Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 200 XVI

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport 2018

Nr. 15

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 juni 2019
Met uw brief van 23 mei 2019 heeft u mij een vijftal vragen voorgelegd
van de V-100 (100 mbo-studenten) op het terrein van VWS. Deze worden
hieronder achtereenvolgens beantwoord. Ook aan de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid is een aantal vragen voorgelegd, waarvan er
één betrekking heeft op het terrein van de Minister voor Medische Zorg en
Sport (MZS). Deze vraag wordt als zesde met deze brief beantwoord.
Mede namens de Minister MZS bied ik u hierbij deze brief aan.
1.
Wat waren volgens u de twee belangrijkste doelen in de ouderenzorg? In
hoeverre zijn deze bereikt? Wat is in 2018 bereikt?
Antwoord
Deze kabinetsperiode hebben we voor de ouderenzorg drie hoofddoelstellingen, die alle drie via een programma gerealiseerd worden: Langer
Thuis, Thuis in het Verpleeghuis en Eén tegen Eenzaamheid. Op het
laatste programma wordt bij vraag 3 nader ingegaan.
Langer Thuis
Doel van het programma Langer Thuis is dat mensen thuis kunnen blijven
wonen met een goede kwaliteit van leven, zolang dat veilig en verantwoord kan. Het programma richt zich op de versterking van drie
randvoorwaarden:
1) goede zorg en ondersteuning thuis,
2) ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers en
3) geschikt wonen.
In 2018 is het programma opgesteld en is samen met 20 landelijke
koepelpartijen (gemeenten, zorgverzekeraars, zorgaanbieders, ouderen,
mantelzorgers en bedrijfsleven) een plan van aanpak geschreven. Er zijn

kst-35200-XVI-15
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 200 XVI, nr. 15

1

op landelijk niveau gesprekken gevoerd met zorgverzekeraars en
gemeenten over regionale samenwerking rond inkoop, met gemeenten en
corporaties over het stimuleren van geschikte ouderenwoningen, er is € 6
miljoen extra beschikbaar gesteld voor inzet van specialisten ouderengeneeskunde in de eerste lijn en acute zorg en de bewustwordingscampagne rond de documentaire «Moeder aan de lijn» gericht op mantelzorgers is gestart. Daarnaast zijn voorbereidingen getroffen voor de
totstandkoming van een reeks aan stimuleringsregelingen zoals de
subsidie van ZonMw voor integrale netwerken ouderenzorg in de wijk, de
Stimuleringsregeling E-Health Thuis (SET) en de stimuleringsregeling
Wonen en zorg. Tevens zijn voorbereidingen getroffen voor de start van
pilots logeerzorg, sociale benadering dementie, In voor mantelzorg en
Samen ouder worden, en het Innovatieprogramma Langer ThuisInclusieve wijk.
Thuis in het Verpleeghuis
Doel van het in april 2018 gestarte programma Thuis in het Verpleeghuis
is om ervoor te zorgen dat er voldoende tijd, aandacht en goede zorg is
voor alle bewoners in verpleeghuizen. Het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg beschrijft waarop bewoners mogen rekenen als zij wonen in een
verpleeghuis. Daarvoor realiseren we het volgende: meer tijd en aandacht
voor de bewoner; voldoende, gemotiveerde en deskundige zorgverleners;
leren, verbeteren en innoveren.
Uit de tweede voortgangsrapportage, die onlangs naar uw Kamer is
gestuurd (Kamerstuk 31 765, nr. 411), blijkt dat er een brede beweging
naar meer persoonsgerichte zorg op gang is gekomen. Er zijn in 2018
meer zorgverleners per locatie, deels om de groei van cliënten op te
vangen, maar voor een belangrijk deel ook om meer en betere zorg per
cliënt te bieden. Het aantal deelnemers aan het ondersteuningsprogramma «Waardigheid en Trots, op locatie» neemt toe, in de regio pakken
verpleeghuizen samen met het onderwijs en de zorgkantoren de
problemen op de arbeidsmarkt aan, de inzet van technologie ter ondersteuning van de zorgverleners wordt meer opgepakt (zie ook het
antwoord op vraag 4).
2.
Hoe heeft het kabinet uitgezocht of in 2018 de werkdruk in de zorg
daadwerkelijk is verminderd? Waar blijkt dit uit?
Antwoord
Doel van het actieprogramma «Werken in de zorg» is voldoende, tevreden
en goed toegeruste medewerkers om nu en in de toekomst goede zorg en
welzijn te kunnen blijven bieden. Met het actieprogramma zet dit kabinet
in op een sector brede aanpak met meetbaar en merkbaar resultaat voor
de mensen in de zorg. Gedurende het programma wordt de voortgang
gemeten. Voor de monitoring van werkdruk binnen de zorg maken wij
gebruik van gegevens van het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg
en Welzijn (AZW), omdat deze niet alleen inzicht geven in de ontwikkelingen voor zorg als geheel, maar ook voor de verschillende zorgbranches.
In de zomer van 2017 heeft binnen het onderzoeksprogramma de meest
recente meting van de werkdruk plaatsgevonden. In september 2019
komen de uitkomsten van de volgende meting beschikbaar.
3.
Wat is er in 2018 concreet gedaan aan het terugdringen van eenzaamheid
onder ouderen?
Antwoord
Het actieprogramma Eén tegen Eenzaamheid is in maart 2018 gelanceerd.
Het programma heeft als doel de trend van eenzaamheid bij 75+-ers te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 200 XVI, nr. 15

2

doorbreken door eenzaamheid bespreekbaar te maken en duurzaam aan
te pakken. Dit wordt gedaan met een nationale coalitie van partijen die
hierbij een rol willen spelen en zoveel mogelijk lokale coalities tegen
eenzaamheid. Het programma heeft in 2018 onder andere ingezet op een
publiekscampagne om iedereen bewust te maken van de noodzaak en ook
mogelijkheid om iets te doen om iemands eenzaamheid te doorbreken.
We weten niet exact tot hoeveel nieuwe acties dit heeft geleid. Wel komt
uit het campagne-effectonderzoek (februari 2019) naar voren dat deze
campagne heeft aangezet tot vaker over eenzaamheid te praten. In 2018 is
vol ingezet op het activeren van gemeenten om werk te maken van een
lokale aanpak eenzaamheid met lokale coalities. Gemeenten zijn op grond
van de Wmo 2015 verantwoordelijk voor het tegengaan van eenzaamheid.
De twee ambassadeurs van het programma zijn het land doorgetrokken
en inmiddels zijn al 120 gemeenten aangesloten. Ook 75 landelijke
organisaties zoals bedrijven, musea, banken en omroepen hebben zich
aangesloten bij deze grote beweging. In de Week tegen Eenzaamheid, die
in 2018 nog door Coalitie Erbij werd georganiseerd, zijn veel activiteiten
vanuit deze partijen zichtbaar geworden, zoals «luisterlunches» in
supermarkten, Kom Erbij festivals, kunst en cultuurfestivals, en portretten
van eenzame mensen op televisie. Daarnaast zijn via vrijwilligersorganisaties zoals de Zonnebloem, het Ouderenfonds, Humanitas, Stichting
Present dagelijks duizenden vrijwilligers actief om gevoelens van
eenzaamheid bij ouderen te verminderen middels huisbezoeken, «lief en
leedstraten», Walking Football, de Luisterlijn en bijvoorbeeld vrijwillige
autoritjes.
4.
Welke doelen van het Kwaliteitskader Verplegingszorg zijn in 2018 gehaald
en hoe heeft u dat gemeten? Eén van de doelen is innoveren binnen de
verpleeghuiszorg. Welke voorbeelden kunt u geven van innovaties en wat
is het nut van deze innovaties geweest?
Antwoord
In het Kwaliteitskader verpleeghuiszorg zijn acht thema’s geformuleerd:
– Persoonsgerichte zorg en ondersteuning
– Wonen en welzijn
– Veiligheid
– Leren en verbeteren van kwaliteit
– Leiderschap, governance en management
– Personeelssamenstelling
– Gebruik van hulpbronnen
– Gebruik van informatie
Instellingen moeten in het (openbare) kwaliteitsverslag ingaan op deze
8 thema’s, deels op basis van door veldpartijen ontwikkelde indicatoren.
Het Zorginstituut verzamelt deze verslagen en de scores op de verschillende indicatoren en neemt ze op in een openbare database. Het
hoofddoel van het Kwaliteitskader verpleeghuiszorg is de persoonsgerichte zorg en ondersteuning. Om verpleeghuizen in staat te stellen om
aan het Kwaliteitskader te kunnen voldoen, heeft het kabinet extra
middelen beschikbaar gesteld.
De verpleeghuizen zijn met veel ambitie aan de slag om hun personeelsbezetting uit te breiden. De hierboven genoemde tweede voortgangsrapportage Thuis in het Verpleeghuis laat ik zien dat er een brede beweging
op gang is gekomen om te werken aan kwalitatief goede zorg voor alle
cliënten in verpleeghuizen. Dat wordt deels onderbouwd met cijfers
omtrent de ontwikkeling van het aantal medewerkers, deels door te laten
zien dat er op vele plaatsen en door vele instellingen trajecten in gang
gezet zijn. Het aantal medewerkers in de verpleeghuiszorg is de afgelopen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 200 XVI, nr. 15

3

jaren sterk gegroeid. In 2017 en 2018 zijn er in totaal 18.500 (circa
9.000 fte) mensen extra gaan werken in de verpleeghuiszorg. Uit de
goedgekeurde kwaliteitsplannen valt af te leiden dat verpleeghuizen
verwachten dat er in 2019 nog eens 19.000 mensen extra worden
aangenomen. Er is daardoor meer tijd en aandacht voor bewoners van
verpleeghuizen, waardoor de kwaliteit van de zorg toeneemt. Indien het
de verpleeghuizen lukt om deze ambitie waar te maken, zijn er eind 2019
– vergeleken met eind 2016 – circa 37.500 medewerkers (ruim 20.000 fte)
extra beschikbaar in de verpleeghuizen. Dat komt overeen met gemiddeld
16 medewerkers per locatie. Ondanks de eerste positieve resultaten blijft
werving en vooral ook behoud van personeel onverminderde aandacht
vragen. Het voorgaande is samengevat in onderstaande figuur. De figuur
laat voor 2017–2018 de gerealiseerde groei van 18.500 extra medewerkers
zien, die zijn aangetrokken voor de toename van het aantal cliënten
(volumegroei) en voor extra kwaliteit. Daarnaast laat de figuur de
beoogde groei van het aantal medewerkers voor 2019 zien, wederom voor
volumegroei en voor kwaliteit.

Ook innovatie en zorgtechnologie kunnen op verschillende manieren een
belangrijke bijdrage leveren aan het creëren van voldoende tijd en
aandacht voor bewoners. Technologische toepassingen kunnen helpen de
kwaliteit en veiligheid van zorg te vergroten en het leven van bewoners
waardiger te maken. Er zijn veel voorbeelden van dit soort technologische
innovaties te geven. Zo wordt door de inzet van slim incontinentiemateriaal niet meer te laat, maar ook niet onnodig te vroeg, verschoond. En
met gps-trackers en leefcirkels, die bewoners meer bewegingsvrijheid
geven, blijven ouderen in verschillende stadia van dementie langer actief
en worden ze in staat gesteld om zoveel mogelijk hun leven te leiden zoals
ze dat zelf willen. Daarnaast biedt de inzet van tijdbesparende technologie
ook kansen om zorgverleners te ontlasten of anders en slimmer te
werken. Bijvoorbeeld door de inzet van cameratoezicht, zodat er tijdens de
nachtdienst minder medewerkers nodig zijn of het ontwikkelen van
e-learnings om good practices uit te kunnen wisselen.
5.
De huidige medewerkers in de verpleeghuiszorg hebben veel last van
hoge werkdruk. Wat merken zij in dit opzicht van het extra geld voor de
verpleeghuiszorg? Blijven zij hierdoor in de zorg werkzaam? En wat doet u
om daar achter te komen?
Antwoord
Voor de verpleeghuiszorg wordt in totaal € 2,1 miljard geïnvesteerd,
vooral bedoeld om extra zorgverleners in te zetten. Hierdoor komt er meer
tijd en aandacht voor de bewoners in verpleeghuizen, waardoor er meer
ruimte voor persoonsgerichte zorg ontstaat. Het leidt ook tot een afname
van de werkdruk, waardoor ook de uitstroom uit de zorg wordt
tegengegaan.
In 2018 is er daadwerkelijk meer personeel per locatie beschikbaar
gekomen, het saldo van in- en uitstroom is duidelijk positief. In bijeenkomsten met cliëntenraden wordt aangegeven dat de zorgverleners

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 200 XVI, nr. 15

4

daadwerkelijk meer tijd en aandacht voor de bewoners hebben. In
hoeverre dat heeft geleid tot verlaging van de ervaren werkdruk is nu nog
niet bekend, maar wordt binnenkort wel inzichtelijk (zie ook het antwoord
op de tweede vraag).
Ook is nog niet bekend of het leidt tot een lager vertrek van personeel uit
de verpleeghuiszorg. De uitstroomcijfers laten dat in ieder geval nog niet
zien, die waren in 2018 onverminderd (te) hoog. De aanpak van de
uitstroom krijgt vooral op regionaal niveau gestalte. In steeds meer regio’s
worden hiervoor concrete trajecten in gang gezet, waarbij verpleeghuizen
gezamenlijk optrekken, mede op basis van onderzoek naar de factoren en
motieven die ten grondslag aan de uitstroom. Daarbij gaat het onder
andere om een betere begeleiding van startende zorgverleners door
ervaren beroepskrachten. Er worden ook meer praktijk- en werkbegeleiders opgeleid.
6.
Hoe kan het dat er in 2018 een ziekenhuis failliet gaat, terwijl er een
overschot is van 11,3 miljard euro op de begroting?
Antwoord
Het overheidsoverschot van € 11,3 miljard betreft het verschil tussen de
collectieve inkomsten en uitgaven. Een overschot wordt gebruikt om de
staatsschuld van Nederland af te lossen. Ziekenhuiszorg wordt niet direct
bekostigd vanuit de Rijksbegroting, maar via de inkoop van zorg door
zorgverzekeraars. De overheid heeft geen directe rol in de bekostiging van
ziekenhuizen, maar stelt hiervoor wel de spelregels vast. Op dit moment
wordt er nog onderzoek gedaan naar de precieze oorzaken achter de
faillissementen van het MC Slotervaart en de MC IJsselmeerziekenhuizen
in 2018.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 200 XVI, nr. 15

5