Sport en cultuur
Patronen in belangstelling
en beoefening

Sport en cultuur
Patronen in belangstelling en beoefening

Annet Tiessen-Raaphorst
Andries van den Broek

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, oktober 2016

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a
wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit gebied te verwachten ontwikkelingen;
b
bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c
informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op het
gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te maken.
Het scp verricht deze taken in het bijzonder bij problemen die het beleid van meer dan
één departement raken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als coördinerend minister voor het sociaal en cultureel
welzijn verantwoordelijk voor het door het scp te voeren beleid. Over de hoofdzaken hiervan heeft hij/zij
overleg met de minister van Algemene Zaken; van Veiligheid en Justitie; van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; van Financiën; van Infrastructuur en Milieu; van Economische Zaken; en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2016
scp-publicatie 2016-17
Opmaak binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Vertaling samenvatting: Julian Ross, Carlisle, Engeland
Omslagontwerp: bureau Stijlzorg, Utrecht
Omslagfoto: © Herman Wouters/hh
isbn 978 90 377 0795 3
nur 740
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van
artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de
Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl). Voor het overnemen van (een)
gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912)
kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus
3060, 2130 kb Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Postbus 16164
2500 BD Den Haag
www.scp.nl
info@scp.nl
De auteurs van scp-publicaties zijn per e-mail te benaderen via de website. Daar kunt u zich ook kosteloos
abonneren op elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.

Inhoud

Voorwoord

5

Samenvatting

6

1

9

1.1
1.2
1.3

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

3
3.1
3.2
3.3
3.4

4
4.1
4.2
4.3
4.4

3

Sport en cultuur: verschillen en overeenkomsten
Annet Tiessen-Raaphorst en Andries van den Broek
Overeenkomsten en verschillen tussen sport en cultuur
De plek van sport en cultuur in het leven van Nederlanders
De Vrijetijdsomnibus
Noot
Sport
Annet Tiessen-Raaphorst
Zelf sporten: wie is er actief en wat doet men?
Sportverband: verenigingslidmaatschap en andere verbanden
Tevredenheid over voorzieningen
Bezoek aan sportwedstrijden
Veilig Sport Klimaat
Vrijwilligerswerk in de sport
Volgen van sport via de media
Noten
Cultuur
Andries van den Broek
Cultureel mediagebruik
Cultuurbezoek
Cultuurbeoefening
Steun aan cultuur
Noten
Sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?
Andries van den Broek en Annet Tiessen-Raaphorst
Nemen dezelfde bevolkingsgroepen deel aan sport en cultuur?
Gaan deelname aan sport en aan cultuur hand in hand?
Is een typering op basis van deelname aan sport en cultuur mogelijk?
De relatie tussen deelname aan sport en cultuur in vogelvlucht
Noot

9
10
11
12
13
13
21
24
24
26
28
29
31
33
33
39
49
52
55
56
56
62
66
70
71

inhoud

Summary

72

Literatuur

75

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

77

4

inhoud

Voorwoord
Sport en cultuur zijn vormen van vrijetijdsbesteding waaraan veel mensen genoegen beleven. Dat doen ze door zelf een tak van sport of een vorm van cultuur te beoefenen, door
wedstrijden, uitvoeringen, tentoonstellingen en festivals te bezoeken of door via de media
van sport en cultuur te genieten. In deze publicatie concentreert het Sociaal en Cultureel
Planbureau zich op deze betekenis van sport en cultuur in het dagelijks leven. Aan de orde
komt zowel beoefening als bezoek. Ook wordt gekeken naar het volgen van sport en cultuur via de media en het ondersteunen van sport en cultuur via vrijwilligerswerk. De gegevens zijn afkomstig uit de Vrijetijdsomnibus, een bevolkingsenquête waarin Nederlanders
vragen hebben beantwoord over deze vormen van betrokkenheid bij sport en cultuur, met
als doel de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (vws) en Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (ocw) daarover te kunnen informeren.
De eerste meting van dit grootschalige bevolkingsonderzoek is gedaan in de winter van
2012/2013, de tweede meting heeft in de winter van 2014/2015 plaatsgevonden. Dit biedt
de mogelijkheid tot een bescheiden vergelijking door de tijd. De combinatie van beide
onderwerpen in één vragenlijst maakt directe vergelijkingen mogelijk van de mate van
betrokkenheid van de bevolking bij sport en cultuur en van de verdeling van die betrokkenheid over de bevolking. Ook kan worden bekeken in hoeverre sport en cultuur gescheiden
werelden zijn, of juist bij dezelfde mensen in de belangstelling staan. We bezien wie aan
beide werelden meedoet, wie een keuze maakt en wie aan geen van beide terreinen deelneemt. Deze vergelijking van sport en cultuur draagt ook bij aan ons inzicht in de effectiviteit van het beleid op deze twee terreinen.
Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

5

voorwoord

Samenvatting
Veel mensen beleven in hun vrije tijd plezier aan sport en cultuur. Dat kan zijn door zelf
actief een tak van sport of een vorm van cultuur te beoefenen, door wedstrijden, uitvoeringen, tentoonstellingen en festivals te bezoeken of via de media te volgen. Binnen het
brede veld van de vrijetijdsbesteding staat zowel sport als cultuur expliciet in de beleidsaandacht van de overheden, vooral bij rijk en gemeenten. Die beleidsaandacht berust
goeddeels op gelijksoortige argumenten: stimuleren dat mensen activiteiten ondernemen,
dat daar voorzieningen voor zijn en dat die activiteiten en voorzieningen voor iedereen
toegankelijk zijn. Wie doen er mee aan welke activiteiten? En zijn de participanten van
sport dezelfde als van cultuur, of zijn het gescheiden werelden?
De betrokkenheid van de bevolking bij cultuur en sport is vastgesteld met behulp van de
Vrijetijdsomnibus (vto), een enquête die het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) in
samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) uitvoert. Omdat het vto op
dit moment twee metingen kent (in 2012 en 2014), is het niet mogelijk uitspraken te doen
over langlopende trends. Wel bieden de gegevens een actueel beeld van de betrokkenheid
bij uiteenlopende sportieve en culturele activiteiten.
Sport
Zeven op de tien Nederlanders van 6 jaar en ouder zijn minstens twaalf keer per jaar sportief actief en gelden daarmee volgens de norm van het Richtlijn Sportdeelname Onderzoek
(rso) als ‘sporter’. Gemiddeld beoefent men 2,6 takken van sport. Een derde van de mensen houdt het bij één sport, eveneens een derde doet in de loop van een jaar vier of meer
verschillende sporten. Waar en met wie men een sport beoefent, is divers: bijna de helft
sport individueel of ongeorganiseerd, een derde heeft zelf een groepje georganiseerd of is
lid van een sportvereniging, en een vijfde sport bij een commerciële aanbieder (vaak een
fitnesscentrum). Sporten via bedrijfssport of een zorginstelling blijft daar ver bij achter
(1% tot 2% van de bevolking).
De sport in Nederland bloeit door het vele werk dat vrijwilligers verzetten. Een achtste van
de bevolking geeft aan iedere maand of vaker actief te zijn als vrijwilliger, meestal als
trainer of als lid van een commissie. Vaak is men zelf als lid verbonden (geweest) aan de
club of is men ouder van een daar sportend kind.
Sport kun je naast beoefenen ook bezoeken. Een vijfde van de bevolking staat iedere
maand of vaker langs de kant om anderen aan te moedigen. Vaak is dit voetbal (zowel
amateur als betaald), gevolgd door hockey, tennis en volleybal. Mensen die zelf sporten,
zijn vaker bezoeker. Dat geldt sterker voor leden van een sportvereniging dan voor de
andere organisatievormen. Dit kijken stimuleert zeer beperkt om zelf (meer) aan sport te
gaan doen: 8% geeft aan zelf actief te zijn geworden als gevolg van het bezoek.
Thuis of onderweg volgt ruim de helft van de bevolking wekelijks of vaker de sport via tv,
krant, radio of internet. Sociale media spelen vooral bij jongeren een rol bij het volgen van
sport. Kijken naar prestaties van anderen doet men het meest, gevolgd door gebruik om
6

samenvatting

afspraken met sportmaatjes te maken en om na te praten over de eigen sportprestaties.
Een kwart gebruikt sociale media voor de eigen sporttraining.
Hoewel sport beoefenen of bezoeken vaak een leuke activiteit is, gaat dit niet altijd op.
Vier op de tien sporters of bezoekers zegt wangedrag te hebben gezien of ervaren. Het
vaakst gaat het daarbij om verbaal geweld, gevolgd door lichamelijk geweld en discriminatie. Mannen, 12-19-jarigen en verenigingssporters geven vaker aan dan anderen wangedrag te hebben gezien of ervaren. Uit deze gegevens kan niet worden afgeleid of interventies op het gebied van Veilig Sport Klimaat resultaat opleveren of niet. Wel geven zes
van de tien getuigen van wangedrag aan dat naar aanleiding daarvan actie is ondernomen.
Tegelijkertijd geeft een kwart aan dat er niets is ondernomen om het gedrag tegen te gaan.
Driekwart van de bevolking zegt zich toch meestal veilig te voelen op en rond sportwedstrijden.
Cultuur
Cultuur kent vele verschijningsvormen; betrokkenheid bij cultuur eveneens. Er is daardoor
vrijwel niemand die in de loop van een jaar niet op enigerlei wijze met cultuur in aanraking
komt. Naast betrekkelijk exclusieve activiteiten zoals een bezoek aan opera of moderne
dans brengt ook het bekijken van een tv-programma over het levenslied of het beluisteren
van hardrock of urban music op een mobieltje iemand met cultuur in aanraking. Participatie
in engere zin beperkt zich tot (fysiek) bezoek respectievelijk tot beoefening. Een andere
vorm van participatie is cultuur met geld (donaties) of tijd (vrijwilligerswerk) ondersteunen.
Bijna negen op de tien mensen is in de loop van 2014 (minstens één keer) via de media met
cultuur in contact geweest. Dit geldt meer voor populaire voorstellingen (77%) dan voor
gecanoniseerde voorstellingen (54%), beeldende kunst (42%) en erfgoed (49%). Van de
media bereikt cultuur via radio en tv het grootste aantal mensen (78%). Ook de gedrukte
media (64%) zijn het internet (56%) en sociale media (44%) nog de baas, al lijkt het hier de
vraag hoelang nog.
Iets meer dan negen op de tien mensen heeft in 2014 (minstens één keer) een culturele
instelling, voorstelling, uitvoering of tentoonstelling bezocht. Opnieuw kennen populaire
voorstellingen het grootste bereik (82%), gevolgd door erfgoed (66%) en beeldende kunst
(59%). Bibliotheken (39%) en gecanoniseerde voorstellingen (38%) sluiten de rij. Voor de
goede orde: naar het bezoek aan uiteenlopende voorstellingen is in heel directe bewoordingen gevraagd, de indeling ‘populair’ versus ‘gecanoniseerd’ is achteraf gemaakt; die
woorden zijn niet in de vragenlijst gebruikt.
In de periode tussen 2012 en 2014 deed zich geen verandering in het bereik van populaire
en gecanoniseerde voorstellingen voor. In die jaren daalde wel het bereik van bibliotheken
(met 3 procentpunten), en steeg het bereik van musea (met 4 procentpunten). Dat laatste
is niet los te zien van de met veel media-aandacht omgeven heropening van enkele toonaangevende musea.
De derde onderzochte vorm van betrokkenheid bij cultuur is die van de actieve beoefening,
bijvoorbeeld door zelf een instrument te bespelen of door met het lokale erfgoed in de
weer te zijn. In 2014 hielden zes van de tien mensen zich bezig met cultuur (minstens één
7

samenvatting

keer in de loop van het jaar). Kunst telt meer beoefenaars dan erfgoed (51% versus 30%),
een verschil dat nog scherper wordt bij een ondergrens in de beoefening van minstens
twaalf keer per jaar (37% versus 10%). Tussen 2012 en 2014 gaf het bereik van kunstbeoefening een lichte daling te zien (4 procentpunten), terwijl dat van erfgoedbeoefening in de lift
zat (4 procentpunten).
Steun aan cultuur is de vierde en laatste vorm van culturele betrokkenheid die we tegen
het licht hielden. Drie op de tien mensen ondersteunden cultuur in 2014 (minstens één
keer): een op de tien deed dat als vrijwilliger (bij festival, podium, museum, vereniging,
enz.), een op de tien als lid van een vriendenvereniging en twee op de tien gaf geld. In deze
cijfers zat tussen 2012 en 2014 vrijwel geen verandering.
Sport en cultuur
Sport en cultuur hebben bij veel mensen een plekje op het repertoire van vrijetijdsbesteding. Aangezien steeds grote delen van de bevolking zeggen sport en cultuur via
media te volgen, te bezoeken en/of te beoefenen, is het op voorhand al een gegeven dat er
een overlap is in de betrokkenheid bij sport en bij cultuur. Sport is groter waar het om
beoefening gaat, cultuur waar het om bezoek gaat. Ook de persoonskenmerken van de
betrokkenen bij sport respectievelijk cultuur geven nuanceverschillen te zien. Zo is
betrokkenheid bij sport meer aan leeftijd en die bij cultuur meer met opleiding verbonden.
Toch is de overlap aanzienlijk: de helft van de mensen bracht in 2014 (minstens één keer)
een bezoek aan zowel sport als cultuur, eveneens de helft beoefende beide (minstens één
keer). Via de media is die overlap zelfs acht van de tien mensen.
Volgens een analyse naar patronen in de betrokkenheid bij sport en cultuur zijn in de
bevolking vijf groepen te onderscheiden. De niet-sportieve cultuurliefhebbers (13% van de
bevolking) combineren een meer dan gemiddelde betrokkenheid bij cultuur met een minder dan gemiddelde sportbeoefening. De sportende cultuurliefhebbers (8%) zijn gulzige omnivoren met bovengemiddeld veel interesse in zowel cultuur als sport. De sportvrijwilligers
(20%) onderscheiden zich door hun grote vrijwillige inzet voor sport. De niet-sportieve middengroep (30%) scoort in de breedte gemiddeld, maar uitgesproken laag op sportbeoefening. De niet-culturele sportliefhebbers (30%) tot slot hebben weinig met cultuur, maar veel
met sport. In geen van deze groepen sluiten sport en cultuur elkaar volledig uit. Vooral de
sportende cultuurliefhebbers leggen een gecombineerde betrokkenheid bij zowel sport als
cultuur aan de dag.

8

samenvatting

1

Sport en cultuur: verschillen en overeenkomsten
Annet Tiessen-Raaphorst en Andries van den Broek

1.1

Overeenkomsten en verschillen tussen sport en cultuur

Veel mensen beleven in hun vrije tijd plezier aan sport en cultuur. Dat kan zijn door zelf
actief een tak van sport of een vorm van cultuur te beoefenen, door wedstrijden, uitvoeringen, tentoonstellingen en festivals te bezoeken of door sport en cultuur via de media te
volgen. Bovendien drijven de werelden van sport en cultuur allebei voor een aanzienlijk
deel op de zogenoemde civil society: de vrijwillige inzet van mensen om evenementen
mogelijk te maken en om verenigingen en instellingen draaiende te houden. Maar sport en
cultuur hebben meer gemeen: beide hebben een bredere betekenis dan alleen vermaak.
Binnen het brede veld van de vrijetijdsbesteding staat zowel sport als cultuur expliciet in de
beleidsaandacht van de overheden, vooral bij rijk en gemeenten. Die beleidsaandacht
berust goeddeels op gelijksoortige argumenten: stimuleren dat mensen activiteiten ondernemen, dat daar voorzieningen voor zijn en dat die activiteiten en voorzieningen voor
iedereen toegankelijk zijn. Sport en cultuur zijn vanuit de overheid bezien niet alleen een
doel in zichzelf, maar beide ook een middel om andere doelen te bereiken, zoals achterstandsgroepen en ouderen activeren, de leefomgeving aantrekkelijk maken voor bewoners, een vestigingsklimaat voor bedrijven creëren, of de sociale cohesie bevorderen.
Ook hebben sport en cultuur allebei een plaats in het onderwijs, een plaats die vanuit beide
werelden overigens als te bescheiden wordt ervaren. Als het gaat om de inzet van publieke
middelen is het rijk in vergelijking met gemeenten op beide terreinen een relatief kleine
speler, al voert het rijk in de beeldvorming over beleid toch vaak de boventoon.
Voor zowel sport als cultuur geldt dat de rol van de overheid weliswaar van groot belang is,
maar dat daarnaast de civil society en de commerciële sector een zeer aanzienlijk deel van
het aanbod verzorgen. Veel activiteiten worden door mensen zelf georganiseerd, van oudsher in verenigingsverband, zoals voetbal- of muziekverenigingen. Steeds meer gebeurt dit
ook in informeel verband, zoals groepjes wielrenners of muzikanten die elkaar treffen om
hun hobby te beoefenen zonder daartoe in enig formeel verband georganiseerd te zijn. De
faciliterende rol van sociale media daarin groeit. Ook kennen beide terreinen een markt
met zakelijke of commerciële aanbieders van goederen (sportartikelen en muziekinstrumenten), diensten (fitnesscentra en vrij gevestigde muziekleraren) en evenementen
(concerten en sportevenementen).
Sport en cultuur hebben gemeen dat het bij beide om een breed scala aan uiteenlopende
activiteiten gaat, zowel wat betreft beoefening als bezoek. Een opvallend verschil is dat het
bij de term ‘participatie’ in het sportbeleid primair om beoefening gaat, terwijl bij die term
in het cultuurbeleid de gedachten vooral naar bezoek uitgaan. Dit vindt zijn weerspiegeling
in onderzoek en publicaties: bij sport ligt het accent op beoefening, bij cultuur op bezoek.
Andere verschillen tussen beide velden zijn de mate van organisatie en daarmee samen9

sport en cultuur: verschillen en overeenkomsten

hangend de mate van eensgezinde belangenvertegenwoordiging. Hoewel informele en
commerciële verbanden in de sport even populair zijn als de meer traditionele vereniging,
kent sport een grotere en vooral ook hechtere organisatie dan cultuur. Hoewel in het
culturele veld de overkoepelende Federatie Cultuur aan de weg timmert, is dat nog lang
geen speler van het kaliber noc*nsf. Behalve overeenkomsten zijn er dus ook verschillen
tussen beide velden. De consequenties van die verschillen lijken ons een nadere vergelijkende studie waard.
1.2

De plek van sport en cultuur in het leven van Nederlanders

In deze studie concentreren we ons op de plek van sport en cultuur in het dagelijks leven
van Nederlanders. Hoeveel mensen hebben belangstelling voor sport en voor cultuur? Wat
doen ze precies? En hoe vaak? Achter die ogenschijnlijk simpele vragen gaan vele differentiaties schuil, zoals een onderscheid naar beoefening en bezoek. Mensen kunnen een tak
van sport of een vorm van cultuur zelf beoefenen, bijvoorbeeld door te volleyballen of in
een bandje te spelen. Ook kunnen mensen een sportwedstrijd of een culturele uiting
bezoeken. Beoefening en bezoek kunnen worden gecombineerd, bijvoorbeeld door zowel
zelf te voetballen als voetbalwedstrijden te bezoeken, of door zelf toneel te spelen en ook
voorstellingen te bezoeken. Bovendien: hoewel niet alle sportliefhebbers ook cultuurliefhebbers zullen zijn, kan wie van sport houdt ook in cultuur geïnteresseerd zijn (en
andersom).
In deze publicatie beschrijven we de belangstelling voor en betrokkenheid bij sport en cultuur. Bij cultuur betreft dat achtereenvolgens: diverse cultuurvormen via de media volgen
(drukwerk, radio, tv, internet, sociale media), culturele uitingen bezoeken, cultuur beoefenen en cultuur ondersteunen (met tijd en geld). Bij de betrokkenheid bij sport komen vergelijkbare aspecten aan de orde: een sport beoefenen, sportwedstrijden of -evenementen
bezoeken, zich actief als vrijwilliger voor sport inzetten en sport volgen via de media.
Ten behoeve van de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (vws) en Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (ocw) zijn in deze publicatie de belangrijkste kerncijfers over sport
en cultuur in twee afzonderlijke hoofdstukken beschreven. Een deel van de cijfers over cultuur is eerder opgenomen in de publicatie Cultuur in Beeld 2015 (ocw 2015), een deel van de
sportcijfers is gepresenteerd op de website www.kernindicatorensportenbewegen.nl (cbs/
rivm 2015).
Eerst komen in hoofdstuk 2 de cijfers over sportparticipatie aan bod, in hoofdstuk 3
gevolgd door die over cultuurparticipatie. Beide hoofdstukken kennen een eigen opbouw
en invulling, overeenkomstig de beleidsprioriteiten en tradities in de respectieve velden.
In hoofdstuk 4 komt aan de orde in welke mate belangstelling voor sport en belangstelling
voor cultuur al dan niet dezelfde patronen van verdeling over de bevolking kennen, om te
bezien of kapitaalsvormen zoals opleiding en inkomen op beide velden een vergelijkbaar
effect hebben. Zelfs als bepaalde bevolkingscategorieën meer liefhebbers van sport en van
cultuur tellen dan andere categorieën, betekent dat nog niet dat ook ieder individu in die
10

sport en cultuur: verschillen en overeenkomsten

categorie een interesse in sport met een interesse in cultuur combineert. De gebruikte data
(zie § 1.3) maken het mogelijk te bezien in hoeverre personen interesse hebben in zowel
sport als cultuur, en of er in de mate van afstand tot dan wel betrokkenheid bij sport en
cultuur binnen de samenleving groepen te onderscheiden zijn.
1.3

De Vrijetijdsomnibus

De betrokkenheid van Nederlanders bij cultuur en sport is vastgesteld met behulp van de
Vrijetijdsomnibus (vto), een enquête die het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) in
samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) uitvoert. De vragenlijst is in
overleg met vertegenwoordigers van de sport- en cultuursector en van de ministeries van
vws en ocw tot stand gekomen. Het vto-veldwerk is nu twee keer uitgevoerd. De eerste
ronde vond plaats in de periode november 2012 tot en met februari 2013. De tweede
meting vond plaats van november 2014 tot en met maart 2015. Het veldwerk is geen panel,
dat wil zeggen het is niet zo dat mensen uit de eerste meting twee jaar later opnieuw werden benaderd. Voor beide metingen trok het cbs een ‘verse’ steekproef uit de Nederlandse
bevolking van 6 jaar en ouder. Voor kinderen in de leeftijd van 6 tot 12 jaar werden de
ouders gevraagd de vragen te beantwoorden. Over activiteiten waarvan het minder voor
de hand ligt dat kinderen die zouden hebben ontplooid (zoals erfgoedbeoefening en steun
aan cultuur) zijn de vragen alleen aan personen van 12 jaar en ouder gevraagd. De vtovragenlijst is beschikbaar op www.scp.nl.
Mensen werden per brief uitgenodigd om via internet de vragenlijst te beantwoorden.
Wie na een herinneringsbrief nog steeds niet had gereageerd, werd voor een mondeling
interview benaderd.1 Aan vto’12 verleenden 3138 personen hun medewerking, de respons
bedroeg 59%. Aan vto’14 deden 3031 mensen mee, de respons was toen 55%. De data zijn
gewogen, zodat de respondenten op basis van een reeks sociaal-demografische kenmerken (geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, gezondheid, etniciteit, stedelijkheid, huishoudenstype en huishoudensinkomen) een getrouwe afspiegeling van de gehele bevolking vormen.
Er is respondenten gevraagd om te rapporteren over de twaalf maanden voorafgaand aan
de enquête. Gezien de timing van het veldwerk aan het eind van het jaar geven de antwoorden een beeld van de culturele en sportieve activiteiten in het achterliggende
kalenderjaar. De gegevens hebben dus grofweg betrekking op de jaren 2012 en 2014,
vandaar dat ernaar wordt verwezen als vto’12 en vto’14. Als in de tekst verschillen worden
benoemd, tussen 2012 en 2014 of tussen groepen, dan zijn deze getoetst met een significantie van p < 0,05.
Omdat het vto op dit moment uit twee metingen bestaat, is het niet mogelijk uitspraken
te doen over langlopende trends. Hiervoor zijn twee meetmomenten te weinig; slechts het
verschil tussen beide jaren kan worden benoemd, maar we weten niet of een hoger of
lager percentage in 2014 ten opzichte van 2012 het begin van een stijging of daling is, of dat
het een tijdelijke afwijking betreft. Voor ontwikkelingen over een langere periode verwijzen
we daarom naar andere publicaties. De Rapportage sport 2014 (Tiessen-Raaphorst 2015)
biedt voor sport de meest recente publicatie met duiding van de ontwikkelingen. Over ont11

sport en cultuur: verschillen en overeenkomsten

wikkelingen in de belangstelling voor cultuur sinds de eeuwwisseling volgt binnenkort een
overzicht op basis van alle beschikbare datareeksen (Van den Broek en Van Houwelingen
2016).
Noot
1

De vto-dataverzameling bestaat uit een internetbevraging (computer assisted web interview cawi), bij
niet responderen gevolgd door een mondeling interview bij de respondent thuis (capi). Deze mixed
method levert verschillen op in de uitkomstvariabelen tussen respondenten die volgens de cawi- dan
wel de capi-methode hebben geantwoord. Dit komt doordat het twee verschillende groepen personen
betreft: cawi-respondenten die gebruik maken van internet verschillen ook in andere opzichten van
capi-respondenten dat niet hebben gedaan , zoals leeftijd en opleidingsniveau. Omdat deze twee kenmerken ook verband hebben met het wel of niet aan sport en cultuur deelnemen, is het logisch – maar
niet problematisch – dat cawi- en capi-respondenten in deze uitkomstvariabelen van elkaar verschillen.
De keuze voor deze mixed method is namelijk in overleg met het cbs gemaakt om een zo breed mogelijke
groep uit de bevolking te bereiken. De combinatie van cawi- en capi-respondenten, gewogen naar de
gouden standaard (moa/cbs 2015) levert daarmee het beste beeld op van de stand van zaken van sporten cultuurparticipatie.

12

sport en cultuur: verschillen en overeenkomsten

2

Sport
Annet Tiessen-Raaphorst

Betrokkenheid bij sport kan in het dagelijks leven verschillende vormen aannemen.
Niet alleen sporten veel Nederlanders regelmatig zelf, velen zijn daarnaast als vrijwilliger
betrokken bij sport. Ook kijken naar sport is voor velen een aangenaam tijdverdrijf.
Men bezoekt sportwedstrijden van topsporters in grote stadions of moedigt familieleden
of vrienden aan bij de lokale club. Via de media kan iedereen dagelijks naar sport kijken en
de uitslagen volgen. Via sociale media kan men ook de eigen prestaties delen.
Informatie over de betrokkenheid van de bevolking bij sport is van belang voor het sportbeleid van de overheid en de sportsector. Om onder andere deze betrokkenheid bij sport
door de tijd te kunnen volgen, zijn door de rijksoverheid een aantal zogenoemde ‘kernindicatoren sport’ benoemd (vws 2014), die in de Rapportage sport 2014 voor het eerst op
een rij zijn gezet (Tiessen-Raaphorst 2015). Een aantal van deze indicatoren is gemeten in
het vto-onderzoek. Deze komen een voor een aan bod in dit hoofdstuk, dat daarmee een
update van de gegevens uit 2012 biedt. Tabel 2.1 geeft een overzicht van de uitkomsten
voor de kernindicatoren voor de gehele bevolking en de ontwikkeling tussen 2012 en 2014.
Uiteraard is er op basis van twee meetmomenten weinig te zeggen over de ontwikkeling
over een langere periode. Daarvoor zullen we waar mogelijk teruggrijpen op andere onderzoeken. De volgorde van de kernindicatoren, zoals gepresenteerd in tabel 2.1, vormt ook de
volgorde waarin we de uitwerking in dit hoofdstuk bespreken.
2.1

Zelf sporten: wie is er actief en wat doet men?

Hoeveel mensen beoefenen een of meerdere sporten? Welke sporten zijn dit? En hoe vaak
doet men aan sport? In de Vrijetijdsomnibus (vto) bevragen we dit via de vragenlijst van de
Richtlijn Sportdeelname Onderzoek (rso) (Van Bottenburg en Smit 2000), die gemeenten
en de sportsector zelf ook veel gebruiken. De respondenten krijgen een lijst van 47 verschillende takken1 van sport te zien, met de vraag aan te geven of ze een of meerdere van
deze sporten hebben beoefend in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek.
Vervolgens wordt gevraagd hoe vaak men in dat jaar in totaal gesport heeft. Volgens de
rso-norm is iemand een sporter als men twaalf keer per jaar of vaker aan sport doet.
Dit mag een combinatie van verschillende sporten zijn en is onafhankelijk van de organisatievorm waarin men actief is (zoals sportvereniging, individueel of bij een commerciële
aanbieder) of intensiteit van de activiteit (iemand die schaakt kan evenzeer een sporter zijn
als iemand die bergen beklimt).

13

sport

Tabel 2.1
Uitkomsten van kernindicatoren sport, 2012 en 2014 (in procenten)2
kernindicator

definitie

2012

2014

paragraaf

sportparticipatie

aandeel van de bevolking dat twaalf keer per jaar of
vaker sport (6 jaar en ouder)a
aandeel van de bevolking dat lid is van een
sportvereniging (6 jaar en ouder)
aandeel van de bevolking dat tevreden is met sporten beweegaanbod (12 jaar en ouder)

73​*

70*

2.1

3​2

3​1

2.2

87

86

2.3​

aandeel van de bevolking dat maandelijks of vaker
sportwedstrijden/-evenementen bezoekt (12 jaar en
ouder)
aandeel van de maandelijkse sporters/
wedstrijdbezoekers dat zich meestal veilig voelt op
en rondom sportwedstrijden (12 jaar en ouder)
aandeel van de maandelijkse sporters/
wedstrijdbezoekers dat de twaalf maanden
voorafgaand aan het onderzoek wangedrag in de
sport heeft meegemaakt of er getuige van is
geweest (12 jaar en ouder)
aandeel van de bevolking dat maandelijks of vaker
actief is als vrijwilliger in de sport (12 jaar en ouder)
aandeel van de bevolking dat wekelijks of vaker
sport volgt via media (6 jaar en ouder)

21

20

2.4

73​

76

2.5

3​8

3​8

11

12

2.6

59​

57

2.7

clublidmaatschap
subjectieve
beoordeling sporten beweegaanbod
sportfan via bezoek

veilig sportklimaat

vrijwilligerswerk
sportfan via media

*

Significant verschil bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Veel keus, grote diversiteit
Er is een grote diversiteit aan sportactiviteiten, met soms veel, maar vaak ook minder
beoefenaren. Enerzijds willen we graag recht doen aan de diversiteit van de sporttakken en
ze apart bespreken, maar voor een nadere bespreking van de diversiteit van de deelnemers
zijn we ook gebonden aan de statistische mogelijkheden, waarbij een groep respondenten
van voldoende omvang moet zijn om er betrouwbare uitspraken over te doen. Om die
reden hebben we de lijst van sporttakken verdeeld over vier categorieën (tabel 2.2).
Deze indeling is gemaakt op basis van motieven die mensen aangeven voor het beoefenen
van die tak van sport.3
– Gezond in beweging: de combinatie van fit zijn/worden en plezier staat hier centraal.
Vaak worden deze sporten buiten beoefend.
– Goede conditie: lichaamsbeweging en een goede conditie en/of een slank lichaam staan
hierbij centraal; plezier is niet het belangrijkste motief voor deze sporters.

14

sport

–

–

Sociale competitie: hieronder vallen vooral team- en racketsporten, die mensen
beoefenen vanuit een behoefte aan competitie en het sociale karakter van de organisatievorm.
Leuk en uitdagend: sport- en beweegactiviteiten voor het aanleren van nieuwe vaardigheden en vanwege de sociale contacten. Gezondheid speelt minder een rol. Veel van
deze sporten kennen incidentele deelnemers, die de sport of activiteit als een uitje
beoefenen.

Tabel 2.2
Takken van sport, ten minste eenmaal beoefend in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek,
Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten, gesorteerd op frequentie)
2012

2014

gezond in beweging
zwemmen
wielrennen, toerfietsen of mountainbiken
wandelsport of nordic walking
skiën, langlaufen of snowboarden
skeeleren of skaten
kanoën
atletiek
roeien
klimsport

54*
3​6*
17*
16
9​*
6*
3​*
2
2
2

46*
28*
15*
15
7*
4*
2*
2
2
3​

goede conditie
fitness
hardlopen, joggen of trimmen
aerobics, steps of spinning
gymnastiek of turnen
boksen
kickboksen
yoga
fitness, overig
judo
vechtsport, overig
karate
taekwondo

46
26
20
8*
5*
2
2
1*
1
1
1
1*
0

45
26
20
6*
4*
2
2
1*
1
1
1
1*
0

sociale competitie
veldvoetbal
tennis
badminton
tafeltennis
zaalvoetbal
volleybal
hockey

3​2*
13​
9​
7*
6*
5
5
3​

29​*
12
8
6*
5*
4
4
3​

15

sport

Tabel 2.2
(Vervolg)
2012

2014

basketbal
squash
korfbal
honkbal of softbal
handbal
waterpolo

3​
3​
1
1
1
1

3​
2
1
1
1
1

leuk en uitdagend
bowling
dansen
schaatsen
biljart, poolbiljart of snooker
darts
midgetgolf
golf
paardensport
zeilen of surfen
schaken
jeu de boules
dammen
bridge
duiksport
motor- of autosport
schietsport
anders

41*
12*
13​*
15*
7
5
6
4
3​
4
4*
3​
3​
1
2
2
1
1

3​4*
10*
9​*
7*
6
5
5
3​
3​
3​
3​*
3​
2
2
2
2
1
1

*

Significant verschil bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

De beoefening van de sporttakken die onder gezond in beweging vallen, is het populairst:
46% van de bevolking heeft een van deze sporttakken in de twaalf maanden voorafgaand
aan het onderzoek in ieder geval één keer gedaan. Op korte afstand volgen sporten die
men vooral doet voor een goede conditie (45%). De leuke en uitdagende sporten en beweegactiviteiten zijn door 34% van de bevolking wel eens gedaan en aan sociale competitiesporten deed 29%. In vergelijking met 2012 is alleen bij de goede conditie-sporten geen verschil te zien. De andere drie categorieën kennen in 2014 een lagere deelname dan in 2012.
Van de afzonderlijke sporttakken is en blijft zwemmen de meest beoefende sport, hoewel
het aandeel Nederlanders dat heeft gezwommen in 2014 lager is dan in 2012 (28% resp.
36%). Aangezien het om slechts twee metingen gaat, is niet te zeggen of hier een trend te
zien is. Uit het brancherapport Zwemmen is echter wel bekend dat de populariteit van
zwemmen dalende is en dat ook het aantal beschikbare zwembaden eerder afneemt dan
stijgt (Van der Werff et al. 2013). Na zwemmen blijven fitness, hardlopen, wielrennen en
16

sport

wandelsport populair. Veldvoetbal blijft de meest beoefende teamsport, met 12% in 2014.
Het aandeel mensen dat aangeeft te hebben geschaatst, is in 2014 veel lager dan in 2012
(15% in 2012 en 7% in 2014). Ook hier is niet te zeggen of dit een trend is. Tegelijkertijd
weten we dat in de winter van 2012/2013 schaatsen op natuurijs in Nederland mogelijk
was, maar in de winter van 2014/2015 niet. Aangezien ook incidentele deelnemers in deze
percentages meetellen, zal dit waarschijnlijk een deel van de verklaring vormen. De enige
sport die tussen 2012 en 2014 een significante stijging laat zien, is yoga (van 0,6% naar
1,3%). Ook uit andere onderzoeken (Tiessen-Raaphorst 2015) blijkt dat yoga door veel
mensen als sport wordt beoefend.
Voorkeuren voor sporten naar persoonskenmerken
Wie doet er aan welk type sport? De eerder gemaakte indeling in vier categorieën van
sporten geeft hier inzicht in (tabel 2.3). Mannen beoefenen vaker sociale competitie-sporten
dan vrouwen. Verder zijn er binnen de sporttakken geen significante verschillen naar
geslacht. Jongeren zijn vaker te vinden bij sociale competitie-sporten dan volwassenen, terwijl vanaf de leeftijd van 20 jaar de goede conditie-sporten naar verhouding populairder worden. Dat de 6-11-jarigen ook hoog scoren op gezond in beweging-sporten, komt doordat zij
verhoudingsgewijs meer zwemmen dan de 12-19-jarigen. Deels zal dit komen doordat de
jongere groep nog vaker zwemles volgt (29% van de 6-11-jarigen t.o.v. 2% van de 12-19jarigen; niet in tabel).
De typen sport uitgesplitst naar opleidingsniveau laat een verwacht beeld zien: hoe hoger
opgeleid, hoe vaker men verschillende typen sport beoefend. Dit is terug te zien in alle
categorieën van sport. Voor de verschillen in inkomen is de redenering vergelijkbaar met
opleiding: mensen met een hoger gezinsinkomen beoefenen meer verschillende categorieën van sport. Ook op het gebied van gezondheid zijn de resultaten niet heel verrassend:
mensen met een goede gezondheid zijn vaker te vinden in alle sportcategorieën dan mensen met een slechtere gezondheid.
Stedelijkheid houdt weinig verband met het type sport dat men doet. Alleen bij de goede
conditie-sporten is het verschil tussen de stad en het platteland groot. Voor een deel zal dit
samenhangen met de bereikbaarheid van fitnesscentra, die in steden in grotere aantallen
aanwezig zijn (Hoekman et al. 2016).
Tabel 2.3
Groepering van type sporten, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2014
(in procenten)

totaal
geslacht
man
vrouw

17

gezond in
beweging

goede
conditie

sociale
competitie

leuk en
uitdagend

46

45

29​

3​4

43​
47

*
3​6
22

*
3​7
3​2

46
47

sport

Tabel 2.3
(Vervolg)
gezond in
beweging

goede
conditie

sociale
competitie

leuk en
uitdagend

leeftijd
6-11 jaar
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

*
59​
42
50
48
48
3​5

*
3​8
43​
65
52
41
22

*
59​
62
3​6
27
16
9​

*
48
46
45
3​3​
23​
25

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

*
3​0
45
60

*
29​
47
54

*
12
21
28

*
20
3​3​
3​7

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

*
40
40
49​
55

*
45
3​7
45
53​

*
26
25
3​2
3​3​

*
3​2
28
3​9​
3​8

gezondheid
zeer goed
goed
niet goed/niet slecht
(zeer) slecht

*
58
47
3​6
22

*
53​
46
3​5
25

*
46
28
17
6

*
44
3​4
26
18

45
45
49​
46
49​

*
51
46
45
40
3​5

29​
29​
3​2
26
3​0

3​4
3​2
3​8
3​3​
3​6

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk
*
a

Significant verschil bij p < 0,05.
Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

Diversiteit van sportdeelname
Gemiddeld hebben sporters in 2014 aan 2,6 takken van sport meegedaan. In 2012 was dit
3,1 (tabel 2.4). De diversiteit van de sportbeoefening is daarmee licht afgenomen. Er zijn
geen specifieke groepen in de samenleving die minder takken van sport hebben beoefend;
uitgesplitst naar de verschillende achtergrondkenmerken is vrijwel overal een lichte daling
in het aantal sporten te zien (niet in tabel).
18

sport

Tabel 2.4
Aantal takken van sport beoefend in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek, Nederlandse
bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten en gemiddelden)

een tak van sport
twee takken van sport
drie takken van sport
vier of meer takken van sport
gemiddeld aantal beoefende sporten (door mensen die in ieder geval
een sport hebben gedaan)
*

2012

2014

25*
20
14
40*
3​,1*

3​1*
22
14
3​3​*
2,6*

Significant verschil tussen 2012 en 2014 bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Frequentie van sportdeelname
Het beoefenen van een sport zegt wat, maar hoe vaak is men daarmee actief? De kernindicator voor sportdeelname (rso-norm) gaat uit van minimaal twaalf keer per jaar sporten. In 2012 voldeed 73% van de bevolking van 6 jaar en ouder hieraan, in 2014 is dit met 3
procentpunten afgenomen tot 70% (tabel 2.5). Vooral het aandeel dat helemaal niet heeft
gesport, is in 2014 groter en de groep sporters die een tot vier keer per maand actief is, is
kleiner geworden.
Tabel 2.5
Sportdeelname in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek, naar frequentie, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)4

geen sportdeelname
minder dan maandelijks (1-11 keer)
een tot vier keer per maand (12-59​ keer)
een tot twee keer per week (60-119​ keer)
vaker dan twee keer per week (120 keer of vaker)
kernindicator: sport twaalf keer per jaar of vaker (rso-norm)
*

2012

2014

22*
5
25*
20
28
73​*

24*
6
21*
20
29​
70*

Significant verschil bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Omdat het vto uit slechts twee meetmomenten bestaat, kunnen we niet zeggen of dit een
daling is die zal doorzetten, of dat het misschien een tijdelijke dip is. Wel kunnen we kijken
hoe de uitkomsten van het vto zich verhouden tot andere onderzoeken. Op basis van
onderzoek naar Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN) is de maandelijkse sportdeelname in 2014 iets lager dan in 2013, maar over langere termijn is geen verandering te zien
(Collard en Pulles 2015). Op basis van de uitkomsten van de Leefstijlmonitor, onderdeel van
19

sport

de Gezondheidsenquête van het cbs en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(rivm), zijn alleen uitspraken te doen over wekelijkse sportdeelname. We vinden hierin
echter eenzelfde beeld: de sportdeelname is in 2013 lager dan in 2014, en het beeld is stabiel als we naar de afgelopen tien jaar kijken (vzinfo.nl 2015).
Sportbeoefening blijft een activiteit die vaker door mannen, jongeren, hogeropgeleiden en
mensen met een goede gezondheid wordt gedaan. De grootste achterblijvers zijn mensen
van 65 jaar of ouder, mensen met een lager opleidingsniveau of een slechte gezondheid.
Van deze groepen doet de helft of minder minstens twaalf keer per jaar aan sport (zie
tabel A.1 in internetbijlage A op www.scp.nl en Wennekers et al. 2015).
Sport en/of bewegen?
Een vraag die van belang is in de context van dit onderzoek is: wanneer spreken we van
‘sporten’ en wanneer van ‘bewegen’? In het vto-onderzoek wordt in eerste instantie
gevraagd naar sportdeelname; het kan echter zijn dat mensen wel bewegen, maar dit zelf
niet als sport bestempelen. Wat sport is en wat bewegen is, hangt dus af van de interpretatie van de respondent. In de vraag naar sportdeelname van het vto staan bijvoorbeeld
‘wandelsport/nordic walking’ en ‘wielrennen/toerfietsen/mountainbiken’ als opties voor
een beoefende sport aangegeven. Verwacht wordt dat deze benaming mensen die wel
eens een rondje wandelen of fietsen afschrikt, waardoor ze deze opties niet aankruisen: ze
zien deze activiteiten zelf niet als een vorm van sportbeoefening. Verderop in de vragenlijst
is daarom ook nog gevraagd of mensen wel eens een wandel- of fietstocht hebben
gemaakt in hun vrije tijd (dus niet als woon-werkverkeer).
Zit er een verschil in het aandeel dat wel eens een wandel- of fietstocht heeft gemaakt en
het aandeel dat wandelt of fietst en dit als een sport beschouwd? Het antwoord hierop is
ja. Voor zowel wandelsport als fietssport geeft slechts 13% aan dat minstens één keer in de
twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek te hebben gedaan. Het aandeel dat een
wandeltocht of fietstocht heeft gemaakt is veel groter, namelijk 78% respectievelijk 64%.
Er is dus een groot aandeel Nederlanders dat wel regelmatig een wandel- of fietstocht
maakt, maar dat niet als sport beschouwt en daarmee mogelijk (als ze geen andere sport
twaalf keer per jaar of vaker beoefenen) niet als sporter volgens de rso-norm wordt
benoemd.
Eenzelfde situatie is te zien bij dansen en zwemmen. Beide zijn activiteiten die men als
sport beoefent, maar ook die ook in een vorm kunnen worden beoefend die vaak niet als
sport wordt gezien, zoals dansen op een feestje. Bij dansen geeft 9% dit op als een beoefende sport, terwijl 50% aangeeft in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek
wel eens te hebben gedanst.

20

sport

Tabel 2.6
Beoefening van wandel- of fietssport en het maken van een wandel- of fietstocht in de vrije tijd, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

niet
minder dan maandelijks (1-11 keer)
een tot vier keer per maand (12-59​ keer)
een tot twee keer per week (60-119​ keer)
vaker dan twee keer per week (120 keer of vaker)

wandelsport
of nordic
walking

wandeltocht
maken

wielrennen,
toerfietsen of
mountainbiken

fietstocht
maken

87
2
6
2
2

22
27
21
21
9​

87
2
6
2
2

3​6
27
17
13​
8

Bron: scp/cbs (vto’14)

Bij zwemmen vindt 11% van de mensen die in de twaalf maanden voorafgaand aan het
onderzoek hebben gezwommen zelf dat ze aan zwemsport hebben gedaan. Ook hier is de
eigen beoordeling van of het echt ‘sport’ is dus strenger. Dit hangt onder andere samen
met de frequentie van beoefening: vooral mensen die wekelijks of vaker zwemmen,
noemen dat zelf sportbeoefening.
2.2

Sportverband: verenigingslidmaatschap en andere verbanden

Sport kan in verschillende organisatorische verbanden plaatsvinden. Voor het deelnemen
aan teamsporten is de sportvereniging van oudsher een logische organisatievorm: daar
vinden trainingen plaats en wordt competitie georganiseerd. Voor andere sporten, zoals
hardlopen of zwemmen, is dit veel minder vanzelfsprekend: veel mensen doen dit op eigen
gelegenheid of in een combinatie (individueel, in een informele groep of ook steeds vaker
via een fitnessaanbieder).
Hoe ziet de verdeling van de Nederlandse bevolking over verschillende organisatorische
sportverbanden eruit? De meest Nederlanders gingen individueel sporten (46%) of met
een groepje dat ze zelf hadden georganiseerd (36%, tabel 2.7). Deze zogenoemde informele groepen bestaan uit gezinsleden, collega’s of vrienden/kennissen (Van den Berg en
Tiessen-Raaphorst 2011). In 2014 sporten minder mensen individueel of in een informele
groep dan in 2012. Het aandeel mensen dat lid van een sportvereniging is, is tussen 2012 en
2014 niet veranderd: 31% van de Nederlanders van 6 jaar en ouder sport bij een sportvereniging.
Na sportverenigingen hebben fitnesscentra en andere commerciële aanbieders een
belangrijk aandeel in het georganiseerde sportaanbod. Zowel in 2012 als 2014 sportte 18%
binnen deze organisatievorm. Sportaanbod via school, bedrijf, welzijnswerk of zorginstellingen heeft veel lagere deelnemersaandelen: 1% à 2% van de bevolking heeft in deze
vorm in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek aan sportactiviteiten meegedaan.

21

sport

Tabel 2.7
Organisatievorm van de sportbeoefening, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014
(in procenten)

individueel of ongeorganiseerd
zelfgeorganiseerde groep
als lid van een sportvereniging
als abonnee, lid of cursist van een fitnesscentrum of commerciële sportaanbieder
via school of naschoolse opvang
in het kader van bedrijfssport
via het sociaal cultureel werk, sportbuurtwerk of welzijnswerk
via een zorginstelling of revalidatiecentrum
anders
*

2012

2014

49​*
40*
3​2
18
3​
2
2*
2
2*

46*
3​6*
3​1
18
2
2
1*
2
1*

Significant verschil bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Wie sport in welk organisatorisch verband? En zijn daarin verschuivingen te zien? Om dit
inzichtelijk te krijgen, hebben we de categorieën van tabel 2.7 samengevoegd tot vijf groepen (tabel 2.8): individueel sporten, zelfgeorganiseerd sporten, bij een sportvereniging
sporten, bij commerciële aanbieders sporten, en overige organisatievormen (bv. via school,
bedrijf, buurt of zorginstellingen), en daarbij gekeken naar achtergrondkenmerken.
Vrouwen maken vaker dan mannen gebruik van commercieel aanbod, terwijl mannen
vaker individueel, zelfgeorganiseerd of via een sportvereniging sporten. Kinderen en jongeren zijn ook vaker lid van een sportvereniging dan volwassenen en ouderen. Individueel
en bij commerciële aanbieders sporten wordt meer door volwassenen gedaan, in vergelijking met kinderen en ouderen, zelfgeorganiseerd sporten wordt voornamelijk gedaan door
jongeren en jongvolwassenen. Wat betreft opleidingsniveau, inkomen en gezondheid zien
we een vergelijkbaar beeld als bij sportdeelname zelf: mensen met een hoger opleidingsniveau of inkomen en mensen met een goede gezondheid doen in alle organisatievormen
het vaakst aan sport; het sterkst is het verschil bij individueel sporten. Opvallend is het
relatief hoge aandeel mensen met een slechte gezondheid dat sport in ‘overige organisatievormen’; mogelijk gaat het hier om sporten via een zorginstelling. Bewoners van sterk stedelijke gebieden maken relatief vaak gebruik van commerciële aanbieder in vergelijking
met de bewoners van minder stedelijke gebieden, maar ze zijn minder vaak lid van sportverenigingen.

22

sport

Tabel 2.8
Organisatievorm van de sportbeoefening, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 6 jaar en
ouder, 2014 (in procenten)

individueel

zelf
georganiseerd

sportvereniging

commercieel
aanbod

overig

totaal

46

3​6

3​1

18

9​

geslacht
man
vrouw

*
48
43​

*
3​9​
3​4

*
3​4
28

*
15
21

9​
9​

leeftijd
6-11 jaar
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

*
3​8
40
57
51
49​
29​

*
3​9​
44
44
3​8
3​1
26

*
74
58
29​
26
19​
18

*
20
13​
27
20
18
9​

*
24
10
9​
7
8
6

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

*
3​0
49​
60

*
24
3​7
41

*
16
22
3​0

*
11
20
22

*
6
7
9​

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

*
3​9​
3​9​
48
55

*
3​3​
3​0
3​8
44

*
24
27
3​5
3​6

*
14
15
21
22

10
7
10
10

gezondheid
zeer goed
goed
niet goed/niet slecht
(zeer) slecht

*
55
47
3​4
26

*
47
3​6
29​
16

*
47
29​
19​
12

*
21
18
16
10

*
11
8
9​
11

40
3​4
40
3​4
3​3​

*
27
3​2
3​3​
29​
3​3​

*
20
20
19​
15
14

10
9​
8
8
9​

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk
*
a

44
46
48
45
47

Significant verschil bij p < 0,05.
Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

23

sport

2.3

Tevredenheid over voorzieningen

De keuze om al dan niet een sport te gaan of blijven beoefenen, kan samenhangen met de
tevredenheid of ontevredenheid met voorzieningen in de buurt. Nederlanders blijken hierover zeer tevreden (zie ook eu 2014). Zo vindt 85% dat er voldoende sportaccommodaties
in de omgeving zijn, heeft 83% voldoende keuze uit sporten in de buurt en is 90% tevreden
over de wandel- en fietspaden of andere openbare plekken om te bewegen (tabel 2.9). Er is
in 2014 geen ontwikkeling ten opzichte van 2012 waar te nemen: men is even tevreden.
Er zijn weinig verschillen te vinden over de tevredenheid met sportvoorzieningen tussen
verschillende groepen in de samenleving. Wel zijn ouderen over het algemeen iets tevredener dan jongeren, maar de verschillen zijn klein (zie tabel A.2 in internetbijlage A).
Tabel 2.9
Tevredenheid over sport- en beweegmogelijkheden in de omgeving, Nederlandse bevolking van 12 jaar en
ouder, 2012 en 2014 (in procenten)
2012

2014

in mijn omgeving zijn voldoende sportaccommodaties aanwezig
ik heb voldoende keuze uit verschillende sporten in mijn buurt
in mijn buurt zijn voldoende wandel- of fietspaden of andere openbare plekken om
te bewegen

86
84
9​0

85
83​
9​0

kernindicator tevredenheid sport en beweegaanbod (gemiddelde over drie vragen)

87

86

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

2.4

Bezoek aan sportwedstrijden

In het overheidsbeleid bestaat het idee dat sport zien, leidt tot sport doen. Met andere
woorden: als mensen sportwedstrijden of -evenementen bezoeken, zullen ze hierdoor
geïnspireerd raken om zelf (meer) aan sport te gaan doen (vws 2015). Een interessante
vraag is dan ook welk aandeel van de Nederlanders wel eens een bezoek brengt aan een
sportwedstrijd of -evenement. De helft van de bevolking doet dit wel eens, en een vijfde
staat ten minste een keer per maand langs de zijkant van een veld, bad of weg om andere
aan te moedigen. Dit kan een wedstrijd zijn waaraan topsporters deelnemen, maar ook
een wedstrijd waarin kind, partner of vriend meedoet, wordt meegeteld als sportbezoek.
In 2012 en 2014 is het aandeel bezoekers dat maandelijks of vaker langs de lijn staat gelijk
(tabel 2.10). Ook naar achtergrondkenmerken zijn tussen 2012 en 2014 geen veranderingen
te zien (zie tabel A.3 in internetbijlage A).

24

sport

Tabel 2.10
Bezoek aan sportwedstrijden, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)
2012

2014

eens per week of vaker
eens per maand of vaker
enkele keren in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek
niet in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek

8
13​*
29​
50

9​
11*
3​1
49​

kernindicator: eens per maand of vaker

21

20

*

Significant verschil bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Welke sporttakken bezoekt men? Voetbal voert hierbij veruit de boventoon (tabel 2.11):
60% van de mensen die wel eens een sportwedstrijd of -evenement bezochten, stond in
2014 langs een voetbalveld. Van deze bezoekers ging ruim een kwart (27%) naar zowel
wedstrijden van amateurs als van het betaald voetbal, een even groot aandeel bezocht
alleen een of meerdere wedstrijden van betaald voetbal (28%), en bijna de helft (45%) was
alleen langs de amateurvelden te vinden (niet in tabel). Andere sporten volgen wat betreft
de bezoekersaandelen op grote achterstand. Hockey (11%) en tennis (10%) voeren de lijst
van de rest aan. Er zijn daarbij geen verschillen te zien tussen 2012 en 2014.
Het bezoek van wedstrijden en evenementen heeft een duidelijk verband met de eigen
sportdeelname (tabel 2.12). Mensen die zelf vaker dan twee keer per week sporten, bezoeken ook vaker sportwedstrijden.
Tabel 2.11
Top 10 van bezochte sporttakken, bezoekers van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)

veldvoetbal
hockey
tennis
volleybal
paardensport
zwemmen
zaalvoetbal
hardlopen, joggen of trimmen
wielrennen, toerfietsen of mountainbiken
dansen

2012

2014

63​
11
10
7
7
7
6
5
5
5

60
11
10
7
6
6
5
6
5
5

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

25

sport

Tabel 2.12
Aandeel dat twaalf keer of vaker in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek een sportwedstrijd/
-evenement heeft bezocht, naar eigen sportdeelname en organisatorisch verband, Nederlandse bevolking
van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

sport niet
1-11 keer per jaar
12-59​ keer per jaar
60-119​ keer per jaar
120 keer of vaker

bezoeker

geen bezoeker

16
4
17
22
41

28
6
22
19​
26

Bron: scp/cbs (vto’14)

Verwacht zou kunnen worden dat mensen die vaker sporten en wedstrijden bezoeken ook
zelf bij een sportvereniging actief zijn. Daar worden immers vaker sportwedstrijden
georganiseerd dan in de andere verbanden van sportdeelname. Dit blijkt inderdaad het
geval (tabel 2.13): 31% van de mensen die bij een sportvereniging sport, staat ook regelmatig langs de lijn als bezoeker. Voor de sporters die individueel, in een informele groep of bij
een commerciële aanbieder actief zijn, ligt dit aandeel tussen de 22% en 23%.
Het idee dat men geïnspireerd wordt om zelf aan sport te gaan doen na een sportbezoek,
krijgt nog weinig steun. 8% geeft aan meer te zijn gaan sporten naar aanleiding van het
bezoek (niet in tabel).
Tabel 2.13
Aandeel dat twaalf keer of vaker in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek een sportwedstrijd/
-evenement heeft bezocht, naar organisatorisch verband van eigen sportdeelname, Nederlandse sporters
van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

is lid van een sportvereniging
sport individueel
sport in informele groep
sport bij een fitnesscentrum

bezoeker

geen bezoeker

3​1
22
23​
23​

69​
78
77
77

Bron: scp/cbs (vto’14)

2.5

Veilig Sport Klimaat

Hoe men zich gedraagt als deelnemer, bezoeker of vrijwilliger in de sport is een hot item.
Er wordt vanuit de overheid en de sportsector veel aandacht besteed aan sportief gedrag
en aan maatregelen om dit gedrag te verbeteren. Zowel in 2012 als in 2014 zei 38% van de
bevolking die in ieder geval maandelijks sport en/of maandelijks of vaker sportwedstrijden
bezoekt dat ze wangedrag in de sport hadden gezien of meegemaakt (tabel 2.14). Daarbij
26

sport

gaat het niet om het zien of horen van onwenselijk gedrag op de televisie. Het vaakst
geven sporters en bezoekers aan verbaal geweld te hebben gehoord, zoals schelden, pesten of treiteren (29% in 2014, tabel 2.15). Dit wordt gevolgd door lichamelijk geweld (15%)
en discriminatie (12%). Deze percentages zijn gelijk in 2012 en 2014.
In 2014 voelde 76% zich meestal veilig op en rond sportwedstrijden. Dit is vergelijkbaar
met 2012. Wel vindt men steeds minder dat grove en harde vormen van agressie in de
sport zijn toegenomen. In 2012 vond driekwart (75%) van de regelmatige sporters en
bezoekers dat er een toename te zien was van het geweld. In 2014 is dit afgenomen naar
66%.
Tabel 2.14
Meningen over veiligheid en wangedrag in en rond de sport, maandelijkse sporters/bezoekers van 12 jaar en
ouder, 2012 en 2014 (in procenten (zeer) mee eens)

op en rond sportwedstrijden voel ik me meestal veilig
ik heb in de afgelopen twaalf maanden te maken gehad met wangedrag in de sport
de laatste jaren zijn grove en harde vormen van agressie in de sport (sterk)
toegenomen
*

2012

2014

73​
3​8
75*

76
3​8
66*

Significant verschil bij p < 0,05.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)
Tabel 2.15
Meegemaakte vormen van wangedrag, maandelijkse sporters/bezoekers van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014
(in procenten)

verbaal geweld, zoals schelden, pesten, treiteren, intimidatie of bedreiging
lichamelijk geweld, zoals slaan of schoppen
discriminatie of kwetsende opmerkingen vanwege sekse, cultuur of religie
vernieling of vandalisme
diefstal
overlast door geluid, overmatig alcohol- of drugsgebruik of tabaksrook
seksuele intimidatie

2012

2014

29​
13​
13​
12
9​
10
1

29​
15
12
11
9​
9​
1

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Als we de vormen van wangedrag naar achtergrondkenmerken uitsplitsen (zie tabel A.4 in
internetbijlage A), blijkt dat mannen en 12-19-jarigen vaker vormen van lichamelijk en verbaal geweld en discriminatie zien of ervaren dan anderen. Ook sporters die in georganiseerd verband actief zijn, ondervinden of zien vaker lichamelijk en verbaal geweld.
Van de 38% die aangeeft wangedrag te hebben gezien of meegemaakt, geeft 59% aan dat
er actie is ondernomen naar aanleiding van dit wangedrag, zoals het geven van een
27

sport

waarschuwing of een straf. Bijna een kwart (24%) zegt dat er niets is gedaan, en 17% zegt
dat ze niet weten of er actie is ondernomen. Of deze mensen zelf een klacht hebben ingediend of aangifte hebben gedaan, is niet bekend.
2.6

Vrijwilligerswerk in de sport

De sportsector, en dan vooral de verenigingssport, drijft in belangrijke mate op de inzet van
vrijwilligers: die verzorgen de organisatie van de sportclubs, geven training en organiseren
wedstrijden en evenementen. Vooral de aantallen vrijwilligers zijn daarbij indrukwekkend:
berekend op basis van bevraging van sportclubs blijkt dat meer dan een half miljoen vrijwilligers actief zijn bij sportclubs. Gezamenlijk verrichten ze naar schatting 56.000 fte aan
werk (Goossens et al. 2015). In aantallen zijn dit veel meer personen dan de betaalde krachten in de sport. In de gehele sporteconomie (clubs, maar ook bestuur en onderwijs) zijn
150.000 personen werkzaam. Zij zijn per persoon wel meer uur per week actief in de sport
dan de vrijwilligers: de betaalde krachten verzetten gezamenlijk 110.000 fte aan werk
(Kuipers et al. 2015).
De hiervoor genoemde cijfers zijn gegenereerd vanuit het perspectief van de ‘werkgever’:
de sportverenigingen. Hoe zien burgers dat zelf? 12% van de Nederlanders van 12 jaar en
ouder geeft aan maandelijks of vaker als vrijwilliger actief te zijn in de sport (tabel 2.16).
Omgerekend gaat het om meer dan anderhalf miljoen Nederlanders. Men vindt zelf vaker
dat men actief is al vrijwilliger dan dat dit door verenigingen zo waargenomen wordt.
Misschien zien verenigingen een min of meer verplichte bardienst of inzet als scheidsrechter niet als een vrijwilligerstaak die ze in een vragenlijst registreren, terwijl dat door de
deelnemers zelf wel zo kan worden ervaren.
Tussen 2012 en 2014 is er geen verandering te zien in het aandeel van de bevolking dat
maandelijks of vaker actief is als vrijwilliger in de sport. Vaker zijn het mannen, mensen
jonger dan 65 jaar, met een middelbare of hogere opleiding, in goede gezondheid en met
een westerse achtergrond (zie tabel A.5 in internetbijlage A).
Tabel 2.16
Vrijwilligerswerk in de sport, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)

dagelijks
eens per week of vaker
eens per maand of vaker
enkele keren in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek
niet in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek
kernindicator: maandelijks of vaker actief als vrijwilliger in de sport

2012

2014

1
6
5
11
78
11

1
7
5
10
78
12

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

28

sport

Veldvoetbal kent de grootste groep vrijwilligers die maandelijks of vaker actief is. 31% geeft
aan dat ze het meest actief waren als vrijwilliger in deze sport in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek. Op grote afstand volgen hockey (7%), tennis (6%) en volleybal
(5%, niet in tabel).
Van de vrijwilligers die maandelijks of vaker actief zijn, is bijna de helft (48%) actief als
trainer, coach of begeleider van sporters en een derde (34%) helpt in commissies of met
organisatorische zaken. Met bardiensten of het organiseren van evenementen of toernooien is 24% actief en 21% heeft een taak als official of als bestuurslid (niet in tabel).
De verbondenheid van de vrijwilligers met de organisatie waar men actief is, is groot (tabel
2.17): 70% van de maandelijkse vrijwilligers geeft aan dat ze zelf lid zijn (geweest) van de
vereniging waar ze vrijwilligerswerk doen, en 55% geeft aan dat een familielid lid is
(geweest). Ook is het vrijwilligerswerk regelmatig onderwerp van gesprek: 46% van de vrijwilligers heeft het wekelijks met anderen over hun werkzaamheden. Of dit andere vrijwilligers zijn bij dezelfde organisatie of andere mensen is niet bekend.
Tabel 2.17
Verbondenheid met de sport als vrijwilliger, maandelijkse vrijwilligers van 12 jaar en ouder, 2014
(in procenten)

is zelf lid (geweest) van de vereniging/organisatie waar hij/zij vrijwilliger is
familieleden zijn lid (geweest) van de vereniging/organisatie waar hij/zij vrijwilliger is
praat wekelijks of vaker met andere mensen over het vrijwilligerswerk in de sport

ja

nee

70
55
46

3​0
45
54

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

2.7

Volgen van sport via de media

Binding met sport ontstaat niet alleen door zelf actief te zijn, maar ook door sport te
volgen via de media. Ruim de helft van de bevolking (57%) leest, kijkt of luistert wekelijks
of vaker over of naar sport (tabel 2.18). Voor het dagelijkse gebruik zijn televisie, kranten en
internet even populair: elk van deze media wordt voor 13% à 15% van de Nederlanders
gebruikt om sport te volgen. Voor het minimaal wekelijkse volgen is de televisie het populairst. Meer mannen dan vrouwen volgen van sport via de media. Volgers zin vaak wat
ouder. Waar we in andere vormen van betrokkenheid bij sport (zelf doen, bezoek of vrijwilligerswerk) verschillen zagen naar opleidingsniveau, maakt het opleidingsniveau maar
beperkt verschil voor het volgen van sport via de media. Hetzelfde geldt voor gezondheid:
mensen met een goede én mensen met een slechte gezondheid volgen even vaak sport via
de media. (zie tabel A.6 in internetbijlage A).

29

sport

Tabel 2.18
Frequentie van sport volgen via diverse media in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek,
Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2014 (in procenten)
combinatie
mediaa

televisie

radio

kranten of
tijdschriften

internetb

dagelijks
eens per week of vaker
eens per maand of vaker
enkele keren in de twaalf maanden
voorafgaand aan het onderzoek
niet

27
3​0
12
20

13​
3​6
15
24

3​
8
7
17

15
17
9​
16

14
14
9​
16

11

12

65

43​

47

kernindicator: wekelijkse mediavolger

57

a

b

Combinatie van volgen via televisie, radio, kranten/tijdschriften en internet. Dagelijks geeft aan dat een
van deze vormen dagelijks wordt gebruikt voor het volgen van sport, niet dat geen enkele vorm wordt
gebruikt.
Via internet is ook radio en televisie te volgen of zijn kranten en tijdschriften online te lezen. De
respondent beoordeelde zelf via welk medium hij/zij sport heeft gevolgd; in de vragenlijst zijn hierover
geen instructies opgenomen.

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Ook via sociale media is men betrokken bij sport (tabel 2.19). Een vijfde van de bevolking
(21%) bekijkt wekelijks of vaker sport via sociale media of gebruikt deze vorm om zelf
sportgerelateerde berichten, foto’s of filmpjes te plaatsen. Tegelijkertijd doet ook ruim de
helft van de bevolking (56%) niets met sociale media in relatie tot sport. Evenals bij de traditionelere media zijn het vaker mannen dan vrouwen die gebruikmaken van sociale media
voor sport, maar naar leeftijd is een omgekeerd beeld te zien: juist de 12-19-jarigen zijn
actief bezig om hun sport te volgen of zelf hierover te posten. Dit is ook een groep die zich
over het algemeen veel met sociale media bezighoudt (zie tabel A.7 in internetbijlage A).
Tabel 2.19
Frequentie van gebruik van sociale media voor de sport in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2014 (in procenten)
2014
dagelijks
eens per week of vaker
eens per maand of vaker
enkele keren in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek
niet

9​
12
8
15
56

Bron: scp/cbs (vto’14)

30

sport

Wat doet men via de sociale media in relatie tot sport? Het vaakst worden sociale media
gebruikt om andere sporters te volgen (77%, tabel 2.20). Daarmee toont dit medium overeenkomsten met de traditionele media. Tegelijkertijd is men actief om de eigen sportprestaties weer te geven of te organiseren. Bijna de helft (49%) van de gebruikers die maandelijks of vaker op sociale media met sport bezig is, gebruikt dit middel om af te spreken met
sportmaatjes of om over sportprestaties na te praten. Tot slot gebruikt 28% sociale media
om zich in te schrijven voor wedstrijden of evenementen en een kwart gebruikt het voor
trainingen (bv. Runkeeper voor hardlopen of Strava voor fietsen).
Tabel 2.20
Reden van gebruik van sociale media voor sport, mensen die maandelijks of vaker sociale media voor sport
gebruiken, 2014 (in procenten)
2014
filmpjes of foto’s van andere sporters bekijken
afspreken met anderen om te gaan sporten
napraten over geleverde sportprestaties
filmpjes of foto’s van eigen sportactiviteit plaatsen
inschrijven voor wedstrijden/evenementen
gebruiken bij de eigen sporttraining

77
49​
49​
28
28
25

Bron: scp/cbs (vto’14)

Noten
1

2

3

4

31

In de vragenlijst konden mensen naast deze 47 vooraf gecodeerde sporttakken ook een sporttak opgeven bij de categorie ‘anders’. Hieruit zijn de sporttakken ‘yoga’ en ‘overige vechtsporten’ afgeleid,
waardoor in tabel 2.2 49 sporttakken genoemd zijn.
In de Rapportage sport 2014 (Tiessen-Raaphorst 2015) zijn de uitkomstmaten gepresenteerd voor de
bevolking tot en met 79 jaar. Gebaseerd op de data van het Aanvullende Voorzieningengebruik Onderzoek (AVO), dat is gestart in 1979, was het logisch 79 jaar als een bovengrens te hanteren in voorgaande
rapportages. Destijds vormde de respondentgroep van 80 jaar en ouder nog geen representatief beeld
van de totale groep 80-plussers. In de huidige samenleving vormt de groep 80-plussers een steeds groter deel van de respondenten. Om die reden is er vanaf nu afgestapt van het hanteren van een leeftijdsgrens (zoals bij cultuur ook al gebruikelijk was). Hierdoor zijn de percentages sportdeelname (-2%), clublidmaatschap (-1%), sportbezoek (-2%) en het volgen van sport via de media (-3%) in deze publicatie
lager dan in de Rapportage sport 2014.
In het VTO is niet gevraagd naar sportmotieven. Om deze indeling te krijgen, is gebruikgemaakt van de
data van de Sportersmonitor 2010 van het Mulier Instituut, waarin zowel naar motieven als naar sportdeelname op basis van de RSO-vragenlijst is gevraagd. De bewerkingen zijn uitgevoerd door Remko
van den Dool van het Mulier Instituut. De genoemde motieven zijn: lichaamsbeweging/gezondheid,
advies opvolgen van arts/fysiotherapeut, afslanken, opbouw van conditie/kracht/lenigheid, competitie/
meten met anderen, prestatie/jezelf verbeteren, leren nieuwe vaardigheden, leuke activiteit/plezier,
gezelligheid/sociale contacten, lekker buiten zijn, niet duur, goede voorzieningen/accommodatie.
Bij de ontwikkeling van de RSO-vragenlijst werden als antwoordcategorieën voor sportfrequentie de
volgende opties aangegeven: niet; 1-11 keer; 12-59 keer; 60-119 keer; 120 keer of vaker (Van Bottenburg
1999). De reden van de ontwikkelaars van deze vragenlijst om deze waarden niet te laten overeenko-

sport

men met wekelijks (52 keer) of twee keer per week (104 keer) was dat respondenten waarschijnlijk niet
iedere week of maand even vaak sporten. Door de categorieën iets ruimer te stellen, zou mogelijkheid
worden gegeven hierin wel een goede afweging te maken. Deze indeling is sindsdien aangehouden in
rapporten op basis van de RSO-vragenlijst.

32

sport

3

Cultuur
Andries van den Broek

Net als sport is cultuur een vorm van vrijetijdsbesteding met vele gezichten. Men kan
cultuur in het dagelijks leven een plek geven in mediagebruik of als gespreksonderwerp,
cultuuruitingen van uiteenlopende aard bezoeken, zelf vormen van cultuur beoefenen en
culturele instellingen of evenementen met geld of anderszins steunen. In dit hoofdstuk
komen achtereenvolgens cultureel mediagebruik, cultuurbezoek, cultuurbeoefening en
steun voor cultuur aan de orde. Steeds komt eerst het beeld op hoofdlijnen aan de orde,
gevolgd door meer gedetailleerde informatie. Wat betreft bezoek, beoefening en steun is
ook een vergelijking tussen 2012 en 2014 mogelijk.
3.1

Cultureel mediagebruik

In vto’14 zijn respondenten bevraagd over de mate waarin ze via diverse media cultuur tot
zich nemen. Daarbij zijn vier typen media en vier typen cultuur onderscheiden.
Bij media gaat het om het onderscheid tussen gedrukte media, radio/tv, internet en sociale
media. Uiteraard zijn die vier steeds lastiger van elkaar te scheiden: kranten en tijdschriften
alsook radio en tv kennen naast de traditionele verschijningsvormen ook digitale
varianten.1
Respondenten is naar mediagebruik voor vier typen cultuur gevraagd: populaire voorstellingen, gecanoniseerde voorstellingen, beeldende kunst en erfgoed. Deze termen zijn niet
in de enquête zelf gebruikt. Daar luidde de omschrijvingen respectievelijk: ‘popmuziek,
cabaret of film’, ‘klassieke muziek, inclusief concerten of uitvoeringen, toneel, moderne
dans of klassiek ballet’, ‘beeldende kunst, vormgeving of architectuur’ en ‘oude gebruiken,
ambachten of tradities, of historische gebouwen, voorwerpen of gebeurtenissen’.
Een en ander is in één compacte tabel samen te vatten door niet de frequentie te bekijken,
maar alleen te bezien of men iets in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek al
dan niet minstens één keer had gedaan (bereik). Hierin zijn enkele duidelijke hoofdlijnen te
onderkennen. De eerste is dat het overgrote deel van de bevolking in de loop van het jaar
eenmaal of vaker een plekje voor cultuur via de media inruimt. Samengenomen over de
vier typen media betreft dat 86% van de bevolking. Van de vier typen cultuur staan populaire voorstellingen bij meer mensen op het mediarepertoire (bij ruim driekwart van de
bevolking minstens één keer) dan de andere cultuurvormen (tabel 3.1).

33

cultuur

Tabel 3.1
Bereik van cultuur in mediagebruik, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

populaire voorstellingen
gecanoniseerd voorstellingen
beeldende kunst
erfgoed
cultuur totaal

gedrukte
media

radio/tv

internet

sociale
media

media totaal

51
3​4
3​0
3​4
64

68
42
3​2
3​8
78

48
21
23​
24
56

3​8
18
15
15
44

77
54
42
49​
86

Bron: scp/cbs (vto’14)

Het weidst verbeide cultureel mediagebruik is het volgen van programma’s op radio/tv.
Het jaarlijkse bereik daarvan is ruim driekwart van de bevolking. Dat wordt gevolgd door
het lezen van gedrukte media en dan pas door het raadplegen van internet en door sociale
media. Internetgebruik en sociale media zijn in de relatief korte tijd dat ze bestaan weliswaar in aanzienlijke mate een toegang tot cultuur geworden, maar hebben de ‘traditionele
media’ van het gedrukte woord en de omroep in dit opzicht (nog?) niet van de troon weten
te stoten.
Er is een zekere differentiatie in het type mediagebruik al naar gelang welk type cultuur het
betreft: bij populaire voorstellingen liggen de verhoudingen in gebruikte media anders dan
bij gecanoniseerde voorstellingen en dan bij erfgoed. Absoluut maar ook verhoudingsgewijs is het gebruik van internet en vooral van sociale media bij populaire voorstellingen
groter.
De hiervoor gepresenteerde cijfers hebben slechts betrekking op het grove onderscheid
tussen wel of niet via de media ‘iets cultureels’ te hebben gedaan in de twaalf maanden
voorafgaand aan het onderzoek. Dit is een (te) grof raster, dat verhult dat een deel van de
mensen dit met enige regelmaat doet, vooral waar het populaire voorstellingen betreft
(tabel 3.2). Na de eerdere constatering dat dat type voorstellingen het grootste bereik via
mediagebruik kent (tabel 3.1), blijkt die betrokkenheid bij populaire cultuur ook vaker
intensiever te zijn. De kolom ‘eens per week of vaker’ is bij populaire voorstellingen zelfs
beter gevuld dan de kolom ‘eens per maand of vaker’ bij de andere drie typen cultuur.

34

cultuur

Tabel 3.2
Frequentie van cultureel mediagebruik, naar type medium en per type cultuur, Nederlandse bevolking van
12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

niet

enkele
keren

eens per maand
of vaker

eens per week
of vaker

dagelijks

populaire voorstellingen
gedrukte media
radio en/of tv
internet
sociale media

49​
3​2
52
62

19​
22
20
17

13​
18
14
10

14
18
10
8

6
9​
3​
3​

gecanoniseerde voorstellingen
gedrukte media
radio en/of tv
internet
sociale media

66
58
79​
82

16
23​
13​
11

8
9​
5
4

7
7
3​
2

3​
3​
1
1

beeldende kunst
gedrukte media
radio en/of tv
internet
sociale media

70
68
77
85

15
18
13​
9​

7
8
6
4

6
5
3​
2

1
1
1
1

erfgoed
gedrukte media
radio en/of tv
internet
sociale media

66
62
76
85

20
23​
16
10

3​
10
5
3​

4
5
2
2

1
1
1
1

Bron: scp/cbs (vto’14)

Om de verdeling van cultuur in mediagebruik over de bevolking in kort bestek te bezien, is
ook in dit geval weer teruggegrepen op een verdichting van informatie. Die verdeling over
de bevolking is berekend voor het bereik van de vier typen cultuur tezamen per type
medium (tabel 3.4) en voor de vier typen medium tezamen per type cultuur (tabel 3.3).
In welke mate is cultuur binnen diverse delen van de bevolking een onderdeel van het
mediagebruik? Vooral leeftijd, opleidingsniveau en etniciteit geven daarbij verschillen te
zien (tabel 3.3). Erfgoed en gecanoniseerde voorstellingen zijn bij meer ouderen dan jongeren onderdeel van mediagebruik. Bij populaire voorstellingen is het andersom. Beeldende
kunst leeft onder tieners minder dan onder andere leeftijdsgroepen. Over de hele culturele
breedte zijn hogeropgeleiden in hun mediagebruik meer met cultuur bezig dan lageropgeleiden. Het scherpst is dit verschil bij beeldende kunst, maar het geldt ook voor populaire
voorstellingen. Etniciteit tot slot geeft telkens te zien dat men in kringen met een nietwesterse herkomst minder met cultuur bezig is dan in kringen met een westerse achtergrond.
35

cultuur

Tabel 3.3
Bereik van cultureel mediagebruik, naar type cultuur en naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking
van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)
populaire
voorstellingen

gecanoniseerde
voorstellingen

beeldende
kunst

erfgoed

totaal

totaal

79​

57

45

51

86

geslacht
mannen
vrouwen

80
79​

53​
60

47
43​

54
49​

86
85

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

83​
86
87
81
58

42
53​
53​
62
68

3​2
43​
48
53​
43​

3​2
48
54
58
54

83​
87
89​
87
81

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

64
82
88

47
56
71

26
46
66

41
56
64

76
88
9​4

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

73​
73​
83​
87

53​
54
57
62

42
3​7
45
57

45
45
52
62

79​
82
9​0
9​2

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

81
81
78
77
77

63​
60
54
52
50

52
48
42
40
3​9​

54
51
49​
50
55

86
87
87
83​
87

etniciteit
Nederlands
westers
niet-westers

81
81
68

57
63​
51

46
52
3​6

53​
55
3​5

87
87
76

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

36

cultuur

Tabel 3.4
Bereik van cultureel mediagebruik, naar type medium en naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)
gedrukte
media

radio/tv

internet

sociale media

totaal

64

78

56

44

geslacht
mannen
vrouwen

64
64

78
78

59​
54

44
43​

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

3​3​
66
65
68
59​

70
78
80
80
78

57
68
65
57
3​2

57
58
49​
3​9​
20

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

47
67
78

70
78
87

3​1
59​
73​

27
44
50

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

56
55
67
75

69​
74
83​
84

52
45
56
70

46
3​7
45
49​

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

67
65
63​
60
63​

77
81
78
75
77

64
59​
54
47
54

49​
46
42
3​9​
42

etniciteit
Nederlands
westers
niet-westers

66
65
47

80
77
64

57
59​
48

44
48
42

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

37

cultuur

In welke mate neemt men binnen diverse delen van de bevolking via welke media (informatie over) cultuur tot zich? Naast leeftijd, opleiding en etniciteit geeft ook inkomen een
aanzienlijke differentiatie te zien (tabel 3.4). Al deze vormen van oriëntatie op cultuur zijn
vaker te vinden onder hogeropgeleiden, hogere inkomensgroepen en mensen met een
westerse etnische achtergrond. Naar leeftijd doet zich een verschil voor tussen lezen enerzijds versus internet en sociale media anderzijds. Jongeren lezen minder over cultuur,
ouderen maken minder gebruik van internet en sociale media. Het volgen van programma’s op radio en/of tv heeft onder alle leeftijdsgroepen het meeste ingang gevonden, en
dat verschilt bovendien het minst naar leeftijd.
Gebruik van sociale media ligt op de grens tussen mediagebruik en een gesprek met anderen. De frequentie waarin men met anderen over cultuur praat, is ook in kaart gebracht.
Gespiegeld aan mediagebruik is het verleidelijk dan van face-to-facecommunicatie te spreken. Niet uit te sluiten is echter dat men per telefoon of Skype (ook hier is sprake van convergentie met internet) met anderen over cultuur heeft gesproken.2 Bij praten over cultuur
liggen de verhoudingen naar type cultuur nagenoeg hetzelfde als bij mediagebruik (tabel
3.5). De verdeling ervan over de bevolkingsgroepen volgt ook hetzelfde patroon als cultureel mediagebruik (niet in tabel).
Tabel 3.5
Frequentie praten over cultuur, per type cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014
(in procenten)

populaire voorstellingen
gecanoniseerde
voorstellingen
beeldende kunst
erfgoed

niet

enkele keren

eens per maand
of vaker

eens per week
of vaker

dagelijks

41
68

27
21

17
7

12
4

3​
1

70
67

18
23​

7
7

3​
2

1
1

Bron: scp/cbs (vto’14)

Een bijzondere vorm van mediagebruik, ook wel opgevat als een vorm van cultuurgebruik,
is boeken lezen. Het lezen van papieren exemplaren geeft een lichte teruggang te zien, van
78% naar 76% van de bevolking dat zegt in de twaalf maanden voorafgaand aan het
onderzoek minstens enkele keren een boek te hebben gelezen. Het percentage mensen dat
minstens elke maand boeken leest, bleef daarentegen stabiel op 51%. Daar staat een
groeiend bereik van e-books tegenover. Het totale bereik van e-books steeg van 16% naar
22%, het percentage dat minstens maandelijks e-books leest, ging van 8% naar 12%. Beide
trends bij elkaar optellend, blijft het lezen constant: het totale bereik van boeken lezen
(minstens enkele keren per jaar) was en bleef 79%, het maandelijks bereik bleef ruim de
helft (54% in 2012, 55% in 2014).
38

cultuur

3.2

Cultuurbezoek

Interesse in cultuur kan behalve in cultuurconsumptie via de media ook tot uiting komen in
fysiek bezoek aan voorstellingen, tentoonstellingen, evenementen en instellingen.
Het totale spectrum aan cultuur samen nemend, bracht het overgrote deel (92%) van de
inwoners van Nederland (van 6 jaar of ouder) in de loop van 2014 één keer of vaker een
cultuurbezoek (tabel 3.6). Dit spectrum omvat voorstellingen in de populaire en gecanoniseerde genres, beeldende kunst (in een museum of daarbuiten), erfgoed (musea, archieven, archeologische vindplaatsen, historische plekken en festivals), alsook bibliotheken.
Per hoofd van de bevolking legde men gemiddeld 24,5 van zulke bezoeken af. Dat varieert
van het bekijken van beelden of oude gebouwen in de openbare ruimte via het luisteren
naar een levensliedzanger in de lokale kroeg of een bezoek aan bibliotheek tot het bezoeken van een archief of een operavoorstelling.
Tabel 3.6
Bereik en bezoekfrequentie cultuur, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2014 (in procenten resp.
aantallen)

populaire voorstellingen
gecanoniseerd voorstellingen
beeldende kunsta
erfgoeda
bibliotheek
totaal
a

bereik

bezoekfrequentie

82
3​8
59​
66
3​9​
9​2

8,8
1,6
6,5
5,4
4,3​
24,5

In de bezoekfrequenties van erfgoed en van beeldende kunst zit een overschatting, omdat de
frequentie van museumbezoek bij beide is meegeteld (bezoekfrequentie is in de vto-gegevens niet
naar type museum te scheiden).

Bron: scp/cbs (vto’14)

Zowel wat betreft bereik als gemiddelde bezoekfrequentie trekken voorstellingen in het
populaire genre het meeste publiek (ruim 80% van de bevolking kwam er in de loop van
2014 eenmaal of vaker, gemiddeld bijna negen keer). Tot de populaire voorstellingen zijn
de volgende genres gerekend: musical, film, popmuziek, urban music, dance, jazz, levenslied, wereldmuziek, cabaret en volksdans. Ook feesten met muziek en theater zijn meegeteld. Gecanoniseerde voorstellingen (toneel, opera, klassieke muziek, klassieke dans,
modern ballet en literaire bijeenkomsten) blijven daar aanzienlijk bij achter, zowel wat
betreft bereik (38%) alsook en vooral wat betreft gemiddelde bezoekfrequentie (anderhalf
bezoek per jaar). Bibliotheken hebben een vergelijkbaar bereik (39%), maar een hogere
bezoekfrequentie (ruim vier bezoeken). Beeldende kunst en erfgoed nemen beide een
middenpositie in tussen de polen van populaire voorstellingen enerzijds en gecanoniseerde voorstellingen en bibliotheken anderzijds (met een bereik van 60% resp. 66% en
39

cultuur

een gemiddelde bezoekfrequentie van zes bezoeken per jaar). Ter toelichting: bezoek aan
erfgoed omvat in deze meting (fysiek) bezoek aan historische musea, volkenkundige
musea, archieven, archeologische vindplaatsen, historische dorpen, steden of gebouwen
en historische evenementen. Bij bezoek aan beeldende kunst gaat het om het bekijken
ervan in musea en daarbuiten, inclusief de openbare ruimte.
Het bereik van deze vijf typen cultuur is niet alleen ongelijk van grootte, maar is ook
ongelijk over de bevolking verdeeld (tabel 3.7).
Tabel 3.7
Bereik van cultuur, naar type cultuur en naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 6 jaar en
ouder, 2014 (in procenten)
populair
voorstellingen

gecanoniseerde
voorstellingen

beeldende
kunst

erfgoed

bibliotheek

totaal

totaal

82

3​8

59​

66

3​9​

9​2

geslacht
mannen
vrouwen

81
82

3​5
42

58
60

67
65

3​3​
45

9​1
9​2

leeftijd
6-11 jaar
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

9​2
9​4
9​2
85
80
58

41
40
3​5
3​6
3​9​
42

58
65
60
57
64
51

73​
67
65
69​
68
56

82
62
3​3​
43​
27
27

100
9​8
9​6
9​3​
9​0
80

hoogst voltooide
opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

62
84
89​

27
3​3​
53​

3​8
57
78

47
64
83​

21
29​
46

78
9​4
9​7

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

80
73​
85
89​

3​5
3​2
3​7
47

53​
50
60
73​

53​
57
71
79​

42
3​6
40
41

89​
86
9​4
9​7

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

84
82
81
79​
80

41
3​8
3​6
3​6
40

66
61
58
53​
54

67
66
67
63​
66

42
43​
3​7
3​5
3​5

9​1
9​2
9​2
9​1
9​1

40

cultuur

Tabel 3.7
(Vervolg)

etniciteit
Nederlands
westers
niet-westers
a

populair
voorstellingen

gecanoniseerde
voorstellingen

beeldende
kunst

erfgoed

bibliotheek

totaal

82
81
81

3​9​
41
3​0

59​
68
51

69​
70
50

3​8
3​6
51

9​2
89​
9​1

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

Het bereik van gecanoniseerde voorstellingen en van bibliotheken is wat hoger onder
vrouwen dan onder mannen. Verder zijn er nauwelijks verschillen tussen de seksen. In het
bereik van gecanoniseerde voorstellingen en van beeldende kunst doet zich vrijwel geen
onderscheid naar leeftijd voor. Heel anders is dat bij erfgoed, bij populaire kunsten en
vooral bij bibliotheken, waar het bereik groter is onder jongere leeftijdscategorieën. Bij
ongeacht welke vorm van cultuur geldt dat het bereik groter is naarmate iemand meer
opleiding heeft genoten. Dit verschil is bij inkomen geringer. Uit eerdere analyses (bv. Van
den Broek 2014) is bekend dat de verschillen in cultuurbezoek naar inkomen voor een
belangrijk deel worden (weg)verklaard door verschillen in genoten opleidingsniveau.
De stedelijkheid van de plek waar men woont (bepaald aan de hand van de vier cijfers van
de postcode), houdt enig verband met het bereik van beeldende kunst en bibliotheken,
maar niet met dat van voorstellingen en erfgoed. Onder mensen met een niet-westerse
etnische achtergrond is het bereik van gecanoniseerde voorstellingen, beeldende kunst en
erfgoed kleiner, maar het bereik van bibliotheken groter (wat deels komt doordat die groepen verhoudingsgewijs veel kinderen en jongeren tellen).
Over de rol van afstand tot voorzieningen is iets meer te zeggen doordat het cbs voor het
jaar 2012 een koppeling heeft gemaakt tussen de vto-cijfers en gegevens uit de Nabijheidsstatistiek: een berekening van de afstand tot bepaalde voorzieningen, op basis van de vier
cijfers van het postcodegebied waarin iemand woont. Deze Nabijheidsstatistiek is ‘werk in
uitvoering’; voor het jaar 2012 omvatte de data eind 2015 vier culturele voorzieningen:
musea, theaters/schouwburgen, poppodia en bibliotheken. De waarde van deze statistiek
is sterk afhankelijk van de definitie van voorzieningen en van de beschikbare informatie.
Bij musea en bibliotheken is de waarde ervan groot, omdat van die instellingen het aanbod
goed in kaart is gebracht, hoewel het begrip ‘museum’ geen beschermde titel is en er meer
(kleine) musea zijn dan dat er in de Nabijheidsstatistiek zijn opgenomen. Bij podia is het
lastiger: vooral bij poppodia zijn er vele kleine niet-geregistreerde podia en festivals (in de
zin van geen lid van de branchevereniging), om nog maar te zwijgen van cafés waar lokale
bandjes spelen. Ook menige kerk doet regelmatig als podium dienst zonder dat dat in de
Nabijheidsstatistiek is opgenomen. Kortom: bij podia gaat het alleen om de grotere podia

41

cultuur

die aangesloten zijn bij brancheverenigingen (Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecteuren (vscd), resp. Nederlandse Vereniging van Poppodia en Festivals (nvpf)).
Weinig mensen in Nederland hoeven ver te reizen om de/het dichtstbij gelegen bibliotheek, museum of podium te bereiken (tabel 3.8). Bibliotheken zijn de meest nabijgelegen
culturele voorziening, gevolgd door musea en theaters/schouwburgen. Dat poppodia hier
als verst weg gelegen type voorziening te boek staan, zegt vermoedelijk meer over het feit
dat veel kleinere podia niet in de Nabijheidsstatistiek zijn vertegenwoordigd dan over de
feitelijke afstand tot podia waarop populaire muziek is te beluisteren.
Tabel 3.8
Afstand tot culturele voorziening, berekend op basis van postcodes (in procenten)

< 1 km
1 tot 2 km
2 tot 5 km
5 tot 10 km
≥ 10 km

bibliotheek

museum

podium anders dan pop

poppodium

3​0
47
19​
3​
0

14
26
3​8
20
2

12
22
3​0
22
15

3​
9​
20
21
47

Bron: scp/cbs (vto’12 gekoppeld aan Nabijheidsstatistiek)

De diverse individuele achtergrondkenmerken vertonen nauwelijks samenhang met de
afstand tot voorzieningen (niet in tabel), met uitzondering van de vijfdeling naar stedelijkheid. Hoe minder verstedelijkt men woont, hoe groter de afstand tot voorzieningen, vooral
tot podia. Dat laat de vraag onbeantwoord in hoeverre afstand een relevante factor voor
bezoek is. Aannemend dat afstand mogelijk vooral belemmerend is voor herhaald bezoek,
is dit niet voor bereik maar voor bezoekfrequentie geanalyseerd (tabel 3.9). Er blijkt inderdaad een verband tussen bezoekfrequentie en afstand te zijn. De regressiecoëfficiënten
zijn niet sterk, en controle voor de andere in dit hoofdstuk wel genoemde kenmerken
maakt de effecten bij podia zelfs volledig ongedaan.
Helaas zijn de gegevens over bereik en bezoekfrequentie uit 2014 maar deels met die uit
2012 te vergelijken. In het veldwerk van 2012 waren twee fouten geslopen, waardoor niet
alle respondenten naar hun bezoek aan beeldende kunst en aan erfgoed gevraagd is. In
een vergelijking van vto’14 met vto’12 ontbreken dus die twee typen cultuurbezoek. Het is
wel mogelijk om het bezoek aan voorstellingen, musea en bibliotheken te vergelijken.
Er zijn nog twee andere complicaties. In vergelijking met eerdere rapportages over vto’12
(Van den Broek 2014; Van den Broek en Van Houwelingen 2015; ocw 2013) kunnen
sommige cijfers over 2012 anders uitvallen, omdat het cbs in de tussentijd een kleine
onvolkomenheid in de eerder gebruikte weegfactor ontdekte en repareerde. Ten tweede
bleek de term ‘voorstelling van beeldende kunst’, bedoeld om bezoek aan vormen van
mediakunst te bevragen, zo veel ‘hits’ uit te lokken dat dit bij nader inzien wel op een misverstand moest berusten (mogelijk vooral omdat het de eerste keer was dat het woord
42

cultuur

‘beeldende kunst’ in de vragenlijst werd gebruikt; vragen naar bezoek aan beeldende kunst
in musea en elders volgden erna). Anders dan eerder (Van den Broek 2014; ocw 2013) is dat
item nu niet in de optellingen ‘bezoek totaal’, ‘voorstellingen totaal’ en ‘gecanoniseerde
voorstellingen’ opgenomen. Daardoor vallen de bereik- en bezoekcijfers van die optellingen over 2012 lager uit dan in die eerdere berekeningen.
Tabel 3.9
Relatie tussen afstand en bezoekfrequentie: gemiddeld aantal bezoeken en regressiecoëfficiënten*
bibliotheek

museum

podium anders dan pop

poppodium

< 1 km
1 tot 2 km
2 tot 5 km
5 tot 10 km
≥ 10 km

5,2
4,7
3​,9​
2,9​
–

2,8
2,1
1,9​
1,4
0,8

3​,5
2,8
2,6
2,0
2,2

2,8
1,5
1,7
1,4
1,2

beta ongecontroleerd
beta gecontroleerd voor de
overige
persoonskenmerken in
tabel 3​.7

–0,06
–0,06

–0,11
–0,08

–0,07
(–0,03​)

–0,05
(–0,01)

*

De cijfers in deze tabel betreffen niet-studerenden ouder dan 20 jaar.

Bron: scp/cbs (vto’12 gekoppeld aan Nabijheidsstatistiek)

In twee jaar tijd zijn normaliter geen grote veranderingen te verwachten. De voorbije jaren
waren op het vlak van cultuur echter niet in alle opzichten normaal te noemen. Het was
enerzijds de periode waarin bezuinigingen van de overheden op cultuursubsidies (voor
kunsten vooral) voelbaar werden, en anderzijds ook de periode van spraakmakende heropeningen van prominente musea. Dat laatste blijkt de bezoekcijfers sterker te hebben
beïnvloed dan het eerste (tabel 3.10). Voorlopig althans. Terwijl heropenende musea direct
tot meer aanbod leiden, waarvan onzeker is of dat niet een tijdelijke opleving zal blijken te
zijn, kan het omgekeerd zo zijn dat de (som van) bezuinigingen een langzamer effect op
termijn hebben. Hoe dan ook: tussen 2012 en 2014 is een groeiend bereik (het aandeel van
de bevolking dat minstens één bezoek aflegde) van musea te zien, maar geen dalend
bereik van voorstellingen. Ook de uitsplitsing naar populaire en gecanoniseerde voorstellingen brengt geen noemenswaardige verschillen tussen 2012 en 2014 aan het licht. Wel
moesten bibliotheken een kleine veer laten.

43

cultuur

Tabel 3.10
Bereik en bezoekfrequentie voorstellingen, musea en bibliotheken, Nederlandse bevolking van 6 jaar en
ouder, 2012 en 2014 (in procenten resp. aantallen)
2012

2014

bereik voorstellingen, musea, bibliotheken totaal
gemiddeld aantal bezoeken voorstellingen, musea, bibliotheken totaal

89​
17,7

89​
16,9​

bereik voorstellingen totaal
gemiddeld aantal bezochte voorstellingen

84
11,1

84
10,4

bereik populaire voorstellingen
gemiddeld aantal bezochte populaire voorstellingen

81
9​,6

82
8,8

bereik gecanoniseerde voorstellingen
gemiddeld aantal bezochte gecanoniseerde voorstellingen

3​8
1,6

3​8
1,6

bereik musea totaal
gemiddeld aantal museumbezoeken

49​
1,9​

53​
2,2

bereik bibliotheken totaal
gemiddeld aantal bibliotheekbezoeken

42
4,6

3​9​
4,3​

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Het totale cultuurbezoek is in het bezoek aan vele verschillende concrete cultuuruitingen
uiteen te leggen. Er is gevraagd naar bezoek aan uiteenlopende typen voorstelling,
museum, beeldende kunst en erfgoed. De hiervoor gepresenteerde cijfers zijn optellingen
van die gedetailleerder informatie (er is niet gevraagd naar bezoek aan gecanoniseerde
voorstellingen, dat is een optelling achteraf).
Hierna wordt meer precisie betracht, om te beginnen over voorstellingen (tabel 3.11).
Toneel en klassieke muziek zijn de gecanoniseerde voorstellingen met het grootste bereik.
In het populaire genre steken filmvoorstellingen en muziekoptredens op feesten met kop
en schouders boven de rest uit.
Tabel 3.11
Bereik en bezoekfrequentie voorstellingen, naar type voorstelling, Nederlandse bevolking van 6 jaar en
ouder, 2012 en 2014 (in procenten resp. aantallen)
bereik

gecanoniseerde voorstellingen
klassiek concert
opera of operette
toneel

44

bezoekfrequentie

2012

2014

2012

2014

3​8
16
5
25

3​8
15
5
25

1,6
0,5
0,2
0,6

1,6
0,5
0,2
0,5

cultuur

Tabel 3.11
(Vervolg)
bereik

bezoekfrequentie

2012

2014

2012

2014

klassieke dans of modern ballet
literaire bijeenkomst of voorleesavond

8
7

8
7

0,2
0,2

0,2
0,2

populaire voorstellingen
film
cabaret
pop
musical
levenslied
jazz
urban music
dance
wereldmuziek
volksdans
feest met live muziek
feest met live theater

81
65
18
28
3​0
7
8
6
15
10
9​
49​
24

82
65
17
28
26
6
8
6
16
8
6
46
22

9​,6
3​,4
0,4
0,9​
0,5
0,2
0,2
0,2
0,2
0,7
0,2
1,9​
0,6

8,8
3​,3​
0,4
0,8
0,4
0,2
0,2
0,1
0,2
0,7
0,1
1,9​
0,6

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Onder musea zijn kunstmusea en musea over geschiedenis en archeologie de grootste
trekpleisters (tabel 3.12). Dat de groei tussen 2012 en 2014 vooral bij kunstmusea te zien is,
bevestigt de indruk dat recent heropende kunstmusea deze groeiende toeloop hebben veroorzaakt.
Tabel 3.12
Bereik musea, naar type museum, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)

musea totaal
kunst
geschiedenis of archeologie
natuur(geschiedenis)
wetenschap/techniek
volkenkunde
gemengd

2012

2014

49​
24
27
11
10
7
15

53​
27
28
12
12
7
15

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

In 2012 was de peiling van belangstelling voor beeldende kunst en voor erfgoed buiten
musea helaas mislukt. Een vergelijking van de uitkomsten uit 2014 met die eerdere peiling
is daarom niet mogelijk. In 2014 is de openbare ruimte de plek met het grootste bereik
45

cultuur

voor beeldende kunst (tabel 3.13), gevolgd door tentoonstellingen in musea of elders voor
oude kunst.
Tabel 3.13
Bereik en bezoekfrequentie beeldende kunst, naar plek van bezichtiging, Nederlandse bevolking van 6 jaar
en ouder, 2014 (in procenten resp. aantallen)

op een openbare plek (zoals plein, park of openbaar gebouw)
museum of tentoonstelling voor oude kunst
museum of tentoonstelling voor moderne kunst
museum of tentoonstelling voor mediakunst (zoals fotografie, videokunst
of film)
museum of tentoonstelling voor vormgeving, mode of architectuur

bereik

bezoekfrequentie

44
29​
23​
18

2,5
0,8
0,6
0,4

12

0,2

Bron: scp/cbs (vto’14)

Erfgoedbezoek buiten musea krijgt vooral vorm in het bezoeken van historische steden,
dorpen of gebouwen (tabel 3.14). Archieven hebben veel minder toeloop, waarbij moet
worden aangetekend dat digitaal bezoek aan archieven bij de meting van fysiek bezoek
buiten beeld blijft.
Tabel 3.14
Bereik en bezoekfrequentie erfgoed, naar type erfgoed, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2014
(in procenten resp. aantallen)

archief
archeologische opgraving
historische stad, dorp of gebouw (zoals een kasteel, kerk, molen of oude
fabriek)
historisch festival of evenement waar tradities, gebruiken of ambachten
worden beoefend

bereik

bezoekfrequentie

5
12
59​

1,2
2,1
2,5

25

0,5

Bron: scp/cbs (vto’14)

Deze informatie is ook te bezien vanuit de vraag welke delen van de bevolking daar in
meerdere of juist mindere mate aan deelnemen. Dat leidt tot veel cijfers, hoewel er ter
beperking daarvan voor is gekozen alleen de cijfers over het bereik en alleen over 2014 te
presenteren. Cijfers over bereik op het detailniveau van de diverse afzonderlijke cultuuruitingen zijn te vinden in internetbijlage B op www.scp.nl. In dit hoofdstuk zijn die cijfers
slechts op hoofdlijnen bezien en becommentarieerd (tabel 3.15).

46

cultuur

Tabel 3.15
Bereik musea, beeldende kunst en erfgoed, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 6 jaar
en ouder, 2014 (in procenten)

musea

beeldende kunst
(in musea en
elders)

erfgoed
(elders dan musea)

totaal

53​

59​

62

geslacht
mannen
vrouwen

52
54

58
60

63​
61

leeftijd
6-11 jaar
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

69​
56
48
53​
54
49​

58
65
60
57
64
51

69​
61
61
65
65
54

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

3​0
48
75

3​8
57
78

44
60
81

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

44
45
56
66

53​
50
60
73​

49​
54
67
76

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

57
55
53​
46
53​

66
61
58
53​
54

64
62
62
60
62

etniciteit
Nederlands
westers
niet-westers

55
57
3​9​

59​
68
51

64
67
45

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

47

cultuur

Er is geen noemenswaardig verschil in het bereik van musea, beeldende kunst en erfgoed
tussen mannen en vrouwen. Leeftijd geeft wel een patroon te zien, dat overigens grillig is.
In alle drie de gevallen is het bereik onder 65-plussers klein en dat onder kinderen hoog.
Opleidingsniveau geeft een sterker en wel eenduidig patroon te zien: hoe hoger opgeleid,
hoe groter het bereik van deze drie vormen van cultuur. Inkomen volgt in afgezwakte vorm
hetzelfde patroon. Stedelijkheid doet minder ter zake, nog het meest bij beeldende kunst,
maar in het geheel niet bij erfgoed. Onder mensen met een niet-westerse etnische achtergrond is het bereik laag.
Tot slot van deze verkenning van cultuurbezoek is van drie kernvariabelen het verschil in
bereik tussen 2012 en 2014 naar achtergrondkenmerken uitgesplitst (tabel 3.16). Zonder op
details in te gaan en een enkele uitzondering daargelaten, blijkt daaruit vooral hoe stabiel
de verdeling van het bereik over de bevolking is.
Tabel 3.16
Trends in het bereik van gecanoniseerde voorstellingen, populaire voorstellingen en musea, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)
populaire
voorstellingen

gecanoniseerde
voorstellingen

2012

2014

2012

2014

2012

2014

totaal

81

82

3​8

3​8

49​

53​

geslacht
mannen
vrouwen

81
82

81
82

3​5
42

3​5
42

48
50

52
54

leeftijd
6-11 jaar
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

9​1
9​4
9​3​
85
79​
55

9​2
9​4
9​2
85
80
58

49​
3​7
3​4
3​5
41
41

41
40
3​5
3​6
3​9​
42

60
49​
47
50
53​
42

69​
56
48
53​
54
49​

hoogst voltooide opleidinga
lager opgeleid
middelbaar opgeleid
hoger opgeleid

63​
82
9​2

62
84
88

27
3​1
57

26
3​3​
53​

28
44
76

29​
48
75

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

76
76
84
89​

80
73​
85
9​0

3​0
3​3​
40
49​

3​5
3​2
3​7
47

3​9​
3​9​
52
66

44
45
56
66

48

musea

cultuur

Tabel 3.16
(Vervolg)

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk
Nederlands
westers
niet-westers
a
b

populaire
voorstellingen

gecanoniseerde
voorstellingen

2012

2014

2012

2014

2012

2014

85
83​
81
78
80

84
82
81
79​
80

43​
3​9​
3​7
3​7
3​2

41
3​8
3​6
3​6
40

61
46
47
45
48

57
55
53​
46
53​

82
81
81

3​9​
41
28

musea

53​
55
3​7

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.
Berekend over optelling van 2012 en 2014 (n niet-westers te klein voor trends).

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

3.3

Cultuurbeoefening

Hoewel beoefening bij cultuur niet dezelfde prominente plaats heeft als bij sport, is de
omvang van cultuurbeoefening groot. Velen nemen in hun vrije tijd een muziekinstrument
of een penseel ter hand of beoefenen een andere vorm van kunst. Anderen zijn in hun vrije
tijd actief in het onderzoeken van (al dan niet lokale) historische gebeurtenissen en personen of in andere vormen van erfgoedbeoefening. De totale cultuurbeoefening (minstens
één keer per jaar) omvat ruim 60% van de bevolking (tabel 3.17). In twee jaar tijd is dit aandeel wel wat gedaald. Dit komt voor rekening van een dalend aandeel kunstbeoefenaars,
want erfgoedbeoefening zat juist in de lift. Binnen de geaggregeerde cultuurbeoefening
heeft de stijging in het aandeel erfgoedbeoefenaars de daling in het aandeel kunstbeoefenaars niet gecompenseerd. Degenen die zich zijn gaan bezighouden met erfgoed deden
blijkbaar ook aan kunstbeoefening, gezien ook de groei van het aandeel dat beide vormen
van cultuurbeoefening rapporteert. Nadat in vto’12 extra ruimte was ingeruimd voor
vragen over erfgoedbeoefening (Van den Broek en Van Houwelingen 2015), bevatten de
vto’14-data meer gedetailleerde gegevens over kunstbeoefening, waarover in de loop van
2016 een scp-studie zal verschijnen.
Behalve in het volume van beoefening verschillen kunst en erfgoed ook in de intensiteit
ervan. Terwijl het grootste deel van degenen die in de twaalf maanden voorafgaand aan
het onderzoek aan kunst beoefenden dat ook minstens twaalf keer per jaar deden, is er bij
erfgoed een veel groter verschil tussen de incidentele en intensieve beoefening.

49

cultuur

Tabel 3.17
Beoefening cultuur, erfgoed en kunsten, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014
(in procenten)

beoefent cultuur (erfgoed en/of kunsten)
beoefent kunsten
beoefent erfgoed
beoefent beide

minstens één keer
per jaar

minstens twaalf keer
per jaar

2012

2014

2012

2014

64
55
26
17

61
51
3​0
21

45
40
8
3​

43​
3​7
10
4

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Uit het bereik van diverse afzonderlijke vormen van kunst- en erfgoedbeoefening wordt
duidelijk welke concrete activiteiten achter de zojuist genoemde cijfers schuilgaan (tabellen 3.18 en 3.19).
Bij kunst zijn muziek en beeldende kunst onverminderd de meest beoefende disciplines
(tabel 3.18). De daling in kunstbeoefening is niet op één in populariteit teruglopende discipline terug te voeren, maar blijkt een optelsom van een verminderde deelname aan diverse
kunstdisciplines.
Tabel 3.18
Kunstbeoefening, naar kunstvorm, Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)

instrument bespelen
zingen
toneel spelen
dansen, klassiek
dansen (volks-/wereld-)
tekenen, schilderen,
beeldhouwen, boetseren
film, video, grafisch ontwerp pc, foto
creatief schrijven
cabaret, stand-up comedy

2012

2014

19​
26
7
3​
8
22
12
23​
13​
2

20
23​
5
3​
6
21
12
21
12
1

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

De stijging in erfgoedbeoefening is vooral op een grotere populariteit van geschiedenisbeoefening als hobby terug te voeren. Vooral het bestuderen van historische personen en
gebeurtenissen geeft een groei te zien (tabel 3.19).

50

cultuur

Tabel 3.19
Erfgoedbeoefening, naar type erfgoed, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014
(in procenten)

stamboomonderzoek
lokale of regionale geschiedenis
historische persoon of gebeurtenis
verzamelen historische voorwerpen
opknappen historische voorwerpen
uitoefenen van oud ambacht

2012

2014

6
11
15
5
3​
3​

7
13​
20
6
4
3​

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

Kunstbeoefening wordt wat vaker door vrouwen gedaan en vaker op jongere leeftijd,
terwijl erfgoedbeoefening meer iets is voor mannen en weinig aan leeftijd gebonden is
(tabel 3.20, zie voor uitsplitsingen van deelname per vorm van kunst en erfgoed in 2014
internetbijlage B). Beide vormen van cultuurbeoefening onderneemt men vaker naarmate
met meer opleiding heeft genoten. Inkomen speelt een ondergeschikte rol. Wel is er enige
differentiatie naar stedelijkheid: het bereik van erfgoedbeoefening is wat groter naarmate
men in stedelijker gebied woont. Het verschil naar etniciteit is bij erfgoedbeoefening
gering, met een piek onder mensen met een niet-Nederlandse maar wel westerse achtergrond. Onbekend is of zij vooral met de Nederlandse erfgoed in de weer zijn of vooral op
het eigen erfgoed uit het land van herkomst gericht zijn. Bij kunstbeoefening is het bereik
wat lager onder mensen met een niet-westerse achtergrond.
Tabel 3.20
Cultuur-, kunst- en erfgoedbeoefening, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 12 jaar en
ouder, 2012 en 2014 (in procenten)
cultuurbeoefening

kunstbeoefening

erfgoedbeoefening

2012

2014

2012

2014

2012

2014

totaal

64

61

55

51

26

3​0

geslacht
mannen
vrouwen

64
64

61
60

51
59​

48
55

3​2
20

3​6
24

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

84
69​
60
59​
57

73​
66
58
58
55

78
62
51
49​
46

69​
57
48
48
44

3​0
27
23​
27
26

3​2
3​4
29​
28
28

51

cultuur

Tabel 3.20
(Vervolg)
cultuurbeoefening

kunstbeoefening

erfgoedbeoefening

2012

2014

2012

2014

2012

2014

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

47
62
77

43​
59​
72

3​8
51
67

3​5
48
61

18
26
3​5

18
3​1
3​6

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

61
60
68
67

61
55
61
67

53​
51
59​
58

53​
48
49​
56

24
25
28
27

3​2
23​
3​3​
3​3​

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

66
63​
63​
65
60

65
62
62
53​
62

58
55
55
55
51

54
53​
53​
46
52

3​0
27
24
26
23​

3​6
3​1
28
25
27

Nederlands
westers
niet-westers
a
b

62
66
58

54
56
47

27
3​3​
27

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.
Berekend over optelling van 2012 en 2014 (n niet-westers te klein voor trends).

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

De toch wel opmerkelijke veranderingen binnen de termijn van twee jaar maken nieuwsgierig om te onderzoeken of dit eventueel aan veranderende interesse binnen bepaalde
delen van de bevolking te wijten is. De afname in cultuur- en kunstbeoefening is vooral
groot onder jongeren en hogeropgeleiden, de groei van de erfgoedbeoefening zit vooral bij
jongvolwassenen en middelbaar opgeleiden.
3.4

Steun aan cultuur

De vierde en laatste vorm van betrokkenheid bij cultuur die we hier bespreken, is het geven
van steun aan cultuur. Dit is vanouds een belangrijke vorm van betrokkenheid: veel culturele evenementen, instellingen en verenigingen zouden niet kunnen bestaan zonder dat
mensen er in tijd en geld steun aan geven, of hebben er zelfs hun ontstaan aan te danken.
Sinds het nog altijd geldende cultuurbeleid van kabinet-Rutte I, met als uitgangspunt dat
de overheid cultuur teruggeeft aan de samenleving, is die steun des te belangrijker gewor52

cultuur

den. Uitgedrukt in het percentage mensen dat cultuur schraagt, is die steun echter niet
gegroeid (tabel 3.21), ondanks het politieke appel daartoe en ondanks de totstandkoming
van de Geefwet, in het leven geroepen om het fiscaal aantrekkelijker te maken culturele
instellingen met giften te ondersteunen.
Tabel 3.21
Steun aan cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2012 en 2014 (in procenten)

enigerlei vorm van steun
vrijwilligerswerk
vriend
donateur

2012

2014

3​2
10
9​
21

3​1
10
8
20

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

De verdeling van steun voor cultuur over de bevolking is nagenoeg onveranderd
(tabel 3.22). Vrijwilligerswerk voor cultuur (mits breed gedefinieerd in de zin van ook de
werelden van popmuziek en cultuurbeoefening omvattend) is onverminderd gelijkelijk
over alle leeftijdsgroepen van de bevolking gespreid. Dit terwijl financiële steun duidelijk
wel aan leeftijd gebonden is. Zoals ook bij de eerder besproken vormen van culturele
betrokkenheid, is de steun aan cultuur groter onder mensen die meer opleiding hebben
genoten.
Tabel 3.22
Proporties steun aan cultuur, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2012
en 2014 (in procenten)
vrijwilligerswerk

vriend

donateur

2012

2014

2012

2014

2012

2014

totaal

10

10

9​

8

21

20

geslacht
mannen
vrouwen

10
9​

11
9​

9​
9​

7
9​

21
22

20
20

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

10
9​
10
9​
10

10
11
9​
10
10

3​
5
7
13​
14

2
3​
8
10
14

9​
13​
24
27
29​

8
11
23​
25
26

53

cultuur

Tabel 3.22
(Vervolg)
vrijwilligerswerk

vriend

donateur

2012

2014

2012

2014

2012

2014

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

8
8
14

8
12
13​

8
7
15

7
8
13​

22
20
3​0

19​
21
27

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

10
9​
10
11

10
9​
9​
12

6
6
11
12

5
6
7
13​

15
16
24
3​0

15
15
22
27

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

9​
10
8
11
12

10
10
10
11
11

8
8
8
9​
13​

7
7
9​
9​
11

16
19​
22
25
29​

17
16
20
23​
3​2

etniciteitb
Nederlands
westers
niet-westers
a
b

10
12
7

9​
9​
4

22
18
14

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.
Berekend over optelling van 2012 en 2014 (n niet-westers te klein voor trends).

Bron: scp/cbs (vto’12; vto’14)

In kort bestek is in het vto’14 het belang gepeild dat men hecht aan cultuur en aan overheidssteun voor cultuur (tabel 3.23). Dit is bij gebrek aan ruimte niet gevraagd in de context
van andere dingen die men ook belangrijk vindt, of die men mogelijk nóg belangrijker vindt
dan cultuur. Dit werkt een overschatting van het gerapporteerde belang van cultuur in de
hand, omdat op geen enkele manier hoeft te worden gekozen.
Dit gezegd hebbende, is het beeld dat 72% van de bevolking een gevarieerd aanbod
belangrijk vindt voor de samenleving (tegen 7% onbelangrijk) en dat 47% dat belangrijk
vindt voor zichzelf (tegen 21% onbelangrijk). De percentages ‘heel belangrijk’ liggen met
20% respectievelijk 13% aanzienlijk lager. Overheidssteun voor cultuur kan op een totale
steun van 71% rekenen, maar wordt slechts door 19% heel belangrijk gevonden. Slechts
een kleine minderheid ( 5%) vindt die steun onterecht. Een meerderheid is tevreden met
het culturele aanbod in de eigen woonomgeving (60%), waarvan 8% zeer tevreden.
54

cultuur

Tabel 3.23
Belang van/tevredenheid met cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)
hoe belangrijk vindt u
een gevarieerd
cultureel aanbod voor
de samenleving?

hoe belangrijk is dit
voor u persoonlijk?

hoe terecht vindt u het
dat de overheid geld
uitgeeft aan cultuur?

hoe tevreden bent u
met het culturele
aanbod in uw
omgeving?

zeer
belangrijk

belangrijk

niet
belangrijk,
niet
onbelangrijk
21

onbelangrijk

zeer
onbelangrijk

20

52

5

2

zeer
belangrijk

belangrijk

niet
belangrijk,
niet
onbelangrijk
3​2

onbelangrijk

zeer
onbelangrijk

13​

3​4

16

5

zeer terecht

terecht

niet terecht,
niet onterecht

onterecht

zeer onterecht

19​

52

23​

4

1

zeer tevreden

tevreden

niet tevreden,
niet
ontevreden

ontevreden

zeer
ontevreden

8

52

3​2

6

1

Bron: scp/cbs (vto’14)

Noten
1

2

55

Naar het gebruik van media is als volgt gevraagd: ‘Hoe vaak heeft u in de afgelopen twaalf maanden in
boeken, kranten of tijdschriften gelezen over ...?’, ‘[…] programma’s op televisie gekeken of op radio
beluisterd over ...?’, ‘[…] op het internet websites bezocht over ...?’ en ‘[…] sociale media gebruikt om
berichten, foto’s of filmpjes te plaatsen of te bekijken over ...?’. Die laatste vraag had als toelichting:
‘Bijvoorbeeld via Facebook, Twitter, WhatsApp, YouTube, Instagram, etc.’ De antwoordcategorieën
waren: ‘niet’, ‘enkele keren’, ‘eens per maand of vaker’, ‘eens per week of vaker’ en ‘dagelijks’.
De vraag naar cultuur als gespreksonderwerp luidde: ‘Hoe vaak heeft u in de afgelopen twaalf maanden
met andere mensen gepraat over ...?’

cultuur

4

Sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde
liefhebbers?
Andries van den Broek en Annet Tiessen-Raaphorst

Zijn sport en cultuur in het alledaagse leven gescheiden werelden, in de zin dat sportliefhebbers weinig met cultuur ophebben en cultuurliefhebbers weinig met sport? Of hebben
veel mensen juist belangstelling voor sport én cultuur? In voorgaande hoofdstukken bleek
de belangstelling voor zowel sport als cultuur groter naarmate mensen meer opleiding
hebben genoten. Dit is een eerste indicatie dat het geen gescheiden werelden zijn, maar
betekent nog niet dat het ook om dezelfde personen gaat. In dit hoofdstuk zoeken we dit
in drie stappen verder uit. Eerst bekijken we of en in welke mate hetzelfde ‘soort’ mensen
– in termen van achtergrondkenmerken – aan sportieve en culturele activiteiten meedoet.
Vervolgens bezien we achtereenvolgens voor beoefening, bezoek, vrijwilligerswerk en
mediagebruik in hoeverre er sprake is van een overlap tussen beide groepen participanten.
Tot slot analyseren we op basis van de betrokkenheid bij (c.q. de afstand tot) sport en cultuur welke groepen te onderscheiden zijn. Met deze gelijktijdige analyse van sport en cultuur betreden we nieuw terrein.
4.1

Nemen dezelfde bevolkingsgroepen deel aan sport en cultuur?

Zijn sport en cultuur vergelijkbare vormen van vrijetijdsbesteding, in de zin dat ze gelijksoortige patronen in de betrokkenheid van delen van de bevolking te zien geven? Daarvoor
zetten we van beoefening, bezoek, vrijwilligerswerk en mediagebruik de verdeling naar
achtergrondkenmerken naast elkaar. Om de aandacht op die verdeling te richten (en niet
op verschillen in de mate van deelname van de bevolking als zodanig), presenteren we
geïndexeerde gegevens, waarbij steeds de gemiddelde deelname van de bevolking op 100
is gesteld. Er is telkens voor gekozen om in de vergelijking van sport en van cultuur een
intensiteit van deelname te vergelijken waar een vergelijkbare proportie van de bevolking
aan deelneemt. Bij bezoek gaat het bijvoorbeeld om minstens één keer sportbezoek (51%)
en minstens twaalf keer cultuurbezoek (60%). Bij een vergelijking van een vergelijkbare
intensiteit van beoefening zou het om veel ongelijkere proporties van de bevolking gegaan
zijn (namelijk 51% versus 90% respectievelijk 20% versus 60%).
Beoefening
De verdeling van beoefening van sport en van cultuur naar achtergrondkenmerken vertoont sterke gelijkenis, een zeer sterke gelijkenis zelfs voor wat betreft geslacht, opleiding
en etniciteit (tabel 4.1). Naar leeftijd is het verband erg vergelijkbaar, maar bij sport gradueel sterker in de oudste leeftijdsgroep. Naar huishoudensinkomen zijn de verschillen bij

56

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

sportbeoefening groter en eenduidiger dan bij cultuurbeoefening. Met stedelijkheid ontbreekt bij beide een duidelijke samenhang, maar is het beeld gradueel anders.
Tabel 4.1
Verdeling van beoefening van sport en cultuur over de bevolking, sport minstens twaalf keer per jaar (69%),
cultuur minstens één keer per jaar (61%), Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (geïndexeerd,
gemiddelde = 100)
sportbeoefening

cultuurbeoefening

geslacht
mannen
vrouwen

103​
9​6

100
9​8

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

123​
113​
101
9​9​
72

120
108
9​5
9​5
9​0

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

70
9​9​
116

70
9​7
118

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

87
88
104
116

100
9​0
100
110

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

9​7
100
106
9​6
104

107
102
102
87
102

etniciteit
Nederlands
westers
niet-westers

101
101
9​1

100
102
9​2

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

57

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Tabel 4.2
Verdeling van bezoek aan sport en cultuur over de bevolking, sport minstens één keer per jaar (51%), cultuur
minstens twaalf keer per jaar (60%), Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (geïndexeerd, gemiddelde = 100)
sportbezoek

cultuurbezoek

geslacht
mannen
vrouwen

114
86

9​7
103​

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

13​1
104
116
9​2
69​

120
110
103​
9​3​
82

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

82
104
104

60
9​5
13​0

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

88
9​0
108
112

9​2
82
103​
123​

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

86
9​8
112
100
112

112
103​
9​8
87
9​2

etniciteitb
Nederlands
westers
niet-westers

104
82
82

100
108
9​5

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

Bezoek
De verdeling in bezoek (zowel aan betaalde evenementen of voorstellingen als aan wedstrijden of theatervoorstelling van gezinsleden of vrienden) laat meer verschil zien
58

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

(tabel 4.2). In twee opzichten zijn de patronen anders van richting. Bezoek van sportwedstrijden en sportevenementen kent een groter bereik onder mannen dan onder vrouwen,
terwijl dat bij culturele evenementen nagenoeg in evenwicht is, met een gradueel groter
bereik onder vrouwen. Bezoek van sportwedstrijden betreft voor het grootste deel bezoek
van voetbalwedstrijden, wat vooral een mannenactiviteit is. Ook naar stedelijkheid is het
patroon tegengesteld: cultuurbezoek is wat hoger onder stedelingen, sportbezoek juist wat
lager.
Naar leeftijd, opleiding, inkomen en etniciteit is het patroon steeds gelijk van richting,
maar met accentverschillen in de sterkte. Cultuurbezoek hangt meer dan sportbezoek
samen met het genoten opleidingsniveau. Omgekeerd is sportbezoek sterker aan etniciteit
en aan leeftijd gebonden dan cultuurbezoek. Een bijzonderheid is de lokale piek in sportbezoek onder 35-49-jarigen. Waarschijnlijk betreft dit ouders die langs de lijn hun kinderen
aanmoedigen.
Vrijwilligerswerk
De verdeling van vrijwilligerswerk over de bevolking geeft eveneens enkele verschillen tussen de werelden van sport en cultuur te zien (tabel 4.3). De grotere deelname hieraan door
mannen tekent zich bij sport veel sterker af dan bij cultuur, net als een zekere grilligheid
naar leeftijd. Opvallende verschillen zijn voorts de lage inzet voor sport van binnenstadsbewoners en van mensen uit met de laagste inkomens, alsook de hoge inzet voor cultuur
van westerse migranten.
Tabel 4.3
Verdeling van vrijwilligerswerk in sport en cultuur over de bevolking, sport minstens twaalf keer per jaar
(12%), cultuur minstens één keer per jaar (10%), Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (geïndexeerd, gemiddelde = 100)
vrijwilligerswerk in de sport

vrijwilligerswerk in cultuur

geslacht
mannen
vrouwen

13​3​
67

110
9​0

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

117
83​
125
108
67

100
110
9​0
100
100

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

67
108
117

80
120
13​0

59

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Tabel 4.3
(Vervolg)
vrijwilligerswerk in de sport

vrijwilligerswerk in cultuur

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

67
9​2
117
117

100
9​0
9​0
120

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

67
100
117
117
117

100
100
100
110
110

etniciteitb
Nederlands
westers
niet-westers

100
9​2
50

100
170
70

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

Mediagebruik
De verdeling van mediagebruik laat enkele graduele verschillen zien (tabel 4.4). Sport volgen via de media wordt wat meer door mannen gedaan, bij cultuur volgen via de media
doet zich geen verschil tussen mannen en vrouwen voor. Sport via media is vooral geliefd
onder ouderen, wat voor cultuur niet geldt. Cultuur via de media is meer iets voor hogeropgeleiden, wat weer niet opgaat voor sport.
De vier vormen van betrokkenheid bij sport en cultuur geven meer overeenkomsten dan
verschillen in de patronen van verdeling over de bevolking te zien. Dit is een indicatie dat
betrokkenheid bij sport en betrokkenheid bij cultuur minstens voor een deel binnen
dezelfde bevolkingscategorieën te vinden is. Daarmee is nog niet gezegd dat dezelfde
individuen bij zowel sport als cultuur betrokken zijn.

60

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Tabel 4.4
Verdeling van het volgen van sport en cultuur via de media over de bevolking, minstens twaalf keer per jaar,
Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (geïndexeerd, gemiddelde = 100)
sport volgen via media

cultuur volgen via media

geslacht
mannen
vrouwen

115
85

100
9​9​

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

9​6
9​6
9​4
103​
110

9​2
101
103​
103​
9​6

hoogst voltooide opleidinga
lager onderwijs
middelbaar onderwijs
hoger onderwijs

107
9​7
100

84
103​
115

huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer modaal
1,5 tot 2,5 keer modaal
boven 2,5 keer modaal

87
9​9​
104
107

9​2
9​2
104
109​

stedelijkheid
zeer sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk

9​4
101
106
100
100

101
103​
9​9​
9​6
9​6

etniciteitb
Nederlands
westers
niet-westers

101
9​9​
9​2

101
103​
85

a

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder, exclusief scholieren en studenten.

Bron: scp/cbs (vto’14)

61

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

4.2

Gaan deelname aan sport en aan cultuur hand in hand?

Beoefening
In de mate van beoefening van sport en cultuur doen zich duidelijke verschillen voor.
Er doen meer mensen aan sport dan aan amateurkunst of erfgoedactiviteiten (tabel 4.5),
een verschil dat bij maandelijkse beoefening sterker is dan bij incidentele beoefening.
Vooral erfgoedbeoefenaars zijn niet maandelijks met hun hobby bezig. Het aandeel sporters dat vaker dan één keer per week actief is (49%, zie tabel 2.2), is zelfs groter dan het
aandeel maandelijkse cultuurbeoefenaars. Sportbeoefening maakt veel vaker deel uit van
de wekelijkse vrijetijdsbesteding dan cultuurbeoefening.
Alle incidentele beoefening meetellend, deed de helft van de bevolking in 2014 aan zowel
sport als cultuur (49%). Ongeveer een derde van de bevolking (32%) beoefent op regelmatigere wijze (minstens eens per maand) beide hobby’s. Een kwart van de bevolking deed
wel aan sport, maar niet aan cultuur en een achtste deel van de bevolking (13%) nam aan
geen van beide activiteiten deel in 2014.
Tabel 4.5
Beoefening van sport en cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

één keer per jaar of vaker

één keer per maand of vaker/
twaalf keer per jaar of vaker

sportbeoefening
cultuurbeoefening

76
61

69​
43​

geen van beide
alleen sport
alleen cultuur
sport en cultuur

13​
26
12
49​

20
3​7
11
3​2

Bron: scp/cbs (vto’14)
Tabel 4.6
Kunst- en erfgoedbeoefening (één keer per jaar of vaker) onder sportbeoefenaars (één keer per jaar of
vaker), Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)
kunstbeoefening

doet aan sport (76%)
geen sportdeelname (24%)

erfgoedbeoefening

wel

niet

wel

niet

55
3​9​

45
61

3​3​
19​

67
81

Bron: scp/cbs (vto’14)

Dat er geenszins sprake van volstrekt gescheiden werelden is, blijkt ook uit het gegeven dat
zowel het aandeel kunstbeoefenaars als het aandeel erfgoedbeoefenaars hoger ligt onder
62

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

sporters dan onder niet-sporters (tabel 4.6). Van degenen die sporten, doet meer dan de
helft ook aan kunstbeoefening en een derde aan erfgoedbeoefening, bij de niet-sporters
ligt dit aandeel veel lager (39% resp. 19% van de niet-sporters).
Bezoek
Ook bij het bezoeken van sportieve en culturele evenementen doen zich duidelijke verschillen voor, waarbij het beeld overigens diametraal tegenovergesteld is aan dat bij
beoefening. Cultuurbezoek (aan voorstellingen, beeldende kunst, erfgoed en bibliotheek)
kent een aanzienlijk groter bereik dan het bezoek van sportwedstrijden of -evenementen,
ongeacht of men de jaarlijkse of de maandelijkse ondergrens hanteert (tabel 4.7).
Het verschil in bereik tussen cultuur en sport is zelfs zo groot dat minimaal maandelijks
cultuurbezoek (60%) groter is dan het totale jaarlijkse sportbezoek inclusief incidenteel
bezoek (51%). Cultuurbezoek staat daarmee zowel bij meer mensen als frequenter op het
vrijetijdsrepertoire dan sportbezoek.
De helft van de bevolking bezocht in 2014 eens of vaker zowel sport als cultuur. Nog eens
ruim 40% bezocht wel cultuur maar geen sport, terwijl veel kleinere proporties alleen sport
of geen van beide bezochten. Met de strengere ondergrens van minstens twaalf bezoeken
per jaar is het aandeel dat zowel sport als cultuur bezoekt een stuk lager (13%). Dan is het
aandeel dat alleen cultuur bezoekt met bijna de helft van de bevolking (47%) de grootste
groep. Samenvattend kunnen we zeggen dat bezoekers van sportwedstrijden ook bij culturele evenementen komen, terwijl cultuurbezoekers veel minder vaak ook sportevenementen bezoeken.
Tabel 4.7
Bezoek aan sport en cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)a

één keer per jaar of vaker

één keer per maand/twaalf keer
per jaar of vaker

sportbezoek
cultuurbezoek

51
9​2

20
60

geen van beide
alleen sport
alleen cultuur
sport en cultuur

7
2
42
49​

3​3​
7
47
13​

a

Deze uitkomsten zijn niet te vergelijken met die in de factsheet over het vto’12 (Tiessen-Raaphorst
et al. 2013​), doordat voorstellingen van beeldende kunst uit deze optelling van cultuur zijn gehaald.

Bron: scp/cbs (vto’14)

Bij welk type cultuurbezoek (bij de ondergrens van één bezoek per jaar) treffen sportbezoekers elkaar? Elk van de vijf onderscheiden vormen van cultuur kent een groter bereik
onder bezoekers dan onder niet-bezoekers van sportwedstrijden (tabel 4.8).
63

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Tabel 4.8
Bereik van cultuur (één keer per jaar of vaker) onder sportbezoekers (één keer per jaar of vaker), Nederlandse
bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)

bezoekt
sportwedstrijden
(51%)
bezoekt geen
sportwedstrijden
(49​%)

populaire
voorstellingen

gecanoniseerde
voorstellingen

beeldende
kunst

wel

niet

wel

niet

wel

niet

wel

niet

wel

niet

89​

11

42

58

75

25

77

3​3​

41

59​

72

18

3​4

66

63​

3​7

64

3​6

3​1

69​

erfgoed

bibliotheek

Bron: scp/cbs (vto’14)

Vrijwilligerswerk
Sport kan zich in een ruim tweemaal zo groot aandeel vrijwilligers verheugen als cultuur
(tabel 4.9, zie ook Arends en Flöthe 2015). Bijna driekwart van de bevolking is in beide
opzichten passief, slechts een klein deel (4%) is op beide terreinen actief (één keer of vaker
per jaar) als vrijwilliger.
Tabel 4.9
Vrijwilligerswerk voor sport en cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in procenten)a
één keer per jaar of vaker
sportvrijwilligers
cultuurvrijwilligers

22
10

geen van beide
alleen sport
alleen cultuur
sport en cultuur

72
17
6
4

a

Voor cultuur is geen uitsplitsing naar frequentie van het uitvoeren van vrijwilligerswerk te maken.
Om die reden is in deze tabel geen categorie ‘twaalf keer per jaar of vaker’ en ‘maandelijks of vaker’
opgenomen.

Bron: scp/cbs (vto’14)

Volgen via de media
Nederlanders van 12 jaar en ouder1 volgen sport en cultuur in ongeveer gelijke mate via de
media (gedrukte media, tv, radio en internet; tabel 4.10). Sport via de media kent een wat
groter bereik bij de ondergrens één keer per jaar of vaker, maar bij de strengere ondergrens
van minstens twaalf keer per jaar is het bereik van cultuur via de media iets groter. In 2014
64

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

raadpleegden ongeveer acht van iedere tien inwoners in ieder geval één keer de media
voor zowel cultuur als sport. De overlap in de groepen belangstellenden is in dit opzicht
dus zeer aanzienlijk. Bij de strengere ondergrens geldt dat nog voor iets meer dan de helft
van de bevolking.
Tabel 4.10
Sport en cultuur volgen via gedrukte media, radio, tv of internet, Nederlandse bevolking van 12 jaar en
ouder, 2014 (in procenten)

één keer per jaar of vaker

één keer per maand/twaalf keer
per jaar of vaker

sport via media
cultuur via media

9​0
85

71
74

geen van beide
alleen sport
alleen cultuur
sport en cultuur

3​
12
7
79​

9​
17
20
54

Bron: scp/cbs (vto’14)

In de mate waarin mensen voor hun interesse in sport en cultuur sociale media gebruiken
(door berichten, foto’s of filmpjes te plaatsen of te bekijken), houden sport en cultuur
elkaar eveneens in evenwicht (tabel 4.11). Bijna de helft van de bevolking toont betrokkenheid bij sport en/of cultuur via sociale media. Drie op de tien Nederlanders gebruikt sociale
media voor zowel hun interesse in sport als in cultuur. Een groter aandeel gebruikt géén
sociale media voor sport en cultuur. Voor beide vrijetijdsbestedingen geldt dat het gebruik
van sociale media (nog?) achterblijft bij het gebruik van de eerdergenoemde traditionelere
media.
Tabel 4.11
Het gebruik van sociale media voor sport en cultuur, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014 (in
procenten)
één keer per jaar of vaker

één keer per maand of vaker

sport en sociale media
cultuur en sociale media

45
44

3​0
27

geen van beide
alleen sport
alleen cultuur
sport en cultuur

40
16
14
3​0

57
16
13​
14

Bron: scp/cbs (vto’14)

65

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Bij een minimale ondergrens van één keer per jaar neemt het grootste deel van de bevolking zowel sport als cultuur via de media tot zich (80%). Ruim de helft van de bevolking
doet beide minstens twaalf keer per jaar. Bezoek aan en beoefening van sport en cultuur
wordt bij een ondergrens van minstens één keer per jaar door de helft van de bevolking
gecombineerd. Bij frequentere gecombineerde betrokkenheid gaat het om veel kleinere
percentages: 32% combineert intensieve beoefening (minstens twaalf keer per jaar), 13%
intensief bezoek. Vrijwilligerswerk in zowel sport als cultuur is een combinatie die
nauwelijks voorkomt (4%).
4.3

Is een typering op basis van deelname aan sport en cultuur mogelijk?

Tot besluit van de gelijktijdige analyse van sport en cultuur hebben we bekeken of er
binnen de bevolking groepen mensen te onderscheiden zijn met onderling vergelijkbare
relaties tot sport en cultuur. Hiertoe zijn de volgende vormen van betrokkenheid bij sport
en cultuur in eenlatenteprofielanalyse opgenomen: beoefening, bezoek, vrijwilligerswerk
en volgen via de media. Er zijn op basis van die analyse vijf groepen te onderscheiden
(figuur 4.1). (Zie tabel C.1 in internetbijlage C op www.scp.nl voor een uitsplitsing naar frequentie en zie kader 4.1 voor methodologische verantwoording.)

Kader 4.1 Latenteprofielanalyse
Latenteprofielanalyse is de geëigende vorm van latenteklassenanalyse wanneer, zoals in dit
onderzoek, sprake is van variabelen op intervalniveau. De algemenere benaming latenteklassenanalyse behelst een analyse om in een populatie groepen te vinden op basis van hun kenmerken
op een aantal relevante variabelen. Aan de hand van enkele statistische maten, in combinatie met
de interpreteerbaarheid van de gevonden groepen, moet men een beslissing nemen over welk
aantal groepen de voorkeur verdient. Die groepen kan men dan beschrijven op basis van hun profiel op de gebruikte variabelen.
Het is gebruikelijk eerst het aantal groepen te laten variëren en dan het aantal groepen te kiezen.
Hier is een gewogen latenteprofielanalyse uitgevoerd met Mplus (Muthén en Muthén, 1998-2015,
versie 7.4), vanuit Stata (StataCorp, 2015, versie 14) met het toegevoegde runMplus-commando
(versie 2.0).
Er zijn diverse criteria om de keuze voor het aantal groepen op te baseren. Algemeen gelden het
Bayesiaanse Informatie Criterium (bic) en het Aangepaste Bayesiaanse Informatie Criterium (abic)
als de betere maten (Yang 2006). Voor bic en abic geldt: hoe kleiner, hoe beter de ‘fit’ van het
model. In de hierna volgende tabel zijn de bic en abic vermeld van modellen met twee tot zes
groepen. Volgens beide criteria komt de oplossing met vijf groepen als beste naar voren.
De entropie is een maat die aangeeft hoe goed de klassen zijn te onderscheiden. Hoe dichter de
waarde bij 1 ligt, hoe beter het model de klassen onderscheidt. De entropie is hier hoog voor alle
oplossingen, maar het hoogst bij de oplossing met vijf groepen.
Nog een ander criterium is de Lo-Mendell-Rubin (lmr) p-waarde, die aangeeft of een model met
een extra groep een verbetering betekent ten opzichte van een model zonder die extra groep.
De lmr-toets is niet significant bij zes groepen, wat aangeeft dat de oplossing met zes groepen
niet beter is dan die met vijf.

66

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

De diverse tests overziend, is de beslissing over het aantal groepen eenvoudig, alle criteria wijzen
erop dat het best vijf groepen kunnen worden onderscheiden.
Tabel K.1
Fitmaten van latenteprofielanalyses

bic

abic

entropie

Lo-MendellRubin
p-waarde

83​.771
82.024
81.454
76.774
77.449​

83​.663​
81.878
81.270
76.552
77.189​

0,9​9​4
0,867
0,861
0,9​9​7
0,9​17

403​1
1823​
658
4725
1083​

aantal
groepen
2
3​
4
5
6

p
0
0,0005
0,0105
0,0008
0,5017

Bron: scp/cbs (vto’14)

Naar hun meest in het oog springende kenmerk zijn die vijf groepen als volgt te kenmerken:
– Niet-sportieve cultuurliefhebbers (in figuur 4.1 weergegeven in blauw en 13% van de bevolking) paren een meer dan gemiddelde betrokkenheid bij cultuur in brede zin aan een
minder dan gemiddelde sportbeoefening. Hun overige interesse in sport (bezoek
sportwedstrijden en het volgen van sport via de media) is gemiddeld.
– Sportende cultuurliefhebbers (paars in figuur 4.1, 8% van de bevolking) leggen bovengemiddeld veel interesse in zowel cultuur als sport aan de dag. Dit zijn omnivoren of gulzige grazers pur sang (omnivorousness en voraciousness zijn begrippen uit de internationale literatuur over smaakvoorkeuren en vrijetijdsrepertoires).
– Sportvrijwilligers (geel in figuur 4.1, 20% van de bevolking) combineren een licht bovengemiddelde cultuurinteresse en een ondergemiddelde sportinteresse met een hoge
inzet voor sport als vrijwilliger.
– Niet-sportieve middengroep (groen in figuur 4.1, 30% van de bevolking) ‘scoort’ in de
breedte gemiddeld op cultuur, maar laag op sportbeoefening. Passief is men echter
niet te noemen, want men gaat gemiddeld vaak naar (populaire) cultuur en sportwedstrijden. Hierin is een zekere omnivore smaak te herkennen, maar men geeft zich daar
minder gulzig aan over.
– Niet-culturele sportliefhebbers (rood in figuur 4.1, 30% van de bevolking) ‘scoren’ laag op
cultuur, maar zijn wel betrokken bij sport, door beoefening, door bezoek als ook door
het te volgen via de media. Vrijwilliger in de sport zijn ze echter niet vaak.

67

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Figuur 4.1
Vijf groepen getypeerd naar sport- en cultuurdeelname, Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, 2014
(in z-scores)
2,0
1,5
1,0
0,5
0

scp.nl

-0,5
-1,0
volgen van bezoek van bezoek van beoefenen steun aan beoefenen volgen van bezoek vrijwilligerscultuur via gecanoni- populaire van cultuur cultuur
van sport sport via van sport- werk in
de media
seerde
cultuur
de media wedstrijden de sport
cultuur
niet-sportieve cultuurliefhebbers (n=356, 13%)

niet-sportieve middengroep (n=823, 30%)

sportende cultuurliefhebbers (n=215, 8%)

niet-culturele sportliefhebbers (n=833, 30%)

sportvrijwilligers (n=562, 20%)

Bron: scp/cbs (vto’14)

Hoe zijn die vijf groepen samengesteld? Verschillen ze in opbouw wat betreft achtergrondkenmerken (tabel 4.12)? Naar geslacht onderscheiden zich alleen de wat vaker mannelijke
sportvrijwilligers en de wat vaker vrouwelijke niet-culturele sportliefhebbers. Onder de
sportende cultuurliefhebbers zijn jongeren weinig vertegenwoordigd, onder niet-culturele
sportliefhebbers zijn 65-plussers oververtegenwoordigd. Jongeren zijn vaker sportvrijwilliger, jongeren en jongvolwassenen behoren relatief vaak tot de niet-sportieve middengroep. Hoe lager iemands opleiding, hoe groter de kans tot de sportvrijwilligers of de nietculturele sportliefhebbers te behoren. Omgekeerd: hoe meer opleiding men heeft genoten,
hoe groter de kans om niet-sportieve of sportende cultuurliefhebber te zijn. Inkomen volgt
deels hetzelfde patroon. Een goede gezondheid is allerminst een voldoende voorwaarde
om een sportende cultuurliefhebber te zijn; cultureel kapitaal legt daar meer gewicht in de
schaal dan fysiek kapitaal. Opvallend is dat mensen met een slechte gezondheid overwegend bij de niet-culturele sportliefhebbers behoren, de groep met beduidend meer interesse in sport dan in cultuur. Deze groep kent de hoogste wekelijkse sportparticipatie,
waarbij het waarschijnlijk om wandelen, fietsen of zwemmen gaat (zie ook tabel 2.3).
Mensen in binnensteden zijn vaker niet-sportief cultuurliefhebber en minder vaak sportvrijwilliger. Mensen met een niet-westerse achtergrond behoren vaker tot de nietsportieve middengroep of tot de niet-culturele sportliefhebbers.
68

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Per kolom de groepen typerend, zijn niet-sportieve cultuurliefhebbers vaker hoogopgeleide binnenstadsbewoners, sportende cultuurliefhebbers vaker hoogopgeleide ouderen, sportvrijwilligers vaker gezonde autochtone mannen en de niet-culturele sportliefhebbers vaker van middelbare of oudere leeftijd, lageropgeleid, met een laag inkomen en een
niet-westerse achtergrond. De niet-sportieve middengroep bestaat uit relatief jonge
gezonde mensen.
Tabel 4.12
De samenstelling van de vijf groepen, naar achtergrondkenmerken, Nederlandse bevolking van 12 jaar en
ouder, 2014 (in procenten, horizontaal gepercenteerd)
niet-sportieve
cultuurliefhebbers

sportende
cultuurliefhebbers

sportvrijwilligers

niet-sportieve
middengroep

niet-culturele
sportliefhebbers

(n = 3​56, 13​%)

(n = 215, 8%)

(n = 562, 20%)

(n = 823​,3​0%)

(n = 83​3​, 3​0%)

geslacht
mannen
vrouwen

11
14

7
8

24
15

3​1
28

27
3​4

leeftijd
12-19​ jaar
20-3​4 jaar
3​5-49​ jaar
50-64 jaar
≥ 65 jaar

11
14
13​
14
11

3​
7
7
9​
10

29​
18
24
20
11

3​8
3​8
27
26
22

19​
25
28
3​1
45

4
10

4
8

12
22

25
3​1

54
28

23​

11

22

26

18

12
8

8
7

14
18

28
28

3​9​
40

13​

9​

21

3​1

27

18

8

25

3​1

18

hoogst voltooide
opleidinga
lager onderwijs
middelbaar
onderwijs
hoger onderwijs
huishoudensinkomen
tot modaal
1 tot 1,5 keer
modaal
1,5 tot 2,5 keer
modaal
boven 2,5 keer
modaal

69

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Tabel 4.12
(Vervolg)

gezondheid
zeer goed
goed
niet goed
(zeer) slecht
stedelijkheid
zeer sterk
stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk
etniciteitb
Nederlands
westers
niet-westers
a

niet-sportieve
cultuurliefhebbers

sportende
cultuurliefhebbers

sportvrijwilligers

niet-sportieve
middengroep

niet-culturele
sportliefhebbers

(n = 3​56, 13​%)

(n = 215, 8%)

(n = 562, 20%)

(n = 823​,3​0%)

(n = 83​3​, 3​0%)

17
13​
8
5

5
9​
8
8

28
19​
16
7

3​4
3​1
25
17

16
28
43​
63​

19​

10

14

28

3​0

13​
11
9​
7

8
7
7
7

19​
23​
21
27

3​0
3​2
28
3​0

3​1
27
3​4
29​

13​
12
8

7
11
7

21
16
11

28
3​1
3​4

29​
29​
40

Geldt voor leeftijdsgroep 20 jaar en ouder (exclusief scholieren en studenten).

Bron: scp/cbs (vto’14)

4.4

De relatie tussen deelname aan sport en cultuur in vogelvlucht

Zowel sport als cultuur staat expliciet in de beleidsaandacht van rijk en gemeenten.
Beleidsmakers hanteren daarbij in beide velden gelijksoortige doelen en middelen.
Het doel is dat mensen activiteiten ondernemen. De middelen zijn hen hierin te ondersteunen, door voorzieningen te beheren of (mede) te financieren en door erop toe te zien dat
een basisniveau aan activiteiten en voorzieningen voor iedereen toegankelijk is, bijvoorbeeld door subsidies te verstrekken of door interventies te ondersteunen voor groepen die
minder meedoen. Sport en cultuur zijn vanuit de overheid bezien niet alleen doelen in
zichzelf, maar beide ook een middel om andere doelen te bereiken, zoals achterstandsgroepen activeren, leefomgeving en vestigingsklimaat aantrekkelijk maken, of sociale
cohesie bevorderen.
Ook bezien vanuit de betrokkenheid van de bevolking vertonen de werelden van sport en
cultuur diverse overeenkomsten. In de verdeling van die betrokkenheid over categorieën
van de bevolking domineren de gelijkenissen de verschillen: betrokkenheid bij sport en
betrokkenheid bij cultuur treft men deels binnen dezelfde bevolkingscategorieën. Gaat het
70

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

dan ook om dezelfde individuen? Opnieuw deels wel. Het grootste deel van de bevolking
(80%) volgt zowel sport als cultuur wel eens via de media, de helft van de bevolking doet
beide minstens twaalf keer per jaar. Zowel bezoek aan als beoefening van sport en cultuur
combineert de helft van de bevolking, frequentere deelname aan beide komt minder voor:
32% combineert intensieve beoefening, 13% intensief bezoek. De typologie bracht vijf
verschillende combinaties van gradaties van betrokkenheid bij sport en cultuur aan het
licht, variërend van een sterkere betrokkenheid bij vooral cultuur (niet-sportieve cultuurliefhebbers) tot een sterkere betrokkenheid bij sport (de niet-culturele sportliefhebbers)
met daartussenin onder meer de omnivore groep sportende cultuurliefhebbers.
Sport en cultuur zijn allerminst interesses die elkaar uitsluiten. Toch zijn bij sport en cultuur
deels andere bevolkingscategorieën betrokken. De inspanningen om mensen bij sport en
bij cultuur te betrekken, zijn deels met elkaar in concurrentie en deels op andere potentieel
geïnteresseerden gericht. Vanuit beide perspectieven bezien ligt een nadere verkenning
van wat er binnen die velden met welk succes is ingezet om de interesse van de bevolking
te wekken de belofte van wederzijdse kennisvermeerdering en inspiratie besloten.
Noot
1

71

In dit hoofdstuk gebruiken we voor de vergelijkbaarheid voor alle uitkomstmaten de Nederlandse
bevolking van 12 jaar en ouder in tegenstelling tot de voorgaande hoofdstukken, waar afwisselend
6 jaar en ouder of 12 jaar en ouder werd gehanteerd. Hierdoor kunnen uitkomstmaten afwijken van
hoofdstuk 2 en 3.

sport en cultuur: gescheiden werelden of dezelfde liefhebbers?

Summary
Many people derive enjoyment from sport and culture in their free time. This may involve
actively participating in sport or partaking in a form of culture themselves, attending matches, performances, exhibitions or festivals, or following sporting and cultural events in the
media. Within the broad domain of leisure time use, both sport and culture are an explicit
focus of central and local government policy, in particular. This policy attention is based
largely on arguments about encouraging people to be active, ensuring that there are facilities to enable them to do so and making those activities and facilities accessible to everyone. Who takes part in which activities? And are those who participate in sport at the
same as those who participate in culture, or are they separate worlds?
The degree of public engagement with culture and sport in the Netherlands was established using the Leisure Time Omnibus (Vrijetijdsomnibus, vto), a survey conducted by the
Netherlands institute for Social Research (scp) in collaboration with Statistics Netherlands
(cbs). Since this survey has only been held twice to date (in 2012 and 2014), it is not possible
to make any statements about long-term trends. However, the data do provide an up-todate picture of public engagement in a diverse range of sporting and cultural activities.
Sport
Seven out of ten Dutch people aged six years and over actively participate in sport at least
12 times per year, and therefore qualify as ‘sports practitioners’ according to the Sports
Participation Research Guideline (Richtlijn Sportdeelname Onderzoek – rso). On average, people participate in 2.6 types of sport. A third of participants stick to one sport, and the same
proportion take part in four or more sports during the course of a year. There is variation in
where and with whom people practise sport: almost half do so individually or informally, a
third have organised a group themselves or are members of a sports club, and a fifth use a
commercial provider (often a fitness centre). Sports participation through a company facility or care institution lags a long way behind (1-2% of the population).
Sport in the Netherlands is able to flourish thanks to the sterling efforts of volunteers.
One eighth of the population report that they volunteer at least once a month, usually as a
trainer or committee member. Volunteers are often existing or former members of the club
or the parents of children who are members.
Sport can be both a participatory and a spectator activity. A fifth of the Dutch population
attend a sports contest at least once a month to cheer on others. Soccer (both amateur and
professional) is the most popular, followed by hockey, tennis and volleyball. People who
take part in sport themselves are also more often spectators, and this applies especially for
people who are members of sports clubs. Watching sport has only a very limited effect in
encouraging spectators to participate or participate more in sport: 8% report that they
took up sport as a result of watching it.
More than half the Dutch population follow sport on a weekly basis at home or whilst travelling via the tv, newspapers, radio or Internet. Social media are an important way of fol72

summary

lowing sport for young people, in particular. The most popular activity is watching others’
perform, followed by using media to arrange meetings with fellow sports practitioners and
talking about one’s own sporting achievements. A quarter use social media for their own
sports training.
Although participating in or watching sport is often an enjoyable activity, there are exceptions. Four out of ten who play or watch sport say they have seen or experienced antisocial
behaviour – most often in the form of verbal aggression, followed by physical violence and
discrimination. Men, 12-19 year-olds and people who participate in sport through a club
report seeing or experiencing antisocial behaviour more often than others. It is not possible to tell from these data whether interventions under the ‘Safe Sports Climate’ (Veilig
Sport Klimaat) scheme are having an impact, though six out of ten who have witnessed antisocial behaviour report that action was taken as a result. On the other hand, a quarter say
that nothing was done to combat the antisocial behaviour. Overall, however, threequarters of the Dutch public say they generally feel safe in and around sports contests.
Culture
Culture occurs in many guises, and so does involvement in culture. As a result, there is virtually no one who does not come into contact with culture in some form during the course
of a year. As well as relatively exclusive activities such as attending the opera or a modern
dance performance, activities such as watching a tv programme about a sentimental love
song or listening to hard rock or urban music on a mobile phone also brings people into
contact with culture. Participation in a narrower sense is limited to (physical) attendance or
practice. Another form of participation is supporting culture with money (donations) or
time (volunteering).
Almost nine out of ten people in the Netherlands came into contact with culture via the
media at least once in 2014. This applies more for popular cultural events (77%) than for
canonised events (54%), the visual arts (42%) and cultural heritage (49%). Culture distributed via radio and tv reach the largest number of people who consume culture via the
media (78%). The printed media also still reach more people than the Internet and social
media (64% versus 56% and 44%, respectively), though the question here may be for how
long.
Just over nine out of ten people visited a cultural institution, performance, production or
exhibition at least once in 2014. Once again, popular events had the greatest reach (82%),
followed by cultural heritage (66%) and the visual arts (59%). Libraries (39%) and canonised cultural output (38%) bring up the rear. One thing that should be noted here is that
people were questioned in very direct terms after visiting various cultural events; the classification ‘popular’ versus ‘canonised’ was constructed afterwards, and those words were
not used in the questionnaire.
No changes took place in the reach of popular and canonised cultural events in the period
2012-2014, though the reach of libraries declined over that period (by three percentage
points) while the reach of museums increased (by four percentage points). This latter trend

73

summary

cannot be seen in isolation from the reopening of a number of prominent museums and
the wide media attention this received.
The third form of engagement in culture studied is active participation, for example playing
an instrument or involvement with local cultural heritage. In 2014, six out of ten people in
the Netherlands engaged with culture in this way at least once. More people actively
engage in the arts than in cultural heritage (51% versus 30%), and this contrast is even starker when the criterion is applied of practising at least 12 times per year (37% versus 10%).
There was a fall of four percentage points in practising the arts between 2012 and 2014,
while active engagement in cultural heritage increased over the same period, also by four
percentage points.
Support for culture is the fourth and final form of cultural engagement investigated in this
study. Three out of ten people in the Netherlands supported culture at least once in 2014.
One in ten did so as volunteers (at a festival, theatre, museum, association, etc.), one in ten
as a member of a friends’ association and two in ten by giving money. These figures remained virtually unchanged between 2012 and 2014.
Sport and culture
Sport and culture are part of many people’s repertoire of leisure time activity. As large parts
of the Dutch population say they follow sport and culture via the media, by attending
events and/or by playing an active part, it is a given that there will be overlap in the involvement in sport and in culture. Sport scores higher when it comes to active participation,
while culture does better on visits and attendance. There are also differences of nuance in
the personal characteristics of those involved in sport and culture, respectively.
Engagement in sport is for example associated more with age, while involvement in culture
is more closely linked to education level. Yet the overlap is considerable: half the public
attended both a sporting and cultural event at least once in 2014, and the same proportion
actively practised both at least once. When it comes to consumption via the media, the
overlap increases to no fewer than eight out of ten people.
Analysis of patterns in involvement in sport and culture shows that the Dutch population
can be divided into five categories. The non-sporting culture-lovers (13% of the population)
combine an above-average involvement in culture with below-average participation in
sport. The sporting culture-lovers (8%) are voracious omnivores, with high and aboveaverage levels of interest in both culture and sport. The sports volunteers (20%) are notable
for the large amount of volunteering they do in sport. The non-sporting middle group (30%)
record an average score across the board, with the exception of participation in sport,
where the score is decidedly low. Finally, the non-cultural sports-lovers (30%) have little interest in culture, but a great deal of interest in sport. Sport and culture are not mutually exclusive in any of these groups. In fact, the sporting culture-lovers, and to a lesser extent the
two other groups, are involved in both sport and culture.

74

summary

Literatuur
Arends, J., en L. Flöthe (2015). Wie doet vrijwilligerswerk? Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Berg, E. van den, en A. Tiessen-Raaphorst (2011). Sterke banden in de vrije tijd. Kunst en sport in informele
groepen. In: Vrijetijdsstudies, jg. 29, nr. 2, p. 21-31.
Bottenburg, M. van (1999). Van Pro tot Prof - 50 jaar lokaal sport- en recreatiebeleid. Landelijke Contactraad.
Bottenburg, M. van, en S. Smit (2000). Richtlijn sportdeelname-onderzoek (rso): definitief basis- en startdocument.
Den Bosch: Diopter - Janssens & Van Bottenburg bv.
Broek, A. van den (2014). Culturele activiteiten in 2012: bezoek, beoefening en steun (https://www.scp.nl/Publicaties/
Alle_publicaties/Publicaties_2014/Culturele_activiteiten_in_2012_bezoek_beoefening_en_steun).
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den, en P. van Houwelingen (2015). Gisteren vandaag. Erfgoedbelangstelling en erfgoedbeoefening.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den, en P. van Houwelingen (2016). Trends in belangstelling voor cultuur sinds de eeuwwisseling.
Een overzicht en analyse van de diverse beschikbare tijdreeksen sinds 1999 (webpublicatie). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Collard, D., en I. Pulles (2015). Sportdeelname 2014. Factsheet 2015/6. Utrecht: Mulier Instituut.
Europese Commissie (2014). Special Eurobarometer 412. Sport and Physical Activity. (http://ec.europa.eu/health/
nutrition_physical_activity/docs/ebs_412_en.pdf).
Goossens, R., A. Kuipers en R. van den Dool. Sportinfrastructuur: organisaties, accommodaties en
Vrijwilligers. In: A. Tiessen-Raaphorst (red). Rapportage sport 2014, p. 122-142. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Muthén, L., en B. Muthén (1998-2015). Mplus User’s Guide. Seventh Edition. Los Angeles: Muthén & Muthén.
Hoekman, R., K. Breedveld en G. Kraaykamp (2016). A landscape of sport facilities in the Netherlands. International Journal of Sport Policy and Politics, jg. 2, nr. 8, p. 1-16.
Goossens, R., en A. Kuipers (2015). Economie van de sport. In: A. Tiessen-Raaphorst (red.), Rapportage sport
2014, p. 143-165. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
moa/cbs (2015) Gebruikersinstructie Gouden Standaard. Amsterdam/Den Haag en Heerlen: moa, Center for Information Based Decision Making & Marketing Research/cbs.
ocw (2013). Cultuur in Beeld 2013. Den Haag: ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
ocw (2015). Cultuur in Beeld 2015. Deel 2: ontwikkelingen in de cultuursector. Den Haag: ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap.
rivm (2015). www.kernindicatorensportenbewegen.nl (https://www.volksgezondheidenzorg.info/sport/
kernindicatoren). Bilthoven: rivm.
StataCorp (2015). Stata: Release 14. Statistical Software. College Station, tx: StataCorp lp.
Tiessen-Raaphorst, A., A. van den Broek en R. van den Dool (2013). Wie doen er aan sport en cultuur? Eerste
presentatie van gegevens uit de Vrijetijdsomnibus 2012. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tiessen-Raaphorst, A. (red.) (2015). Rapportage sport 2014. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
cbs/rivm (2015). Sport Kernindicatoren. Sportdeelname wekelijks trend (https://www.volksgezondheidenzorg.info/
sport/kernindicatoren/sportdeelname-en-clublidmaatschap#node-sportdeelname-12-keer-jaarvaker). Den Haag en Heerlen/Bilthoven: cbs/rivm.
vws (2014). Kernindicatoren Sport 2014. Den Haag: ministerie van vws.
vws (2015). Beleidskader Sportevenementen. Den Haag: ministerie van vws.
Wennekers, A. M., M. Cloïn, A. van den Broek en A. Tiessen-Raaphorst (2015). Vrijetijdsbesteding. In: R. Bijl,
J. Boelhouwer, E. Pommer en I. Andriessen (red.), De Sociale Staat van Nederland 2015, p. 240-264.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

75

literatuur

Werff, H. van der, en K. Breedveld (red.) (2013). Zwemmen in Nederland: de zwemsport in al zijn facetten nader belicht.
Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Yang, C.-C. (2006). Evaluating latent class analysis models in qualitative phenotype identification. In: Computational Statistics & Data Analysis, jg. 4, nr. 50, p. 1090-1104 (http://www.sciencedirect.com/science/
article/pii/S0167947304003391).

76

literatuur

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.
scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Deze publicaties zijn in gedrukte vorm verkrijgbaar bij de (internet)boekhandel en
zijn als pdf gratis te downloaden via www.scp.nl. Een complete lijst is te vinden op
www.scp.nl/publicaties.
scp-publicaties 2015
2015-1 Rapportage sport 2014 (2015). Annet Tiessen-Raaphorst. isbn 978 90 377 0731 1
2015-2 Media:Tijd in beeld. Dagelijkse tijdsbesteding aan media en communicatie (Het culturele
draagvlak, deel 14) (2015). Nathalie Sonck en Jos de Haan. isbn 978 90 377 0732 8
2015-3 Aanbod van arbeid 2014. Arbeidsdeelname, flexibilisering en duurzame inzetbaarheid (2015).
Jan Dirk Vlasblom, Patricia van Echtelt en Marian de Voogd-Hamelink.
isbn 978 90 377 0595 9
2015-4 Zicht op zorggebruik. Ontwikkelingen in het gebruik van huishoudelijke hulp, persoonlijke
verzorging en verpleging tussen 2004 en 2011 (2015). Inger Plaisier en Mirjam de Klerk.
isbn 978 90 377 0641 3
2015-5 Surveying ethnic minorities. The impact of survey design on data quality (2015). Joost
Kappelhof. isbn 978 90 377 0545 4
2015-6 Maten voor gemeenten. Prestaties en uitgaven van de lokale overheid in de periode
2007-2012 (2015). Evert Pommer, Ingrid Ooms en Saskia Jansen.
isbn 978 90 377 0738 0
2015-7 Concurrentie tussen mantelzorg en betaald werk (2015). Edith Josten en Alice de Boer.
isbn 978 90 377 0550 8
2015-8 Langer in Nederland. Ontwikkelingen in de leefsituatie van migranten uit Polen en Bulgarije
in de eerste jaren na migratie (2015). Mérove Gijsberts (scp) en Marcel Lubbers (Radboud Universiteit). isbn 978 90 377 0571 3
2015-9 Gisteren vandaag. Erfgoedbelangstelling en erfgoedbeoefening (Het culturele draagvlak,
deel 15) (2015). Andries van den Broek en Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0665 9
2015-10 Vrouwen, mannen en de hulp aan (schoon)ouders (2015). Alice de Boer, Mirjam de Klerk
en Ans Merens. isbn 978 90 377 0745 8 (elektronische publicatie)
2015-11 Jeugdzorg: verschil tussen budget en contract. Een voorbeeld uit de regio (2015). Evert
Pommer en Klarita Sadiraj. isbn 978 90 377 0737 3 (elektronische publicatie)

77

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2015-12 Wel trouwen, niet zoenen. De houding van de Nederlandse bevolking tegenover lesbische,
homoseksuele, biseksuele en transgender personen 2015 (2015). Lisette Kuyper.
isbn 978 90 377 0742 7
2015-13 Migranten uit Midden- en Oost-Europese landen in Nederland door de tijd gevolgd. Een vergelijking tussen twee panelonderzoeken (2015). Mérove Gijsberts (scp), Marcel Lubbers
(ru), Jaco Dagevos (scp/eur), Joost Jansen (eur), Godfried Engbersen (eur) en Erik
Snel (eur). isbn 978 90 377 0744 1 (elektronische publicatie)
2015-14 Ouderenmishandeling in Nederland. Inzicht in kennis over omvang en achtergrond van ouderen die slachtoffer zijn van ouderenmishandeling (2015). Inger Plaisier en Mirjam de
Klerk (red.) isbn 978 90 377 0748 9
2015-15 De onderkant van de arbeidsmarkt in 2025 (2015). Marloes de Graaf-Zijl, Edith Josten,
Stefan Boeters, Evelien Eggink, Jonneke Bolhaar, Ingrid Ooms, Adri den Ouden en
Isolde Woittiez. isbn 978 90 377 0742 7 (elektronische publicatie)
2015-16 Op afkomst afgewezen. Onderzoek naar discriminatie op de Haagse arbeidsmarkt (2015).
Iris Andriessen, Barbara van der Ent, Manu van der Linden en Guido Dekker.
isbn 978 90 377 0746 5
2015-17 Co-wonen in context. Samenwonende generaties, mantelzorg en de kostendelersnorm in de
aow (2015). Cok Vrooman, Alice de Boer, Jean Marie Wildeboer Schut, Isolde Woittiez en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0750 2 (elektronische publicatie)
2015-18 Niet van de straat. De lokale samenleving in globaliserende, groeiende steden (2015). Lotte
Vermeij en Jeanet Kullberg. isbn 978 90 377 0753 3 (elektronische publicatie)
2015-19 Wmo- en AWBZ-voorzieningen 2009-2012; Een nulmeting (2015). Ab van der Torre en
Lisa Putman. isbn 978 90 377 0539 3
2015-20 Vraag naar arbeid 2015 (2015). Patricia van Echtelt, Roelof Schellingerhout en Marian
de Voogd-Hamelink. isbn 978 90 377 0754 0
2015-21 Nederland in Europees perspectief. Tevredenheid, vertrouwen en opinies (2015). Jeroen
Boelhouwer, Gerbert Kraaykamp en Ineke Stoop (red.). isbn 978 90 377 0756 4
2015-22 Opvoeden in niet-westerse migrantengezinnen. Een terugblik en verkenning (2015). Freek
Bucx en Simone de Roos (red.). isbn 978 90 377 0673 4
2015-23 Vijf jaar Caribisch Nederland. Gevolgen voor de bevolking (2015). Evert Pommer en Rob
Bijl (red.). isbn 978 90 377 0755 7
2015-24 Meer democratie, minder politiek? Een studie van de publieke opinie in Nederland (2015).
Josje den Ridder en Paul Dekker. isbn 978 90 377 0757 1
2015-25 Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid. Opvattingen van werkenden over aanvullende
pensioenen (2015). Stella Hoff. isbn 978 90 377 0758 8 (elektronische publicatie)
2015-26 Vijf jaar Caribisch Nederland | Journalistieke samenvatting. Gevolgen voor de bevolking
(2015). Evert Pommer en Rob Bijl (red.); samengevat door Karolien Bais.
isbn 978 90 377 760 1 (elektronische publicatie)
2015-27 Verzorgd in Europa: kerncijfers 2011. Een vergelijking van de langdurige zorg van 50-plussers
in zestien Europese landen (2015). Debbie Verbeek-Oudijk, Isolde Woittiez, Evelien
Eggink en Lisa Putman. isbn 978 90 377 0761 8 (elektronische publicatie)

78

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2015-28 Roemeense migranten. De leefsituatie in Nederland kort na migratie (2015). Mérove
Gijsberts (scp) en Marcel Lubbers (ru). isbn 978 90 377 0763 2
2015-29 Keuzeruimte in de langdurige zorg. Veranderingen in het samenspel van zorgpartijen en cliënten (2015). Mariëlle Non (cpb), Ab van der Torre (scp), Esther Mot (cpb), Evelien
Eggink (scp), Pieter Bakx (eur) en Rudy Douven (cpb). isbn 978 90 377 0762 5
(elektronische publicatie)
2015-30 55-plussers en seksuele oriëntatie. Ervaringen van lesbische, homoseksuele, biseksuele en
heteroseksuele 55-plussers (2015). Jantine van Lisdonk en Lisette Kuyper.
isbn 978 90 377 0766 3
2015-31 Werelden van verschil. Over de sociaal-culturele afstand en positie van migrantengroepen in
Nederland. (2015). Redactie: Willem Huijnk, Jaco Dagevos, Mérove Gijsberts en Iris
Andriessen. isbn 978 90 377 0767 0
2015-32 Pensions: solidarity and choice. Opinions of working people on supplementary pensions.
(2015). Stella Hoff. isbn 978 90 377 0771 7 (elektronische publicatie)
2015-33 Public sector achievement in 36 countries. A comparative assessment of inputs, outputs and
outcomes (2015). Benedikt Goderis (red.) isbn 978 90 377 0741 0
2015-34 De sociale staat van Nederland 2015 (2015). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Evert
Pommer en Iris Andriessen. isbn 978 90 377 0768 7
2015-35 Informele hulp: wie doet er wat ? Omvang, aard en kenmerken van mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg en ondersteuning in 2014(2015). Mirjam de Klerk, Alice de Boer,
Inger Plaisier, Peggy Schyns en Sjoerd Kooiker. isbn 978 90 377 0769 4
2015-36 Betrokken wijken. Ervaringen van bewoners en professionals met wijkverbetering in vier
(voormalige) aandachtswijken (2015). Jeanet Kullberg, Lonneke van Noije, Esther van
den Berg, Wouter Mensink en Malika Igalla, m.m.v. Hanneke Posthumus.
isbn 978 90 377 0764 9
2015-37 Zorg vragen of zorg dragen? Een verkenning van de invloed van netwerken en inkomen op het
gebruik van langdurige zorg door Nederlandse 55-plussers (2015). Isolde Woittiez,
Evelien Eggink, Debbie Verbeek-Oudijk en Alice de Boer. isbn 978 90 377 0765 6
(elektronische publicatie)
scp-publicaties 2016
2016-1 Trust, life satisfaction and opinions on immigration in 15 European countries (2016). Jeroen
Boelhouwer, Gerbert Kraaykamp en Ineke Stoop. Isbn 978 90 377 0775 5
2016-2 Lekker vrij!? Vrije tijd van vrouwen, tijdsdruk en de relatie met de arbeidsduur van vrouwen
(2016). Wil Portegijs (scp), Mariëlle Cloïn (scp), Rahil Roodsaz (Atria) en Martin
Olsthoorn (scp). isbn 978 90 377 0776 2
2016-3 Kiezen bij de kassa. Een verkenning van maatschappelijk bewust consumeren in Nederland
(2016). Peggy Schyns. isbn 978 90 377 0709 0
2016-4 Kleine gebaren. Het belang van dorpsgenoten voor ouderen op het platteland (2016). Lotte
Vermeij. isbn 978 90 377 0779 3 (elektronische publicatie)

79

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2016-5 Niet buiten de burger rekenen! Over randvoorwaarden voor burgerbetrokkenheid in het
nieuwe omgevingsbestel (2016). Andries van den Broek, Anja Steenbekkers, Pepijn
van Houwelingen en Kim Putters. isbn 978 90 377 0774 8
2016-6 Een lang tekort. Langdurige armoede in Nederland (2016). Jean Marie Wildeboer Schut
en Stella Hoff. isbn 978 90 377 0780 9
2016-7 Zorg en ondersteuning in Nederland: kerncijfers 2014 (2016). Lisa Putman, Debbie Verbeek-Oudijk, Mirjam de Klerk en Evelien Eggink. isbn 978 90 377 0785 4 (elektronische publicatie)
2016-8 LHBT-monitor 2016. Opvattingen over en ervaringen van lesbische, homoseksuele, biseksuele
en transgender personen (2016). Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0787 8
2016-9 Overall rapportage sociaal domein 2015. Rondom de transitie (2016). Evert Pommer en
Jeroen Boelhouwer (red.). isbn 978 90 377 0788 5
2016-10 Samenvatting Overall rapportage sociaal domein 2015. Rondom de transitie (2016). Evert
Pommer, Jeroen Boelhouwer, Esther van den Berg en Maaike den Draak.
isbn 978 90 377 0789 2
2016-11 Societal Pessimism: A Study of its Conceptualization, Causes, Correlates and Consequences
(2016). Eefje Steenvoorden. isbn 978 90 377 0786 1
2016-12 Cumulaties in de jeugdhulp (2016). Klarita Sadiraj, Michiel Ras en Evert Pommer.
isbn 978 90 377 0790 8 (elektronische publicatie)
2016-13 Gedeelde waarden en een weerbare democratie. Een verkenning op basis van bevolkingsenquêtes (2016). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0793 9 (elektronische publicatie)
2016-14 Thuiszorguitgaven en informele hulp. Relatie tussen veranderingen in de thuiszorguitgaven en
het gebruik van informele hulp (2016). Debbie Verbeek-Oudijk en Isolde Woittiez.
isbn 978 90 377 0792 2 (elektronische publicatie)
2016-15 Werkloos toezien? Gevolgen van de crisis voor emancipatie en welbevinden (2016). Ans
Merens en Edith Josten. isbn 978 90 377 0791 5 (elektronische publicatie)
2016-16 Het brede-welvaartsbegrip volgens het scp (2016). Jeroen Boelhouwer.
isbn 978 90 377 0794 6 (elektronische publicatie)
2016-17 Sport en cultuur. Patronen in belangstelling en beoefening (2016). Annet Tiessen-Raaphorst en Andries van den Broek. isbn 978 90 377 0795 3 (elektronische publicatie)
2016-18 Gemiddelde budgetten per cliënt (en dag) voor de cliënten met een voogdijmaatregel en cliënten die 18 jaar of ouder zijn (2016). Evert Pommer en Klarita Sadiraj.
isbn 978 90 377 0797 7 (elektronische publicatie)
2016-19 Verzorgd in Europa: kerncijfers 2013. Een vergelijking van de zorg en ondersteuning voor 50plussers in veertien Europese landen (2016). Debbie Verbeek-Oudijk en Lisa Putman.
isbn 978 90 377 0798 4 (elektronische publicatie)
2016-20 Taking part in uncertainty. The significance of labour market and income protection reforms
for social segmentation and citizens’ discontent (2016). J.C. Vrooman.
isbn 978 90 377 0799 1
2016-21 Tussen groen en grijs. Een verkenning van tuinen en tuinieren in Nederland (2016). Jeanet
Kullberg. isbn 978 90 377 0796 0
80

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2016-22 De dorpse doe-democratie. Lokaal burgerschap bekeken vanuit verschillende groepen dorpsbewoners (2016). Lotte Vermeij, Joost Gieling. isbn 978 90 377 0802 8 (elektronische publicatie)
2016-23 Aanbod van arbeid (2016). Patricia van Echtelt, Simone Croezen, Jan Dirk Vlasblom,
Marian de Voogd-Hamelink, m.m.v. Lucille Mattijssen. isbn 978 90 377 0801 1
2016-24 Beleidssignalement. Het gebruik van kinderopvang door ouders met lagere inkomens (2016).
Anne Roeters en Freek Bucx. isbn 978 90 377 0803 5 (elektronische publicatie)
2016-25 Gemeentelijke prestaties gemeten. Een vooronderzoek naar de meting van prestaties van de
lokale overheid op gemeentelijk niveau (2016). Evert Pommer en Ingrid Ooms.
isbn 978 90 377 0804 2 (elektronische publicatie)
2016-26 Nieuwe Spaanse migranten in Nederland (2016). Mérove Gijsberts, Marcel Lubbers,
Fenella Fleischmann, Mieke Maliepaard en Hans Schmeets.
isbn 978 90 377 0805 9
2016-27 Zorg en onbehagen in de bevolking (2016). Paul Dekker, Josje den Ridder en Pepijn van
Houwelingen, m.m.v. Sjoerd Kooiker. isbn 978 90 377 0807 3 (elektronische publicatie)
2016-28 Wikken en wegen in het hoger onderwijs. Over studieloopbanen en instellingsbeleid (2016).
Lex Herweijer en Monique Turkenburg. isbn 978 90 377 0806 6
2016-29 Beperkt in functie. Trendrapportage ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en arbeidsdeelname van mensen met gezondheidsbeperkingen (2016). Redactie: Maroesjka Versantvoort en Patricia van Echtelt. isbn 978 90 377 0808 0
Overige publicaties
Burgerperspectieven 2015 | 1 (2015). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0740 3
Burgerperspectieven 2015 | 2 (2015). Josje den Ridder, Paul Dekker en Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0751 9
Burgerperspectieven 2015 | 3 (2015). Paul Dekker, Pepijn van Houwelingen en Tom van der
Meer. isbn 978 90 377 0759 5
Burgerperspectieven 2015 | 4 (2015). Paul Dekker, Rozemarijn van Dijk, Pepijn van
Houwelingen, Wouter Mensink en Yvette Sol. isbn 978 90 377 0772 4
Burgerperspectieven 2016 | 1 (2016). Josje den Ridder, Paul Dekker en Pepijn van Houwelingen,
m.m.v. Esther Schrijver. isbn 978 90 377 0772 4
Burgerperspectieven 2016 | 2 (2016). Josje den Ridder, Wouter Mensink, Paul Dekker en Esther
Schrijver. isbn 978 90 377 0800 4
Burgerperspectieven 2016 | 3 (2016). Paul Dekker, Lisanne de Blok en Joep de Hart. isbn
978 90 377 0810 3
Gescheiden werelden? (2014). Mark Bovens, Paul Dekker en Will Tiemeijer (red.).
isbn 978 90 377 0734 2. Gezamenlijke uitgave van het scp en de wrr.

81

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau