Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 363

Goedkeuring van de op 11 mei 2012 te Brussel
tot stand gekomen Partnerschaps- en
Samenwerkingsovereenkomst tussen de
Europese Unie en haar lidstaten , enerzijds, en
de Republiek Irak, anderzijds (Trb. 2012, 101)

Nr. 5

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 6 december 2012
De regering dankt de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal voor haar verslag met betrekking tot
het voorstel van wet tot goedkeuring van de Kaderovereenkomst inzake
een breed partnerschap en samenwerking tussen de Europese Gemeenschap en haar Lidstaten, enerzijds, en de Republiek Irak anderzijds (hierna:
het Verdrag). In deze nota naar aanleiding van het verslag worden de
vragen van de commissie beantwoord. Vragen over hetzelfde onderwerp
en met dezelfde strekking zijn samengevoegd en in één keer beantwoord.
I ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie vragen zich af waarom tijdens de 7e
onderhandelingsronde over een Handels- en Samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Unie en Irak in februari 2009 besloten werd om
de overeenkomst om te vormen tot een PSO, met jaarlijkse ministeriële
bijeenkomsten en een Samenwerkingsraad. Ook vragen zij welke
voordelen daaraan voor Nederland zijn verbonden en welke eventuele
nadelen.
Het besluit om de Handels- en Samenwerkingsovereenkomst op te
waarderen naar een PSO werd ingegeven door de wens van EU zijde om
overeenkomsten met derde landen zoveel mogelijk te harmoniseren en
daarin ook standaard een aantal politieke clausules op te nemen ten
aanzien van onder meer mensenrechten, non-proliferatie, terrorismebestrijding en terug-en overname. De PSO die nu met Irak is gesloten bevat
deze standaard elementen, maar is voor het overige vergelijkbaar met de
eerder beoogde Handels- en Samenwerkingsovereenkomst. Bij de
opwaardering naar een PSO hoort ook een formele overlegstructuur
waarin de uitvoering van de overeenkomst gemonitord kan worden en
waarin de politieke dialoog vorm kan krijgen. Nederland hecht sterk aan
toevoeging van bovengenoemde elementen aan de EU relatie met Irak en
heeft daarom het besluit tot opwaardering van de overeenkomst
gesteund.

kst-33363-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

1

De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze wordt toegezien op
de uitvoering van de PSO en hoe de Kamer geïnformeerd wordt over
voortgang en ontwikkelingen hiervan.
Bij inwerkingtreding van de PSO zal een samenwerkingsraad worden
ingesteld die toeziet op de uitvoering van het verdrag, geschillen oplost
met betrekking tot de interpretatie van het verdrag en aanbevelingen doet
met betrekking tot de uitvoering ervan. De samenwerkingsraad wordt
bijgestaan door een samenwerkingscomité en, indien nodig, door
gespecialiseerde sub comités. Wanneer daartoe aanleiding is zal de
Kamer over ontwikkelingen met betrekking tot de uitvoering van de PSO
worden geïnformeerd.
De leden van de VVD fractie vragen welk juridisch kader er ontstaat door
de PSO, om de Republiek Irak te houden aan het mensenrechtenbeleid. Zij
vragen zich af of de inzet met betrekking tot de mensenrechten beperkt
blijft tot de politieke dialoog. Tevens vragen de leden van de VVD fractie
welke mechanismes in werking kunnen treden bij (ernstige) schending
van de politieke clausules in de overeenkomst tussen de Europese Unie
en de Republiek Irak. De leden van de SP-fractie vragen of, naast de
artikelen inzake mensenrechten en non-proliferatie, ook andere artikelen
een opschortende werking hebben en zo nee, waarom niet.
In het derde lid van artikel 121 wordt bepaald dat, wanneer sprake is van
schending van een essentieel element van de overeenkomst door één van
de partijen, de andere partij onmiddellijk passende maatregelen kan
nemen; hieronder wordt mede verstaan het onverwijld en eenzijdig
opschorten van het akkoord. Er is bij de EU onderhandelingsinzet voor
gekozen om niet alle politieke clausules aan het opschortingsmechanisme
te verbinden, omdat er dan te veel nadruk op de punitieve kant van de
samenwerking komt te liggen, hetgeen het derde land, in dit geval Irak,
niet zou accepteren. De standaardbepalingen over mensenrechten en
non-proliferatie worden in de regel wel als essentiële elementen aangemerkt, omdat deze in de ogen van de EU het zwaarst wegen en een
ernstige schending ervan niet zonder gevolgen kan blijven. De stand van
zaken met betrekking tot de uitvoering van deze en de overige bepalingen
in de overeenkomst zal uiteraard onderwerp zijn van de politieke dialoog
en zal eveneens in de verschillende uitvoeringscomités nauwlettend
gevolgd worden.
De leden van de VVD-fractie vragen welke mogelijkheid de regering ziet
om de PSO in te zetten als instrumentarium om de economische banden
tussen de EU en Irak, maar ook tussen Nederland en Irak, te verbreden.
Ook vragen de leden van de VVD fractie of er mogelijkheden zijn om de
economische diplomatie tussen Nederland en Irak te verbreden, bijvoorbeeld in Noord-Irak.
De PSO biedt een basis voor het uitbouwen van de handelsrelatie met
Irak. Zo worden in de PSO afspraken vastgelegd die ook gelden in WTO
kader en via de PSO van toepassing zijn op de relatie tussen de EU en
Irak, dat geen WTO-lid is. De PSO biedt daarmee meer duidelijkheid en
zekerheid voor Europese en dus ook Nederlandse investeerders en
exporteurs.
Mogelijkheden voor verbreding van de economische betrekkingen tussen
Nederland en Irak, al dan niet met behulp van economische diplomatie,
zijn zeker aanwezig, vooral op terreinen van landbouw, energie en water.
Voor de details verwijs ik u naar de brief over de economische missie naar
Irak die van 2 tot en met 7 juni jl. plaatsvond (33 000 nr. 193, vergaderjaar
2011, 2012). Economische diplomatie is de belangrijkste prioriteit van de
ambassade in Bagdad en de vertegenwoordiging in Erbil. Door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

2

inkomende en uitgaande handelsmissies, visumverlening aan zakenlieden
en informatieverstrekking over tenders van de overheid probeert
Nederland de bilaterale economische betrekkingen verder te versterken.
De leden van de PvdA-fractie willen graag van de regering weten welke
precieze handelsvoordelen aan Irak worden toegekend. De leden van de
fractie van de PvdA vragen daarnaast op welke wijze de regering verwacht
dat de handelsafspraken tussen de EU en Irak zullen verbeteren en op
welk terrein zij verwacht dat de investeringen in Irak worden bevorderd.
Op dit moment past de EU op exporten uit Irak de tarieven en andere
handelsvoorwaarden van het Algemeen Preferentieel Stelsel (APS) toe.
Dat betekent dat Irak op een substantieel aantal goederen een tariefkorting krijgt ten opzichte van de algemene buitentarieven van de EU. De
PSO brengt hierin geen verandering ten aanzien van de handel in
goederen. Wel staan in de PSO preferentiële bepalingen ten aanzien van
overheidsopdrachten en de handel in diensten en investeringen. De
verwachting is dat hiermee investeringen in Irak zullen worden bevorderd.
De leden van de PvdA-fractie vragen de regering om aan te geven welke
ontwikkeling in de mensenrechtensituatie in Irak gaande is, op basis
waarvan zij van mening is dat de algemeen geldende principes van de
samenwerking, namelijk democratie, respect voor mensenrechten en
respect voor de principes van het internationaal recht, voldoende worden
nageleefd. Voorts vragen de leden van de PvdA-fractie op welke wijze er
invulling gegeven zal worden aan de politieke dialoog die jaarlijks
plaatsvindt in het kader van de PSO en welke prioriteiten de EU heeft in
deze dialoog ten aanzien van mensenrechten en veiligheid. Ook vragen de
leden van de PvdA-fractie welke verwachtingen de regering heeft ten
aanzien van de ontwikkelingen in Irak op deze terreinen. Tenslotte vragen
de leden van de SP-fractie de regering naar haar inschatting in welke mate
Irak op dit moment voldoet aan de genoemde voorwaarden voor
opschorting.
Irak is partij bij diverse internationale mensenrechtenverdragen. De
Iraakse grondwet biedt op papier waarborgen voor fundamentele
vrijheden en garandeert administratieve, culturele en politieke rechten
voor alle burgers. Ondanks dat Irak vooruitgang heeft geboekt op
mensenrechtengebied en de opbouw van de rechtsstaat blijven punten
van zorg bestaan, onder andere ten aanzien van de doodstraf, de positie
van etnische, seksuele en religieuze minderheden en de aanwezigheid van
gewapende milities. De PSO vormt de basis voor samenwerking tussen de
EU en Irak en ondersteunt de waarborging van de mensenrechten in Irak.
Verder ondersteunt de EU de opbouw van de Iraakse rechtsstaat door
middel van de civiele EU JUSTLEX-missie die onder het Europese
Gemeenschappelijk Veiligheid- en Defensiebeleid (GVDB) is opgezet.
Bevordering en bescherming van mensenrechten zijn belangrijke
voorwaarden voor het intensiveren van samenwerking tussen Irak en de
EU. De jaarlijkse politieke dialoog die zal plaatsvinden in het kader van de
PSO heeft betrekking op alle onderwerpen van gemeenschappelijk belang.
Mensenrechten en veiligheid nemen daarbinnen een belangrijke positie
in.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering bekend is met de
berichtgeving over onderdrukking van religieuze minderheden zoals de
Assyriërs in het Koerdische deel van Irak. Zij vragen voorts of de regering
kan bevestigen of recent in Dohuk de Koerdische regionale regering grote
stukken land van Assyrische christenen heeft onteigend ten voordele van
de Koerdische regionale regering en vragen hoe deze actie zich verhoudt
tot de in de PSO genoemde eerbiediging van de democratische begin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

3

selen en de rechten van de mens, zoals vastgelegd in de Universele
Verklaring van de rechten van de mens en andere desbetreffende
internationale mensenrechteninstrumenten en de eerbiediging van het
beginsel van de rechtsstaat. De leden van de CDA fractie vragen of de
regering kan ingaan op de ontwikkeling van de positie van christenen in
de afgelopen jaren en op welke wijze dit verdrag bij draagt aan de
versterking van de positie van religieuze minderheden.
Er is geen sprake van systematische onderdrukking van religieuze
minderheden door de Koerdische regering. De problematiek rond
landeigendom in dorpen als bijvoorbeeld Kori Gavan in Duhok gaat terug
tot 1979, toen het regime van Saddam Hussein groepen Koerden heeft
verplaatst van dorpen en districten bij de grens met Iran naar kampen,
onder andere in de buurt van Duhok. De Koerdische regio maakt heden
ten dage een economische ontwikkeling door die gepaard gaat met
ontwikkelingsplannen voor diverse steden en omliggende gebieden,
inclusief gebieden in Duhok. Bewoners die hierdoor hun grond kwijtraken
worden gecompenseerd volgens een wettelijke vastgestelde regeling.
Deze compensatie wordt echter door veel eigenaren niet aanvaard en kan
worden aangevochten via juridische kanalen. Ondanks de juridische
waarborging van de rechten van (religieuze) minderheden is de positie
van deze groepen in het algemeen kwetsbaar en lopen ze een groter risico
om slachtoffer te worden van discriminatie, criminaliteit en geweld. De
PSO kan als platform dienen om dit bespreekbaar te maken en de positie
van minderheden te versterken.
De leden van de CDA fractie vragen of de regering kan ingaan op de
belemmeringen die er zijn voor Irak om lid te worden van de Wereldhandelsorganisatie in hoeverre lidmaatschap van de WTO op termijn haalbaar
is.
Er zijn geen formele belemmeringen voor een eventueel WTO-lidmaatschap van Irak. Irak zal wel de formele procedure van toetreding tot de
WTO moeten doorlopen en aan de WTO toetredingsvoorwaarden moeten
voldoen. In 2004 is een toetredingsprocedure gestart, die in 2008 stil is
komen te liggen. Om toe te treden tot de WTO zal dit proces nieuw leven
moeten worden ingeblazen. Een eerste voorwaarde is de nodige
uitwisseling van informatie om te bezien hoe Irak aan de toetredingsvoorwaarden kan voldoen.
De leden van de fractie van de PvdA willen graag van de regering weten
welke afzonderlijke, bilaterale relaties er buiten de PSO met Irak bestaan
en hoeveel EU-lidstaten een bilaterale handelsrelatie onderhouden met
Irak. Zij vragen zich af wat in dit kader de toegevoegde waarde is van de
PSO tussen de EU en Irak.
De EU is exclusief bevoegd op het terrein van de handelspolitiek. Dat
betekent dat alleen de EU afspraken kan maken met Irak over handelsvoorwaarden. Het heeft derhalve zeker toegevoegde waarde deze
afspraken in een overkoepelend akkoord samen te brengen. Dat laat
onverlet dat de lidstaten, via bijvoorbeeld handelsbevordering, de eigen
handelsstromen met Irak kunnen bevorderen. Daarnaast staat het
lidstaten natuurlijk vrij om bilaterale diplomatieke relaties met Irak te
onderhouden. De meeste EU lidstaten onderhouden een dergelijke relatie
met Irak. De politieke en samenwerkingsafspraken in de PSO versterken
en complementeren deze bilaterale activiteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

4

De leden van de SP-fractie vragen of de regering mogelijke nadelige
gevolgen ziet voor Irak wanneer een vrijhandelsakkoord gesloten wordt
en in hoeverre Irak op dit moment voorstander is van het sluiten van een
vrijhandelsakkoord met de EU.
In beginsel zou een vrijhandelsakkoord voor beide partijen voordelig
moeten zijn. Het is nog te vroeg om tot onderhandelingen hierover te
komen. Het aangaan van een vrijhandelsakkoord vereist een stevige
bestuurlijke capaciteit die momenteel in Irak nog ontbreekt. Overigens
geldt voor de belangrijkste export van Irak, energieproducten, dat hierop
in het kader van het Algemeen Preferentieel Stelsel (APS) geen tarieven
worden geheven door de EU.
De leden van de CDA fractie merken op dat onlangs in Jordanië een aantal
militante strijders werden opgepakt, die werden voorzien van bommen
vanuit Irak. Zij vragen of er een duidelijk beeld is van de omvang van
terroristische groeperingen in Irak en in hoeverre zij invloed hebben in
omringende landen. Zij vragen welke afspraken er in dit verdrag gemaakt
zijn, zodat deze groepen in de toekomst effectiever bestreden zullen
worden.
Irak kampt met aanzienlijke terroristische activiteiten vanuit soennitische
jihadistische groeperingen. Hoewel de exacte omvang moeilijk te bepalen
is, lijkt de slagkracht van deze bewegingen eerder toe dan af te nemen.
Reeds geruime tijd zijn er berichten dat vanuit deze bewegingen ook
strijders actief zijn in Syrië. Deze ontwikkelingen baren uiteraard zorgen.
Het verdrag voorziet vooral in langere termijn versterking van de Iraakse
capaciteit zich tegen de terroristische dreiging te verweren. De nadruk ligt
daarbij op preventie (grensmanagement, versterking opsporingscapaciteit, tegengaan radicalisering) en de strafrechtelijke aanpak van
terrorisme.
II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel 4
De leden van de SP-fractie vragen waarom het tot nu toe niet gelukt is om
tot overeenstemming te komen over het Alomvattend Verdrag betreffende
internationaal terrorisme van de VN (artikel 4). Zij vragen wat de
verschillen in opvatting van de EU en de afzonderlijke lidstaten en Irak
zijn.
Hoewel in VN-kader overeenstemming bestaat over het belang van een
Alomvattend Verdrag inzake internationaal terrorisme, lopen de standpunten over een aantal sleutelonderwerpen nog altijd uiteen. Dit geldt in
het bijzonder de reikwijdte van het verdrag en de daaraan verwante
definitie van terrorisme. De Organisation of the Islamic Conference (OIC),
waar Irak onderdeel vanuit maakt, stelt zich al jaren op het standpunt dat
handelingen van strijdende partijen tegen buitenlandse bezetting buiten
de werking van het verdrag zouden dienen te vallen. De OIC beoogt
hiermee handelingen in het kader van de strijd voor het recht op
zelfbeschikking uit te sluiten van de werkingssfeer van het alomvattend
verdrag. Een groot aantal VN-lidstaten, waaronder Nederland en de
overige EU-lidstaten, is echter van oordeel dat een dergelijke inperking
van de reikwijdte van het alomvattend verdrag tegen internationaal
terrorisme de deur zou openzetten naar rechtvaardiging van terrorisme en
daardoor het internationale rechtsregime tegen terrorisme juist zou
verzwakken in plaats van versterken. Deze lidstaten stellen zich verder op
het standpunt dat het alomvattend verdrag een instrument van internati-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

5

onaal strafrecht is, dat de bestaande verplichtingen van staten onder het
internationaal humanitair recht onverlet laat.
Artikel 7
De leden van de SP fractie vragen welk perspectief de regering ziet voor
de mogelijkheid dat Irak partij wordt bij het internationaal strafhof en hoe
binnen de PSO deze intentie concreet wordt vormgegeven. De leden van
de CDA-fractie hechten er aan dat met deze Samenwerkingsovereenkomst
een stap wordt gezet in de richting van toetreding van Irak tot het Statuut
van Rome. Wat dat betreft vinden zij het teleurstellend te moeten lezen dat
Irak alleen de mogelijkheid overweegt in de toekomst toe te treden. Zij
vragen zich af hoe de toekomstige samenwerking tussen de EU en Irak op
dit gebied er uit ziet, nu van toetreding op korte termijn geen sprake zal
zijn.
De regering en de EU hechten waarde aan ratificatie door Irak van het
Statuut van Rome. In artikel 7 van de PSO is vastgelegd dat de EU en Irak
vastbesloten zijn om samen te werken ten aanzien van toetreding van Irak
tot het Statuut van Rome. Deze samenwerking kan onder meer worden
vorm gegeven door het uitwisselen van ervaringen met betrekking tot de
juridische instrumenten die voor toetreding tot het Statuut van Rome
vereist zijn. De uiteindelijke keuze voor ratificatie van het Statuut van
Rome ligt uiteraard bij de regering van Irak.
Artikelen 20 en 22
De leden van de PvdA-fractie vragen naar aanleiding van hetgeen gesteld
in Hoofdstuk 3 (artikel 20) en Hoofdstuk 5 (artikel 22), wanneer de regering
verwacht dat Irak toe zal kunnen treden tot de WTO. Zij vragen daarnaast
wat de gevolgen zijn van eventuele toetreding tot de WTO voor de PSO
tussen de EU en Irak.
Zoals hierboven reeds gesteld zal Irak de formele procedure van
toetreding tot de WTO moeten doorlopen en aan de WTO toetredingsvoorwaarden moeten voldoen. Hiertoe zal de in 2004 gestarte toetredingsprocedure nieuw leven moeten worden ingeblazen. Eventuele toetreding
tot de WTO heeft geen gevolgen voor de PSO tussen de EU en Irak.
Artikel 59
De leden van de SP-fractie merken op dat in artikel 59 wordt aangegeven
dat Irak, gelet op de behoeften inzake ontwikkeling, financiën en handel, in
aanmerking komt voor een overgangsmaatregel van maximaal tien jaar
na inwerkingtreding van het verdrag, die er onder meer in voorziet dat
een prijsverschil van 5 procent voor goederen en diensten en 10 procent
voor werken, op leveringen en diensten van leveranciers die volledig in
Iraakse handen zijn, acceptabel is. De leden van de SP-fractie vragen of de
PSO met betrekking tot deze voorziening voorziet in de mogelijkheid dat
de termijn wordt uitgebreid en zo ja, onder welke voorwaarden en indien
neen, waarom niet.
De in artikel 59 opgenomen bepalingen zijn een afwijking van het most
favourite nation (MFN)-principe zoals opgenomen in de PSO. Een
overgangstermijn van 10 jaar lijkt voldoende. Een verlenging ligt niet voor
de hand en zou een nieuwe onderhandeling noodzakelijk maken. In de
tussenliggende periode zal moeten blijken of een eventueel vrijhandelsakkoord aan de orde is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

6

Artikel 81
De leden van de PvdA fractie merken op dat artikel 81 gaat over financiële
en technische bijstand. In het bijzonder wordt vastgelegd dat Irak in
aanmerking komt voor financiële en technische bijstand van de Unie in de
vorm van subsidies om de economische en politieke omvorming van Irak
te versnellen. De leden van de PvdA-fractie vragen op welke andere
bronnen dan ontwikkelingssamenwerking wordt gedoeld, en hoe de
coördinatie tussen deze bronnen en ontwikkelingssamenwerking vorm
krijgt. Tevens vragen deze leden welke afspraken zijn of worden gemaakt
om fraude te voorkomen.
Voor de periode 2011–2013 komt Irak in aanmerking voor reguliere
ontwikkelings- en wederopbouw steun vanuit de EU. Hiervoor is rond de
€ 60 miljoen voor beschikbaar voor de prioritaire sectoren goed bestuur,
onderwijs en arbeidsmarkt en watermanagement. Daarnaast komt Irak in
aanmerking voor steun uit diverse regionale en thematische EU programma’s waarvan de belangrijkste is het EU mensenrechtenprogramma
(EIDHR). Voorts wordt vanuit het Gemeenschappelijk Buitenland- en
Veiligheidsbeleid de civiele missie EUJUST LEX gefinancierd. Deze richt
zich op het versterken van de justitiële sector en verbetering van de
bescherming van mensenrechten door het trainen van Iraakse ambtenaren en autoriteiten binnen het Iraakse strafrechtsysteem. Voor deze
missie, die van 2012 tot 2013 loopt, is een budget van ruim € 27 miljoen
beschikbaar. Voor het overige wordt met humanitaire hulpbudgetten van
de Unie (€ 10 miljoen in 2012) steun gegeven aan ontheemden in Irak en
Iraakse vluchtelingen in de buurlanden. De besteding van Europese
hulpgelden zijn onderhevig aan strenge randvoorwaarden en controlesystemen die onder meer gericht zijn op het bevorderen van goede donor
coördinatie en het voorkomen van fraude.
Artikel 86
De leden van de SP-fractie vragen wat de precieze status van de alomvattende mensenrechtendialoog is, mocht deze in het kader van de PSO
worden ingesteld (artikel 86).
De EU onderhoudt met diverse partners, naast de reguliere politieke
dialoog, een alomvattende mensenrechtendialoog. Indien een dergelijke
dialoog met Irak wordt ingesteld op basis van artikel 86, dan gebeurt dit
volgens de specifieke EU richtlijnen ten aanzien van mensenrechtendialogen. Het basisuitgangspunt is dat mensenrechtendialogen op een
case-by-case basis worden gevoerd, op het niveau dat het meest effectief
wordt geacht. In ieder geval moeten bepaalde prioritaire onderwerpen
tijdens iedere dialoog aan de orde komen, waaronder de ondertekening,
ratificatie en implementatie van internationale mensenrechtenverdragen,
de strijd tegen marteling, de rechten van kinderen en vrouwen, de vrijheid
van meningsuiting en de rol van het maatschappelijk middenveld. Tijdens
de dialoog kan de samenwerking tussen de EU en het partnerland op het
gebied van mensenrechten worden besproken, maar kunnen ook
specifieke zorgen worden geuit over de mensenrechtensituatie in het
betreffende land.
Artikel 91
De leden van de PvdA-fractie merken op dat Artikel 91 gaat over de
samenwerking op het gebied van energie, een voor de EU bijzonder
relevante sector. De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze de
beide partijen zullen werken aan verbetering van de energiezekerheid met
behoud van ecologische duurzaamheid en economische groei. Zij vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

7

welke kaders de EU voornemens is te ontwikkelen aangaande instituties,
wetgeving en regelgeving aangaande de energiesector. De leden van de
SP-fractie zijn verheugd te lezen dat verbetering van de energiezekerheid
en de ontwikkeling van vervoer is gekoppeld aan behoud van ecologische
duurzaamheid. Zij vragen hoe concreet wordt gewaarborgd dat verbetering van de energiezekerheid en de ontwikkeling van vervoer niet ten
koste gaan van ecologische duurzaamheid.
De belangrijkste milieuproblemen die samenhangen met de energiesector
in Irak zijn de uitstoot van CO2 en de omvang van het waterverbruik voor
oliewinning in de droge regio’s. De energie-gerelateerde uitstoot van CO2
van Irak zal stijgen van 100 miljoen ton in 2010 naar 400 miljoen ton in
2035. Daarmee is Irak gerelateerd aan het bruto binnenlands product een
van de grootste vervuilers op dat gebied. Hoewel Irak de uitstoot in de
energiesector terug dringt door steeds meer gebruik te maken van gas in
plaats van olie bij de elektriciteitsopwekking, neemt de uitstoot via
wegtransport sterk toe. Ook het affakkelen van gas draagt bij aan de
CO2-uitstoot. De EU zal samenwerking stimuleren ter bestrijding van
klimaatverandering door bevordering van het gebruik van hernieuwbare
energiebronnen, energie-efficiëntie en vermindering van het affakkelen
van gas. Hiertoe ondersteunt de EU de ontwikkeling van een passend
energiebeleid, een passend regelgevingskader en passende infrastructuur
in Irak, op basis van de beginselen van ecologische duurzaamheid, het
solide beheer van de energievoorraden en een vrije, concurrerende en
open markt. De EU zal helpen met capaciteitsopbouw betreffende
terugdringing van klimaatverandering.
Water en olie zijn beiden belangrijke bepalende factoren voor de verdere
economische ontwikkeling van Irak. Momenteel bedraagt de totale
hoeveelheid water die nodig is voor de energievoorziening slechts 1% van
de totale waterbehoefte, maar de benodigde hoeveelheid water voor de
olieproductie in het droge Zuiden vormt een probleem. Het aanleggen van
een grote centrale zeewaterbehandelingsfaciliteit bij de Golf is waarschijnlijk de meest duurzame en efficiënte oplossing hiervoor: de aanvoer
van voldoende zoet water via een pijpleiding over land is hiermee
gewaarborgd voor een redelijke prijs. Water is een van de prioritaire
sectoren in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de EU met Irak.
Aan bovengenoemde problematiek wordt binnen deze samenwerking
aandacht besteed, onder meer door capaciteitsopbouw en hulp bij het
opstellen van wet- en regelgeving.
In januari 2010 is een «strategic energy partnership» tussen de EU en Irak
gesloten, met daarin uitgangspunten voor samenwerking op energiegebied. Hierin wordt aangegeven dat beide partijen zullen samenwerken
om de duurzaamheid van het energiebeleid van Irak te waarborgen door
onder meer de opbouw van instituties en wet- en regelgeving en de
ontwikkeling van duurzame energie. Met de PSO worden deze afspraken
geformaliseerd.
Artikel 105
Met betrekking tot artikel 105 vragen de leden van de SP-fractie wanneer
de terug- en overnameclausule in het derde lid naar verwachting
gerealiseerd zullen zijn. Zij vragen wanneer de regering denkt dat
gedwongen terugkeer naar Irak weer tot de mogelijkheden behoort en hoe
wordt bevorderd dat vreemdelingen opvang en begeleiding krijgen bij
terugkeer in Irak en niet op straat terecht komen. Zij vragen of de Kamer
op de hoogte kan worden gehouden van de voortgang hiervan en of de
regering kan aangeven wat de precieze stand van zaken op dit moment is.
Zij vragen of op dit moment al overgegaan is tot het verstrekken van de
beloofde 5,5 miljoen euro in ruil voor medewerking aan gedwongen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

8

terugkeer en zo ja, welke voorwaarden er precies zijn overeengekomen en
zo nee, wat dan de precieze stand van zaken is.
Omdat de terug- en overnameclausule niet valt onder de delen van de
PSO die voorlopig zullen worden toegepast, treedt deze pas werking
wanneer de gehele PSO door Irak, de EU lidstaten en het Europees
Parlement goedgekeurd is. Nederland zal er in de EU voor pleiten dat Irak
ook in Europees verband op medewerking aan terugkeer wordt aangesproken, bijvoorbeeld in de in artikel 3 van de PSO genoemde politieke
dialoog en in de in artikel 112 genoemde samenwerkingsraad. Mocht Irak
alsnog niet overgaan tot medewerking aan gedwongen terugkeer, dan zal
Nederland ervoor pleiten dat ook in Europees verband conditionaliteit
wordt toegepast.
Vreemdelingen die zelfstandig terugkeren naar Irak kunnen hierbij
ondersteuning en begeleiding krijgen, zowel financieel als in natura. Deze
begeleiding kan zowel de voorbereiding op het vertrek betreffen als
begeleiding na terugkomst in Irak. In 2012 zijn tot nog toe circa 400
Irakezen zelfstandig teruggekeerd met gebruikmaking van het hulpaanbod.
Zoals uw Kamer ook is geantwoord op vraag 270 naar aanleiding van de
begrotingsstaten van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor het jaar 2013 is nog niet overgegaan tot het verstrekken
van de 5,5 miljoen euro in ruil voor medewerking aan gedwongen
terugkeer. Na zijn bezoek aan Nederland in juni jl. heeft de Iraakse
minister voor Migratie toegezegd het aangeboden pakket te zullen
voorleggen aan zijn regering en het Iraakse parlement, inclusief het
ultimum remedium van gedwongen terugkeer.
In de loop van de zomer is gebleken dat Irak de oplossing voor de
terugkeerproblematiek vooral zoekt in het stimuleren van de vrijwillige
terugkeer, maar niet bereid is hier een toezegging over gedwongen
terugkeer tegenover te stellen. Naar aanleiding hiervan is het belang van
gedwongen terugkeer nogmaals bij de minister bevestigd. Tot op dit
moment is er nog geen officiële reactie ontvangen van Irak.
Overigens ondervinden de meeste Europese landen, maar ook landen
buiten Europa, momenteel structurele problemen ten aanzien van
gedwongen terugkeer naar Irak. Nederland neemt deel aan een internationaal initiatief met gelijkgezinde landen om te komen tot een gemeenschappelijke benadering van Irak.
Artikel 115
De leden van de SP-fractie vragen of de werking van de PSO ook van
toepassing is op de Koerdische Autonome Regio in het noorden van Irak
en of de Koerdische regionale regering de PSO mede heeft ondertekend.
Het sluiten van internationale overeenkomsten is in Irak een federale
bevoegdheid. De PSO is van toepassing op heel Irak, inclusief de
Koerdische Autonome Regio. Medeondertekening door de Koerdische
regionale regering is dan ook niet aan de orde.
De minister van Buitenlandse Zaken,
F.C.G.M. Timmermans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 363, nr. 5

9