Advies
Technische verfijningen
en ritmische ademhaling als bewustzijnsindicator
Wetenschappelijke Adviescommissie Convenant onbedwelmd ritueel slachten (WAC)
Mei 2016

1

Inhoudsopgave ..………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1. Aanleiding………………….........................................................................................................................3
2. Inleiding en kernmaatregelen
2.1 Verminderen van stress .…………………………………………………………………………….......................4
2.2 Optimaliseren aandacht dierenwelzijn in praktijk .…………………………………………………………..4
2.3 Monitoring dierenwelzijn .……………………………………………………………………………………………….4
3. Technische verfijningen ........................................................................................................................5
3.1 Technische verfijningen voor de afhandelingstijd van bij aankomst in het ...........................5
slachthuis tot bewustzijnsverlies
3.2 Technische verfijningen bij het afladen van de dieren bij aankomst in het ..........................5
slachthuis
3.3 Technische verfijningen bij het drijven van de dieren .......................................................... 6
3.4 Technische verfijningen bij de fixatie van de dieren ..............................................................6
3.4.1 Inleiding .................................................................................................................6
3.4.2 Fixatie van runderen ...............................................................................................8
3.4.2.1 Het kantelsysteem .......................................................................................8
3.4.2.2 Het rechtopstaand systeem .........................................................................9
3.4.3 Fixatie van kleine herkauwers ............................................................................. 10
3.5 Technische verfijningen bij de fixatie van de kop, positie en ............................................. 12
praktische uitvoering van de snede
3.5.1 Fixatie van de kop van runderen en kleine herkauwers ….…………………………..12
3.5.2 Positie en praktische uitvoering van de snede ............................................... 13
3.6 Technische verfijningen bij de rol van de Animal Welfare Officer ................................... 13
en de opleiding van het slachthuispersoneel
4. Advies m.b.t. voorwaarden die moeten voldaan worden om ...................................................... 14
ritmische ademhaling als betrouwbare indicator van
bewustzijn op te nemen ter vervanging van de cornea- en geïnduceerde ooglidreflex
5. Geraadpleegde bronnen …………………………………………………………………………………………………………..14

2

1. Aanleiding
De Wetenschappelijke Adviescommissie Convenant onbedwelmd ritueel slachten (WAC) heeft in
haar advies van augustus 2015 aangegeven dat onder de huidige praktijkomstandigheden het
gesloten convenant niet haalbaar is. Rapporten geven aan dat de uitvoeringspraktijk sterk varieert
tussen en binnen slachthuizen. Desondanks acht de commissie het nog steeds wel denkbaar dat het
convenant haalbaar kan zijn, op voorwaarde dat een adequate uitvoeringsstandaard toegepast
wordt.
De WAC heeft geadviseerd dat op korte termijn ingezet moet worden op verbetering van de
technische voorzieningen en uitvoeringspraktijk.
De staatssecretaris van Economische Zaken heeft in zijn brief van 16 maart 2016 de WAC mede
namens de overige convenants partners gevraagd om op basis van de haar ter beschikking staande
rapportages, indien mogelijk aangevuld met recente beschikbare informatie een nadere
concretisering te geven van technische voorzieningen en uitvoeringspraktijk voor onbedwelmde
rituele slacht.
Het betreft in de ogen van de convenantspartijen “het gehele proces binnen het domein van het
slachthuis, van aanvoer van het dier tot en met het moment van intreden van bewustzijnsverlies en
aansluitend de dood van het slachtdier; zowel voor wat betreft de bouw, fysieke inrichting,
uitrusting en materialen, werkprocedures en handelwijze van de betrokken medewerkers.”
De WAC heeft in haar advies van 2015 de volgende verfijningen genoemd:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

totale wachttijd en afhandelingstijd voor het dier
duur en wijze van transport en drijven van de dieren
wijze van fixeren/kantelen
positie en praktische uitvoering snede (Cl...niet C1-C4)
verbeteringen technische voorziening (bijvoorbeeld fixeren: ASPCA box)
betere opleiding uitvoerende personen (fixeren en snijden)
positie hoofd van het dier: het hoofd moet zodanig gepositioneerd zijn dat het bloed zo snel
mogelijk uit het hoofd kan lopen
8. positie dier en fixatie: verfijnd en vastgelegd moet worden hoe en hoe lang het dier gefixeerd
wordt, eventueel uitgesplitst naar ras, gewicht en andere kenmerken
9. rol van Animal Welfare Officer Slaughterhouse expliciteren
Aanvullend wordt gevraagd aan welke voorwaarden voldaan moeten worden, en onder welke
omstandigheden ‘ritmische ademhaling’ als bewustzijnscriterium éénduidig en betrouwbaar
vastgesteld kan worden, om deze te gebruiken in plaats van de cornea- en geïnduceerde
ooglidreflex.
In het voorliggende advies worden deze verfijningen verder uitgewerkt. De WAC heeft zich hierbij
gebaseerd op de haar ter beschikking staande literatuur en informatie van externe deskundigen.

3

2. Inleiding en kernmaatregelen
Het advies met betrekking tot de technische verfijningen is opgesteld rekening houdend met het
bestaande Convenant en het wettelijk kader:
De Europese verordening (EG) 1099/2009 artikel 3 lid 1 voorziet: “Bij het doden van dieren en
daarmee verband houdende activiteiten wordt gezorgd dat de dieren elke vermijdbare vorm van
pijn, spanning of lijden wordt bespaard”.
De WAC is van mening dat bij het formuleren van technische verfijningen naar het geheel van het
slachtproces gekeken dient te worden. Alle aspecten binnen het slachthuis, die een invloed kunnen
hebben op het optimaal verloop van een onbedwelmde slacht moeten worden gewogen. De in
hoofdstuk 3 beschreven technische verfijningen richten zich op een drietal kernmaatregelen.
1. Verminderen stress
Een belangrijke eerste maatregel is het maximaal beperken van stress. Dit is ook van toepassing op
dieren in het reguliere circuit. Voor dieren bestemd voor de onbedwelmde slacht zal het afleggen
van een stressvol traject in het slachthuis echter bijkomende nadelige gevolgen hebben. Concreet
wordt dan gedacht aan de fixatie van onrustige dieren met ongunstige invloed op de kwaliteit van
de keelsnede. Dat laatste heeft een negatief effect op de verbloeding en verlengt de tijd tot
bewustzijnsverlies.
2. Optimaliseren aandacht dierenwelzijn in praktijk
In tal van wetenschappelijke publicaties alsook in adviezen door wetenschappers met autoriteit
wordt de betrokkenheid van het personeel bij het welzijn van de dieren tijdens het slachtproces als
cruciaal benoemd. Nog meer bepalend voor dat aspect is de houding en betrokkenheid van het
management en de invloed ervan op de bedrijfscultuur. Voorgestelde verfijnende maatregelen
zullen het beoogde doel missen als deze niet door directie en personeel worden gedragen.
3. Monitoring dierenwelzijn
Om de bewaking en bijsturing van hoge dierwelzijnsnormen te optimaliseren moet een interne
permanente monitoring bestaan. Dit moet in alle slachthuizen ingevoerd worden, ook in de
kleinere. Het systematisch opvolgen van hier opgesomde parameters moet bijdragen tot de
realisatie van een hoge standaard.






Tijd tot bewustzijnsverlies op basis van geïnduceerde ooglid- en corneareflex na aanbrengen
van de keelsnede (permanent streven naar een verkorting)
Percentage aan runderen dat vocaliseert in de fixatiebox (moet < 5 %)
Percentage aan runderen dat uitglijdt (moet < 1%)
Percentage dat met een elektrische prikkelaar moet gedreven worden (≤ 25% aanvaardbaar,
< 5 % excellent)
Percentage runderen dat blijvend bewustzijnsverlies vertoont vóór het lossen uit het
fixatietoestel (moet 100%)

4

3. Technische verfijningen
Dit hoofdstuk geeft een inhoudelijke uitwerking van de technische verfijningen zoals die in het
advies van de WAC van augustus 2015 zijn geformuleerd. Deze verfijningen zijn gericht op (a) het
verminderen van stress in het slachtproces, (b) het optimaliseren van aandacht voor en
bewustwording van het belang van dierenwelzijn in de praktijk en (c) het kunnen monitoren van
dierenwelzijn. De verfijningen worden besproken op volgorde in het slachtproces, hetgeen niet
noodzakelijkerwijs de volgorde in belang is.
3.1 Technische verfijningen met betrekking tot de afhandelingstijd van aankomst in het slachthuis
tot bewustzijnsverlies
Er zijn bij de WAC geen gegevens bekend over de afhandelingstijd van dieren bestemd voor de
onbedwelmde slacht in de Nederlandse slachthuizen. De meningen van experts zijn verdeeld over
de invloed van het al dan niet beperken van de totale afhandelingstijd op het welzijn van het dier.
Een onderzoek stelt een omgekeerd lineair verband vast tussen de tijd dat de dieren rusten op stal
en de tijd tot bewustzijnsverlies na de keelsnede (Rapport Vanthemsche). Op objectieve wijze wordt
gemeten dat het inlassen van een rustperiode na transport beter is voor de dieren. Een mogelijke
verklaring is, volgens betrokken experts, dat rustigere dieren sneller het bewustzijn verliezen na het
aansnijden. Waar onderzoekers het unaniem over eens zijn is dat alle vermijdbare handelingen die
stress en ongemak bij de dieren veroorzaken tot een minimum moet worden beperkt.
3.2 Technische verfijningen bij het afladen van de dieren bij aankomst in het slachthuis
Bij het afladen van dieren bij aankomst in het slacht huis dienen de volgende aspecten in acht
genomen te worden:


De dieren moeten zelfstandig het transportmiddel aflopen.



Het afladen dient zo rustig mogelijk en zonder dwang te verlopen. (Zie ook 'Beste praktijken'
bij het drijven van dieren en gebruik van drijfhulpmiddelen, punt 3.3).



Bij het afladen van de dieren wordt systematisch gecontroleerd zoals in de Europese
Verordening (EG) 1099/2009 wordt beschreven. De fitheid, verwondingen en de geschiktheid
van de fixatie-apparatuur in relatie met het type dier moet worden nagekeken.



Gewonde en verzwakte dieren worden niet in de wachtrij geplaatst, maar onmiddellijk
verdoofd en geslacht. Dit impliceert dat in elk slachthuis verdovingsapparatuur aanwezig is en
dat het personeel opgeleid is om dit vakkundig te kunnen bedienen.



Wanneer dieren zich verplaatsen van het ene punt naar het andere moet het traject
eenduidig zijn. Alternatieve routes en keuzemogelijkheid geven voor het dier verwarring en
extra stress.



Om de dieren tot rust te laten komen wordt aangeraden een rustperiode in te lassen na
aankomst in het slachthuis (Zie ook punt 3.1). De omgeving waarin de dieren verblijven, moet
daarvoor ingericht zijn. Te veel dieren in een verzamelhok laden is een fout die regelmatig
voorkomt. De dieren moeten voldoende ruimte hebben om te kunnen staan en liggen, zich
om te draaien en om bij de drinkvoorzieningen te komen. Als dieren langer dan 12 uur op het
slachthuis verblijven, moeten ze ook worden voorzien van een gepaste hoeveelheid voer en
van strooisel of gelijksoortig materiaal.

5



Dieren die qua afmetingen niet in overeenstemming zijn met technische fixatiemogelijkheden
van het slachthuis komen niet in aanmerking om onbedwelmd geslacht te worden. Het heeft
geen zin dieren aan te voeren op een slachterij wanneer geen adequate fixatie-apparatuur
voorhanden is. De communicatie hierover moet transparant en duidelijk zijn voor alle
betrokkenen. Dit kan door de normen waaraan het dier moet voldoen helder en in detail te
beschrijven.

3.3 Technische verfijningen bij het drijven van de dieren
Het traject dat de dieren doorlopen moet voor de dieren eenduidig zijn en zonder
keuzemogelijkheden. Verder kan stress voor de dieren ook verminderd worden door de volgende
maatregelen:







De vloer is vervaardigd uit materiaal waar de dieren niet op uitglijden of is voorzien van
antislipmateriaal.
Indien er hellingen zijn mogen die licht oplopend zijn.
Drijfgangen hebben bij voorkeur een afgebogen vorm. Runderen zijn terughoudend voor
trajecten met rechte of scherpe hoeken.
Dieren bewegen zich bij voorkeur van donkere naar lichtere plekken. Felle verlichting,
schaduwvorming en reflecterende voorwerpen moeten worden vermeden.
De verlichting wordt zo geplaatst dat de dieren niet verblind worden.
Situaties waarbij de dieren frontaal in contact komen met tocht of circulerende lucht moeten
vermeden worden.

Bij het drijven zelf is het belangrijk de volgende punten in acht te nemen:







Er is rust: roepen of lawaai maken wordt vermeden. Hanteren van kettingen of metalen
voorwerpen die schrille, indringende geluiden voortbrengen gebeurt met de nodige
omzichtigheid. Bij de aankoop van apparatuur is het belangrijk om hiermee rekening te
houden.
Het aanwezige personeel moet zich uit het zicht van de dieren bevinden om zo min mogelijk
de aandacht van de dieren te trekken.
Wanneer een dier weigert zich verder in de drijfgang te begeven, wordt het rustig gedreven
en worden de geaccepteerde principes toegepast (vluchtdier, evenwichtspunt,
benaderingszone).
Indien bijkomende middelen toch nodig blijken, hanteert men zo min mogelijk apparaten die
elektrische schokken toedienen, alleen bij toegelaten diersoorten (niet bij kleine
herkauwers!) en onder strikte voorwaarden zoals beschreven in bijlage 3 punt 1.9 van de
Europese verordening (EG) 1099/2009. Het vervangen van dergelijke toestellen door andere
meer diervriendelijke drijfhulpmiddelen zoals vlaggen, plastic kloppers, ed. wordt sterk
aanbevolen. Bij het gebruik van elektrisch prikkelende toestellen wordt ≤ 25% als een
aanvaardbare standaard beschouwd en < 5% als excellent.

3.4 Technische verfijningen bij de fixatie van de dieren
3.4.1 Inleiding
Bij het onbedwelmd slachten is het uiterst belangrijk dat men het dier goed fixeert: geen of slechte
fixatie heeft ernstige gevolgen voor het welzijn van het dier. Men moet zich echter bewust zijn dat
6

fixeren van runderen en kleine herkauwers, ongeacht rechtopstaand of gekanteld, in ieder geval een
stresserende fase is in het slachtproces. Daarom dient de fixatie secuur te gebeuren met een
maximale aandacht voor het beperken van stress. Dit algemene vertrekpunt wordt echter
gecompliceerd door twee aspecten. Ten eerste is er een gebrek aan wetenschappelijke consensus
over de ideale fixatiemethode. Ten tweede is er in de praktijk een gebrek aan standaardisering van
gebruikte methoden en een diversiteit in de uitvoeringspraktijk.
Gebrek aan wetenschappelijk consensus: De WAC is van mening dat de beschikbare rapporten geen
eenduidig antwoord geven op de wenselijkheid van één wijze van fixatie. In de praktijk heeft men
momenteel de keuze uit twee opties, namelijk: de rechtopstaande fixatie en de gekantelde fixatie.
Voor de gekantelde fixatie worden rotaties toegepast variërend van 45° tot 180°. Hier volgt een
advies voor het toepassen van beste praktijken bij het fixeren van runderen
(rechtopstaand/gekanteld) en kleine herkauwers. Wetenschappelijke literatuur geeft aan dat
herkauwers stress ervaren bij het kantelen in een rotatiebox (ademhalingsstress, hypoxemie,
ongemak als gevolg van langere fixatieduur, inhaleren van bloed, druk van de pens op diafragma of
organen). Tegelijk stelt ander recent onderzoek (WUR-rapport 379 en 417) vast dat het kantelen van
runderen niet meer stress geeft dan het rechtopstaand fixeren en dat werd vastgesteld dat de
rechtopstaande fixatie een significant langere tijd tot bewustzijnsverlies gaf dan de gekantelde
dieren.
Standaardisering en uitvoering: Er bestaat een gebrek aan kwaliteitsnormering van toestellen ter
fixatie van dieren. De wijze waarop ze bediend worden is eveneens divers. Bijvoorbeeld, een
gestandaardiseerde fixatiemethoden waarbij het dier staand gefixeerd wordt ontbreekt nog in
praktijk. Hierdoor bestaan grote verschillen in de uitvoeringspraktijk. Tegelijk wordt in praktijk
geconstateerd dat fixatie-apparatuur gebruikt wordt dat niet geschikt is voor het betreffende dier.
De Europese verordening (EG) 1099/2009 schrijft helder voor dat het fixatietoestel passend moet
zijn het dier. Dat betekent dat de fixatiebox ofwel aanpasbaar moet zijn of dat verschillende
modellen beschikbaar zijn afhankelijk van de grootte en het gewicht van de dieren. Bijvoorbeeld in
het geval van runderen denkt men aan drie grote typologieën nl. vleeskalveren, volwassen
vleesrunderen en melkkoeien. Bij schapen en geiten wordt frequent nog bijkomend manueel
gefixeerd na de individuele mechanische fixatie. Hiermee wordt bedoeld dat na het installeren van
het dier in het fixatietoestel dikwijls geen adequate manier bestaat om de dieren in de juiste positie
te houden zonder bijkomende handelingen. Bij schapen wordt ook in een V-Restrainer gefixeerd.
Beide methodes kunnen ernstige implicaties hebben op het dierenwelzijn (zie ook punt 3.4.3).
Dit heeft nadelige gevolgen voor het welzijn van de slachtdieren. Er moet gestreefd worden naar
meer standaardisatie. De exacte parameters waaraan moet voldaan worden en het bijbehorend
technische ontwerp zijn nu nog onvoldoende bekend. Op basis van het gebrek aan
wetenschappelijke eenduidigheid en standaardisering adviseert de WAC om verder onderzoek te
doen naar de welzijnseffecten van fixatiemethoden. Dit onderzoek moet mede als doel hebben om
de huidige systemen te standaardiseren, alsook te normeren voor kleine herkauwers en runderen.
Hieronder volgen verfijningen van de fixatie van dieren per diersoort. Het gaat hierbij om verfijning
die nu al doorgevoerd kunnen worden en/of voorbereiden op bovenstaande algemene advies.

7

3.4.2 Fixatie van runderen
3.4.2.1 Het kantelsysteem
























De bediening van het toestel moet duidelijk en eenvoudig zijn. Het personeel moet opgeleid
zijn en vertrouwd zijn met de bediening ervan.
Voor elke slachtdag moeten de gebruikte toestellen op hun goede werking getest worden.
De methode moet een snelle, maar rustige afhandeling mogelijk maken.
De aansluiting op de drijfgang moet voor het dier als een natuurlijke overgang lijken en bij het
binnentreden, moeten de vier poten ongeveer gelijk belast zijn (zie punt 3.3)
De dieren worden individueel en mechanisch gefixeerd zonder tussenkomst van een persoon.
Het dier moet beperkt worden in zijn beweging zonder dat het pijn of ongemak ervaart of
afweerbewegingen poogt te ondernemen.
Het lichaam van het dier moet goed zichtbaar zijn zodat ingegrepen kan worden wanneer zijn
welzijn in het gedrang komt (cf. Europese verordening (EG) 1099/2009).
Het toestel moet aan alle zijden, ook de bovenzijde goed aansluiten, maar geen druk
uitoefenen. Bij het kantelen moet het dier goed gefixeerd blijven en niet naar beneden
glijden of vallen.
Elke overmatige druk zal het dier extra stress bezorgen. Het toestel moet daarom met een
drukbegrenzer uitgerust zijn/worden. Permanente waakzaamheid van de persoon die het
dier fixeert is vereist (inschatten van stressreacties van het dier). De hydraulische
eigenschappen van het toestel moeten een snelle manuele drukverlaging toelaten.
Het dier wordt pas in het fixatietoestel geplaatst wanneer de persoon die de keelsnede
uitvoert klaarstaat om het dier meteen te snijden. Het kelen moet onmiddellijk na kantelen
gebeuren (max. 10 seconden). In een twinbox wordt de keelsnede niet binnen het verwachtte
tijdspanne uitgevoerd bij het dier dat als tweede gesneden wordt. Dit heeft ernstige gevolgen
voor het dierenwelzijn. Het gebruik van de twinbox wordt dan ook ten stelligste afgeraden.
Fixatie van kop en hals (zie punt 3.5.1).
Pas nadat zowel het lichaam als de kop van het dier gefixeerd is, wordt de kanteling
onmiddellijk uitgevoerd in één niet stagnerende, vloeiende beweging.
Het toestel is zo ontworpen dat de slachter alle bewegingsruimte heeft om de keelsnede
optimaal uit te voeren.
De belichting is zo ingesteld dat de slachter een goed zicht heeft op de uit te voeren
keelsnede én op het effect dat dit bij het dier teweegbrengt, met name verlies van reflexen
(bewustzijn) en andere gedragsveranderingen die indicaties geven over het welzijn van het
dier.
De controle op het bewustzijnsverlies gebeurt, zoals aangenomen, op basis van de cornea- en
geïnduceerde ooglidreflex. Dit moet betrouwbaarder en beter verlopen.
De fixatie wordt opgeheven wanneer geen enkel teken van bewustzijn of gevoeligheid meer
wordt waargenomen. Runderen moeten minimaal 45 seconden gefixeerd blijven.
De wijze waarop het dier uit de fixatiebox gelost wordt, moet op een vloeiende, glijdende
wijze gebeuren om te vermijden dat het terug bij bewustzijn komt.
Als het dier na het opheffen van de fixatie opnieuw tekenen van bewustzijn of gevoeligheid
vertoont, wordt het dier alsnog bedwelmd.
Elke locatie waar onbedwelmde slachtingen van runderen en kleine herkauwers plaatsvinden,
moet uitgerust zijn met een door de wet voorgeschreven verdovingstoestel, geschikt voor
betrokken diersoorten en type. Dit toestel moet gebruiksklaar zijn en personeel met de
nodige kennis en vakkundigheid is aanwezig voordat het dier de fixatiebox betreedt.
8



Pas als is vastgesteld dat het dier geen enkel teken van leven meer vertoont, wordt de
eerstvolgende slachthandeling uitgevoerd.

3.4.2.2 Het rechtopstaand systeem






















De bediening van het toestel moet toegankelijk en eenvoudig zijn. Het personeel moet
opgeleid zijn en vertrouwd zijn met de bediening ervan.
Voor elke slachtdag moeten de gebruikte toestellen op hun goede werking getest worden.
De methode moet een snelle, maar rustige afhandeling mogelijk maken.
De aansluiting op de drijfgang moet voor het dier als een natuurlijke overgang lijken en bij het
binnentreden moeten de vier poten ongeveer gelijk belast zijn.
De dieren worden individueel, mechanisch gefixeerd, zonder tussenkomst van een persoon.
Het dier moet beperkt worden in zijn beweging zonder dat het pijn of ongemak ervaart of
afweerbewegingen poogt te ondernemen.
Alle bewegingen van het toestel verlopen vloeiend.
Het lichaam van het dier moet goed zichtbaar zijn zodat ingegrepen kan worden wanneer zijn
welzijn in het gedrang komt (cf. Europese verordening 1099/2009).
Het toestel moet aan alle zijden goed aansluiten maar geen druk uitoefenen.
Elke overmatige druk kan het dier extra stress bezorgen. Het toestel moet daarom met een
drukbegrenzer uitgerust zijn/worden. Er zijn geen drukpunten. Permanente waakzaamheid
van de persoon die het dier fixeert is vereist (inschatten van stressreacties van het dier). De
hydraulische eigenschappen van het toestel moeten een snelle manuele drukverlaging
toelaten.
Het systeem werkt met een opduwer. Die oefent net genoeg druk uit om het dier naar voren
te bewegen maar niet tegen het voorste deel van de box aan te duwen. De rug moet
vlak/horizontaal blijven. Wanneer het dier in de juiste positie verkeert wordt de druk
opgeheven. De opduwer mag alleen gebruikt worden voor de doeleinden waarvoor bedoeld
met name het dier op diervriendelijke en verantwoorde wijze in de correcte positie brengen.
Onjuist gebruik wordt door diverse onderzoekers gemeld.
De dieren mogen zich niet kunnen omdraaien.
Het dier wordt pas in het fixatietoestel geplaatst wanneer de persoon die de keelsnede
uitvoert klaarstaat om het dier meteen te snijden. Dat moet zo snel mogelijk gebeuren (max.
10 seconden na fixatie van de kop).
Het systeem is verplicht uitgerust met een buik-borstlift. Ook hier is permanente
waakzaamheid vereist voor eventuele beknelling. Bij het betreden van het dier in het
fixatietoestel is de buiklift nog niet uitgeklapt, zodat het dier daarbij niet belemmerd wordt.
De buik-borstlift heeft geen uitsteeksels, scherpe randen of drukpunten. De afmetingen zijn
zodanig dat het gewicht van het dier gedragen kan worden zonder beknelling. De buikborstlift is zichtbaar en toegankelijk, zodat de medewerker, die het toestel bedient, zich ervan
kan verzekeren dat de lift in de juiste positie is gebracht. Voorafgaande aan de keelsnede
raakt de lift het dier niet. De lift mag het dier niet optillen en de hoogte moet makkelijk
aanpasbaar zijn.
Fixatie van kop en hals (zie punt 3.5.1).
Het toestel is zo ontworpen dat de slachter alle bewegingsruimte heeft om de keelsnede
optimaal uit te voeren.
De belichting is zo ingesteld dat de slachter een goed zicht heeft op de uit te voeren
keelsnede én op het effect dat dit bij het dier teweegbrengt, met name verlies van reflexen

9












3.4.3

(bewustzijn) en andere gedragsveranderingen die indicaties geven over het welzijn van het
dier.
De lift moet het lichaam van het dier blijven ondersteunen wanneer het enige tijd na de
keelsnede inzakt zodat het dier overeind blijft en kop en hals in een positie blijven dat de
wondranden intact blijven en de verbloeding optimaal gebeurt.
De controle op het bewustzijnsverlies gebeurt, zoals aangenomen, op basis van de cornea- en
geïnduceerde ooglidreflex. Dit moet betrouwbaarder en beter verlopen.
De fixatie wordt opgeheven wanneer het bewustzijn blijvend onderbroken is en geen enkel
teken van bewustzijn of gevoeligheid meer wordt waargenomen. Runderen moeten minimaal
45 seconden gefixeerd blijven.
De wijze waarop het dier uit de fixatiebox gelost wordt moet op een vloeiende, glijdende
wijze gebeuren om te vermijden dat het terug bij bewustzijn komt.
Als het dier na het opheffen van de fixatie tekenen van bewustzijn of gevoeligheid vertoont,
wordt het dier alsnog bedwelmd.
Elke locatie waar onbedwelmde slachtingen van runderen en kleine herkauwers plaatsvinden,
moet uitgerust zijn met een door de wet voorgeschreven verdovingstoestel, geschikt voor
betrokken diersoorten en type. Dit toestel moet gebruiksklaar zijn en personeel met de
nodige kennis en vakkundigheid is aanwezig voordat het dier de fixatiebox betreedt.
Pas als is vastgesteld dat het dier geen enkel teken van leven meer vertoont, wordt de
eerstvolgende slachthandeling uitgevoerd.
Fixatie van kleine herkauwers

In kleine slachterijen worden de dieren, meestal schapen, in een individueel fixatietoestel gefixeerd
(vnl. rugligging). Daarna is het niet de bedoeling, dat nog handmatig wordt ingegrepen. De
toestellen zijn echter veelal niet uitgerust om een goede positionering te behouden tijdens het
fixatieproces waardoor het personeel manueel moet ingrijpen. Dit is in strijd met de wet. Bij
manueel gefixeerde schapen komen de dieren regelmatig los uit hun fixatie als reactie op de
keelsnede. Dit belemmert een optimale verbloeding. Bij kleine herkauwers wordt de kop veelal ook
niet afzonderlijk mechanisch gefixeerd en heel regelmatig wordt die meteen gelost na de keelsnede.
Een andere fixatiemethode, waarbij de dieren rechtopstaand gekeeld worden, is een transportband
(V-Restrainer). Bij de V-Restrainer vallen/steunen de dieren die aangesneden zijn met de kop op de
rug van het voorgaande dier omdat niet voldoende afstand bestaat tussen de dieren op de
transportband. De druk op de wondrand is pijnlijk en de verbloeding - en daarmee samenhangend
het verlies van bewustzijn wordt verlengd.
Dieren worden niet systematisch geschoren waardoor de wondranden na aansnijden niet intact
blijven en het daarenboven moeilijk is dit goed te controleren. Ook is het niet bevorderlijk voor het
scherp houden van het mes.
Net als bij runderen voldoet de wijze waarop het verlies van bewustzijn bij schapen en geiten
gecontroleerd wordt dikwijls niet. Hierdoor worden meer dieren bij bewustzijn opgetakeld. Dit is in
strijd met de Europese verordening (EG) 1099/2009.
Voor beste praktijken bij fixatie van kleine herkauwers wordt het volgende geadviseerd:

10

 Als de wol op de plaats van de keelsnede zo lang is dat de wondrand niet intact blijft moet
het dier geschoren zijn.
 Dieren worden bij het in het fixatietoestel plaatsen niet aan kop, oren, horens, poten, staart
of vacht voortgetrokken of opgetild.
 De dieren worden individueel gefixeerd waarmee bedoeld wordt dat ze niet met elkaar in
contact komen.
 Met het toestel worden de dieren mechanisch gefixeerd wat inhoudt dat geen tussenkomst
van personeel nodig is om de dieren gefixeerd te houden. Daarbij worden de poten niet
mechanisch vastgeklemd of samengebonden.
 Het toestel bevat geen scherpe uitsteeksels die tegen het dier aankomen.
 Bij een staande fixatie heeft het toestel een borst/buikondersteuning, zodat het dier na het
snijden ondersteund wordt.
 Eventuele bewegingen van toestel/toestelonderdelen zijn vloeiend, niet hortend/schokkerig.
 Dieren worden pas in fixatieapparatuur geplaatst, inclusief kopfixatie, wanneer de met
verbloeding belaste persoon gereed is om het dier onmiddellijk te verbloeden. Bij staande
fixatie wordt meteen na de kopfixatie gesneden, bij rug- of zijligging wordt meteen na
kantelen of neerleggen gesneden.
 Er is voldoende ruimte om te snijden zonder dat het mes in contact komt met metalen delen.
 Schapen en geiten blijven in ieder geval na het toebrengen van de keelsnede tenminste 30
seconden gefixeerd in de positie die ze innamen op het moment van het toebrengen van de
keelsnede.
 De fixatie wordt pas opgeheven als het dier geen tekenen van bewustzijn en gevoeligheid
meer vertoont waarbij de voor het slachten verantwoordelijke persoon stelselmatig
controles uitvoert om zich hiervan te verzekeren.
 Aangehangen dieren vertonen geen tekenen van bewustzijn.
 De eerstvolgende slachthandeling wordt pas uitgevoerd nadat is vastgesteld dat dier geen
tekenen van leven meer worden vertoond.
Concluderend stelt de WAC dat voor kleine herkauwers:
 Een gestandaardiseerde werkwijze noodzakelijk is.
o Er behoefte is aan een goede individuele mechanische fixatie.
o Het ontwerp waaraan het fixatietoestel moet voldoen op dit moment te onduidelijk is,
onderzoek is derhalve vereist.
 Betere garanties geboden kunnen worden voor een meer diervriendelijke werkwijze tijdens
het onbedwelmd slachten van schapen en geiten.
 De controle op het bewustzijnsverlies na het snijden van kleine herkauwers versterkt moet
worden.

11

3.5

Technische verfijningen bij de fixatie van de kop, positie en praktische uitvoering van de snede
3.5.1 Fixatie van de kop van runderen en kleine herkauwers
Zoals in vorige advies vermeld, wordt vastgesteld dat zowel de snijlocatie (van Cl tot C4) als de
snijbeweging (1 t/m 6 snijbewegingen) verschilt. Verfijnende maatregelen die inspelen op deze
aspecten zullen het dierenwelzijn aanzienlijk verbeteren. Concreet wordt dan aandacht besteed aan
de fixatie van kop en hals die een cruciale rol speelt bij het uitvoeren van de keelsnede, maar ook
aan het niveau waarop gesneden wordt (C1).
 Dieren met een sterke beharing moeten geschoren zijn om de keelsnede optimaal te kunnen
toebrengen. Om het aantal handelingen in het slachthuis te beperken, met als doel de dieren
zo rustig mogelijk houden, is het raadzaam de dieren geschoren aan te voeren.
 De halsopening en kopfixatievoorziening hebben afgeronde oppervlakken. De fixatiebeugel is
zo afgesteld dat er sprake is van het liften van de kop met beheerste druk waarbij het welzijn
van het dier niet wordt benadeeld. Ook voor dit onderdeel van het systeem is drukbegrenzing
voorzien.
 Het systeem kan aangepast worden aan verschillende afmetingen van de kop.
 De beweging van de kop moeten in alle richtingen beperkt worden. Na fixatie kan de kop niet
meer teruggetrokken worden.
 De kinlift moet de kop optillen zodanig dat de hals niet overstrekt wordt. In geval van staande
fixatie moet de bovenkant van de kop evenwijdig met de vloer zijn. In een kanteltoestel moet
de kop vóór het kantelen gefixeerd zijn, daar gelden dezelfde regels voor het niet
overstrekken.
 Het systeem biedt voldoende ruimte om de keelsnede effectief uit te voeren vlak achter de
kaakhoek (op C1 niveau). Dit is het optimale niveau voor aansnijden m.b.t. verbloeding en
verminderde kans op het zogeheten ballooning. Het ontwerp van de fixatiebeugel moet een
vlotte keelsnede toelaten zonder dat het lemmet of andere onderdelen van het mes de
beugel raken.
 Eventueel kan de druk wat verlaagd worden na de keelsnede. Personeel moet echter zeer
waakzaam blijven dat de kop niet kan teruggetrokken worden en zo gepositioneerd blijft dat
de wondranden het toestel niet raken na de keelsnede. Hoeveel die drukverlaging bedraagt,
is momenteel niet vastgelegd.
 Het is van groot belang dat de volledige kop goed zichtbaar blijft. De ogen, neusgaten en de
bek van het dier moeten vrij blijven en zichtbaar zijn voor de slachter zodat de tekenen van
bewustzijnsverlies (reflexen) optimaal gecontroleerd kunnen worden.
 Het systeem moet een noodbedwelming steeds en onmiddellijk mogelijk maken.
 Andere kopfixatiemiddelen, zoals een halster met een touw door een ring, die niet aan
voorgenoemde criteria voldoen zijn uit welzijnsoogpunt niet toelaatbaar.
 Omdat bij kleine herkauwers de kop niet systematisch mechanisch gefixeerd is geldt het
volgende: Het toestel heeft een voorziening voor de ondersteuning van de kop OF de kop
wordt tijdens en na snijden handmatig ondersteund en vastgehouden tot dier
bewusteloos/gevoelloos is.
12

3.5.2

Positie en praktische uitvoering van de snede

 De keelsnede wordt best op C1 uitgevoerd voor een optimale verbloeding.
 Het mes voor de keelsnede is vlijmscherp en wordt vlijmscherp gehouden. Het lemmet is
voldoende lang en breed, zodat het mes bij heen en weer gaan niet in de wondrand blijft
steken.
 De snede wordt trefzeker en kordaat uitgevoerd. Alle omstandigheden die dit belemmeren
moeten vermeden worden.
 De snijwonde moet intact blijven en niet met onderdelen van het toestel of andere dingen in
aanraking komen.
 In een klein aantal gevallen stelt men ernstige problemen vast met het verbloeden en het
bewustzijnsverlies van dieren met heel losse huid op de plaats van de keelsnede (bv oude
geitenbokken). Dergelijke dieren komen niet in aanmerking om onbedwelmd te slachten.

3.6 Technische verfijningen bij de rol van de Animal Welfare Officer (AWO = functionaris voor het
dierenwelzijn) en de opleiding van het slachthuispersoneel
Slachthuispersoneel dat handelingen met dieren uitvoert moet de nodige kennis bezitten en dus in
het bezit zijn van een getuigschrift van vakbekwaamheid (verordening 1099/2009 (EG) artikel 7 en
artikel 21). Dit moet zich vertalen naar vaardigheden in de praktijk en hier wordt vastgesteld dat
heel wat verbetering mogelijk is. Het verplichte kwaliteitssysteem moet voldoende garanties bieden
voor een conforme en goede uitvoering.
Zoals reeds werd aangehaald is betrokkenheid en bewustzijn van kapitaal belang en is een
sensibiliserende taak m.b.t. dierenwelzijn weggelegd in de opleidingen. Men moet bekijken waar en
hoe verbeteringen gerealiseerd kunnen worden, zowel op vlak van kennis, vaardigheden als
bewustzijn.
 De verantwoordelijkheden en verplichtingen van de AWO wordt in artikel 17 in de Europese
verordening 1099/2099 (EG) beschreven. De rol van de AWO kan versterkt worden door meer
onafhankelijkheid. Naar analogie met de rol die de welzijnsverantwoordelijke binnen een
proefdierfaciliteit vervult, kan de AWO bv meer bevoegdheid krijgen om in te grijpen bij
inbreuken m.b.t. dierenwelzijn tijdens het slachtproces.
 Omdat in de praktijk, volgens verschillende experts, het vaststellen van bewustzijnsverlies
mank loopt en voor verbetering vatbaar is wordt aanbevolen dit te laten uitvoeren door de
AWO (of de toezichthoudend dierenarts).
 Voor wat betreft de rol van het management bij het verbeteren van dierenwelzijn in het
onbedwelmd slachtproces moet nagedacht worden over een wisselwerking/rapportage
tussen verschillende partijen in de slachterij (Directie/AWO/Toezichthoudend dierenarts).
Communicatie en transparantie hebben een positief effect op de kwaliteit van de uitvoering.
Daarom is het openbaar maken van actiepunten die het dierenwelzijn op de slachtlocatie
verbeteren een goede zaak.
 Zoals aangegeven in de inleiding moet nagedacht worden over de wijze en timing waarop een
permanente monitoring ingevoerd wordt met als doel het behalen en handhaven van hoge
standaardnormen m.b.t. dierenwelzijn.

13

4. Advies m.b.t. voorwaarden die moeten voldaan worden om ritmische ademhaling als
betrouwbare indicator van bewustzijn op te nemen ter vervanging van de cornea- en
geïnduceerde ooglidreflex
In het advies van de WAC van augustus 2015 werd een aantal bewustzijnsparameters als
onbruikbaar geacht (spontane ooglidreflex, oprichtreflex, dreigreflex, spontane ritmische
ademhaling, pijnprikkel tussenschot). Als de infrastructuur in het slachthuis het toelaat om te
beoordelen dat de ritmische ademhaling niet meer aanwezig is dan kan deze parameter gebruikt
worden als indicator. In de praktijk hebben niet alle slachthuizen de noodzakelijke faciliteiten.






Bij het kiezen van een valabele bewustzijnsindicator is het essentieel dat deze goed
waarneembaar is. De bewegingen van thorax en/of abdomen moeten goed zichtbaar zijn
indien men ritmische ademhaling als indicator van bewustzijn wil gebruiken. De huidige
fixatie-apparatuur laat dat niet toe.
De fixatie kan, zelf als de zichtbaarheid goed zou zijn, de ademhalingsbewegingen
beïnvloeden. Dit heeft te maken met het feit dat een zekere mate van druk wordt
uitgeoefend op thorax en abdomen door de fixatieapparatuur.
De fixatie mag pas opgeheven worden wanneer geen enkel teken van bewustzijn of
gevoeligheid meer waargenomen wordt. Een indicator moet dus ondubbelzinnig vast te
stellen zijn tijdens de fixatiefase. Dit maakt dat het hanteren van ritmische ademhaling niet in
aanmerking komt.

Conclusie: Ritmische ademhaling is op zich een valabele bewustzijnsindicator, maar is als methode
in praktijk niet toepasbaar. De fixatie staat een goede inschatting van deze parameter in de weg,
maar fixatie is - zoals eerder toegelicht - voor zowel de uitvoering van de slacht als de borging van
dierenwelzijn essentieel.

5. Geraadpleegde bronnen
Biesheuvel M. (Drs.), NVWA Senior Inspecteur Levend Vee - Interview
Borest Report, Restraining systems for bovine animals slaughtered without stunning welfare and
socio-economic implications executive summary & key messages (June 2015)
DIAREL, Report on good and adverse practices. Animal welfare concerns in relation to slaughter
practices from the viewpoint of veterinary sciences (2010) www.diarel.eu
EFSA, Welfare aspects of animal stunning and killing methods. Scientific report of the scientific
panel for animal health and welfare on a request from the Commission related to welfare aspects of
animal stunning and killing methods (2004) www.efsa.europa.eu
FAWC, Cattle inversion for religious slaughter, (April 2012)
FAWC, Upright bovine restraining pens for non-stunned slaughter – design and operating criteria
(November 2013)
Gerritzen M.A. (Dr. Ing.) Senior scientist animal welfare Wageningen UR Livestock Research,
Member of Wageningen Centre for Animal Welfare and Adaptation (CAWA) - Interview

14

Gerritzen M.A., Reimert H., van der Werf J., Hindle V.A., Visser K., van Dixhoorn I., Progress report
restraining ruminants: Upright versus inverted restraining Wageningen UR Livestock Research
Lelystad, June 2014 (Rapport 379)
Gerritzen M.A., Verhoeven M., Kluivers-Poodt M., Reimert H., Anjema D., Progress report validation
of parameters to examine unconsciousness: validation of parameters used to asses consciousness in
sheep at slaughter. Wageningen UR/Livestock Research. (May 2014) (Rapport 380)
Gerritzen M.A., Verhoeven M.T.W., Hindle V.A., Progress report validation of parameters to
determine unconsciousness during slaughter of veal calves. Wageningen UR/Livestock Research.
(March 2015) (Rapport 405)
Gerritzen M.A., Verkaik J., Reimert H., Hindle V.A., Vaststellen nul-situatie onverdoofd slachten van
runderen en kleine herkauwers in Nederland in 2014, Wageningen UR/ Livestock Research,
(November 2014) (Rapport 395)
Gerritzen M.A., Research concerning slaughter without stunning of ruminants in The Netherlands,
Wageningen UR/Livestock Research, (June 2015) (Rapport 417)
Nvwa-website: Checklijsten onbedwelmd slachten volgens religieuze riten Bijlage 2 bij WLZVL-17,
versie
2,
11
september
2014
Fixatievoorziening
voor
schapen
en
geiten
https://www.nvwa.nl/onderwerpen/dieren-dierlijke- producten/dossier/dierwelzijn/voorschriftendierenwelzijn-preventie-en-export
OBS RUND Kanteltoestel checklist op basis van lijst die op de Nvwa-website als bijlage 2 bij
werkvoorschrift WLZVL-017
OBS RUND Toestel staande fixatie checklist op basis van lijst die op de Nvwa-website als bijlage 2 bij
werkvoorschrift WLZVL-017
Peeters, E., Welzijnsaspecten bij het slachten (drijven, fixeren, kelen) van runderen en schapen.
Wetenschappelijk rapport raad voor dierenwelzijn in België (2007)
Vanthemsche P., Landuyt Chr., Vanantwerpen G. Interview
Vanthemsche P., Landuyt Chr., Barbier J., Vanantwerpen G. Joods ritueel slachten: Evaluatie
haalbaarheid van het convenant (Januari 2015)
Aangevuld met adviezen en visies van een aantal internationale experts in de materie van het
onbedwelmd slachten

15