EVALUATIE VACCINATIEREGELING STAGEPLAATSEN ZORG (HEPATITIS)

Eindrapport

Arie Gelderblom
Mark den Hartog
Yvonne Prince

Rotterdam, 15 december 2021

COLOFON

DIT IS EEN UITGAVE VAN
SEOR BV
© SEOR BV / ROTTERDAM, 15 DECEMBER 2021
Niets van deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden verveelvoudigd zonder de voorafgaande toestemming van de uitgever en andere
auteursrechthebbenden. SEOR is niet aansprakelijk voor gegevens die door derden werden verstrekt.

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

EVALUATIE VACCINATIEREGELING STAGEPLAATSEN ZORG (HEPATITIS)

EINDRAPPORT

CONTACTPERSOON
Naam
Adres
Telefoon
Mobiel
Email

Yvonne Prince
Marconistraat 16, 11e etage
3029 AK Rotterdam
010 302 0500
06 4052 7014
prince@seor.eur.nl

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

INHOUDSOPGAVE
SAMENVATTING, CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

1

1

INLEIDING

3

1.1

Aanleiding

3

1.2

Doel en onderzoeksvragen

3

1.3

Onderzoeksaanpak

4

1.4

Leeswijzer

4

2

3

4

5

BESCHRIJVING VAN DE VACCINATIEREGELING

6

2.1

Achtergrond en doel van de Vaccinatieregeling

6

2.2

Subsidiebedragen

8

DOELMATIGHEID EN EFFECTIVITEIT VAN DE VACCINATIEREGELING

10

3.1

Tevredenheid met de regeling

10

3.2

Vaccinatiegraad

13

3.3

Samengevat

17

VERHOUDING TUSSEN DE GEMAAKTE KOSTEN EN HET SUBSIDIEBEDRAG

18

4.1

Oordeel onderwijsinstellingen

18

4.2

Beeld stakeholders

20

4.3

Samengevat

21

BEOORDELING(SPROCES) VAN DE OPLEIDINGEN DIE VOOR DE REGELING IN AANMERKING
KOMEN
22
5.1

Beschrijving beoordelingsproces

22

5.2

Ervaring van beoordeling(sproces)

23

5.3

Samengevat

25

BIJLAGE 1 OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN DIE VOOR DE VACCINATIEREGELING IN AANMERKING
KOMEN
26

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

SAMENVATTING, CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Doel, onderzoeksvragen en aanpak
De subsidieregeling Vaccinatie stageplaatsen zorg (hepatitis) is in 2008 ingevoerd en stelt studenten van
zorgopleidingen in het mbo en hbo in staat om zich tijdig te laten vaccineren tegen hepatitis B voor het lopen
van hun stage in een zorginstelling. De directie Macro Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt (MEVA)
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft SEOR gevraagd in het najaar van 2021
een evaluatie naar de regeling uit te voeren.
Voor het nader vormgeven van de regeling in 2022 is onderzoek naar de doelmatigheid en de effectiviteit van
de subsidieregeling Vaccinatie stageplaatsen zorg (hepatitis) gewenst, en wordt gevraagd naar aanbevelingen
voor mogelijke aanpassingen. In de evaluatie zijn de volgende onderzoeksvragen gehanteerd:
Is de systematiek van de regeling die via de onderwijsinstellingen verloopt, doelmatig en effectief?
Sluit de vergoeding van 125 euro per student aan bij de daadwerkelijke kosten voor vaccinatie tegen
hepatitis B?
3. Is de wijze waarop wordt beoordeeld welke opleidingen toegevoegd kunnen worden aan de regeling
doelmatig en effectief?
4. Welke aanbevelingen kunnen ten aanzien van bovenstaande aspecten gegeven worden?
1.
2.

De inzichten zijn verzameld via deskresearch, een online enquête onder mbo- en hbo-onderwijsinstellingen
die van de regeling gebruikmaken met een representatieve respons van 70% (40 van de 57
onderwijsinstellingen), en interviews met zes stakeholders (VWS en DUS-i, twee koepelorganisaties van
onderwijsinstellingen en één koepelorganisatie van werkgevers in de zorg, twee experts).
In dit rapport presenteren we onze bevindingen. De subsidieregeling Vaccinatie stageplaatsen zorg (hepatitis)
wordt hieronder kortweg aangeduid met de Vaccinatieregeling.
Achtergrond van de Vaccinatieregeling
De Vaccinatieregeling zorgt ervoor dat studenten aan specifieke zorgopleidingen in het mbo en het hbo tijdig
gevaccineerd worden voor het lopen van stage in zorginstellingen. Daarmee wordt ook in enige mate voorzien
in de (enorme en toenemende) personeelskrapte in de zorgsector. Het jaarlijkse totaalbedrag dat door VWS
is uitgekeerd is in de periode 2008-2021 toegenomen van 2 tot 5,6 miljoen euro. Het subsidiebedrag is in deze
periode steeds 125 euro per student gebleven zodat deze toename geheel toe te schrijven is aan de toename
van het aantal opleidingen dat onder de regeling valt. Voor het vaststellen van het aantal ingeschreven
studenten bij deze specifieke mbo- en hbo-opleidingen wordt gebruikgemaakt van DUO-gegevens van het
studiejaar t-2.
De Vaccinatieregeling is in grote mate doelmatig en effectief
De resultaten van de evaluatie van de Vaccinatieregeling laten zien dat de regeling in grote mate doelmatig en
effectief is. De doelmatigheid blijkt uit het volgende. Zowel de ondervraagde onderwijsinstellingen als
stakeholders zijn tevreden over de Vaccinatieregeling. De (overgrote) meerderheid van de
onderwijsinstellingen is tevreden tot zeer tevreden over de uitvoeringsaspecten van de regeling, over de
administratieve verplichtingen, en over de contacten met het ministerie van VWS. De tevredenheid van de
onderwijsinstellingen uit zich in een gemiddeld rapportcijfer van 8,2. De geïnterviewde stakeholders melden
tevreden te zijn over de regeling, ook over de administratieve lasten. Onder hen heerst wel een misverstand
over dat de Vaccinatieregeling een plafondregeling zou zijn, wat niet het geval is. Ontevredenheid bestaat bij
slechts enkele betrokkenen over dat een specifieke opleiding niet in de Vaccinatieregeling opgenomen is.
De effectiviteit van de regeling blijkt uit de bevinding dat in de afgelopen drie schooljaren een gemiddelde
vaccinatiegraad van circa 85% is behaald. Deze vaccinatiegraad is sinds 2008 gestegen van circa 80 tot 85%.
Bij de meeste onderwijsinstellingen is meer dan 90% van de studenten gevaccineerd. Slechts enkele
1

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

onderwijsinstellingen kenden een vaccinatiegraad van minder dan 60%. De overgrote meerderheid is van
mening dat de regeling effectief is voor het verhogen van de vaccinatiegraad. De uitbraak van corona in 2020
heeft bij twee derde van de onderwijsinstellingen invloed gehad op het vaccinatieproces, en bij een derde op
de vaccinatiegraad. Maar dit heeft niet geleid tot een veel lagere vaccinatiegraad.
De regeling zal over circa vijf jaar in aangepaste vorm wel nodig blijven omdat de regeling zich slechts ten dele
uit faseert door de opname van de hepatitis B vaccinatie in het Rijksvaccinatieprogramma sinds 2011.
De mate waarin het subsidiebedrag aansluit bij de gemaakte kosten verschilt over de onderwijsinstellingen
De verhouding tussen de gemaakte kosten en het ontvangen subsidiebedrag verschilt behoorlijk tussen de
onderwijsinstellingen: 56% komt (meer dan) goed uit met het subsidiebedrag, 37% komt er minder goed mee
uit, en 7% aanzienlijk minder goed. Een onvolledige vaccinatiegraad en aanbesteding van de vaccinaties
worden als verklaringen gegeven voor het toereikend zijn van het subsidiebedrag. Ontoereikendheid komt
doordat (een deel van) de uitvoeringskosten niet gedekt worden. Ook deels door de coronamaatregelen die
men moest treffen. Geen enkele onderwijsinstelling heeft een eigen bijdrage aan de studenten gevraagd.
De t-2 financieringssystematiek wordt gemiddeld neutraal door de onderwijsinstellingen beoordeeld, en leidt
bij nieuwe opleidingen en groeiende studentaantallen per saldo tot een lager subsidiebedrag per student.
Omdat deze t-2 systematiek echter gebruikelijk is in het onderwijs en tot een efficiënte uitvoering leidt, is het
niet aan te bevelen dit te veranderen.
Signalen over prijsstijging van de vaccins
Er wordt door enkele onderwijsinstellingen aangegeven dat de prijs van het vaccin in de afgelopen tijd
gestegen is. En de geïnterviewde experts twijfelen aan de toereikendheid van de 125 euro per gevaccineerde
student, en verwachten in 2022 een toename in de prijs van het vaccin.
Aanbeveling 1: Overweeg het bedrag van 125 euro per student met ingang van 2022 enigszins te verhogen, en
vraag daartoe nadere informatie op over de prijsstijging van het vaccin.
Behoorlijke tevredenheid over geselecteerde opleidingen; afwijzing van specifieke opleidingen leidt tot
ontevredenheid
In het beoordelingsproces voor het al dan niet toelaten van opleidingen tot de Vaccinatieregeling staan de
beoordelingscriteria niet of nauwelijks ter discussie (één geïnterviewde had enkele opmerkingen en wees op
dubbelingen), het is meer de afwijzing die tot ontevredenheid leidt. De onderwijsinstellingen zijn behoorlijk
tevreden over de beoordeling van de opleidingen; het betreft 13% die hierover (echt) ontevreden is. Ook geeft
een van de onderwijskoepels op dit gebied ontevredenheid aan maar dan omdat er andere pragmatische
redenen genoemd worden voor afwijzing van opleidingen.
Beoordelingsprocedure is voor betrokkenen onduidelijk en wordt niet helemaal doorlopen
Opvallend is dat de beoordelingsprocedure voor de geïnterviewde betrokkenen onduidelijk is, en ook niet
helemaal wordt doorlopen.
Aanbeveling 2: Communiceer het beoordelingsproces met de beschreven vier stappen duidelijk naar de
betrokkenen, en doorloop daarbij alle stappen ook daadwerkelijk.
Huidig beoordelingsproces is efficiënt en proportioneel, maar is door beoordeling door één expert kwetsbaar
De beoordeling van de opleidingen is een efficiënt proces en proportioneel ten opzichte van de subsidieomvang van de regeling, alhoewel er enige kwetsbaarheid lijkt te zijn omdat de inhoudelijke beoordeling door
één expert wordt gedaan. Beoordeling door twee experts kan discussie over het al dan niet toelaten van
opleidingen aan de regeling mogelijk verminderen.
Aanbeveling 3: Maak een afweging tussen het huidige efficiënte en proportionele beoordelingsproces met één
expert en tussen het toevoegen van een tweede inhoudelijke expert van een ander UMC.
2

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

1

INLEIDING

De directie Macro Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt van het ministerie van VWS heeft behoefte aan
een evaluatie naar de doelmatigheid en effectiviteit van de subsidieregeling Vaccinatie stageplaatsen zorg
(hepatitis). Dit hoofdstuk beschrijft de aanleiding en het (gebruiks)doel van de evaluatie. In de evaluatie
onderscheiden we vier onderzoeksvragen en enkele onderliggende hulpvragen.

1.1

AANLEIDING

De subsidieregeling Vaccinatie stageplaatsen zorg (hepatitis) is in 2008 ingevoerd en stelt studenten van
zorgopleidingen in staat om zich tijdig te laten vaccineren tegen hepatitis B voor het lopen van hun stage in
een zorginstelling. Deze subsidieregeling, kortweg aangeduid met de Vaccinatieregeling, dient eens in de vijf
jaar geëvalueerd worden. De regeling is sinds 2008 twee keer eerder geëvalueerd.1
De directie Macro Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt (MEVA) van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft SEOR gevraagd in het najaar van 2021 een volgende evaluatie
naar de doelmatigheid en effectiviteit van de regeling uit te voeren. Dit rapport doet hiervan verslag.

1.2

DOEL EN ONDERZOEKSVRAGEN

Doel van de evaluatie
Het doel van de evaluatie is: het in kaart brengen van de doelmatigheid en effectiviteit van de subsidieregeling
Vaccinatie stageplaatsen zorg (hepatitis), en het vaststellen van mogelijk gewenste aanpassingen.
Gebruiksdoel
De resultaten en aanbevelingen dienen eind 2021 in de vorm van een evaluatierapport beschikbaar te zijn, en
zodanig opgesteld te zijn dat begin 2022 besproken kan worden of en zo ja, hoe de regeling aangepast dient
te worden.
Onderzoeksvragen
In het evaluatieonderzoek naar de doelmatigheid en effectiviteit van de Vaccinatieregeling, en om mogelijk
gewenste aanpassingen in kaart te brengen onderscheiden we de volgende vier onderzoeksvragen:
Is de systematiek van de regeling die via de onderwijsinstellingen verloopt, doelmatig en effectief?
• In hoeverre zijn de betrokken partijen tevreden over de uitvoering?
• Hoe tevreden zijn de betrokken partijen over de administratieve lasten?
• Tot welke vaccinatiegraad heeft de Vaccinatieregeling in de afgelopen (school)jaren geleid, en
hoe is de coronapandemie daarbij van invloed geweest?
2. Sluit de vergoeding van 125 euro per student aan bij de daadwerkelijke kosten voor vaccinatie tegen
hepatitis B?
• In welke mate wegen de gemaakte kosten (inkoop en uitvoering) per gevaccineerde student
op tegen de vergoeding van 125 euro?
1.

1

Zie (1) Ministerie van VWS (2011), Evaluatie Subsidieregeling stageplaatsen zorg. Subsidie voor de tegemoetkoming in de kosten
voor vaccinatie tegen Hepatitis B voor leerlingen in het zorgonderwijs, Den Haag, en (2) Ecorys en SEOR (2016), Vaccinatieregeling
stageplaatsen zorg (hepatitis B). Eindrapportage beleidsdoorlichting Artikel 4.2 thema 5A, Rotterdam.

3

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

• Welke eigen vergoedingen van de studenten worden gevraagd?
Is de wijze waarop wordt beoordeeld welke opleidingen toegevoegd kunnen worden aan de regeling
doelmatig en effectief?
• In welke mate worden de juiste criteria daarbij gehanteerd?
• In hoeverre leidt dit tot selectie van de juiste opleidingen die in aanmerking komen voor de
Vaccinatieregeling?
• Hoe efficiënt verloopt het jaarlijkse beoordelingsproces dat doorlopen wordt?
4. Welke aanbevelingen kunnen ten aanzien van bovenstaande aspecten gegeven worden?
3.

1.3

ONDERZOEKSAANPAK

In het onderzoek zijn de volgende activiteiten verricht:
1. Beknopte deskresearch. In de deskresearch zijn onder andere de beleidscontext en de wettekst (plus
bijlagen) van de Vaccinatieregeling nader bestudeerd, evenals de beschrijving van het
beoordelingsproces van welke opleidingen aanspraak op de regeling kunnen doen. Daarnaast hebben
we (vertrouwelijk) kennisgenomen van de jaarlijkse verstrekkingsbestanden van VWS met de aantallen
studenten die per opleiding ingeschreven staan, alsmede de jaarlijkse subsidiebedragen die in
totaliteit door het ministerie van VWS begroot en toegekend zijn.
2. Interviews met stakeholders. Naast een interview met het ministerie van VWS en de
uitvoeringsorganisatie DUS-i, zijn interviews afgenomen met de twee overkoepelende organisaties
van de betrokken onderwijsinstellingen (MBO-raad en Vereniging Hogescholen), met de
overkoepelende organisatie van de diverse soorten zorginstellingen ofwel de werkgevers in de
zorgsector (RegioPlus), en met twee inhoudelijke expertisepartijen (twee medische experts op het
gebied van hepatitis, ieder verbonden aan een ander UMC).
3. Online enquête onder onderwijsinstellingen die gebruikmaken van de regeling. In de afgelopen jaren
hebben in totaal 57 mbo- en hbo-onderwijsinstellingen gebruikgemaakt van de Vaccinatieregeling.
Onder deze 57 onderwijsinstellingen is een online enquête uitgezet. Daarvan hebben 40
onderwijsinstellingen de enquête ingevuld. Daarmee is een behoorlijk hoge respons behaald van 70%.
We hebben de representativiteit van de respons getoetst, zowel wat betreft de verdeling naar
mbo/hbo als naar denominatie. Daaruit blijkt dat de respons van de 40 onderwijsinstellingen
representatief is voor de populatie van de 57 onderwijsinstellingen die de afgelopen schooljaren
gebruik hebben gemaakt van de Vaccinatieregeling.
4. Rapportage. Als laatste stap is onderhavige rapportage opgesteld.
Het onderzoek is in de periode half september- half december 2021 uitgevoerd.

1.4

LEESWIJZER

In het volgende hoofdstuk bespreken we de inhoud en het doel van de Vaccinatieregeling, en laten we zien
welke subsidiebedragen daar de afgelopen jaren mee gemoeid zijn geweest.
Hoofdstuk 3 bespreekt de doelmatigheid en effectiviteit van de Vaccinatieregeling. Daarin komt de
tevredenheid van de betrokken partijen met verschillende aspecten van de regeling aan de orde, en laten we
zien welke vaccinatiegraad bereikt is. Ook gaan we in op de invloed die de coronapandemie op de vaccinatie
heeft gehad.
Hoofdstuk 4 laat zien in welke mate de subsidiebedragen zich verhouden tot de kosten die de
onderwijsinstellingen voor het vaccineren maken.
4

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Hoofdstuk 5 gaat in op het beoordelingsproces van de opleidingen die voor de Vaccinatieregeling in
aanmerking komen. Bijlage 1 bevat een overzicht van zowel de mbo- als hbo-opleidingen die in 2021 voor de
Vaccinatieregeling in aanmerking kwamen.
Elk hoofdstuk begint met de hoofdboodschap van dat hoofdstuk en wordt afgesloten met een samenvattend
overzicht van de bevindingen.
De samenvatting, conclusies en aanbevelingen zijn aan het begin van dit rapport opgenomen.

5

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

2

BESCHRIJVING VAN DE VACCINATIEREGELING

De Vaccinatieregeling zorgt ervoor dat studenten aan specifieke zorgopleidingen in het mbo en het hbo tijdig
gevaccineerd worden voor het lopen van stage in zorginstellingen. Daarmee wordt ook in enige mate voorzien
in de (enorme en toenemende) personeelskrapte in de zorgsector. Het jaarlijkse totaalbedrag dat door VWS is
uitgekeerd is in de periode 2008-2021 toegenomen van 2 tot 5,6 miljoen euro. Het subsidiebedrag is in deze
periode steeds 125 euro per student gebleven zodat deze toename geheel toe te schrijven is aan de toename
van het aantal opleidingen dat voor de regeling in aanmerking komt. Voor het vaststellen van het aantal
ingeschreven studenten bij de specifieke mbo- en hbo-opleidingen wordt gebruikgemaakt van DUO-gegevens
van het studiejaar t-2.

Dit hoofdstuk geeft een korte beschrijving van de achtergrond en het doel van de Vaccinatieregeling (paragraaf
2.1). Daarna komen de subsidiebedragen die hiermee gemoeid gaan aan bod (paragraaf 2.2).

2.1

ACHTERGROND EN DOEL VAN DE VACCINATIEREGELING

Vaccinaties van studenten om stage lopen in zorginstellingen mogelijk te maken
Studenten in bepaalde zorgopleidingen lopen tijdens het stagelopen in een zorginstelling het risico op
besmetting met het hepatitis B-virus. Daarom moeten zij daartegen tijdig gevaccineerd worden. Vanwege de
relatief korte stageperiode in combinatie met de relatief lange vaccinatieperiode (7 maanden) konden
werkgevers bij stagiairs vaak niet aan deze verplichting voldoen. Dit zorgde in het verleden voor problemen
met het volgen van stages door studenten van zorgopleidingen. Studenten moesten de vaccinatie voorheen
ook zelf betalen, hetgeen door een deel van de lager opgeleide studenten als een drempel werd ervaren.2 De
Vaccinatieregeling die in 2008 is ingevoerd, dient deze knelpunten op te lossen. Met de Vaccinatieregeling
kunnen onderwijsinstellingen al bij de start van de opleiding de studenten (laten) vaccineren. Zo wordt
voorkomen dat studenten achterstanden oplopen doordat ze geen stages kunnen lopen omdat ze niet zijn
gevaccineerd.
Bijdrage aan invullen van de personeelskrapte bij zorginstellingen
Daarnaast wordt door de tijdige vaccinatie van studenten van de betreffende zorgopleidingen bijgedragen aan
het in enige mate voorzien in de personeelskrapte in de zorgsector. De regeling is erop gericht om problemen
vanwege achterblijvende vaccinaties in de stagevervulling te voorkomen en daarmee doorstroom binnen de
opleiding te faciliteren. Doordat een subsidie voor de vaccinaties beschikbaar is, wordt bovendien voorkomen
dat jongeren zelf hiervoor moeten betalen (geen eigen bijdragen). Een eigen bijdrage zou de instroom in de
opleidingen kunnen verminderen. De regeling vergemakkelijkt dus zowel de instroom als doorstroom in de
opleidingen. Uiteindelijk komt dit de uitstroom richting arbeidsmarkt ten goede. Met het oog op de
personeelstekorten in de zorg ondersteunt het ministerie van VWS de zorgsector met gerichte projecten. De
ingestelde Vaccinatieregeling maakt onderdeel uit van het arbeidsmarktbeleid van VWS. De ernst van de
personeelskrapte in de sector wordt nader toegelicht in Box 2.1.

2

Ministerie van VWS (2011), Evaluatie Subsidieregeling stageplaatsen zorg. Subsidie voor de tegemoetkoming in de kosten voor
vaccinatie tegen Hepatitis B voor leerlingen in het zorgonderwijs, Den Haag.

6

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Box 2.1

De ernst van personeelskrapte in de sector zorg en welzijn

Hieronder worden kort enkele studies behandeld die de ernst van de tekorten op de arbeidsmarkt van de sector zorg
en welzijn op de korte en langere termijn illustreren:
-

-

-

Een veel gebruikte arbeidsmarktprognose wordt periodiek uitgevoerd door ROA. In de meest recente
prognose geldt voor de zorg- en welzijnsberoepen dat de knelpunten relatief zeer hoog zijn 3. Deze studie is
vlak voor de coronacrisis uitgebracht. Verwacht mag worden dat de coronacrisis deze knelpunten alleen maar
heeft versterkt.
Voor de sector zorg en welzijn bestaat een specifiek arbeidsmarktprognosemodel in het kader waarvan
periodiek nieuwe prognoses worden gemaakt. De uitkomsten van de meest recente meting van dit
zogenaamde AZW-model (Arbeidsmarktprognosemodel Zorg en Welzijn) worden samengevat in een speciale
kamerbrief4. Dit model houdt wel rekening met corona en heeft hiervoor zelfs twee scenario’s ontwikkeld.
Het verwachte arbeidsmarkttekort voor zorg en welzijn (exclusief kinderopvang) ligt in 2022 tussen de 56.300
en 73.800, en tussen de 102.600 en 132.700 in 2030, afhankelijk van het gehanteerde corona-scenario. De
grootste tekorten worden zowel op de korte als de langere termijn verwacht in de verpleeghuiszorg en de
thuiszorg. Wat betreft beroep(sgroep)en zien we dat de verwachte tekorten vooral bij zorgberoepen zitten
en minder bij welzijnsberoepen. De verwachte tekorten zijn het grootst bij verzorgende mbo 3 en mbo- en
hbo-verpleegkundigen.
De meer korte termijn tekorten worden bevestigd in een enquête van UWV onder bijna 2.800
bedrijfsvestigingen (najaar 2020). Hierin is onder andere gevraagd naar de verwachtingen ten aanzien van
het komend jaar5. Deze publicatie geeft per sector een indicatie van de tekorten en overschotten die
werkgevers voor 2021 verwachten. De enquête werkt met open antwoorden. Voor de zorg komen onder
meer de volgende beroepen vaak naar voren als moeilijk vindbaar: verpleegkundigen; verzorgenden ig,
verzorgenden; (woon)begeleiders specifieke groepen; tandartsen, mondhygiënisten, preventie-assistenten.
Voor de sector sociaal werk, jeugdzorg en kinderopvang zijn dit onder meer: pedagogisch medewerkers
kinderopvang en (ambulant) sociaal werkers. Ook deze opsomming bevestigt dat veel opleidingen die onder
de regeling vallen aansluiten op beroepen waarvoor krapte op de arbeidsmarkt bestaat.

Zorgopleidingen
De Vaccinatieregeling voorziet in een tegemoetkoming van de kosten voor de vaccinatie van studenten van
zorgopleidingen tegen hepatitis B. Bij de introductie van de regeling zijn de opleidingen die in aanmerking
komen voor de Vaccinatieregeling en de hoogte van het bedrag per student voor de tegemoetkoming van de
kosten toentertijd geadviseerd door het Nationaal Hepatitis Centrum (NHC) en de MBO- en HBO-raad.
De Vaccinatieregeling geeft in de wettekst specifiek aan welk soort onderwijsinstellingen en opleidingen een
beroep op de Vaccinatieregeling kunnen doen.6 Onderwijsinstellingen die van rijkswege bekostigd worden op
grond van de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) of de Wet op hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW) kunnen voor aanvang van elk studiejaar een subsidieaanvraag doen. Een lijst met zowel de
mbo- als hbo-opleidingen die in aanmerking komen voor de subsidie is opgenomen in de bijlagen van de
regeling. De opleidingen die in 2021 in aanmerking kwamen voor de regeling zijn in bijlage 1 van dit rapport
opgenomen.

3 ROA (2019), De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2024, ROA-R-2019/7. Zie met name pagina 33.
4 https://www.prognosemodelzw.nl/documenten/brieven/2020/11/9/kamerbrief-over-arbeidsmarktontwikkelingen-in-de-zorg
5 https://www.werk.nl/imagesdxa/verwachtingen_werkgevers_voor_2021_tcm95-427707.pdf
6 Zie wetten.nl - Regeling - Subsidieregeling vaccinatie stageplaatsen zorg - BWBR0024188 (overheid.nl).

7

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

2.2

SUBSIDIEBEDRAGEN

Vergoeding van 125 euro per student volgens t-2 systematiek
De Vaccinatieregeling biedt een subsidie per student van de specifieke opleidingen aan de onderwijsinstelling
op basis van inschrijfgegevens van DUO. De subsidie bestaat uit een vastgesteld bedrag van 125 euro voor elke
student die in het referentie-studiejaar (t-2) voor het eerst een opleiding volgt waarvan de opleidingscode is
opgenomen in de bijlage van de regeling. In de aanvraagprocedure wordt gebruikgemaakt van informatie
afkomstig van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). De onderwijsinstellingen ontvangen een vooraf ingevuld
aanvraagformulier dat ze alleen nog moeten controleren en laten ondertekenen door de bevoegde personen,
en vervolgens terug moeten sturen naar het ministerie van VWS. Als een onderwijsinstelling subsidie ontvangt
vanuit de Vaccinatieregeling, is de onderwijsinstelling verplicht de betreffende studenten een vaccinatietraject
aan te bieden. De (t-2) systematiek van subsidietoekenning aan de onderwijsinstellingen is gebaseerd op de
instromende studentaantallen van twee jaar terug zodat er in sommige gevallen te weinig of juist te veel
subsidie per jaar wordt toegekend; dat kan overigens op het aanvraagformulier met onderbouwing
aangegeven worden.
Totaal verleend subsidiebedrag neemt toe door toename van het aantal opleidingen dat in aanmerking komt
Het vastgestelde bedrag van 125 euro per student is sinds de invoering van de regeling in 2008 hetzelfde
gebleven. Tegelijkertijd is het aantal opleidingen dat voor de Vaccinatieregeling in aanmerking kwam
behoorlijk uitgebreid zodat het totale subsidiebedrag dat verleend is flink toegenomen is. In 2021 is in totaal
5,6 miljoen aan subsidie uitgekeerd. Figuur 2.1 laat zien welke totale subsidiebedragen het ministerie van VWS
heeft begroot en daadwerkelijk heeft toegekend in de kalenderjaren 2018-2021.
De begroting speelt in de loop der tijd in op de realisatiebedragen (zie de stap in de begroting van 2019 naar
2020). Te zien is dat er geen sprake is van een plafondregeling; de realisatie ligt in 2019 hoger dan de begroting.
Het is dus niet zo dat de toelating van meer opleidingen ten koste gaat van de hoogte van het subsidiebedrag
per student.

Miljoen euro

Figuur 2.1
7,00
6,00
5,00
4,00
3,00
2,00
1,00
0,00

De begrote en toegekende totale subsidiebedragen voor de kalenderjaren 2018-2021

4,46

4,70

5,29

5,56

5,60

5,62

5,80

4,70

Toegekend
Begroot
2018

2019

2020

2021

Kalenderjaar
Bron: SEOR (2021), op basis van de ontvangen begrote en toegekende subsidiebedragen vanuit het ministerie van VWS.

8

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Sinds 2008 is het subsidiebedrag toegenomen van 2 tot 5,6 miljoen euro
In het jaar 2008 waarin de Vaccinatieregeling van start is gegaan, bedroeg het uitgekeerde subsidiebedrag 2
miljoen euro.7 In de loop der jaren is zoals gezegd het aantal opleidingen dat voor de Vaccinatieregeling in
aanmerking kwam flink uitgebreid. In bijlage 1 zijn de opleidingen die in 2021 in aanmerking kwamen
opgenomen; daarin staat ook aangegeven sinds welk jaar de opleidingen onder de regeling zijn komen te
vallen. Hierboven hebben we gezien dat in 2021 in totaal 5,6 miljoen euro aan subsidie is toegekend. Daarmee
is het subsidiebedrag sinds 2008 bijna verdriedubbeld.

7 Ministerie van VWS (2011), Evaluatie Subsidieregeling stageplaatsen zorg. Subsidie voor de tegemoetkoming in de kosten voor

vaccinatie tegen Hepatitis B voor leerlingen in het zorgonderwijs, Den Haag.

9

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

3

DOELMATIGHEID EN EFFECTIVITEIT VAN DE
VACCINATIEREGELING

Dit hoofdstuk laat zien dat de Vaccinatieregeling in grote mate doelmatig en effectief is.
Zowel de ondervraagde onderwijsinstellingen als stakeholders zijn tevreden over de Vaccinatieregeling. De
(overgrote) meerderheid van de onderwijsinstellingen is tevreden tot zeer tevreden over de uitvoeringsaspecten
van de regeling, over de administratieve verplichtingen, en over de contacten met het ministerie van VWS. De
tevredenheid van de onderwijsinstellingen uit zich in een gemiddeld rapportcijfer van 8,2. De geïnterviewde
stakeholders melden tevreden te zijn over de regeling, ook over de administratieve lasten. Onder hen heerst
wel een misverstand over dat de Vaccinatieregeling een plafondregeling zou zijn, wat niet het geval is.
Ontevredenheid bestaat bij slechts enkele betrokkenen over dat een specifieke opleiding niet in de
Vaccinatieregeling opgenomen is.
In de afgelopen drie schooljaren is een gemiddelde vaccinatiegraad van circa 85% behaald, waarmee deze sinds
2008 gestegen is van circa 80 tot 85%. Bij de meeste onderwijsinstellingen is meer dan 90% van de studenten
gevaccineerd. Slechts enkele onderwijsinstellingen kenden een vaccinatiegraad van minder dan 60%. De
overgrote meerderheid is van mening dat de regeling effectief is voor het verhogen van de vaccinatiegraad.
Corona heeft bij twee derde van de onderwijsinstellingen invloed gehad op het vaccinatieproces, en bij een
derde op de vaccinatiegraad. Maar dit heeft niet geleid tot een veel lagere vaccinatiegraad.
De regeling zal over circa vijf jaar in aangepaste vorm wel nodig blijven omdat de regeling zich slechts ten dele
uit faseert door de opname van de hepatitis B vaccinatie in het Rijksvaccinatieprogramma sinds 2011.

In dit hoofdstuk gaan we in op de tevredenheid van zowel de onderwijsinstellingen als de geïnterviewde
stakeholders met de Vaccinatieregeling waaronder de ervaren administratieve lasten door de
onderwijsinstellingen (paragraaf 3.1). Vervolgens komt de bereikte vaccinatiegraad in de afgelopen
schooljaren aan bod, waarbij aandacht wordt besteed aan de impact van de corona-uitbraak in 2020
(paragraaf 3.2). Tevens wordt aangegeven of de Vaccinatieregeling zich mogelijk uit zal faseren door het
Rijksvaccinatieprogramma van pasgeborenen waarin hepatitis B sinds 2011 is opgenomen.

3.1

TEVREDENHEID MET DE REGELING

De tevredenheid met de Vaccinatieregeling is onderzocht op basis van een online enquête onder 40 van de 57
deelnemende onderwijsinstellingen (3.1.1), en op basis van interviews met stakeholders (3.1.2).

3.1.1

Onderwijsinstellingen

Onderwijsinstellingen geven de Vaccinatieregeling gemiddeld een rapportcijfer van 8,2
In de enquête is onderwijsinstellingen gevraagd hun algemene tevredenheid over de Vaccinatieregeling uit te
drukken in een rapportcijfer. Het gemiddelde cijfer gegeven door de onderwijsinstellingen is een 8,2 en
daarnaast geeft geen enkele onderwijsinstelling een cijfer lager dan een 7 (zie figuur 3.1). Dit impliceert een
breed gedragen tevredenheid met de regeling. Er is ook getoetst of het rapportcijfer significant verschilt naar

10

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

mbo/hbo, schoolgrootte, de mate van stedelijkheid, regio en denominatie.8 Het enige significante verschil dat
werd gevonden is tussen het mbo (gemiddeld 8,3) en het hbo (gemiddeld 7,8). Het blijkt dat hbo-instellingen
de Vaccinatieregeling enkel met de cijfers 7 en 8 hebben beoordeeld, terwijl mbo-instellingen ook de cijfers 9
of 10 hebben gegeven.9 Het gevonden verschil in de gemiddelde score is niet te verklaren door een verschil in
tevredenheid met bepaalde onderdelen van de Vaccinatieregeling.10
Figuur 3.1

Zou u kunnen aangeven hoe tevreden u in het algemeen bent over de vaccinatieregeling? (op basis van
een rapportcijfer)
Cijfer 10
5%

Cijfer 7
13%

Cijfer 9
22%

Cijfer 8
60%

Bron: SEOR (2021), op basis van een enquête onder 40 van de 57 aan de Vaccinatieregeling deelnemende onderwijsinstellingen.

Onderdeel van de Vaccinatieregeling is dat de uitvoering van de vaccinaties bij de onderwijsinstellingen is
belegd en niet bij zorgwerkgevers. De onderwijsinstellingen hebben een aanbiedingsplicht voor wat betreft de
hepatitis B vaccinaties en zijn daarnaast verantwoordelijk voor de inkoop, de uitvoering en de administratie
rondom het vaccineren. In de praktijk besteden onderwijsinstellingen dit op hun beurt vaak uit aan aanbieders
van hepatitis B vaccinatietrajecten.
Overgroot merendeel van onderwijsinstellingen is (erg) tevreden over de uitvoering van de Vaccinatieregeling
Onderwijsinstellingen is naast de algemene tevredenheid gevraagd hoe tevreden zij zijn dat de uitvoering van
de regeling via de onderwijsinstellingen verloopt. Het gros van de respondenten (circa 90%) geeft aan hier
(erg) tevreden mee te zijn (zie de eerste regel in tabel 3.1). Slechts 3% van de instellingen geeft aan (erg)
ontevreden te zijn door het 'extra werk' dat de regeling oplevert.11 Ook over de uitvoering van het vaccineren
is circa 90% van de respondenten (erg) tevreden, en geen enkele respondent geeft aan hier ontevreden over
te zijn (zie de tweede regel van tabel 3.1). Als laatste onderdeel wat betreft de uitvoering van de regeling is
gevraagd hoe tevreden de onderwijsinstellingen zijn met de inkoop van de vaccins. Van de respondenten is
ongeveer 80% (erg) tevreden en geen enkele respondent ontevreden, de overige 19% is neutraal (zie de derde

8

9

10

11

Onderwijsinstellingen is gevraagd of zorgopleidingen hoofdzakelijk in een grootstedelijk gebied worden aangeboden. Waar een
grootstedelijk gebied is gedefinieerd als 'een gemeente of stad met meer dan 100.000 inwoners'.
Onderwijsinstellingen is gevraagd of de schoolgrootte (van de gehele instelling) kleiner is dan 2.000 leerlingen, tussen de 2.000 en
5.000 leerlingen ligt, tussen de 5.000 en 1.0000 leerlingen ligt of groter is dan 10.000 leerlingen.
De variabele regio is gebaseerd op de provincie waarin de onderwijsinstelling hoofdzakelijk actief is.
Denominatie en het onderscheid mbo/hbo is uit de adresbestanden van DUO opgehaald.
Dit hangt mogelijk samen met het gegeven dat bij een deel van de hbo-instellingen de enquête is ingevuld door controllers en dat
zij aangeven niet de gehele Vaccinatieregeling te overzien in die hoedanigheid. Dit blijkt ook uit het feit dat hbo-instellingen relatief
vaak 'weet ik niet' in hebben gevuld op individuele tevredenheidsvragen. Dit kan er mogelijk voor hebben gezorgd dat de hboinstellingen bij deze vraag een 'gematigder' antwoord hebben geven, waardoor ook het gemiddelde afwijkt.
In de enquête is gevraagd om enkele onderdelen van de Vaccinatieregeling afzonderlijk te beoordelen (op een vijf-puntschaal).
Deze onderdelen komen hierna aan bod in de hoofdstukken 3, 4 en 5. Zie ook tabel 3.1.
Onderwijsinstellingen die aangaven (erg) ontevreden te zijn met een bepaald onderdeel van de Vaccinatieregeling is gevraagd om
een toelichting.

11

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

regel in tabel 3.1). Kanttekening bij dit onderdeel is dat een op de drie onderwijsinstellingen geen antwoord
op deze vraag heeft gegeven, waarschijnlijk omdat ze dit aspect van de regeling niet overzien.
Tabel 3.1

Oordeel over tien verschillende aspecten van de Vaccinatieregeling (tussen haakjes achter het aspect
staat aangegeven waar in het rapport het betreffende aspect besproken wordt)
beoordeling

gemiddelde
score (1-5)
(4,4)

(erg)
ontevreden
3%

neutraal

(erg)
tevreden
89%

N*

1. De uitvoering van de regeling via de
8%
38
onderwijsinstellingen (H 3.1)
2. De uitvoering van het vaccineren (H
(4,3)
0%
8%
92%
38
3.1)
3. De inkoop van de vaccins (H 3.1)
(4,0)
0%
19%
81%
26
4. De administratieve verplichtingen (H
(4,1)
3%
18%
79%
39
3.1)
5. De communicatie vanuit het ministerie
(3,8)
5%
24%
71%
38
van VWS (H 3.1)
6. De snelheid van handelen vanuit het
(3,9)
6%
12%
82%
34
ministerie van VWS (H 3.1)
7. De hoogte van de vaccinatiegraad (H
(4,0)
5%
14%
81%
37
3.2)
8. De kosten van de vaccinatie (H4)
(3,9)
0%
23%
77%
39
9. De t-2 systematiek (H4)
(3,4)
12%
41%
47%
34
10. De selectie van de opleidingen (H5)
(3,8)
13%
13%
74%
38
Bron: SEOR (2021), op basis van een enquête onder 40 van de 57 aan de Vaccinatieregeling deelnemende onderwijsinstellingen.
*) Het betreft hier het aantal onderwijsinstellingen dat een ander antwoord dan ‘weet ik niet’ invult.

Circa vier vijfde van de onderwijsinstellingen is (erg) tevreden over de administratieve verplichtingen
Verder is de onderwijsinstellingen gevraagd naar hun tevredenheid wat betreft de administratieve
verplichtingen rondom de Vaccinatieregeling. Er kan gesteld worden dat de onderwijsinstellingen over het
algemeen tevreden zijn met de administratieve verplichtingen die bij de regeling komen kijken. Zo is ongeveer
80% van de respondenten (erg) tevreden (zie de vierde regel in tabel 3.1). Hierbij dient opgemerkt te worden
dat ook een groot deel van de administratieve verplichtingen uitbesteed wordt als onderwijsinstellingen de
inkoop en het vaccineren uitbesteden aan een externe organisatie. Slechts 3%, ofwel 1 onderwijsinstelling
geeft aan (erg) ontevreden te zijn met de regeling doordat de gegevensuitwisseling tussen de
onderwijsinstelling en het vaccinatiebureau als tijdrovend wordt gezien. De inrichting van een digitaal
aanmeldsysteem waar studenten direct de benodigde gegevens in konden aanleveren, heeft de
administratieve lasten voor deze onderwijsinstelling verlicht.
Het merendeel van de respondenten is tevreden over het contact met het ministerie van VWS
Wat betreft de uitvoering van de regeling is als laatst gevraagd naar de communicatie en de snelheid van
handelen vanuit het ministerie van VWS (zie de vijfde en zesde regel in tabel 3.1). Wat betreft de snelheid van
handelen geeft ongeveer 80% aan hier (erg) tevreden mee te zijn. 6% van de respondenten is (erg) ontevreden.
Over de communicatie vanuit VWS is 71% (erg) tevreden, (5%) ontevreden en 24% neutraal. De
ontevredenheid bij een paar onderwijsinstellingen over het contact met VWS hangt samen met discussie over
opleidingen die niet in aanmerking komen voor de regeling, en de communicatie daaromtrent vanuit VWS.

12

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

3.1.2

Stakeholders

Tevredenheid bij stakeholders over de Vaccinatieregeling
De geïnterviewde koepelorganisaties zijn in algemene zin tevreden met de regeling. Eén van de
koepelorganisaties duidt hun tevredenheid als volgt aan: “Houd de regeling zoals die nu is”. De
koepelorganisaties geven aan dat zowel individuele werkgevers als onderwijsinstellingen de Vaccinatieregeling
inmiddels als een gegeven beschouwen. De logica dat de regeling via de opleidingen verloopt wordt
onderschreven. Ook over de administratieve lasten komen vanuit de onderwijskoepels geen klachten. De t-2
regeling wordt gezien als voor de hand liggend omdat dit een gebruikelijke financieringssystematiek in het
onderwijs is. Dit maakt het mogelijk om DUO-gegevens te benutten en daarmee de administratieve lasten voor
de onderwijsinstellingen te beperken. Pas als de relevante leerlingenaantallen structureel (sterk) groeien kan
deze systematiek voor een individuele instelling minder gunstig uitpakken.
Misverstand dat sprake is van een plafondregeling
Enkele respondenten van de koepels gaan – ten onrechte - ervanuit dat de Vaccinatieregeling als
plafondregeling is opgezet. Dit zou betekenen dat naarmate meer studenten gebruik maken van de regeling
het gemiddelde beschikbare bedrag per vaccinatie zou dalen. Zij wijzen op nadelen van een plafondregeling:
-

een uitbreiding van de regeling zou ten koste gaan van het basisbedrag voor andere opleidingen die
reeds opgenomen zijn en waar de urgentie voor de vaccinatie wellicht hoger ligt;
dit leidt tot een ongewenste prikkel: vanwege de arbeidsmarktkrapte is een hogere instroom in de
zorgopleidingen gewenst, maar bij een hogere instroom neemt het subsidiebedrag per leerling af,
waardoor de druk voor onderwijsinstellingen toeneemt om eigen bijdragen te gaan vragen, wat juist
ongewenst is omdat dit de instroom belemmert.

-

Maar zoals aangegeven berust deze veronderstelling van enkele respondenten op een misverstand.
Kritiek dat enkele specifieke opleidingen (nog) niet worden opgenomen
Waar vanuit een onderwijskoepel wel commentaar op wordt gegeven is de beoordeling van enkele specifieke
opleidingen om voor de regeling in aanmerking te komen. Daarbij wordt niet zozeer getwijfeld aan de
inhoudelijke criteria, maar aan andere argumenten die gehanteerd worden om specifieke opleidingen (nog)
niet toe te voegen (zie voor een nadere bespreking paragraaf 5.2). Tevens betwijfelt een onderwijskoepel of
de veranderingen in het opleidingenregister (nieuwe, geïntegreerde, of uit gefaseerde opleidingen) jaarlijks
goed worden gescreend.

3.2

VACCINATIEGRAAD

In deze sectie wordt ingegaan op de vaccinatiegraad, en de invloed van de coronapandemie daarop, aan de
hand van een enquête onder 40 van de 57 aan de regeling deelnemende onderwijsinstellingen (3.2.1), en op
basis van interviews met stakeholders (3.2.2).

3.2.1

Onderwijsinstellingen

Het doel van de Vaccinatieregeling is om een zo hoog mogelijke vaccinatiegraad te bewerkstelligen om
daarmee de instroom, doorstroom en uitstroom van het zorgonderwijs te bevorderen. Wij hebben in de
enquête de vaccinatiegraad uitgevraagd onder de onderwijsinstellingen voor drie studiejaren (2018/2019,
2019/2020 en 2020/2021) door te vragen “Welk percentage van de studenten dat voor vaccinatie in
aanmerking komt is gevaccineerd?". In de enquête hebben wij dit als volgt gedefinieerd: studenten die in
aanmerking komen voor een vaccinatie zijn voor het eerst ingeschreven en nog niet gevaccineerd. Indien
13

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

respondenten deze exacte gegevens niet voorhanden hadden of niet konden achterhalen mochten zij een
schatting geven.
De vaccinatiegraad is sinds 2008 gestegen van gemiddeld circa 80% naar circa 85%
De vaccinatiegraad ligt voor de schooljaren 2018/2019, 2019/2020 en 2020/2021 op respectievelijk 87%, 86%
en 84%. Er is getoetst of de vaccinatiegraad significant verschilt naar mbo/hbo, schoolgrootte, de mate van
stedelijkheid, regio en denominatie (voor een uitleg van deze begrippen wordt verwezen naar voetnoot 7 in
paragraaf 3.1). Er zijn geen significante verschillen gevonden naar deze kenmerken.
Uit de evaluatie die in 2011 is verricht12 bleek dat van de studenten die in 2008 op grond van de
Vaccinatieregeling in aanmerking kwamen voor vaccinatie circa 80% is gevaccineerd (waarbij de
vaccinatiegraad sterk wisselde over de onderwijsinstellingen). Sindsdien is de gemiddelde vaccinatiegraad dus
gestegen van circa 80% naar circa 85%.13
Op de meeste onderwijsinstellingen is meer dan 90% van de studenten gevaccineerd
Figuur 3.2 laat de vaccinatiegraad per schooljaar zien. Daaruit blijkt dat op de meeste onderwijsinstellingen
een vaccinatiegraad van meer dan 90% is bereikt. Ook is bij een behoorlijk deel van de onderwijsinstellingen
tussen de 70 en 90% van de studenten - die voor de regeling in aanmerking kwamen - gevaccineerd. Slechts
een paar onderwijsinstellingen laten een vaccinatiegraad lager dan 60% zien; deze vertonen geen opvallende
kenmerken.
Figuur 3.2

De verdeling van de vaccinatiegraad per schooljaar (2018/2019, 2019/2020, 2020/2021)

91%-100%

33%

81%-90%

Vaccinatiegraad

44%
45%

16%

71%-80%

21%
26%
21%
21%

5%

61%-70%
3%

<=60%
0%

28%

2018/2019
2019/2020
2020/2021

13%
15%

5%
5%
10%

20%

30%

40%

50%

Percentage onderwijsinstellingen
Bron: SEOR (2021), op basis van een enquête onder 40 van de 57 aan de Vaccinatieregeling deelnemende onderwijsinstellingen.

12

Ministerie van VWS (2011), Evaluatie Subsidieregeling stageplaatsen zorg. Subsidie voor de tegemoetkoming in de kosten voor
vaccinatie tegen Hepatitis B voor leerlingen in het zorgonderwijs, Den Haag.

13

In de evaluatie verricht in 2016 hebben slechts 12 onderwijsinstellingen de vaccinatiegraad aangegeven. In de jaren 2013-2016 lag
de vaccinatiegraad bij deze 12 onderwijsinstellingen gemiddeld tussen 90-94%. Het zou hier een selectie van onderwijsinstellingen
kunnen betreffen die relatief hoge vaccinatiegraden hebben bereikt, ofwel dat er sprake is van een respons met een positieve bias.
Zie voor meer toelichting: Ecorys en SEOR (2016), Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis B). Eindrapportage
beleidsdoorlichting Artikel 4.2 thema 5A, Rotterdam.

14

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Corona heeft bij twee derde van de onderwijsinstellingen impact op de uitvoering gehad
De coronapandemie die in 2020 uitbrak heeft mogelijk gevolgen gehad voor de uitvoering van het vaccineren
en voor de hoogte van de vaccinatiegraad. Daarom hebben we hier in de enquête onder de
onderwijsinstellingen naar gevraagd. Figuur 3.3 laat zien dat de coronapandemie volgens 65% van de
respondenten invloed heeft gehad op de uitvoering. Deze onderwijsinstellingen geven aan dat de
quarantaineverplichtingen ervoor hebben gezorgd dat sommige studenten de vaccinatiemomenten niet
hebben kunnen bijwonen. Deze studenten zijn vaak alsnog gevaccineerd op zogenoemde ‘veegmomenten’.
Verder heeft het houden van 1,5 meter afstand geleid tot het spreiden van studenten naar andere (grotere)
locaties of over meerdere momenten. Sommige scholen hebben moeten uitwijken naar andere locaties omdat
de school gesloten was. Deze aanpassingen hebben geleid tot de inzet van extra personeel en extra middelen.
Onderwijsinstellingen die gehinderd zijn in de uitvoering geven niet significant vaker aan dat het
subsidiebedrag de kosten niet dekt, maar zij geven wel significant minder vaak aan dat het subsidiebedrag
hoger is dan de gemaakte kosten. Het heeft niet tot een verschillende tevredenheid met de Vaccinatieregeling
geleid.
Figuur 3.3

Het percentage onderwijsinstellingen dat aangeeft dat corona invloed heeft gehad op:

de uitvoering van het vaccineren

het aantal gevaccineerde studenten

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Bron: SEOR (2021), op basis van een enquête onder 40 van de 57 aan de Vaccinatieregeling deelnemende onderwijsinstellingen.

Corona had bij een derde van de onderwijsinstellingen impact op de vaccinatiegraad
Minder onderwijsinstellingen geven aan dat de coronapandemie van invloed is geweest op de vaccinatiegraad.
Figuur 3.3 laat zien dat het om 33% van de onderwijsinstellingen gaat. Onder een paar van deze
onderwijsinstellingen bestaat het beeld dat de quarantaineverplichtingen en reisbeperkingen ervoor hebben
gezorgd dat sommige studenten niet zijn gevaccineerd. Enkele onderwijsinstellingen geven aan dat het vinden
van stageplaatsen lastiger is voor studenten waardoor zij zich nog niet hoefden te laten vaccineren (pas als de
stageplaats geregeld is volgt de vaccinatie), of het nut van de vaccinatie daardoor niet inzagen. Respondenten
die aangeven dat de coronapandemie van invloed is geweest op de vaccinatiegraad hebben ook een significant
lagere vaccinatiegraad in het studiejaar 2020/2021 bereikt (gemiddeld 74% om 89%). Uit figuur 3.2 blijkt dit
echter niet te hebben gezorgd voor een zeer lage vaccinatiegraad (<60%), maar voor een verschuiving van de
hoogste categorieën naar de lagere categorieën. Uit de toelichtingen blijkt verder dat studenten vooral
vertraging hebben opgelopen in hun vaccinatietraject. Mogelijk wordt dit in het huidige of volgende studiejaar
nog ingelopen. Kanttekening is dat studenten het jaar erna niet in aanmerking komen voor een subsidiebedrag
(volgens de t-2 financieringssystematiek).

15

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

De Vaccinatieregeling wordt als effectief ervaren in het verhogen van de vaccinatiegraad
Verder is de onderwijsinstellingen gevraagd in welke mate men het eens is met de stelling "De
Vaccinatieregeling leidt tot een hogere vaccinatiegraad onder studenten". De resultaten zijn eenduidig: van de
respondenten vindt 92,5% de Vaccinatieregeling een effectief instrument voor het verhogen van de
vaccinatiegraad; de overige 7,5% is het niet eens / niet oneens met deze stelling. Van de paar 'neutrale'
onderwijsinstellingen heeft twee derde een vaccinatiegraad van 91%-100% en een derde lager dan 60%; er is
dus geen duidelijke samenhang met de opgegeven vaccinatiegraad.
Verder geeft ook vier op de vijf onderwijsinstellingen aan (erg) tevreden te zijn met de behaalde
vaccinatiegraad, 14% is hier neutraal over en 5%, ofwel twee onderwijsinstellingen geven aan ontevreden te
zijn (zie de zevende regel in tabel 3.1). Beide ontevreden onderwijsinstellingen lichten toe dat zij streven naar
een hogere vaccinatiegraad dan die zij nu hebben behaald (gemiddeld 75% en 88% over de drie uitgevraagde
studiejaren).

3.2.2

Stakeholders

Stakeholders hebben niet precies zicht op de vaccinatiegraad
Zoals gezegd onderschrijven de geïnterviewde stakeholders de logica van de regeling om de vaccinaties via de
onderwijsinstellingen te laten verlopen. Hierbij wordt nog benadrukt dat juist stagiairs vanwege hun
onervarenheid extra risico lopen op prikaccidenten. Men heeft echter geen zicht op de precieze hoogte van
de vaccinatiegraad, al veronderstelt één van de stakeholders dat deze wel bijna 100% moet zijn omdat deze
verplicht is in CAO’s en werkgevers hier ook op controleren. Een andere respondent geeft echter aan dat het
juridisch kader minder dwingend is geworden. Het juridisch kader is nu de arbeidsomstandighedenwet, wat
de werkgever de verplichting oplegt om zorgpersoneel te vaccineren, maar is hierin minder dwingend.
De regeling faseert zich deels uit, maar niet helemaal
In 2011 is in het Rijksvaccinatieprogramma opgenomen dat pasgeboren kinderen worden ingeënt tegen
hepatitis B. Betekent dit dan dat de Vaccinatieregeling op termijn niet meer nodig zal zijn? Vanaf 2026 zullen
immers steeds meer jongeren de opleiding instromen die als pasgeboren kind gevaccineerd zijn. De
respondenten uit de interviews geven aan dat de vaccinaties in de huidige vorm niet meer nodig zullen zijn,
maar niet geheel kunnen verdwijnen vanwege de volgende redenen:
•
•
•

14

De instroom in de opleidingen bestaat niet alleen uit jongeren, maar ook volwassenen die bijvoorbeeld
instromen vanuit een ander beroep of situatie zonder werk;
De instroom bestaat deels ook uit jongeren die als pasgeborene niet in Nederland woonden, maar in
een land zonder vaccinatieprogramma voor Hepatitis B;
Zij verwachten dat in de gezondheidszorg een boostervaccinatie en titerbepaling/nacontrole altijd
nodig zal blijven. Ongeveer 4-6 weken na een vaccinatie is een titerbepaling optimaal; vandaar dat
voor de titerbepaling een combinatie met een booster gebruikelijk is. Via de titerbepaling zullen
werkgevers willen zien dat studenten bewezen en voldoende14 gevaccineerd zijn.

De serie vaccinaties bij pasgeboren kinderen is niet bij iedereen 100% effectief.

16

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

3.3

SAMENGEVAT

De volgende bevindingen geven aan dat de Vaccinatieregeling in grote mate doelmatig is:
•
•
•
•
•
•
•

Onderwijsinstellingen geven de Vaccinatieregeling gemiddeld een rapportcijfer van 8,2.
Het overgrote merendeel van de onderwijsinstellingen is (erg) tevreden over de onderscheiden
aspecten in de uitvoering van de Vaccinatieregeling: de uitvoering via de onderwijsinstellingen, de
uitvoering van het vaccineren, en de inkoop van de vaccins.
Circa vier vijfde van de onderwijsinstellingen is (erg) tevreden over de administratieve verplichtingen.
Het merendeel van de onderwijsinstellingen is tevreden over het contact met het ministerie van VWS.
Er is tevredenheid bij de ondervraagde stakeholders over de Vaccinatieregeling, ook over de
administratieve lasten.
Bij een deel van de koepelorganisaties bestaat het misverstand dat sprake zou zijn van een
zogenoemde plafondregeling, hetgeen bij de Vaccinatieregeling echter niet het geval is.
Er bestaat bij enkele onderwijsinstellingen en een onderwijskoepel ontevredenheid over dat een
enkele specifieke opleiding (nog) niet in de regeling opgenomen is.

Daarnaast is de Vaccinatieregeling in grote mate effectief:
•
•
•
•
•
•

De gemiddelde vaccinatiegraad – van de studenten die voor de Vaccinatieregeling in aanmerking
kwamen - bedroeg in de afgelopen drie schooljaren circa 85%.
De gemiddelde vaccinatiegraad is sinds 2008 gestegen van circa 80% naar circa 85%.
Op de meeste onderwijsinstellingen is meer dan 90% van de studenten gevaccineerd. Ook is bij een
behoorlijk deel een vaccinatiegraad van 70-90% bereikt; slechts bij een paar onderwijsinstellingen was
dit minder dan 60%.
Vier vijfde van de onderwijsinstellingen geeft aan (erg) tevreden te zijn over de hoogte van de
vaccinatiegraad.
De overgrote meerderheid van de onderwijsinstellingen vindt de Vaccinatieregeling effectief voor het
verhogen van de vaccinatiegraad.
De coronapandemie die in 2020 uitbrak heeft bij een deel van de onderwijsinstellingen invloed gehad:
o Bij twee derde op de uitvoering van de vaccinaties.
o Bij een derde op de hoogte van de vaccinatiegraad.
Dit heeft echter niet geleid tot een veel lagere vaccinatiegraad.

Verder geven stakeholders aan dat de Vaccinatieregeling zich over circa vijf jaar slechts ten dele uit zal faseren
door de opname van de hepatitis B vaccinatie in het Rijksvaccinatieprogramma sinds 2011.

17

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

4

VERHOUDING TUSSEN DE GEMAAKTE KOSTEN EN HET
SUBSIDIEBEDRAG

De verhouding tussen de gemaakte kosten en het ontvangen subsidiebedrag verschilt behoorlijk tussen de
onderwijsinstellingen: 56% komt (meer dan) goed uit met het subsidiebedrag, 37% komt er minder goed mee
uit, en 7% aanzienlijk minder goed. Een onvolledige vaccinatiegraad en aanbesteding van de vaccinaties
worden als verklaringen gegeven voor het toereikend zijn van het subsidiebedrag. Ontoereikendheid komt
doordat (een deel van) de uitvoeringskosten niet gedekt worden. Ook deels door de coronamaatregelen die
men moest treffen. Geen enkele onderwijsinstelling heeft een eigen bijdrage aan de studenten gevraagd. Er
wordt door enkele onderwijsinstellingen aangegeven dat de prijs van het vaccin gestegen is. De experts
twijfelen aan de toereikendheid van de 125 euro per gevaccineerde student, en verwachten in 2022 een
toename in de prijs van het vaccin. Wij bevelen aan om te overwegen het bedrag van 125 euro per student met
ingang van 2022 enigszins te verhogen, en daartoe nadere informatie op te vragen over de prijsstijging van het
vaccin.
De t-2 financieringssystematiek wordt gemiddeld neutraal door de onderwijsinstellingen beoordeeld, en leidt
bij nieuwe opleidingen en groeiende studentaantallen per saldo tot een lager subsidiebedrag per student.
Omdat deze t-2 systematiek echter gebruikelijk is in het onderwijs en tot een efficiënte uitvoering leidt, is het
niet aan te bevelen dit te veranderen.

Dit hoofdstuk bespreekt de verhouding tussen de kosten voor zowel de inkoop als de uitvoering van de
vaccinaties en het verleende subsidiebedrag, en in welke mate er door de onderwijsinstellingen aan de
studenten een eigen vergoeding voor de vaccinatie gevraagd wordt (paragraaf 4.1). Tevens wordt aangegeven
welk beeld er bij de stakeholders bestaat over de balans tussen de vaccinatiekosten en het subsidiebedrag
(paragraaf 4.2).

4.1

OORDEEL ONDERWIJSINSTELLINGEN

Onderwijsinstellingen is gevraagd in welke mate het subsidiebedrag van 125 euro per student kostendekkend
is. Zij konden kiezen uit de volgende opties:
•
•
•
•
•

Het subsidiebedrag is aanzienlijk lager dan de kosten.
Het subsidiebedrag is nagenoeg kostendekkend.
Het subsidiebedrag is precies kostendekkend.
Het subsidiebedrag is iets hoger dan de kosten.
Het subsidiebedrag is aanzienlijk hoger dan de kosten.

Daarnaast is gevraagd of de onderwijsinstellingen een eigen bijdrage vragen aan de studenten.
Het subsidiebedrag is voor 56% van de onderwijsinstellingen (meer dan) kostendekkend vanwege een
onvolledige vaccinatiegraad en aanbesteding van de vaccinaties
Van de onderwijsinstellingen vindt 56% het subsidiebedrag precies of meer dan kostendekkend. Zie figuur 4.1.
Dat het subsidiebedrag toereikend is kent twee oorzaken. Ten eerste ligt de vaccinatiegraad onder de 100%,
wat maakt dat het subsidiebedrag in totaliteit kostendekkend is. Dit suggereert echter wel dat er knelpunten
kunnen ontstaan bij een hogere vaccinatiegraad. Er zijn overigens geen aanwijzingen gevonden dat de
vaccinatiegraad significant lager ligt voor de groep die aangeeft dat de subsidie (aanzienlijk) hoger is dan de
18

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

kosten. En andersom vinden de onderwijsinstellingen met een hoge vaccinatiegraad het subsidiebedrag niet
significant vaker ontoereikend. De tweede reden die wordt genoemd is dat onderwijsinstellingen door middel
van aanbesteding gunstige contracten hebben weten af te sluiten. De kosten van het vaccinatietraject komen
daarmee een stuk onder het subsidiebedrag uit blijkt uit de toelichtingen. Onderwijsinstellingen die dit
aangeven hebben een bovengemiddeld aantal zorgstudenten (950 tot 1.500 leerlingen tegen een gemiddelde
van 800 leerlingen).
Figuur 4.1

In welke mate is de 125 euro per student kostendekkend?
Aanzienlijk hoger dan de kosten
2%

Aanzienlijk lager dan de kosten
7%

Iets hoger dan de kosten
22%

Nagenoeg kostendekkend
37%
Precies kostendekkend
32%

Bron: SEOR (2021), op basis van een enquête onder 40 van de 57 aan de Vaccinatieregeling deelnemende onderwijsinstellingen.

Het subsidiebedrag is voor 44% van de onderwijsinstellingen ontoereikend vanwege de uitvoeringskosten
Figuur 4.1 laat zien dat 7% van de onderwijsinstellingen aangeeft dat het subsidiebedrag aanzienlijk lager is
dan de kosten, en dat 37% aangeeft dat het subsidiebedrag nagenoeg kostendekkend is.15 In verschillende
bewoordingen zijn deze onderwijsinstellingen gelijkgestemd in hun toelichtingen: de uitvoeringskosten
worden niet volledig gedekt.16 Een deel van hen wijt dit vervolgens aan corona. Echter de onderwijsinstellingen
die aangaven in de uitvoering gehinderd te zijn door corona geven niet significant vaker aan dat het
subsidiebedrag lager is dan de kosten. Wel geven zij significant minder vaak aan dat het subsidiebedrag hoger
is dan de gemaakte kosten.
Enkele onderwijsinstellingen benoemen in hun toelichting dat het subsidiebedrag van 125 euro (precies) op
gaat aan de kosten van de vaccinatie en dat de uitvoeringskosten daardoor niet worden gedekt. Dat het
subsidiebedrag de kosten van de vaccinatie dekt zien we ook terug in de tevredenheid over de kosten van de
vaccinatie, met een gemiddelde score van 3,9 (op een schaal van 1 tot 5). Geen van hen geeft aan ontevreden
te zijn over de kosten van de vaccinatie (zie de achtste regel in tabel 3.1).
Er zijn ook enkele onderwijsinstellingen die aangeven dat zij de prijzen voor de vaccins hebben zien stijgen de
afgelopen jaren. Deze bevindingen hangen niet samen met de mate waarin het subsidiebedrag toereikend
wordt bevonden; voor deze instellingen knelt dit schijnbaar niet.

15

Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat deze percentages hoger liggen op het mbo of het hbo.

16

De ene instelling noemt het 'organisatorische kosten', terwijl anderen het over 'uitvoeringskosten', 'administratieve kosten' of
'personeelskosten' hebben.

19

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Geen van de onderwijsinstellingen vraagt een eigen bijdrage aan studenten
Onderwijsinstellingen zouden een eigen bijdrage aan studenten kunnen vragen, bijvoorbeeld wanneer het
subsidiebedrag ontoereikend is. De mogelijkheid bestaat dat studenten hierdoor afzien van hun vaccinatie
met mogelijke nadelige gevolgen voor de vaccinatiegraad en patiëntveiligheid. Er is de onderwijsinstellingen
gevraagd of zij een eigen bijdrage aan hun studenten vragen, en daaruit komt dat géén van hen dit doet.
De onderwijsinstellingen zijn gemiddeld neutraal over de t-2 financieringssystematiek
De mate waarin de subsidieregeling kostendekkend is hangt deels af van de gehanteerde t-2
financieringssystematiek waarbij subsidie wordt toegekend op basis van de instromende studentaantallen van
twee jaar terug. Onderwijsinstellingen is gevraagd in welke mate zij tevreden zijn met deze gehanteerde t-2
systematiek (zie de negende regel in tabel 3.1). Van alle uitgevraagde onderdelen waren zij hier het minst
tevreden over met een gemiddelde score van 3,4 op een schaal van 1 tot 5.17 Van de onderwijsinstellingen is
maar 47% (erg) tevreden en de overige 41% is neutraal. 12% van de onderwijsinstellingen gaf aan (erg)
ontevreden te zijn met de (t-2) systematiek doordat de systematiek geen rekening houdt met de nieuwe
opleidingen en het groeiende aantal studenten. Voor drie van deze vier (erg) ontevreden onderwijsinstellingen
geldt dat het subsidiebedrag dan ook lager is dan de gemaakte kosten. Een mogelijk alternatief dat wordt
voorgedragen is de t-2 systematiek te vervangen door een t-1 of t-0 systematiek om het probleem van
groeiende studentaantallen en nieuwe opleidingen te ondervangen. Een enkele onderwijsinstelling ziet liever
een declaratieregeling.

4.2

BEELD STAKEHOLDERS

Onderwijskoepels ontvangen geen signalen dat het subsidiebedrag te laag is; experts denken dat het bedrag
per student wel te laag is
Bij de geïnterviewden van de onderwijskoepels komen geen signalen binnen dat het subsidiebedrag te laag is.
Ze hebben op dit punt echter geen totaaloverzicht voor hun hele achterban. Dit laatste geldt ook voor de wijze
van inkoop van de vaccins. De indruk bestaat dat individuele instellingen dit ieder voor zich doen en dat weinig
collectief wordt ingekocht. Wel wordt onderling informatie uitgewisseld over verschillende aanbieders, wat
tot kostenbesparingen leidt.
De experts hebben zo hun twijfel of het subsidiebedrag van 125 euro per gevaccineerde student de laatste tijd
voldoende is. Hierbij speelt een prijsstijging in het vaccin een rol. Zij komen in ieder geval voor komend jaar op
hogere bedragen uit. De verwachte prijsstijging van het vaccin wordt in verband gebracht met de
monopoliepositie van de producent (GSK) en de algemene schaarste in vaccins, omdat de productie sterk
wordt bepaald door corona. Een suggestie die wordt gegeven is het creëren van meer marktmacht als
tegenwicht bij de inkoop van de vaccins, waarbij ook een rol zou kunnen liggen bij het ministerie van VWS. De
praktijk is nu dat individuele onderwijsinstellingen deze inkoop doen bij commerciële partners of (apotheken
van) ziekenhuizen.
Onderwijskoepels geven aan dat de t-2 financieringssystematiek gebruikelijk is in het onderwijs
Zoals eerder aangegeven wordt de t-2 systematiek in de Vaccinatieregeling door de onderwijskoepels gezien
als voor de hand liggend omdat dit een gebruikelijke en algemeen geaccepteerde financieringssystematiek in
het onderwijs is. Op deze manier kan gebruikgemaakt worden van DUO-gegevens voor het vaststellen van het
aantal studenten dat voor vaccinatie in aanmerking komt. Dit zorgt voor relatief lage administratieve lasten
voor de onderwijsinstellingen. Bij snel toenemende studentenaantallen kan dit inderdaad minder gunstig
uitpakken.

17 Er is geen verschillende score op dit onderdeel gevonden naar de onderscheiden achtergrondkenmerken.

20

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

4.3

SAMENGEVAT

Dit hoofdstuk heeft laten zien dat:
•
•
•
•

•
•
•

Voor 56% van de onderwijsinstellingen het subsidiebedrag (meer dan) kostendekkend is vanwege een
onvolledige vaccinatiegraad en aanbesteding van de vaccinaties.
Voor 44% van de onderwijsinstellingen het subsidiebedrag ontoereikend is vanwege de
uitvoeringskosten.
Geen van de onderwijsinstellingen een eigen bijdrage aan de studenten heeft gevraagd.
De onderwijsinstellingen gemiddeld neutraal zijn over de t-2 financieringssystematiek. De
onderwijskoepels geven aan dat de t-2 systematiek echter gebruikelijk is in het onderwijs, en leidt tot
efficiëntie in de uitvoering. Alleen bij snel stijgende studentaantallen en een hele hoge vaccinatiegraad
ontvangen onderwijsinstellingen te weinig subsidie.
De onderwijskoepels ontvangen geen signalen dat het subsidiebedrag te laag zou zijn, alhoewel ze
daar geen volledig zicht op hebben.
Enkele onderwijsinstellingen geven aan dat de prijzen van de vaccins de afgelopen jaren gestegen zijn.
De experts twijfelen aan de toereikendheid van de 125 euro per gevaccineerde student, en
verwachten in 2022 een toename in de prijs van het vaccin.

21

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

5

BEOORDELING(SPROCES) VAN DE OPLEIDINGEN DIE VOOR
DE REGELING IN AANMERKING KOMEN

In het beoordelingsproces voor de toelating van opleidingen tot de Vaccinatieregeling staan de
beoordelingscriteria niet of nauwelijks ter discussie (alhoewel één geïnterviewde enkele opmerkingen had en
wees op dubbelingen), het is meer de afwijzing die tot ontevredenheid leidt. De onderwijsinstellingen zijn
behoorlijk tevreden over de beoordeling van de opleidingen; het betreft 13% die hierover (echt) ontevreden is.
Ook geeft een van de onderwijskoepels op dit gebied ontevredenheid aan maar dan omdat er andere
pragmatische redenen genoemd worden voor afwijzing van opleidingen.
Opvallend is dat de beoordelingsprocedure voor de betrokkenen onduidelijk is, en ook niet helemaal wordt
doorlopen. Wij bevelen aan om het beoordelingsproces met de beschreven vier stappen duidelijk te
communiceren naar de betrokkenen, en daarbij alle stappen ook daadwerkelijk te doorlopen.
De beoordeling van de opleidingen is een efficiënt proces en proportioneel ten opzichte van de subsidie-omvang
van de regeling, alhoewel er enige kwetsbaarheid lijkt te zijn omdat de inhoudelijke beoordeling door één expert
wordt gedaan. Wij bevelen het ministerie van VWS aan om een afweging te maken tussen het huidige efficiënte
en proportionele beoordelingsproces met één expert, en tussen het toevoegen van een tweede inhoudelijke
expert van een ander UMC. Dit om mogelijke discussie over het al dan niet toelaten van opleidingen aan de
regeling beter te kunnen pareren.

Dit hoofdstuk bevat eerst een beschrijving van het beoordelingsproces van de opleidingen die voor de regeling
in aanmerking komen (paragraaf 5.1), waarna ingegaan wordt op hoe dit proces ervaren wordt (paragraaf 5.2).

5.1

BESCHRIJVING BEOORDELINGSPROCES

Elk jaar wordt een beoordelingsproces doorlopen om te komen tot de opleidingen die in aanmerking komen
voor de Vaccinatieregeling. De publicatie van de nieuwe regeling dient ieder jaar op 1 maart plaats te vinden,
zodat onderwijsinstellingen per 1 mei subsidieaanvragen kunnen indienen. Het beoordelingsproces vindt
daarom rond de jaarwisseling plaats.
Het ministerie van VWS geeft aan dat het volgende proces omtrent de eventuele herziening van de opleidingen
die voor de Vaccinatieregeling in aanmerking komen, jaarlijks doorlopen wordt:
1. Jaarlijks controleert VWS/MEVA of de leveringsafspraken voor het daaropvolgende jaar gecontinueerd
kunnen worden en stemt deze leveringsafspraken af met DUO.
2. VWS/MEVA informeert bij een inhoudelijke expert (klinisch microbioloog werkzaam bij een UMC), de
Vereniging Hogescholen en de MBO-raad of zij signalen hebben gehad over opleidingen die toegevoegd
dienen te worden aan de regeling, omdat deze studenten een verhoogd risico hebben op hepatitis B bij
het uitvoeren van hun stagewerkzaamheden.
3. Bij de MBO-raad en Vereniging Hogescholen wordt nagevraagd of de lijst met opleidingen die voor subsidie
in aanmerking komen nog correct is: staan er te veel opleidingen op of ontbreken er opleidingen? Er wordt
ook aan de MBO-raad gevraagd of er nog ingeschreven wordt op oude crebo’s, zo niet dan kunnen deze
verwijderd worden.
4. Vervolgens wordt beoordeeld of suggesties voor nieuwe opleidingen, die voortkomen uit activiteit 2,
kunnen worden opgenomen in de subsidieregeling. Beoordeling vindt plaats op risico op hepatitis B. De
inhoudelijke expert wordt hierbij om advies gevraagd. Bekeken wordt of:
22

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

a. het waarschijnlijk of onwaarschijnlijk is dat de medewerker/stagiair een zorgtaak verricht die
direct gebonden is aan een patiënt/cliënt,
b. er op de werkplek wordt gewerkt met bloed of ander patiëntmateriaal,
c. er op de werkplek naalden of andere scherpe voorwerpen worden gebruikt in combinatie met
patiëntmateriaal,
d. de
medewerkers
risicovolle
handelingen
uitvoeren
(bijv.
wondverzorging,
bloedsuikerbepaling, injecties geven etc.),
e. de medewerkers op een andere manier in aanraking komen met door bloed besmet materiaal,
f. de medewerkers werken met patiënten/cliënten die sterk afwijkend sociaal gedrag vertonen
(bijv. zelfverwonding, bijten, krabben, agressie),
g. de medewerkers (meer dan gemiddeld) werken met cliënten uit risicogroepen voor hepatitis
B (en C),
h. de medewerkers in de instelling risico lopen op bijt- en/of krabaccidenten,
i. er binnen de instelling accidenteel bloedcontact plaatsvindt,
j. er binnen de instellingen werknemers volgens het instellingsbeleid gevaccineerd tegen
hepatitis B worden (als indicatie van mogelijk risico).

5.2
5.2.1

ERVARING VAN BEOORDELING(SPROCES)
Onderwijsinstellingen

Onderwijsinstellingen behoorlijk tevreden met de selectie van de opleidingen
De onderwijsinstellingen zijn over het algemeen behoorlijk tevreden over de selectie van de opleidingen die
onder de Vaccinatieregeling vallen. Zij geven dit onderdeel gemiddeld een score van 3,7 (op een schaal van 1
tot 5). 74% van de respondenten geeft aan (erg) tevreden te zijn met de selectie van de opleidingen, 13% is
neutraal en 13% is (erg) ontevreden (zie de tiende regel in tabel 3.1). In hun toelichtingen uiten de ontevreden
onderwijsinstellingen voornamelijk hun onvrede met de afwezigheid van specifieke opleidingen. Daarnaast
benoemen enkele onderwijsinstellingen (bij mogelijke verbeterpunten van de Vaccinatieregeling) dat het
onduidelijk en onbegrijpelijk is waarom sommige opleidingen wel onder de regeling vallen en andere in hun
ogen vergelijkbare opleidingen niet, of waarom er een onderscheid is binnen opleidingen naar profiel terwijl
studenten met dezelfde stagebedrijven in aanraking komen.
De toelichtingen suggereren dat de onderwijsinstellingen het selectieproces veelal beoordelen op basis van
de uitkomst van het selectieproces (de geselecteerde opleidingen). Er wordt in mindere mate op de
onduidelijkheid van het selectieproces gewezen wat mogelijk samenhangt met een gebrek aan transparantie
van het selectieproces.

5.2.2.

Stakeholders

De beoordelingsprocedure is voor de stakeholders onduidelijk en wordt ook niet helemaal doorlopen
Opvallend is dat alle respondenten in de interviews slechts een deel van de beoordelingsprocedure kennen en
overzien. De mate waarin verschilt daarbij ook sterk. Zo geeft een van de onderwijskoepels daadwerkelijk
invulling aan de bovengenoemde stappen 2 en 3, maar bij een andere onderwijskoepel is dit veel minder het
geval. Hoe het met de experts zit is ook onduidelijk. Zo is er verwarring of het nu om beoordeling door één of
twee experts gaat.
Wij bevelen daarom aan om het hierboven beschreven beoordelingsproces met de vier stappen duidelijk te
communiceren naar de betreffende betrokkenen, en daarbij alle stappen ook daadwerkelijk te doorlopen.
23

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Koepel die het proces wel overziet is tevreden over de beoordelingscriteria maar kritisch over pragmatische
afwijzingen om opleidingen toe te voegen
Twee van de drie koepelorganisaties zijn inhoudelijk weinig op de hoogte van de inhoud van het
beoordelingsproces. Een koepel die inhoudelijk wel meer op de hoogte is, vindt de beoordelingscriteria helder
en goed uitgewerkt en hebben geen aanleiding om te veronderstellen dat deze niet goed worden toegepast.
Evenals onder een klein deel van de onderwijsinstellingen zelf, is er kritiek op discussies die er soms zijn rond
de toelating van een of enkele specifieke opleidingen. De kritiek richt zich op de argumenten die daarbij
worden gehanteerd die niet zozeer de inhoudelijke toets betreffen, maar meer pragmatisch van aard zijn.
Bijvoorbeeld dat opleidingen binnen de zorg dienen te vallen (wat overigens niet geheel consequent wordt
gehanteerd), of dat een beslissing niet genomen kon worden in een periode dat het kabinet demissionair was.
Eén beoordelingsexpert is wellicht te weinig en minder professioneel, maar wel efficiënt en proportioneel
Over het beoordelingsproces wordt het volgende door de stakeholders gezegd:
•

•

•

•

Een beoordeling door twee inhoudelijke experts wordt als meer standaard gezien dan een
beoordeling door één expert, zoals nu het geval is. In de beoordeling speelt altijd een subjectief
element mee, al is het wel zeer de vraag of de verschillen tussen twee experts groot zouden zijn
omdat de beoordelingscriteria niet of nauwelijks ter discussie staan (één geïnterviewde had
enkele opmerkingen en wees op dubbelingen).
Bij het uitvoeren van de inhoudelijke toets worden door één van de geïnterviewde experts diverse
instanties genoemd: RIVM, Gezondheidsraad (Subcommissie vaccinatie werknemers18), en de
(zorg)koepels.19 Het is maar de vraag of zorgkoepels op een dergelijke inhoudelijke rol zitten te
wachten. Er zijn signalen dat ook het RIVM een dergelijke rol niet op zich zou willen nemen; dat
zou nader onderzocht moeten worden. Het betrekken van de andere partijen zou leiden tot een
veel formelere procedure hetgeen ten koste gaat van de snelheid en efficiëntie van de
beoordelingsprocedure.
Bij sommige opleidingen zijn de risico’s groot en bij andere beperkter, of vrij klein. In de
beoordelingsprocedure om een opleiding wel of niet toe te voegen, moet een ondergrens
gehanteerd worden waarboven opname in de regeling gewenst is. Een van de respondenten geeft
aan dat de overheid een rol heeft om een dergelijke drempelwaarde te bepalen: hoever wil men
gaan om (kleine) risico’s af te dekken. Hoever gaat de proportionaliteit van het vaccineren in
verhouding tot de omvang van de risico’s.
Er is een belangrijke afweging nodig tussen de mate waarin de beoordelingsprocedure verder
wordt geprofessionaliseerd tegenover de risico’s van een verkeerde beoordeling doordat slechts
één expert de beoordeling doet, en tegenover de relatief geringe omvang van subsidie
(proportionaliteit). Door het Rijksvaccinatieprogramma zullen deze risico’s en de verwachte
benodigde subsidie in de toekomst ook afnemen.

Zoek de juiste balans tussen formalisatie en efficiëntie van het beoordelingsproces
Deze overwegingen laten zien dat een balans gevonden moet worden tussen enerzijds een efficiënte, weinig
complexe en weinig geformaliseerde procedure waarbij de afhankelijkheid van één expert groot is (de huidige
situatie), en anderzijds een minder efficiënte en meer geprofessionaliseerde procedure waarbij de
beoordeling door meerdere personen/partijen gedaan wordt. Mogelijk zal dit laatste tot minder discussie over

18 https://www.gezondheidsraad.nl/over-ons/organisatie/vaste-commissies/vaccinaties/subcommissie-vaccinatie-werknemers
19 In het laatste geval is een concrete suggestie die gedaan wordt dat de criteria worden versimpeld tot een meer generieke definitie

gebaseerd op de Landelijke Richting Prikaccidenten. Op basis van een generieke formulering is het vervolgens aan zorgkoepels om
een eigen risico-inventarisatie te maken voor de eigen sector of beroepsgroep. Verondersteld wordt dat de koepels goed maatwerk
kunnen leveren per specifiek beroep. Een expert zou de uitkomsten van een dergelijke aanpak achteraf nog kunnen toetsen.

24

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

de toelating van opleidingen kunnen leiden alhoewel de indruk bestaat dat bij niet-toelating van een specifieke
opleiding de ontevredenheid zal blijven bestaan ongeacht het proces dat gevolgd wordt. Het lijken immers
eerder de negatieve uitkomst en de pragmatische redenen voor afwijzing te zijn die ontevredenheid oproepen
dan de beoordelingscriteria en het proces dat daarbij gevolgd wordt.
Wij bevelen het ministerie van VWS aan om de volgende afweging te maken:
•

Het beoordelingsproces met één inhoudelijke expert zo te laten vanwege de efficiëntie en
proportionaliteit van de regeling. De opdracht aan deze expert zou in onze ogen wel geformaliseerd
moeten worden door een op schrift gesteld verzoek met mogelijk een passende vergoeding, OF
een tweede inhoudelijke expert van een ander UMC hieraan toe te voegen. Dit om mogelijke discussie
over het al dan niet toelaten van opleidingen aan de regeling beter te kunnen pareren.

•

5.3

SAMENGEVAT

Over de wijze van beoordeling van de opleidingen die aan de regeling toegevoegd kunnen worden, kan het
volgende geconcludeerd worden:
•
•
•
•

•
•

De beoordelingscriteria staan niet of nauwelijks ter discussie (één geïnterviewde had enkele
opmerkingen en wees op dubbelingen), het is meer de afwijzing die tot ontevredenheid leidt.
De onderwijsinstellingen zijn behoorlijk tevreden over de beoordeling van de opleidingen. Het
betreft 13% die hierover (echt) ontevreden is.
Ook geeft een van de onderwijskoepels op dit gebied ontevredenheid aan maar dan omdat er
andere pragmatische redenen genoemd worden voor afwijzing van opleidingen.
De beoordelingsprocedure is voor de betrokkenen onduidelijk en wordt ook niet helemaal
doorlopen. Wij bevelen daarom aan om het hierboven beschreven beoordelingsproces met de vier
stappen duidelijk te communiceren naar de betreffende betrokkenen, en daarbij alle stappen ook
daadwerkelijk te doorlopen.
De beoordeling van de opleidingen is een efficiënt proces en proportioneel ten opzichte van de
subsidie-omvang van de regeling, alhoewel er enige kwetsbaarheid lijkt te zijn omdat de
inhoudelijke beoordeling door één expert wordt gedaan.
Wij bevelen het ministerie van VWS aan om een afweging te maken tussen het huidige efficiënte
en proportionele beoordelingsproces met één expert, of een tweede inhoudelijke expert van een
ander UMC hieraan toe te voegen. Dit om mogelijke discussie over het al dan niet toelaten van
opleidingen aan de regeling beter te kunnen pareren.

25

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

BIJLAGE 1 OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN DIE VOOR DE
VACCINATIEREGELING IN AANMERKING KOMEN
Tabel B1.1

Mbo-opleidingen die voor de Vaccinatieregeling in aanmerking komen: vanaf welk studiejaar, code
Centraal register beroepsopleidingen, naam van de opleiding

Studiejaar
vanaf 2015/2016
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2016/2017
vanaf 2010/2011
vanaf 2009/2010
vanaf 2009/2010
vanaf 2009/2010
vanaf 2009/2010
vanaf 2009/2010
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2010/2011
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2015/2016
vanaf 2015/2016
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2015/2016
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009

Code
25474
93710
93711
93712
93713
93715
91700
91701
91702
91703
91704
25045
10776
91310
25473
22193
23180
80030
10428
91350
91351
91340
92640
25498
22189
10702
10703
10704
10705
10706
91730
91720
25044
22081
25475
25476
92661
25477
92662
25478
25479
91430
92650

Naam
Agogisch medewerker GGZ
Analist
Analist (Analist klinische chemie)
Analist (Analist pathologie)
Analist (Biotechnologisch analist)
Analist (Microbiologisch analist)
Biomedisch analist
Biomedisch analist (Biologie)
Biomedisch analist (Klinische chemie)
Biomedisch analist (Microbiologie)
Biomedisch analist (Pathologie)
Biologisch medisch analist
Doktersassistent
Doktersassistent
Doktersassistent
Doktersassistent
Doktersassistent
Experimentele leergang vmbo-mbo niveau 2 in de sector zorg en welzijn
Helpende
Helpende
Helpende (Zorg)
Helpende breed
Helpende Zorg & Welzijn
Helpende Zorg en Welzijn
Helpende zorg & welzijn
Vakfunctionaris Laboratoriumtechniek
Vakfunctionaris Medische Laboratoriumtechniek
Middenkaderfunctionaris Biologische Laboratoriumtechniek
Middenkaderfunctionaris Medische Laboratoriumtechniek
Middenkaderfunctionaris Chemische Laboratoriumtechniek
Laboratoriummedewerker (Allround laborant)
Laboratoriummedewerker (Laborant)
Allround laborant
Laboratoriummedewerker
Begeleider gehandicaptenzorg
Begeleider specifieke doelgroepen
Persoonlijk begeleider gehandicapten zorg
Persoonlijk begeleider gehandicaptenzorg
Persoonlijk begeleider specifieke doelgroepen
Persoonlijk begeleider specifieke doelgroepen
Thuisbegeleider
Medewerker gehandicaptenzorg niveau 4
Maatschappelijke Zorg (Medewerker Maatschappelijke Zorg) 3

26

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

vanaf 2008/2009
vanaf 2016/2017
vanaf 2016/2017
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2011/2012
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2016/2017
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2011/2012
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2016/2017
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2008/2009
vanaf 2016/2017
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2016/2017
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2017/2018
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009

92660
22195
23181
10426
92600
93510
95520
25480
22191
23182
92601
92602
92603
92604
25053
95010
23034
92860
94430
25406
22174
95744
94440
25405
95743
10505
23160
10775
91410
25490
22194
23186
25065
95231
25066
95232
95233
95234
23039
22078
25067
95221
95222
25068
22077
91620
23040
10427
92610
93260
92611
92612

Maatschappelijke Zorg 4
Maatschappelijke Zorg
Maatschappelijke Zorg
Verpleegkundige
MBO-Verpleegkundige
MBO-verpleegkundige
MBO-verpleegkundige
Mbo-Verpleegkundige
Mbo-verpleegkundige
Mbo-verpleegkundige
MBO-verpleegkundige (Geestelijke Gezondheidszorg)
MBO-verpleegkundige (Gehandicaptenzorg)
MBO-verpleegkundige (Verpleeg- en verzorgingshuiszorg en thuiszorg)
MBO-verpleegkundige (Ziekenhuiszorg)
Medewerker Steriele Medische Hulpmiddelen (vakopleiding)
Medewerker Steriele Medische Hulpmiddelen (vakopleiding)
Medewerker steriele medische hulpmiddelen
Orthopedisch technisch medewerker
Pedicure
Pedicure
Pedicure
Pedicure
Pedicure (Medisch Pedicure)
Medisch Pedicure
Pedicure (Medisch Pedicure)
Voetverzorger
Voetzorg
Tandartsassistent
Tandartsassistent
Tandartsassistent
Tandartsassistent
Tandartsassistent
Tandtechnicus Kroon- en Brugwerk
Tandtechnicus Kroon- en Brugwerk
Tandtechnicus Prothese
Tandtechnicus Prothese
Tandtechnicus/Manager Kroon- en Brugwerk
Tandtechnicus/Manager Prothese
Tandtechniek
Tandtechniek
Tandtechnisch Medewerker Basistechnieken
Tandtechnisch Medewerker Basistechnieken
Tandtechnisch Medewerker Orthodontie
Technisch Oogheelkundig Assistent
Technisch Oogheelkundig Assistent
Technisch Oogheelkundig Assistent
Technisch Oogheelkundig Assistenten
Verzorgende
Verzorgende
Verzorgende
Verzorgende (Geestelijke Gezondheidszorg)
Verzorgende (Gehandicaptenzorg)

27

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2011/2012
vanaf 2015/2016
vanaf 2016/2017
vanaf 2016/2017
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019
vanaf 2018/2019

92613
92614
94830
95530
25491
23187
22190
23185
25488
25489
25484
25412
25413
95291
91401
91403
95293
92631
92632
22196
22200
91370
92670

Verzorgende (Kraamzorg)
Verzorgende (Verpleeg- en verzorgingshuiszorg en thuiszorg)
Verzorgende IG
Verzorgende-IG
Verzorgende IG
Verzorgende IG
Verzorgende-IG
Sociaal werk
Sociaal-cultureel werker
Sociaal-maatschappelijk dienstverlener
Gespecialiseerd pedagogisch medewerker
Coördinator sport- en bewegingsagogie
Coördinator sport, bewegen en gezondheid
Coördinator sport- en bewegingsagogie
Coördinator sport- en bewegingsagogie
Coördinator sport, bewegen en gezondheid
Coördinator sport, bewegen en gezondheid
Gespecialiseerd pedagogisch medewerker
Gespecialiseerd pedagogisch medewerker
Sociaal werk
Sociaal werk
Sociaal-cultureel werker
Sociaal-maatschappelijk dienstverlener

Bron: Bijlage 1 op wetten.nl - Regeling - Subsidieregeling vaccinatie stageplaatsen zorg - BWBR0024188 (overheid.nl)

28

Evaluatie Vaccinatieregeling stageplaatsen zorg (hepatitis)

Tabel B1.2 Hbo-opleidingen die voor de Vaccinatieregeling in aanmerking komen: vanaf welk studiejaar, code
Centraal register beroepsopleidingen, naam van de opleiding
Studiejaar
vanaf 2011/2012
vanaf 2008/2009
vanaf 2017/2018
vanaf 2011/2012
Vanaf 2018/2019
vanaf 2011/2012
vanaf 2011/2012
Vanaf 2018/2019
vanaf 2009/2010
vanaf 2009/2010
vanaf 2015/2016
vanaf 2008/2009
vanaf 2009/2010
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
vanaf 2008/2009
Vanaf 2019/2020
Vanaf 2019/2020
Vanaf 2019/2020

Code
80084
30008
34547
30023
30039
34571
34572
34574
34549
34577
34134
34397
39217
34331
34091
34561
34576
34581
34570
34560
34617
34116
34608

Naam
Ad Medische Laboratoriumdiagnostiek
Applied Science
B Hartfunctie Laborant
B Medische Hulpverlening
B Mens en Techniek
B Oefentherapie Cesar
B Opleiding tot Oefentherapeut-Mensendieck
B Opleiding voor Ergotherapie
B Optometrie
B Orthoptie
B Verloskunde
Biologie en medisch laboratorium onderzoek
Biometrie
Biotechnologie
Huidtherapie
Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Techniek
Mondzorgkunde
Opleiding Podotherapie
Opleiding tot fysiotherapeut
Opleiding tot verpleegkundige
B Sociaal Pedagogische Hulpverlening
B Social Work
B Sociaal Werk

Bron: Bijlage 2 op wetten.nl - Regeling - Subsidieregeling vaccinatie stageplaatsen zorg - BWBR0024188 (overheid.nl)

29

Dit rapport doet verslag van onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie
van VWS.

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij SEOR BV. Het gebruik van het
materiaal in dit rapport is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.
Vermenigvuldiging en/of openbaarmaking in welke vorm dan ook is uitsluitend
toegestaan na schriftelijke toestemming van SEOR BV.

Het onderzoek is uitgevoerd door SEOR BV.

Dit rapport is een uitgave van SEOR BV, Marconistraat 16, 3029 AK Rotterdam.

www.seor.nl