GENDERSCAN
AANPAK HUISELIJK GEWELD

GENDERSCAN
AANPAK HUISELIJK GEWELD

- eindrapport -

Auteurs:
K.B.M. de Vaan
M.M. de Boer
M.C. Vanoni

Regioplan
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 – 531 53 15
Fax : +31 (0)20 – 626 51 99

Amsterdam, december 2013
Publicatienr. 2435
© 2013 Regioplan, in opdracht van het ministerie van OCW
Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar
gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere
manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan.
Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding ...........................................................................................
1.1
Aanleiding en context .........................................................
1.2
Gendersensitiviteit: uitgangspunten voor het onderzoek ...
1.3
Genderscan: doel en onderzoeksvragen ...........................
1.4
Onderzoeksverantwoording ...............................................
1.5
Leeswijzer ..........................................................................

1
1
2
4
7
9

2

De maatschappelijke werkelijkheid ................................................
2.1
Prevalentie van partnergeweld ..........................................
2.2
Relevante sekseverschillen in de uitvoeringspraktijk.........

11
11
13

3

Het landelijk en regionaal beleid ....................................................
3.1
Het actuele beleid ten aanzien van partnergeweld ............
3.2
De aanpak van partnergeweld en de rol van gender .........
3.3
Beleid en internationale normen ........................................

17
17
19
27

4

Het landelijk en regionaal instrumentarium ..................................
4.1
Het beschikbare instrumentarium ......................................
4.2
Het instrumentarium en gender .........................................
4.3
Instrumentarium en internationale normen ........................

31
31
35
42

5

De uitvoering van de aanpak van partnergeweld .........................
5.1
Gelijkheid in de uitvoeringspraktijk.....................................
5.2
De uitvoering en gender .....................................................

45
45
46

6

Effecten van de aanpak van partnergeweld ..................................
6.1
Effecten op het individu ......................................................
6.2
Effect aanpak op machtsverschillen, rollen en
verwachtingen ....................................................................

53
53

Conclusies en aanbevelingen .........................................................
7.1
Ter inleiding: de noodzaak van een gendersensitieve
aanpak ...............................................................................
7.2
Conclusies..........................................................................
7.3
Aanbevelingen ...................................................................

57

7

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

...........................................................................................
Onderzoeksvragen, toetsnormen en literatuur ..................
Respondenten en deelnemers ...........................................
Begrippenlijst......................................................................

55

57
59
64
71
73
91
93

1

INLEIDING

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap deed
Regioplan samen met Margreet de Boer (Projects on Women’s Rights)
onderzoek naar de gendersensitiviteit van de aanpak van huiselijk geweld. Dit
hoofdstuk beschrijft kort de aanleiding en context voor het onderzoek
(paragraaf 1.1). Vervolgens wordt ingegaan op het begrip ‘gendersensitiviteit’
(paragraaf 1.2). Het onderzoeksdoel en de onderzoeksvragen zijn opgenomen
in paragraaf 1.3. Daarna zijn nog een onderzoeksverantwoording (paragraaf
1.4) en leeswijzer (paragraaf 1.5) opgenomen.

Terminologie
In dit rapport wordt op verschillende manieren gerefereerd aan de begrippen sekse
en gender. Dat kan verwarring wekken bij het lezen, daarom hier een korte
toelichting. Een begrippenlijst is opgenomen in bijlage 3.
‘Sekse’ wordt gebruikt om te verwijzen naar het biologische verschil tussen mannen
en vrouwen. Zo wordt het Nederlandse beleid ten aanzien van huiselijk geweld
sekseneutraal genoemd, als tegenhanger van seksespecifiek (beleid dat is gericht op
geweld tegen vrouwen). Het uitgangspunt voor dit onderzoek is echter gebaseerd op
het begrip ‘gender’, wat betrekking heeft op de sociaal-culturele rollen die aan de
twee seksen gekoppeld zijn, en de verschillen in macht die daaruit voortvloeien. In
termen van beleid gaat het dan niet om de vraag of dit seksespecifiek of
sekseneutraal is, maar of het gendersensitief is: rekening houdt met de verschillende
rollen en machtsverhoudingen.

1.1

Aanleiding en context
Aanleiding
De Nederlandse aanpak van huiselijk geweld is sekseneutraal geformuleerd.
Dit is een bewuste keuze, omdat zowel vrouwen als mannen slachtoffer
worden van huiselijk geweld. Sekse, en met name gender (de sociaal-culturele
aspecten van het man- en vrouwzijn) speelt echter wel degelijk een rol bij
huiselijk geweld, en in internationaal verband is Nederland meerdere malen
door het CEDAW-comité van de Verenigde Naties1 bekritiseerd, omdat het
beleid onvoldoende rekening zou houden met gendergerelateerde aspecten.
Maar betekent de sekseneutrale formulering ook dat het beleid onvoldoende
gendersensitief is? Dit onderzoek moet daar inzicht in geven. Daarbij staat niet
voorop dat een sekseneutrale formulering van het beleid onmogelijk is; wel
voorop staat dat gender een belangrijke factor is in het ontstaan en
voortbestaan van huiselijk geweld, en dat de aanpak van huiselijk geweld daar
rekening mee moet houden om effectief te kunnen zijn.
1

United Nations Committee on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW).

1

Context: beleid en uitvoering
Nederland kent op landelijk niveau sinds 2002 beleid op het gebied van
huiselijk geweld. In de nota Privé geweld, Publieke zaak werd de aanpak van
huiselijk geweld voor het eerst benoemd als een verantwoordelijkheid voor de
landelijke overheid. Nadat onderzoek in 1997 uitwees dat huiselijk geweld
slachtoffers onder een groot deel van de Nederlandse bevolking maakt (al
naar gelang de gehanteerde definitie uiteenlopend van 11 tot 45%) kreeg het
geweld steeds meer de status van een maatschappelijk (veiligheids)probleem,
in plaats van een privéaangelegenheid. Dat vormde de basis voor landelijk
beleid, dat tussen 2002 en 2011 werd doorontwikkeld.
Het nu geldende beleid dateert van 2011. Het betreft de aanpak ‘Geweld in
afhankelijkheidsrelaties’, waarin de ministeries van Veiligheid en Justitie
(VenJ), Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), OCW en Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) samenwerken. De aanpak richt zich op alle vormen
van geweld in afhankelijkheidsrelaties.2 Dit betreft enerzijds geweld in
instellingen/door professionals en anderzijds geweld in huiselijke kring.
Bij de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties staat de ketenaanpak
centraal. Deze kent grofweg vijf stappen: voorkomen – signaleren – stoppen –
schade beperken – opsporen en sanctioneren. Gemeenten zijn vanuit de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo) verantwoordelijk voor de inrichting
van deze aanpak. Er zijn 35 zogenoemde ‘Centrumgemeenten Vrouwenopvang’ benoemd waar zich de voorzieningen op het gebied van
vrouwenopvang, crisisinterventie en huiselijk geweld concentreren. Dit heeft
geleid tot regionale samenwerking.
Bij de uitvoering van de aanpak van huiselijk geweld zijn veel partijen
betrokken. De belangrijkste partijen zijn:
• vanuit het strafrechtelijk kader de politie, de reclassering en het OM;
• op de scheidslijn van veiligheid en zorg vervullen gemeenten en
Veiligheidshuizen een rol;
• de Steunpunten Huiselijk Geweld (SHG) coördineren, maar verlenen vaak
ook zelf bepaalde vormen van hulp;
• hulp wordt verleend door allerhande hulpverleningsinstellingen, zoals
opvanginstellingen, jeugdhulpverlening, ambulante forensische psychiatrie
en algemeen maatschappelijk werk.

1.2

Gendersensitiviteit: uitgangspunten voor het onderzoek
Onder de term gendersensitief verstaan we in dit onderzoek dat er in het
beleid en in de uitvoering voldoende rekening wordt gehouden met de

2

Partnergeweld, kindermishandeling, ouderenmishandeling, eergerelateerd geweld,
seksueel misbruik, vrouwelijke genitale verminking en huwelijksdwang.

2

gendergerelateerde factoren van huiselijk geweld. Belangrijke redenen om te
kiezen voor een gendersensitieve aanpak zijn de volgende:
• Een aanpak die rekening houdt met de oorzaken en de context van het
geweld (zowel op samenlevingsniveau als op gezinsniveau) is effectiever
dan een aanpak die hieraan voorbij gaat. Dit impliceert dat waar
gendergerelateerde factoren een rol spelen bij het ontstaan of het in stand
houden van geweld, daar aandacht aan besteed moet worden. Een
gendersensitieve aanpak is dus een effectieve aanpak, die rekening houdt
met oorzaken en context, ook wanneer die gendergerelateerd zijn.
Omgekeerd leidt het ontbreken van gendersensitiviteit tot een gebrekkige
effectiviteit van het beleid, omdat relevante oorzaken dan onvoldoende
worden herkend, erkend, aangepakt en weggenomen. Het realiseren van
veiligheid is het doel van de aanpak van huiselijk geweld, maar kan niet of
alleen tijdelijk worden bereikt als onderliggende oorzaken van onveiligheid
niet worden weggenomen.
• Een gendersensitieve aanpak van huiselijk geweld/partnergeweld past
binnen de emancipatiedoelstellingen van de overheid. De overheid streeft
gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen na, en zet zich in om
obstakels die vrouwen belemmeren om deze gelijkwaardigheid te bereiken
weg te nemen. Ook streeft de overheid naar het doorbreken van stereotype
rolpatronen. Daar waar partnergeweld zijn oorzaak vindt in ongelijke
machtsverhoudingen en stereotype rolverwachtingen, en vrouwen
bovendien belemmert in hun ontwikkeling, is het vanuit emancipatieperspectief niet meer dan logisch dat de aanpak dus mede gericht is op het
doorbreken van de machtsongelijkheid en stereotypen, en slachtoffers
ondersteunt bij het (her)krijgen van zeggenschap over hun eigen lichaam
en leven.
Operationalisatie

Een gendersensitieve aanpak betekent niet dat alle interventies seksespecifiek
moeten zijn. Het betekent wel:
1) Dat er in beleid en uitvoering aandacht is voor gendergerelateerde
factoren, en dat waar nodig rekening gehouden wordt met deze aspecten.
Gendergerelateerde factoren moeten dus in beeld zijn, zowel in de
maatschappelijke werkelijkheid (verschillen in de positie van mannen en
vrouwen, relevante stereotype rolpatronen en rolverwachtingen), als in
beleid en uitvoering (de effecten van beleid en uitvoering voor de positie en
rolverwachtingen van mannen en vrouwen).
2) Dat beleid en uitvoering waar nodig aangepast worden, waarbij nadelige
effecten (minder toegankelijkheid voor bepaalde groepen, versterken
machtsongelijkheid en stereotypen) worden tegengegaan en positieve
effecten (positieverbetering achtergestelde groep, doorbreken stereotypen)
worden gestimuleerd.
Een gendersensitieve aanpak staat of valt bovendien met de gendersensitiviteit van beleidsmakers en uitvoerders: onderkennen zij dat er
gendergerelateerde oorzaken van partnergeweld zijn en dat de aanpak hier
rekening mee moet houden, en kunnen en willen zij op basis hiervan kritisch
kijken naar hun eigen handelen?
3

Toegepast op partnergeweld3 betekent een gendersensitieve aanpak:
1) Beleidsmakers en uitvoerenden onderkennen dat machtsverschillen tussen
mannen en vrouwen en verwachtingen over de rol van mannen en vrouwen
in de samenleving en het gezin vaak een rol spelen bij partnergeweld, en
hebben deze gendergerelateerde factoren in beeld.
2) Beleidsmakers en uitvoerenden onderkennen dat in de reactie op en de
aanpak van partnergeweld bewust of onbewust ideeën en verwachtingen
over de rol van mannen en vrouwen in de samenleving en het gezin een rol
kunnen spelen en zijn bereid deze ideeën en verwachtingen kritisch te
beschouwen.
3) Daar waar ongelijke machtsverhoudingen en/of stereotype rolverwachtingen een rol spelen bij het ontstaan of blijven voortbestaan van
partnergeweld, adresseren beleidsmakers en uitvoerenden deze in hun
aanpak.
4) Beleidsmakers en uitvoerenden houden in hun aanpak rekening met de
verschillende posities van mannen en vrouwen ten gevolge van gendergerelateerde machtsverschillen en rolverwachtingen, zowel op het niveau
van de samenleving als binnen de eigen sociale omgeving.
5) Interventies dragen waar mogelijk bij aan het verkleinen van machtsverschillen en het doorbreken van stereotype rollen en verwachtingen,
zowel in het gezin, de sociale omgeving van het gezin als de samenleving.
6) Voorkomen wordt dat interventies bijdragen aan het vergroten van
machtsverschillen en versterking van stereotype rollen en verwachtingen.
Gendersensitiviteit betekent overigens dat er niet alleen aandacht is voor de
mogelijk achtergestelde positie van vrouwen en de dominante maatschappelijke constructies van man- en vrouw-zijn die vrouwen belemmeren,
maar ook voor mensen en situaties die juist niet in het stereotype patroon
passen, zoals mannelijke slachtoffers van partnergeweld en huiselijk geweld in
homoseksuele relaties.

1.3
Doel

Genderscan: doel en onderzoeksvragen
Het doel van dit onderzoek is om vast te stellen in hoeverre het beleid ten
aanzien van de aanpak van huiselijk geweld en de uitvoering van dat beleid
gendersensitief zijn. Het onderzoek heeft mede als doel vast te stellen of, en
zo ja op welke punten het beleid en de uitvoering meer gendersensitief
gemaakt moeten worden, en wat daarvoor de mogelijkheden zijn. De overheid
moet het onderzoek kunnen gebruiken om:
• gendersensitiviteit (beter) te verankeren in de landelijke en regionale
aanpak van partnergeweld; en in het beleid ten aanzien van geweld in
afhankelijkheidsrelaties duidelijk te maken dat en hoe dit gebeurt;
• en daarmee tegemoet te komen aan de zorgen van het CEDAW en het
College voor de Rechten van de Mens over de gendersensitiviteit van de
Nederlandse aanpak van huiselijk geweld.
3

Deze genderscan concentreert zich op partnergeweld, zie voor een toelichting hierop par.
1.4, ‘afbakening’.

4

Onderzoeksvragen

De hoofdvraag van het onderzoek luidt als volgt:
In hoeverre houdt de Nederlandse aanpak van partnergeweld, zowel in het
beleid als de uitvoering, rekening met de relevante gendergerelateerde
factoren en de effecten van beleid en uitvoering hierop, en op welke wijze zou
dit verbeterd kunnen worden?
Deze hoofdvraag valt uiteen in onderzoeksvragen op zes onderdelen van de
genderscan, en verdeeld over de drie niveaus binnen de aanpak van huiselijk
geweld (beleid, instrumentarium en uitvoering). Tabel 1.1 bevat een overzicht
van de onderzoeksvragen.

Tabel 1.1

Onderzoeksvragen

Genderscan onderdeel 1: in kaart brengen positie mannen en vrouwen in de
maatschappelijke werkelijkheid; en de relevante gendergerelateerde factoren
1. Zijn er wat betreft de prevalentie van partnergeweld verschillen tussen
(bepaalde groepen) mannen en vrouwen (zowel daderschap als slachtofferschap, aard en omvang)?
2. Met welke relevante sekse-/gendergerelateerde factoren worden uitvoerenden
in de praktijk geconfronteerd?
Genderscan onderdeel 2: onderzoeken (mogelijke) effecten van beleid en uitvoering
op mannen en vrouwen en de verhouding tussen hen beiden
3. Wat is het actuele landelijke en regionale beleid ten aanzien van partnergeweld?
4. Wat zijn de belangrijkste instrumenten die kunnen worden ingezet bij de
aanpak van partnergeweld?
a. Welke hiervan zijn qua opzet genderneutraal, welke bevatten
gendersensitieve elementen en welke zijn geheel gendersensitief?
5. Worden beleid en instrumentarium in de uitvoering gelijk toegepast ten aanzien
van (bepaalde groepen) mannen en vrouwen?
6. Wat zijn (mogelijke) bedoelde en onbedoelde effecten van het landelijke en
regionale beleid, het instrumentarium en de uitvoering voor (bepaalde
groepen) mannen en vrouwen en hun onderlinge verhouding?
a. op het gebied van het geweld zelf?
b. m.b.t. autonomie, economische situatie, woonsituatie?
c. m.b.t. toegang tot voorzieningen zoals rechtshulp en psychosociale hulp?
d. m.b.t. de relatie tot eventuele kinderen?
e. m.b.t. de relatie tot de sociale omgeving?
7. Zijn deze effecten (voor zover bedoeld) gelijk voor mannen en vrouwen?
Genderscan onderdeel 3: opsporen van mogelijke stereotype denkbeelden over
genderrollen in beleid en uitvoering
8. Kennen het landelijke en regionale beleid en het instrumentarium expliciete
of impliciete vooronderstellingen over (de positie of rol van) mannen en
vrouwen?
a. Zijn beleidsmakers in staat en bereid deze vooronderstellingen kritisch te
beschouwen?
9. Worden in de uitvoering stereotype denkbeelden gehanteerd over
genderrollen?
a. Zijn uitvoerenden in staat en bereid deze denkbeelden kritisch te
beschouwen?

5

Vervolg tabel 1.1
Genderscan onderdeel 4: onderzoeken of en in hoeverre beleid en uitvoering
rekening houden met de relevante gendergerelateerde factoren en de (mogelijke)
effecten van het beleid hierop
10. Onderkennen beleidsmakers en uitvoerenden dat machtsverschillen tussen
mannen en vrouwen en verwachtingen over de rol van mannen en vrouwen in
de samenleving en het gezin vaak een rol spelen bij partnergeweld, en hebben
zij deze gendergerelateerde factoren in beeld?
11. Adresseren het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en de
uitvoerenden ongelijke machtsverhoudingen en/of stereotype rolverwachtingen
daar waar deze een rol spelen bij het ontstaan of blijven voortbestaan van
partnergeweld, zowel bij de vormen van geweld waarbij deze aspecten evident
zijn (intimate partner terrorism, stalking, seksueel geweld) als daar waar ze
mogelijk meer onder de oppervlakte aanwezig zijn?
a. Wordt hier zowel vanuit de landelijke overheid als de centrumgemeenten op
gestuurd?
Genderscan onderdeel 4: onderzoeken of en in hoeverre beleid en uitvoering
rekening houden met de relevante gendergerelateerde factoren en de (mogelijke)
effecten van het beleid hierop
12. Houden het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en de
uitvoerenden rekening met de verschillende posities van mannen en vrouwen
ten gevolge van gendergerelateerde machtsverschillen en rolverwachtingen,
zowel op het niveau van de samenleving als binnen de eigen sociale omgeving?
a. Wordt hier zowel vanuit de landelijke overheid als de centrumgemeenten op
gestuurd?
13. Dragen het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en
uitvoering van de aanpak bij aan het verkleinen van machtsverschillen en het
doorbreken van stereotype rollen en verwachtingen, zowel in het gezin, de
sociale omgeving van het gezin als de samenleving?
Dragen het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en
uitvoering van de aanpak (onbedoeld) bij aan het vergroten van
machtsverschillen en versterking van stereotype rollen en verwachtingen?
Genderscan onderdeel 5: onderzoeken of regelgeving en beleid voldoen aan
(verdragsrechtelijke) verplichtingen op het terrein van gendersensitiviteit
14. Voldoen beleid en instrumentarium aan de verplichtingen van het VNVrouwenverdrag en het Verdrag inzake het voorkomen en bestrijden van geweld
tegen vrouwen en huiselijk geweld van de Raad van Europa?
Genderscan onderdeel 6: doen van aanbevelingen hoe de gendersensitiviteit van
beleid en uitvoering verbeterd kan worden
15. Op welke punten is verbetering van de gendersensitiviteit van het landelijk en
regionaal beleid, en instrumentarium en de uitvoering nodig?
a. Hoe kan deze verbetering worden gerealiseerd?

Bij de beantwoording van de onderzoeksvragen is gebruikgemaakt van een
toetsingskader (zie bijlage 1) dat de normen voor gendersensitiviteit in beleid,
instrumentarium en uitvoering die in het onderzoek zijn gehanteerd bevat.

6

1.4

Onderzoeksverantwoording
Het onderzoek kende zes onderdelen. Tabel 1.2 geeft een beeld van deze
fasen op hoofdlijnen.

Tabel 1.2

Onderzoeksopzet op hoofdlijnen

1. Expertmeeting
•
•

Verzamelen input voor definitief vaststellen onderzoeksinstrumentarium.
Verzamelen informatie voor deel 2 genderscan.

2. Literatuuronderzoek/documentstudie
•
•
•
•

In kaart brengen bestaande kennis over positie van mannen en vrouwen en
relevante sekseverschillen met betrekking tot het vraagstuk van huiselijk geweld.
In kaart brengen landelijk en regionaal beleid en instrumentarium ten aanzien van
partnergeweld en kennis over effecten daarvan.
Beoordelen gendersensitiviteit van beleid en instrumentarium.
Onderzoeken of landelijk en regionaal beleid en instrumentarium voldoen aan
verdragsrechtelijke verplichtingen.

3. Interviews regionaal en landelijk
•
•
•

Aanvulling op documentstudie met betrekking tot regionaal beleid.
Achterhalen overwegingen achter landelijk en regionaal beleid.
Onderzoeken attitude beleidsmakers.

4. Regionale focusgroepen
•
•
•

Nagaan welke sekseverschillen zich in de praktijk voordoen.
In kaart brengen werkwijze uitvoerenden bij het in de praktijk toepassen van beleid
en instrumenten.
Onderzoeken mate waarin attitude uitvoerenden gendersensitief is.

5. Analyse
De verzamelde informatie is getoetst aan de normen voor gendersensitiviteit zoals
opgenomen in het toetsingskader. Er is een conceptrapportage met een voorlopig
antwoord op de onderzoeksvragen opgesteld.
6.

Terugkoppeling, discussie en rapportage

Terugkoppeling van de bevindingen over de uitvoering door middel van gesprekken
met een selectie van de deelnemers aan de focusgroepen; een expertmeeting over
de voorlopige uitkomsten van het onderzoek. Doel: toetsen conclusies, komen tot
aanbevelingen.

Beleidsanalyse, interviews en focusgroepen zijn de belangrijkste methodieken
die in dit onderzoek zijn gehanteerd. In het onderzoek is gekeken naar het
landelijk beleid en landelijke beschikbare instrumentarium, als ook naar de
regionale invulling van het landelijke beleid, regionale instrumenten en de
uitvoering op regionaal niveau.
Het onderzoek op landelijk niveau is uitgevoerd door middel van document- en
literatuurstudie en het voeren van twee interviews met beleidsmakers.
Om goed grip te krijgen op de gendersensitiviteit van beleid en met name van
de uitvoering is er vervolgens voor gekozen om de diepte in te gaan in zes
7

centrumgemeenten, in plaats van de breedte op te zoeken, bijvoorbeeld door
middel van een landelijke enquête. Veel meer dan om wat op papier staat en
in werkprocessen is vastgelegd, draait het bij een gendersensitieve aanpak
van huiselijk geweld om ‘awareness’ en adequaat handelen van professionals.
Het beleid moet dat stimuleren en er richting aan geven, maar als betrokkenen
zich onvoldoende bewust zijn van de relevantie van gender of een
gendersensitieve aanpak niet ondersteunen, verandert beleid op zich daar
niets aan. In de geselecteerde centrumgemeenten is daarom niet alleen met
beleidsmedewerkers gesproken, maar zijn ook focusgroepen met uitvoerders
gehouden waarin wij hen in interactie met elkaar na hebben laten denken over
de materie en hun attitude hebben onderzocht. Deze centrumgemeenten zijn
geselecteerd op basis van een spreiding naar omvang (G4 versus niet-G4),
landelijke spreiding over Nederland en een spreiding naar stedelijk versus
plattelandsgebied. In alle zes deze gemeenten is gesproken met de
verantwoordelijke beleidsmedewerker. In vijf van de zes gemeenten is
daarnaast een focusgroep met uitvoerders gehouden.4
Op basis van alle verzamelde informatie is een conceptrapportage opgesteld
en besproken met de begeleidingscommissie. Vervolgens is een landelijke
bijeenkomst gehouden met deskundigen (focus: beleid en instrumentarium).
De voorlopige bevindingen ten aanzien van de uitvoering zijn besproken met
vertegenwoordigers van de geselecteerde regio’s. Op deze manier zijn de
conclusies getoetst en is gekomen tot aanbevelingen. Vervolgens is het
eindrapport opgesteld.
De bijlage bevat een lijst van deelnemers aan de twee expertmeetings,
respondenten op landelijk niveau en de achtergrond van de respondenten in
de centrumgemeenten.
Afbakening

Het onderzoek is beperkt tot partnergeweld, omdat dit de voornaamste
geweldsvorm binnen het containerbegrip huiselijk geweld is. Ruim twee derde
van het evident huiselijk geweld vindt plaats door/tussen (ex-)partners. Dit
betreft zowel eenzijdig geweld als wat in het discours ‘wederzijds geweld’ is
gaan heten. Algemeen wordt aangenomen dat genderaspecten vaak een rol
spelen bij partnergeweld, en evident aanwezig zijn bij seksueel geweld,
‘intimate partner terrorism’5 en stalking. Andere geweldsvormen waarin
gendergerelateerde factoren een rol kunnen spelen (eergerelateerd geweld,
huwelijksdwang en vrouwelijke genitale verminking, maar ook kindermishandeling en ouderenmishandeling), blijven buiten de scope van het onderzoek
voor zover het niet om partnergeweld gaat.
Uit onderzoek is bekend dat het getuige of slachtoffer zijn van huiselijk geweld
als kind verband houdt met een hogere kans om als volwassene pleger of
4

In de zesde gemeente was het helaas niet mogelijk om binnen het tijdsbestek van dit
onderzoek een focusgroep te organiseren.

5

Een geweldsvorm die gekenmerkt wordt door een hoge mate van controle (of behoefte aan
controle) van de – veelal mannelijke – pleger over het slachtoffer.

8

slachtoffer van huiselijk geweld te worden. Aangezien een groot deel van het
huiselijk geweld partnergeweld betreft, en partnergeweld mede voorkomt uit
gendergerelateerde factoren, kan het tegengaan van intergenerationele
overdracht niet los worden gezien van een gendersensitieve aanpak van
kindermishandeling. Daarom is de hulpverlening aan kinderen die betrokken
zijn geweest bij huiselijk geweld in het onderzoek meegenomen, waarbij we
ons geconcentreerd hebben op de vraag in hoeverre deze hulpverlening is
gericht op het doorbreken van stereotype rolpatronen (en/of niet (ongewild)
bijdraagt aan het in stand houden daarvan).

1.5

Leeswijzer
In het rapport wordt allereerst ingegaan op relevante verschillen tussen
mannen en vrouwen wat betreft de prevalentie van partnergeweld, zowel op
basis van onderzoek als op basis van ervaringen van uitvoerders (hoofdstuk
2). De hoofdstukken daarna gaan achtereenvolgens in op het beleid, het
instrumentarium en de uitvoering. Ze bevatten zowel een beschrijving daarvan
als een analyse van de gendersensitiviteit. Hoofdstuk 6 gaat in op de effecten
van het beleid. Het rapport eindigt met een conclusie, waarin de onderzoeksvragen worden beantwoord en aanbevelingen worden gedaan voor verdere
verbetering.

9

10

2

DE MAATSCHAPPELIJKE WERKELIJKHEID

Dit hoofdstuk gaat in op rollen van mannen en vrouwen bij huiselijk geweld,
zoals zich dat in de praktijk voordoet. De eerste paragraaf beschrijft wat we
hierover uit onderzoek en registraties weten; de tweede paragraaf geeft een
beeld van de relevante sekse- en genderverschillen waar uitvoerenden in de
praktijk mee te maken krijgen.

2.1

Prevalentie van partnergeweld
In deze paragraaf staat de vraag centraal of er wat betreft de prevalentie van
partnergeweld verschillen zijn tussen mannen en vrouwen, zowel naar
daderschap, slachtofferschap, aard als omvang. Ook wordt ingegaan op
kennis over het bestaan van relevante achtergrond- en persoonskenmerken.
Teneinde deze vraag te beantwoorden, is gekeken naar een aantal registraties
en onderzoeken. Van belang hierbij is allereerst of partnergeweld als
afzonderlijke vorm van huiselijk geweld wordt geregistreerd of onderzocht, of
daarbij wordt gekeken naar de sekse van zowel de pleger als het slachtoffer,
wat er bekend is over de aard van het gebruikte geweld en of andere
achtergrondkenmerken (zoals status of herkomst) daarbij worden vermeld.
De belangrijkste bevindingen zijn in het onderstaande kort weergegeven:1
• Politiegegevens vormen een belangrijke bron van registraties over huiselijk
geweld. Hierin wordt onderscheid gemaakt naar een aantal relevante
kenmerken, in het bijzonder: het geslacht van de betrokkenen, het type
geweld dat is gebruikt en het type slachtoffer (partner of andere leden van
het huishouden). Ook worden gegevens over de nationaliteit van de daders
geregistreerd. Uit de registraties van gegevens over huiselijk geweld valt
op te maken dat het in de meerderheid van de gevallen om partnergeweld
gaat.
• Diverse studies geven echter aan dat deze registraties kampen met een
hoge mate van onderrapportage. Schattingsmethoden zijn dan ook nodig
om een betrouwbaarder beeld van de aard en omvang van partner-geweld
te krijgen. Daarnaast bestaat er onderzoek op basis van alternatieve
bronnen (waaronder surveys, online panels en reclasseringsdata). De
uitkomsten ten aanzien van de prevalentie van partnergeweld kunnen
enigszins verschillen (afhankelijk van de gekozen methode).
1

We hebben ons hierbij gebaseerd op: H.C.J. van der Veen en S. Bogaerts (2011). Huiselijk
geweld in Nederland. Overkoepelend syntheserapport van het vangst-hervangst-,
slachtoffer- en daderonderzoek 2007-2010; P.G.M. van der Heijden, M.J.L.F. Cruyff en
G.H.C. van Gils (2009). Omvang van huiselijk geweld in Nederland; T. van Dijk, M. van Veen
en E. Cox (2010). Slachtofferschap van huiselijk geweld. Aard, omvang, omstandigheden en
hulpzoekgedrag; L.M. van der Knaap, F. el Idrissi en S. Bogaerts (2010). Daders van
huiselijk geweld; WODC, factsheet 2011-3, Secundaire analyses slachtofferdata landelijk
onderzoek huiselijk geweld; R. Verwijs en K. Lünnemann (2012). Partnergeweld.
Achtergrond en risicofactoren; W. Jongebreur, R. Lindenberg en J. Plaisier (2011). Landelijk
beleid huiselijk geweld. Theoriegestuurde evaluatie periode 2002-2011.

11

• Registratiegegevens van de Steunpunten Huiselijk Geweld worden niet
nationaal verzameld.
• Uit alle studies wordt niettemin duidelijk dat vrouwen (veel) vaker slachtoffer zijn van huiselijk geweld dan mannen. Mishandeling en bedreiging
van vrouwen vinden vaker plaats in de privésfeer dan die van mannen. In
de meeste gevallen gaat het daarbij om partnergeweld. Wat opvalt, is het
belangrijke aandeel van ex-partners in de prevalentie van deze vorm van
huiselijk geweld. Van de vrouwen wordt 60 procent slachtoffer van (ex-)
partnergeweld, tegenover 40 procent van de mannen.
• Wordt alleen gekeken naar evident huiselijk geweld (herhaalde en zware
Incidenten en sterk controlerend en dwingend intiem geweld) dan zijn
vrouwen significant vaker slachtoffer van geweld door een (ex-)partner dan
mannen (78% versus 59%), terwijl mannen vaker slachtoffer zijn van
geweld door andere familieleden en huisvrienden (40% versus 28%).
• In vergelijking met mannen blijken vrouwen vooral slachtoffer van ernstig
fysiek geweld en seksueel geweld. Ook lijkt de problematiek van
‘verborgen vrouwen’ (sterk geïsoleerd levende vrouwen) samen te hangen
met het vóórkomen van huiselijk geweld.2
• Enkele studies besteden aandacht aan het bestaan van risicofactoren,
zowel op meso- als microniveau.3 Op mesoniveau gaat het om de
kenmerken van de relatie tussen dader en slachtoffer. Kernbegrippen
hierbinnen vormen manipulatie, controle en respectloosheid. Op het niveau
van individuele factoren spelen zowel kenmerken van de dader als van het
slachtoffer een rol. Ten aanzien van de dader gaat het daarbij vooral om
economisch welbevinden, psychisch functioneren en verslavingskenmerken. Ten aanzien van het slachtoffer spelen leeftijd, psychiatrische
problemen, schuldenproblematiek en etnische herkomst een prominente
rol. In dit verband zijn de slachtofferprofielen zoals opgesteld door
Lünnemann en Pels (2013) zeer verhelderend.
• Daarnaast is aangetoond dat intergenerationele overdracht een factor van
belang is bij het ontstaan en voortduren van huiselijk geweld. Plegers zijn
op een andere manier vaak ook slachtoffer. Mannen die in een
gewelddadig gezin opgroeien, hebben meer kans om pleger te worden en
vrouwen hebben meer kans om slachtoffer te worden.4 Ook is er een
verband tussen slachtofferschap van kindermishandeling en
geweldsdelicten op latere leeftijd.5

2

S. Musa en E. Diepenbrock (2013). Verborgen vrouwen: een vergeten groep. Een
verkennend onderzoek naar aard, omvang en aanpak van de problematiek van verborgen
vrouwen in de deelgemeente Delfshaven (Rotterdam) (Femmes for Freedom).

3

Zie Intomart/GFK (2010). Rapport Huiselijk Geweld; Lünnemann en Pels (2013). Van
generatie op generatie; Verwijs en Lünnemann (2012). Partnersgeweld, achtergronden en
risicofactoren.

4
K. Lünnemann en T. Pels (2013). Van generatie op generatie. Een literatuurstudie naar het
doorbreken van geweld en de rol van opvoeding (Utrecht: Verwey-Jonker Instituut).
5

E. Lahlah (2013). Invisible victims? Ethnic differences in the risk of juvenile violent
delinquency of Dutch and Moroccan-Dutch adolescent boys (Tilburg: Tilburg University).

12

• Specifiek over partnergeweld in homoseksuele relaties is uit de hier
gebruikte bronnen weinig bekend. De voor dit onderzoek geraadpleegde
deskundigen hebben aangegeven dat voor zover er iets over bekend is, het
vaak gaat om seksueel en ernstig geweld. De mate van slachtofferschap
van partnergeweld onder homoseksuele mannen is volgens hen
vergelijkbaar met dat onder heteroseksuele vrouwen.
Het bovenstaande laat zien dat in algemene zin:
• Partnergeweld als geweldsvorm apart wordt onderzocht en geregistreerd.
Wel is het zo dat partnergeweld niet eenvoudig op geaggregeerd niveau uit
de bestaande registraties kan worden gehaald. In het landelijke
prevalentie-onderzoek naar huiselijk geweld (WODC, 2011) is wel op
geaggregeerd niveau gerapporteerd over de relatie tussen slachtoffers en
daders, waardoor inzicht ontstaat in de (relatieve) aard en omvang van
partnergeweld. De representativiteit van dit onderzoek is echter
omstreden.6
• Bij registratie, monitoring en onderzoek gesegregeerd wordt naar sekse
van pleger en slachtoffer (ook in relatie tot elkaar), de aard en de ernst van
het geweld. Ook hier geldt echter dat registraties deze informatie wel
bevatten, maar deze niet eenvoudig te aggregeren is; in onderzoek is dat
wel mogelijk.
• Bij prevalentie-onderzoek wordt ook gekeken naar andere relevante
persoons-/groepskenmerken. Er zijn echter aanwijzingen dat het
prevalentie-onderzoek in Nederland onvolledig is als het gaat om het
meenemen en op een juiste manier combineren en rapporteren van
gendergerelateerde factoren.7

2.2

Relevante sekseverschillen in de uitvoeringspraktijk
In de praktijk maken uitvoerders over het algemeen een onderscheid tussen
‘wederzijds’ partnergeweld enerzijds, en ‘controlerend partnergeweld’ of ‘intiem
terrorisme’ anderzijds. Sommige uitvoerders noemen dit spontaan als
belangrijk onderscheid; anderen bevestigen het desgevraagd.

6

Brief van wetenschappers op het gebied van huiselijk geweld aan de minister van
Veiligheid en Justitie n.a.v. het prevalentie-onderzoek uit 2011, 28-03-2011.

7

Ibidem. Zij wijzen op de kanttekeningen die geplaatst kunnen worden bij twee van de drie
gebruikte methoden (de vangst-hervangstmethode en het gebruik van een online panel); op
afwijkingen van gangbare definities en indicatoren; en een ‘tendens tot problematische
sekseneutraliteit’, met name in de rapportage.

13

Wederzijds geweld
• Veelal lichte vormen van geweld
(hoewel ernstig geweld ook
voorkomt).
• Beide partners gebruiken geweld.
Mannen vaker fysiek geweld,
vrouwen vaker verbaal en psychisch
geweld.
• De oorzaak ligt in verschillen in
communicatiestijlen, maar ook in
rolopvattingen en verwachtingen.
Gender speelt daarbij een rol.
• Macht en afhankelijkheid spelen een
rol, met name in het in stand houden
van het geweld/de relatie.
• Controle en angst spelen veel
minder een rol.

Controlerend geweld/intiem terrorisme
• Ernstig, escalerend geweld.
• Het geweld vindt plaats van de ene
partner (meestal de man) richting de
andere partner (de vrouw).
• Het is gericht op het uitoefenen van
controle/macht over de ander. Het
slachtoffer is bang voor de pleger.
• Het geweld hangt vaak samen met
persoonlijkheidsstoornissen/
psychiatrische problematiek.
• Maar het kan ook samenhangen met
(cultureel bepaalde) opvattingen over
genderrollen.

Wat uitvoerders ‘wederzijds geweld’ noemen, wordt in de literatuur wel
‘situationeel geweld’ of ‘common couple violence’ genoemd. Het belangrijkste
onderscheid ligt in controle en angst: bij situationeel geweld spelen deze
aspecten geen rol (conflicten ontstaan in stressvolle situaties en escaleren
ongewild in licht geweld) bij intiem terrorisme wel (geweld is een bewuste
strategie). Omdat dit de twee vormen zijn waar uitvoerders over spreken,
worden deze hier toegelicht. Er moet echter voor gewaakt worden
partnergeweld altijd in één van deze categorieën te willen indelen. Er kunnen
nog andere vormen van partnergeweld onderscheiden worden, zoals geweld
dat een reactie is op geweld van de ander zonder de wens de ander te willen
beheersen; en wederzijds geweld waarbij beide partners gewelddadig zijn
vanuit het motief de ander te willen controleren en beheersen.8
Wederzijds
geweld

Bij wederzijds geweld zien uitvoerders vooral een verschil in de soort en ernst
van het geweld dat mannen en vrouwen plegen. De vrouwenopvang wordt
daarnaast geconfronteerd met duidelijke verschillen in zelfredzaamheid tussen
mannen en vrouwen: de vrouwen die in de opvang terechtkomen, zijn vaak
financieel afhankelijk van hun partner en kampen op allerlei terreinen met
problematiek die deze afhankelijkheid versterkt (bijvoorbeeld lvb-problematiek
(lichte verstandelijke beperking), schulden, onvoldoende opleiding et cetera).
De termen ‘pleger’ en ‘slachtoffer’ zijn bij uitvoerders omstreden. Ze
benadrukken dat ze bij wederzijds geweld zien dat slachtoffers van fysiek
geweld tegelijkertijd plegers van verbaal en psychisch geweld zijn. ‘Zuigen’ en
‘het bloed onder de nagels vandaan halen’ zijn dan veel gebezigde termen,
maar ook manipulatie, vernederen en het uiten van dreigementen, bijvoorbeeld om weg te gaan en de kinderen mee te nemen. Soms gebruiken
vrouwen bij ruzies ook fysiek geweld. De mannen reageren daarop met
(ernstiger) fysiek geweld, is hun indruk, omdat ze geen alternatief weten. Dan
komt een zaak vaak pas aan het rollen en ontdekt de hulpverlening dat er aan
8

Lünnemann en Pels, 2013.

14

het fysieke geweld van de man van alles vooraf is gegaan. Daarmee praten ze
het geweld niet goed. Maar ze relativeren wel de eenzijdige verantwoordelijkheid van de – veelal – mannelijke plegers van fysiek geweld voor het
geweld. Een van de respondenten benoemde het aldus: een pleger kan ook
slachtoffer zijn, en een slachtoffer kan de veroorzaker van het conflict zijn.
Daarnaast benadrukken uitvoerders dat de pleger van vandaag het slachtoffer
van gisteren kan zijn, in de zin van kinderen die in hun jeugd mishandeld zijn
en later zelf overgaan tot het gebruik van geweld, omdat ze geen andere
manier hebben geleerd om in relaties met elkaar om te gaan.
Uitvoerders benadrukken dat zij de indruk hebben dat de drempel om hulp te
zoeken voor mannelijke slachtoffers veel hoger is dan voor vrouwelijke;
maatschappelijk zou er om mannelijk slachtofferschap gelachen worden,
vrouwen zouden veel meer slachtoffer ‘mogen’ zijn. Zij vermoeden dat
mannelijk slachtofferschap onderbelicht blijft, maar geven ook aan dat het wel
vrouwen zijn die veelal het slachtoffer worden van de meest ernstige vormen
van huiselijk geweld (en in het ziekenhuis belanden).9
Als oorzaak voor wederzijds partnergeweld wordt wel genoemd dat mannen
en vrouwen verschillende communicatiestijlen hebben, die met elkaar kunnen
botsen. Mannen zouden oplossingsgericht en directer zijn, vrouwen eerder de
verbinding zoeken en wat omslachtiger; mannen hebben de neiging zich bij
een ruzie terug te trekken, vrouwen willen het direct uitpraten. Maar ook
verschillen in rolopvattingen en verwachtingen van elkaar spelen een rol, des
te sterker als er kinderen zijn.
Financiële afhankelijkheid kan vervolgens een reden zijn waarom vrouwen –
ondanks het geweld – toch in de relatie blijven en het geweld voortduurt. Een
vergelijkbare afhankelijkheid speelt wanneer één van de partners geen
zelfstandige verblijfsvergunning heeft.
Als partners in een relatie waarin wederzijds geweld plaatsvindt en waarbij
kinderen zijn, uit elkaar gaan, zien uitvoerders dat de rollen kunnen
omdraaien; gebruikte eerst de man zijn fysieke kracht om zijn macht over de
vrouw te laten gelden, in een scheiding ziet men wel dat vrouwen de kinderen
gaan gebruiken om het omgekeerde te doen; via de kinderen kunnen ze de
man kwetsen en verdriet doen, zeker aangezien vrouwen veelal degenen zijn
die primair de zorg voor de kinderen krijgen. Maar, benadrukken gesprekspartners, ook mannen gebruiken kinderen in een ‘vechtscheiding’ als machtsmiddel.
Intiem
terrorisme

Daar waar het over intiem terrorisme gaat, herkennen uitvoerders wel duidelijk
de beelden van pleger en slachtoffer. Dit is ook de vorm van partnergeweld
waar ze aan denken als het gaat om geweld dat samenhangt met machts9

Dit is de mening van uitvoerenden met wie in het onderzoek is gesproken. De geraadpleegde deskundigen zetten vraagtekens bij het onderbelicht blijven van mannelijk
slachtofferschap en de hogere drempel voor mannelijke slachtoffers.

15

verschillen tussen mannen en vrouwen en opvattingen over genderrollen
(hoewel uit bovenstaande beschrijving duidelijk blijkt dat ook bij wederzijds
geweld gender een belangrijke rol kan spelen). Die machtsverschillen en
rolopvattingen ziet men veelal als cultureel bepaald, waarbij men dan met
name aan niet-westerse culturen denkt. Ook neemt men bij intiem terrorisme
waar dat vrouwen – door hun persoonlijkheidsstructuur en/of socialisatie – een
zijn geworden met hun afhankelijke positie en slachtofferrol. Deze vrouwen
lopen een groot risico in een volgende relatie weer geterroriseerd te worden.
Ook ziet men intiem terrorisme zich voordoen wanneer er bij de plegers
sprake is van ernstige persoonlijkheidsstoornissen en psychiatrische
problematiek, zoals borderline en narcisme.
Seksueel
geweld

Aan uitvoerders is expliciet gevraagd naar het vóórkomen van seksueel
geweld. De antwoorden lopen sterk uiteen: de ene uitvoerder komt het vaak
tegen en vraagt er ook expliciet naar (met name in de vrouwenopvang is het
een onderwerp dat altijd aan bod komt en ook tijdens de risico-inventarisatie
voor het huisverbod wordt er expliciet naar gevraagd), de ander lijkt het
onderwerp liever uit de weg te gaan. De indruk bestaat dat seksueel geweld
vaak niet uit zichzelf door slachtoffers wordt gemeld. Vrijwel alle uitvoerders
zien seksueel partnergeweld iets dat gepleegd wordt door mannen; alleen de
mannenopvang heeft de ervaring dat een man slachtoffer kan zijn van
seksueel geweld door een vrouw.

16

3

HET LANDELIJK EN REGIONAAL BELEID

Dit hoofdstuk gaat in op het beleid ten aanzien van partnergeweld op zowel
landelijk als regionaal niveau. Allereerst wordt dit beleid beschreven (par. 3.1).
Vervolgens wordt ingegaan op de vraag hoe in het landelijke en regionale
beleid wordt omgegaan met gender; is er sprake van beleid dat gendersensitief is, waar nodig seksespecifiek, en in hoeverre maakt het beleid
gebruik van stereotypering (par. 3.2)? Vervolgens wordt beschreven in
hoeverre het beleid voldoet aan internationale normen (par. 3.3).
Het onderzoek is gebaseerd op de schriftelijke weergave van het beleid;
aanvullende informatie is verkregen uit interviews met beleidsambtenaren.

3.1

Het actuele beleid ten aanzien van partnergeweld

3.1.1

Landelijk beleid
De belangrijkste beleidsstukken met betrekking tot de aanpak van partnergeweld in Nederland zijn:
• een aantal kamerbrieven over de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties die door de minister van VenJ en de staatssecretaris van VWS
sinds oktober 2011 aan de kamer zijn gestuurd;1
• de voortgangsrapportages over de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties, d.d. 30 oktober 2012 en 15 juli 2013;
• de functiebeschrijving van de SHG’s (2011);
• Het actieplan Kinderen veilig thuis (2011).
In het kader van het terugdringen van huiselijk geweld onderscheidt de
overheid diverse vormen van geweld. Eén daarvan is (ex)partnergeweld. Het
beleid is opgedeeld in drie pijlers:
• Pijler 1 betreft de daderaanpak: centraal hierin staan normstelling (geweld
in huiselijke kring wordt niet getolereerd en dus gesanctioneerd),
gedragsverandering (sanctionering alleen is niet voldoende) en ‘het kind
voorop’ (als er kinderen betrokken zijn, is verscherpte aandacht en gerichte
actie noodzakelijk).
• Pijler 2 richt zich op het versterken van de positie van het slachtoffer: de
ketenaanpak staat hierin centraal. Uitgaande daarvan wordt ingezet op een
algemene aanpak waar mogelijk en specifieke acties waar nodig.
Daarnaast is er aandacht voor het versterken van de rol van burgers,
professionals en gemeenten en van de samenwerking binnen de
ketenaanpak.

1

Dossier 28 345, met name de nummers 115, 116, 117 en 124.

17

• Pijler 3 richt zich op het doorbreken van de intergenerationele overdracht
van huiselijk geweld. Het gaat hierbij vooral om het vergroten van de
veiligheid en weerbaarheid.
3.1.2
Landelijk
kader

Regionale uitwerking en implementatie
Het landelijke beleid ten aanzien van partnergeweld (in casu: ten aanzien van
huiselijk geweld) wordt op regionaal niveau uitgewerkt en geïmplementeerd.
Dit is vastgelegd in de Wmo, waarin onder prestatieveld 7 gemeenten de
verantwoordelijkheid hebben voor de opvang en begeleiding van slachtoffers
van huiselijk geweld. In de huidige Wmo is dat als volgt geformuleerd: ‘Het
bieden van maatschappelijke opvang, waaronder vrouwenopvang en het
voeren van beleid ter bestrijding van geweld dat door iemand uit de huiselijke
kring van het slachtoffer is gepleegd’. Daarmee is de bestrijding van huiselijk
geweld vrij direct gekoppeld aan het bieden van vrouwenopvang. Dat is in het
wetsvoorstel voor wijziging van de Wmo niet meer het geval. Gemeenten
krijgen daarin de wettelijke opdracht tot het voorkómen en bestrijden van
huiselijk geweld. De wetgever voorziet hierin een centrale rol voor de
ketenaanpak, die gemeenten kunnen versterken door middel van bijvoorbeeld
de regiovisies, de professionalisering van de opvang en door gebruik te maken
van actuele ontwikkelingen als de decentralisatie van de jeugdzorg en de Wet
verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (Wet meldcode).
Daarnaast moeten gemeenten opvang bieden aan mensen die (tijdelijk) geen
woning hebben of niet thuis kunnen wonen, waaronder slachtoffers van
huiselijk geweld.

Ondersteuning De versterking van de integrale ketenaanpak van huiselijk geweld op regionaal
niveau wordt ondersteund door het project RegioAanpak Veilig Thuis, dat
primair wordt uitgevoerd door de VNG en de Federatie Opvang. Specifiek
ondersteunt het gemeenten bij het opstellen van regiovisies op de aanpak van
huiselijk geweld.
G4-visie

De eerste regiovisie die gereed is gekomen, is de visie van de G4: Een veilig
thuis. Gemeentelijke visie op de aanpak van huiselijk geweld en
kindermishandeling. De visie bevat tien elementen die samen de kern van de
door de G4 beoogde aanpak vormen:
• veiligheid voorop;
• triage;
• duidelijkheid in de regie, uitgaande van één gezin, één plan, één regisseur;
• inzet van eigen kracht en het gebruik van het sociale netwerk;
• het intact houden van de sociale omgeving;
• visie op de hulpverlening;
• kinderen gaan voor;
• het zonder drempels kunnen bespreken van vermoedens;
• planmatige en gelaagde preventie.

18

De visie gaat niet inhoudelijk in op hoe deze punten in de praktijk moeten
worden vormgegeven (en ook niet op de oorzaken van huiselijk geweld), maar
licht vooral toe wat er onder deze elementen wordt verstaan en wat de
belangrijkste randvoorwaarden zijn.
Andere regio’s In de genderscan is in zes vrouwenopvangregio’s een verdiepend onderzoek
uitgevoerd naar beleid, instrumentarium en uitvoering. Eén van deze regio’s
betrof een G4-gemeente. Voor de meeste andere regio’s geldt dat de
beleidsmatige uitwerking van de landelijke kaders minimaal of verouderd is; de
regio’s werken aan het opstellen van een regiovisie, en vonden het in dat
kader niet van belang dat de onderzoekers het ‘oude’ beleid nog onder de loep
zouden nemen. De invulling van de landelijke beleidskaders krijgt op regionaal
niveau met name vorm in de gekozen aanpak (instrumentarium) en de
uitvoering.
In algemene zin zien we op regionaal niveau dat systeemgericht werken –
veelal in samenspraak met de uitvoerende partijen – een centrale rol krijgt in
het beleid ten aanzien van huiselijk geweld. Partnergeweld is een belangrijk
onderdeel van huiselijk geweld (het meeste huiselijk geweld betreft partnergeweld). Er gaat echter nauwelijks aparte aandacht naar uit, waarschijnlijk ook
juist daarom; aparte aandacht gaat uit naar geweldsvormen die minder op het
netvlies staan en/of een eigen aanpak vragen (bijvoorbeeld eergerelateerd
geweld, loverboy-problematiek, ouderenmishandeling). Eén gemeente heeft in
het beleid opgenomen dat naast het systeemgericht werken wordt uitgegaan
van een gendersensitieve analyse van huiselijk geweld. Deze gemeente
besteedt in de beschrijving van huiselijk geweld ook aandacht aan machtsverschillen tussen plegers en slachtoffers.

3.2

De aanpak van partnergeweld en de rol van gender
In deze paragraaf gaan we voor het landelijke en regionale beleid na in
hoeverre dat gendersensitief is; dat wil zeggen: in hoeverre in het beleid
voldoende rekening wordt gehouden met relevante verschillen tussen mannen
en vrouwen, zonder dat dit verwordt tot het gebruik van stereotypen over de
positie of de rol van mannen en vrouwen ten aanzien van partnergeweld.
Hieronder worden deze centrale begrippen kort uitgewerkt.

19

Tabel 3.1
Uitwerking onderscheid stereotypering-gendersensitief
Begrip
Nadere specificatie
Verschillen m/v
De feitelijke verschillen tussen mannen en vrouwen in de
werkelijkheid, bijvoorbeeld ten aanzien van prevalentie/ soort
geweld, eigenschappen (bijv. manier van communiceren, kracht,
dominant, agressief, geneigd tot zorgen), rollen (bijvoorbeeld
huishouden, zorg voor kinderen, kostwinner), en positie
(afhankelijkheid).
Stereotypering
Gebruik van expliciete of impliciete vooronderstellingen over (de
positie of rol van) mannen en vrouwen.
Gendersensi• De erkenning dat machtsverschillen tussen mannen en
tiviteit
vrouwen en verwachtingen over de rol van mannen en
vrouwen in de samenleving en het gezin vaak een rol spelen
bij partnergeweld. Deze aspecten zijn dan ook in beeld.
• Rekening houden met de verschillende posities van mannen
en vrouwen ten gevolge van gendergerelateerde
machtsverschillen en rolverwachtingen.
• De adressering van ongelijke machtsverhoudingen en/of
stereotype rolverwachtingen in de aanpak van partnergeweld
(waar relevant), zowel daar waar evident aanwezig (intimate
partner terrorism, stalking, seksueel geweld, eergerelateerd
geweld) als daar waar meer onder oppervlakte aanwezig.
Verschil, gendersensitiviteit en genderstereotypen
Zowel gendersensitiviteit als genderstereotypen zien verschillen tussen mannen en
vrouwen, maar de manier waarop tegen die verschillen wordt aangekeken c.q. de
manier waarop er gehandeld wordt, verschilt:
• Bij gendersensitiviteit:
- is er bewustzijn en alertheid op dat situaties ook kunnen afwijken van het
algemene beeld;
- worden de verschillen in de context geplaatst van de positie van en de
opvattingen over de verschillen tussen mannen en vrouwen in de samenleving,
en worden deze positie/deze opvattingen geproblematiseerd;
- zijn interventies (mede) gericht op het ter discussie stellen/doorbreken van de
verschillen.
• Bij het gebruik van van stereotypen:
- is de vooronderstelling dat alle mannen/vrouwen voldoen aan een algemeen
beeld (generalisatie); weinig oog voor afwijkingen;
- worden de verschillen/genderrollen als min of meer vaststaand gegeven
beschouwd en niet geproblematiseerd als maatschappelijk probleem;
- neemt de interventie de verschillen als uitgangspunt; niet als iets om te
adresseren/veranderen.

3.2.1

Stereotypen
In algemene zin geldt dat expliciete vooronderstellingen over genderrollen in
de landelijke en regionale beleidsstukken nauwelijks voorkomen. Verschillen
tussen mannen en vrouwen worden – voor zover ze überhaupt worden
benoemd – altijd onderbouwd met prevalentiecijfers. Daarnaast worden veel
neutrale termen gebezigd in deze beleidsstukken.
Een vooronderstelling die in het beleid wel expliciet wordt gemaakt, is dat
slachtoffers van huiselijk geweld onvoldoende zelfredzaam zijn: er kan sprake
zijn van een ‘uitzichtloze situatie’, ‘omdat de afhankelijkheid die zij voelen ten
20

opzichte van de pleger van het geweld zo diep geworteld is dat zij zich daar
moeilijk aan kunnen onttrekken’.2 Dit wordt echter niet aan een sekse
gekoppeld. Wel interessant is, dat als het over de opvang van slachtoffers van
huiselijk geweld gaat, als ‘specifieke groepen’ worden benoemd: jeugdige
slachtoffers van eergerelateerd geweld en mannelijke slachtoffers van geweld
in huiselijke kring.3 De impliciete vooronderstelling hier is dat slachtoffers van
huiselijk geweld, die opvang nodig hebben, in de regel vrouw zijn. Dat is
echter een vooronderstelling die op feiten is gebaseerd: slachtoffers van
huiselijk geweld die in de opvang terecht komen zijn overwegend vrouw;
hoewel het vermoeden bestaat dat mannelijke slachtoffers zich minder snel
zullen melden, is het niet aannemelijk dat een even groot aantal mannelijke
slachtoffers dermate wordt bedreigd en/of zelf geen onderdak kan vinden dat
ook zij opvang nodig hebben.
Daarnaast wordt, onder verwijzing naar het emancipatiebeleid, gesproken over
vrouwen als slachtoffer van huiselijk geweld: ‘vrouwen hebben vaak te weinig
zelfvertrouwen en zijn niet assertief genoeg om uit de geweldsspiraal te
komen en zich weerbaarder op te stellen…’.4
In het beleid ten aanzien van de gerichte aanpak van daders staat expliciet de
vooronderstelling dat sterk controlerend partnergeweld (‘intimite terrorism’)
gericht is van man op vrouw.5 Ook deze is echter gebaseerd op feiten (zie
hoofdstuk 2).
3.2.2
Landelijk

Gendersensitiviteit
In het Nederlandse emancipatiebeleid wordt expliciet benoemd dat met name
vrouwen slachtoffer worden van huiselijk geweld. In de Hoofdlijnenbrief
Emancipatiebeleid 2013-2016 gaat het expliciet over het versterken van de
weerbaarheid van vrouwen die slachtoffer zijn (geweest) van huiselijk geweld.
In de bijlage bij de brief schrijft de minister: ‘Belangrijke oorzaken van huiselijk
en seksueel geweld liggen in (economische) ongelijkheid en machtsverschillen
tussen mannen en vrouwen en stereotype beelden over de rol van mannen en
vrouwen. De oplossingen moeten daarom worden gezocht in een gezonde en
gelijkwaardige verhouding tussen mannen en vrouwen’.
Dit staat in scherp contrast tot de belangrijkste beleidsbrieven met betrekking
tot de aanpak van huiselijk geweld. Wat daar allereerst aan opvalt, is dat het
geweld overwegend in sekseneutrale termen is geformuleerd. Huiselijk geweld
of geweld in afhankelijkheidsrelaties is de overkoepelende term die wordt
gebruikt. Dit wordt ook opgemerkt in het wetenschappelijke discours over het

2

Kamerstukken II, vergaderjaar 2011-2012, 28 345 en 29 325, nr. 117.

3

Kamerstukken II, vergaderjaar 2011-2012, 28 345 en 29 325, nr. 117.

4

Kamerstukken II, vergaderjaar 2011-2012, 28 345 en 29 325, nr. 117, p. 5.

5

Kamerstukken II, vergaderjaar 2011-2012, 28 345, nr. 116.

21

overheidsbeleid ten aanzien van partnergeweld.6 Aangegeven wordt dat het
seksegebonden karakter van geweld in de privésfeer in het dominante
beleidsvertoog steeds meer geneutraliseerd is geraakt. Hiermee samenhangend zien we eveneens dat de aandacht voor onderliggende patronen van
ongelijkheid tussen mannen en vrouwen vrijwel nergens meer in de officiële
beleidsstukken terug te vinden is. Dit neemt niet weg dat in de officiële
beleidsstukken gewezen wordt op een eenrichtingsverkeer van ernstig geweld
van man op vrouw.7
Bij de verdere operationalisering van de aanpak huiselijk geweld wordt slechts
incidenteel ingegaan op specifiek partnergeweld, laat staan op de
gendergerelateerde aspecten daarvan. Dader en slachtoffer worden
overwegend sekseneutraal aangeduid:
• In het kader van het beleid gericht op het aanpakken van de dader wordt
niet of nauwelijks ingegaan op partnergeweld als specifieke vorm van
huiselijk geweld. Daders worden niet nader gespecificeerd, waarmee ook
niet altijd duidelijk wordt op wie het geweld betrekking heeft: vrouwen
worden niet als slachtoffer van huiselijk geweld genoemd.
• Ten aanzien van het versterken van de positie van het slachtoffer worden
weliswaar specifieke groepen slachtoffers benoemd, maar vrouwen nemen
hierin allerminst een prominente rol in. In het bijzonder richt de aandacht
zich op kinderen, verstandelijk gehandicapten, ouderen en slachtoffers van
eergerelateerd geweld, huwelijksdwang en vrouwelijke genitale verminking.
Vrouwen in algemene zin als slachtoffer van partnergeweld vormen geen
aparte doelgroep voor het beleid, met uitzondering van het beleid ten
aanzien van de opvang van slachtoffers. Deze vorm van ondersteuning
wordt systematisch aan de positie van vrouwen gekoppeld.8 Er wordt dan
ook steevast van vrouwenopvang gesproken.
• In de derde pijler is, in tegenstelling tot de eerste twee pijlers – sprake van
een seksespecifieke en gendersensitieve aanpak: bij het tegengaan van
intergenerationele overdracht staan de positie van vrouwen en meisjes en
de seksuele en relationele weerbaarheid van jongeren centraal.9

6

Zie, o.a., R. Römkens (2010) Omstreden gelijkheid; Verwijs en K. Lünnemann (2012)
Partnergeweld. Achtergrond en risicofactoren.

7

Tweede Kamer der Staten-Generaal, 28 345, nr. 116, voetnoot 1.

8

Uitgezonderd de mannenopvang in de G4. In 2008 startte de pilot voor mannenopvang en
deze wordt tot 2015 voorgezet. http://www.amsterdam.nl/zorg-welzijn/nieuws/nieuws/2012nieuws/mannenopvang-2015/

9

Brief van de staatssecretaris van VWS aan de Tweede Kamer, 30 oktober 2012:
Voortgangsrapportage najaar 2012 ‘geweld in afhankelijkheidsrelaties’.

22

Neutrale bewoording, maar machtsverschillen niet genegeerd
Hoewel vanuit overheidswege (overwegend) sekseneutrale beleidstermen bij de
aanpak van huiselijk geweld worden gehanteerd, is men zich wel bewust van de
verschillen tussen mannen en vrouwen bij partnergeweld. Zo schrijft de minister
van Veiligheid en Justitie aan de Tweede Kamer:
‘Er zijn grote verschillen tussen mannen en vrouwen ten aanzien van de aard van
het huiselijk geweld. Ruim twee derde van het evident huiselijk geweld is gepleegd
door partners of ex-partners. Vrouwen zijn in de meeste gevallen slachtoffer. Dit
gaat vaak samen met een proces van intimidatie, dreiging en controle door de
(ex)partner richting de vrouw. Vrouwen zijn ook veel vaker slachtoffer van seksueel
geweld dan mannen. Machtsverschillen, ongelijkheid en stereotiepe opvattingen
over de rol van mannen en vrouwen liggen hieraan ten grondslag.’
(Tweede kamer, vergaderjaar 2011-2012, nr. 124)

Wmo

De definitie van (slachtoffers van) huiselijk geweld die in de gewijzigde Wmo
zal worden opgenomen is breed en daarmee ook sekseneutraal geformuleerd:
zowel vrouwen als mannen, minderjarigen en ouderen moeten door alle
gemeenten worden beschermd en ondersteund.

Federatie Opvang pleit voor behoud term vrouwenopvang in Wmo
‘Het verdwijnen van de term vrouwenopvang brengt verder het risico mee dat het
genderspecifieke karakter van de vrouwenopvang en van huiselijk geweld uit beeld
raakt, terwijl de overgrote meerderheid van de slachtoffers van huiselijk geweld
vrouw is. Bovendien, het Raad van Europa-verdrag inzake geweld tegen vrouwen
en huiselijk geweld benadrukt dat huiselijk geweld een vorm van geweld is die
vrouwen disproportioneel vaak treft en dat partijen specifieke aandacht moeten
besteden aan de implementatie van voorzieningen die genoemd worden in de
conventie. Kortom, deze genderspecifieke elementen van huiselijk geweld vragen
aandacht in de wet.’
(reactie FO op concept wetsvoorstel Wmo versie 16 augustus 2013, d.d. 30/8/2013)

Preventie

Vanuit het emancipatiebeleid wordt ingezet op preventie van huiselijk geweld,
in die zin dat wordt ingezet op het wegnemen van machtsverschillen tussen
mannen en vrouwen en het doorbreken van traditionele rolopvattingen. De
belangrijkste beleidsbrieven die de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties betreffen, besteden hier echter geen aandacht aan en laten het leggen
van een daadwerkelijke beleidsmatige verbinding tussen emancipatie en
huiselijk geweld daarmee achterwege. Buiten de aandacht die in deze beleidsbrieven besteed wordt aan het voorkomen van intergenerationele overdracht,
wordt daarin geen aandacht besteed aan preventie in de zin van het wegnemen van oorzaken en risicofactoren (primaire preventie). Waar in deze
stukken over preventie wordt gesproken, gaat het over signalering en melding,
of over het voorkómen van recidive (secundaire en tertiaire preventie).
De beleidsinzet van het ministerie van OCW op het verkleinen van de machtsverschillen tussen mannen en vrouwen en het doorbreken van genderstereotype rolpatronen is in het kader van de aanpak van partnergeweld
beperkt. Dit betreft vooral het ondersteunen van educatie en campagnes
gericht op jongeren, waarin aandacht wordt besteed aan (seksuele)
23

weerbaarheid en gelijkwaardige relaties. In een breder kader besteedt het
ministerie hier wel degelijk aandacht aan. Een voorbeeld is de aanpassing van
de kerndoelen voor het primair onderwijs, het speciaal onderwijs en de
onderbouw van het voortgezet speciaal onderwijs. Die verplichten scholen om
vanaf 1 augustus 2013 aandacht te besteden aan seksualiteit en seksuele
diversiteit. In het kader van ‘respectvol omgaan met seksualiteit’ vragen deze
doelen ook om een gendersensitieve invulling.
Er wordt niet structureel gekeken naar de gendereffecten van beleidsmaatregelen in de volle breedte van het overheidsbeleid of de effecten op de
kwetsbaarheid voor partnergeweld. Een uitzondering hierop vormt de
specifieke regeling voor slachtoffers van huiselijk geweld met betrekking tot de
afhankelijke verblijfsvergunning. Beleid op andere terreinen zal enerzijds
bijdragen aan het wegnemen van gendergerelateerde oorzaken voor
partnergeweld, en deze anderzijds mogelijk versterken; een belangrijke
observatie is dat beleid op de verschillende relevante thema’s op dit punt niet
met elkaar verbonden wordt, waardoor eigenlijk niet is vast te stellen wat de
bijdrage aan de bestrijding van partnergeweld is. Voorbeelden van actuele
maatregelen die nadelig uit kunnen pakken voor slachtoffers van
partnergeweld (en, gezien de inkomenspositie van vrouwen, met name voor
vrouwelijke slachtoffers) zijn:
• de in te voeren wachttijd van vier weken voor het ontvangen van een
bijstandsuitkering;10
• de beperking van de toegang tot het rechtssysteem;11
• het toetsen van het gezinsinkomen alvorens een vrouw toe te laten tot de
vrouwenopvang, als die is gebouwd met middelen voor sociale
woningbouw.12
Ook bestaat de angst dat de vorming van de Advies- en Meldpunten Huiselijk
geweld en Kindermishandeling (AMHK’s) ertoe kan leiden dat de drempel om
hulp te zoeken wordt verhoogd. Dat kan met name het geval zijn wanneer niet
zorgvuldig wordt omgegaan met het onderscheid tussen slachtoffers als
slachtoffer en als moeder. Wanneer slachtoffers, die tevens moeder zijn,
verwachten dat bemoeienis van het AMHK ertoe kan leiden dat zij met
jeugdzorg te maken krijgen en in het verlengde daarvan mogelijk ‘hun
kinderen verliezen’, dan zullen zij minder geneigd zijn hulp te zoeken. Ook is
men bang dat bemoeienis vanuit het perspectief op kindermishandeling en
veiligheid van de kinderen ertoe zal leiden dat het slachtofferschap van
moeders niet wordt erkend of zelfs wordt versterkt.
Regionaal

Uitgangspunt van de RegioAanpak Veilig Thuis, en de in dat kader uitgegeven
handreiking voor het opstellen van een regiovisie, is dat hulp en opvang aan
10

Wie een bijstandsuitkering aanvraagt, moet eerst vier weken aantoonbaar op zoek naar
werk of scholing. Pas als dat niets oplevert, wordt de uitkering toegekend.

11

Onder andere door verhogingen van de eigen bijdragen.

12

Een maatregel die ten minste één centrumgemeente vrouwenopvang heeft afgekondigd.

24

àlle slachtoffers van geweld in huiselijke kring wordt geboden. Het gaat beslist
niet alleen om slachtoffers van partnergeweld. Partnergeweld wordt wel
expliciet genoemd als vorm van huiselijk geweld. Sekseverschillen en
gendergerelateerde factoren worden niet benoemd. Wel zien we dat
vrouwenopvang en hulp aan specifieke groepen vrouwen in de handreiking
prominent terugkomen. Ook is er specifieke aandacht voor seksueel geweld:
'Seksueel misbruik vraagt om een specifieke aanpak op het gebied van
preventie, op het gebied van signalering en op het gebied van de
hulpverlening aan slachtoffers en plegers. Het is de vorm van huiselijk geweld
en kindermishandeling waar het grootste taboe op rust en die alleen met de
inzet van veel expertise veilig bespreekbaar te maken is. Professionals
moeten getraind worden om door te vragen naar mogelijke ervaringen met
seksueel geweld en om signalen goed te kunnen interpreteren.’
De G4 staan in hun visie voor één integrale aanpak van huiselijk geweld
(waaronder partnergeweld) en kindermishandeling. De visie gaat expliciet in
op de vraag of in de aanpak rekening gehouden moet worden met
gendergerelateerde factoren. Daar is uiteindelijk niet voor gekozen. De
argumentatie daarvoor staat in onderstaand kader.13

G4-visie: Wel of geen genderbenadering
‘Deze visie gaat niet specifiek in op het genderaspect dat met name met huiselijk
geweld verbonden is. Dat genderaspect is er wel degelijk: vrouwen en meisjes
maken samen meer dan 90 procent uit van alle slachtoffers van huiselijk geweld.
Dat is ernstig en het zegt veel over de machtsongelijkheid tussen mannen en
vrouwen in relaties. In preventief opzicht verdient het daarom hoge prioriteit om
extra aandacht te besteden aan de opleiding en de empowerment van meisjes en
jonge vrouwen.
Toch is het genderaspect niet de belangrijkste invalshoek van deze visie. De reden
daarvan is, dat niet gekozen is voor een doelgroepbenadering. Er is niet gekozen
voor onderscheid in de aanpak gericht op westerse vrouwen, allochtone vrouwen,
ouderen, slachtoffers eerwraak et cetera (...). Door de focus te leggen op de
professionele expertise die nodig is, wordt er impliciet het vertrouwen uitgesproken
dat goed opgeleide en ervaren professionals op alle onderdelen van de aanpak in
staat zijn de juiste analyse te stellen en de juiste aanpak daarbij te kiezen.
Daarvoor zijn in een visie geen blauwdrukken te geven. Het gaat in iedere casus
om maatwerk.’
Uit: Gemeentelijke visie op de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling,
juni 2013 (pag. 11)

De enige gemeente die in dit onderzoek is betrokken en die de aanpak van
huiselijk geweld expliciet plaatst in het kader van het emancipatiebeleid (zie

13

Desalnietemin laten de G4 wel verkennende studies uitvoeren naar specifieke genderproblematiek rondom huiselijk geweld. In 2011 verscheen de publicatie Opvoeden na
partnergeweld (Verwey-Jonker Instituut), waarin moeders (slachtoffers) en kinderen
(getuigen) – van diverse etniscce afkomst – hun ervaringen vertellen over partnergeweld. In
hetzelfde jaar verscheen in opdracht van de G4 van de GGD een evaluatiestudie naar
mannenopvang (Pionieren in de mannenopvang). In 2013 zijn mannelijke daders van
diverse etnische afkomst geïnterviewd die vertellen over dader- en vaderschap (Mannen
over partnergeweld en daderschap, Verwey-Jonker Instituut).

25

par. 3.1) operationaliseert dit evenmin in een aanpak die expliciet aandacht
besteedt aan gender.
Concluderend Ongelijke machtsverhoudingen en/of stereotype rolverwachtingen blijken in het
beleid ten aanzien van partnergeweld slechts zeer beperkt te worden
geadresseerd.
Dat het beleid geen rekening houdt met de verschillende posities van mannen
en vrouwen als gevolg van bovengenoemde gendergerelateerde factoren
(macht en rolverwachtingen), wil niet noodzakelijkerwijs zeggen dat de aanpak
dat niet doet; de gendersensitieve invulling zou ook op het niveau van het
instrumentarium en de uitvoering plaats kunnen vinden. Het beleid laat (soms
expliciet maar meestal impliciet) de ruimte om hier op casusniveau invulling
aan te geven. Of dat het geval is, komt in de volgende hoofdstukken aan de
orde.
Duidelijk is wel dat er vanuit de landelijke en lokale overheden niet tot
nauwelijks wordt gestuurd op het adresseren van deze gendergerelateerde
factoren, en er ook nauwelijks geborgd wordt dat er voldoende deskundigheid
op het gebied van gender aanwezig is in de uitvoering.
3.2.3

Houding beleidsmakers
In het onderzoek is ook nagegaan in hoeverre beleidsmakers en uitvoerders
onderkennen dat machtsverschillen tussen mannen en vrouwen en
verwachtingen over de rol van mannen en vrouwen in de samenleving en het
gezin vaak een rol spelen bij partnergeweld, en of zij deze gendergerelateerde
factoren in beeld hebben.

Beleidsmakers Over het algemeen onderkennen beleidsmakers de rol van gender bij
partnergeweld. Ze zien dat juist (laag opgeleide) vrouwen een kwetsbare
groep vormen om slachtoffer te worden van geweld in een afhankelijkheidsrelatie waar ze zich moeilijk uit los kunnen maken.
Machtsverschillen komen volgens hen voort uit financiële afhankelijkheid
(bijvoorbeeld niet of parttime werken), stereotype rolverwachtingen en het
proces van socialisatie maar ook uit verschillen in fysieke kracht.
Beleidsmakers verschillen van mening over de vraag of en hoe in de aanpak
van partnergeweld de gendergerelateerde factoren expliciet geadresseerd
moeten worden. Sommigen sluiten zich aan bij de door de G4 geformuleerde
visie dat de gendersensitiviteit vorm moet krijgen in de uitvoering, anderen
geven aan dat het belangrijk is dat de aandacht voor gender in het beleid
wordt geborgd, onder andere door minimumstandaarden (kaders), monitoring
op gendergerelateerde factoren, en het borgen van genderdeskundigheid in
de uitvoering.
De beleidsmakers die wij hebben gesproken, leken zich bewust van het
gevaar van het denken in stereotypen. Bij het benoemen van m/v-verschillen
volgde vaak de zin dat het ook anders kan liggen. En aan de melding dat iets
vooral binnen bepaalde bevolkingsgroepen aan de orde was, werd vaak
toegevoegd dat het niet alleen daar, en daar niet bij iedereen voorkomt.
26

Wel wezen verschillende beleidsmakers erop dat het genderbewustzijn niet bij
iedereen aanwezig is, zowel op het niveau van beleid als in de uitvoering: “je
ziet het pas als je weet waar je op moet letten”; en “maatwerk kun je pas echt
leveren als je gendersensitief bent”. Ook in dit verband werd gewezen op het
belang van het borgen van deskundigheid.
Sommige beleidsmakers hadden de ervaring dat het benoemen van de
gendergerelateerde factoren die een rol spelen bij partnergeweld weerstand
oproept, en zagen zich daarom genoodzaakt soms een andere, sekseneutrale
benadering te nemen.

3.3

Beleid en internationale normen
Tot slot ligt de vraag voor in hoeverre het Nederlandse beleid inzake het
tegengaan van partnergeweld voldoet aan de verdragsrechtelijke
verplichtingen op het gebied van gendersensitiviteit. In het bijzonder wordt
hierbij gekeken naar het VN-Vrouwenverdag, inclusief de aanbevelingen van
het CEDAW Comité van de Verenigde Naties14, en het Verdrag van de Raad
van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en
huiselijk geweld.15
Veel van de verdragsrechtelijke normen komen al in algemene zin terug in de
normen die in dit onderzoek worden gehanteerd (zie de bijlage), omdat de
verdragen vragen om een gendersensitieve aanpak. Er is voor gekozen om
niet puntsgewijs aan de verdragsrechtelijke normen te toetsen, maar meer
beschouwend aan te geven hoe de Nederlandse aanpak zich verhoudt tot de
belangrijkste normen uit de verdragen. Deze zijn opgenomen in tabel 3.2.

14
Dit is een facultatief protocol, behorende bij het VN-Vrouwenverdrag. Nederland heeft het
VN-Vrouwenverdrag in 1980 ondertekend en was één van de eerste landen die ook het
aanvullende protocol heeft ondertekend.
15
Het verdrag vormt een internationaal, juridisch bindend en alomvattend instrument om
geweld te voorkomen, slachtoffers te beschermen en een eind te maken aan de
straffeloosheid van de daders. In dit verdrag worden diverse vormen van geweld tegen
vrouwen gedefinieerd en strafbaar gesteld. Het verdrag werd op 11 mei 2011 in Istanbul ter
ondertekening opengesteld.

27

Tabel 3.2

Verdragsrechtelijke normen t.a.v. beleid partnergeweld

Norm
Geweld tegen vrouwen16 wordt gezien als
een vorm van discriminatie van vrouwen en
als mensenrechtenschending.

Er is nationaal beleid ter preventie en
bestrijding van gendergerelateerd geweld.
De aanpak van huiselijk geweld en geweld
tegen vrouwen wordt op nationaal niveau
gemonitord.
Er worden gegevens verzameld over de
omvang van de verschillende vormen van
partnergeweld, en deze worden uitgesplitst
naar sekse, culturele achtergrond en
andere relevante kenmerken.
Er wordt onderzoek gedaan naar de
oorzaken en achtergronden van de
verschillende vormen van partnergeweld en
naar de gevolgen van dit geweld.
Er wordt door de overheid samengewerkt
met NGO’s en de ‘civil society’ in de aanpak
van partnergeweld; activiteiten van
maatschappelijke organisaties worden door
de overheid gesteund en gefinancierd.
Op andere beleidsvelden/rechtsterreinen
worden maatregelen genomen om de
positie van slachtoffers van partnergeweld
te beschermen of te verbeteren.17

Bevindingen
Dit is niet als zodanig in het landelijk
beleid opgenomen. Wel is geweld
tegen vrouwen benoemd als
mensenrechtenschending in het
Nationaal Actieplan Mensenrechten
(december 2013).
Beperkt (zie 3.1 en 3.2)
Dit gebeurt in beperkte mate. Er
bestaat weinig inzicht in de effectiviteit
van de aanpak.
Deze gegevens worden verzameld,
maar niet op een dusdanige wijze dat
genoemde uitsplitsing op
geaggregeerd niveau op alle punten
mogelijk is.
Er is onderzoek gedaan naar risico- en
beschermende factoren en naar
achtergronden bij (o.a.) partnergeweld.
Met uitzondering van de vrouwenopvang is dit niet uitgewerkt in het
beleid. Wij hebben niet onderzocht hoe
de feitelijke samenwerking met en
ondersteuning van NGO’s is.
Op basis van het onderzoek hebben
wij het vermoeden dat dit onvoldoende,
en in ieder geval niet expliciet gebeurt.

De korte beschrijving van de bevindingen in tabel 3.2 laat zien dat het beleid
ten aanzien van partnergeweld op een aantal belangrijke punten niet aan
internationale normen voldoet. Dat wordt met name veroorzaakt doordat:
• geweld tegen vrouwen niet is benoemd als discriminatie en mensenrechtenschending;
• geweld tegen vrouwen geen aparte aandacht krijgt binnen de scope van
huiselijk geweld;
• het beleid ten aanzien van huiselijk geweld weinig aandacht besteedt aan
de oorzaken van huiselijk geweld, waaronder gendergerelateerde factoren,
met uitzondering van intergenerationele overdracht;
• in registratie en onderzoek niet consequent aandacht wordt besteed aan de
met het oog op de bestrijding van partnergeweld noodzakelijke aspecten
en/of deze informatie niet geaggregeerd kan worden;
• monitoring van de aanpak slechts zeer beperkt plaatsvindt;
• de verbinding met andere beleidsvelden/rechtsterreinen niet consequent
wordt gelegd.
16

VN-definitie: geweld dat gepleegd wordt tegen vrouwen omdat zij vrouw zijn en geweld
dat vrouwen bovenmatig treft.

17

Bijvoorbeeld op het gebied van echtscheiding, gezag en omgang, kindermishandeling,
sociale zekerheid, vreemdelingenrecht, arbeidsrecht en woonrecht. Deze vraag kon binnen
de scope van het onderzoek slechts zeer beperkt aan de orde komen.

28

De eerste twee punten hangen samen met de keuze die is gemaakt, met
name door de ministeries van VenJ en VWS, om het beleid in sekseneutrale
termen te formuleren.18 Er is (wel) bewust ruimte gelaten om bij de nadere
invulling van het beleid in het instrumentarium en in de uitvoering aandacht te
besteden aan genderspecifieke oorzaken van partnergeweld; het beleid staat
dat niet in de weg, maar borgt het ook niet.
Het gebrek aan een stevige basis van het beleid in kennis over niet alleen de
aard en omvang, maar juist ook de oorzaken van huiselijk geweld is mogelijk
een probleem; een effectieve aanpak (en monitoring) vergt immers kennis van
deze oorzaken, en toespitsing van de aanpak daarop.

18

Een keuze die voortkomt uit de wens om beleid op te stellen dat is gericht op alle slachtoffers van huiselijk geweld en die ook heeft geleid tot het gebruik van de term ‘geweld in
afhankelijkheidsrelaties’.

29

30

4

HET LANDELIJK EN REGIONAAL INSTRUMENTARIUM

Centraal in dit hoofdstuk staat het instrumentarium voor de aanpak van
partnergeweld. Dit instrumentarium wordt beschreven (par. 4.1) en vervolgens
wordt ingegaan op de mate van gendersensitiviteit van de instrumenten (par.
4.2). Het hoofdstuk eindigt met een paragraaf over de vraag in hoeverre het
instrumentarium voldoet aan internationale normen.

4.1

Het beschikbare instrumentarium
Het instrumentarium voor de aanpak van partnergeweld kan worden
onderverdeeld in:
• wet- en regelgeving;
• publieksvoorlichting;
• programma’s en methodieken.
Het instrumentarium is deels landelijk ontwikkeld, maar krijgt deels ook vorm
op lokaal niveau. Voor dit onderzoek is gekeken naar het gehele landelijk
ontwikkelde instrumentarium. Daarnaast is een aantal veel gebruikte en deels
effectief bewezen programma’s en methodieken onderzocht, die landelijk
beschikbaar zijn. Tot slot zijn instrumenten die specifiek in of voor de voor dit
onderzoek geselecteerde regiogemeenten zijn (door)ontwikkeld, meegenomen
in het onderzoek.

4.1.1
Wetgeving

Landelijke instrumenten
Op landelijk niveau zijn twee instrumenten ontwikkeld voor de aanpak van
huiselijk geweld die door de wetgever verplicht zijn gesteld:
• De Wet tijdelijk huisverbod (Wth) is op 1 januari 2009 in werking getreden.
Met een huisverbod kan een (potentiële) pleger van huiselijk geweld tien
dagen uit huis worden geplaatst.
• De Wet meldcode verplicht organisaties en professionals in het sociale
domein en bij justitie sinds 1 juli 2013 om te beschikken over een meldcode
voor huiselijk geweld en kindermishandeling.

Protocollen en Er zijn diverse landelijk ontwikkelde protocollen en handreikingen die relevant
handreikingen zijn in het kader van de aanpak van partnergeweld. Hierbij noemen we onder
meer:
• Het Protocol van handelen SGH’s bij (vermoedens van) huiselijk geweld
dat een uitwerking is van de wettekst uit de Wmo over de taken en
bevoegdheden van het SHG. Het protocol is gepubliceerd in mei 2013 en
ontwikkeld door de MO Groep, Federatie Opvang en GGD Nederland. Het
protocol gaat in op organisatorische randvoorwaarden en op het proces dat
een melding en (vervolgens) een cliënt bij het SHG doorloopt.
31

• De Handleiding bij het Instrument voor risicoscreening voor de (Advies- en)
SHG’s bij aanmelding cliënt (2010) dat in opdracht van de Federatie
Opvang is ontwikkeld; dit instrument is met name bedoeld om de feitelijke
veiligheidssituatie op het moment van afname vast te stellen.
• De Aanwijzing huiselijk geweld en eergerelateerd geweld die door het
Openbaar Ministerie is ontwikkeld; deze bevat een beschrijving van de
organisatie en inrichting van de strafrechtketen met betrekking tot de
opsporing en vervolging van huiselijk en eergerelateerd geweld.
• De Modelaanpak huiselijk geweld. Elementen voor lokaal beleid die het
ministerie van Justitie heeft laten opstellen. Deze handreiking bevat een
schets van de inhoudelijke en organisatorische randvoorwaarden voor een
goede vormgeving van de ketenaanpak van huiselijk geweld door
gemeenten.
B-safer

De reclassering werkt landelijk met een uniform screeningsinstrument, de
B-safer. Dit instrument bevat de volgende onderdelen: relationeel geweld,
psychosociale aanpassing, kwetsbaarheid van het slachtoffer, en overige
overwegingen. Op basis van de inventarisatie op deze punten wordt het risico
vastgesteld voor de intieme partner(s) als er geen interventie plaatsvindt. Ook
heeft de reclassering (3RO) een eigen meldcode ontwikkeld.

Campagne

Sinds augustus 2012 loopt de landelijke, door de Rijksoverheid opgezette
campagne Een veilig thuis. Daar maak je je toch sterk voor? De campagne
besteedt aandacht aan kindermishandeling, huiselijk geweld en ouderenmishandeling. Ze bestaat uit tv- en radiocommercials en beeldmateriaal.

4.1.2

Toegepaste interventies
Databank effectieve interventies
Sinds 2011 beheert Movisie op www.huiselijkgeweld.nl een databank met
interventies met als doel meer uniformiteit en effectiviteit te bereiken in de
toegepaste interventies bij de aanpak van huiselijk geweld. Voor de
bestudering van interventies die gebruikt worden bij de aanpak van huiselijk
geweld hebben we ons tot deze databank beperkt, ervan uitgaande dat de
interventies die daarin zijn opgenomen door partijen in het veld zullen worden
ingezet of gebruikt zullen worden om hun eigen interventies aan te spiegelen.
De databank bevat 24 interventies. Tabel 4.1 geeft kort weer op welke
doelgroep deze interventies zijn gericht en wat ze inhouden.

32

Tabel 4.1

Beschikbare interventies voor aanpak huiselijk geweld

Interventie
8-fasenmodel
Als het misgaat…
bel ik jou
Als ik haar was…

Als muren
konden praten
AWARE Abused
women’s active
response
emergency
Begeleide
terugkeer
De aanpak
Eerste hulp bij
een huisverbod
Eigen
krachtconferentie

Je Lijf, Je Lief
Marietje
Kesselsproject
MeMoSa
(mentormoeders
bij huiselijk
geweld)
Moederkindcursus
Motiverende
gespreksvoering
Multifocus

Doelgroep
Verblijvenden in de
maatschappelijke opvang
Kinderen die getuige zijn
geweest van huiselijk geweld
en hun ouders (ook daders)
Allochtone mannen en vrouwen
die onvoldoende worden
bereikt met voorlichting
Jongeren 13-16 jaar die getuige
zijn geweest van huiselijk
geweld en hun ouders
Aan bedreiging blootgestelde
slachtoffers van huiselijk
geweld, (ex-)partnergeweld en
belaging
Partners in gewelddadige
relatie, en waar aanwezig ook
hun kinderen
Heteroseksuele partners: hij
pleegt geweld, zij deed beroep
op vrouwenopvang
Gezinnen waarin een
volwassene huisverbod heeft
gekregen
Burgers met problemen en/of
onderlinge conflicten in algemene
zin

1e en 2e-jaarsleerlingen
praktijkonderwijs
Leerlingen groep 7 en 8
basisschool
Zwangere vrouwen/moeders
die zorg voor thuiswonende
kinderen hebben en
(waarschijnlijk) slachtoffer zijn
van partnergeweld
Kinderen 2-6 jaar die getuige
zijn geweest van huiselijk
geweld en hun moeders
Cliënten die baat kunnen hebben
bij gedragsverandering
Gezinnen met complexe,
meervoudige problematiek,
huiselijk geweld staat centraal

Inhoud
Individuele trajectbegeleiding
Veiligheidsplanning en
netwerkontwikkeling
Problematiek bespreekbaar
maken, isolement
allochtone slachtoffers
doorbreken
Psycho-educatie
Alarmsysteem

Individuele en
gezamenlijke (relatie-)
gesprekken, eventueel ook
met familie/kinderen
3 fasen: motivering,
individuele hulpverlening,
systeemgerichte hulp
Crisisinterventie van tien
dagen
Activerings- en
besluitvormingsinstrument,
burgers bedenken samen
met hun omgeving
oplossingen voor hun
problemen
Lesprogramma over grenzen
op gebied van seksualiteit
Verhogen fysieke en mentale
weerbaarheid bij
machtsmisbruik en
onveiligheid
Coaching door
mentormoeders:
stimuleren tot zoeken
professionele hulp en
vergroten sociaal netwerk
8 bijeenkomsten, deels
moeders en kinderen
samen, deels apart
Motiveren en
gedragsverandering
Intensief casemanagement,
systeemgerichte benadering

33

Vervolg tabel 4.1
Interventie
Niet meer door
het lint
Oranjehuis

Signs of Safety

Stay in Love
Toekomstgerichte
begeleiding
Uit de schaduw
van de ander
Vlaggensysteem

Vriendschap,
verkering, vrijen
en kinderwens
Your right 2
choose

Doelgroep
Mannen met
agressieproblemen, o.a.
partnergeweld
Vrouwen die slachtoffer zijn
van (veelal) partnergeweld en
hun kinderen; in tweede
instantie ook hun partners/
plegers
Gezinnen waarin fysieke,
emotionele en seksuele
kindermishandeling of
verwaarlozing wordt vermoed of
is aangetoond
Jongeren 12-15 jaar op vmbo
Cliënten van
opvangvoorzieningen
Vrouwelijke slachtoffers van
psychisch, lichamelijk en/of
seksueel partnergeweld
0-18-jarigen en hun ouders,
opvoeders, leerkrachten en
andere begeleiders
Mensen met een LVB die ouder
zijn dan 18 jaar
Jongeren uit niet-westerse
culturen en hun sociale omgeving

Inhoud
Groepsbehandeling en
relatiegesprekken
Advies en coördinatie,
crisisopvang en
vervolgopvang;
ondersteuning door
gezinshulpverlener
Samen met het gezin en
direct betrokkenen een
veiligheidsplan opstellen en
uitvoeren
Preventie met het oog op
het ondersteunen van
gezonde verkeringsrelaties
Ontwikkelen realistisch
toekomstbeeld
Groepshulpverlening
Voorkomen van seksueel
grensoverschrijdend gedrag
d.m.v. goed leren inschatten
en bespreekbaar maken
Informeren over en
ondersteunen in het omgaan
met deze thema’s.
Op gang brengen
bewustwordingsproces over
vrije partnerkeuze

Bron: Databank Effectieve Interventies huiselijk geweld
http://www.huiselijkgeweld.nl/interventies/effectieve-interventies/overzicht2

Van de 24 interventies zijn er 13 die zich (al dan niet gedeeltelijk) op
partnergeweld richten, de focus voor deze genderscan. Eén richt zich expliciet
op kindermishandeling (Signs of Safety).1 Deze zijn in de tabel vetgedrukt.
Wat opvalt is dat we verschillende interventies zien die gericht zijn op
slachtoffers, kinderen en systeemgericht werken, maar nauwelijks interventies
die gericht zijn op plegers. We zien geen interventies voor ‘a-typische’
situaties, zoals vrouwelijke plegers en mannelijke slachtoffers. Dat wil niet
zeggen dat deze interventies er niet zijn, maar het maakt het wel minder
aannemelijk dat dergelijke interventies breed ingezet worden. Duidelijk is
echter dat niet alle interventies in de databank zijn overgenomen. Zo is de
basismethodiek van de vrouwenopvang (Krachtwerk) er niet in opgenomen.2
Ook ‘Let op de Kleintjes’, een interventie die vaak wordt ingezet bij kinderen
van 6-12 jaar van wie de moeder slachtoffer is van partnergeweld, komt niet in
het overzicht voor.
1

Meer interventies gericht op kindermishandeling, zijn opgenomen in de Databank
Effectieve Jeugdinterventies van het Nederlands Jeugdinstituut.

2

Mogelijk gebeurt dit in de nabije toekomst overigens wel.

34

Andere relevante (regionale) interventies
Uit het onderzoek in de zes geselecteerde centrumgemeenten is een aantal
andere interessante interventies naar voren gekomen, die niet landelijk maar
enkel in bepaalde regio’s worden aangeboden en die in het kader van deze
genderscan interessant zijn door hun opzet. Het betreft:
• De Oranje Huis-methodiek, gericht op vrouwen in de vrouwenopvang en op
het systeem daar omheen.
• Caring Dads, gericht op mannelijke plegers van partnergeweld en/of
kindermishandeling die tevens vader zijn.
• De mannenopvang in de G4, interessant omdat deze gericht is op een
‘a-typische’ groep slachtoffers, namelijk mannen die een veilig heenkomen
moeten zoeken.
• De WE CAN Young-campagne, één van de weinige instrumenten die zich
richt op jongeren en expliciet genderkwesties adresseert.
Zowel de interventies uit de databank als de vier laatstgenoemde interventies
worden in paragraaf 4.2.2 nader beschreven met het oog op hun
gendersensitiviteit.

4.2

Het instrumentarium en gender

4.2.1

Stereotypen
Net als het beleid is het instrumentarium voor de aanpak van partnergeweld
overwegend in sekseneutrale termen geformuleerd. Een aantal interventies is
seksespecifiek (gericht op uitsluitend mannen of vrouwen). Enkele andere
interventies zijn gendersensitief (ze besteden aandacht aan
gendergerelateerde factoren, zie par. 4.2.2). Bij de beschrijvingen treffen we
geen expliciete stereotyperingen aan. Dat wil niet zeggen dat die er impliciet
niet zijn. Een aantal voorbeelden:
• Een aantal interventies lijkt uit te gaan van het beeld dat het met name
vrouwen zijn die in een dermate afhankelijke situatie verkeren, dat zij niet
zelfstandig een einde aan het geweld kunnen maken. Dit geldt voor het
huisverbod en voor de methodiek Uit de schaduw van de ander.
• Daarnaast zien we in een aantal seksespecifieke interventies die zich
alleen op vrouwelijke slachtoffers richten terug dat verwacht wordt dat
vrouwen, wanneer zij vluchten of er op een andere manier een einde aan
de gewelddadige situatie komt, de verantwoordelijkheid hebben voor de
veiligheid van de kinderen, doordat zij de zorgtaken hebben (en de
kinderen bijvoorbeeld meenemen naar de opvang). In deze interventies
wordt namelijk veel aandacht besteed aan kinderen. Echter niet alle
seksespecifieke interventies nemen als uitgangspunt dat de moeder de
primaire verantwoordelijkheid draagt voor de kinderen; zo is er ook een
interventie die zich expliciet op de combinatie vader-pleger richt. De

35

mogelijkheden om kinderen mee te nemen naar de mannenopvang zijn
beperkt tot twee van de vier opvanglocaties.
• Daarnaast treffen we de vooronderstelling aan dat mannen en plegers
(m/v) zich niet met een hulpvraag tot het SHG zullen wenden. De
instrumenten die SHG’s tot hun beschikking hebben richten zich namelijk
exclusief op slachtoffers, en door het gebruik van de zij-vorm op
vrouwelijke slachtoffers.
4.2.2

Gendersensitiviteit
In deze paragraaf gaan we nader in op de in paragraaf 4.1 genoemde
instrumenten en interventies, met het oog op de gendersensitiviteit daarvan.
Landelijk instrumentarium
Voor de landelijke wetgeving, protocollen en handreikingen geldt dat het
onderscheid, dat in hoofdstuk 2 is genoemd, tussen wederzijds geweld en
intiem terrorisme niet wordt gemaakt. Dat betekent dat er geen onderscheid
wordt gemaakt tussen vormen van partnergeweld waarbij de oorzaak meer of
minder ligt in gendergerelateerde kwesties. De interventies bieden over het
algemeen wel de ruimte om dat te doen, hoewel dit vaak niet expliciet is
benoemd.

Wth

In de gendertoets die in 2008 is uitgevoerd werd reeds ingegaan op het
huisverbod. De observaties uit die toets gelden nog steeds:
‘In deze gendertoets ‘scoort’ het tijdelijk huisverbod over het algemeen goed
op genderaspecten. Het legt de negatieve consequenties van het doorbreken
van de geweldsspiraal neer bij degene die de geweldssituatie heeft veroorzaakt. Ook bevestigt het de verantwoordelijkheid van de overheid, en niet
(alleen) van het slachtoffer, om in te grijpen in situaties van huiselijk geweld.’
De gendertoets benoemde echter ook een aantal risico’s, namelijk dat het
slachtoffer onvoldoende autonomie wordt gelaten en dat het slachtoffer te veel
verantwoordelijkheid krijgt voor medewerking aan de behandeling van de
pleger.

Meldcode

De tekst van de Wet meldcode en daaraan gerelateerde beschrijvingen (van
bijvoorbeeld het basismodel meldcode) zijn sekseneutraal opgesteld; er wordt
niet verwezen naar mannen en vrouwen in de rol van plegers en/of
slachtoffers, er wordt niet verwezen naar gendergerelateerde oorzaken voor
huiselijk geweld en evenmin naar gendergerelateerde vereisten voor
interventie en hulpverlening. Wel speelt bij de meldcode, net als bij het
huisverbod, de kwestie van autonomie van slachtoffers, met name als
slachtoffers ook moeder (of vader) van mishandelde kinderen zijn.

Protocollen en Landelijke protocollen en handreikingen spreken over huiselijk geweld in
handreikingen bredere zin en zijn overwegend sekseneutraal geformuleerd. Er wordt over het
algemeen geen aandacht besteed aan genderaspecten.

36

• Het Protocol van handelen steunpunten huiselijk geweld bij (vermoedens
van) huiselijk geweld gaat niet in op de aard en oorzaken van de
problematiek, en evenmin op de achtergrondkenmerken van plegers en
slachtoffers. Het protocol gaat uit van een systeemgerichte werkwijze:
SHG’s dienen er in hun onderzoek naar te streven alle leden van ‘het
cliëntsysteem’ te spreken.
• Uit de Handleiding bij het Instrument voor risicoscreening voor de (Adviesen) SHG’s bij aanmelding cliënt blijkt dat men met name vrouwen in het
achterhoofd had bij de ontwikkeling (veel gebruik van de zij-vorm) maar dat
komt op zich niet tot uiting in de vragen: die zijn feitelijk en kunnen zowel
op mannelijke als op vrouwelijke slachtoffers van toepassing zijn. Wel is
duidelijk dat het instrument niet is bedoeld voor plegers die zelf met een
hulpvraag naar het SHG komen.
• In de Aanwijzing huiselijk geweld en eergerelateerd geweld die door het
Openbaar Ministerie is ontwikkeld komt de achtergrond van de
problematiek en van betrokkenen niet aan bod.
• De Modelaanpak huiselijk geweld. Elementen voor lokaal beleid richt zich
expliciet op het opstellen van beleid dat gericht is op alle subvormen van
huiselijk geweld. Daarom wordt geen aparte aandacht besteed aan
partnergeweld en de daaraan ten grondslag liggende oorzaken. Ook in
deze handreiking krijgt de systeemgerichte benadering expliciet aandacht.
B-safer

De B-safer (screeningsinstrument) van de reclassering is op een aantal punten
gendersensitief: er wordt expliciet gevraagd naar seksueel geweld, naar
vergoelijking/ rechtvaardiging/minimalisatie van het geweld door plegers, naar
relatieproblemen en naar de houding van het slachtoffer ten opzichte van de
pleger. Dit maakt het mogelijk om eventuele gendergerelateerde oorzaken van
het geweld op te sporen en mee te wegen in het eindoordeel. De meldcode
van de reclassering is in sekseneutrale termen opgesteld.

Landelijke
campagne

De landelijke campagne richt zich op het vragen van advies en hulp bij
(vermoedens) van huiselijk geweld c.q. partnergeweld. Hoewel de campagne
aansluit bij de meest voorkomende situatie qua prevalentie (man pleger, vrouw
slachtoffer) schetst het een stereotiep beeld. Er wordt niets gedaan om dat
stereotiepe beeld te doorbreken of te nuanceren, met uitzondering van het feit
dat de mannelijke pleger als machteloos wordt neergezet.
Ook het feit dat de campagne de verantwoordelijkheid voor het stoppen van
het geweld mede buiten de betrokkenen legt, draagt niet bij aan de
empowerment van vrouwen c.q. slachtoffers en het nemen van
verantwoordelijkheid van de pleger.
De campagne besteedt geen aandacht aan mogelijk gendergerelateerde
oorzaken en achtergronden van partnergeweld, en problematiseert deze dus
ook niet. In die zin kan de campagne niet gendersensitief genoemd worden.
Instrumenten in Databank effectieve interventies
Uit de interventies die in de databank effectieve interventies van Movisie zijn
opgenomen, hebben we er voor de analyse op genderspecificiteit drie
37

gekozen die zich richten op plegers, slachtoffers en kinderen als getuige bij
partnergeweld:
• ‘Niet meer door het lint’ (2011), de enige interventie in de databank die zich
richt op plegerhulpverlening, overigens niet exclusief bij huiselijk of partnergeweld.
• ‘Uit de schaduw van de ander’ (2011), een interventie voor de
ondersteuning van vrouwelijke slachtoffers van partnergeweld.
• ‘Als het misgaat... bel ik jou’, een interventie voor kinderen die getuige zijn
van huiselijk geweld, en hun ouders.
Daarnaast analyseren we in deze paragraaf de methodiek van systeemgericht
werken, zoals die is beschreven in ‘Systeemgericht werken: een verkenning
van werkzame elementen’.3
Het betreft interventies die ofwel uitsluitend gericht zijn op partnergeweld, of
daar nadrukkelijk aandacht aan besteden.
Slachtoffers

De interventie ‘Uit de schaduw van een ander’ is expliciet gericht op
partnergeweld en heeft als doelgroep vrouwelijke slachtoffers. De aanpak
bestaat uit groepshulpverlening om onder meer de eigen kracht te versterken
en de mogelijkheid te bieden lotgenoten te ontmoeten. De methode richt zich
op het realiseren van drie voorwaarden om te komen tot het stoppen van
partnergeweld en het doorbreken van de cirkel van geweld die leidt tot sociaal
isolement: egoversterking, het loslaten van de slachtofferrol en het nemen van
verantwoordelijkheid voor het eigen veranderingsproces. Thema’s die aan bod
komen zijn zelfbeeld, geweld in relaties, grenzen, het eigen verhaal,
afhankelijkheid en autonomie, schaamte en schuld, macht en onmacht,
overlevingsstrategieën, man-vrouwverhoudingen, agressie, loyaliteit en
intimiteit, voorkomen van geweld: preventie en verantwoordelijkheid, kritiek en
waardering, het innerlijke kind, en eigen kracht. De interventie is
seksespecifiek: gericht op vrouwelijk slachtoffers en uitgaande van een
bepaalde visie op dit slachtofferschap (voortkomend uit manvrouwverhoudingen). De interventie is ook gendersensitief: er is aandacht voor
de machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen en voor genderrollen.

Daders

Ook bij de dadergerichte interventie ‘Niet meer door het lint’ is partnergeweld
een belangrijk thema. De methodiek, gedragstherapie, richt zich op mannen
met agressieproblemen (plegers van zowel huiselijk als publiek geweld). In de
aanpak worden naast individuele gesprekken ook groepssessies gehouden.
Tevens vormen relatiegesprekken onderdeel van de interventie. Ook wordt het
belang gezien van begeleiding door zowel een mannelijke als een vrouwelijke
hulpverlener. Volgens de omschrijving kan ‘die elk een aanvullende
(voorbeeld)functie voor de groep vervullen’. De methode is gericht op het
motiveren en realiseren van gedragsverandering. Daarnaast wordt ingezet op
het aanleren van de time-outprocedure, samen met de partner. Ook hier is
3

Het was de bedoeling ook Krachtwerk, de basismethodiek voor de vrouwenopvang, in
deze genderscan mee te nemen, maar deze werd te laat ontvangen om nog in het rapport
op te kunnen nemen.

38

sprake van een seksespecifieke benadering. Voor zover bekend op basis van
de methodiekbeschrijving in de databank besteedt de interventie geen
aandacht aan machtsverschillen en genderrollen.
Kinderen

Kinderen zijn vaak getuige van partnergeweld en de interventie ‘Als het
misgaat... bel ik jou’ stelt deze kinderen centraal in de aanpak. De aanpak richt
zich ook op de ouders (en dus ook op plegers). Het doel is drieledig:
• dat de ouders van kinderen die te maken hebben (gehad) met huiselijk
geweld hun verantwoordelijkheid voor de veiligheid van hun kinderen
(weer) op zich nemen;
• dat de omgeving van het kind gaat functioneren als een steunende
omgeving;
• dat de handelingsmogelijkheden van de kinderen worden vergroot.
Psycho-educatie, veiligheidsplanning en netwerkontwikkeling staan centraal.
De aanpak is sekseneutraal (er wordt voortdurend gesproken over de ‘moeder
en vader’). Het is de bedoeling dat beide ouders erbij worden betrokken: ‘In de
praktijk (o.a. bij het project Begeleide Terugkeer van Vrouwenopvang
Amsterdam) blijkt dat het betrekken van beide ouders en de
verantwoordelijkheid bij beiden leggen effectiever en veiliger is en meer
perspectief biedt voor het uitblijven van geweld in de toekomst, dan wanneer
slechts een van beide ouders aangesproken wordt.’ Wel is de methodiek
geschreven op de vader als (hoofd)dader, met als argument dat uit onderzoek
blijkt dat mannen tachtig procent van het feitelijk huiselijk geweld plegen. Voor
zover bekend op basis van de methodiekbeschrijving in de databank besteedt
de interventie geen aandacht aan genderrollen.

Systeem

Bij Systeemgericht werken: een verkenning van werkzame elementen4 zien
we in de omschrijving een focus op partnergeweld: ‘Gekozen is voor een
toespitsing op partnergeweld, maar de informatie is ook relevant bij andere
typen huiselijk geweld’. Systeemgericht werken gaat uit van het uitgangspunt
dat de dynamiek van geweld plaatsvindt tussen mensen die samen een
systeem vormen, en er dus aandacht nodig is voor alle systeemleden die in
aanraking komen met het huiselijk geweld. Systeemgericht werken betreft het
maken van een taxatie van de situatie vanuit een brede analyse van het hele
systeem, hulp aan alle systeemleden in interactie met elkaar, en gedeelde
verantwoordelijkheid voor de veiligheid. De verantwoordelijkheid voor de
veiligheid van betrokken kinderen wordt expliciet neergelegd bij beide ouders
(dus bij zowel de dader als het slachtoffer). Binnen deze focus op het systeem
ondersteunt de begeleiding door de vrouwenopvang (waar de beschrijving op
is gericht) het eigen herstelproces van de vrouw.
Het systeemgericht werken richt zich op alle leden van het gezin (systeem),
maar in de methodiekomschrijving wordt wel onderscheid gemaakt tussen
mannen en vrouwen. Mannen zijn meestal de dader en vrouwen en kinderen
zijn de kwetsbare groep. In de methodiekomschrijving geeft men ook een
4
T. Bos, E. Reijmers, R. Scherpenisse, I. Jonker en J. Wolf (2012). Systeemgericht werken:
een verkenning van werkzame elementen. Nijmegen: Onderzoekscentrum maatschappelijke
zorg, UMC St Radboud.

39

boodschap mee bij het doorontwikkelen: ‘Bij genderaspecten: in de
hulpverlening wordt nooit sekseneutraal gewerkt. Op casusniveau is maatwerk
nodig waarbij de maatschappelijke, sociale en culturele context wordt
meegenomen waarin vrouwen een genderspecifieke positie innemen’.
Signs of
Safety

Signs of Safety (SoS) is een systeemgerichte benadering, speciaal ontwikkeld
voor het realiseren van veiligheid in gezinnen waarin sprake is van (een risico
op) kindermishandeling (het doel is om veiligheid voor het kind te creëren). De
benadering wordt echter breder toegepast: ook wanneer er geen sprake is van
(dreigende) kindermishandeling. Het wordt in de praktijk gezien als een manier
om systeemgericht werken in te vullen en de veiligheid voor alle betrokkenen
in het gezinssysteem te borgen. Het gezin, en ook het netwerk daaromheen,
wordt actief betrokken bij het opstellen en uitvoeren van een veiligheidsplan.
De benadering is in het buitenland ontwikkeld en in Nederland beschrijvend
samengevat door het Nederlandse Jeugdinstituut (NJi). Die samenvatting is
dusdanig op hoofdlijnen, dat geen uitspraken gedaan kunnen worden over de
mate waarin de benadering gendersensitief is. Dit zal met name in de praktijk
moeten blijken (zie hoofdstuk 5).

Oranje Huis

De Oranje Huis-methodiek komt voor een groot deel overeen met de systeemgerichte aanpak zoals die door Bos et. al voor de vrouwenopvang is
beschreven. De aanpak van het Oranje Huis voegt hier nog aan toe dat de
opvang bij voorkeur in alle openheid plaatsvindt. De vijf belangrijkste
kenmerken van het Oranje Huis zijn:
• een open setting;
• eerste hulp, advies en vervolgopvang zijn bij elkaar gebracht;
• de visie op veiligheid: veiligheid maak je samen;
• systeemgericht werken;
• scheiding van hulpverlening en verblijf.
De uitgangspunten voor de hulpverlening in het Oranje Huis zijn:
• hulp op maat;
• meervoudige partijdigheid;
• vraaggericht en dialooggestuurd;
• crisis als kans;
• vergroten veerkracht in gezin;
• ouders als personen met een besef van verantwoordelijk-zijn;
• kinderen zijn volwaardig cliënt;
• samenwerking met ketenpartners.
In het Oranje Huis worden vrouwen opgevangen die slachtoffer zijn (geweest)
van huiselijk geweld (vaak partnergeweld). De aanpak richt zich dus per
definitie op deze vrouwen, en houdt ook rekening met ‘machtsverhoudingen
binnen de relatie en met de sociale context, waarin man-vrouwverhoudingen,
de bijbehorende verwachtingen en culturele factoren […] een rol kunnen

40

spelen’.5 Maar het is ook een systeemgerichte aanpak: de pleger en het
systeem om de vrouw heen worden betrokken in de hulpverlening. Als er
kinderen zijn, worden zowel de pleger als het slachtoffer aangesproken op hun
ouderschap en van daaruit hun verantwoordelijkheid voor de kinderen. In het
begin van de ontwikkeling van de aanpak hebben cliënten wel aangegeven
zich onder druk gezet te voelen om hun partner te zien; zij maakten een
scherp onderscheid tussen het regelen van de omgang voor de kinderen en
het werken aan de relatie. De hulpverleners hebben hier op ingespeeld en een
benadering ontwikkeld waar de vrouwen die druk niet meer van uit voelen
gaan.
Systeemgericht werken is niet altijd mogelijk: ‘Als de partner systematisch
dwang uitoefent en geweld gebruikt, kan gezamenlijke hulpverlening aan
beide betrokkenen zeer onwenselijk zijn. In deze gevallen wordt eerder
ingezet op een strafrechtelijk traject.’
Los van of systeemgericht werken mogelijk is, wordt met de methodiek van het
Oranje Huis onder de noemer ‘vergroten van de veerkracht’ ingezet op
empowerment, op het versterken van het slachtoffer, het gezin en ook het
sociale netwerk en de maatschappelijke positie.
Zonder gender voorop te stellen als primaire oorzaak van het geweld en/of
kwestie die altijd moet worden geadresseerd in de aanpak, is hier dus
inderdaad sprake van een gendersensitieve aanpak, die genderkwesties op de
agenda zet wanneer ze er in een casus toe doen.
Caring Dads

Een interessante interventie die in Canada is ontwikkeld en nu in Tilburg op
pilotbasis wordt ingezet is Caring Dads. Dit is een groepsinterventie voor
mannen die pleger zijn (geweest) van partnergeweld en/of kindermishandeling.
De interventie richt zich specifiek op hun rol en verantwoordelijkheid als vader
en opvoeder. Daarmee is de interventie zowel seksespecifiek als
gendersensitief: rolpatronen en -verwachtingen worden benoemd en
besproken, en mannen krijgen alternatieven aangereikt.

Mannenopvang Sinds het najaar van 2008 beschikt elke G4-gemeente over tien opvangplekken voor mannelijke slachtoffers van geweld in afhankelijkheidsrelaties. In
het kader van de gendersensitiviteit van de aanpak van partnergeweld blijkt
hier vooral de bereidheid uit om oog te hebben voor ‘a-typische situaties’, in dit
geval situaties waarin niet vrouwen, maar mannen dusdanig onveilig zijn dat
zij de thuissituatie moeten ontvluchten. De methodiek van de mannenopvang
wordt op dit moment beschreven en was nog niet beschikbaar voor analyse
met het oog op deze genderscan. Uit het Modulen en functieboek
mannenopvang huiselijk geweld en eergerelateerd geweld (2013) blijkt dat de
hulp die mannen in de opvang krijgen een combinatie is van seksespecifieke
en systeemgerichte hulp, psycho-sociale begeleiding en empowerment.

5

E. Reijmers, S. Geutjes, K. Evertz en N. Poortinga (2011) De Oranje Huis-aanpak. Blijf van
m’n Lijfhuis nieuwe stijl. (Amsterdam: Blijfgroep).

41

WE CAN
Young

4.3

WE CAN Young is de jongerencampagne van WE CAN (end all violence
against women), een wereldwijde campagne om geweld tegen vrouwen, de
oorzaken van dit geweld en ongelijkheid tussen mannen en vrouwen te
stoppen. WE CAN Young wordt in het beleid expliciet genoemd als instrument
in de strijd tegen de intergenerationele overdracht van huiselijk geweld. De
campagne is duidelijk gendersensitief; sekseongelijkheid wordt
geproblematiseerd als oorzaak voor geweld tussen mannen en vrouwen. De
centrumgemeente die is meegenomen in dit onderzoek en die de campagne
inzet, formuleert het doel ervan als volgt: ‘Het tegengaan van geweld tegen
vrouwen en de onderliggende ongelijkheid tussen mannen en vrouwen’. De
campagne wil dit doen door de relationele en seksuele weerbaarheid van
jongeren te versterken. De campagne werkt met changemakers, die
activiteiten ondernemen om de bewustwording onder jongeren van
sekseongelijkheid en de wil om daar wat aan te doen te bevorderen. Daarvoor
wordt samenwerking gezocht met onder meer onderwijsinstellingen.

Instrumentarium en internationale normen
Net als ten aanzien van het beleid, vloeit uit het VN-Vrouwenverdrag en het
Verdrag van Istanbul een aantal normen voort ten aanzien van het beschikbare instrumentarium. Deze zijn in onderstaande tabel opgenomen, alsmede
kort de bevindingen met betrekking tot het voldoen aan die normen.

Tabel 4.2

Verdragsrechtelijke normen ten aanzien van instrumenten
partnergeweld

Norm
Er zijn preventiestrategieën
aanwezig, gericht op het
veranderen van attitudes en
gedrag.
Burgers, waaronder mannen en
jongens, worden gestimuleerd
zich actief in te zetten voor de
preventie van partnergeweld;
Alle professionals die te maken
krijgen met gendergerelateerd
geweld worden getraind om hier
op een gendersensitieve manier
mee om te gaan, en hebben
richtlijnen voor een
gendersensitieve aanpak.

Bevindingen
Deze zijn er, hoewel weinig expliciet op het
gebied van preventie (WE CAN Young). In het
kader van hulpverlening is er veel aandacht voor
het veranderen van attitudes en gedrag om
recidive te voorkomen.
Dit zou een landelijke campagne vereisen die
puur op preventie is gericht. De bestaande
campagnes richten zich echter op het signaleren
en melden van huiselijk geweld.
In de opleidingen en richtlijnen is weinig
aandacht voor genderspecifieke oorzaken van
partnergeweld en gendersensitiviteit in de
aanpak daarvan.

In algemene zin geldt dat hetgeen wordt gezien als preventie, dat vaak niet is.
De nationale campagnes zijn bijvoorbeeld vooral gericht op het signaleren en
melden van huiselijk geweld, niet op het voorkómen daarvan.
Preventiestrategieën moeten dan ook vooral worden gezocht binnen het
aanbod van hulpverleningsinterventies, en we zien ze daar ook in terug. Zoals
42

ook in het volgende hoofdstuk wordt beschreven, wordt er in de hulpverlening
veel aandacht besteed aan preventie; enerzijds via het inzetten op gedragsverandering en communicatiestrategieën, anderzijds via het versterken van de
positie van slachtoffers (‘empowerment’) en van de vaardigheden die zij nodig
hebben om onafhankelijk te kunnen zijn. Dit veronderstelt dat uitvoerders alert
zijn op gendergerelateerde factoren. In de opleidingen is nu weinig specifieke
aandacht voor de gendergerelateerde oorzaken en achtergronden van
partnergeweld en de vereiste gendersensitiviteit in de aanpak. Meer
structurele aandacht hiervoor in zowel opleiding als richtlijnen zou wenselijk
zijn om het effect van de aanpak van partnergeweld te vergroten.

43

44

5

DE UITVOERING VAN DE AANPAK VAN PARTNERGEWELD

In de vorige hoofdstukken is ingegaan op het beleid met betrekking tot
partnergeweld en het instrumentarium dat beschikbaar is voor de uitvoering
van dat beleid. Dit hoofdstuk gaat over de uitvoering. Paragraaf 5.1 gaat in op
de vraag hoe het beleid en het instrumentarium in de uitvoering worden
toegepast, en met name op de vraag of dit gelijk is ten aanzien van (bepaalde
groepen) mannen en vrouwen. Paragraaf 5.2 beschrijft de wijze waarop en
mate waarin gendergerelateerde factoren een rol spelen in de uitvoering van
de aanpak van partnergeweld: de mate waarin stereotype denkbeelden over
genderrollen worden gebruikt in de uitvoering, de mate waarin uitvoerenden
erkennen dat er gendergerelateerde factoren zijn die bijdragen aan het
ontstaan en voortbestaan van huiselijk geweld, de mate waarin zij deze
factoren in de uitvoering ook adresseren en de mate waarin zij in de uitvoering
gendersensitief zijn.

5.1

Gelijkheid in de uitvoeringspraktijk
Over de vraag of beleid en instrumentarium in de uitvoering gelijk worden
toegepast ten aanzien van (bepaalde groepen) mannen en vrouwen is weinig
informatie beschikbaar. Uit onderzoek zijn alleen gegevens bekend over de
inzet van het huisverbod.1 Daaruit blijkt dat het huisverbod vrijwel uitsluitend
wordt ingezet in het geval van mannelijke plegers van huiselijk geweld (99%).
Dat is overigens niet altijd partnergeweld. Huisverboden worden ook opgelegd
aan meerderjarige kinderen die geweld tegen hun ouders of broers/zussen
plegen (12%), en uiteraard speelt ook vaak dat er (ook) geweld door plegers
tegen hun kinderen wordt gebruikt. Het huisverbod wordt over het algemeen
opgelegd in situaties waarin sprake is van vrij ernstig geweld. In die zin wekt
het geen verbazing dat het vooral aan mannen wordt opgelegd, aangezien
deze vaker ernstig fysiek geweld tegen hun partner gebruiken dan vrouwen.
Aan de andere kant kan het huisverbod ook opgelegd worden aan vrouwen
die zich schuldig maken aan het gebruik van fysiek en/of psychisch geweld.
Hoewel bekend is dat er vrouwelijke plegers zijn, roept het feit dat zij
nauwelijks huisverboden krijgen opgelegd toch vragen op over de mate waarin
stereotypen een rol spelen bij de uitvoeringspraktijk van het huisverbod (en in
een breder kader, bij de beoordeling van situaties van huiselijk geweld).

1

We verwijzen hier naar de landelijke effectevaluatie, maar er zijn meer onderzoeken
gedaan naar de toepassing van het huisverbod. K.B.M. de Vaan, M. Timmermans en G.H.J.
Homburg (2013) Effectief uit huis geplaatst? Effectevaluatie van de Wet tijdelijk huisverbod
(Amsterdam: Regioplan).

45

Hetzelfde is te zien in de strafrechtketen. Van de plegers van partnergeweld
die met justitie in aanraking komen, is de overgrote meerderheid man.2 Het
onderzoek laat zien dat de verklaring hiervoor enerzijds ligt in het feit dat
vrouwen vaker slachtoffer worden van partnergeweld dan mannen, anderzijds
in het feit dat de ernstigere vormen van partnergeweld worden vervolgd en dat
deze vormen veelal door mannen worden gepleegd.
Uitvoerders kunnen weinig informatie geven over het al dan niet gelijk
toepassen van beleid en instrumentarium op mannen en vrouwen, blijkt uit de
focusgroepen. Er zijn echter enkele signalen van verschillen in toepassing die
samenhangen met gender:
• Moeders worden nog steeds meer op hun rol als ouder aangesproken dan
vaders. Er vindt overigens wel een kentering plaats, nu vaders steeds meer
betrokken worden in de systeemgerichte hulpverlening en er ook binnen
het plegeraanbod het besef ontstaat dat het ouderschap een belangrijke
motivator voor gedragsverandering kan zijn. Interessant in dit kader is dat
uit onderzoek blijkt dat vaders een andere houding aannemen ten aanzien
van hulpverlening dan moeders. Ze maken zich minder zorgen over de
gevolgen van het geweld voor kinderen. Ze hebben doorgaans weinig
behoefte aan hulp bij de opvoeding tijdens of na het partnergeweld, en
evenmin aan hulp bij hun agressieproblemen. Na een scheiding voelen ze
zich door hulpverlenende instanties vaak tegengewerkt in hun vaderrol.3
• De hulpverlening voor daders is primair op mannen gericht, die voor
slachtoffers primair op vrouwen. De systeemgerichte benadering en de
wens van uitvoerders om minder in termen van dader- en slachtofferschap
te denken, lijken dit vooralsnog niet te doorbreken. Voor mannelijke
slachtoffers is er nauwelijks een hulpverleningsaanbod (hier komt nu wel
verandering in, onder andere vanuit de mannenopvang; overigens is
onduidelijk hoe groot de vraag naar dit aanbod is); voor vrouwelijke daders
lijkt dit vrijwel beperkt te zijn tot de reclassering en de ggz (en dan vrijwel
altijd in een verplicht kader; ook hier geldt dat de omvang van de vraag
onbekend is).

5.2

De uitvoering en gender

5.2.1

Expliciete en impliciete stereotypen
Waar het beleid en het instrumentarium stereotypen over het algemeen
nauwgezet vermijden, ligt dat in de uitvoering gecompliceerder. Uitvoerders
zijn de eersten om aan te geven dat elke casus anders is en op zijn merites
moet worden beoordeeld. In die zin zijn zij uitermate waakzaam voor het
gebruik van stereotypen en voor generalisaties. Impliciet gebruiken zij echter
diverse stereotyperingen die van invloed kunnen zijn op hun handelen, en op
2

Van der Knaap, El Idrissi en Bogaerts (2011).

3

M. Distelbrink, T. Pels en A. Nanhoe (2013) Partnergeweld en opvoeding. Aandachtspunten voor gemeentelijk beleid (Utrecht: Verwey-Jonker Instituut).

46

de mate waarin dat gendersensitief is. In het onderzoek hebben wij de
volgende stereotyperingen geïdentificeerd:
• Het stereotype van wederzijds geweld, van de vrouw die zeurt en ‘zuigt’ en
van de man die uit frustratie gaat slaan, waarbij de rollen van dader en
slachtoffer vervagen. Wij hebben het vermoeden dat dit ook wordt gebruikt
voor situaties waarin wel degelijk sprake is van machtsverschillen tussen
man en vrouw en van geweld over en weer dat niet gelijksoortig is.
Uitvoerders zelf dit beeld kritisch laten beschouwen, bleek in de
focusgroepen niet altijd mogelijk.
• Tegelijkertijd is sprake van een stereotype in de zin dat over het algemeen
wordt gesproken over plegers als mannen en over slachtoffers als
vrouwen. Uitvoerders lijken dit zelf nauwelijks te koppelen aan hun visie op
wederzijds geweld.
• De veralgemenisering van het feit dat controlerend geweld kan
samenhangen met bepaalde culturele opvattingen en dat die opvattingen
vaker voorkomen in niet-westerse culturen. Veel van de casussen die voor
de focusgroepen zijn aangedragen als voorbeeld van zaak waarin gender
een rol speelt, betreffen casussen waarin de betrokkenen een nietwesterse achtergrond hebben.
• In het verlengde daarvan: het stereotype van de geëmancipeerde
Nederlandse vrouw, die niet te maken zou hebben met afhankelijkheid
voortvloeiende uit machtsongelijkheid en genderrolverwachtingen.
Consequent is dat overigens niet, want veel uitvoerders zien wel degelijk
dat juist de vrouwelijke slachtoffers die bij de hulpverlening terecht komen,
de vrouwen zijn die niet zelfstandig zijn, ook niet als ze Nederlands zijn.
• Als er kinderen in het spel zijn, focussen uitvoerenden op de rol van vader
en moeder als ouder, waarbij het beeld van de vrouw als moeder en
verantwoordelijk voor de veiligheid van haar kinderen het beeld van de
vrouw als slachtoffer kan gaan overheersen. Tegelijkertijd zien we wel een
duidelijke ontwikkeling in de richting van het beter betrekken van vaders bij
de hulp aan hun kinderen, waarbij ook zij op hun verantwoordelijkheid als
ouder worden aangesproken. Veel uitvoerders herkennen het stereotype;
niet iedereen onderkent dat het verantwoordelijk stellen van de moeder/
slachtoffer voor de onveiligheid van haar kinderen problematisch kan zijn
wanneer zij slachtoffer is van controlerend geweld.
Het is belangrijk om bovengenoemde stereotypen los te blijven zien van de
systeemgerichte aanpak. Natuurlijk is het mogelijk dat ze deze aanpak
beïnvloeden en maken dat onvoldoende onbevooroordeeld naar de oorzaken
van partnergeweld wordt gekeken. Maar ze zijn niet inherent verbonden aan
de systeemgerichte aanpak; systeemgericht werken kan heel goed
gendersensitief zijn, als maar met de juiste factoren rekening wordt gehouden.
Een goed voorbeeld daarvan is de systeemgerichte aanpak zoals die voor de
vrouwenopvang is beschreven door Bos et al (2012, zie hoofdstuk 4). In één
van de focusgroepen is ook nauwgezet beschreven hoe de vrouwenopvang
systeemgericht te werk gaat:
“Via de frontoffice komen de zaken binnen, soms via de politie. Dan wordt er
ook gebeld met de plegers. Telefonisch wordt er niet op de inhoud ingegaan. Er
47

wordt een risicoscreening gedaan en op basis daarvan worden beide partners
apart uitgenodigd en er wordt geluisterd naar beide verhalen. Er wordt gekeken
naar de toekomst (wat willen de partners) en afhankelijk daarvan gaat de
hulpverlener met hen samen in gesprek. Er zijn standaardvragen die de
hulpverlener langs gaat om de situatie te analyseren, maar ook zaken die daar
niet op staan komen aan bod: alles is bespreekbaar. Er is sprake van
meervoudige partijdigheid, de hulpverlener neemt de verhalen van beide
partners aan voor waar, maar bekijkt deze tegelijkertijd kritisch als daar
aanleiding voor is. De hulpverlening is vervolgens gericht op het stoppen van
het geweld. Met beide partners worden afspraken gemaakt om dit te realiseren
(veiligheidsplan). Daarbij wordt goed gekeken naar de oorzaken van het geweld
en de capaciteit van de partners om zelf tot afspraken voor de toekomst te
komen. Beide partijen krijgen evenveel aandacht. Soms is deze aanpak echter
onmogelijk doordat het machtsverschil tussen de partners te groot is.”
Een belangrijk stereotype dat in de focusgroepen nauwelijks aan bod is
gekomen, maar wel in een ander kader is aangekaart, is dat de aanpak geënt
zou zijn op het stereotype van partnergeweld in heteroseksuele relaties.
Homoseksuelen zouden een (nog) hogere drempel ervaren bij het vragen van
hulp, omdat zij niet alleen het geweld moeten melden, maar daarbij ook
moeten vertellen dat ze homoseksueel zijn. De hulpverlening aan slachtoffers
van huiselijk geweld zou bovendien met name zijn gericht op heteroseksuele,
vrouwelijke slachtoffers van huiselijk geweld.4
De ervaringen van de uitvoerders bevestigen dit stereotype in zoverre, dat zij
aangeven dat geweld binnen homo-relaties slechts zelden bij hen wordt
gemeld. In dit kader is interessant dat in Noord-Limburg wordt gewerkt aan
een interventie die is gericht op mannelijke slachtoffers van huiselijk geweld.
Oorzaken

De gevonden stereotyperingen zijn besproken met vertegenwoordigers van
uitvoerende partijen. Over het algemeen herkennen zij de stereotypen. Zij, en
ook de voor dit onderzoek geraadpleegde deskundigen, wijzen op een aantal
oorzaken voor het gebruik ervan:
• een verkeerde interpretatie van de systeemgerichte benadering. De nadruk
die wordt gelegd op ieders rol in de systeemdynamiek en op het belang
van meervoudige partijdigheid, kan ertoe leiden dat hulpverleners
abusievelijk gaan denken dat beide partijen verantwoordelijk zijn voor het
geweld.
• een gebrek aan kennis over gendergerelateerde oorzaken van
partnergeweld. Dit zou worden versterkt doordat de laatste jaren ook in
prevalentie-onderzoek mannelijk slachtofferschap en vrouwelijk
plegerschap is benadrukt en niet altijd genuanceerd weergegeven.
• eigen referentiekader van (vrouwelijke) hulpverleners: zij zijn vaak zelf
hoogopgeleid en voelen zich geëmancipeerd. Vanuit dat referentiekader
hebben ze moeite om afhankelijkheid en rolpatronen te herkennen als
motiverende factoren voor het gedrag van vrouwelijke slachtoffers van
4

Tijdschrift Zij aan Zij, 2013, nr. 8.

48

partnermishandeling. In het verlengde hiervan noemen respondenten ook
de maatschappelijke visie op vrouwenemancipatie in Nederland. Die zou
zijn voltooid, wat maakt dat gender niet meer wordt (h)erkend als relevante
factor in het ontstaan en voortduren van partnergeweld.
5.2.2

Houding uitvoerders
In het onderzoek is ook nagegaan in hoeverre uitvoerders onderkennen dat
machtsverschillen tussen mannen en vrouwen en verwachtingen over de rol
van mannen en vrouwen in de samenleving en het gezin vaak een rol spelen
bij partnergeweld, en of zij deze gendergerelateerde factoren in beeld hebben.

Uitvoerders

Het bleek in de focusgroepen moeilijk om genderaspecten van huiselijk
geweld op tafel te krijgen. De eerste reactie van uitvoerders was vaak om
verschillen tussen mannen en vrouwen te relativeren. Een voorbeeld van een
dergelijke reactie is:
“Vrouwen en mannen zijn op een andere manier agressief; mannen vaak
fysiek, vrouwen meer passief, zij prikken de hele tijd. Veel van de daders zijn
man, veel van de vrouwelijke daders hebben borderline. In de casus [die op
tafel lag – red.] komt de vrouw als slachtoffer binnen, maar blijkt dat zij ook
debet is aan het geweld.”
De moeite die het kostte om gendergerelateerde aspecten op tafel te krijgen,
lijkt niet samen te hangen met de (door uitvoerders ervaren) relevantie van
deze aspecten, maar eerder met een soort onwil om in termen van gender te
denken. Bij doorvragen bleek dat uitvoerders genderaspecten wel degelijk
kunnen herkennen en benoemen. Ze lijken het belang ervan echter niet altijd
te (willen) onderkennen wanneer daar direct naar wordt gevraagd. Dit hangt
samen met de wens om met de aanpak van huiselijk geweld niet (alleen) op
het slachtoffer te focussen, maar op het hele (gezins)systeem en ieders rol,
ook die van het slachtoffer, in de dynamiek die leidt tot huiselijk geweld (zie
hiervoor de volgende hoofdstukken waar het gaat over de systeemaanpak). In
de uitvoering bestaat het beeld dat systeemgericht werken en een gendersensitieve aanpak elkaar uitsluiten. Dat beeld is gebaseerd op het idee dat
gendersensitief werken hetzelfde is als het 'ouderwetse' seksespecifieke
werken vanuit de vrouwenhulpverlening, met alleen maar aandacht voor de
vrouw als slachtoffer. Men heeft moeite om gendersensitief te onderscheiden
van seksespecifiek. Mogelijk worden ervaringen met casussen waarin
daadwerkelijk sprake is van geweld dat door beide partijen wordt gepleegd
door dit soort opvattingen uitvergroot. Deze ervaringen zijn er namelijk wel
degelijk en naar de mening van de respondenten in de focusgroepen ook
veelvuldig. Het is echter de vraag in hoeverre zij deze indruk baseren op een
gedegen analyse van de casuïstiek. Tijdens de terugkoppeling van de
bevindingen aan het veld is namelijk ook aangegeven dat zaken te snel als
‘wederzijds geweld’ worden geclassificeerd.

49

De moeite om gender als relevante factor in partnergeweld te onderkennen,
hangt daarom mogelijk ook samen met een gebrek aan kennis bij
hulpverleners over het oorzakelijke verband tussen gendergerelateerde
factoren en partnergeweld.
5.2.3
Adresseren
gebeurt

Adresseren gendergerelateerde factoren in de uitvoeringspraktijk
Hoewel het uitvoerders moeite kost om de relevantie van genderkwesties
expliciet te onderkennen, hebben we op basis van de focusgroepen de indruk
dat zij in de praktijk wel degelijk met deze kwesties rekening houden en ze ook
adresseren. Waar bij een eerste snelle oordeel (met name bij de politie en
casemanagers die als eerste met een casus te maken krijgen) stereotypen
een rol spelen, blijkt dat in tweede instantie door dezelfde professionals wel
degelijk naar onderliggende (genderspecifieke) factoren wordt gekeken.
Dit is in elk van de vijf gehouden focusgroepen aan de orde gekomen. Er is in
deze gesprekken met uitvoerders veel gediscussieerd over de factoren die
maken dat partnergeweld ontstaat en voortduurt. De ‘dynamiek in het systeem’
en een gebrekkige communicatie tussen partners waren daarbij veel
genoemde oorzaken. Bij doorvragen bleek dat macht en afhankelijkheden
factoren zijn waar hulpverleners in de gesprekken met betrokkenen aandacht
aan besteden, omdat partners bij huiselijkgeweldzaken vaak proberen controle
over elkaar uit te oefenen. Ook bleek dat zij situaties waarin sprake is van een
sterke controle van de pleger over het slachtoffer en eventueel zelfs
goedkeuring daarvan door de omgeving van het paar niet geschikt achten voor
een systeemgerichte aanpak. Een enkele casemanager gaf aan bij de eerste
analyse al steeds een duidelijke scheiding te maken tussen zaken van intiem
terrorisme en zaken van wederzijds geweld, en de verdere aanpak daarop af
te stemmen.

Maar niet
structureel

Het adresseren van gendergerelateerde factoren gebeurt echter niet altijd.
Daarvoor hebben respondenten diverse redenen genoemd. De eerste is dat,
zoals ook in de vorige paragrafen beschreven is, gender als relevante oorzaak
niet altijd op het netvlies van uitvoerders staat en hun eigen referentiekader
een rol speelt. Daarnaast werken ze met beperkte middelen: de insteek is om
in een kort tijdbestek te werken aan de veiligheid; dat leidt tot een
‘oplossingsgerichte’ werkwijze die voorbij gaat aan de dieperliggende
oorzaken van het geweld, waar gender er één van is. Vervolghulp die op dit
soort dieper liggende oorzaken in kan gaan (bijvoorbeeld ggz) is slechts
beperkt beschikbaar.

Seksueel
geweld

Het beeld met betrekking tot het adresseren van seksueel partnergeweld is
zeer wisselend. In sommige regio's wordt het standaard geadresseerd bij de
intake en in risico-inventarisaties, en wordt het ook meegenomen in de
aanpak; in een enkele regio lijkt er overall sprake van handelingsverlegenheid
en in andere regio's is het afhankelijk van de uitvoerder of seksueel geweld
50

specifiek wordt geadresseerd. Het gebruik van intakeformulieren of
risicotaxatie-instrumenten waarin de vraag naar seksueel geweld expliciet is
opgenomen en training in het bespreekbaar maken ervan maakt dat
uitvoerders er beter naar vragen.
Borging

5.2.4

De genderbewuste manier van werken zoals die tot op zekere hoogte bij veel
uitvoerenden kan worden waargenomen, is meestal niet in het werkproces
geborgd. Een gedegen analyse van de oorzaken van het geweld in een casus
vergt de juiste instrumenten (risico-inventarisaties, screeningslijsten),
deskundigheid en een open houding. Er zijn diverse voorbeelden van risicoinventarisaties en screeningslijsten. Uit het onderzoek blijkt echter dat deze
niet altijd door professionals worden gebruikt, bijvoorbeeld omdat zij vinden
dat het invullen te veel tijd kost. Er zijn echter ook professionals die het prettig
vinden om een standaard vragenlijst te gebruiken, omdat die het makkelijker
maakt bepaalde moeilijke vragen, bijvoorbeeld over seksueel geweld, te
stellen (‘het moet nu eenmaal’). Daarnaast is genoemd dat opleidingen
onvoldoende aandacht besteden aan onderliggende (genderspecifieke)
oorzaken van partnergeweld. Deskundigheid over partnergeweld en gender
moet daarom in de praktijk worden opgebouwd, en hangt vaak aan personen.
Gendersensitiviteit van de uitvoeringspraktijk
De vraag naar gendersensitiviteit betreft de mate waarin uitvoerders rekening
houden met de verschillende posities van mannen en vrouwen ten gevolge
van gendergerelateerde machtsverschillen en rolverwachtingen. Ook hier is
het antwoord dat uitvoerders hier expliciet weinig over kunnen zeggen, maar
dat de focusgroepen de indruk wekken dat zij impliciet zeker gendersensitief
handelen. Op een wat hoger abstractieniveau zijn uitvoerders niet goed in
staat om uitspraken te doen over deze verschillende posities. Op casusniveau
kijken zij echter nauwkeurig naar belemmerende en bevorderende factoren
voor zowel de veiligheid als voor het slagen van de hulpverlening, en proberen
ze de eerste weg te nemen en de tweede te versterken.

In gesprek
met plegers

Een voorbeeld is het in gesprek gaan met plegers door de vrouwenopvang,
zeker als er kinderen in het spel zijn. Bij uitvoerders bestaat de indruk dat de
veiligheid (extra) in het geding kan komen als mannelijke plegers niet weten
waar hun kinderen zijn. Door in gesprek te gaan met de plegers/vaders kan de
vrouwenopvang appelleren aan een belangrijke behoefte van hen, namelijk
om te weten dat hun kinderen veilig zijn (en soms ook waar ze zijn), met als
doel de veiligheid te vergroten en daarnaast de mannen te motiveren voor
hulp. De vrouwenopvang gaat met de plegers en slachtoffers samen in
gesprek om een oplossing te zoeken voor de situatie. Daarbij komen ieders rol
en behoeften ter sprake, als ook de manier waarop de gevolgen voor de
kinderen beperkt kunnen worden.

Empowerment Een ander voorbeeld is dat afhankelijkheden op casusniveau worden
geïnventariseerd en geproblematiseerd, zoals financiële afhankelijkheid en
51

verblijfsrechtelijke afhankelijkheid. Het feit dat hulpverlening aan slachtoffers
vaak elementen van empowerment in zich heeft, laat zien dat afhankelijkheden, maar ook (een gebrek aan) vaardigheden, aspecten zijn waar
prominent aandacht voor is in de uitvoering.
Zorg voor
kinderen

Ook houden uitvoerders rekening met de verdeling van de zorgtaken. Dit blijkt
natuurlijk in eerste instantie uit het feit dat de vrouwenopvang ook altijd
aandacht, plaats en hulptrajecten heeft voor kinderen. Maar uitvoerders
hebben ook oog voor situaties waarin de taken anders liggen en bijvoorbeeld
de vader beter in staat is de veiligheid van de kinderen te waarborgen dan de
moeder.

Hulp aan
kinderen

De inzet ten aanzien van kinderen lijkt weinig gendersensitief. In de aanpak
van onder meer Bureau Jeugdzorg staan de veiligheid en het welbevinden van
de kinderen voorop; daarbij wordt geen onderscheid gemaakt naar jongens en
meisjes. Hoewel ook uitvoerders benadrukken dat geweld vaak van generatie
op generatie overgaat en ook de socialisatie in pleger- en slachtofferrollen
gendergebonden is, kunnen zij het bestrijden van intergenerationele overdracht moeilijk concretiseren, en al helemaal niet op een gendersensitieve
manier.

52

6

EFFECTEN VAN DE AANPAK VAN PARTNERGEWELD

Het beoogde effect van het (landelijke en regionale) beleid is het terugdringen
van geweld in huiselijke kring en het verminderen van recidive. Dat geldt voor
zowel het landelijke als het regionale beleid. Afhankelijk van de regio worden
subdoelen gehanteerd die zijn gericht op:
• het voorkomen/stoppen van intergenerationele overdracht;
• het vergroten van de weerbaarheid, het doorbreken van stereotype
rolpatronen, verkleinen van machtsverhoudingen.
Deze subdoelen zijn echter zelden opgenomen in de beleidsstukken. Ze
worden gezien als instrumenteel; noodzakelijk om het hoofddoel te kunnen
bereiken.
Het beleid richt zich dus primair op het voorkomen en stoppen van huiselijk
geweld. Een belangrijke vraag in het kader van deze genderscan is of dit
beleid (en daaruit voortvloeiend het instrumentarium en de uitvoering)
verschillende effecten heeft op (bepaalde groepen) mannen en vrouwen en
hun onderlinge verhouding. Deze vraag staat in dit hoofdstuk centraal. Daarbij
onderscheiden we effecten op het gebied van het geweld zelf van effecten op
andere terreinen. Paragraaf 6.1 gaat in op het effect van de aanpak van
partnergeweld op de situatie waarin individuele plegers en slachtoffers zich
bevinden. Paragraaf 6.2 gaat in op het effect op machtsverschillen tussen
mannen en vrouwen en op stereotype rolpatronen en verwachtingen.

6.1
Geweld

Effecten op het individu
Een eerste, beoogd effect van het beleid op individueel niveau, is dat het
geweld stopt. Hier is geen landelijk onderzoek naar gedaan. Dat is ook nog
niet mogelijk; de gestegen aandacht voor de problematiek de laatste tien jaar
heeft ertoe geleid dat het aantal meldingen van huiselijk geweld, en ook
partnergeweld, toenam omdat het taboe werd doorbroken en er vertrouwen
ontstond in de geboden oplossingen. Het onderzoek van het WODC uit 2011
kan daarom niet zinvol vergeleken worden met eerder onderzoek naar de
omvang van partnergeweld; het is de nulmeting waar later onderzoek tegen
kan worden afgezet.
Toch is er wel iets bekend over het stoppen van het geweld op individueel
niveau, met name als het om het effect van het huisverbod gaat. In diverse
regio’s en ook landelijk is daar onderzoek naar gedaan.1 Telkens blijkt dat het
huisverbod ertoe leidt dat er minder herhaling van huiselijk geweld (waaronder
1

K.B.M. de Vaan, M. Timmermans en G.H.J. Homburg (2013) Effectief uit huis geplaatst?
Effectevaluatie van de Wet tijdelijk huisverbod (Amsterdam: Regioplan). Regionaal
effectonderzoek heeft onder andere plaatsgevonden in Groningen, Den Haag en Midden- en
West-Brabant.

53

partnergeweld) plaatsvindt; hetzij doordat partners uit elkaar gaan, hetzij
doordat zij erin slagen hun gedrag te veranderen.
Daarnaast (werd in een focusgroep aangegeven) zouden er indicaties zijn dat
een goede toepassing van de systeemgerichte aanpak leidt tot minder
recidive; hierover zijn echter geen cijfers beschikbaar.
Autonomie

Met het oog op de gendergerelateerde factoren die aan de basis van
partnergeweld kunnen liggen, is een ander wenselijk effect een effect op de
autonomie, en de economische en/of woonsituatie van met name slachtoffers.
Onderzoek laat zien dat:
• de professionalisering van de vrouwenopvang waarschijnlijk in positieve zin
heeft bijgedragen aan het verbeteren van de positie van vrouwelijke
slachtoffers van huiselijk geweld (in de zin van empowerment); en de
positie van mannelijke slachtoffers van huiselijk geweld in die zin is
verbeterd, dat voor hen inmiddels opvang beschikbaar is.2
• het realiseren van zelfstandige woonruimte voor slachtoffers van
partnergeweld (nog) moeilijker is voor mannelijke slachtoffers dan voor
vrouwelijke slachtoffers.3
Onderzoek naar dit aspect is echter beperkt en de informatie is sterk
versnipperd.

Voorzieningen Er is geen onderzoek bekend op basis waarvan uitspraken gedaan kunnen
worden over de effecten van de aanpak op de toegang tot voorzieningen,
zoals rechtsbijstand en psychosociale hulp. Ook dit onderzoek heeft daar
weinig inzicht in geboden. In lijn met het bovenstaande is het een gegeven dat
het hulpaanbod voor mannelijke slachtoffers van partnergeweld beperkter is
dan voor vrouwelijke slachtoffers, en de toegang hiertoe mogelijk extra wordt
belemmerd door de schaamte die volgens uitvoerders gepaard gaat met
mannelijk slachtofferschap (en groter zou zijn dan bij vrouwelijk
slachtofferschap). Daarnaast is in de focusgroepen wel gebleken dat de
beschikbare hulp voor plegers (veelal man) beperkter is dan voor slachtoffers
(veelal vrouw). Met name als plegers niet strafrechtelijk worden vervolgd of
voorwaarden zoals reclasseringstoezicht krijgen opgelegd, zijn er in sommige
regio’s weinig mogelijkheden voor hen om toch (vrijwillig) hulp te krijgen.
In de focusgroepen werd ook benoemd dat onder meer vanwege afnemende
budgetten het eerstelijnsaanbod aan hulpverlening afneemt, en dat voor het
tweedelijnsaanbod het eigen risico binnen de zorgverzekering een drempel
kan zijn om deel te (blijven) nemen. Dit geldt zowel voor de vrijwillige
plegerhulpverlening als voor bijvoorbeeld relatietherapie of traumaverwerking.
Kinderen

Over het effect van de aanpak van partnergeweld op kinderen, en op de relatie
van kinderen met hun vader respectievelijk moeder is weinig bekend.
In de aanpak staat de veiligheid van de kinderen centraal; de aanpak zou
daarop een gunstig resultaat moeten hebben. Door de uitvoerders wordt erop
2

W. Jongebreur, R. Lindenberg en J. Plaisier (2011) Landelijk beleid huiselijk geweld.
Theoriegestuurde evaluatie periode 2002-2011 (Den Haag: WODC).
3

A.C. Nanhoe (2011) Pionieren in de mannenopvang (G4-gemeenten).

54

gewezen dat risico's nooit uitgesloten kunnen worden, en dat de veiligheid van
kinderen dus ook met een goede risicotaxatie niet gegarandeerd kan worden.
Waar in de vrouwenopvang aandacht voor (de veiligheid van) kinderen van
cliënten is geborgd, is dat in de mannenopvang niet het geval. Opvang van
kinderen is in principe mogelijk, maar gebeurt nauwelijks en bij de intake is er
ook niet standaard aandacht voor (de veiligheid van) kinderen van de
slachtoffers.4
Uitvoerders constateren dat bij (echt)scheidingen de zorg voor de kinderen
doorgaans aan de moeder wordt toegewezen (op basis van de bestaande
verdeling van de zorgtaken), waardoor deze in een machtspositie komt ten
aanzien van de vader. Het gebeurt wel dat vaders geen toegang tot hun
kinderen meer hebben terwijl die in dat contact geen veiligheidsrisico zouden
lopen; uitvoerders geven wel aan dat steeds vaker wordt geprobeerd toch tot
contact te komen. De recente aandacht voor ‘vechtscheidingen’ lijkt onder
andere hieraan gekoppeld te zijn; men wil het risico van gezinsdrama’s
minimaliseren. In de tweede expertmeeting is aangegeven dat het daarvoor
wel nodig is dat de hulpverlening in casussen waarin de ouders uit elkaar gaan
en er kinderen betrokken zijn, goed kijkt naar gendergerelateerde factoren.
Dat zou nu onvoldoende het geval zijn, waardoor de risico’s op excessief
geweld door één van beide ouders niet goed worden ingeschat. Reconstructie
van gezinsdrama’s met oog voor gendergerelateerde factoren zou dit duidelijk
kunnen maken.
Aan de andere kant wordt ook wel geconstateerd dat er te weinig aandacht is
voor de negatieve impact die de angst van het slachtoffer voor geweld (jegens
haarzelf of de kinderen) kan hebben op de kinderen en haar relatie met de
kinderen.
Sociale
omgeving

Een laatste effect dat we hier willen noemen, is het effect van de aanpak op de
sociale omgeving van betrokkenen. Zeker met de toenemende inzet van
systeemgericht werken ligt het voor de hand dat ook hier een effect van de
aanpak te zien zal zijn. Hier zijn echter geen gegevens over bekend. In dit
onderzoek is door een aantal respondenten wel aangegeven dat het sociaal
netwerk van mannen minder sterk kan zijn dan van vrouwen, waardoor een
interventie bij hen tot een groter sociaal isolement kan leiden.
Daarnaast werd vermeld dat de sociale omgeving ook effect kan hebben op
het (voortduren van het) geweld, zowel in positieve zin (afkeuren geweld,
steunend naar slachtoffer), als in negatieve zin (vergoelijkend, druk op
slachtoffer om zich te schikken/het geheim te bewaren).

6.2

Effect aanpak op machtsverschillen, rollen en verwachtingen
Enkele jaren geleden is onderzoek gedaan naar de effectiviteit van het
landelijke beleid ten aanzien van huiselijk geweld.5 Het onderzoek laat ten
4

Nanhoe (2011).

5

W. Jongebreur, R. Lindenberg en J. Plaisier (2011) Landelijk beleid huiselijk geweld.
Theoriegestuurde evaluatie periode 2002-2011 (Den Haag: WODC).

55

eerste zien dat over de effectiviteit van het beleid nog maar weinig bekend is.
Daar waar het wel op de effectiviteit van het beleid ingaat, geeft het weinig
informatie over gender en/of machtsverschillen, uitgezonderd de
vrouwenopvang. Over effecten van het beleid op (groepen) mannen en
vrouwen, los van de doelstellingen van het beleid, geeft het rapport geen
enkele informatie. De conclusie ten aanzien van de gendersensitiviteit van het
beleid is in onderstaand kader overgenomen.

Conclusie Jongebreur et. al. Ten aanzien van gendersensitief beleid
In het beleidsplan van 2008 wordt, naast bewustwording en het beperken van
intergenerationele overdracht, een derde (en laatste) doel vermeld: een genderspecifieke benadering van huiselijk geweld. Daarbij wordt, zo wordt vermeld,
rekening gehouden met machtsverschillen tussen pleger en slachtoffer, die
gendergebonden zijn en waar een houding van mannelijke dominantie aan ten
grondslag ligt. Uit de interviews blijkt dat deze doelstelling, waarop door de
Verenigde Naties is aangedrongen, niet heeft geleid tot specifieke gendergerichte
maatregelen, maar dat bewust is gekozen voor een individuele aanpak, waarbij
verschillende accenten gelegd kunnen worden. De aanname daarbij is dat de
aanpak van huiselijk geweld het meest effectief is als in individuele situaties wordt
nagegaan wat de problematiek inhoudt en op grond daarvan wordt bepaald welke
aanpak passend is.
[…]
Op het gebied van genderspecifieke maatregelen is vanuit het beleidsprogramma
Huiselijk Geweld een advies gevraagd over dit onderwerp (De Boer, 2008). Het
advies bevat een groot aantal aanbevelingen aan het beleidsprogramma. Er zijn tot
op heden nog geen concrete acties ondernomen. Uit de interviews blijkt dat er veel
discussie is over de vraag of er werkelijk noodzaak is om genderspecifieke
maatregelen te treffen. Met andere woorden: het officiële doel (genderspecifiek
beleid) wordt niet bereikt omdat onvoldoende maatregelen getroffen worden, maar
het is ook de vraag of het doel werkelijk wordt nagestreefd. Uit onderzoek komt naar
voren dat het in ieder geval nodig is om de oorzaken van het geweld
(genderspecifiek en/of andere oorzaken) te kennen om passend te kunnen ingrijpen.
Het is niet duidelijk of dit voldoende is ingebed in de risicotaxatie-instrumenten en
behandelmethoden.

Effecten van het beleid op machtsverschillen, rollen en verwachtingen, en van
de wijze waarop dit in het instrumentarium en de uitvoering vorm krijgt, kunnen
dus eigenlijk alleen onbedoelde effecten zijn. Gezien dat wat in de
hoofdstukken 3 tot en met 5 is geschreven, is onze verwachting dat er op
casusniveau sprake zal zijn van het verkleinen van machtsverschillen en het
doorbreken van stereotype rollen en verwachtingen, daar waar hulpverleners
deze herkennen en het belang ervan als oorzaak van partnergeweld ook
onderkennen. Effecten van deze individuele interventies op de sociale
omgeving van gezinnen en de samenleving achten wij echter onwaarschijnlijk.
Dat vereist sturing vanaf het beleidsniveau, en die ontbreekt op dit punt.

56

7

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

7.1

Ter inleiding: de noodzaak van een gendersensitieve aanpak
Zoals reeds gemeld in paragraaf 1.2, is het uitgangspunt van deze genderscan
dat gender een relevante factor is bij het ontstaan en voortduren van
partnergeweld. Hoewel er in Nederland geen onderzoek is gedaan naar de rol
van gender bij partnergeweld1, bevestigen de prevalentie, de kennis van
deskundigen (onder andere op basis van internationale literatuur) en de
ervaringen van uitvoerenden, zoals in dit rapport beschreven, dat deze rol er
is. Deze rol kan schematisch als volgt worden weergegeven.

Figuur 7.1

Rol gender bij partnergeweld

Samenlevingsniveau
(onderliggende
factoren)

• Machtsverschillen m/v
• Maatschappelijke positie

Systeemniveau
(directere
factoren)

Concreet
conflict

Traditionele
opvattingen over
m/v rollen en
gedrag

Afhankelijkheden en
macht

Normstelling
t.a.v. emancipatie
en
gelijkwaardigheid

Opvattingen over
m/v rollen,
gelijkwaardigheid,
controle etc.

Normstelling
t.a.v. geweld

Verschil in
communicatiestijlen

Gender speelt vaak
een rol bij alle bovengenoemde factoren

Persoonlijkheidskenmerken/
psychische
problematiek

Er zijn sekseverschillen
m.b.t. soort en ernst
geweld

PARTNERGEWELD

Een effectieve aanpak van partnergeweld pakt de oorzaken op zowel samenlevingsniveau als op systeemniveau2 in samenhang aan. Het wegnemen van
de oorzaken is immers nodig om partnergeweld daadwerkelijk en langdurig te
voorkomen, verminderen en stoppen. Aangezien gendergerelateerde factoren
een oorzaak vormen voor het ontstaan en voortduren van partnergeweld, is
een gendersensitieve aanpak noodzakelijk. Het volgende schema bevat de
belangrijkste aspecten van een dergelijke aanpak.

1

Het bestaande onderzoek betreft met name prevalentie-onderzoek, waarin wel aandacht
wordt besteed aan het aandeel van mannen en vrouwen in de groepen van plegers en
slachtoffers, maar niet zozeer aan gender als oorzaak van partnergeweld.

2

Waarmee wordt bedoeld: het gezin en de directe omgeving daarvan.

57

Figuur 7.2

De bijbehorende gendersensitieve aanpak

Preventie van
geweld op
samenlevingsniveau

Verkleinen
machtsverschillen
en afhankelijkheden

Reactie op
geweld op
systeemniveau

Waarborgen
veiligheid
slachtoffer en
kinderen

Ter discussie stellen
traditionele rolopvattingen;
versterken norm van
gelijkwaardigheid

Voorkomen recidive:
• Binnen deze relatie
• T.a.v. dit slachtoffer (empowerment)
• T.a.v. deze pleger (straf*/plegerbehandeling)
• T.a.v. kinderen (voorkomen intergenerationele
overdracht
• Binnen sociale omgeving

Duidelijke
normstelling t.a.v.
ontoelaatbaarheid
van geweld

Hulpverlening:
• Praktisch
• Psychosociaal
• Juridisch

Hierbij genderaspecten adresseren voor zover ze op systeemniveau een rol spelen. Voorwaarde: herkennen
en onderkennen. Voorbeelden:
• Veiligheid van slachtoffer en kinderen vereist het doorbreken van de afhankelijkheid (psychisch,
financieel en anderszins) van het slachtoffer van de pleger. Dit vereist verbinding tussen beleidsthema’s.
• Bewustwording van rol gendergerelateerde verwachtingen, machtsverschillen en rolpatronen vormt
eerste stap in wegnemen van deze factoren als oorzaak voor partnergeweld.
• Hulpverlening moet deze factoren identificeren en adresseren. Dat vereist draagvlak en deskundigheid.

*

Straf in individuele zaken kan bijdragen aan preventie van recidive t.a.v. desbetreffende
pleger, en draagt bij aan de normstelling op samenlevingsniveau.

Een gendersensitieve aanpak begint met het onderkennen van de relevantie
van gendergerelateerde factoren. Dat is meer dan het herkennen van
sekseverschillen; bij gender draait het om de positie, rolpatronen en
verwachtingen die worden gekoppeld aan sekse. Het onderkennen van de
relevantie van gendergerelateerde factoren impliceert dus dat er een verband
wordt gelegd tussen de sekseverschillen die worden waargenomen en de
daaraan ten grondslag liggende maatschappelijke opvattingen, verwachtingen
en posities. Een gendersensitieve aanpak is zich bewust van
gendergerelateerde stereotypen en vooronderstellingen die leven in de
samenleving, bij betrokkenen en hun sociale omgeving, bij zichzelf en bij
andere uitvoerenden; stereotypen en vooronderstellingen over mannen, over
vrouwen, over vaders en moeders, over homoseksuelen, over manvrouwverhoudingen in andere culturen; stereotypen die het traditionele beeld
van mannen en vrouwen bevestigen; of die dat beeld juist als achterhaald en
niet langer relevant beschouwen.
Dit is als uitgangspunt genomen voor dit onderzoek. In de volgende paragraaf
wordt ingegaan op de vraag in hoeverre de Nederlandse aanpak van
partnergeweld rekening houdt met de relevante gendergerelateerde factoren,
in beleid, instrumentarium en uitvoering.

58

7.2

Conclusies
Nederland wordt in internationaal verband bekritiseerd vanwege de keuze om
de aanpak van partnergeweld sekseneutraal in te vullen. Nederland zou
onvoldoende oog hebben voor het perspectief van het vrouwelijke slachtoffer.
De gedachte achter deze kritiek is dat een sekseneutrale aanpak onvoldoende
gendersensitief zou zijn. Dit onderzoek laat echter zien dat dit niet het geval
hoeft te zijn. Binnen een sekseneutraal geformuleerd beleid dat zich richt op
alle plegers en alle slachtoffers, zowel mannen als vrouwen, is het goed
mogelijk om gendersensitief te handelen. Dat vereist dan wel dat betrokken
beleidsmakers, ontwikkelaars van interventies en uitvoerders zich bewust zijn
van de relevantie van gendergerelateerde factoren, en daar ook naar
handelen. Dat is in Nederland op dit moment echter onvoldoende het geval.
We lichten deze conclusie hieronder nader toe.

7.2.1

Beleid: sekseneutraal, geen expliciete sturing op gendersensitiviteit

Neutraal

Het beleid is sekseneutraal: het richt zich op de betrokkenen bij geweld in
afhankelijkheidsrelaties in algemene zin, niet specifiek op mannen of vrouwen.
In een aantal beleidsstukken wordt weliswaar vermeld dat er verschillen
tussen mannen en vrouwen zijn in slachtoffer- en daderschap en dat
gendergerelateerde factoren een rol kunnen spelen in het beleid (landelijk
beleid, G4-visie), maar hieraan wordt niet de consequentie verbonden van een
aanpak die zich richt op het wegnemen van seksespecifieke en
gendergerelateerde oorzaken. De relatie tussen gendergerelateerde factoren
en partnergeweld wordt niet nader vertaald naar de aanpak. Gemeentelijke
beleidsstukken besteden over het algemeen geen aandacht aan
sekseverschillen en gendergerelateerde factoren bij partnergeweld.

Partnergeweld

In de beleidsanalyse wordt vrijwel geen aparte aandacht besteed aan
partnergeweld en intergenerationele overdracht. Partnergeweld wordt –
zonder het als zodanig te benoemen – gezien als de belangrijkste vorm binnen
het spectrum van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Met uitzondering van
enkele cultureel bepaalde vormen van partnergeweld (zoals eergerelateerd
geweld en huwelijksdwang) wordt er in het beleid evenmin onderscheid
gemaakt tussen de verschillende vormen van partnergeweld, en in hoeverre
machtsverschillen tussen mannen en vrouwen of maatschappelijke
opvattingen over hun positie hierbij een rol spelen. In de beleidsanalyse is
geen aandacht voor partnergeweld binnen homoseksuele relaties.

Verbinding

In het beleid ten aanzien van geweld in afhankelijkheidsrelaties wordt
nauwelijks een verbinding gelegd met (mogelijk negatieve effecten van) beleid
op andere terreinen. Er wordt ook niet centraal bewaakt dat er van beleid op
andere terreinen geen negatieve effecten op de bestrijding van partnergeweld
uitgaan, bijvoorbeeld doordat ze de afhankelijkheid van de partner vergroten of
de mogelijkheid om uit een gewelddadige relatie te stappen verkleinen. Een
59

uitzondering is de zelfstandige verblijfsvergunning voor slachtoffers van
huiselijk geweld.
7.2.2

Instrumentarium: gendergerelateerde factoren komen weinig aan bod

Sekse

Ook het instrumentarium voor de aanpak van partnergeweld is overwegend
sekseneutraal geformuleerd: instrumenten richten zich meestal niet exclusief
op mannen of vrouwen. De meeste methodieken en instrumenten gaan er
echter wel (soms expliciet, meestal impliciet) vanuit dat plegers mannen zijn
en slachtoffers vrouwen. Van een aantal interventies is geconstateerd dat ze
seksespecifiek zijn (gericht op uitsluitend mannen of vrouwen). Dit betreft
onder meer de mannenopvang, de vrouwenopvang en Caring Dads.

Gender

De meeste interventies/methodieken besteden geen aandacht aan
gendergerelateerde factoren. Een aantal instrumenten is echter duidelijk
gendersensitief of kan dat (afhankelijk van de toepassing in de uitvoering) zijn.
Dat geldt voor de inzet op empowerment binnen de vrouwenopvang (inclusief
Oranje Huis) en bijvoorbeeld in Uit de schaduw van de ander. Het geldt ook
voor de systeemgerichte benadering, zoals die door Bos et al. (2012) is
beschreven voor de vrouwenopvangsector. De B-Safer van de reclassering
vraagt expliciet naar factoren die (mede) gendergerelateerd zijn en een
oorzaak van het geweld kunnen zijn. En Caring Dads speelt in op de rol van
mannelijke plegers die ook vader zijn, en de hulpvraag en de behoeften die
daaruit voortkomen. De campagne WE CAN Young tot slot stelt stereotypen
aan de orde. In het kader van deze genderscan kunnen deze interventies
gezien worden als mogelijke good practices.

Preventie

Afgezien van de campagne WE CAN Young en de programma’s op scholen in
het kader van seksuele vorming/weerbaarheid worden er geen instrumenten
ingezet gericht op de primaire preventie van partnergeweld, waarin de
koppeling wordt gelegd tussen partnergeweld en structurele machtsverschillen
of stereotype rolverwachtingen. Bij de campagnes die er rond huiselijk geweld
zijn, gaat het niet over preventie in de zin van het voorkómen van geweld door
het wegnemen van oorzaken, maar om het verbeteren van (vroeg)signalering
en melding (secundaire preventie).
Hoewel het voorkomen van intergenerationele overdracht één van de drie
pijlers is van de aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties, zijn er in het
onderzoek geen methodieken aangetroffen die gericht zijn op het voorkomen
van deze intergenerationele overdracht. De methodieken voor kinderen zijn
met name gericht op hun veiligheid en welbevinden in het hier en nu.

7.2.3
Sekse

Uitvoering: gendersensitiviteit aanwezig, maar onvoldoende geborgd
Uitvoerenden zien en benoemen sekseverschillen in pleger en
slachtofferschap. Zij geven aan dat vrouwen veel vaker slachtoffer zijn van
fysiek en seksueel partnergeweld dan mannen. Tegelijkertijd classificeren ze
partnergeweld vaak als ‘wederzijds geweld’, waarin conflicten ontstaan in
60

stressvolle situaties en ongewild in licht geweld escaleren, dat door beide
partners gepleegd kan worden. Men ziet wel verschillen tussen hoe mannen
en vrouwen zich in dit soort situaties gedragen (verschillende stijlen van
omgaan met communicatie en conflicten), maar koppelt die niet aan gender.
Machtsverschillen worden op individueel niveau geduid: het verschil in fysieke
kracht kan de aard van het geweld verklaren, en (economische)
afhankelijkheid kan maken dat er geen mogelijkheid is uit de relatie te
stappen.
Gender

Gendergerelateerde factoren verbinden uitvoerders met name aan ‘intiem
terrorisme’: ernstig, escalerend geweld waarin controle en angst een belangrijke rol spelen. Ook verbinden zij ze veelal aan partnergeweld in relaties
waarin de betrokkenen van niet-westerse afkomst zijn. Daarnaast leggen ze
een duidelijk verband tussen seksueel partnergeweld en stereotype
rolverwachtingen.
Ook in de uitvoering is er geen zicht op partnergeweld binnen homoseksuele
relaties, en de rol die mogelijke machtsverschillen en rolverwachtingen hierbij
spelen.

Stereotypering

Uitvoerders zijn de eersten om aan te geven dat elke casus anders is en op
zijn merites moet worden beoordeeld. In die zin zijn zij uitermate waakzaam
voor het gebruik van stereotypen en voor generalisaties. Impliciet gebruiken zij
echter diverse stereotyperingen en impliciete oordelen die van invloed kunnen
zijn op (de gendersensitiviteit van) hun handelen. Deze hebben met name
betrekking op de rol en verantwoordelijkheid van ‘pleger’ en ‘slachtoffer’ in
situaties die worden geduid als ‘wederzijds geweld’, en op de rol en
verantwoordelijkheid als moeder en vader. Daarnaast is een belangrijk
stereotype dat ‘traditionele’ opvattingen over de rollen van mannen en
vrouwen alleen nog in niet-westerse culturen voorkomen. Sommige van deze
stereotypen zijn bespreekbaar te maken, andere minder goed.

Hulpverlening In de uitvoering is de hulpverlening voor daders (onder andere gedragsregulatie) primair op mannen gericht, die voor slachtoffers (onder andere
vergroten weerbaarheid) primair op vrouwen. De systeemgerichte benadering
en de wens van uitvoerders om minder in termen van dader- en slachtofferschap te denken lijken dit vooralsnog niet te doorbreken. Voor mannelijke
slachtoffers en vrouwelijke daders is er nauwelijks een hulpverleningsaanbod;
hiervoor geldt dat de aard en omvang van de vraag niet duidelijk zijn. Bij het
aanbod voor kinderen wordt over het algemeen geen onderscheid gemaakt
tussen jongens en meisjes, en wordt over het algemeen geen aandacht
besteed aan gendergerelateerde factoren. Als bij het aanbod voor kinderen die
getuige zijn van geweld een ouder wordt betrokken, is dat vaak de moeder.
Voor plegers en slachtoffers van geweld in homoseksuele relaties bestaat –
voor zover in dit onderzoek is aangetroffen – geen specifiek aanbod.

61

Adresseren

Of de machtsverschillen en de rolverwachtingen in de uitvoering worden
geadresseerd, lijkt sterk afhankelijk van de individuele casus, en van de
uitvoerder. Tenzij het deel uitmaakt van de gebruikte methodiek, wordt er in
het algemeen niet op gestuurd.
Uitvoerders geven aan altijd rekening te houden met relevante verschillen,
omdat een systeemgerichte aanpak altijd kijkt naar alle factoren in het
systeem die relevant zijn. Hier speelt echter dat uitvoerders zich wel bewust
moeten zijn van de relevantie van gendergerelateerde factoren, om deze in de
aanpak te kunnen betrekken; het onderzoek laat zien dat dit bewustzijn
beperkt is, waardoor het vermoeden bestaat dat ook in het kader van de
systeemgerichte aanpak de aandacht hiervoor in werkelijkheid beperkt is.
Hulpverlening door het maatschappelijk werk impliceert vaak wel dat ook aan
praktische problemen en economische zelfstandigheid wordt gewerkt.
Hulpverleners in de opvang werken vaak aan empowerment. Maar weinig
uitvoerenden zien het doorbreken van stereotype rolpatronen als doel van hun
interventie. De in tijd (en geld) beperkte inzet in de eerste lijn maakt het ook
niet echt mogelijk dat uitvoerenden hierop inzetten.

7.2.4

Effectiviteit van beleid
In hoeverre beleid, interventies en uitvoering daadwerkelijk bijdragen aan het
verkleinen van machtsverschillen en het doorbreken van stereotypen is niet
bekend. Er is nauwelijks onderzoek gedaan op dit terrein; het effectonderzoek
dat er is, richt zich op de effecten op de recidive op zaaksniveau.
Op basis van de inzet zou verwacht kunnen worden dat er op casusniveau
sprake zal zijn van het verkleinen van machtsverschillen en het doorbreken
van genderstereotype rollen en verwachtingen, daar waar hulpverleners deze
herkennen en het belang ervan als oorzaak van partnergeweld ook onderkennen. Effecten van deze individuele interventies op de sociale omgeving
van gezinnen en de samenleving achten wij echter onwaarschijnlijk, omdat
vanaf beleidsniveau niet wordt gestuurd op aandacht voor gendergerelateerde
factoren door de hele aanpak van partnergeweld heen.

7.2.5

Oorzaken voor beperkte gendersensitiviteit
Voor de beperkte gendersensitiviteit die bestaat in beleid, instrumentarium en
uitvoering zijn op basis van het uitgevoerde onderzoek diverse oorzaken aan
te wijzen.

Weerstand

Het onderzoek laat zien dat gender onvoldoende op het netvlies staat als
relevante factor voor het ontstaan en voortduren van partnergeweld. Hoewel
uitvoerenden de seksespecifieke aspecten van partnergeweld herkennen, lijkt
er weerstand te zijn tegen het onderkennen van de relevantie van gendergerelateerde factoren. Men lijkt het gevoel te hebben te moeten kiezen tussen twee
‘scholen’: de school die alle partnergeweld ziet als vrouwenonderdrukking en
de school die partnergeweld ziet als wederzijds geweld. Een gendersensitieve
62

aanpak wordt geassocieerd met de vrouwenhulpverlening van vroeger, met
zijn eenzijdige aandacht voor de slachtofferrol van vrouwen. Hierdoor bestaat
het idee dat een gendersensitieve aanpak en een systeemgerichte aanpak –
met aandacht voor slachtoffer en dader – niet samengaan. Het besef dat een
gendersensitieve aanpak iets anders is dan eenzijdige aandacht voor de
vrouw als slachtoffer, en dat een systeemgerichte aanpak, met zijn aandacht
voor onderliggende patronen, aan kracht wint wanneer ook de
gendergerelateerde factoren en patronen hierbij worden betrokken, is maar in
zeer beperkte mate aanwezig. Met name op regionaal niveau bestaat deze
houding ook bij beleidsmakers.
Emancipatie

De weerstand die hierboven wordt gesignaleerd, hangt ook samen met de
maatschappelijke visie op emancipatie, geven zowel uitvoerders als beleidsmakers en deskundigen aan. De algemene beleving is dat de emancipatie van
Nederlandse vrouwen is voltooid. Wie dat anders ziet, wordt niet serieus
genomen. Dat maakt dat machtsverschillen tussen en stereotype rolverwachtingen over mannen en vrouwen onbespreekbaar zijn; ze worden geacht niet
meer te bestaan en geweld wordt al snel gezien als wederzijds geweld. Dat
geldt overigens alleen voor de autochtone bevolking; gaat het over Nederlanders van niet-westerse afkomst, dan erkennen respondenten wel dat gender
een factor van belang is en herkennen vaker vormen van intiem terrorisme.

Kennisbasis

Dit wordt versterkt door de gebrekkige kennisbasis als het gaat om de rol van
gender in partnergeweld in Nederland. Voor zover aanwezig, beperken de
analyses in de beleidsstukken zich tot het noemen van machtsverschillen en
stereotype rolverwachtingen als theoretische oorzaak van partnergeweld. Er is
geen onderzoek naar de (ontwikkeling van) machtsverschillen en opvattingen
over de (maatschappelijke) rollen van mannen en vrouwen in Nederland. Ook
ontbreekt een nadere analyse hoe maatschappelijke opvattingen en
traditionele rolverwachtingen doorwerken in de situaties waarin partnergeweld
plaatsvindt. Er vindt bovendien geen monitoring plaats van de lokale en
regionale invulling van de aanpak van partnergeweld, de aandacht daarbij
voor gendergerelateerde factoren en de effecten daarvan.
Onderzoek dat er wel is, roept door de sekseneutrale insteek verwarring op
over de rol van mannen en vrouwen bij partnergeweld. De nuance dat ook
mannen slachtoffer zijn, kan zo verworden tot de beleving dat vrouwen vrijwel
altijd ook een rol hebben in het geweld en, in het verlengde daarvan, dat
gender er niet toe doet. Uitvoerders geven aan simpelweg niet te weten wat de
rol van gender is en of het al dan niet belangrijk is die mee te nemen in de
aanpak.

Sturing

De sturende rol van de rijksoverheid op het gebied van huiselijk geweld kent
grenzen, gezien de verantwoordelijkheid van gemeenten voor de invulling en
uitvoering van de aanpak (die met de decentralisaties verder wordt uitgebreid).
De rijksoverheid stelt de kaders, gemeenten werken die zelf (in samenwerking
en ondersteund door de overheid) uit. De genderscan laat zien dat op dit
moment specifieke aandacht voor partnergeweld en – belangrijker – voor de
63

relatie tussen gendergerelateerde factoren en het ontstaan en voortduren van
partnergeweld geen deel uitmaken van de kaders die de rijksoverheid stelt, en
evenmin van de lokale beleidsmatige uitwerkingen daarvan. Daardoor gaat er
geen sturing van het beleid uit op een gendersensitieve aanpak in
instrumentarium en uitvoering. Evenmin richt het beleid zich (buiten het
emancipatiebeleid) op het verkleinen van machtsverschillen en het doorbreken
van stereotypen op samenlevingsniveau.
Het neutrale karakter van het beleid op zowel landelijk als lokaal niveau staat
een gendersensitieve invulling in instrumentarium en uitvoering theoretisch
weliswaar niet in de weg, het bevordert die ook niet. De sekseneutrale
formulering voorkomt misschien expliciete stereotypering, maar kan wel
bijdragen aan het beeld dat ook de maatschappelijke werkelijkheid
sekseneutraal is. Dit kan de weerstand in de uitvoering om gendersensitief te
werken vergroten. In feite is de boodschap die de rijksoverheid nu uitzendt
innerlijk tegenstrijdig of op zijn minst onduidelijk: wij kiezen voor een
sekseneutrale aanpak, maar gaan ervan uit dat de uitvoering gendersensitief
zal handelen.
7.2.6

Gevolgen
Het gevolg van het bovenstaande is dat Nederland niet volledig voldoet aan de
internationale verdragen die het op dit vlak heeft ondertekend. Dat wordt niet
veroorzaakt door de keuze voor een sekseneutraal beleid, maar wel door de
afwezigheid van sturing op gendersensitiviteit bij de nadere invulling en
uitvoering van dat beleid. De Nederlandse overheid laat dat over aan
gemeenten en professionals, en die blijken onvoldoende aandacht aan
gendergerelateerde factoren te besteden. Dit leidt dan zelfs tot de opvatting
dat systeemgerichte benadering tegen de verdragen in zouden gaan, hetgeen
absoluut niet het geval is. Binnen deze benadering dient echter gewaakt te
worden voor voldoende aandacht voor gender.

7.3
Sturing

Aanbevelingen
Partnergeweld is de belangrijkste geweldsvorm binnen geweld in
afhankelijkheidsrelaties. Gender speelt een belangrijke rol bij het ontstaan en
voortbestaan van partnergeweld. Als de Nederlandse overheid niet stuurt op
het wegnemen van gendergerelateerde oorzaken, dan kan het beleid niet
(voldoende) effectief zijn. De eerste aanbeveling betreft daarom sturing.

64

Aanjager
De rijksoverheid heeft op dit vlak met name de functie van ‘aanjager’: het stellen van
de norm (er moet aandacht besteed worden aan gendergerelateerde factoren bij
partnergeweld), het agenderen van deze norm bij lokale overheden en de partijen in
het veld en het monitoren van de mate waarin de praktijk aan de norm voldoet.
Het ligt voor de hand om deze rol te koppelen aan het emancipatiebeleid, omdat dit
beleid op zichzelf al bij zou moeten dragen aan de empowerment van vrouwen in
kwetsbare posities (wat een beschermende factor is met betrekking tot partnergeweld). Het ministerie van OCW is hier verantwoordelijk voor. Dit ministerie dient
de rol van aanjager op zich te nemen en in overleg en afstemming met andere
ministeries, overheden en uitvoerende partijen te werken aan agendering en
monitoring.
Ook dient het ministerie zorg te dragen voor de verbinding van de aanpak van
partnergeweld met ander beleid, onder andere op het gebied van sociale zaken en
werkgelegenheid, volkshuisvesting en familierecht, zodat wordt voorkomen dat
maatregelen op andere beleidsterreinen de kwetsbaarheid voor partnergeweld
vergroten of de drempel om hulp te vragen en te krijgen verhogen. Voorbeelden van
dit soort maatregelen zijn:
• de eigen bijdrage voor de ggz, die de laagdrempelige toegankelijkheid van deze
hulp beperkt;
• eigen bijdragen die de toegang tot het rechtssysteem voor slachtoffers van
partnergeweld belemmeren;
• maatregelen op het gebied van volkshuisvesting en werk & inkomen die maken
dat slachtoffers van partnergeweld de situatie niet kunnen ontvluchten omdat zij
voor huisvesting en/of inkomen afhankelijk zijn van de pleger.
Het ministerie kan de verbinding met andere beleidsterreinen leggen door relevante
terreinen te identificeren en de ontwikkelingen op die terreinen te volgen.
Bij het uitvoeren van de hierboven geschetste rol zal het ministerie vooral moeten
inzetten op overtuigen, omdat ieder van deze partijen een eigen
verantwoordelijkheid draagt voor het opstellen, aansturen, uitvoeren en/of monitoren
van beleid en maatregelen op het gebied van huiselijk geweld.

Monitoring en
onderzoek

Een effectieve aanpak van partnergeweld is gebaseerd op kennis over de
oorzaken ervan, waaronder gendergerelateerde factoren. Deze kennis dient
aangevuld te worden met kennis over het effect van genomen (beleids)maatregelen. Rijk en gemeenten hebben beide een verantwoordelijkheid op het
gebied van monitoring; hun kennisbehoefte daarvoor betreft verschillende
niveaus. Waar het Rijk met name kennis nodig heeft om te kunnen bewaken
dat de aanpak van huiselijk geweld voldoet aan de gestelde normen en bijdraagt aan de beoogde doelstellingen (strategisch niveau), dienen gemeenten
kennis te hebben over de gepleegde inzet en de relatie daarvan tot de lokale
aard, omvang en ontwikkeling van de problematiek (tactisch niveau).

65

Monitoring en onderzoek
Voor het vergaren van de door het Rijk benodigde kennis is het volgende nodig:
• Onderzoek naar de rol die gender speelt in het ontstaan en voortduren van
partnergeweld in Nederland. Die kennis kan worden vergaard door voort te
bouwen op internationale literatuur, door met een ‘genderbril’ te kijken naar
casussen waarin partnergeweld in ernstige mate is geëscaleerd (zoals
gezinsdrama’s, vanuit het strategisch belang dat dit casussen zijn waar betrokken
uitvoerders zelf mee worstelen) en met aandacht voor de aard en omvang van
slachtofferschap en de hulpvraag onder mannen (waarover nu nog vooral
vooronderstellingen zijn). Ook dient onderzoek expliciet aandacht te besteden
aan seksueel geweld.
• Een dusdanige registratie van partnergeweld dat het mogelijk is om
partnergeweld op geaggregeerd niveau uit de registraties te halen en dit te
koppelen aan de aard en de ernst van het geweld en aan relevante
gendergerelateerde factoren (zoals machtsverschillen, afhankelijkheden en
controle).
• Monitoring van beleid en effecten van beleid: zeker gezien de decentralisatie van
belangrijke taken naar gemeenten dient er meer aandacht te zijn voor de manier
waarop lokaal en regionaal invulling wordt gegeven aan het beleid ten aanzien
van partnergeweld, aan de aandacht die daarbinnen is voor gendergerelateerde
factoren en aan de effecten van het beleid op zowel het geweld zelf als op
onderliggende (onder andere gendergerelateerde) oorzaken. Dit leidt tot inzicht in
good practices, die landelijk kunnen worden gedeeld.

Bewustzijn en Sturing op gendersensitiviteit is alleen zinvol als weerstand hiertegen in de
weerstand
samenleving wordt weggenomen. Het is belangrijk dat gender wordt erkend
als een factor van belang bij partnergeweld, en dat ook kan worden uitgelegd
waarom dat zo is.

Bewustwording en wegnemen weerstand
Er is een politieke en maatschappelijke erkenning nodig van de relevantie van
emancipatievraagstukken bij de aanpak van huiselijk geweld. Deze erkenning zal
toenemen wanneer het ministerie van OCW aan kan tonen dat gendergerelateerde
factoren daadwerkelijk een rol spelen bij het ontstaan en voortduren van
partnergeweld en dat de aanpak dus effectiever wordt door deze factoren daarin
mee te nemen. Daarvoor is kennis noodzakelijk (zie aanbeveling ‘monitoring en
onderzoek’).
Specifiek richting de uitvoering is het nodig om het misverstand weg te nemen dat
gendersensitiviteit en de systeemaanpak niet samen zouden kunnen gaan en te
benadrukken dat de systeemaanpak wordt versterkt door aandacht voor
gendergerelateerde factoren. Verwarring over terminologie (gendersensitief is niet
hetzelfde als seksespecifiek of een focus op het slachtofferperspectief) moet worden
weggenomen.
Maak de samenleving (via voorlichting), beleidsmakers (professionalisering) en
uitvoerders (breed: niet alleen hulpverleners, maar ook de politie en familierechters,
via opleiding en intervisie) bewust van het belang van gendergerelateerde factoren
66

als oorzaak van partnergeweld. Besteed daarbij ook aandacht aan specifieke vormen
van gendergerelateerd geweld, zoals seksueel geweld en stalking. Door bijvoorbeeld
changemakers uit de samenleving en voortrekkers uit de uitvoeringspraktijk in te
zetten bij voorlichting, communicatie en training kan de boodschap met overtuiging
worden gebracht.

Beleid en
instrumenten

Sturing en bewustwording dienen hand in hand te gaan met het verwerken van
gender in het beleid en instrumentarium voor de aanpak van partnergeweld.

Aanpassen beleid en instrumentarium
Waar wetgeving terecht sekseneutraal is, dient beleid gendersensitief te zijn: met
aandacht voor de maatschappelijke werkelijkheid, voor de gangbare patronen én
voor de afwijkingen daarop:
• Stimuleer dat gendergerelateerde factoren worden opgenomen in screenings/risico-inventarisatie-instrumenten (ook breed: niet alleen in de aanpak van
huiselijk geweld, maar ook bij jeugdzorg/Raad voor de Kinderbescherming en
familierechters). Stimuleer ook dat daarbij aandacht is voor specifieke vormen
van partnergeweld, zoals seksueel geweld en stalking. De betrokken ministeries
kunnen dat doen door in overleg te gaan met de ontwikkelaars van deze
instrumenten.
• Stimuleer dat interventies nadrukkelijker aandacht besteden aan gender als
mogelijke oorzaak van partnergeweld door met de ontwikkelaars in gesprek te
gaan over de relevantie van deze factor. Daarbij is belangrijk dat de ministeries
uitdragen dat de systeemgerichte aanpak uitgangspunt blijft: een gendersensitieve benadering past goed binnen de systeemgerichte aanpak en dient ook
in dat kader vorm te krijgen. Maar ook belangrijk is dat de ministeries een
discussie initiëren over de dunne lijn tussen verantwoordelijkheid voor het
geweld en verantwoordelijkheid voor de veiligheid. Het is belangrijk dat uitvoerders er begrip voor hebben dat slachtoffers de laatstgenoemde verantwoordelijkheid niet altijd (meteen) kunnen nemen. Binnen de systeemgerichte
benadering dient voldoende aandacht te zijn voor empowerment.
• Ga in gesprek met gemeenten en uitvoerders over het inzetten van die
interventies en instrumenten, die aandacht besteden aan gender.
• Stimuleer (bijvoorbeeld via ZonMw) de ontwikkeling van een effectieve
methodiek, gericht op het voorkomen van intergenerationele overdracht, die
expliciet aandacht besteedt aan gendergerelateerde factoren van partnergeweld.

Gemeenten

Hoewel een sterke, landelijke regie nodig is, vindt de nadere invulling en
uitvoering op lokaal en regionaal niveau plaats. Gemeenten hebben
ondersteuning nodig om dit goed, gendersensitief, te doen. De
verantwoordelijkheden moeten duidelijk zijn: de nationale overheid is
verantwoordelijk voor het voldoen aan de verdragsrechtelijke bepalingen, de
lokale overheden zijn verantwoordelijk voor het effectief inrichten en uitvoeren
van de aanpak van partnergeweld.

67

Gemeenten
• Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het sturen op en monitoren van een
gendersensitieve invulling van de aanpak van partnergeweld. De rijksoverheid
kan gemeenten stimuleren en helpen om deze verantwoordelijkheid in te vullen,
bijvoorbeeld door opname hiervan in de ondersteuningsprogramma’s die er op dit
moment zijn met het oog op de op te stellen regiovisies en het samenvoegen van
SHG’s en AMK’s. Een andere mogelijkheid om gemeenten te ondersteunen is het
landelijk beschikbaar stellen van good practices op het gebied van
gendersensitief beleid, organisatie en instrumentarium.
• Gemeenten zelf moeten de verantwoordelijkheid nemen om gender
daadwerkelijk een plaats te geven in hun aanpak van huiselijk geweld, om er bij
de uitvoering op te sturen dat gender binnen interventies de aandacht krijgt die
het verdient en om de uitvoering op dit punt ook te monitoren.
• Daar waar vanaf 2015 wijkteams de toegang gaan vormen tot hulp bij huiselijk
geweld (en dus ook partnergeweld) moeten gemeenten er zorg voor dragen dat
de expertise op dit vlak en de vereiste gendersensitiviteit in deze teams aanwezig
is. Daar dient zowel bij de invulling en aansturing van de teams als bij de
methodieken die ze gaan hanteren aandacht voor te zijn.

Internationale
verdragen

Het VN-Vrouwenverdrag en het Verdrag van Istanbul verplichten Nederland
om een effectief beleid te voeren ter bestrijding van geweld tegen vrouwen en
huiselijk geweld. Uit de aanbevelingen van het Vrouwenverdrag-Comité en de
tekst van het verdrag van Istanbul wordt duidelijk dat dit beleid gendersensitief
moet zijn: met oog voor gendergerelateerde achtergronden en oorzaken, en
rekening houdend met de specifieke behoeften van vrouwen (en mannen).
Wij denken dat met inachtneming van de hiervoor genoemde aanbevelingen
en het borgen van de gevraagde voorzieningen3 het Nederlandse beleid aan
de bepalingen van het VN-vrouwenverdrag en het Verdrag van Istanbul zal
voldoen. Dat het beleid zich richt op slachtoffers én plegers, op vrouwen én
mannen, en dat er gewerkt wordt vanuit een systeemgerichte aanpak, hoeft
niet in de weg te staan.
Op enkele punten vragen de verdragen om seksespecifieke voorzieningen. Zo
dient er ingevolge het verdrag van Istanbul opvang te zijn specifiek voor
vrouwen en hun kinderen. Met zijn vele instellingen voor vrouwenopvang
voldoet Nederland zonder meer aan deze bepaling. Dat de vrouwenopvang in
Nederland als seksespecifieke voorziening werkt met en binnen de
systeemgerichte benadering laat zien dat gendersensitiviteit, sekseneutraliteit
op hoofdlijnen en seksespecificiteit in sommige voorzieningen elkaar niet
uitsluiten. De aandacht die er vanuit de internationale verdragen en
verdragsorganisaties wordt gevraagd voor het betrekken van mannen en
jongens bij preventieactiviteiten zouden seksespecifiek genoemd kunnen
worden; maar passen juist uitstekend in een benadering die oog heeft voor
ieders rol in het systeem.

3

Zoals een gratis 24 uurs telefonische hulplijn.

68

Dialoog met verdragscomités
Probeer in de dialoog met de verdragscomités de definitie van de discussie te
veranderen. Het moet niet gaan over of het beleid al dan niet in sekseneutrale
formuleringen is gegoten, maar of het beleid en de aanpak in voldoende mate
gendersensitief zijn. Daarbij kunnen de Nederlandse ministeries aanhaken bij het
Verdrag van Istanbul, wat ziet op zowel geweld tegen vrouwen als huiselijk geweld.

69

70

BIJLAGEN

71

72

BIJLAGE 1

Onderzoeksvragen, toetsnormen en literatuur

Inleiding
Deze bijlage bevat het toetsingskader voor de genderscan. Daarnaast hebben
we ervoor gekozen het overzicht van beleidsdocumentatie en literatuur
hieraan toe te voegen, zodat ook meteen duidelijk is welke documenten en
literatuur gebruikt zijn voor de toetsing van de normen. Deels zijn deze
uiteraard ook getoetst in de expertmeeting, de interviews en de focusgroepen.
De opzet van deze bijlage is als volgt. Per onderzoeksvraag wordt eerst kort
aangegeven welke onderzoeksinformatie de vraag op moet leveren. Daarbij
wordt iets dieper ingegaan op de achtergronden van de vraag. Waar relevant
wordt ook aangegeven uit welke bron de informatie vergaard moet worden.
Daar waar de vragen niet alleen betrekking hebben op het inventariseren en
verzamelen van informatie, maar (ook) op een waardering ervan worden
toetsnormen geformuleerd. Deze toetsnormen kunnen worden gezien als
indicatoren: ze zijn niet uitputtend of allesomvattend, maar de analyse langs
deze toetsnormen levert voldoende input voor de beantwoording van de
betreffende onderzoeksvraag.

Genderscan onderdeel 1: in kaart brengen positie mannen en vrouwen in
de maatschappelijke werkelijkheid; en de relevante gendergerelateerde
factoren
Onderzoeksvraag 1:
Zijn er wat betreft de prevalentie van partnergeweld1 verschillen tussen
(bepaalde groepen) mannen en vrouwen (zowel daderschap als
slachtofferschap, aard en omvang)
De vraag heeft betrekking op feitelijke informatie, die onder meer kan worden
verkregen uit onderzoek en registraties. Onze scan zal zich noodzakelijkerwijs
beperken tot het checken van bestaande onderzoeken en registraties: is daar
gekeken naar verschillen, en blijken deze daaruit?
De resultaten van de onderzoeken leveren informatie op in antwoord op vraag
1; de vraag of er naar verschillen gekeken wordt, zegt iets over de
gendersensitiviteit van onderzoek en registratie (en levert daarmee een
bijdrage aan onderdeel 4 van de genderscan).

1

Waar wordt gesproken over partnergeweld wordt ook geweld door ex-partners bedoeld.

73

Ten aanzien van de vraag of gekeken is naar de verschillen kunnen
toetsnormen worden geformuleerd met betrekking tot registratie en onderzoek:
Toetsnormen
• Binnen de registratie van en onderzoek naar huiselijk geweld wordt
partnergeweld afzonderlijk geregistreerd/onderzocht;
• Bij de registratie en monitoring van en bij onderzoek naar (de prevalentie van)
partnergeweld wordt in ieder geval gesegregeerd naar (de combinatie van):
• sekse van pleger en slachtoffer (ook in relatie tot elkaar);
• de aard van het partnergeweld (fysiek/seksueel/psychisch; controlerend of
niet) en de ernst van het geweld;
• Bij prevalentie-onderzoek wordt ook gekeken naar andere persoons-/
groepskenmerken, zoals sociaaleconomische status, etnisch-culturele
achtergrond en seksuele oriëntatie.

In het kader van de genderscan kan een aantal recente onderzoeken globaal
getoetst worden aan deze normen; in de expertmeeting en in interviews kan
worden besproken of onderzoek en registratie aan deze normen voldoen, en
instrumenten die (mede) een registratie inhouden, kunnen hieraan worden
getoetst.

Te gebruiken literatuur en documentatie met betrekking tot onderzoeksvraag 1
• H.C.J. van der Veen en S. Bogaerts (2011) Huiselijk geweld in Nederland.
Overkoepelend syntheserapport van het vangst-hervangst-, slachtoffer- en
daderonderzoek 2007-2010 (Den Haag: WODC).
Hierbij horen de al in de titel genoemde rapporten:
• P.G.M. van der Heijden, M.J.L.F. Cruyff en G.H.C. van Gils (2009) Omvang van
huiselijk geweld in Nederland (Utrecht: Universiteit Utrecht).
• T. van Dijk, M. van Veen en E. Cox (2010) Slachtofferschap van huiselijk geweld.
Aard, omvang, omstandigheden en hulpzoekgedrag (INTOMART/GfK).
• L.M. van der Knaap, F. el Idrissi en S. Bogaerts (2010) Daders van huiselijk
geweld (Den Haag: WODC).
• WODC, factsheet 2011-3, Secundaire analyses slachtofferdata landelijk
onderzoek huiselijk geweld.
Dit is voor Nederland het meest recente en meest uitgebreide onderzoek naar de
aard en omvang van huiselijk geweld.
Met betrekking tot de genderaspecten zijn naar aanleiding van dit onderzoek enkele
commentaren verschenen, waaronder:
• R. Römkens: Omstreden gelijkheid, in: Justitiële verkenningen, jaargang 36,
nummer 8, 2010.
• R. van der Zee: Het fabeltje van de mishandelde man, in Opzij, maart 2011 p.6063.

74

Verder:
• K. Lünnemann en T. Pels (2013) Van generatie op generatie. Een literatuurstudie
naar het doorbreken van geweld en de rol van opvoeding (Utrecht: VerweyJonker Instituut).
• A. Nieuwenhuis en A. Ferwerda (2010) Tot de dood ons scheidt. Een onderzoek
naar de omvang en kenmerken van moord en doodslag in huiselijke kring
(Bureau Beke).
• K. Lünnemann, N. Hermens en W. Roeleveld (2012) Mannen over partnergeweld
en vaderschap (Utrecht: Verwey-Jonker Instituut).
• H. Bakker en H. Felten (2012) De mantel der liefde. Quickscan naar huiselijk
geweld in orthodox-protestantse gezinnen (Utrecht: Movisie).
• R. Verwijs en K. Lünnemann (2012) Partnergeweld. Achtergrond en risicofactoren
(Utrecht: Verwey-Jonker Instituut).
• W. Jongebreur, R. Lindenberg en J. Plaisier (2011) Landelijk beleid huiselijk
geweld. Theoriegestuurde evaluatie periode 2002-2011 (Den Haag: WODC).
• Prevalentiestudie kindermishandeling, 2010.
• Emancipatiemonitor 2012.
• Dr Renée Römkens: Gendermainstreaming gelukt? Een verkenning van de
beleidsdossiers mensenhandel en huiselijk geweld van het ministerie van Justitie.
Paper in opdracht van de Visitatiecommissie Emancipatiebeleid. IVA
Beleidsonderzoek en Advies, research fellow Intervict/Universiteit van Tilburg,
2006.

Onderzoeksvraag 2.
Met welke relevante sekseverschillen worden uitvoerenden in de praktijk
geconfronteerd?
Deze vraag heeft betrekking op de verzameling van een combinatie van
feitelijke informatie en de perceptie van de betrokkenen. In de eerste plaats
gaat het om een inventarisatie van de sekseverschillen waarmee uitvoerenden
worden geconfronteerd. Deze vraag omvat zowel de prevalentie in dader- en
slachtofferschap van mannen en vrouwen als de oorzaken/risicofactoren
(zowel voor het ontstaan als voor het voortduren van het partnergeweld), en
verschillen in behoeften en mogelijkheden van mannen en vrouwen die
relevant zijn voor de aanpak.
De vraag naar de verschillen waarmee uitvoerenden geconfronteerd worden
zal met name beantwoord moeten worden in de focusgroepen en interviews.
Daarbij zal dan ook aan de orde moeten komen of en in hoeverre de
uitvoerenden gendergerelateerde aspecten herkennen en onderkennen. Het is
van belang om bij het uitvragen van de geconstateerde verschillen rekening te
houden met de mogelijkheid dat verschillen niet onderkend worden. De vraag
of uitvoerenden de relevante aspecten herkennen en onderkennen komt bij
onderdeel 4 aan de orde. Daar worden ook de toetsnormen geformuleerd.

75

Genderscan onderdeel 2: onderzoeken van de (mogelijke) effecten van
beleid en uitvoering op mannen en vrouwen en de verhouding tussen
hen beiden
Onderzoeksvraag 3:
Wat is het actuele landelijke en regionale beleid ten aanzien van partnergeweld?
Deze vraag ziet heeft betrekking op een inventarisatie en beschrijving van het
beleid. In het kader van de genderscan is het relevant daarbij aan te geven in
hoeverre er specifiek beleid is ten aanzien van partnergeweld of dat er
teruggegrepen moet worden op het algemene huiselijkgeweldbeleid, en in
hoeverre er aandacht wordt besteed aan genderaspecten. Meer specifiek
komt dit aan de orde bij onderdeel 3 en 4. Daar worden ook specifieke
toetsingsnormen geformuleerd. Hier volstaan we met de volgende norm:

Toetsnormen
• Landelijk en regionaal is er beleid ten aanzien van partnergeweld. Wanneer dit
beleid deel uitmaakt van een bredere aanpak (zoals huiselijk geweld) wordt
benoemd in hoeverre de algemene aanpak volstaat en waar een andere of meer
specifieke aanpak van partnergeweld nodig is.

In de literatuur- en documentstudie wordt allereerst gekeken naar het
landelijke beleid; we brengen dit in kaart en toetsen het aan de
bovengenoemde norm. Daarbij maken we gebruik van de volgende
documentatie.

Te gebruiken documentatie m.b.t. onderzoeksvraag 3
We beperken ons tot het actuele beleid. Dat bestaat sinds eind 2011 en ligt vast in
een aantal kamerbrieven, dossier 28 345 en dan met name de nummers 115, 116,
117 en 124, als ook:
• Voortgangsrapportages over aanpak geweld in afhankelijkheidsrelaties, 30
oktober 2012 en 15 juli 2013.
• Functiebeschrijving SHG’s (2011)
• Actieplan Kinderen veilig thuis (2011)

Onderzoeksvraag 4.
Wat zijn de belangrijkste instrumenten die kunnen worden ingezet bij de
aanpak van partnergeweld? Welke hiervan zijn qua opzet genderneutraal,
welke bevatten gendersensitieve elementen en welke zijn geheel gendersensitief?
Ook deze vraag heeft betrekking op een inventarisatie en een beschrijving.
Interessant om mee te nemen zijn in ieder geval de uithuisplaatsing (inclusief
risico-inventarisatie en uitvoeringsprotocollen), de aanwijzing van het OM,
(een voorbeeld van) plegerhulpverlening, slachtofferondersteuning, de
76

systeemgerichte aanpak, aanbod ten aanzien van kinderen die getuige zijn
van partnergeweld, een preventieprogramma, en een publiekscampagne.
Naast de instrumenten die op nationaal niveau zijn ontwikkeld zullen we waar
mogelijk ook enkele lokale instrumenten bekijken.
Gendersensitieve elementen in het instrumentarium kunnen gelegen zijn in
• het adresseren van de machtsverhoudingen tussen man(nen) en
vrouwen(en);
• het adresseren van de opvattingen c.q. verwachtingen over man/vrouwrollen en –verhoudingen;
• het specifiek richten van interventies op mannen of vrouwen, jongens of
meisjes, homo's of hetero's (al dan niet in combinatie met specifieke
aandacht voor plegers of slachtoffers; dus specifiek programma voor
mannelijke slachtoffers is genderspecifiek, en programma gericht op
mannelijke plegers ook).
Onderzoeksvraag 4 heeft betrekking op de expliciete gendersensitieve
elementen van het instrumentarium. De vraag naar de gendersensitiviteit van
instrumenten en toepassing daarvan (worden instrumenten ten aanzien van
mannen en vrouwen gelijkelijk ingezet, is er sprake van impliciete
genderstereotyperingen, wanneer zijn gendersensitieve elementen of
instrumenten wel of niet gewenst?) komen aan de orde bij andere vragen (o.a.
5, 9, 10, 12). Daar worden waar nodig ook de toetsingsnormen geformuleerd.

Te gebruiken documentatie m.b.t. onderzoeksvraag 4
Instrumenten komen naar voren in de beleidsstukken maar zijn in ieder geval:
• De Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling (document:
Basismodel meldcode; wetstekst)
• De Wet tijdelijk huisverbod (wetstekst, landelijke proces- en effectevaluatie
(laatste nog niet openbaar), rapport over rechtsbescherming pleger, RiHG en
onderzoeken naar RiHG van Regioplan en IVA)
• Een aantal modellen en handreikingen
• Handreiking regiovisie en Visie G4 d.d. 2013
• Landelijke modelaanpak huiselijk geweld
• Handelingsprotocol SHG’s 2013
• De aanwijzing huiselijk en eergerelateerd geweld van het OM (2013)
• Risicoscreening voor SHG’s incl. handleiding (Verwey-Jonker Instituut 2010)
• Voorlichtingscampagnes (zie voor info en documentatie over publiekscampagnes
http://www.huiselijkgeweld.nl/beleid/landelijk/publiekscampagne); we selecteren
één campagne.

77

•

•

Effectieve interventies, zie http://www.huiselijkgeweld.nl/interventies/effectieveinterventies/overzicht2; waaronder systeemgericht werken, meest recente
beschrijving: T. Bos, E. Reijmers, R. Scherpenisse, I. Jonker, en J. Wolf (2012)
Systeemgericht werken: een verkenning van werkzame elementen (Nijmegen:
Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg, UMC St Radboud Nijmegen). We
selecteren voor de analyse vier interventies, verdeeld naar (de meest
gebruikelijke) plegerhulpverlening, slachtofferondersteuning, systeemgericht
werken en aanbod aan kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld.
Lokaal ontwikkelde instrumenten (bijvoorbeeld samenwerkingsprotocol, lokale
campagne). Deze zullen worden geïnventariseerd in de gemeenten waarop het
onderzoek zich richt.

Onderzoeksvraag 5.
Worden beleid en instrumentarium in de uitvoering gelijk toegepast ten
aanzien van (bepaalde groepen) mannen en vrouwen?
Deze vraag heeft betrekking op feitelijke informatie over de uitvoering. Deze
informatie zal deels uit onderzoek en registraties kunnen worden afgeleid
(bijvoorbeeld aantallen uithuisgeplaatste vrouwen vs. mannen), maar het is
maar zeer de vraag of over alle instrumenten seksespecifieke informatie over
de uitvoering beschikbaar is (denk bijvoorbeeld aan daderhulpverlening of
opvoed-ondersteuning), en of de absolute cijfers (voldoende) inzicht bieden in
de vraag of de toepassing gelijk is (dan zul je cijfers over man-vrouwverhouding in de uitvoering moeten kunnen afzetten tegen cijfers in
betreffende doelgroep (bijvoorbeeld plegers/slachtoffers). Voor het
beantwoorden van de vraag is daarom ook informatie vanuit de uitvoering
nodig (expertmeeting, focusgroepen en interviews).
De aan deze vraag gerelateerde normatieve vragen (wanneer moet de
uitvoering gelijk zijn en wanneer juist niet) komen overeen met de vraag naar
de gendersensitiviteit van de uitvoering. Deze komt aan de orde in onderdeel 4.

Te gebruiken documentatie met betrekking tot onderzoeksvraag 5
We gaan in de hierboven genoemde literatuur en documentatie na wat bekend is
over de mate van gelijke toepassing van beleid en instrumentarium in de uitvoering.

Onderzoeksvraag 6.
Wat zijn (mogelijke) bedoelde en onbedoelde effecten van het landelijke en
regionale beleid, het instrumentarium en de uitvoering voor (bepaalde
groepen) mannen en vrouwen en hun onderlinge verhouding?
a. op het gebied van het (stoppen van het) geweld zelf?
b. met betrekking tot autonomie, economische situatie en woonsituatie?
c. met betrekking tot toegang tot voorzieningen zoals rechtshulp en
psychosociale hulp?
d. met betrekking tot de relatie tot eventuele kinderen?
e. met betrekking tot de relatie tot de sociale omgeving?

78

Onderzoeksvraag 7.
Zijn deze effecten (voor zover bedoeld) gelijk voor mannen en vrouwen?
Naar deze vragen zou een zeer diepgaand onderzoek gedaan kunnen
worden; een onderzoek dat in het kader van deze genderscan niet plaats kan
vinden. We beperken ons hier tot het verzamelen van informatie uit bestaande
onderzoeken en van de respondenten in dit onderzoek (expertmeeting,
interviews en focusgroepen).
De vragen hebben zowel betrekking op het beoogde effect van beleid/
instrumentarium/uitvoering, als op het opgetreden effect. De opgetreden effecten
kunnen worden onderscheiden in effecten die in (wetenschappelijk) onderzoek zijn
aangetoond. Door experts/uitvoerenden waargenomen effecten en de effecten
waarvan respondenten denken/vermoeden dat ze optreden, zullen worden
uitgevraagd in de expertmeeting, interviews en focusgroepen. Dat betekent dat per
subvraag onder 6 (a t/m e) de volgende vragen worden gesteld:
• Wat is het beoogde effect van het beleid/de interventie?
• Wat is het daadwerkelijke effect van het beleid/de interventie volgens
onderzoek?
• Wat is het daadwerkelijke effect van het beleid/de interventie volgens eigen
waarneming?
• Wat is een mogelijk effect van het beleid/de interventie?
Gevolgd door de vraag of het effect gelijk is voor mannen en vrouwen.
Het bijbehorende normenkader kan als volgt geformuleerd worden:
Toetsnormen
• Er is zicht op de effecten van het beleid/de interventie op het geweld; en op de
mogelijke verschillen in deze effecten voor mannen en voor vrouwen;
• Er is zicht op de effecten van het beleid/de interventie op de autonomie van het
slachtoffer en de economische- en woonsituatie van betrokkenen; en op de
mogelijke verschillen in deze effecten voor mannen en voor vrouwen;
• Er is zicht op de effecten van het beleid/de interventie op de toegang tot
voorzieningen (zoals rechtshulp, psychosociale hulp, medische hulp); en op de
mogelijke verschillen in deze effecten voor mannen en voor vrouwen;
• Er is zicht op de effecten van het beleid/de interventie op de relatie tussen
slachtoffer en kinderen en pleger en kinderen, en op de mogelijke verschillen in
deze effecten voor mannen en voor vrouwen;
• Er is zicht op de effecten van het beleid/de interventie op de relatie tussen
betrokkenen en hun sociale omgeving (familie, vrienden, buurt en werk), en op de
mogelijke verschillen in deze effecten voor mannen en voor vrouwen.

Voor het verzamelen van informatie uit bestaand onderzoek gebruiken we de
reeds hierboven genoemde literatuur en documentatie.
Te gebruiken literatuur en documentatie m.b.t. onderzoeksvraag 6 en 7
We gaan in de hierboven genoemde literatuur en documentatie na wat bekend is
over (mogelijke) bedoelde en onbedoelde effecten van beleid, instrumentarium en
uitvoering voor (bepaalde groepen) mannen en vrouwen en hun onderlinge
verhouding, conform hetgeen hierboven is gesteld.

79

Genderscan onderdeel 3: opsporen van mogelijke stereotype
denkbeelden over genderrollen in beleid en uitvoering
Onderzoeksvraag 8.
Kennen het landelijke en regionale beleid en het instrumentarium expliciete of
impliciete vooronderstellingen over (de positie of rol van) mannen en
vrouwen?
a. Zijn beleidsmakers in staat en bereid deze vooronderstellingen kritisch te
beschouwen?
Onderzoeksvraag 9.
Worden in de uitvoering stereotype denkbeelden gehanteerd over
genderrollen?
a. Zijn uitvoerenden in staat en bereid deze denkbeelden kritisch te
beschouwen?
Deze vragen zijn bedoeld om de genderstereotype vooronderstellingen in het
beleid en het instrumentarium, respectievelijk de uitvoering, op te sporen. Dat
is niet eenvoudig.
• Vooronderstellingen zijn vaak gerelateerd aan de maatschappelijke
werkelijkheid. Vooronderstellingen over de positie van mannen en vrouwen
komen dan ook vaak overeen met feitelijke onderzoeksinformatie.
• Maar waar feitelijke onderzoeksinformatie doorgaans over cijfermatige
prevalentie gaat (en dus over vaak, of meestal), gaan vooronderstellingen
vaak een stap verder: de situatie die het meest voorkomt wordt het
referentiekader, en situaties die hier niet binnen passen dreigen buiten
beeld te raken.
• Generalisaties kunnen gemakkelijk leiden tot vooronderstellingen:
bevindingen met betrekking tot een specifieke vorm van geweld of een
specifieke groep mannen of vrouwen worden toepasselijk geacht op al het
geweld, of alle mannen/vrouwen c.q. slachtoffers/plegers; of andersom:
bevindingen over geweld in het algemeen (bijvoorbeeld alle vormen en
gradaties van huiselijk geweld bij elkaar) of over mannen en vrouwen in het
algemeen worden onverkort toepasselijk geacht op specifieke vormen van
geweld of specifieke groepen mannen/vrouwen c.q. slachtoffers/plegers.
• Expliciete vooronderstellingen kunnen ook de vorm hebben van nietonderzoeksmatig onderbouwde stellingen over de situatie van mannen en
vrouwen. Deze kunnen waar zijn, of niet waar, maar zonder onderbouwing
moeten we ze beschouwen als vooronderstelling.
Impliciete vooronderstellingen zijn moeilijker op te sporen, juist omdat zij
impliciet zijn. Bij impliciete vooronderstellingen over genderrollen gaat het om
verwachtingen en oordelen, bijvoorbeeld dat vrouwen zorgzaam zijn en
mannen agressief (verwachting), en dat vrouwen primair verantwoordelijk zijn
voor het welzijn van de kinderen en mannen dominant mogen zijn (oordeel).

80

Impliciete vooronderstellingen zitten vaak verborgen in op het oog neutrale
begrippen. Bij het beoordelen van de vraag of er impliciete vooronderstellingen
zijn, kan het behulpzaam zijn om begrippen die over het algemeen verbonden
zijn met bepaalde genderrollen kritisch onder de loep te nemen.
• Worden beide ouders bedoeld als men over ouders spreekt, of doelt men
vooral op de moeder (ook het neutraal gemaakte begrip 'verzorgende
ouder' kan nog steeds de impliciete veronderstelling hebben dat het om
moeders gaat)?
• Wordt bij pleger of dader vooral aan mannen gedacht, of kan het ook om
vrouwen gaan?
• Heeft men bij het gebruik van het begrip slachtoffer vooral vrouwen voor
ogen?
• Als het gaat om intergenerationele overdracht, is dat dan sekseneutraal, of
zit er een vooronderstelling in dat meisjes gedrag van hun moeder kopiëren
en jongens van hun vader?
• Is de vooronderstelling dat de partner van een vrouw een man is, en van
een man een vrouw, of is er ruimte voor andere samenlevingsvormen?
• Gaat men ervan uit dat de kostwinner een man is, en de economisch
afhankelijke partner een vrouw?
Vooronderstellingen hoeven niet per se betrekking te hebben op
genderspecificiteit, ook genderneutraliteit kan een vooronderstelling zijn.
Bijvoorbeeld de aanname dat (in Nederland of onder bepaalde groepen
Nederlanders) de emancipatie zover is voltooid dat sekseverschillen irrelevant
zijn geworden, kan een vooronderstelling zijn, of de stelling dat huiselijk
geweld eigenlijk altijd wederzijds geweld is.
De vraag of beleidsmakers en uitvoerenden bereid zijn hun
vooronderstellingen kritisch te beschouwen, zal aan de orde moeten komen in
de interviews en focusgroepen. Maar de documenten kunnen hier ook inzicht
in geven. Zo zal het kritisch kijken naar eigen vooronderstellingen veelal leiden
tot het vermelden van het ook bestaan van de a-typische situatie.

Toetsnormen
• Er worden geen uitspraken gedaan die blijk geven van stereotype denkbeelden
over mannen/vrouwenrollen.
• Er worden uitspraken gedaan die blijk geven van alertheid op mogelijke
stereotype verwachtingen.
• Uitspraken over de maatschappelijke positie van mannen en vrouwen, over hun
daderschap en slachtofferschap, of over mannelijke en vrouwelijke kenmerken,
worden alleen gedaan wanneer gerefereerd kan worden aan de bronnen waarop
deze stellingen zijn gebaseerd.
• Waar uitspraken worden gedaan over de (meest voorkomende) maatschappelijke
positie van mannen en vrouwen, over hun daderschap en slachtofferschap, en
over mannelijke en vrouwelijke kenmerken, wordt ook aangegeven dat niet alle
mannen en vrouwen voldoen aan het algemene beeld.

81

•

•

Generalisaties worden vermeden: de situatie met betrekking tot specifieke
vormen van geweld of over specifieke groepen mannen/vrouwen c.q.
slachtoffers/daders wordt niet zonder meer vertaald naar alle vormen van
geweld/alle mannen/vrouwen en alle slachtoffers/daders; andersom wordt de
generieke of gemiddelde situatie met betrekking tot alle vormen van geweld of
alle mannen/vrouwen c.q. slachtoffers/daders niet zonder meer vertaald naar
specifieke vormen of groepen.
Het begrip 'wederzijds geweld' wordt alleen gebruikt in die situaties waarin
machtsverschillen geen rol spelen en het over en weer gepleegde geweld
gelijksoortig is.

Het beleid en instrumentarium zullen in het onderzoek getoetst worden aan
deze normen. Onderzoeksvraag 9 zal met name met behulp van de uitkomst
van de focusgroepen worden beantwoord.
Te gebruiken documentatie met betrekking tot onderzoeksvraag 8
We gaan in de hierboven genoemde documentatie ten aanzien van beleid en
instrumentarium na of en in welke zin impliciete en/of expliciete vooronderstellingen
worden gehanteerd over (de positie of rol van) mannen en vrouwen. Daarbij zijn we
alert op de wijze waarop op het oog neutrale begrippen worden gebruikt. De nadruk
zal echter liggen op het identificeren van expliciete vooronderstellingen.

Genderscan onderdeel 4: onderzoeken of en in hoeverre beleid en
uitvoering rekening houden met de relevante sekseverschillen en de
(mogelijke) effecten van het beleid hierop
Onderzoeksvraag 10:
Onderkennen beleidsmakers en uitvoerenden dat machtsverschillen tussen
mannen en vrouwen en verwachtingen over de rol van mannen en vrouwen in
de samenleving en het gezin vaak een rol spelen bij partnergeweld, en hebben
zij deze gendergerelateerde factoren in beeld?
Voor een gendersensitieve aanpak is naast de gendersensitiviteit van beleid
en instrumentarium ook die van beleidsmakers en uitvoerenden van belang.
Zonder gendersensitiviteit bij de beleidsmakers is de kans klein dat er
gendersensitief beleid komt; en hoewel het in de uitvoering rekening houden
met genderaspecten voor een belangrijk deel kan worden geprotocolleerd, is
gendersensitiviteit bij uitvoerenden belangrijk, zowel waar het gaat om het
herkennen van relevante genderaspecten, als voor wat betreft de aanpak.
Opgemerkt moet worden dat het bij deze vraag niet gaat om de persoonlijke
attitude van beleidsmakers en uitvoerenden ten opzichte van genderissues, en
ook niet om de vraag of de beleidsmakers of uitvoerenden zich wel voldoende
inzetten voor een genderspecifieke aanpak. Het gaat om de vraag of zij binnen
hun professionele taken en verantwoordelijkheden de genderaspecten
onderkennen en in beeld hebben.
82

Met betrekking tot beleidsmakers kan nog worden opgemerkt dat
beleidsambtenaren gebonden zijn aan de politieke keuzes die worden
gemaakt. Zij zijn derhalve niet altijd vrij om de relevante genderaspecten die zij
signaleren een plek te geven in beleidsstukken en instrumenten. De bedoeling
van deze vraag is dan ook niet om beleidsmakers daarop af te rekenen. De
bedoeling is om na te gaan of zij de genderaspecten desalniettemin wel op het
netvlies hebben.
De vraag op welke manier met deze genderaspecten rekening gehouden
wordt in beleid en uitvoering komt bij de volgende onderzoeksvragen aan de
orde; de vraag in hoeverre een gendersensitieve aanpak ook een
genderspecifieke aanpak moet zijn, zal naar verwachting één van de
kernpunten zijn in de discussiebijeenkomsten in de laatste fase van dit project.
Onderzoeksvraag 10 wordt enkel beantwoord door middel van de interviews
en focusgroepen.

Toetsnormen
• Beleidsmakers en uitvoerenden geven er blijk van te onderkennen dat
afhankelijkheid, waaronder economische en verblijfsrechtelijke afhankelijkheid,
de kwetsbaarheid ten aanzien van partnergeweld vergroot en de mogelijkheden
om het partnergeweld te beëindigen beperkt;
• Beleidsmakers en uitvoerenden geven er blijk van te onderkennen dat onder
meer bij de controlerende vormen van partnergeweld (intimate partner terrorism,
stalking, seksueel geweld, eergerelateerd geweld) machtsverschillen en
stereotype opvattingen over de verhouding tussen mannen en vrouwen vaak een
rol spelen.
• Beleidsmakers en uitvoerenden geven er blijk van te onderkennen dat de
opvatting van betrokkenen dat het goed is dat mannen en vrouwen zich conform
de traditionele rolverwachtingen* gedragen de kwetsbaarheid ten aanzien van
partnergeweld vergroot en de mogelijkheden om het partnergeweld te beëindigen
beperkt;
• Beleidsmakers en uitvoerenden geven er blijk van te onderkennen dat druk van
de sociale omgeving op mannen en vrouwen om zich conform de traditionele
rolverwachtingen* te gedragen de kwetsbaarheid ten aanzien van partnergeweld
vergroot en de mogelijkheden om het partnergeweld te beëindigen beperkt;
* o.a. Mannen: dominant, daadkrachtig, verantwoordelijk voor gezinsinkomen; vrouwen:
gehoorzaam, emotioneel, verantwoordelijk voor zorgtaken.

Onderzoeksvraag 11
Adresseren het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en de
uitvoerenden ongelijke machtsverhoudingen en/of stereotype rolverwachtingen
daar waar deze een rol spelen bij het ontstaan of blijven voortbestaan van
partnergeweld, zowel bij de vormen van geweld waarbij deze aspecten evident
zijn (intimate partner terrorism, stalking, seksueel geweld, eergerelateerd
geweld) als daar waar ze mogelijk meer onder de oppervlakte aanwezig zijn?
a. Wordt hier zowel vanuit de landelijke overheid als de centrumgemeenten
op gestuurd?

83

Dit is één van de kernvragen van het onderzoek naar de gendersensitiviteit
van de aanpak. In deze vraag gaat het nog vooral om het adresseren/
aandacht besteden aan. De vraag welke richting de interventies (moeten)
hebben, en in hoeverre ze bij (moeten) dragen aan het doorbreken van
stereotypen en verkleinen van machtsverschillen komt hierna aan de orde.

Toetsnormen
• Bevindingen uit onderzoek naar prevalentie, aard en achtergrond van
partnergeweld worden vertaald naar beleid en richtlijnen voor de aanpak.
• In beleidsdocumenten/(kaderstellende) richtlijnen wordt expliciet benoemd dat
partnergeweld mede zijn oorzaak vindt in machtsverschillen en stereotype
rolverwachtingen, en dat de aanpak van partnergeweld derhalve deze
machtsverschillen en de opvattingen over man-vrouwverhoudingen moet
adresseren.
• In de aanpak van partnergeweld wordt er expliciet rekening mee gehouden dat
de positie van de partners niet altijd gelijkwaardig is en is geprotocolleerd op
welke wijze met bestaande machtsverschillen wordt omgegaan.
• Preventieprogramma's adresseren de machtsverhoudingen en stereotype
rolverwachtingen tussen mannen en vrouwen.
• Er zijn campagnes die de machtsverhoudingen en stereotype rolverwachtingen
tussen mannen en vrouwen adresseren.
• In alle zaken van partnergeweld worden mannen en vrouwen, slachtoffers en
plegers, bevraagd op de rolverdeling en rolverwachtingen binnen de relatie.
• Agressief/dominant/controlerend gedrag van mannen wordt geproblematiseerd.
• Volgzaam/onderdanig gedrag van vrouwen wordt geproblematiseerd.
• In alle zaken van partnergeweld worden mannen en vrouwen, slachtoffers en
plegers, bevraagd op de sociale druk die vanuit de omgeving wordt uitgeoefend
om zich binnen de relatie op een bepaalde manier op te stellen/te gedragen.
• Het instrumentarium en de uitvoering zijn erop gericht gendergerelateerd
partnergeweld, waaronder controlerende vormen van geweld (intimate partner
violence, stalking, seksueel geweld, eergerelateerd geweld) en de daarbij
behorende veiligheidsrisico's en hulpbehoefte van met name slachtoffers in een
vroeg stadium te signaleren.

Onderzoeksvraag 11 wordt met behulp van zowel de literatuur- en
documentstudie als de interviews en focusgroepen beantwoord.

Te gebruiken documentatie met betrekking tot onderzoeksvraag 11
We gaan ten aanzien van het beleid en instrumentarium na of zij ongelijke
machtsverhoudingen en stereotype rolverwachtingen adresseren. Relevant zijn met
name de beschrijvingen van interventies, intakes/risico-inventarisaties en het beleid
ten aanzien van huiselijk geweld.

84

Onderzoeksvraag 12.
Houden het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en de
uitvoerenden rekening met de verschillende posities van mannen en vrouwen
ten gevolge van gendergerelateerde machtsverschillen en rolverwachtingen,
zowel op het niveau van de samenleving als binnen de eigen sociale
omgeving?
a. Wordt hier zowel vanuit de landelijke overheid als de centrumgemeenten
op gestuurd?
Ook dit is een kernvraag van het onderzoek, waar het gaat om de
gendersensitiviteit. Bij deze vraag gaat het (nog) niet om het doorbreken van
stereotypen of het verkleinen van machtsverschillen (dat komt bij de volgende
vragen aan de orde), maar om het rekening houden met de verschillen die er
bestaan; de diversificatie van de aanpak op basis van verschillen binnen de
doelgroep. Daarbij gaat het deels om praktische zaken met betrekking tot
bijvoorbeeld het hulpaanbod, zoals (financiële) toegankelijkheid en
kinderopvang. Maar ook om het stellen van realistische eisen aan
betrokkenen, rekening houdend met hun situatie, hun verhouding en de druk
van de omgeving.
De toetsnormen ten aanzien van deze vraag kunnen op twee manieren
worden geformuleerd: er kan getoetst worden of voldoende rekening
gehouden wordt met verschillen tussen mannen en vrouwen, en er kan
getoetst worden of er rekening gehouden wordt met die factoren waarvan we
(uit de literatuur, onderzoek en de uitkomsten van eerdere vragen;
bijvoorbeeld die naar verschillen in risicofactoren) weten dat ze in meer of
mindere mate gendergerelateerd zijn. Wat overigens niet betekent dat ze
opgaan voor alle mannen en alle vrouwen! We kiezen voor die laatste
mogelijkheid.

Toetsnormen
• Er wordt rekening gehouden met de economische situatie van betrokkenen, en
economische afhankelijkheid van de partner.
• Er wordt rekening gehouden met de verblijfsstatus en verblijfsrechtelijke
afhankelijkheid van de partner;.
• Er wordt rekening gehouden met de feitelijke verdeling van de zorgtaken en de
praktische beperkingen die zorgtaken met zich meebrengen.
• Er wordt rekening gehouden met verschillen in onderhandelingspositie en
onderhandelingsvaardigheden.
• Er wordt rekening mee gehouden dat zorgverantwoordelijkheid, en de
verwachtingen die betrokkenen of hun sociale omgeving op dat punt stellen,
invloed hebben op keuzes.
• Er wordt rekening gehouden met eventuele andere relevante verschillen, zoals
die naar voren komen uit de antwoorden op de onderzoeksvragen 1 en 2.
• De toegang tot voorzieningen is niet afhankelijk van de bereidheid van het
slachtoffer mee te werken aan dader- of systeemhulpverlening.

Onderzoeksvraag 12 wordt met behulp van zowel de literatuur- en
documentstudie als de interviews en focusgroepen beantwoord.
85

Te gebruiken documentatie met betrekking tot onderzoeksvraag 12
We gebruiken hiervoor de landelijke beleidsstukken en daarnaast relevante
informatie die onderzoeken naar en commentaren op de Nederlandse aanpak van
huiselijk geweld bevatten.

Onderzoeksvraag 13:
Dragen het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en de
uitvoering van de aanpak bij aan het verkleinen van machtsverschillen en het
doorbreken van genderstereotype rollen en verwachtingen, zowel in het gezin,
de sociale omgeving van het gezin als de samenleving?
Onderzoeksvraag 14:
Dragen het landelijke en regionale beleid, het instrumentarium en uitvoering
van de aanpak (onbedoeld) bij aan het vergroten van machtsverschillen en
versterking van stereotype rollen en verwachtingen?
Deze vragen gaan verder dan het rekening houden met; hierbij gaat het ook
om de richting van de interventie. Draagt deze bij aan de
emancipatiedoelstellingen (doorbreken stereotypen/verkleinen
machtsverschillen) of werkt deze (onbedoeld) tegen?
De vragen zien zowel op de intentie als op het effect van het beleid/de
interventie; en grijpen daarmee deels ook terug op de eerdere vragen.
De toetsnormen zijn deels in termen van mannen en vrouwen geformuleerd,
deels in termen die worden gedefinieerd door de machtsverhoudingen, en
deels in termen van plegers/slachtoffers.

Toetsnormen
• Het landelijke beleid en de landelijke kaderstelling voor het lokale beleid zijn erop
gericht te borgen dat de aanpak van partnergeweld mede gericht is op het
verkleinen van machtsverschillen tussen mannen en vrouwen en het doorbreken
van de stereotiepe rolverwachtingen.
• Beleidsmakers en uitvoerenden signaleren het wanneer maatregelen op andere
domeinen dan huiselijk geweld machtsverschillen c.q. afhankelijkheid vergroten
of in stand houden en stellen dit – binnen de grenzen van hun verantwoordelijkheid – aan de orde.
• Het beleid/het instrumentarium/de uitvoeringspraktijk is erop gericht/heeft het
effect dat slachtoffers en eventuele kinderen desgewenst in de woning kunnen
blijven.
• In het beleid/instrumentarium/de uitvoeringspraktijk worden aan vaders dezelfde
eisen gesteld als aan moeders wat betreft het nemen van verantwoordelijkheid
voor het welzijn van de kinderen.
• In het beleid/instrumentarium/de uitvoeringspraktijk wordt van moeders op een
zelfde wijze als van vaders geaccepteerd dat zij niet alleen het belang van hun
kinderen, maar ook hun eigen belang nastreven.
• Het beleid/instrumentarium/de uitvoeringspraktijk is gericht op het vergroten van
de autonomie van slachtoffers; ondersteunt slachtoffers bij het nemen van
beslissingen over hun eigen leven en beperkt hun mogelijkheden hiertoe niet.
• De economische gevolgen van het beleid/instrumentarium/de uitvoeringspraktijk
zijn voor het slachtoffer niet nadeliger dan voor de pleger.
• Het beleid/instrumentarium/de uitvoeringspraktijk heeft niet tot gevolg dat de
toegang tot voorzieningen voor slachtoffers slechter is dan voor plegers.
86

•
•

•
•

De effecten van het beleid/instrumentarium/de uitvoeringspraktijk zijn niet
nadeliger voor de relatie tussen het slachtoffer en de kinderen dan voor de relatie
tussen pleger en kinderen.
Instrumenten die betrokkenheid van beide partners vragen, bevatten
mechanismen om een mogelijk ongelijkwaardige positie te compenseren en
machtsmisbruik te voorkomen (voorbeeld: onderhandelingsvaardigheden bij
mediation; economische mogelijkheden; maar ook angst om tegen te spreken
kunnen zorgen voor een ongelijke startpositie. Is bijvoorbeeld relevant bij
gezinstherapie of in mediation met betrekking tot kinderen).
Voorlichting, campagnes en educatie zijn gericht op het bevorderen van de
attitude dat mannen en vrouwen binnen een relatie gelijkwaardig zijn en dat
geweld onacceptabel is.
Hulpverlening aan pleger en slachtoffer is mede gericht op het bevorderen van
de attitude van betrokkenen en hun sociale omgeving dat mannen en vrouwen
binnen een relatie gelijkwaardig zijn en dat geweld onacceptabel is.

Over de onderzoeksvragen 13 en 14 is weinig literatuur beschikbaar, maar
daar waar bestaand onderzoek hier informatie over biedt, nemen we die mee
in de literatuur- en documentstudie.
Te gebruiken documentatie met betrekking tot onderzoeksvraag 13 en 14
We gebruiken hiervoor voor zover mogelijk relevante informatie die onderzoeken
naar en commentaren op de Nederlandse aanpak van huiselijk geweld bevatten.

Genderscan onderdeel 5: Onderzoeken of het landelijk en regionaal
beleid en instrumentarium voldoen aan verdragsrechtelijke
verplichtingen op het terrein van gendergelijkheid
Onderzoeksvraag 15:
Hoe verhouden het beleid en het instrumentarium zich tot de verplichtingen
van het VN-Vrouwenverdrag en het Verdrag inzake het voorkomen en
bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld van de Raad van
Europa?
Veel van de verdragsrechtelijke normen komen ook terug in toetsnormen bij de
andere onderzoeksvragen, aangezien de verdragen vragen om een
gendersensitieve aanpak. Om de onderzoeksvraag 15 uiteindelijk goed te
kunnen beantwoorden, worden hieronder de belangrijkste verdragsrechtelijke
normen weergegeven, met waar relevant een verwijzing naar andere vragen
waar de toetsnorm (ook) gesteld kan worden. De normen zullen uiteindelijk
dus ook onder die onderzoeksvragen behandeld moeten worden. De normen
zijn onder andere terug te vinden in de Algemene Aanbeveling van het
CEDAW-Comité en in het verdrag van de Raad van Europa. De normen zijn
voor het doel van dit onderzoek toegespitst op partnergeweld
(verdragsrechtelijk gaat het breder over geweld tegen vrouwen en/of breder
over huiselijk geweld).
87

In overleg met de begeleidingscommissie is ervoor gekozen om niet
puntsgewijs aan de verdragsrechtelijke normen te toetsen, maar in het
uiteindelijke rapport meer beschouwend aan te geven hoe de Nederlandse
aanpak zich verhoudt tot deze normen. Dat betekent dat vooral gekeken zal
worden naar de meer algemene normen (doelstellingen) die in de verdragen
worden genoemd; met een focus op inhoud, en niet op vorm.

Toetsnormen
• Geweld tegen vrouwen (VN-definitie: geweld dat gepleegd wordt tegen vrouwen
omdat zij vrouw zijn en geweld dat vrouwen bovenmatig treft) wordt gezien als
een vorm van discriminatie van vrouwen en als mensenrechtenschending.
• Er is nationaal beleid ter preventie en bestrijding van gendergerelateerd geweld
(zie vraag 3).
• De aanpak van huiselijk geweld en geweld tegen vrouwen wordt op nationaal
niveau gemonitord (vergelijk vraag 6).
• Er zijn preventiestrategieën aanwezig, gericht op het veranderen van attitudes en
gedrag (vergelijk vraag 13/14).
• Burgers, waaronder mannen en jongens, worden gestimuleerd zich actief in te
zetten voor de preventie van partnergeweld (vergelijk vraag 13/14).
• Alle professionals die te maken krijgen met gendergerelateerd geweld (onder
meer rechters, officieren van justitie, politie, medici en maatschappelijk werkers)
worden getraind om hier op een gendersensitieve manier mee om te gaan, en
hebben richtlijnen voor een gendersensitieve aanpak (vergelijk vraag 12).
• Er worden gegevens verzameld over de omvang van de verschillende vormen
van partnergeweld, en deze worden uitgesplitst naar sekse, culturele
achtergrond en andere relevante kenmerken (vraag 1).
• Er wordt onderzoek gedaan naar de oorzaken en achtergronden van de
verschillende vormen van partnergeweld en naar de gevolgen van dit geweld.
• Er wordt door de overheid samengewerkt met niet-gouvernementele organisaties
(NGO’s) en de ‘civil society’ in de aanpak van partnergeweld; activiteiten van
maatschappelijke organisaties worden door de overheid gesteund en
gefinancierd.
• Op andere beleidsvelden/rechtsterreinen worden maatregelen genomen om de
positie van slachtoffers van partnergeweld te beschermen of te verbeteren
(bijvoorbeeld op het gebied van echtscheiding, gezag en omgang,
kindermishandeling, sociale zekerheid, vreemdelingenrecht, arbeidsrecht en
woonrecht).2 Een belangrijke norm hierbij is te vinden in het verdrag van Istanbul:
• Parties shall take the necessary legislative or other measures to ensure that,
in the determination of custody and visitation rights of children, incidents of
violence covered by the scope of this Convention are taken into account.
• Parties shall take the necessary legislative or other measures to ensure that
the exercise of any visitation or custody rights does not jeopardise the rights
and safety of the victim or children.

Voor de beantwoording van onderzoeksvraag 15 is aanvullende documentatie
nodig:

2

Deze vraag kan binnen de scope van het onderzoek slechts zeer beperkt aan de orde
komen.

88

Te gebruiken documentatie m.b.t. onderzoeksvraag 15
Voor de beantwoording van deze vraag wordt gebruikgemaakt van alle hierboven
genoemde documentatie, maar specifiek ook van de volgende documenten:
• Vijfde rapportage VN-Vrouwenverdrag.
• Schaduwrapportage NGO's: some progress, many gaps, naar aanleiding van
vijfde rapportage;
• List of issues and questions CEDAW en antwoord van de regering daarop.
• NGO-notes bij vijfde rapportage en reactie regering op NGO-notes.
• Concluding Observations CEDAW 2010.
• Kabinetsreactie op de aanbevelingen van het CEDAW-Comité d.d. 5 juli 2010.
• Commentaar Netwerk VN-Vrouwenverdrag op kabinetsreactie Concluding
Observations CEDAW.
• Tussentijdse rapportage van Nederland aan CEDAW met betrekking tot huiselijk
geweld en vrouwenhandel, 2012.
• Schaduwrapport van de Nederlandse NGO's met betrekking tot het antwoord van
Nederland op het verzoek van het CEDAW om informatie over de implementatie
van de aanbevelingen in de paragrafen 27 en 29.
• Brief van 26 november 2012 van de CEDAW-rapporteur on follow-up aan de
Nederlandse regering (o.a. over aanpak huiselijk geweld).
• Brief d.d. 10 december 2012 van Netwerk VN-Vrouwenverdrag aan minister
Opstelten en staatssecretaris Teeven over het Nederlandse beleid met betrekking
tot huiselijk geweld en vrouwenhandel.
• Hoofdlijnenbrief emancipatiebeleid 2013-2016.

89

90

BIJLAGE 2

Respondenten en deelnemers

Interviews landelijk niveau
• Dhr. mr. drs. A.T. van Briemen (ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, directie Maatschappelijke Ondersteuning)
• Mw. drs. J.B. de Groot (ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
directie Emancipatie)
• Mw. mr. I. Horst-Vermaas (ministerie van Veiligheid en Justitie, directie
Justitieel Jeugdbeleid)
• Mw. drs. J.M. Walraven (ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
directie Emancipatie)
Deelnemers expertmeetings
Eerste expertmeeting:
• Mw. R. Kok (voormalig bestuurder Stichting Toevluchtsoord Groningen)
• Mw. A. van den Brink (directeur Blijfgroep)
• Mw. M. van der Sande (Federatie Opvang)
• Mw. A. Ochtman (Reclassering Nederland)
• Dhr. M. de Kok (Reclassering Nederland)
• Mw. S. Tezcan (Stichting Kezban)
• Mw. S. Etty (GGD Rotterdam-Rijnmond)
• Mw. H. Harthoorn (Atria)
• Mw. K. Dielemans (Stichting Zijweg)
• Mw. B. Schmeits (Gemeente Amsterdam)
Tweede expertmeeting:
• Mw. R. Kok (voormalig bestuurder Stichting Toevluchtsoord Groningen)
• Mw. A. van den Brink (directeur Blijfgroep)
• Mw. Y. Velthuizen (namens MO Groep, SHG Kennemerland)
• Mw. S. Tezcan (Stichting Kezban)
• Mw. H. Harthoorn (Atria)
• Mw. T. Franssen (Stichting Zijweg)
• Mw. L. Repetur (Movisie)
• Mw. S. Daru (Movisie)
Verdieping in zes regio’s
• Per regio is gesproken met de verantwoordelijke beleidsmedewerker.
• In één regio is aanvullend gesproken met de manager van het SHG.
• Focusgroep 1: politie (HOvJ), vrouwenopvang (2 medewerkers),
maatschappelijk werk (2 casemanagers), coördinator SHG.

91

• Focusgroep 2: politie (HOvJ, agent BPZ), vrouwenopvang (hoofd beleid,
coördinator, gezinshulpverlener), SHG (manager, coördinator, 4
medewerkers/casemanagers), BJZ (medewerker crisisdienst), AMK
(teamleider), reclassering (2 reclasseringswerkers), beleidsmedewerker
gemeente.
• Focusgroep 3: SHG (manager, casemanager), plegerhulpverlening
(1 medewerker), vrouwenhulpverlening (2 medewerkers), slachtofferhulp
(1 medewerker), ggz (1 medewerker), medewerker Openbaar Ministerie,
politie (aandachtsfunctionaris).
• Focusgroep 4: medewerkers van SHG, mannenopvang, hulpverlening aan
tienermoeders, sociaal werk, reclassering, BJZ/AMK (1 medewerker van elke
organisatie).
• Focusgroep 5: medewerkers van Veiligheidshuis (1 medewerker),
SHG/maatschappelijk werk (2 medewerkers), politie (1 medewerker), OM (1
medewerker), BJZ (1 medewerker), welzijnsstichting (1 medewerker),
beleidsmedewerker gemeente.

92

BIJLAGE 3

Begrippenlijst

In dit onderzoek wordt op verschillende manieren verwezen naar sekse en
gender. Hieronder is een overzicht opgenomen van wat onder de diverse
termen wordt verstaan.
• Sekseneutraal: zonder dat onderscheid wordt gemaakt tussen mannen en
vrouwen.
• Seksespecifiek: kijkt naar specifiek mannen dan wel vrouwen, zonder daar
de relatie met gender bij te betrekken.
• Gender: de sociaal-culturele aspecten van het man- en vrouwzijn (o.a.
maatschappelijke positie en rolverwachtingen).
• Gendersensitief (als het over aanpak gaat) of gendergerelateerd (als het
over oorzaken/achtergronden gaat).
• Gendersensitief: er wordt voldoende rekening gehouden met de verschillen
in rollen en machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen.
• Genderrollen: de rollen (en verwachtingen daarover) die voortvloeien uit
gender.
• Gendergerelateerd: verwijzend naar oorzaken/factoren die samenhangen
met gender

93

94

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
T 020 531 531 5
F 020 626 519 9
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl