen vast
dat het Ministerie van Economische zaken en de ACM niet bewust lijken te
willen zijn van de toenemende verticale en horizontale marktmacht van de
food retailers. Een blinde vlek van gigantische proporties. Dit blijkt onder
andere uit de wijze waarop er onderzoek is gedaan door de ACM en uit de
wijze waarop de resultaten van het LEI onderzoek geïnterpreteerd worden
door de bewindspersonen.
Toen de Minister vorig jaar aangaf het op te nemen met de ACM om
onderzoek te doen naar prijsvorming en marktmacht, hadden de leden
van de CDA-fractie verwacht dat er diepgravend onderzoek ingesteld zou
worden. Uiteindelijk blijkt echter dat de ACM alleen de opdracht heeft
gegeven aan het LEI om met de beschikbare gegevens een beeld te
schetsen van prijsvorming en brutomarges. Voor deze leden was dit
rapport dat in december verscheen zeer teleurstellend. Hoe beoordelen de
bewindspersonen deze inzet van de ACM? Hoe beoordelen de bewindspersonen de bruikbaarheid van het onderzoek van het LEI? Zij de
bewindspersonen het eens met de leden van de CDA-fractie dat de
supermarktbranche een hele grote invloed heeft op het voedsel dat
Nederlandse consumenten kopen, omdat ongeveer 80% van de voedingsmiddelen door consumenten wordt gekocht in de supermarkt? Zouden de
bewindspersonen de Kamer kunnen informeren over de omzet en
economische waarde van de Nederlandse supermarktketens in de
afgelopen jaren?
In Duitsland heeft de Bundeskartellamt in de afgelopen twee jaar een
grootschalig onderzoek gedaan naar de marktmacht van de Duitse Retail
welk onderzoek in september is gepresenteerd (samenvatting in het
Engels beschikbaar op: http://www.bundeskartellamt.de/SharedDocs/
Publikation/EN/Sector%20Inquiries/Summary_Sector_Inquiry_food
_retail_sector.pdf?__blob=publicationFile&v=3). In dit onderzoek wordt
onder andere ook gekeken naar de effecten van inkooporganisaties en het
toenemende marktaandeel van huismerken. Aan de uitkomsten van het
onderzoek worden ook conclusies verbonden ten aanzien van het
toepassen van het mededingingsrecht op de Retail sector in de toekomst
door de Bundeskartellamt. Hoe beoordelen de bewindspersonen dit
onderzoek van de Bundeskartellamt, zo vragen de leden van de
CDA-fractie. Zouden de bewindspersonen kunnen toelichten of de
marktconcentratie in de Nederlandse retailsector vergelijkbaar is met die
in Duitsland? Verwachten de bewindspersonen dat de Nederlandse Retail

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

4

sector, net zoals in het onderzoek wordt geconcludeerd over de Duitse
Retail sector, een structureel onderhandelingsvoordeel heeft ten opzichte
van fabrikanten en kleinere concurrenten? Achten de bewindspersonen de
conclusies van het onderzoek van de Bundeskartellamt toepasbaar in
Nederland? Zo nee, waarom niet? Deze leden vragen de bewindspersonen
of zij bereid zijn de ACM te vragen om zelf een vergelijkbaar onderzoek te
doen als de Bundeskartellamt? Zo nee, waarom niet? Zijn de bewindspersonen bereid om op andere wijze diepgravend onderzoek te doen naar de
inkoopmacht van de Nederlandse food Retail? Hoe verklaren de bewindspersonen dat er in andere Europese lidstaten wel veel aandacht is vanuit
de Mededingingsautoriteit voor de toenemende marktconcentratie in de
food Retail, terwijl er van de Nederlandse Mededingingsautoriteit er geen
signalen zijn dat zij hier aandacht voor heeft, zo vragen de leden van de
CDA-fractie.
Wat betreft het LEI rapport over prijsvorming van december 2014
constateren de leden van de CDA-fractie dat dit rapport maar beperkt
informatie geeft, zoals het LEI zelf ook ruiterlijk toegeeft. Dat de prijzen
voor appels, aardappels, paprika’s en komkommers mee fluctueren in de
supermarkt met de groothandel en producenten prijs zegt in feite niets
over of de boer een prijs kan beuren waarmee hij uit de kosten komt. Het
onderzoek geeft dus zoals de schrijvers ook al stellen «het algemene beeld
dat oprijst uit dit onderzoek is dat prijsvorming in voedsel niet gekarakteriseerd wordt door eenvoud en eenduidigheid». Zijn de bewindspersonen
het eens met deze leden dat uitgebreider onderzoek gewenst is? Zo nee,
waarom niet?
Wat betreft de conclusies van het LEI onderzoeksrapport «Prijsvorming
van voedsel» van december 2014 vinden de leden van de CDA-fractie het
zeer opvallend dat juist de opmerkelijke zaken in het rapport niet
benoemd worden in de brief van de Staatssecretaris (Kamerstuk 31 532,
nr. 143). Volgens het LEI geeft het onderzoek zeker ook aanleiding om
bijzondere aandacht te hebben voor de supermarktschakel, want de
casussen ei, ui en kipfilet suggereren dat supermarkten een meer
eigenstandige koers varen, waarbij ze meer op elkaars prijzen letten dan
op prijsbewegingen in de desbetreffende productieketen. Op pagina 87
van het rapport wordt deze conclusie herhaald en stelt het LEI dat de
conclusie van ACM van 2009 «dat er geen indicaties zijn dat de supermarkt dominant is in de prijsvorming» niet herhaald kan worden. De leden
van de CDA-fractie stellen vast dat het LEI het hier dus heeft over een
trendbreuk. Deze leden vragen of de Minister kan toelichten waarom hij
deze belangrijke passages niet opgenomen heeft in de brief van
18 december 2014? Het LEI suggereert dat de supermarkt wel een
dominante positie heeft in de prijsvorming, beamen de bewindspersonen
deze conclusie? Kunnen de bewindspersonen de Kamer informeren over
hoe de ACM deze indicatie van dominantie oppakt? Zijn er indicaties dat
er nog andere producten zijn waarbij prijzen worden afgestemd en niet
mee fluctueren met de groothandels- en producentenprijzen? Zo nee, kan
dit worden onderbouwd? Zijn de bewindspersonen bereid dit verder te
onderzoeken? Zo nee, waarom niet?
Ten aanzien van de pilot oneerlijke handelspraktijken hebben de leden van
de CDA-fractie enige vragen. Deze leden vragen de bewindspersonen
wanneer de voortgangsrapportage pilot oneerlijke handelspraktijken die
eind 2014 naar de Kamer gestuurd zou worden verwacht mag worden.
Daarnaast vragen deze leden of de bewindspersonen bereid zijn om de
pilot zelf te evalueren? Op basis van welke criteria beoordelen de
bewindspersonen of de pilot oneerlijke handelspraktijken geslaagd is of
niet? De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat een onafhankelijke
analyse van de Minister of in zijn opdracht een aanvulling zou zijn naast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

5

het overzicht van handelingen van de stuurgroep waarin vertegenwoordigers van FNLI, CBL en LTO zitten. Is de Minister hiertoe bereid? Wat
betreft het anoniem klagen vragen deze leden wat de bewindspersonen
beschouwen als mogelijkheid voor anoniem klagen. Beschouwen de
bewindspersonen de behandeling van een klacht door drie
niet-onafhankelijke sectorvertegenwoordigers als anoniem klagen? Zijn de
bewindspersonen het eens met de leden van de CDA-fractie dat er pas
sprake kan zijn van anoniem klagen als dat is bij een onafhankelijke
autoriteit? Een voorbeeld van een veel voorkomende oneerlijke handelspraktijk in de keten van agrarische producten is late betalingen (later dan
de wettelijke 60 dagen). Hierdoor zitten de voorliggende schakels in de
keten met een moeizame kaspositie en lopen zij rendement mis. Deze
leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat de agrarische
producent het gelag betaald. Marktpartijen met een dominante positie
zien schulden bij hun leveranciers vaak als zeer goedkope kredieten. Hoe
denken de bewindspersonen dat eerdere, eerlijke betaling afgedwongen
kan worden?
De leden van de CDA-fractie stellen vast dat er geen enkele Nederlandse
producent van landbouwproducten staat ingeschreven bij de overkoepelende Europese organisatie van de Nederlandse stuurgroep oneerlijke
handelspraktijken, namelijk de «supply chain initiative» (beschikbaar op:
http://www.supplychaininitiative.eu/registry?field_country_tid=28). Is het
zo dat de Europese landbouwvertegenwoordigingskoepel,
COPA-COGECA, geen lid is van de «supply chain initiative», zo vragen
deze leden. Indien er over een Nederlandse zaak geen overeenstemming
is bereikt na overleg tussen de bedrijven en tussen de vertegenwoordigers in de stuurgroep, zou dan de zaak worden doorverwezen naar de
Europese koepel «the supply chain initiative» waarin er geen landbouwvertegenwoordiging is? Heeft de vertegenwoordiging van de Europese
voedselverwerking en voedsel Retail in het forum van het «supply chain
initiative» de afgelopen jaar klachten behandeld?
Naast de blinde vlek voor de dominante positie van de supermarktketens
zien de leden van de CDA-fractie ook dat de bewindspersonen en de ACM
worstelen met de toepassing van de uitzondering op het mededingingsrecht voor producentenorganisaties in de land- en tuinbouw. De ACM
heeft tot op heden op geen enkele manier laten zien zich rekenschap te
geven van deze uitzonderingsbepaling. Voor deze leden staat voorop dat
er meer duidelijkheid moet komen over de invulling van deze uitzonderingsbepaling en dat het kabinet en de politiek daarbij een belangrijke rol
hebben. Dienaangaande is in de initiatiefnota «een eerlijke boterham, over
het versterken van de voedselketen» voorgesteld om deze uitzonderingsbepaling op te nemen in de mededingingswet. De door de Minister
toegezegde handleiding zou daarbij zeker een goede aanvulling kunnen
zijn. De leden van de CDA-fractie vragen wel waarom deze handleiding
toegezegd in het najaar van 2013 zo lang op zich laat wachten. Wat betreft
de uitwerking van de handleiding voor mededingingsregels en producentenorganisaties hopen deze leden van harte dat er een handleiding op
papier komt die ook echt ruimte geeft voor samenwerking binnen
producentenorganisaties. Wordt in deze handleiding meer ruimte gegeven
voor samenwerking binnen producentenorganisaties in de land- en
tuinbouw en de visserij die zijn opgericht op basis van de Gemeenschappelijke Marktordening ten opzichte van het mededingingsrecht, ook
wanneer deze producentenorganisaties geen economische eenheid
vormen? Zal de handleiding duidelijkheid geven zoals de Q&A van de
Britse Office of Fair Trading dat geeft, specifiek ten aanzien van pagina 16
en 17 (beschikbaar op: https://www.gov.uk/government/uploads/system/
uploads/attachment_data/file/284408/OFT740rev.pdf)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

6

Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben enkele vragen bij de
kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over het
versterken van de voedselketen». Zij zijn benieuwd naar de huidige stand
van zaken van de pilot gedragscode eerlijke handelspraktijken. Wanneer
wordt de toegezegde voortgangsrapportage naar de Kamer gestuurd,
vragen zij de bewindspersonen.
Ten aanzien van het voorstel van de indiener om de uitzonderingsbepaling
op het mededingingsrecht expliciet toe te voegen aan de Nederlandse
Mededingingswet vragen de leden van de ChristenUnie-fractie of de
bewindspersonen aan kunnen geven of de verordening voor de ACM
voldoende basis biedt, temeer daar landen als Duitsland en Engeland de
uitzonderingsbepaling wel hebben opgenomen in wetgeving of richtsnoeren.
Deze leden vragen de bewindspersonen in te gaan op het functioneren
van de Beleidsregel mededinging en duurzaamheid.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen en opmerkingen bij de
kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over het
versterken van de voedselketen».
Er is veel discussie over mededinging in relatie tot duurzaamheid. De
leden van de SGP-fractie verwijzen in dit verband naar de stellingname
van de ACM over de Kip van Morgen. Deze leden horen graag de reactie
van de bewindslieden op deze stellingname. In hoeverre zou door
aanscherping van de beleidsregel mededinging en duurzaamheid meer
ruimte geboden kunnen worden voor dergelijke marktafspraken?
In de context van de moeizame verhouding tussen mededingingsbeleid
en publieke belangen is de stellingname van de ACM wellicht begrijpelijk.
Het roept bij de leden van de SGP-fractie wel veel vragen op. Moet
vooruitgang op het gebied van dierenwelzijn en milieu omgerekend
worden in financiële waardering door consumenten? Deze leden willen
het graag breder trekken. Juristen wijzen erop dat hoewel de Europese
Commissie de consumentenwelvaart (in enge zin) steeds meer als dé
doelstelling van de mededingingsregels hanteert, de mededingingsregels
zelf wel ruimte bieden voor het meewegen van andere doelstellingen (als
publieke belangen) en dat het Europese Hof van Justitie de vernauwing
van de Europese Commissie nog niet bevestigd heeft1. Ze wijzen er
tevens op dat nationale overheden en mededingingsautoriteiten daarom
niet verplicht zijn om de koers van de Europese Commissie te volgen2.
Hoe zien de bewindslieden dit?

1

Gerbrandy, A; Duurzaamheidsbelangen in het mededingingsrecht: de positie van ACM ten
opzichte van het Hof van Justitie en de Europese Commissie; Nederlands Tijdschrift voor
Europees recht; november 2013, nr. 9
2
Gerbrandy, A; Duurzaamheidsbelangen in het mededingingsrecht: de positie van ACM ten
opzichte van het Hof van Justitie en de Europese Commissie; Nederlands Tijdschrift voor
Europees recht; november 2013, nr. 9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

7

Vragen en opmerkingen van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben met belangstelling
en waardering kennisgenomen van de initiatiefnota van de heer Geurts
over het versterken van de voedselketen waarbij er uit wordt gegaan van
eerlijke prijzen en de kabinetsreactie hierop. Boeren voelen zich
gedwongen om onder de kostprijs te produceren. Dat gaat ten koste van
hun inkomen en heeft grote gevolgen voor de voedselveiligheid, het
dierenwelzijn en het milieu. Deze leden zetten zich al jaren in voor
duurzaam, diervriendelijk en veilig voedsel voor iedereen en eerlijke
voedselprijzen waarin alle kosten zijn verdisconteerd.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de kabinetsreactie op de initiatiefnota waaruit blijkt dat dit kabinet
voornamelijk inzet op een toenemende intensivering en het verhogen van
de export. Deze leden vragen de bewindspersonen het onderzoek van Eva
Gocsik van de Wageningen Universiteit te beoordelen waaruit blijkt dat
Nederlandse pluimvee- en varkenshouders niet uit zichzelf investeren in
een hoger dierenwelzijn. Vrijwilligheid en vrijblijvendheid zijn geen basis
om te komen tot voedselveiligheid en duurzaamheid, zo concluderen zij.
Erkennen de bewindspersonen dat de ingezette koers van zelfregulering
door de sector onvoldoende voorwaarden schept om te komen tot het
behalen van internationale en nationale doelstellingen op het gebied van
natuur, milieu en dierenwelzijn en een breed maatschappelijk draagvlak?
Zo ja, welke consequenties verbinden de bewindspersonen hieraan?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben vernomen dat het
kabinet aangeeft dat dat boeren en tuinders van bepaalde producten meer
produceren dan de markt kan opnemen. Het kabinet concludeert dat dit
tot prijsbederf leidt. Deze lage prijzen voor boeren en tuinders zijn in het
algemeen het gevolg van een te groot aanbod, zoals ook uit het
SEO-onderzoek «Boer zoekt duurzaamheid» (Kamerstuk 31 532, nr. 69)
blijkt. Geven de bewindspersonen hiermee aan zich in te willen zetten
voor aanbodbeperking? Immers, het is mogelijk om onder de kostprijs
vlees aan te bieden omdat het aanbod zo groot is. Kunnen de bewindspersonen aangeven welke mogelijkheden er zijn om te komen tot aanbodbeperking? Zijn de bewindspersonen bereid om alsnog een vleestax in
overweging te nemen? Graag een reactie.
Deze leden zijn van mening dat een eerlijke prijs alleen maar bewerkstelligd kan worden als alle kosten, inclusief maatschappelijke kosten, in
de prijs verdisconteerd zijn. Dit vraagt een verdiscontering van de
productie van vlees, inclusief de compensatie van de uitstoot van
broeikasgas- en andere schadelijke stoffen, de kap van het tropisch
regenwoud, het beslag op eindige zoetwatervoorraden, de bestrijding van
dierziekten en de kosten van dierziektencrises. Zoals de bewindspersonen
weten, zijn de productie- en maatschappelijke kosten van vlees (kip, rund,
varken, paard) zeer hoog. De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn
er zeer voor dat de maatschappelijke kosten en de productiekosten
verinnerlijkt worden in de prijs. Kunnen de bewindspersonen hier een
reactie op geven?
II Antwoord / Reactie van de Minister en de Staatssecretaris
Met deze brief reageren we op de vragen en opmerkingen van de leden
van enkele fracties betreffende de kabinetsreactie op de initiatiefnota van
het lid Geurts «Een eerlijke boterham, over het versterken van de
voedselketen», die we naar uw Kamer hebben gestuurd (Kamerstuk
34 004, nr. 3).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

8

Vragen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie op de initiatiefnota van het lid Geurts «Een eerlijke boterham». Zij
hebben hier nog enkele vragen over.
De Minister en Staatssecretaris van Economische Zaken (hierna: de
bewindspersonen) wijzen erop dat Europees mededingingsrecht een
belangrijk instrument is om effectieve concurrentie te laten plaatsvinden.
De leden van de VVD-fractie vragen hoeveel ruimte het Europese
mededingingsrecht biedt voor een nationale invulling? Kunnen de
bewindspersonen hier uitgebreid op ingaan?
De Europese mededingingsregels, die zijn neergelegd in het Verdrag
betreffende de werking van de Europese Unie, zijn ook van toepassing in
de lidstaten. Op grond van de Europese Verordening 1/2003 geldt voorts
dat de toepassing van nationaal mededingingsrecht niet mag leiden tot
een verbod van afspraken of overeenkomsten die op grond van het
Europese kartelverbod wel zijn toegestaan. Daarnaast is ten behoeve van
de uniforme toepassing van het Europese mededingingsrecht in Verordening 1/2003 de verplichting voor nationale mededingingsautoriteiten en
rechters opgenomen om bij de toepassing van het nationale mededingingsrecht tevens het Europese mededingingsrecht (inzake het kartelverbod en het verbod op misbruik van een economische machtspositie)
toe te passen. De ruimte om het nationale mededingingsrecht te laten
afwijken van het Europese mededingingsrecht is daarom beperkt tot
situaties waarin geen sprake is van een mogelijk effect op de handel
tussen lidstaten. Tegen deze achtergrond, en vanwege het belang van
rechtszekerheid, is bij de Nederlandse Mededingingswet zoveel mogelijk
aangesloten bij het Europese mededingingsrecht en is bijvoorbeeld het
kartelverbod in materieel gelijke bewoordingen neergelegd in artikel 101
VwEU en artikel 6 van de Mededingingswet. Wel kent de Nederlandse
Mededingingswet een afwijkende bagatelvrijstelling, die alleen van
toepassing is zolang er geen interstatelijke effecten zijn. Ook zijn er in de
Mededingingswet regels opgenomen voor overheden die economische
activiteiten verrichten, de zogenaamde markt en overheid bepalingen.
Zowel het Europese als het nationale mededingingsrecht laten enige
discretionaire ruimte bij de toepassing van de regels. Deze ruimte wordt
ook door de Autoriteit Consument en Markt (ACM), als onafhankelijk
toezichthouder, benut. Zo houdt de ACM in haar beschikkingspraktijk
rekening met beleidsregels die door de Minister van Economische Zaken
zijn opgesteld, waaronder de beleidsregel mededinging en duurzaamheid.
Voorts lezen deze leden dat de Nederlandse agrarische sector veel
produceert voor de export. Meer regelgeving als gevolg van de
voorstellen van de initiatiefnemer leiden tot hogere kosten voor ondernemers. Kunnen de bewindspersonen nader ingaan op de gevolgen die
de voorstellen van de initiatiefnemer op de concurrentiepositie van
Nederland hebben? En welk effect op de werkgelegenheid kan dit
hebben? Hoeveel arbeidsplaatsen per procent prijsstijging verdwijnen er?
De voorstellen van het lid Geurts lijken niet direct een effect te hebben op
de concurrentiepositie van Nederlandse ondernemers. Hij stelt voor om
een onafhankelijke toezichthouder voor toezicht op naleving van de
gedragscode eerlijke handelspraktijken in te stellen, maar dit betekent niet
per definitie dat de kosten voor ondernemers zelf zullen stijgen. De
voorstellen hebben onzes inziens geen effecten op de werkgelegenheid.
In de kabinetsreactie wordt nog gesteld dat er eind 2014 een voortgangsrapportage over de pilot oneerlijke handelspraktijken naar de Kamer
gestuurd wordt. In de geannoteerde agenda voor de Landbouw- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

9

Visserijraad van december 2014 is dit uitgesteld naar begin 2015. De leden
van de VVD-fractie vragen wat de reden is van het uitstel? Is het aantal
deelnemers aan de pilot voor de agrofoodsector toegenomen? In de
kabinetsreactie wordt geconstateerd dat de deelname van bedrijven uit de
land- en tuinbouw nog achterloopt op de andere schakels? Hebben de
bewindspersonen daarvoor een verklaring?
De voortgangsrapportage bevat naast wat er gebeurd is in de tweede helft
van 2014 een reactie op vragen vanuit uw Kamer tijdens het AO Voedsel
van 9 december 2014 over een tijdpad met daarin doelen voor deelname
van boeren en tuinders aan de pilot. Daarnaast wordt gereageerd op een
motie van het lid Dijkgraaf over overschrijding van betalingstermijnen
tussen bedrijven. De voortgangsrapportage is met voornoemde onderwerpen op 11 maart jl. aan uw Kamer verstuurd (Kamerstuk 22 112, nr.
1948). In deze rapportage staat vermeld dat vanuit de Nederlandse
primaire sector op dit moment drie coöperaties zich hebben gemeld bij
het Europese Supply Chain Initiative (SCI, het Europese zelfreguleringsinitiatief) en daarmee ook deelnemen aan de Nederlandse pilot. Twee
daarvan, afzetorganisatie Fruitmasters met ruim 400 fruittelers en
aardappeltelersorganisatie Nedato met ruim 500 leden, hebben zich
geregistreerd bij het SCI. Eén coöperatie, zuivelcoöperatie FrieslandCampina met circa 15.000 leden, heeft de intentie uitgesproken zich te
registreren. We vinden het positief dat meer boeren- en tuinderscoöperaties zich hebben gemeld bij het SCI.
In de kabinetsreactie lezen de leden van de VVD-fractie dat een
handleiding is toegezegd die meer duidelijkheid moet bieden over de
mededingingsregels die relevant zijn voor de oprichting en activiteiten
van productorganisaties. In het najaar zou de Kamer deze handleiding
ontvangen. Wanneer is deze handleiding naar de Kamer gestuurd? Voorts
wordt geschreven dat per 8 mei 2014 nieuwe beleidsregels zijn ingegaan.
Kunnen de bewindspersonen al een beeld schetsen van de eerste
resultaten en effecten van de beleidsregels?
De handleiding die meer duidelijkheid moet bieden over de mededingingsregels voor producentenorganisaties is op 18 maart jl. aan uw
Kamer verstuurd. Wat betreft eerste resultaten van de beleidsregel
mededinging en duurzaamheid is eerder toegezegd dat zal worden bezien
of deze beleidsregel toereikend is voor de agronutriketen (Kamerstuk
31 532, nr. 139). Hierbij zal nader worden ingaan op mogelijke alternatieven om verbetering van dierenwelzijn concreet vorm te geven, passend
binnen de mededingingskaders. Wij verwachten uw Kamer hier dit
voorjaar over te informeren.
Daarnaast vragen deze leden of de bewindspersonen uitgebreid in kunnen
gaan op de ruimte die het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid biedt voor
producentenorganisaties en brancheorganisaties in het licht van prijs- en
productieafspraken?
In de handleiding over de mededingingsregels voor producentenorganisaties wordt onder meer ingegaan op prijs- en productieafspraken. Voor
een uiteenzetting hierover verwijzen wij dan ook naar deze handleiding.
Ten slotte wordt een verklaring voor het afnemen van innovatie gevonden
in de economische crisis. De leden van de VVD-fractie vragen de
bewindspersonen of zij al zien dat de innovatie weer toeneemt, en in
welke sectoren of productgroepen dat is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

10

WUR-LEI voert jaarlijks in opdracht van het Ministerie van Economische
Zaken de Innovatiemonitor uit. De Innovatiemonitor is een enquête onder
bijna 1100 land- en tuinbouwbedrijven en onderzoekt hoe deze bedrijven
aankijken tegen innovatie en welke vernieuwingen zij hebben doorgevoerd. In oktober 2014 heeft het LEI de resultaten van deze monitor
gepubliceerd in het rapport «Innovatie in de land- en tuinbouw 2013». De
resultaten van deze monitor laten zien dat het percentage bedrijven met
een vernieuwing van productieprocessen of producten licht is gestegen
naar 13,9% in 2012. Dit percentage is gebaseerd op zowel pure innovatoren als volgers. Na drie jaren van daling (2009, 2010 en 2011) is het
percentage vernieuwende bedrijven dus weer gestegen in 2012. De
verschillen tussen de diverse sectoren zijn afgenomen. Het hoogste
percentage vernieuwers zien we in de akkerbouw en pluimveehouderij
(bijna 20%). De melkveehouderij kent het laagste percentage vernieuwers,
alhoewel dit percentage in 2012 toenam tot boven de 10%.
In 2013 is een ander WUR-LEI onderzoek afgerond naar de innovatie in de
levensmiddelenindustrie. In vergelijking met zeven andere landen kwam
de Nederlandse sector er wat innovatie betreft als derde uit, na
Denemarken en Duitsland. Nederlandse innovaties zijn vooral gericht op
verbetering van productieprocessen en minder op nieuwe producten.
Toch komen er voortdurend nieuwe producten in de supermarktschappen
en heeft Nederland een buitengewoon breed voedingsmiddelenpakket.
Vragen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over
het versterken van de voedselketen». Deze leden hebben een aantal
vragen en opmerkingen waar ze de bewindspersonen verzoeken op in te
gaan.
De leden van de PvdA-fractie zijn tevreden dat de problemen die in de
initiatiefnota worden aangekaart al op verschillende wijzen worden
aangepakt door middel van het huidige beleid. Deze leden zijn tevreden
om te lezen dat de huidige marktstructuur geen invloed lijkt te hebben op
de innovatie. Zij zijn wel teleurgesteld dat het aantal innovaties dat
consumenten uiteindelijk bereikt is afgenomen. De leden van de
PvdA-fractie vragen de bewindspersonen of de verwachting is dat dit
aanbod voor de consument weer toe gaat nemen in de komende jaren.
Voor verwachtingen over innovatie en aanbod verwijzen wij naar de
beantwoording van de vragen van de VVD-fractie.
Deze leden zijn daarnaast benieuwd hoe de bewindspersonen staan
tegenover het feit dat Nederland de tweede exporteur is van agrarische
goederen, en daarmee laat zien dat Nederland al zelfvoorzienend kan zijn
indien nodig.
De Nederlandse agrosector levert als tweede agro-exporteur van de
wereld een grote bijdrage aan de Nederlandse economie en daarmee aan
de werkgelegenheid. Dit laat zien dat de sector in staat is kwalitatief
hoogwaardige producten op een efficiënte manier te produceren en
verhandelen. Nederland is hierbij voor een groot aantal producten meer
dan zelfvoorzienend.
Vragen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

11

het versterken van de voedselketen». Ten aanzien van de kabinetsreactie
en prijsvorming in de keten hebben deze leden nog vragen.
Toen de Minister vorig jaar aangaf het op te nemen met de ACM om
onderzoek te doen naar prijsvorming en marktmacht, hadden de leden
van de CDA-fractie verwacht dat er diepgravend onderzoek ingesteld zou
worden. Uiteindelijk blijkt echter dat de ACM alleen de opdracht heeft
gegeven aan het LEI om met de beschikbare gegevens een beeld te
schetsen van prijsvorming en brutomarges. Voor deze leden was dit
rapport dat in december verscheen zeer teleurstellend. Hoe beoordelen de
bewindspersonen deze inzet van de ACM? Hoe beoordelen de bewindspersonen de bruikbaarheid van het onderzoek van het LEI? Zij de
bewindspersonen het eens met de leden van de CDA-fractie dat de
supermarktbranche een hele grote invloed heeft op het voedsel dat
Nederlandse consumenten kopen, omdat ongeveer 80% van de voedingsmiddelen door consumenten wordt gekocht in de supermarkt? Zouden de
bewindspersonen de Kamer kunnen informeren over de omzet en
economische waarde van de Nederlandse supermarktketens in de
afgelopen jaren?
Het ACM-onderzoek is een update van het eerdere onderzoek naar de
prijsvorming in de agrifoodsector uit 2009. Op verzoek van uw Kamer is
het onderzoek uitgebreid met het product kippenvlees. Naar onze mening
geeft het onderzoek van het LEI een goed beeld van de totstandkoming
van prijzen in de verschillende schakels in de keten en van de transparantie van prijsnoteringen. Het blijkt lastig te zijn om voor de verschillende
producten de nettomarge per ketenschakel te berekenen, omdat een
kostentoerekening per product veelal ontbreekt.
Het Landbouw Economisch Bericht van 2014 beschrijft de ontwikkelingen
in de detailhandel. De omzet van de winkels in voedings- en genotmiddelen (supermarkten en speciaalzaken) nam in 2013 met 1,4% toe, dankzij
gemiddeld 3,3% hogere prijzen. Ook geeft het LEB 2014 inzicht in de
omzetcijfers en marktaandelen van de vijf grootste supermarktformules in
Nederland in 2013.

Bron: WUR-LEB 2014

In Duitsland heeft de Bundeskartellamt in de afgelopen twee jaar een
grootschalig onderzoek gedaan naar de marktmacht van de Duitse Retail
welk onderzoek in september is gepresenteerd (samenvatting in het
Engels beschikbaar op: http://www.bundeskartellamt.de/SharedDocs/
Publikation/EN/Sector%20Inquiries/Summary_Sector_Inquiry_food
_retail_sector.pdf?__blob=publicationFile&v=3 ). In dit onderzoek wordt
onder andere ook gekeken naar de effecten van inkooporganisaties en het
toenemende marktaandeel van huismerken. Aan de uitkomsten van het
onderzoek worden ook conclusies verbonden ten aanzien van het
toepassen van het mededingingsrecht op de Retail sector in de toekomst
door de Bundeskartellamt. Hoe beoordelen de bewindspersonen dit
onderzoek van de Bundeskartellamt, zo vragen de leden van de
CDA-fractie. Zouden de bewindspersonen kunnen toelichten of de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

12

marktconcentratie in de Nederlandse retailsector vergelijkbaar is met die
in Duitsland? Verwachten de bewindspersonen dat de Nederlandse Retail
sector, net zoals in het onderzoek wordt geconcludeerd over de Duitse
Retail sector, een structureel onderhandelingsvoordeel heeft ten opzichte
van fabrikanten en kleinere concurrenten? Achten de bewindspersonen de
conclusies van het onderzoek van de Bundeskartellamt toepasbaar in
Nederland? Zo nee, waarom niet? Deze leden vragen de bewindspersonen
of zij bereid zijn de ACM te vragen om zelf een vergelijkbaar onderzoek te
doen als de Bundeskartellamt? Zo nee, waarom niet? Zijn de bewindspersonen bereid om op andere wijze diepgravend onderzoek te doen naar de
inkoopmacht van de Nederlandse food Retail? Hoe verklaren de bewindspersonen dat er in andere Europese lidstaten wel veel aandacht is vanuit
de Mededingingsautoriteit voor de toenemende marktconcentratie in de
food Retail, terwijl er van de Nederlandse Mededingingsautoriteit er geen
signalen zijn dat zij hier aandacht voor heeft, zo vragen de leden van de
CDA-fractie.
Het Bundeskartellamt heeft een sectoronderzoek uitgevoerd naar de
Duitse retail sector. Uit de studie blijkt dat er in Duitsland vijf leidende
supermarktketens zijn. Buiten de supermarktketens om zijn er weinig reële
alternatieven voor fabrikanten om hun producten af te zetten. De
conclusies van het Bundeskartellamt ten aanzien van het mededingingsbeleid zijn dat er met name beter moet worden opgelet bij de fusietoets
en dat hier de markt waar nodig ruimer moet worden afgebakend. De
situatie in Nederland is vergelijkbaar met die in Duitsland. De wijze
waarop de ACM bij de beoordeling van recente overnames in de
supermarktbranche kijkt naar de effecten op de mededinging sluit aan bij
de conclusies van het Bundeskartellamt. De ACM heeft in deze zaken
geconcludeerd dat deze overnames doorgang konden vinden. Wel
betekende het soms dat winkels in bepaalde gebieden afgestoten
moesten worden.
Vooralsnog zien wij geen aanleiding nader onderzoek te doen naar
inkoopmacht. Er zijn al veel onderzoeken hiernaar gedaan in het verleden,
zoals onder andere onderzoeken van SEO naar inkoopmacht en een naar
(zelf)regulering oneerlijke handelspraktijken. Nu een nieuw onderzoek
laten uitvoeren zou weinig nieuwe informatie opleveren. Wij kiezen ervoor
om dit najaar eerst de eindrapportages van de pilots gedragscode eerlijke
handelspraktijken af te wachten. In Europees verband wordt bovendien
ook gekeken naar de voortgang van het Supply Chain Initiative. Deze
evaluatie is in het najaar van 2014 gestart en de publicatie van het rapport
is voorzien in het najaar van 2015. Tevens zal de Europese Commissie
eind 2015 een verslag voorleggen aan de Raad en het Europees
parlement. Op basis van dit verslag wordt besloten of er op EU-niveau
verdere maatregelen moeten worden genomen om de problemen met
oneerlijke handelspraktijken, zoals beschreven in haar mededeling van
17 juli 2014 (Kamerstuk 22 112, nr. 1910 met de kabinetsreactie daarop),
aan te pakken. Nadat de eindrapportage van de nationale pilots is
ontvangen zal uw Kamer, mede gezien de ontwikkelingen op Europees
niveau, geïnformeerd worden over het vervolg. Op dat moment kan ook
bezien worden of aanvullende onderzoeken nodig zijn.
Wat betreft het LEI rapport over prijsvorming van december 2014
constateren de leden van de CDA-fractie dat dit rapport maar beperkt
informatie geeft, zoals het LEI zelf ook ruiterlijk toegeeft. Dat de prijzen
voor appels, aardappels, paprika’s en komkommers mee fluctueren in de
supermarkt met de groothandel en producenten prijs zegt in feite niets
over of de boer een prijs kan beuren waarmee hij uit de kosten komt. Het
onderzoek geeft dus zoals de schrijvers ook al stellen «het algemene beeld
dat oprijst uit dit onderzoek is dat prijsvorming in voedsel niet gekarakteri-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

13

seerd wordt door eenvoud en eenduidigheid». Zijn de bewindspersonen
het eens met deze leden dat uitgebreider onderzoek gewenst is? Zo nee,
waarom niet?
Met het huidige onderzoek hebben wij gehoor gegeven aan het verzoek
om een update van het onderzoek uit 2009 naar marges in de voedselketen. We zijn van mening dat het recente onderzoek een goed beeld geeft
van hoe de verkoopprijzen in een bepaalde schakel in de bedrijfskolom
zijn opgebouwd en hoe deze de verkoopprijzen van andere schakels in de
bedrijfskolom beïnvloeden. Uw Kamer is over de resultaten geïnformeerd
(Kamerstuk 31 532, nr. 143) en wij zien op dit moment geen reden voor
een uitgebreider onderzoek.
Wat betreft de conclusies van het LEI onderzoeksrapport «Prijsvorming
van voedsel» van december 2014 vinden de leden van de CDA-fractie het
zeer opvallend dat juist de opmerkelijke zaken in het rapport niet
benoemd worden in de brief van de Staatssecretaris (Kamerstuk 31 532,
nr. 143). Volgens het LEI geeft het onderzoek zeker ook aanleiding om
bijzondere aandacht te hebben voor de supermarktschakel, want de
casussen ei, ui en kipfilet suggereren dat supermarkten een meer
eigenstandige koers varen, waarbij ze meer op elkaars prijzen letten dan
op prijsbewegingen in de desbetreffende productieketen. Op pagina 87
van het rapport wordt deze conclusie herhaald en stelt het LEI dat de
conclusie van ACM van 2009 «dat er geen indicaties zijn dat de supermarkt dominant is in de prijsvorming» niet herhaald kan worden. De leden
van de CDA-fractie stellen vast dat het LEI het hier dus heeft over een
trendbreuk. Deze leden vragen of de Minister kan toelichten waarom hij
deze belangrijke passages niet opgenomen heeft in de brief van
18 december 2014? Het LEI suggereert dat de supermarkt wel een
dominante positie heeft in de prijsvorming, beamen de bewindspersonen
deze conclusie? Kunnen de bewindspersonen de Kamer informeren over
hoe de ACM deze indicatie van dominantie oppakt? Zijn er indicaties dat
er nog andere producten zijn waarbij prijzen worden afgestemd en niet
mee fluctueren met de groothandels- en producentenprijzen? Zo nee, kan
dit worden onderbouwd? Zijn de bewindspersonen bereid dit verder te
onderzoeken? Zo nee, waarom niet?
In de brief van 18 december 2014 (Kamerstuk 31 532, nr. 143) worden kort
de resultaten van het door het LEI, in opdracht van de ACM, uitgevoerde
onderzoek opgesomd. In deze brief is te lezen dat supermarkten bij de
onderzochte producten kipfilet, eieren en uien de cyclische prijsontwikkelingen in de rest van de keten in mindere mate lijken te volgen dan bij
producten als komkommer, paprika, appels en aardappels. In de brief
wordt niet dieper op deze bevinding ingegaan, omdat elke keten anders is
en bovenstaande conclusie niet kan worden veralgemeniseerd. In het
rapport van het LEI wordt dieper ingegaan op de verschillen in prijstransmissie per keten.
Het LEI stelt op pagina 91 dat «de studie niet eenvoudig of eenduidig het
vaak geuite idee dat het zwaartepunt van agrifoodketens naar de
supermarkt verschuift kan onderschrijven». Het valt dan ook niet te
verwachten dat de supermarkt een dominante positie heeft in de
prijsvorming. Er zijn verder geen indicaties dat er nog andere producten
zijn waarbij prijzen lijken te worden afgestemd en niet mee fluctueren met
de groothandels- en producentenprijzen. Wij zien dan ook geen aanleiding
voor verder onderzoek.
Ten aanzien van de pilot oneerlijke handelspraktijken hebben de leden van
de CDA-fractie enige vragen. Deze leden vragen de bewindspersonen
wanneer de voortgangsrapportage pilot oneerlijke handelspraktijken die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

14

eind 2014 naar de Kamer gestuurd zou worden verwacht mag worden.
Daarnaast vragen deze leden of de bewindspersonen bereid zijn om de
pilot zelf te evalueren? Op basis van welke criteria beoordelen de
bewindspersonen of de pilot oneerlijke handelspraktijken geslaagd is of
niet? De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat een onafhankelijke
analyse van de Minister of in zijn opdracht een aanvulling zou zijn naast
het overzicht van handelingen van de stuurgroep waarin vertegenwoordigers van FNLI, CBL en LTO zitten. Is de Minister hiertoe bereid? Wat
betreft het anoniem klagen vragen deze leden wat de bewindspersonen
beschouwen als mogelijkheid voor anoniem klagen. Beschouwen de
bewindspersonen de behandeling van een klacht door drie
niet-onafhankelijke sectorvertegenwoordigers als anoniem klagen? Zijn de
bewindspersonen het eens met de leden van de CDA-fractie dat er pas
sprake kan zijn van anoniem klagen als dat is bij een onafhankelijke
autoriteit? Een voorbeeld van een veel voorkomende oneerlijke handelspraktijk in de keten van agrarische producten is late betalingen (later dan
de wettelijke 60 dagen). Hierdoor zitten de voorliggende schakels in de
keten met een moeizame kaspositie en lopen zij rendement mis. Deze
leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat de agrarische
producent het gelag betaald. Marktpartijen met een dominante positie
zien schulden bij hun leveranciers vaak als zeer goedkope kredieten. Hoe
denken de bewindspersonen dat eerdere, eerlijke betaling afgedwongen
kan worden?
Voor de voortgangsrapportage over de pilot gedragscode eerlijke
handelspraktijken verwijzen wij u naar de beantwoording van de vragen
van de VVD-fractie. De evaluatie wordt in beginsel door de stuurgroepen
van beide pilots zelf gedaan. Op basis van die evaluaties, aangevuld met
rapportages in Europees verband en eigen kennis en ervaring, wordt
besloten welke vervolgstappen nodig zijn. Voor wat betreft uw vraag over
anoniem klagen, zijn wij van mening dat anoniem klagen ook elders dan
bij een onafhankelijke autoriteit mogelijk is. We hebben er vertrouwen in
dat de klager bij de stuurgroep anoniem blijft. Wat betreft overschrijding
van de betalingstermijnen tussen bedrijven onderling is het van belang
om te identificeren waar de problemen precies zitten. Daarom gaan we,
zoals aangekondigd in de brief van 11 maart jl., onderzoek laten doen naar
de aard, omvang en oorzaken van de problematiek.
De leden van de CDA-fractie stellen vast dat er geen enkele Nederlandse
producent van landbouwproducten staat ingeschreven bij de overkoepelende Europese organisatie van de Nederlandse stuurgroep oneerlijke
handelspraktijken, namelijk de «supply chain initiative» (beschikbaar op:
http://www.supplychaininitiative.eu/registry?field_country_tid=28 ). Is het
zo dat de Europese landbouwvertegenwoordigingskoepel,
COPA-COGECA, geen lid is van de «supply chain initiative», zo vragen
deze leden. Indien er over een Nederlandse zaak geen overeenstemming
is bereikt na overleg tussen de bedrijven en tussen de vertegenwoordigers in de stuurgroep, zou dan de zaak worden doorverwezen naar de
Europese koepel «the supply chain initiative» waarin er geen landbouwvertegenwoordiging is? Heeft de vertegenwoordiging van de Europese
voedselverwerking en voedsel Retail in het forum van het «supply chain
initiative» de afgelopen jaar klachten behandeld?
COPA-COGECA is inderdaad geen lid van het Europese Supply Chain
Initiative. Dat is een keuze van COPA-COGECA zelf. In de governance
groep van het Supply Chain Initiative zijn 4 stoelen gereserveerd voor
vertegenwoordigers van COPA-COGECA, maar deze worden vooralsnog
niet door hen ingenomen. Naast deze 4 gereserveerde stoelen is de
zetelverdeling in de governance groep als volgt: 1 zetel voor handelaren in
landbouwproducten, 4 zetels voor voedsel- en drankenindustrie, 1 zetel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

15

voor merken, 4 zetels voor detailhandel, 1 zetel voor het MKB. Uit het
jaarverslag van genoemde governance groep blijkt dat er in het eerste jaar
van het initiatief 39 klachten zijn ingediend. Het grootste deel (86%) van
deze klachten is binnen 4 maanden intern opgelost. Klachten tussen
Nederlandse deelnemers aan de pilot dienen in de nationale stuurgroep te
worden behandeld. Doorverwijzing naar de Europese governance groep
komt alleen in beeld wanneer het gaat om een grensoverschrijdende
gebundelde klacht of wanneer er geen nationaal platform is voor de
behandeling van gebundelde klachten. In Nederland is er, met de pilot in
de agrofoodsector, een nationaal platform om gebundelde klachten te
behandelen.
Naast de blinde vlek voor de dominante positie van de supermarktketens
zien de leden van de CDA-fractie ook dat de bewindspersonen en de ACM
worstelen met de toepassing van de uitzondering op het mededingingsrecht voor producentenorganisaties in de land- en tuinbouw. De ACM
heeft tot op heden op geen enkele manier laten zien zich rekenschap te
geven van deze uitzonderingsbepaling. Voor deze leden staat voorop dat
er meer duidelijkheid moet komen over de invulling van deze uitzonderingsbepaling en dat het kabinet en de politiek daarbij een belangrijke rol
hebben. Dienaangaande is in de initiatiefnota «een eerlijke boterham, over
het versterken van de voedselketen» voorgesteld om deze uitzonderingsbepaling op te nemen in de mededingingswet. De door de Minister
toegezegde handleiding zou daarbij zeker een goede aanvulling kunnen
zijn. De leden van de CDA-fractie vragen wel waarom deze handleiding
toegezegd in het najaar van 2013 zo lang op zich laat wachten. Wat betreft
de uitwerking van de handleiding voor mededingingsregels en producentenorganisaties hopen deze leden van harte dat er een handleiding op
papier komt die ook echt ruimte geeft voor samenwerking binnen
producentenorganisaties. Wordt in deze handleiding meer ruimte gegeven
voor samenwerking binnen producentenorganisaties in de land- en
tuinbouw en de visserij die zijn opgericht op basis van de Gemeenschappelijke Marktordening ten opzichte van het mededingingsrecht, ook
wanneer deze producentenorganisaties geen economische eenheid
vormen? Zal de handleiding duidelijkheid geven zoals de Q&A van de
Britse Office of Fair Trading dat geeft, specifiek ten aanzien van pagina 16
en 17 (beschikbaar op: https://www.gov.uk/government/uploads/system/
uploads/attachment_data/file/284408/OFT740rev.pdf )?
Voor de handleiding over de mededingingsregels voor producentenorganisaties verwijzen wij u naar de beantwoording van de vragen van de
VVD-fractie. Deze handleiding zal uitleg geven over hoe de mededingingsregels werken voor producenten- en brancheorganisaties en probeert
duidelijkheid te geven over wat wel en niet is toegestaan. Wat dat betreft
is de handleiding vergelijkbaar met de Q&A van de Britse Office of Fair
Trading.
Vragen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben enkele vragen bij de
kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over het
versterken van de voedselketen». Zij zijn benieuwd naar de huidige stand
van zaken van de pilot gedragscode eerlijke handelspraktijken. Wanneer
wordt de toegezegde voortgangsrapportage naar de Kamer gestuurd,
vragen zij de bewindspersonen.
Voor de voortgangsrapportage over de pilot gedragscode eerlijke
handelspraktijken verwijzen wij u naar de beantwoording van de vragen
van de VVD-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

16

Ten aanzien van het voorstel van de indiener om de uitzonderingsbepaling
op het mededingingsrecht expliciet toe te voegen aan de Nederlandse
Mededingingswet vragen de leden van de ChristenUnie-fractie of de
bewindspersonen aan kunnen geven of de verordening voor de ACM
voldoende basis biedt, temeer daar landen als Duitsland en Engeland de
uitzonderingsbepaling wel hebben opgenomen in wetgeving of richtsnoeren.
De uitzonderingsbepaling in de verordening (artikel 209 GMO) heeft
rechtstreekse werking en hoeft dan ook niet omgezet te worden in
nationale regelgeving. De ACM past in haar beschikkingspraktijk deze
uitzondering reeds toe.
Deze leden vragen de bewindspersonen in te gaan op het functioneren
van de Beleidsregel mededinging en duurzaamheid.
Voor het functioneren van de beleidsregel en mededinging verwijzen wij u
naar de beantwoording van de vragen van de VVD-fractie.
Vragen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen en opmerkingen bij de
kabinetsreactie op de initiatiefnota «Een eerlijke boterham, over het
versterken van de voedselketen».
Er is veel discussie over mededinging in relatie tot duurzaamheid. De
leden van de SGP-fractie verwijzen in dit verband naar de stellingname
van de ACM over de Kip van Morgen. Deze leden horen graag de reactie
van de bewindslieden op deze stellingname. In hoeverre zou door
aanscherping van de beleidsregel mededinging en duurzaamheid meer
ruimte geboden kunnen worden voor dergelijke marktafspraken?
Voor het functioneren en eventuele aanscherping van de beleidsregel en
mededinging verwijzen wij u naar de beantwoording van de vragen van
de VVD-fractie. Over een reactie op de stellingname van de ACM over de
Kip van Morgen is uw Kamer, conform het verzoek daartoe, op 18 maart jl.
geïnformeerd (Kamerstuk 28 973, nr. 164).
In de context van de moeizame verhouding tussen mededingingsbeleid
en publieke belangen is de stellingname van de ACM wellicht begrijpelijk.
Het roept bij de leden van de SGP-fractie wel veel vragen op. Moet
vooruitgang op het gebied van dierenwelzijn en milieu omgerekend
worden in financiële waardering door consumenten? Deze leden willen
het graag breder trekken. Juristen wijzen erop dat hoewel de Europese
Commissie de consumentenwelvaart (in enge zin) steeds meer als dé
doelstelling van de mededingingsregels hanteert, de mededingingsregels
zelf wel ruimte bieden voor het meewegen van andere doelstellingen (als
publieke belangen) en dat het Europese Hof van Justitie de vernauwing
van de Europese Commissie nog niet bevestigd heeft. Ze wijzen er tevens
op dat nationale overheden en mededingingsautoriteiten daarom niet
verplicht zijn om de koers van de Europese Commissie te volgen. Hoe zien
de bewindslieden dit?
Uit het mededingingsrecht volgt geen rechtstreekse verplichting om
vooruitgang op het gebied van dierenwelzijn en milieu om te rekenen in
financiële waardering voor consumenten. Deze methode past bij de
ontwikkeling binnen het mededingingsrecht naar een meer economische
benadering, waarbij gedragingen in grotere mate worden beoordeeld op
grond van de (economische) effecten op de concurrentie en de consument
en minder op basis van de (juridische) vorm van het gedrag. Een voordeel
van de meer economische benadering is dat afspraken tussen onderne-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

17

mingen pas tot spanning met het kartelverbod leiden indien de concurrentie daadwerkelijk wordt beperkt en de consument daarvan hinder
ondervindt. Ook bij een meer economische benadering kan rekening
worden gehouden met andere publieke belangen en de ACM benadrukt
hier in haar toezicht nadrukkelijk oog voor te hebben. Door bijvoorbeeld
de gemiddelde betalingsbereidheid van consumenten voor een
duurzaamheidsinitiatief in kaart te brengen, kan de ACM de afweging
tussen de betrokken publieke belangen, die per consument kan
verschillen, zoveel mogelijk objectiveren en transparant maken. Het is aan
de ACM om als onafhankelijk toezichthouder individuele gevallen, zoals
de afspraken rond de Kip van Morgen, te beoordelen op basis van een
objectieve analyse van de feiten en omstandigheden van het geval. Gelet
op de verplichting tot uniforme toepassing van het Europese mededingingsrecht en het belang van rechtszekerheid voor ondernemingen heeft
de ACM daarbij niet alleen te maken met de Nederlandse context, maar
ook met de interpretatie van de Europese Commissie en de uitleg van de
Europese rechters.
Vragen van de leden van de Partij voor de Dieren-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben met belangstelling
en waardering kennisgenomen van de initiatiefnota van de heer Geurts
over het versterken van de voedselketen waarbij er uit wordt gegaan van
eerlijke prijzen en de kabinetsreactie hierop. Boeren voelen zich
gedwongen om onder de kostprijs te produceren. Dat gaat ten koste van
hun inkomen en heeft grote gevolgen voor de voedselveiligheid, het
dierenwelzijn en het milieu. Deze leden zetten zich al jaren in voor
duurzaam, diervriendelijk en veilig voedsel voor iedereen en eerlijke
voedselprijzen waarin alle kosten zijn verdisconteerd.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de kabinetsreactie op de initiatiefnota waaruit blijkt dat dit kabinet
voornamelijk inzet op een toenemende intensivering en het verhogen van
de export. Deze leden vragen de bewindspersonen het onderzoek van Eva
Gocsik van de Wageningen Universiteit te beoordelen waaruit blijkt dat
Nederlandse pluimvee- en varkenshouders niet uit zichzelf investeren in
een hoger dierenwelzijn. Vrijwilligheid en vrijblijvendheid zijn geen basis
om te komen tot voedselveiligheid en duurzaamheid, zo concluderen zij.
Erkennen de bewindspersonen dat de ingezette koers van zelfregulering
door de sector onvoldoende voorwaarden schept om te komen tot het
behalen van internationale en nationale doelstellingen op het gebied van
natuur, milieu en dierenwelzijn en een breed maatschappelijk draagvlak?
Zo ja, welke consequenties verbinden de bewindspersonen hieraan?
Wij zijn het niet eens met de bewering dat de ingezette koers van
zelfregulering door de sector onvoldoende voorwaarden schept om te
komen tot het behalen van internationale en nationale doelstellingen op
het gebied van natuur, milieu en dierenwelzijn en een breed maatschappelijk draagvlak. De verschillende schakels in de voedselketen pakken de
handschoen van verduurzaming op. Uiteraard speelt de consument hierin
een belangrijke rol.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben vernomen dat het
kabinet aangeeft dat dat boeren en tuinders van bepaalde producten meer
produceren dan de markt kan opnemen. Het kabinet concludeert dat dit
tot prijsbederf leidt. Deze lage prijzen voor boeren en tuinders zijn in het
algemeen het gevolg van een te groot aanbod, zoals ook uit het
SEO-onderzoek «Boer zoekt duurzaamheid» (Kamerstuk 31 532, nr. 69)
blijkt. Geven de bewindspersonen hiermee aan zich in te willen zetten
voor aanbodbeperking? Immers, het is mogelijk om onder de kostprijs
vlees aan te bieden omdat het aanbod zo groot is. Kunnen de bewindsper-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

18

sonen aangeven welke mogelijkheden er zijn om te komen tot aanbodbeperking? Zijn de bewindspersonen bereid om alsnog een vleestax in
overweging te nemen? Graag een reactie.
Nederlandse agrariërs opereren op een internationale afzetmarkt, waar zij
veelal te maken hebben met Europese regelgeving. De EU is juist bezig
om aanbodbeperking af te schaffen zoals recentelijk de superheffing op
melk en op termijn de suikerquota. Wij zien geen mogelijkheden om te
komen tot (nationale) aanbodbeperking. Wat betreft de vleestax is het
standpunt niet veranderd. Consumenten moeten vrij zijn om hun eigen
keuzes te maken en moeten niet vanuit de overheid gedwongen worden
om minder vlees te eten.
Deze leden zijn van mening dat een eerlijke prijs alleen maar bewerkstelligd kan worden als alle kosten, inclusief maatschappelijke kosten, in
de prijs verdisconteerd zijn. Dit vraagt een verdiscontering van de
productie van vlees, inclusief de compensatie van de uitstoot van
broeikasgas- en andere schadelijke stoffen, de kap van het tropisch
regenwoud, het beslag op eindige zoetwatervoorraden, de bestrijding van
dierziekten en de kosten van dierziektencrises. Zoals de bewindspersonen
weten, zijn de productie- en maatschappelijke kosten van vlees (kip, rund,
varken, paard) zeer hoog. De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn
er zeer voor dat de maatschappelijke kosten en de productiekosten
verinnerlijkt worden in de prijs. Kunnen de bewindspersonen hier een
reactie op geven?
Wij zijn ook voor een verinnerlijking van de maatschappelijke kosten en
productiekosten in de prijs. Het is echter aan de consument om te kiezen
en te betalen voor duurzaamheid. Op deze manier worden de maatschappelijke kosten in de prijs opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 004, nr. 4

19