Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300 B

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
gemeentefonds voor het jaar 2020

Nr. 17

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 11 maart 2020
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de brief van 19 november 2019 over uitvoering
van de gewijzigde motie van de leden Van der Graaf en Van der Molen
over de financiële impact van beleidsmaatregelen op gemeenten in kaart
brengen (Kamerstuk 35 300 B, nr. 9) en over de brief van 17 december
2019 over overzicht afspraken in relatie tot Artikel 2 Financiële verhoudingswet (Kamerstuk 35 300 B, nr. 12).
De vragen en opmerkingen zijn op 17 januari 2020 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van
10 maart 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-35300-B-17
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

1

Inhoudsopgave
I.
II.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Reactie van de Minister

blz.
2
4

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie en de
ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie en de CDA-fractie hebben met
interesse kennisgenomen van de reactie van de Minister op de kamerbreed aangenomen motie Van der Graaf/Van der Molen (Kamerstuk 35 300
VII, nr. 47) en de nadere toelichting zoals gedaan in de brief aangaande
afspraken in relatie tot Artikel 2 Financiële verhoudingswet. In de motie
wordt nadrukkelijk verzocht om de financiële impact van alle bestaande
beleidsmaatregelen van de rijksoverheid op gemeenten in kaart te
brengen. Deze leden denken hierbij bijvoorbeeld aan aangescherpte
bouwregeling voor (school)gebouwen, die meerkosten met zich
meebrengen in de gemeentelijke taak op het gebied van onderwijshuisvesting. Is dit ook wat de Minister voor ogen heeft wanneer zij spreekt van
reeds in gang gezette maatregelen, zo vragen deze leden. Is de Minister
voorts voornemens gemeenten te betrekken bij de totstandkoming van
deze brede analyse?
Voorts hebben de aan het woord zijnde een aantal vragen over Artikel 2
van de Financiële verhoudingswet. Kan de Minister nader toelichten wat
het proces is nadat een onderzoek in het kader van Artikel 2 is afgerond?
Op welke wijze vindt besluitvorming plaats over wie welke kosten moet
dragen en welke verplichting het Rijk hierin heeft? Is de beoordeling van
Artikel 2-vragen op dit moment op een plek belegd die door alle betrokkenen als afdoende onafhankelijk wordt beschouwd? Ook vragen de leden
van de fracties van de ChristenUnie en het CDA hoe de afweging wordt
gemaakt tussen financiering volgens Artikel 2 en financiering volgens
Artikel 108 van de Gemeentewet.
Tot slot hebben de leden van de ChristenUnie-fractie en de CDA-fractie
een aantal zorgen over gedane uitnames uit het gemeentefonds voor
taken van derden, die naderhand door aanvullende uitnamen voor
kostenstijgingen worden bijgesteld. Dit betekent ook dat gemeenten het
accres voor het opvangen hiervan niet meer ontvangen. Kan een overzicht
gegeven worden in hoeveel gevallen dit speelt, en welke bedragen
hiermee gepaard gaan?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennis genomen van de brieven van de
Minister met een overzicht van de afspraken in relatie tot Artikel 2
Financiële verhoudingswet. Hierover hebben zij nog enkele vragen en
opmerkingen.
De gemeentebegroting die is vastgesteld op 3 december 2019 leidt tot
grote financiële tekorten. Door deze tekorten is het voor gemeenten niet
alleen onmogelijk om publieke taken zoals de jeugdzorg en de daklozenopvang op een menswaardige manier uit te voeren, maar wordt het ook
onmogelijk om mensen van publieke voorzieningen zoals zwembaden en
bibliotheken te kunnen voorzien. Tegelijkertijd heeft het rijk meer dan vele
miljarden euro’s over. Incidentele middelen, zoals we in de bijlage van de
brief van de Minister aantreffen, zijn wat de leden van de SP betreft,
slechts een doekje voor het bloeden.
De leden van de SP-fractie lezen in de brief dat Artikel 2 van de financiële
verhoudingswet onder andere bestaat uit het «{ aangeven hoe de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

2

financiële gevolgen opgevangen kunnen worden bij beleidsvoornemens
van het Rijk die leiden tot een wijziging van de uitoefening van taken of
activiteiten door provincies of gemeenten». Is de Minister het met de
leden van de fractie van de SP eens dat de financiële gevolgen van de
beleidsvoornemens op dit moment niet behapbaar zijn voor gemeenten?
Vindt de Minister dat er voldoende is gekeken naar de gevolgen van de
bezuinigingen die gemeenten hierdoor voor de kiezen krijgen? De leden
lezen dat de VNG stelt dat na de decentralisatiebezuinigingen in 2015 er,
ondanks de aantrekkende economie, op dit moment nog steeds geen
sprake is van verzachting van de bezuinigingen op de gemeenten, terwijl
de decentralisatiebezuinigingen zijn doorgevoerd in het vertrouwen dat
deze tot reële proporties teruggebracht zouden worden. De leden van de
SP-fractie vragen of de Minister erkent dat hij hiermee het vertrouwen van
de gemeenten heeft geschaad. Is de Minister alsnog bereid de beloftes na
te komen en de bezuinigingen terug te dringen?
De leden van de SP-fractie zijn tevreden om te horen dat er een
aanvullend onderzoek gedaan wordt om te kunnen bepalen of, en zo ja in
welke mate, gemeenten structureel extra middelen nodig hebben. Dit
onderzoek dient als inbreng voor de komende kabinetsformatie en zal
zwaarwegend zijn. De leden kijken uit naar de uitkomst van dit onderzoek
maar menen tegelijkertijd dat dit veel te laat is. Wat gebeurt er als de
uitkomsten van dit onderzoek betekenen dat gemeenten niet meer in staat
zijn om op dit moment de jeugdzorg op een menswaardige manier te
organiseren? Is de Minister bereid om extra financiële middelen in te
zetten om te zorgen dat onze meest kwetsbare jongeren op een
menswaardige manier geholpen worden?
De trap-op, trap-af systematiek is één van de oorzaken van de penibele
situatie van gemeenten. De Minister stelt dat gemeenten er in korte tijd
grotere verantwoordelijkheden bijgekregen hebben. De leden van de SP
vragen de Minister hoe hij denkt dat gemeenten met minder geld, meer
verantwoordelijkheden kunnen dragen, zonder dat dit ten koste gaat van
de kwaliteit? Ook geeft de Minister aan dat een optie van de VNG om het
Rijk af te laten zien van verdere neerwaartse aanpassing van het accres en
het wél toepassen van onwaarste bijstelling als gevolg van meeruitgaven,
niet wenselijk is omdat daarmee wordt afgedaan aan de «evenredigheid».
Kan de Minister toelichten waarom de «evenredigheid» te allen tijden
intact moet worden gehouden, zelfs als dat er toe leidt dat gemeenten in
financiële nood komen? Bent u het met de leden van de SP eens dat deze
systematiek gemeenten in onzekerheid houdt omdat er hierdoor geen
structurele zekerheid is op financiële middelen?
Wat vindt de Minister van de trend die door zijn bezuinigingen plaatsvinden in het land waarbij publieke voorzieningen zoals bibliotheken en
zwembaden worden gesloten?1. Is de Minister bereid om gemeenten
tegemoet te komen voor de bezuinigingen die zijn doorgevoerd door zijn
begroting? Is de Minister het met de leden van de SP fractie eens dat
incidentele financiële injecties weliswaar hard nodig zijn, maar geen
oplossing bieden voor de lange termijn? Zo ja, is de Minister van plan
structureel geld vrij te maken voor gemeenten zodat onze inwoners niet
leiden onder zijn huidige gebrek aan verantwoordelijkheid?

1

https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/waarom-een-rijk-land-uit-armoede-z-n-bibliothekenen-gymzalen-sluit~b66d7c23/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

3

II. Reactie van de Minister
1. Inleiding
Leden van de commissie voor Binnenlandse Zaken hebben in het kader
van een schriftelijk overleg vragen gesteld. Ik dank de leden voor hun
vragen. Hieronder worden deze vragen weergegeven per fractie en
beantwoord.
2. Vragen door de fracties van het CDA en de ChristenUnie
De leden van Het CDA en de ChristenUnie geven aan dat in de motie van
der Graaf/van der Molen nadrukkelijk wordt verzocht om de financiële
impact van alle bestaande beleidsmaatregelen van de rijksoverheid op
gemeenten in kaart te brengen. Ze geven aan te denken aan aangescherpte bouwregeling voor (school)gebouwen, die meerkosten met zich
meebrengen in de gemeentelijke taak op het gebied van onderwijshuisvesting. Zij vragen zich af hoe ik voornemens ben de reeds in gang
gezette maatregelen in kaart te brengen en hoe ik gemeenten hierin
betrek.
Daar waar een wijziging van de uitoefening van taken of activiteiten van
gemeenten plaatsvindt als gevolg van een beleidsvoornemen van het Rijk
geldt artikel 2 van de Financiële-verhoudingswet 1997 (Fvw). Daarom zal
ik u een overzicht sturen van de taken die sinds 2009 gedecentraliseerd
zijn naar gemeenten en van alle onderwerpen waarover sinds 2009 de
financiële gevolgen zijn uitgewerkt als bedoeld in artikel 2 Fvw met totale
landelijke kosten voor gemeenten hoger dan 10 miljoen euro. Daarnaast
stuur ik u jaarlijks na de besluitvormingsmomenten Voorjaarsnota,
Prinsjesdag en Najaarsnota een overzicht van alle beleidsvoornemens die
conform artikel 2 Fvw een financiële impact hebben op de taken van
gemeenten. Na elk budgettair besluitvormingsmoment ontvangt u reeds
van de Staatssecretaris van Financiën en mij de bijbehorende circulaire
voor het gemeentefonds, waarin een overzicht staat van alle decentralisatie-uitkeringen van dat moment. Als zich een artikel 2-vraagstuk
voordoet, vindt overleg plaats met de VNG. Met de VNG voer ik tevens
tijdens het Bestuurlijk Overleg Financiële Verhoudingen (BOFv) het
gesprek over de financiële positie van gemeenten. In het gesprek is ook
aandacht voor de balans tussen middelen en taken bij gemeenten.
De leden van het CDA en de ChristenUnie vragen zich af of ik nader kan
toelichten wat het proces is nadat een onderzoek in het kader van artikel 2
is afgerond en vragen zich daarnaast af op welke wijze besluitvorming
plaatsvindt over wie welke kosten moet dragen en welke verplichting het
Rijk hierin heeft.
Artikel 2 Fvw bepaalt dat het Rijk bij beleidsvoornemens die leiden tot een
wijziging van de uitoefening van taken of activiteiten door gemeenten, in
een afzonderlijk onderdeel van de bijbehorende toelichting de financiële
gevolgen van deze wijziging bij gemeenten moet aangeven. De gevolgen
moeten met redenen omkleed en met kwantitatieve gegevens gestaafd
zijn. Daarnaast moet worden aangegeven via welke bekostigingswijze
deze gevolgen door gemeenten kunnen worden opgevangen. Doorgaans
vindt er bestuurlijk overleg plaats tussen het verantwoordelijke beleidsdepartement en de betreffende overheden over de uitkomsten hiervan. Over
de toepassing van artikel 2 Fvw moet door departementen tijdig overlegd
worden met de Minister van BZK en de Staatssecretaris van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

4

Besluitvorming over wie welke kosten moet dragen is onderwerp van
overleg tussen het Rijk en de koepels van gemeenten, provincies en
waterschappen. In beginsel is dit een zaak van het vakdepartement, maar
de bewindslieden van BZK en Financiën hebben hierin een rol vanuit hun
verantwoordelijkheid voor de financiële en bestuurlijke verhoudingen.
Financiële gevolgen worden verwerkt in de begroting van het vakdepartement of het gemeentefonds of provinciefonds.
De leden van het CDA en de ChristenUnie vragen daarnaast of de
beoordeling van Artikel 2-vragen op dit moment op een plek belegd is die
door alle betrokkenen als afdoende onafhankelijk wordt beschouwd.
In een adequate beoordeling van de financiële gevolgen van beleidsvoornemens van het Rijk is voorzien door het voeren van bestuurlijk overleg
over de financiële verhoudingen. Twee keer per jaar spreken de Minister
van BZK en de Staatssecretaris van Financiën met de vertegenwoordigers
van de koepels over de financiën van gemeenten, provincies en waterschappen tijdens het Bestuurlijk Overleg Financiële verhoudingen.
De leden van de fracties van het CDA en de ChristenUnie vragen ook hoe
de afweging wordt gemaakt tussen financiering volgens Artikel 2 en
financiering volgens Artikel 108 van de Gemeentewet.
In Artikel 2 Fvw is bepaald dat het Rijk aangeeft of een beleidsvoornemen
van het Rijk leidt tot een wijziging van de uitoefening van taken of
activiteiten door gemeenten. Indien er financiële gevolgen voor
gemeenten zijn, dient het Rijk deze uit te werken en ook aan te geven
welke bekostigingswijze aangewezen is. Artikel 2 is hiermee een
verplichting voor het Rijk die regelt dat het Rijk moet aangeven wat de
extra kosten zijn en hoe gemeenten aanvullende kosten kunnen dekken.
Artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet ondersteunt en verbreedt dit, door
de eis dat waar mogelijk, de financiële gevolgen van voorstellen,
voornemens en toezeggingen voor maatschappelijke sectoren moeten
worden toegelicht en dat tevens de doelstellingen, de doeltreffendheid en
de doelmatigheid die worden nagestreefd en de beleidsinstrumenten die
worden ingezet moeten worden toegelicht. Artikel 108, derde lid, van de
Gemeentewet regelt dat wanneer het Rijk een taak in medebewind laat
uitvoeren door gemeenten, het Rijk de eventuele kosten van deze
medebewindstaken aan gemeenten vergoedt, voor zover die anders ten
laste van de betrokken gemeente zouden blijven. Deze artikelen gelden in
dat geval als aanvulling op elkaar. Wanneer het Rijksbeleid geen medebewindstaak betreft geldt Artikel 108, derde lid, van de Gemeentewet niet en
moet de vraag hoe gemeenten de aanvullende kosten kunnen dekken in
het kader van artikel 2 Fvw worden beantwoord.
Tot slot hebben de leden van de fracties van CDA en ChristenUnie een
aantal zorgen geuit over gedane uitnames uit het gemeentefonds voor
taken van derden, die naderhand door aanvullende uitnamen voor
kostenstijgingen worden bijgesteld. Zij stellen dat gemeenten het accres
voor het opvangen hiervan niet meer ontvangen en vragen of een
overzicht gegeven kan worden in hoeveel gevallen dit speelt, en welke
bedragen hiermee gepaard gaan.
Uitnames uit het gemeentefonds kunnen heel verschillende achtergronden hebben. Zo kan er sprake zijn van een wijziging in de taken van
gemeenten of een wijziging in de kosten die gemeenten maken voor de
uitvoering van een taak. Daarnaast kan er sprake zijn van de levering van
diensten aan (alle) gemeenten of van een centrale voorziening waarbij de
gemeenten meedragen in de kosten zoals bijvoorbeeld DigiD. Om de
administratieve lasten te verminderen kan dan gekozen worden voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

5

centrale financiering, in plaats van heffing of facturering bij alle
gemeenten afzonderlijk.
Het gesprek over uitnames uit het gemeentefonds loopt via regulier
overleg met de VNG. Uitnames worden pas verwerkt in het gemeentefonds nadat hierover overleg is gevoerd met de VNG. Aan het eerder
toegezegde overzicht met beleidsvoornemens zal ik ook een overzicht met
uitnames groter dan € 10 miljoen toevoegen.
3. Vragen door de fractie van de SP
De leden van de fractie van de SP vragen zich af of ik het eens ben met de
stelling dat de financiële gevolgen van de beleidsvoornemens op dit
moment niet behapbaar zijn voor gemeenten en of ik vind dat er
voldoende is gekeken naar de gevolgen van de bezuinigingen die
gemeenten hierdoor voor de kiezen krijgen.
Ik ben van oordeel dat er voldoende aandacht is voor de financiële
gevolgen van Rijksbeleid op de financiën van gemeenten. In artikel 2 Fvw
is geregeld dat het Rijk aangeeft of een beleidsvoornemen van het Rijk
leidt tot een wijziging van de uitoefening van taken of activiteiten door
gemeenten. Indien er financiële gevolgen voor gemeenten zijn, dient het
Rijk deze uit te werken en ook aan te geven welke bekostigingswijze
aangewezen is. De financiële positie van gemeenten wordt structureel met
de VNG besproken tijdens het BOFv waarin ook aandacht is voor de
balans tussen taken en middelen bij gemeenten. Zoals toegezegd in mijn
brief van 19 november 2019 zal ik de Kamer de uitkomsten van dit overleg
doen toekomen.2
De leden van de SP-fractie lezen dat de VNG stelt dat na de decentralisaties in 2015 er, ondanks de aantrekkende economie, op dit moment nog
steeds geen sprake zou zijn van verzachting van de bezuinigingen op de
gemeenten, terwijl de decentralisaties zijn doorgevoerd in het vertrouwen
dat deze tot reële proporties teruggebracht zouden worden. De leden van
de SP-fractie vragen of ik erken dat hiermee het vertrouwen van de
gemeenten geschaad is en of ik bereid ben de bezuinigingen terug te
dringen. Daarnaast vragen zij naar het aanvullend onderzoek, dat wordt
gedaan om te bepalen of en zo ja in welke mate gemeenten structureel
extra middelen nodig hebben. Wat gebeurd er als uit dit onderzoek blijkt
dat gemeenten niet in staat zijn de jeugdzorg op een menswaardige
manier te organiseren? Zij vragen of ik dan bereid ben extra financiële
middelen in te zetten.
Ik ben bekend met signalen van gemeenten waarin zij aangeven dat zij
problemen ervaren met de beschikbaar gestelde budgetten voor de
jeugdzorg. Dit onderwerp geniet de volle aandacht van het kabinet. Na de
decentralisatie van 2015 is in 2018 € 200 miljoen extra beschikbaar
gekomen via het Fonds tekortgemeenten. Deze € 200 miljoen werd voor
€ 100 miljoen gefinancierd vanuit het toegenomen accres en € 100
miljoen vanuit extra middelen. Voor de jaren 2019–2021 is aanvullend € 1
miljard extra (400 miljoen in 2019 en 300 miljoen in 2020 en 2021)
beschikbaar gesteld voor de jeugdzorg om gemeenten tegemoet te komen
in de toename van de kosten. Ook zijn afspraken gemaakt om gezamenlijk
het jeugdhulpstelsel effectiever, efficiënter en beter te organiseren. Deze
afspraken zijn met de VNG gemaakt. Ook is afgesproken dat onderzocht
wordt of structureel extra middelen nodig zijn om de kosten in de
jeugdzorg te dekken. Dit onderzoek wordt in het najaar van 2020
afgerond3. De resultaten van het onderzoek dienen als inbreng van de
2
3

Kamerstuk 35 300 B, nr. 9
Kamerstuk 31 839, nr. 704.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

6

komende kabinetsformatie. De uitkomsten van het onderzoek zijn
zwaarwegend. Dit in het licht van de jeugdhulpplicht van gemeenten en
de noodzaak van sluitende begrotingen. De uitkomsten van het onderzoek
worden bestuurlijk gewogen in het licht van de door betrokken partijen
verrichtte inspanningen en afgesproken bestuurlijke maatregelen. Indien
Rijk en gemeenten in de bestuurlijke weging niet tot overeenstemming
komen, wordt één en ander voorgelegd aan een – gezamenlijk benoemde
– commissie van wijzen die een semi-bindend oordeel geeft (vergelijkbaar
met arbitrage)4.
Over het accres vragen de leden van de fractie van de SP hoe ik denk dat
gemeenten met minder geld meer verantwoordelijkheden kunnen dragen
en of ik kan toelichten waarom de «evenredigheid» ten allen tijden intact
moet worden gehouden, zelfs als dat ertoe leidt dat gemeenten in
financiële nood komen.
In 2018 zijn voor deze kabinetsperiode tussen de VNG en het kabinet
afspraken gemaakt over passende financiële verhoudingen tussen Rijk en
gemeenten. Daarbij is gezamenlijk afgesproken de normeringssystematiek
(dat wil zeggen de samen trap-op, samen trap-af systematiek) te hanteren
en de basis voor deze systematiek te verbreden. Door de verbreding van
de systematiek wordt de kostenontwikkeling van het gemeentelijk
zorgdomein beter gevolgd. De intensiveringen van het Rijk die
doorwerken via de nieuwe systematiek zorgen ervoor dat meer middelen
via de algemene uitkering beschikbaar komen vanaf de aanvang van het
kabinet.
Voor de gemeenten is het vertrekpunt voor de collegeakkoorden de
accresraming uit de Startnota van het kabinet Rutte-III (Kamerstuk 34 775,
nr. 54). Tussentijds hebben bijstellingen plaatsgevonden waarvan een
aantal neerwaarts en een aantal opwaarts. Cumulatief bedraagt het accres
in de periode 2018 tot en met 2021 ruim 4 miljard euro na verwerking van
alle bijstellingsmomenten. Deze uitkomst op basis van de evenredigheidafspraak geeft geen aanleiding om deze systematiek nu te gaan
wijzigen.
Tabel 1. Ontwikkeling cumulatief accres sinds 2018
(in mln. euro)

2018

2019

2020

2021

Accres MN18 (voor start kabinet)
Accres bij Startnota (aanvang kabinet)
Accres MN19
Accres VJN19/ FJR18
Accres MN20

805
1.124
955
807
807

1.250
2.187
2.167
2.093
1.875

1.695
3.325
3.177
2.929
3.119

2.090
4.263
4.014
3.627
4.022

MN: Miljoenennota, VJN: Voorjaarsnota, FJR: Financieel jaarverslag Rijk

Het begrip evenredigheid kan op verschillende manieren worden
geïnterpreteerd en geoperationaliseerd. In de huidige systematiek is
evenredigheid het centrale begrip waaraan uitvoering gegeven wordt via
de koppeling van de algemene uitkering aan de uitgaven van het Rijk.
De normeringssystematiek bewerkstelligt op dit moment dat het
gemeentefonds en het provinciefonds zich parallel aan de Rijksuitgaven
ontwikkelen («samen de trap-op, samen de trap af»). De samen trap-op,
samen trap-af systematiek is een gezamenlijke bestuurlijke afspraak. Het
kabinet vindt het belangrijk om deze afspraak en de afgesproken
evenredigheid te bewaken. Uw Kamer heeft over de voorstellen voor de

4

Kamerstuk 31 839, nr. 657

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

7

trap-op, trap-af op 18 december 2019 een brief ontvangen5. Hierin geeft ik
aan hoe het kabinet wil omgaan met schommelingen van het accres en de
evenredigheid van de normeringssystematiek.
Verder wordt in aanloop naar een nieuw kabinet in samenwerking met de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) het Interprovinciaal
Overleg (IPO) de normeringssystematiek geëvalueerd. Naast de evenredigheid, wordt gekeken naar de stabiliteit, de actualiteit, de beheersbaarheid en de inzichtelijkheid van de systematiek. De evaluatie heeft tot
doel om mogelijke varianten voor de normering van het gemeentefonds
en het provinciefonds aan te dragen voor het volgende kabinet.
De leden van de SP vragen of ik het eens ben met de stelling dat de
samen trap-op, samen trap-af systematiek gemeenten in onzekerheid
houdt omdat er hierdoor geen structurele zekerheid is op financiële
middelen.
Ik ben het niet eens met de leden van de SP dat de afgesproken systematiek gemeenten in onzekerheid houdt omdat er hierdoor geen
structurele zekerheid is op financiële middelen.
De ramingsbijstellingen zijn onderdeel van de afgesproken trap-op, trap-af
systematiek. De discussie over de groei van het gemeentefonds focust
zich hierbij momenteel op de tussentijdse schommelingen (i.e. zekerheid
door meer stabiliteit) terwijl de uiteindelijke uitkomst – de omvang van de
accressen – van de systematiek volgens het kabinet in orde is. Gemeenten
beschikken daarnaast over verschillende andere inkomstenbronnen om
hun uitgaven naar eigen inzicht te bekostigen. Bij een lager of hoger
accres dan eerder in de gemeentebegroting geraamd kunnen ingrepen in
de begroting nodig zijn voor een hernieuwd evenwicht in inkomsten en
uitgaven. Gemeenten zijn op de hoogte van de werking van de
afgesproken systematiek.
Het is een gedeelde wens van gemeenten en Rijk om de accresontwikkeling zo actueel mogelijk de ontwikkeling van de Rijksbegroting te laten
volgen. Actualiteit en stabiliteit zijn niet volledig met elkaar te verenigen:
een systematiek waarvan de uitkomsten volledig actueel meebewegen
met de Rijksuitgaven is inherent minder stabiel dan een systematiek
waarbij de actualiteit van de koppeling tussen de Rijksuitgaven en het
accres minder sterk is, bijvoorbeeld door het maken van vaste afspraken.
In de recente jaren was de tegenstelling tussen actualiteit en stabiliteit
duidelijk zichtbaar: in 2018 en 2019 zijn de Rijksuitgaven sterk gestegen
door de intensiveringen van het regeerakkoord Rutte III (Bijlage bij
Kamerstuk 34 700, nr. 34). Later daalden ze weer door meevallers,
onderuitputting en lagere loon- en prijsbijstelling. De actuele doorvoering
hiervan op het accres leidde vervolgens tot discussie over het gewenste
niveau van stabiliteit in het accres.
De leden van de fractie van de SP stellen dat er een trend is in het land
waarbij publieke voorzieningen zoals bibliotheken en zwembaden worden
gesloten door bezuinigingen van mijn kant en vragen mij of ik bereid ben
gemeenten hiervoor tegemoet te komen. Zij vragen of ik het ermee eens
ben dat incidentele financiële injecties geen oplossing bieden voor de
lange termijn en of ik bereid ben structureel geld vrij te maken voor
gemeenten.

5

Kamerstuk 35 300 B, nr. 13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

8

Ik ben als systeemverantwoordelijke voor de financiële verhoudingen,
samen met de Staatssecretaris van Financiën, ervoor verantwoordelijk dat
middelen en taken voor gemeenten bij elkaar aansluiten. Zoals u heeft
kunnen lezen in mijn brief van 17 december 2019 wordt op verschillende
beleidsterreinen met de VNG gesprek gevoerd over de passendheid van
taken en middelen, lopen er diverse trajecten om de financiële gevolgen
van beleidsvoornemens van het Rijk uit te werken en te onderzoeken en
zijn er diverse monitoringsafspraken. Bij het bestuurlijk gesprek over de
financiële positie in het BOFv is ook ruimte om hierover het gesprek te
voeren.
Het onderzoek naar de toereikendheid van middelen in de jeugdzorg
moeten uitwijzen of de toegenomen kosten in de jeugdzorg een structureel of een incidenteel karakter hebben. De uitkomst wordt bestuurlijk
gewogen en is input voor een nieuw kabinet. In de tussentijd hebben
gemeenten incidentele middelen gekregen van in totaal 1 miljard om
eventuele tekorten op te vangen. Gemeenten ontvangen verder jaarlijks
structureel extra middelen als gevolg van de bijstelling van het accres.
Ondanks schommelingen in de ramingen van het accres, ontvangen
gemeenten onder dit kabinet meer accres dan aan het einde van de vorige
kabinetsperiode werd verwacht. Dat komt doordat het kabinet een aantal
maatregelen heeft getroffen. Zo heeft het kabinet in 2018 de grondslag
van het accres verbreed met de zorgkostenontwikkeling om ook rekening
te houden met de kostenontwikkeling in het sociaal domein. Hierin wordt
ook de indexatie van de zorgkosten opgenomen. Door de verbreding van
de normering én door de intensiveringen van het Rijk, die doorwerken via
de nieuwe systematiek komen meer middelen beschikbaar voor het
gemeente- en provinciefonds. Dit geeft gemeenten en provincies meer vrij
besteedbaar budget.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 B, nr. 17

9