Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 300

Evaluatie van de Wet op de vaste boekenprijs

Nr. 6

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 februari 2015
Nederland kent sinds 1923 een regeling voor een vaste boekenprijs. Vele
decennia was deze regeling alleen gebaseerd op onderlinge afspraken
tussen partijen uit de boekenbranche. Toen duidelijk werd dat dit
«Reglement Handelsverkeer» een wettelijke basis vereiste in het licht van
de mededingingswet, werd het Reglement omgezet in de Wet op de vaste
boekenprijs (Wvbp). Deze werd in 2005 van kracht. Telkens na vier jaar
dient aan de Staten-Generaal verslag te worden gedaan over de doeltreffendheid en de effecten van de wet in de praktijk. Hierbij bied ik u het
evaluatieverslag aan over het functioneren van de Wvbp over de periode
2009–2012 en mijn conclusies daarbij.
De evaluatie heeft plaatsgevonden in een onrustige tijd in het boekenvak.
De omzetten dalen al enkele jaren. In 2013 daalde de omzet met 5,5%.1
Begin 2014 ging het grote boekenconcern Polare failliet. Het boekenvak
vertoont tegelijkertijd veerkracht. Mede dankzij de steun van het lezerspubliek via crowdfunding konden de Polare-winkels een zelfstandige
doorstart maken. Ook ontstaan nieuwe initiatieven in het aanbod van
e-boeken. LeesID (de digitale boekenkast) biedt de gebruiker altijd en
overal toegang tot al zijn e-boeken onafhankelijk van de aanbieder. Elly’s
Choice biedt een e-boekabonnement van 10 boeken per maand voor een
vast bedrag per maand.2 Recent is de langverwachte komst van Amazon
op de Nederlandse markt een feit.
De ontwikkelingen in de boekenmarkt voeden ook het maatschappelijk
debat over nut, noodzaak en werking van de vaste boekenprijs. Dit
evaluatieverslag bevat de beleidsreactie op de rapportages die voor deze
tweede evaluatie zijn opgesteld. Daarbij heb ik tevens de overwegingen in

1
2

kst-32300-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

http://www.kvb.nl/feiten-en-cijfers/kerncijfers
Zie https://leesid.nu, https://www.ellyschoice.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

1

het maatschappelijk debat betrokken, zoals die de afgelopen maanden in
de pers zijn verschenen. De evaluatie bestond uit de volgende onderdelen:3
– het onderzoek naar de effecten van de Wvbp uitgevoerd door de
bureaus Dialogic en APE;
– de zelfevaluatie van het Commissariaat voor de Media (CvdM) van het
toezicht op en de handhaving van de Wvbp, bestaande uit een
beschrijving van werkzaamheden en een onderzoek van Ecorys naar
de opvattingen van «stakeholders» over het functioneren van het
CvdM;
– een evaluatie van de Wvbp door de Koninklijke Vereniging van het
Boekenvak (KVB), bestaande uit een voorstel tot enkele aanpassingen
van de wet en een verslag van een evaluatiegesprek gevoerd met de
Vereniging van Muziekhandelaren en Uitgevers in Nederland (VMN);
– het advies van de Raad voor Cultuur over de tweede evaluatie Wvbp.
Het advies van de raad en de resultaten van het onderzoek van Dialogic
heb ik besproken met een afvaardiging van de boekensector zelf om tot
een passende beleidsreactie te komen.
Kabinetsvisie
Ik volg het advies van de Raad voor Cultuur om de Wvbp onder een aantal
condities te continueren voor een periode van vier jaar. Na die vier jaar zal
de Wvbp opnieuw worden geëvalueerd en na twee jaar maak ik de
tussenstand op. Bij de evaluatie staat met name de effectiviteit en de
proportionaliteit van de vaste boekenprijs centraal. In lijn met het advies
van de Raad voor Cultuur bekijk ik of de evaluatie beter empirisch kan
worden onderbouwd. Doel van de evaluatie is om te bezien of de wet
effectief bijdraagt aan een divers boekenaanbod en nodig is om dat te
bereiken. Ook wordt de functionaliteit van de wet opnieuw bezien in het
licht van de veranderende marktomstandigheden en de digitalisering in
de boekenmarkt.
Een divers en breed beschikbaar aanbod van boeken is van essentieel
belang voor onze kenniseconomie, voor ons onderwijsstelsel, voor een
vitale lees- en schrijfcultuur en voor cultuurparticipatie. De vaste
boekenprijs is één van de instrumenten die de productie, distributie en
receptie van boeken als dragers van cultuur beschermen. In economisch
zware tijden weegt dit belang nog zwaarder. Directe liquidatie van de
Wvbp zou in een al krimpende boekenmarkt leiden tot een ernstige
inkomstendaling van uitgevers en boekverkopers. Daardoor zullen zij niet
beschikken over de middelen die noodzakelijk zijn voor investeringen in
innovatie.
Het publieke belang dat de vbp tracht te borgen wordt vrijwel unaniem
onderschreven, ook door tegenstanders van de prijsbinding. Er is wel
verschil van mening over het ingezette middel. De vraag is of het doel van
de vbp rechtvaardigt dat de overheid via een verbod op prijsconcurrentie
vergaand ingrijpt in het functioneren van de vrije markt. Dit klemt des te
meer nu tot op heden geen empirisch bewijs is geleverd over de
effectiviteit van de vbp om het publieke belang te borgen. Het belangrijkste nadeel is dat de vbp zal leiden tot hogere prijzen voor goedverkopende titels. Daartegenover staat het cultuurpolitieke argument dat
afschaffing van de vbp waarschijnlijk nadelige gevolgen zal hebben voor
de boekvoorziening: een minder pluriform boekenaanbod, sluiting van
boekhandels en versmalling van het assortiment in de boekhandel door
beperking van aanbod van nieuwe risicovolle publicaties. Kortom dit
3

Bijlagen bij Kamerstuk 32 300, nr. 5 en Kamerstuk 32 641, nr. 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

2

geheel leidt tot een verschraling van het boekenaanbod. Niemand kan
echter met absolute zekerheid zeggen dat deze effecten zullen optreden.
Sinds de vorige evaluatie van de wet heeft de digitalisering in het
boekenvak een snelle ontwikkeling doorgemaakt. Steeds meer mensen
bestellen bij een internetboekhandel en het aantal e-boeken groeit
gestaag. De toenemende digitalisering geeft deze tweede evaluatie een
extra dimensie omdat men zich kan afvragen of de vbp niet achterhaald
wordt door de werkelijkheid van een compleet digitaliserende boekenmarkt. Ik stel vast dat deze werkelijkheid nog niet is aangebroken. Zolang
het fysieke boek en de fysieke boekhandel dominant zijn, blijft de wet
relevant.
De keuze voor voorlopige voortzetting van de wet is het resultaat van een
afweging op grond van het publiek belang van de voor- en nadelen van
prijsbinding. Het financiële nadeel van gemiddeld hogere boekenprijzen
van met name goedlopende titels acht ik van minder gewicht dan het
cultureel en maatschappelijk belang van een boekcultuur waarin ook het
minder courante, meer risicovolle boek wordt uitgegeven en beschikbaar
is in de boekhandel.
De dalende boekverkoop vermindert mogelijk de inkomsten van uitgevers
en boekverkopers waardoor deze boekcultuur dreigt te worden aangetast.
Op de maatschappelijke ontwikkelingen die de dalende boekomzet
veroorzaken, heeft de vbp uiteraard geen invloed. Het instrument kan wel
een dempend effect hebben op de negatieve gevolgen.
Aan de voortzetting van de Wvbp verbind ik een aantal voorwaarden:
– Er komt een onderzoek naar de interne kruissubsidiëring bij uitgevers
en boekhandels tussen courante en minder courante titels. De Wvbp
biedt de financiële ruimte voor deze kruissubsidiëring, waardoor een
breed en divers boekenaanbod mogelijk is. Het onderzoek moet zorgen
voor een betere empirische onderbouwing van de beoogde effecten
van de vbp.
– Alle belanghebbenden in het boekenvak, de Koninklijke Vereniging
voor het Boekenvak (KVB), het Nederlands Letterenfonds, de Groep
Algemene Uitgevers, de Koninklijke Boekverkopersbond en de CPNB,
werken samen aan innovatie en versterken de kennis over de
ontwikkelingen in het boekenvak.
– De KVB neemt de rol van expertise/innovatiecentrum op zich. De KVB
heeft toegezegd op korte termijn een innovatieagenda op te stellen en
voor financiering te zorgen in nauwe samenwerking en overleg met
partijen uit het boekenvak.
Ik ben bereid tot een financiële bijdrage in de kosten van het innovatiecentrum mits daar een substantiële investering van het vak zelf tegenover
staat. Het stimuleren en bevorderen van de leescultuur is voor mij
wezenlijk. De Kamer ontvangt voorjaar 2015 een brief over een integrale
aanpak van laaggeletterdheid/leesbevordering.
Bij de laatste wetswijziging is de evaluatietermijn van de Wvbp op verzoek
van de Tweede Kamer verkort van vijf naar vier jaar. Gezien de snelheid en
impact van de ontwikkelingen zal ik de Kamer na twee jaar tussentijds
informeren.
Leeswijzer
Deze brief is opgebouwd uit drie delen. In Deel 1 staat het doel en de
werking van de wet op de vaste boekenprijs centraal (hoofdstuk 1).
Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van de evaluatie door Dialogic/APE. In
hoofdstuk 3 ga ik in op het maatschappelijke debat rond de vaste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

3

boekenprijs. Hoofdstuk 4 bevat een samenvatting van het advies van de
Raad voor Cultuur en hoofdstuk 5 mijn reactie hierop. In hoofdstuk 6
schrijf ik welke acties ik neem in reactie op de aanbevelingen van de raad.
Deel 2 van deze brief handelt over de positie van het wetenschappelijke
boek, met name de uitvoerbaarheid van het amendement De Liefde/
Voordewind.4
Deel 3 van de brief spitst zich toe op de uitvoering van de wet.
De bijlage bevat een beoordeling van onderzoek naar de effecten van de
afschaffing van de vbp in Denemarken en het Verenigd Koninkrijk.
Deel I: De evaluatie van de wet op de vaste boekenprijs
1. Waarom een vaste boekenprijs?
Doel van de Wvbp is het bijdragen aan een breed en divers boekenaanbod
van Nederlands- en Friestalige titels, dat voor de consument beschikbaar
is via een geografisch gespreid netwerk van boekhandels. De vaste prijs
geldt alleen voor het papieren boek en niet voor vreemdtalige boeken en
schoolboeken. Eén jaar na publicatie van een boek kan de uitgever
beslissen om de vaste prijs op te heffen. De vaste prijs schakelt overigens
niet geheel de concurrentie tussen boekverkopers uit. Weliswaar kunnen
zij niet op prijs concurreren maar wel op alle andere aspecten die voor de
consument van belang zijn zoals het assortiment, de persoonlijke service,
de locatie, bestelgemak etc. De wet biedt diverse mogelijkheden om af te
wijken van de vaste prijs door het voeren van acties of het geven van
kortingen. Zo kunnen ook verbindingen worden gelegd tussen het boek en
culturele activiteiten, zoals een bijzondere prijs voor de koppeling van de
aanschaf van een boek en bijvoorbeeld een theater- of filmkaartje.5
Wat is de beoogde werking van de vaste boekenprijs?
De beoogde werking van de vbp is uitgebreid beschreven in Boek en
Markt. 6 Ik geef hieronder een samenvatting.
Beoogde werking voor de boekhandel – De prijsbinding beschermt de
handelsmarge van boekverkopers door de prijsconcurrentie op het niveau
van de verkoop aan de consument uit te schakelen. Het verbod op
prijsconcurrentie heeft als doel te voorkomen dat assortimentsboekhandels de inkomsten uit goedlopende boeken verliezen aan discounters
en internetboekhandels die deze titels tegen zeer lage prijzen kunnen
aanbieden.7 De vaste prijs geeft de boekverkopers extra financiële ruimte
om ook minder goed verkopende boeken in hun assortiment op te nemen.
Met de winst op goed verkopende titels kan door middel van kruissubsidiëring de inkoop van risicovolle titels worden gefinancierd. Dit zijn veelal
titels die van cultureel belang zijn zoals debutanten, minder bekende
literaire auteurs, kwetsbare genres als essayistiek en poëzie.
Beoogde werking voor de uitgever – Een gedifferentieerd netwerk van
boekhandels is ook in het collectieve belang van uitgevers. Zij hebben
immers behoefte aan zoveel mogelijk verkoopkanalen voor de verkoop
van hun boeken, met name de meer risicovolle uitgaven. Als het

4

Amendement De Liefde/Voordewind Kamerstuk 32 641, nr. 9
Zie http://www.cvdm.nl/vaste-boekenprijs/veelgestelde-vragen/
6
Zie hiervoor hoofdstuk 6 van CPB/SCP (2002), Boek en Markt, Effectiviteit en efficiëntie van de
vaste boekenprijs, Den Haag. http://www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2002/
Boek_en_markt
7
Een assortimentsboekhandel is een boekhandel met ten minste 2000 titels op voorraad.
Inloopzaken als AKO en Bruna zijn geen assortimentsboekhandels
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

4

onvoldoende loont voor een breed gesorteerde boekhandel om boeken op
voorraad te houden waarvan het succes op voorhand niet gegarandeerd
is, kan dat tot verschraling van het boekenaanbod leiden. Voor de
vernieuwing van het aanbod is het namelijk nodig dat uitgevers risico’s
durven te nemen. Vanwege de vbp zijn (assortiments-)boekhandelaren
naar verwachting meer bereid de uitgevers een redelijke marge toe te
staan op hun boeken. Immers, de boekverkopers profiteren zelf ook van
een beschermde handelsmarge. Dit is vooral van belang voor uitgevers
die geen sterke onderhandelingspositie hebben ten opzichte van
boekhandels. De assortimentsboekhandels zijn bij een vbp bereid een
voorraad boeken voor eigen rekening aan te houden. Hierdoor nemen de
potentiële opbrengsten toe voor uitgevers en biedt dit hen ruimte voor het
nemen van grotere risico’s bij de uitgave van boektitels. Dit bevordert de
pluriformiteit en beschikbaarheid van het aanbod. Van de meeste titels is
op voorhand niet duidelijk wat de verkoopbaarheid is. Zonder vaste prijs
zouden uitgevers en boekhandelaren waarschijnlijk voorzichtiger uitgeven
en inkopen. En dat leidt weer tot vermindering van de pluriformiteit van
het aanbod.
Geen vaste prijs e-boek – Het e-boek heeft geen vaste prijs omdat deze
vanwege de geringe voorraadkosten van internetboekhandels niet nodig
is voor het realiseren van een breed beschikbaar aanbod van e-boektitels.
Ook bij de verkoop van fysieke boeken heeft de internetboekhandel lage
voorraadkosten. Toch moet ook de internetboekhandel zich aan de vaste
prijs houden om een gelijk speelveld te creëren voor alle boekverkopers.
In mijn gesprekken met het boekenvak bleken vertegenwoordigers van de
internetboekhandel voorstanders van de vaste prijs voor het fysieke boek
vanwege de naar hun mening positieve bijdrage van de prijsbinding aan
een divers boekenaanbod.
Hoe werkt de vaste boekenprijs in de praktijk
Het is niet bekend welk deel van de cultuurpolitieke prestaties van de
boekenmarkt zijn toe te schrijven aan de vaste boekenprijs. In de keuzes
die uitgevers en boekhandelaren maken, spelen zowel bedrijfsmatige als
niet-bedrijfsmatige overwegingen een rol. Daarnaast zijn er nog allerlei
trendmatige ontwikkelingen in de vraag en aanbod van het boek.8 De vbp
vergroot de financiële ruimte voor kruissubsidiëring en maakt het
mogelijk om grotere risico’s te nemen bij het samenstellen van het
assortiment.
Boekverkopers kunnen drie redenen hebben voor de inkoop van incourante, potentieel verliesgevende titels door middel van kruissubsidiëring
(en mutatis mutandis uitgevers voor de publicatie van dergelijke titels):
Strategisch belang – Boeken die afzonderlijk niet rendabel zijn, kunnen
toch tezamen vanwege «economies of scope» aantrekkelijk zijn voor
boekverkopers om in hun assortiment op te nemen. Een boekverkoper kan
dat doen omdat de incourante titels bijdragen aan de reputatie of het
profiel van zijn boekhandel (bijvoorbeeld een literaire boekhandel). Deze
reputatie of profilering kan op termijn een gunstig effect hebben op de
winstgevendheid van de onderneming als geheel. Deze vorm van
kruissubsidie vooraf geschiedt dus op grond van de verwachting dat de
kosten zich uiteindelijk terugverdienen. Deze vorm van kruissubsidiëring
staat daarom op zich los van de vbp.

8

Zie hiervoor hoofdstuk 6 van Boek en Markt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

5

Onzekerheid over het succes van een titel – Elk nieuw boek moet gezien
worden als een prototype. Zelfs van gevierde auteurs is niet op voorhand
zeker dat het nieuwe boek het vorige succes evenaart. Gezien de
onvoorspelbaarheid van het succes van de meeste boektitels passen
boekverkopers ook achteraf kruissubsidiëring toe. Er is bovendien een
bedrijfsmatige noodzaak om boektitels op voorraad in de schappen te
hebben: voor nabestellingen geldt een lagere marge en klanten bepalen
hun koopbeslissingen in fysieke boekhandels nog grotendeels op basis
van het beschikbare aanbod.9 Kruissubsidiëring achteraf van «winkeldochters» gebeurt ook in de overige retail. Maar de extra financiële ruimte
geeft de boekverkopers de mogelijkheid grotere risico’s te nemen bij de
samenstelling van hun assortiment hetgeen gunstig is voor de brede
beschikbaarheid. En dat is weer in het belang van brede culturele
beschikbaarheid van het boek.
Maatschappelijke/culturele overwegingen – Boekverkopers kunnen ook
om niet-bedrijfsmatige redenen onrendabele boeken inkopen. Zonder de
vbp zouden zij hiertoe minder in staat zijn. Het gaat hier om boekverkopers die per se bepaalde kwaliteitsboeken in huis willen hebben, ook al
verwachten zij een waarschijnlijk verlies en geen «economies of scope».
Gelet op de werking in de praktijk van boekhandels en uitgevers is het erg
lastig aan te geven welk deel van de totale toegepaste kruissubsidiëring
samenhangt met elk van de drie motieven voor het uitgeven of inkopen
van risicovolle titels. De drie motieven kunnen weliswaar analytisch van
elkaar worden onderscheiden maar zullen in de praktijk in elkaar
overlopen. Belangrijker dan het onderscheid tussen bedrijfsmatige en
niet-bedrijfsmatige motieven is het extra effect van de vbp op de
financiële ruimte die beschikbaar is voor kruissubsidies, van welke aard
dan ook, en uiteindelijk de extra diversiteit van het boekenaanbod die dat
tot gevolg kan hebben.
Neveneffecten van de vaste boekenprijs
De vaste boekenprijs heeft een bredere werking dan hierboven genoemd.
Er zijn ook effecten voor de collectiviteit van het boekenvak, met name op
het terrein van distributie en promotie.
Collectiviteit: depotfunctie gelegitimeerd door wet – Nagenoeg elk boek in
Nederland is opgeslagen in het Centraal Depot van het Centraal Boekhuis
(CB). Dit zorgt ervoor dat boeken vanuit het CB heel snel de weg kunnen
vinden naar de lezer, zowel via de boekhandel als via internetboekhandels
als Bol.com. Binnen 24 uur heeft de consument zijn bestelde boek in huis
of kan hij het ophalen in de boekhandel. Dit efficiënte systeem is uniek in
Europa. De wet legaliseert dat uitgevers en boekverkopers collectieve
afspraken kunnen maken met het Centraal Boekhuis. Het gaat dan om
afspraken over de tarieven en voorwaarden bij de opslag en levering van
boeken en over de handelsmarge bij inkoop van één of meerdere
exemplaren van een titel.10 Zonder die collectiviteit zou het voor kleine
boekverkopers duurder worden een uitgebreid assortiment boeken aan te
bieden en voor kleine uitgevers duurder om hun boeken breed te
verspreiden. Zonder de wettelijke basis van de Wvbp zou het voortbestaan van deze collectieve functies van het CB in het gedrang kunnen
komen op grond van het verbod in de Mededingingswet op het maken
van dergelijke collectieve afspraken. Over de leveringsvoorwaarden en de
handelsmarge zouden weer individuele onderhandelingen tussen
9

Bij de inkoop van grotere volumes boeken ontvangt de boekverkoper een hogere korting dan
bij de nabestelling van de zogenoemde eentjes.
10
Artikel 15 Besluit vaste boekenprijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

6

uitgevers en boekverkopers moeten plaatsvinden. Het waarschijnlijke
gevolg is een achteruitgang van de bestelfunctie van veel boekhandels
(ten nadele van de service aan de consument), inefficiëncy en hogere
kosten bij distributie.
Collectiviteit: promotie – Kenmerkend voor de Nederlandse boekenmarkt
is ook de collectieve promotie van het boek en het lezen. In het bijzonder
geldt dit voor de promotie van het Nederlands boek door de stichting
Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB). Deze vergroot
de zichtbaarheid en bekendheid van het boek en draagt bij aan de
leesbevordering en het leesplezier. Het Boekenweekgeschenk en de
landelijke leesactie met de Nederlandse Spoorwegen zijn bij iedere
Nederlander bekend. In mijn gesprekken met het vak werd nadrukkelijk
naar voren gebracht dat de vbp bijdraagt aan de collectieve activiteiten in
de branche ten gunste van pluriformiteit, beschikbaarheid en publieksparticipatie. Ook CPB/SCP stellen dat zonder vbp het draagvlak voor
gezamenlijke acties en voorzieningen zou kunnen worden uitgehold.
2. Resultaten van de evaluatie van de vaste boekenprijs
In 2013 en 2014 hebben de bureaus Dialogic en APE de wettelijke
evaluatie van de werking van de vaste boekenprijs uitgevoerd. Om twee
redenen heb ik in deze tweede evaluatie evenals in de eerste, gekozen
voor een beschrijvende opzet van het effectonderzoek. In de eerste plaats
ontbreekt een empirisch ijkpunt (nulsituatie) voor het vaststellen van de
effecten van de wet omdat de wet grotendeels een situatie continueert die
we al decennia kennen. In de tweede plaats is met de studie van CBP/SCP
Boek en Markt uit 2002 reeds een gedegen theoretisch analytische studie
beschikbaar van de beoogde werking van de vaste prijs. Een herhaling
van deze exercitie leek mij niet opportuun. De opdracht aan Dialogic/APE
was drieledig:
1. het onderzoeken van de ontwikkelingen in de pluriformiteit van het
titelaanbod en de brede beschikbaarheid van het boek over de
periode 2009–2012;
2. het maken van een analyse van de gevolgen van de digitalisering
voor de werkingssfeer van de wet;
3. een beoordeling geven van de gevolgen van afschaffing van de
prijsbinding.
Ad 1. Ontwikkelingen in pluriformiteit en beschikbaarheid
2009–2012
De onderzoekers constateren de volgende ontwikkelingen ten opzichte
van de eerste evaluatie van de Wvbp (over 2002–2008) in de periode
2009–2013:
– het totale titelaanbod en het gemiddeld aantal geleverde genres is licht
gestegen, ook binnen het literair-culturele segment;
– het totale aantal boekhandels en het aantal breed gesorteerde
boekhandels is stabiel gebleven;11
– het assortiment van de breed gesorteerde boekhandel is smaller
geworden. Dit blijkt uit de jaarlijkse daling vanaf 2009 van het aantal
geleverde titels met 0,8% en ca. 3% daling bij de 25% best gesorteerde
boekhandels. Ook is het aantal vertegenwoordigde genres gedaald;
11

De raad twijfelt aan de betrouwbaarheid van de conclusies inzake de diversiteit van het
aanbod aangezien de gebruikte NUR-codes primair een marketing instrument zouden zijn.
Indertijd is door CPB/SCP onderkend dat het besluit van een uitgever om een titel tot een
bepaald genre te rekenen mede kan worden ingegeven door marketingoverwegingen. De
toegekende NUR-codes sporen echter, uitzonderingen daargelaten, met de inhoud van de
boeken en bovendien is geen praktisch uitvoerbaar alternatief voorhanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

7

–

het totaal aantal geleverde exemplaren per titel daalt en er is een
schevere verdeling van exemplaren over titels. Dit betekent dat een
kleiner aantal titels een steeds groter deel van de omzet realiseren.
Uitgevers zijn daarmee in toenemende mate afhankelijk van een of
enkele bestsellers voor een positief bedrijfsresultaat.

Dialogic stelt dat de verslechterende positie van de fysieke boekhandel in
hoge mate wordt veroorzaakt door omgevingsfactoren buiten het bereik
van de wet. De Wvbp heeft daarop hoogstens een remmende werking.
Door veranderend mediagebruik en de economische recessie zijn de
afgelopen jaren veel minder boeken verkocht. De omzet van het algemene
boek is gedaald met 25% in de afgelopen vijf jaar. In 2013 was de omzet in
het algemene boek gedaald naar € 525 mln. tegenover € 642 mln. in 2009.
Heel 2014 zal waarschijnlijk uitkomen op een daling van 8 tot 9%. We zien
dat de boekhandel, geconfronteerd met een forse vraaguitval en omzetverlies, een voorzichtiger en selectiever beleid is gaan voeren bij de
inkoop van risicovolle titels. Zo hoopt hij een verdere verslechtering van
het bedrijfsresultaat te voorkomen. Dit heeft ook zijn weerslag op de
uitgevers die mogelijk strenger selecteren en titels in lagere oplagen
uitbrengen dan voorheen.
Ad 2. Analyse van de gevolgen van digitalisering en innovatie
Evenals in de muziekindustrie, de filmsector en overige media, heeft
digitalisering grote impact op de boekenmarkt. Het papieren boek is
overigens nog zeer dominant met een marktaandeel van 93% in 2014. Bij
de distributie heeft de internetboekhandel de afgelopen jaren een snelle
groei doorgemaakt. Het is het een volwaardig afzetkanaal geworden naast
de fysieke boekhandel, die zelf ook steeds meer een hybride verkoopmodel hanteert.
De grote ontwikkelingen in de markt zijn:
1. de beschikbaarheid van e-boeken op diverse platformen (tablets,
e-readers, smartphones)
2. de digitale verkoop van fysiek en digitale boeken en piraterij
3. nieuwe onlinediensten en verdienmodellen.
Hieronder vat ik de belangrijkste bevindingen van Dialogic/Ape samen:
De e-boekenmarkt
De markt voor e-boeken kwam in Nederland voorzichtig op gang. Maar
met de introductie en explosieve groei van tablets sinds 2010 en het
toenemend aanbod aan e-readers groeide ook de vraag naar e-boeken.
Tussen 2009 en 2013 steeg het aantal verkochte e-boeken van 110.000
naar 1,7 miljoen. In totaal zijn er nu meer dan 7 miljoen e-boeken
verkocht. Online is één op vier verkochte boeken een e-boek. De actuele
cijfers over aanbod en prijs van e-boeken zijn als volgt:
– ruim 40% van de leverbare titels is nu ook als e-boek beschikbaar, in
totaal ruim 35.000 e-titels. Dit is vrij veel vergeleken met het aanbod in
andere landen: in de VS is het minder dan 9%, in het VK ruim 11%, in
Frankrijk ruim 1% en Duitsland 12,5%;12
– van iedere nieuwe titel verschijnt 80% ook als e-boek en één op de
zeven verkochte fictietitels is een e-boek;13
– het Nederlandse prijsniveau van e-boeken lag aanvankelijk hoog met
80% van de prijs van het fysieke boek. Dat is nu gedaald naar 69%. De
gemiddelde prijs per verkocht e-boekexemplaar bedraagt ruim € 9

12
13

Amazon, Libreka
GFK

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

8

–

tegenover gemiddeld ruim € 13 voor het fysieke boek.14 In het vak
wordt een verdere daling verwacht;
in Nederland ligt de prijs van meer dan de helft van het aanbod aan
e-boeken onder de € 10.15 De gemiddeld betaalde prijs wijkt niet erg af
van die in Duitsland en Frankrijk.16

Voor een e-boek geldt het algemene btw-tarief van 21%. Het algemene
btw-tarief voor e-boeken volgt uit Europese wetgeving die de download
van een e-boek beschouwt als een langs elektronische weg verrichte
dienst en niet de levering van een goed. Over de mogelijkheid om het
verlaagde btw-tarief op e-boeken toe te passen, beslist de Ecofin.17 Het
kabinet blijft wel aandringen op een aanpassing van de btw-richtlijn op dit
punt.18 Bij een berekening zonder BTW-heffing is het e-boek 40%
goedkoper dan het fysieke boek.
Uitgevers experimenteren nog steeds met de prijs van e-boeken, zowel
met lagere als met hogere prijzen. Uit de marktontwikkelingen blijkt niet
dat uitgevers de prijzen van e-boeken kunstmatig hoog houden om
kannibalisering te voorkomen van de inkomsten uit fysieke boeken met
een vaste prijs. Uitgevers beschouwen de e-boekenmarkt als een
zelfstandige en grotendeels additionele markt voor de groeiende groep
lezers die uitsluitend digitaal leest en de grote groep van hybride lezers. Er
zijn geen gegevens over de omvang van complementariteit versus
substitutie bij de aanschaf van e-boeken door deze doelgroepen.
Bredere beschikbaarheid via de internetboekhandel
Veel sneller dan het e-boek groeit de online aanschaf van boeken. Steeds
meer boeken worden via internetwinkels verkocht. Dialogic heeft
vastgesteld dat de toename vrijwel lineair stijgt, maar dat het niet
duidelijk is of en wanneer een plafond wordt bereikt. Ruim één op de vier
boeken wordt via de internetboekhandel aangeschaft. Bij extrapolatie van
de huidige trend zouden volgens Dialogic over 10 jaar het fysieke kanaal
en het digitale kanaal gelijke marktaandelen hebben.
De wet beoogt bij te dragen aan een divers en breed beschikbaar
boekenaanbod. De boekhandel is daarvoor het instrument niet het doel.
De vbp maakt de ruimte voor kruissubsidiëring groter ten behoeve van
het blijven verschijnen van de meer risicovolle titels. Deze extra ruimte
heeft de internetboekhandel niet nodig vanwege de zeer lage voorraadkosten. De voortschrijdende digitalisering doet de vraag rijzen of op
termijn de fysieke boekhandel en daarmee de vbp nog nodig is voor het
realiseren van dat cultuurpolitieke doel.
De vraag is in hoeverre de internetboekhandel de fysieke boekhandel
volledig kan vervangen zonder functieverlies? Dialogic constateert dat de
fysieke boekhandel en de internetboekhandel verschillende functies
vervullen. Er zijn gegronde redenen om aan te nemen dat de fysieke
boekhandel een meerwaarde heeft zodat van volledige vervangbaarheid
geen sprake is.19 Het boekenvak is overtuigd van het belang van de
zichtbaarheid van het boek. Dat vindt ook de grootste Nederlandse
internetboekverkoper, Bol.com.20 De etalagefunctie van boekhandels leidt
tot veel impuls- en cadeauaankopen. Boekhandels zijn ook onmisbaar bij
14

Gfk juni 2014)
Bol.com
www.publishingtechnology.com
17
De Raad Economische en Financiële Zaken van de EU
18
Brief aan de Tweede Kamer d.d. 23 januari 2015 van de Staatssecretaris van Financiën over het
Belgisch verlaagd btw-tarief op digitale kranten (Kamerstuk 34 002, nr. 93)
19
zie de laatste passage in de samenvatting van het Dialogic-rapport in de bijlage
20
«Kom je aan de prijs voor de bestseller, dan haal je het geld voor breedte, toegankelijkheid en
innovatie weg.» Daniel Ropers in Trouw, 7 januari 2015
15
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

9

de promotie van boeken en bij het onder de aandacht brengen van
onbekende titels. Ook spelen boekhandels een sterke stimulerende rol bij
de leesbevordering onder meer door het organiseren van signeersessies
en lezingen van auteurs.
Omdat er nog niet veel bekend is over de motieven van consumenten
voor de keuze voor fysieke of digitale aanschaf van boeken, wil ik hier
onderzoek naar laten doen. Het onderzoek moet inzicht bieden in de
factoren die van invloed zijn op de keuze van de consument voor online of
offline aanschaf van boeken en het belang dat hij hecht aan de fysieke
boekhandel. Wat, wanneer en hoe koopt de consument via internet
respectievelijk de fysieke boekhandel? Hoe vaak komt het voor dat hij zich
eerst oriënteert in de boekhandel en vervolgens bestelt op internet, en
gebeurt ook het omgekeerde? In dit onderzoek zal ik ook aandacht
besteden aan het eerder genoemde vraagstuk van complementariteit
versus substitutie bij de aanschaf van e-boeken.
Piraterij
Er is in Nederland een relatief groot aanbod aan gratis of goedkope
e-boeken uit legale bron: bijvoorbeeld boeken die niet meer auteursrechtelijk beschermd worden, de e-boeken die worden uitgeleend door
bibliotheken en de e-boeken versies die parallel aan (vaak nieuwe) fysieke
boeken worden uitgegeven. Tegelijkertijd worden er ook op grote schaal
nog steeds boeken gedownload uit illegale bronnen. Dit is voor de
boekenmarkt al jaren een groot probleem. De communis opinio is dat
alleen de beschikbaarheid van een laaggeprijsd en gebruiksvriendelijk
legaal aanbod de piraterij kan terugdringen. Volgens Dialogic is het
netto-effect van piraterij op de omzet onduidelijk. Een illegale download
kan gelijkstaan aan een gemiste verkoop (substitutie) maar het kan ook
zijn dat het boek anders toch niet gekocht was. In het laatste geval kan de
download door zijn marketingfunctie juist een positief effect hebben. Uit
onderzoek van Poort en Leenheer21 blijkt dat mensen die illegaal
downloaden vaker legaal e-boeken aanschaffen dan mensen die niet
illegaal downloaden. Voor een grote groep van vooral illegale gebruikers
lijken e-boeken en gedrukte boeken complementair. Een deel van de
mensen die een e-boek heeft verkregen heeft daarna ook de papieren
versie aangeschaft, namelijk 29% van de illegale en 6% van de legale
downloaders.
Innovatie: nieuwe onlinediensten en verdienmodellen
Evenals in de muziekindustrie, de dagbladsector en bij de omroep, zullen
ook de uitgever, boekhandelaar en bibliothecaris moeten innoveren om
relevant te blijven. Het boekenvak heeft al het nodige gerealiseerd
waaronder de digitale infrastructuur van het CB met een unieke bestelservice en het Digitaal Platform, een gezamenlijk initiatief van uitgevers en
verkopers ten behoeve van de verkoop van e-boeken. Hiervan maken ook
de bibliotheken volop gebruik. Een ander recent voorbeeld is de «LeesID».
Deze digitale boekenkast houdt alle door een consument gekochte
e-boeken bij elkaar beschikbaar, ongeacht bij welke aanbieder ze zijn
gekocht.22 Er is in de hele consumptiemarkt een verschuiving gaande van
«bezit» naar «toegang», ook bij boeken. Bij een deel van het publiek
kunnen we ook hier een verschuiving van kopen naar huren verwachten.

21
22

Poort. J & Leenheer J. (2012), Filesharing 2012. IViR en CentERdata
https://leesid.nu/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

10

Uitgevers oriënteren zich op het ontwikkelen van digitale abonnementen.
De uitgeverijen WPG en Lannoo werken aan een dienst waarbij consumenten tegen een vast maandbedrag e- boeken kunnen lenen. Recent
heeft «Elly’s Choice» zich aangediend. Voor een vast bedrag per maand
geeft deze abonneeservice van twee grote uitgevers toegang tot 10
actuele titels per maand, een korting van 25% op 30 andere e-boeken en
toegang tot een community.23 Feitelijk gaat het hier niet om huren want
gedownloade boeken blijven in het bezit van de klant. De uitgevers hopen
op een verbreding van de markt vooral voor hun niet actuele titels. Een
Nederlandse Bookify met een volledig aanbod van e-titels bestaat echter
nog niet. Uitgevers verkennen de mogelijkheden voor renderende
verdienmodellen. De noodzakelijke investeringen voor een dergelijke
dienst zijn groot, terwijl niet geprofiteerd kan worden van de schaalvoordelen van internationaal opererende aanbieders. De huurprijzen dienen
laag te zijn maar niet zo laag dat er nauwelijks inkomsten overblijven voor
rechthebbende auteurs en uitgevers.
Conclusie marktontwikkelingen
Dialogic stelt vast dat het tempo van digitalisering onzeker is. Er kunnen
geen onderbouwde voorspellingen worden gedaan over de ontwikkeling
van het marktaandeel van de internetboekhandel en van het e-boek.
Eerder in dit hoofdstuk kondigde ik een verklarend onderzoek aan naar de
functies van de fysieke en de internetboekhandel voor de consument.
Daarnaast is ook registrerend onderzoek nodig. Met het oog op de
werkingssfeer van de wet zal ik daarom de ontwikkelingen op het terrein
van de digitalisering nauwlettend monitoren en uw Kamer daarover
halverwege de volgende evaluatieperiode rapporteren.
Ad 3. Oordeel over de effecten van de afschaffing de prijsbinding
Het derde onderdeel van de onderzoeksopdracht van Dialogic bestond uit
het beoordelen van de vermoedelijke effecten van afschaffing van de
vbp.24 Dialogic komt tot de volgende uitspraken over de vermoedelijke
gevolgen. Zonder vbp zal waarschijnlijk het aantal boekhandels afnemen
en de gemiddelde boekenprijs iets dalen. Dit is de verwachting van een
ruime meerderheid van de geraadpleegde experts. Het is overigens
onzeker hoe groot de daling zal zijn en voor welke boeken die zal gelden.
Veel deskundigen binnen en buiten het boekenvak verwachten vooral
lagere prijzen voor bestsellers c.q. goedlopende boeken. Het effect
daarvan is waarschijnlijk dat risicovolle boeken niet of veel minder zullen
worden ingekocht door boekverkopers. Dit kan dan weer leiden tot een
minder brede beschikbaarheid en uiteindelijk een minder pluriform
boekenaanbod. Immers, als boekverkopers bepaalde titels niet meer
willen inkopen, zullen uitgevers minder geneigd zijn deze uit te gaan
geven. Het gevolg is dat auteurs van commercieel minder aantrekkelijke
boeken grote moeite zullen hebben met het vinden van een uitgever.
Sommige experts verwachten dat afschaffing van de vbp de groei van de
internetboekhandel en van het e-boek sterk zal stimuleren en dat deze
verdere digitalisering een positief effect zal hebben op de brede beschikbaarheid van boeken. Dialogic stelt vast dat een eventuele afschaffing van
de vbp zal leiden tot prijsconcurrentie die de positie van de fysieke
boekhandel verder zal verslechteren ten gunste van grote online internetaanbieders en branchevreemde bedrijven.

23
24

€ 3 bij een jaarabonnement van € 35; € 25 bij een maandabonnement
Op basis van een actualisering van Boek en Markt op dit onderdeel en raadpleging van experts

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

11

3. Reactie op het publieke debat over de vaste boekenprijs
In de aanloop naar het verschijnen van het raadadvies ontstond een
publiek debat over de voors en tegens van de vaste prijs.25 Dat debat is
nog niet verstomd.26 Enkelen spraken zich uit voor afschaffing van de
vbp.27 De KVB, de uitgevers en boekverkopers maar ook enkele economen
en juristen kwamen met een weerwoord, waarvan de kern is dat een vaste
prijs volgens hen onmisbaar is voor een pluriform aanbod. De teneur van
weer andere betogen is dat de vbp achterhaald is in een tijdperk waarin
nieuwe vormen van het schrijven, publiceren, verkopen en lezen van
«verhalen» de traditionele ketenstructuur van het boekenvak doorbreken.
In zijn vasthouden aan de vbp zou het boekenvak slechts defensieve
reflexen vertonen en bezig zijn met achterhoedegevechten.
Ik ga hier kort in op de bezwaren die de tegenstanders van de vbp hebben
genoemd. Dat doe ik mede op verzoek van de vaste commissie voor
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 19 juni 2014.
Betere culturele prestaties bij afschaffing vbp
Als nadeel van de vbp wordt gesteld dat bij vrije marktwerking de wetten
van vraag en aanbod het boekenvak in alle opzichten zou dwingen tot
betere prestaties dan de vbp. Ook de cultuur zou gebaat zijn bij een
hogere afzet van boeken, want aangeboden maar niet gelezen boeken
hebben geen toegevoegde waarde. Deze visie op toegevoegde waarde
gaat voorbij aan de relevante kwalitatieve verschillen tussen boeken. En
dat is wat vanuit het oogpunt van cultuurbeleid wel van belang is. Het ene
boek is het andere niet. De culturele toegevoegde waarde van een titel is
niet af te meten aan het (potentiële) aantal kopers. De waarde van de
productie of consumptie van een goed kan meer zijn dan een individu
bereid is ervoor te betalen. Er is dan sprake van positieve externe effecten
op de cultuur en maatschappij als geheel.28
De auteurs van het NRC-artikel stellen dat afschaffing van de vaste prijs in
Denemarken en het Verenigd Koninkrijk zou hebben geleid tot een
verbetering van de culturele prestaties van het boekenvak in deze landen.
Ik ben van mening dat dit niet het geval is. Kort samengevat luidt mijn
oordeel dat de prijsliberalisering in Denemarken niet heeft geleid tot
lagere prijzen en een hogere afzet van boeken. In het VK heeft de
afschaffing van de vaste prijs aanzienlijk bijgedragen aan de sluiting van
een groot aantal boekhandels. De beschikbare data over omzet en afzet
van boeken wijzen niet op een hoger prestatieniveau van het Engelse
boekenvak in vergelijking met Nederland. Zie verder mijn reactie op de
onderzoekgegevens in de bijlage.
Vaste boekenprijs remt groei van de internetboekhandel
Een vaak gehoord argument is dat de vbp remmend werkt op de verdere
doorgroei van de online verkoopkanalen. De internetboekhandel met zijn
vrijwel onbeperkte titelaanbod maakt feitelijk de fysieke boekhandel
overbodig of zal deze overbodig maken. De internetboekhandel zou het
belang van de aanwezigheid van fysieke boekhandels relativeren. Ik merk
op dat de internetboekhandel ook onder het regime van de vaste prijs een
25

Zie het NRC-artikel d.d. 11 juni 2014 van enkele medewerkers van de Autoriteit Consument en
Markt, een artikel van Maarten Asscher, directeur Athenaeum Boekhandel, in de Volkskrant
d.d. 14 juni 2014 en het artikel in de Volkskrant d.d. 17 juni 2014 van Rob Schöndorff,
hoogleraar algemene economie aan de Universiteit van Amsterdam
26
Alle boeken in de bonus? Trouw, 7 januari 2015
27
Met nadruk zij vermeld dat de betreffende bijdrage op persoonlijke titel is geschreven en niet
een standpunt van de ACM weergeeft.
28
Zie hiervoor ook het artikel van Rob Schöndorff

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

12

groot en nog steeds groeiend marktaandeel heeft. Zonder Wvbp zou dit
marktaandeel waarschijnlijk (aanzienlijk) groter worden. Een te grote
marktmacht aan de retailzijde kan op termijn de doelstellingen van de wet
onder druk zetten. De vraag naar de vervangbaarheid van de fysieke
boekhandel door de internetboekhandel zal ik nader laten onderzoeken
zoals reeds vermeld in hoofdstuk II.
De verbeterde toegankelijkheid voor auteurs tot de boekenmarkt
De mogelijkheden van auteurs om zelf te publiceren zijn de afgelopen
jaren enorm toegenomen. Dat is gunstig voor de toegang tot de markt.
Met name degenen die direct betrokken zijn bij de dienstverlening aan zelf
publicerende auteurs vinden dat uitgaven in eigen beheer de toekomst
hebben. Dit zou de vaste boekenprijs feitelijk overbodig maken. Ik
constateer dat het vooralsnog gaat om een beperkt deel van de markt.29
Selfpublishing is vooral interessant voor aspirant- en beginnende
schrijvers vanwege het directe contact met hun lezers en de grotere kans
door uitgevers te worden opgemerkt (zie ook het selfpublishing platform
«Brave New Books» van Singel uitgevers en Bol.com). Daarnaast zijn er
auteurs met een «merknaam» voor wie selfpublishing aantrekkelijk zou
kunnen zijn. Volgens de Vereniging van Letterkundigen (VVL) is publicatie
door een gerenommeerde uitgever echter nog altijd de beste weg voor
een auteur om zijn publiek te vinden en zijn naam te vestigen. Het is niet
uitgesloten, aldus de VVL, dat bij een volledige digitalisering van het
aanbod de schrijver zelf een redacteur inhuurt en zijn boek digitaal
aanbiedt. Een vaste boekenprijs is dan niet meer nodig. Wanneer en of het
ooit zo ver zal komen is de vraag en de VVL doet een dringend verzoek om
de vbp voorlopig niet af te schaffen.30
4. Het advies van de Raad voor Cultuur
De Raad voor Cultuur heeft op mijn verzoek advies uitgebracht over de
Tweede evaluatie van de Wet op de vaste boekenprijs.31 De Raad stelt dat
de overheid vanwege het cultureel en maatschappelijk belang onverminderd een effectief beleid moeten voeren om de brede beschikbaarheid
en verscheidenheid van boeken te waarborgen. De Raad adviseert
voorlopig de vaste boekenprijs voor vier jaar te handhaven. De hoofdargumenten van de raad zijn:
a) de Wvbp is één van de maatregelen die de productie, distributie en
receptie van boeken als dragers van cultuur beschermen. De overheid
dient dit belang juist in slechte economische tijden zwaar te laten
wegen;
b) directe liquidatie van de Wvbp zou leiden tot een ernstige inkomstendaling van uitgevers en boekverkopers, waardoor deze niet over de
middelen beschikken voor investeringen in innovatie.
De raad geeft de volgende toelichting op deze twee argumenten:
Het eerste (principiële) argument voor continuering van de wet is van
culturele aard. De sociale, educatieve, intellectuele en artistieke waarden
van boeken moeten in relatie tot economisch-commerciële en juridische
waarden zorgvuldig worden gewogen. Dat is met de «dubbele natuur»
van het boek geïmpliceerd. Daar ligt mede de publieke verantwoordelijkheid volgens de raad. De productie, distributie en receptie van boeken
29

In de VK zou 25% van de verkochte e-boeken een selfpublished boek zijn. Er zijn geen cijfers
over het aandeel in de Nederlandse markt.
Brief VVL van 9 juli 2014
31
Raad voor Cultuur. Vaste Boekenprijs. Advies bij de tweede evaluatie van de wet. 4 juli 2014.
http://www.cultuur.nl/adviezen/media/vaste-boekenprijs-voorlopig-handhaven/item3131
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

13

moeten in elke beschaving zijn gegarandeerd, «juist ook» wanneer
economische omstandigheden ongunstig(er) zijn en dus de verkoop mede
door algemene macro-economische ontwikkelingen stagneert. De
rijksoverheid dient hier verantwoordelijkheid te dragen. Alleen zij kan
bindende maatregelen nemen die het belang van boeken als dragers van
een gedeelde cultuur beschermen. Voor onze kenniseconomie, ons
gedifferentieerde onderwijsstelsel en vitale cultuurparticipatie zijn boeken
van belang.
Het tweede argument voor de continuering van de vaste prijs doet een
beroep op principes van economische risicobeperking en verwijst naar de
noodzakelijke innovatieagenda voor de boekensector. Wanneer de wet
direct geliquideerd wordt, zullen partijen nieuwe – competitievere –
verdienmodellen moeten ontwikkelen waarbij de door de prijsbinding
gegarandeerde baten komen te vervallen. De bedrijfsinkomsten, die als
gevolg van de economische crisis reeds onder druk staan, lopen daarbij
het risico nog verder te dalen. In een periode waarin innovatie essentieel
is, ook in cultureel opzicht, is zo’n krimp risicovol te noemen. De raad
benadrukt dat zeker onder de huidige economische omstandigheden
handhaving van de vbp noodzakelijk is. Deze moet dus niet worden
afgeschaft. De raad heeft ook bezwaren tegen de Wvbp:
– het ontbreekt aan empirisch gevalideerd bewijs van de effectiviteit van
de Wvbp;
– het economische nadeel is dat prijsbinding leidt of kan leiden tot
hogere boekenprijzen;
– het niet verplichtende karakter van de vbp.
De raad verbindt drie voorwaarden aan de voorlopige handhaving:
– het uitvoeren van een onderzoek naar de kruissubsidiëring. De raad wil
weten hoeveel van de inkomsten van uitgevers en boekverkopers op
goed verkopende titels wordt geïnvesteerd in risicovolle titels. De raad
wil inzicht in dit proces en vraagt om alternatieve evaluatiemethoden;
– partijen in het boekenvak moeten hun krachten bundelen en innovatie
voortvarender dan tot nu toe aanpakken. Het Nederlands Letterenfonds zou de rol van expertisecentrum kunnen krijgen;
– het uitvoeren van een onderzoek naar additionele steunmaatregelen
voor het boekenvak, zodat de lees- en boekencultuur wordt
ondersteund.
5. Reactie op het advies van de Raad voor Cultuur
In voorgaande hoofdstukken ben ik ingegaan op de werking van de vaste
boekenprijs en de argumenten voor handhaving van de Wvbp die de raad
voor cultuur mede betrekt in zijn advies. De raad gaat eveneens in op de
nadelen van het handhaven van een vaste prijs. Deze argumenten
bespreek ik hieronder en daarna geef ik mijn reactie op het advies.
Nadelen van de vaste boekenprijs
Geen empirisch gevalideerd bewijs van de effectiviteit van de vaste
boekenprijs
Kern van de kritiek van de raad is dat het onderzoek van Dialogic geen
solide basis kan vormen voor het uitspreken van een oordeel over de
effecten van de wet. Ik ben het hiermee eens. Om deze reden is in de
eerste noch in de tweede evaluatie een causale relatie gelegd tussen de
wet en de effecten op pluriformiteit en beschikbaarheid van het boekenaanbod.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

14

De reden voor het ontbreken van empirisch bewijs tot op heden is:
– Er bestaat geen nulsituatie want de vaste boekenprijs was er ook vóór
de inwerkingtreding van de wet;
– de factor vaste boekenprijs is niet te isoleren van andere omgevingsfactoren die de effecten op pluriformiteit en beschikbaarheid beïnvloeden. Ook in vergelijkende studies tussen situaties voor en na introductie of afschaffing van de vaste prijs binnen een land, zoals het door de
raad genoemde Deense onderzoek, blijft dit methodologische
probleem bestaan;
– internationale vergelijkingen tussen landen met en zonder vaste prijs
leveren extra complicaties op vanwege de grote nationale verschillen
tussen landen qua marktkenmerken, in het bijzonder van de distributiekanalen, en qua boek- en leescultuur. Het buitenlandse datamateriaal
omvat voor zover bekend over het algemeen niet meer dan metingen
van aantallen titels, aantallen boekhandels, prijzen en omzetgegevens;
– naar de toepassing van de kruissubsidiëring is complex omdat
boekverkopers en uitgevers daarvoor zowel bedrijfsmatige als
niet-bedrijfsmatige redenen hebben.
Hogere boekenprijzen door de prijsbinding
Het hoofdargument van de raad tegen de handhaving van de Wvbp is een
verwachte prijsverlaging bij het opheffen van de prijsbinding. De kosten
voor boekhandels om incourante titels in hun assortiment op te nemen
moeten worden betaald. Onder een systeem van vaste prijzen betaalt de
consument deze kosten in de vorm van een gemiddeld hoger prijsniveau.
Afschaffing van de vbp zal waarschijnlijk leiden tot een daling van de
prijzen van goedlopende boeken. Tegenover de te verwachten grotere
afzet van bestsellers zal er waarschijnlijk een kleiner aantal minder
goedlopende boeken worden uitgegeven en minder door boekhandels
worden ingekocht met als gevolg dat deze niet langer kunnen verschijnen.
Deze twee bewegingen resulteren in een gemiddeld lager prijsniveau van
een beperkter aanbod. CPB/SCP noemen in de studie Boek en Markt als
bijkomend nadeel dat de hogere prijsstelling een ongunstige werking kan
hebben op de publieksparticipatie. Dit effect hangt af van de prijselasticiteit van het boek.
Prijsverlaging van het populaire boek zou in het economisch belang van
de consumenten met een laag of middeninkomen zijn. Daarbij nemen we
aan dat deze consumenten geen belangstelling hebben voor het minder
courante boek uit de literair-culturele genres. In dat geval zou de Wvbp
namelijk leiden tot een (zeer bescheiden) inkomensoverdracht van lagere
inkomens in de richting van de hogere inkomens. Dat is het veel gehoorde
argument dat kopers van (te dure) bestsellers de aanschaf van elitaire
boeken door de meer koopkrachtige lezers zouden subsidiëren. CPB/SCP
hebben de hypothese onderzocht op basis van genrevoorkeuren en
hebben geen steun kunnen vinden voor de gedachte van een denivellerende inkomensoverdracht. Lagere inkomens kopen niet uitsluitend of bij
voorkeur het populaire (spannende, romantische etc.) boek en hogere
inkomens niet bij voorkeur het literair-culturele boek. In dit opzicht is er
weinig verschil tussen lagere en hogere inkomens. Bovendien vindt
kruissubsidiëring vaak gedeeltelijk binnen genres plaats. Het publiek met
een voorkeur voor een bepaald genre subsidieert dan zichzelf. Het is dus
bij uitstek een publiek en maatschappelijk belang dat de literair-culturele
genres voor iedereen beschikbaar zijn, ook de lagere inkomens.
Volgens cijfers van Gfk is de gemiddelde prijs per verkocht boekexemplaar over de periode 2005–2012 niet gestegen en beweegt zich rond iets
minder dan € 13. Uitgevers hanteren bovendien voor de gemiddelde
roman al jaren een bovengrens van € 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

15

Consequentie van het niet verplichtende karakter van de vaste boekenprijs
De vbp verplicht de uitgever en de boekverkoper niet om het titelaanbod
te verbreden of boeken breed beschikbaar te maken door middel van de
toepassing van kruissubsidiëring. In feite profiteert de hele sector ervan,
wat ze ook uitgeven of verkopen en met welk doel (cultureel of niet). Het
niet verplichtende karakter werd ook door CPB/SCP aangemerkt als een
nadeel van de vbp.32 Er zou immers minder verstoring van de vbp zijn als
de werking zich zou beperken tot die marktspelers die de beoogde
expliciete cultuurpolitieke bijdrage leveren. Het ligt echter in de aard van
de vbp besloten dat het een niet verplichtend en generiek instrument is.
Het uitsluiten van bepaalde typen boekverkopers van de Wvbp zou direct
leiden tot prijsconcurrentie en daarmee het doel van de Wvbp ondermijnen.33
De vbp geldt voor alle papieren boeken. Een alternatief is een individuele
verticale prijsbinding. Daarbij kan de uitgever zelf beslissen of hij een titel
een vaste prijs geeft. Het bezwaar hiertegen is dat dan niet langer de
vereiste brede werking van de Wvbp is gegarandeerd. Vanuit de gedachte
van kruissubsidiëring en investering van winst in minder goed lopende
titels, zouden in ieder geval alle goedlopende boeken (bestsellers) een
vaste prijs moeten krijgen. Maar uitgevers weten lang niet altijd van te
voren of een titel goed zal lopen. Belangrijker is dat de bijdrage aan de
doelstellingen van de wet niet afhankelijk zou moeten zijn van de
individuele beslissingen van uitgevers. Het risico van een systeem van
individuele prijsbinding is dat de assortimentsboekhandel in de concurrentieslag met discounters een groot deel van de inkomsten uit de
verkoop van niet-prijsgebonden bestsellers kwijtraakt.
Afweging van de voor- en nadelen van de vaste boekenprijs
De belangrijkste vraag in dit verband is wat de vbp beoogt te bereiken,
namelijk zorg voor kwaliteit, diversiteit en beschikbaarheid van het
boekenaanbod voor brede lagen van de bevolking. Dit houdt in dat ook
incourante boeken kunnen blijven verschijnen tegen een redelijke prijs.
Voor mij wegen de publieke belangen bij een divers en breed beschikbaar
boekenaanbod zwaarder dan het economische nadeel van hogere prijzen
voor bestsellers. Ook de raad heeft deze afweging gemaakt en benadrukt
het grote culturele en maatschappelijke belang van de Wvbp. Het
raadsadvies vind ik weloverwogen. Alles afwegend is mijn voorstel de
Wvbp de komende vier jaar te handhaven en de voorwaarden van de raad
over te nemen:
– Er komt een diepgaand onderzoek naar de kruissubsidiëring bij
uitgevers en boekhandels tussen courante en minder courante titels.
Het boekenvak zal de benodigde gegevens op bedrijfsniveau ter
beschikking stellen. Daarbij zal ik naast effectiviteit van de vaste
boekenprijs ook kijken naar proportionaliteit;
– Innovatie wordt gestimuleerd en kennis over de ontwikkelingen in het
boekenvak versterkt. Daarbij zullen alle belanghebbenden betrokken
zijn: de Koninklijke Vereniging voor het Boekenvak (KVB), het Nederlands Letterenfonds, de Groep Algemene Uitgevers, de Koninklijke
Boekverkopersbond en de CPNB;
– De Koninklijke Vereniging van het Boekenvak (KVB) is de meest
geëigende partij voor onderbrenging van een expertise/
innovatiecentrum (zie ook pag. 18). De KVB heeft toegezegd op korte
termijn een innovatieagenda op te stellen en voor financiering te

32
33

Zie hoofdstuk 6 van Boek en Markt
Zie hiervoor hoofdstuk 6 van Boek en Markt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

16

–

–

zorgen in nauwe samenwerking en overleg met partijen uit het
boekenvak;
Ik ben bereid tot een financiële bijdrage in de kosten van het innovatiecentrum mits daar een substantiële investering van het vak zelf
tegenover staat en zal nauw overleg voeren met het vak over de
opstelling en uitvoering van de innovatieagenda;
Het stimuleren en bevorderen van de leescultuur is voor mij wezenlijk.
De Kamer ontvangt voorjaar 2015 een brief over een integrale aanpak
van laaggeletterdheid/leesbevordering.

De evaluatietermijn van de Wvbp is vier jaar. Over twee jaar zal ik de
(tussen)- stand van zaken opmaken over:
a. de resultaten van het empirisch onderzoek naar de kruisubsidiëring
en de medewerking die de boekenbranche heeft verleend voor het in
beeld brengen van de effecten van de wet;
b. de vorderingen van het boekenvak met de invulling en realisering van
de innovatieagenda;
c. het bereik van de wet in verband met snelle ontwikkelingen bij de
digitalisering.
Handhaving van de vbp geschiedt dus onder de conditie dat de branche
transparant is over kruissubsidiëring en kan aantonen diversiteit en
innovatie te kunnen stimuleren als gevolg van de vbp.
6. Acties op het terrein van onderzoek en innovatie in de boekenmarkt
De raad stelt een aantal voorwaarden aan continuering van de vbp. Mede
in reactie daarop onderneem ik op vier terreinen actie:
1. onderzoek kruissubsidiering,
2. onderzoek boek- en leescultuur,
3. samenhangend beleid op het gebied van leesbevordering en
laaggeletterheid en
4. innovatie-agenda en expertisecentrum.
Ad 1. Onderzoek effecten van kruissubsidiëring
Volgens de raad dient de overheid in het bijzonder het mechanisme van
de kruissubsidiëring te onderzoeken. Duidelijk moet worden hoeveel
financiële ruimte er is voor kruissubsidies en in welke mate deze
inkomsten worden ingezet ten behoeve van de cultuurpolitieke doelstellingen van de wet. Ik ben bereid een dergelijk onderzoek te laten
uitvoeren. Een analyse van bedrijfsgegevens kan onder meer inzicht
bieden in de omvang van de interne subsidiëring van literair-culturele
titels door uitgevers en boekverkopers, het percentage verliesgevende
titels bij uitgevers, de minimum vereiste oplagen en het percentage van
de titelinkoop waarop boekhandels moeten toeleggen en de minimum
vereiste omloopsnelheid. Deze parameters worden op genreniveau
geanalyseerd en de mate van interne subsidiëring tussen en binnen
genres wordt vergeleken. Ik heb van de branche de bevestiging gekregen
dat alle bedrijfsgegevens die nodig zijn voor een analyse van de kruissubsidies geanonimiseerd ter beschikking worden gesteld.
De raad merkt op dat bij het onderzoeken van een alternatieve evaluatiemethode de opmerkingen van (enkele medewerkers van) de ACM en het
CPB moeten worden meegenomen, zoals vergelijkingen met buitenlandse
ervaringen. Ik zal het CPB betrekken bij de onderzoeksopzet en in overleg
bepalen wie het zal uitvoeren, het CPB zelf of een onderzoeksbureau. Ook
zal ik CBP en de betrokken onderzoekers vragen voor een volgende
evaluatie methodes te ontwikkelen die een aanvulling kunnen bieden op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

17

beschrijvende evaluatie en daardoor mogelijk meer inzicht in de effectiviteit van de vbp kunnen verschaffen.
Ad 2. Onderzoek naar boek- en leescultuur
De raad vraagt om aanvullend onderzoek naar de ontwikkelingen binnen
de boek- en leescultuur. Ik laat in ieder geval het volgende onderzoek
uitvoeren:
– monitoring van de digitale ontwikkelingen in de gehele keten van de
boekensector mede in verband met het bereik van de Wvbp;
– een onderzoek naar de factoren die van invloed zijn op de keuze van de
consument voor online of offline aanschaf van boeken en de keuze
voor digitale of fysieke boeken;
– een onderzoek naar de invloed van de digitalisering op het leesgedrag.
In hoeverre is er sprake van een andere manier van lezen en andere
leesvoorkeuren onder invloed van sociale media, mobile reading en
interactiviteit? Welke consequenties heeft dit voor de boekensector en
meer in het algemeen voor de «traditionele» boek- en leescultuur?
Welk effect heeft digitalisering op de leesbevordering?
Ad 3. Samenhangend beleid leesbevordering en laaggeletterdheid
De raad stelt voor dat de overheid laat onderzoeken of er (alternatieve)
steunmaatregelen gewenst zijn om de sector al dan niet tijdelijk (of extra)
te ondersteunen, zodat de lees- en boekencultuur wordt bevorderd. Dit
advies neem ik over. Ik denk dan in de eerste plaats aan acties op het
gebied van de leesbevordering. Het tegengaan van verdere vraaguitval bij
de boekverkoop is in het economisch belang van de boekenbranche en
draagt bij aan de cultuurpolitieke doelstelling van een vitale leescultuur.
De raad heeft de indruk dat de initiatieven op het gebied leesbevordering
en geletterdheid nog te versnipperd en te instrumenteel zijn en te weinig
ingebed in een brede beleidsvisie. Hij bepleit meer samenwerking tussen
het onderwijsbeleid en het cultuurbeleid. Ik zal samen met mijn collega’s
van SZW en VWS de Tweede Kamer in het voorjaar 2015 een brief sturen
met onze visie op een interdepartementale aanpak voor een samenhangend beleid op het gebied van leesbevordering en laaggeletterdheid.
Ad 4. Innovatieagenda en expertisecentrum
De raad vindt dat partijen in de boekenbranche hun krachten moeten
bundelen
en met elan een innovatieagenda moeten gaan uitvoeren. Expertise moet
bijeengebracht worden en kunnen worden gedeeld met nieuwe (jonge)
boekondernemers. De raad stelt dat het boekenvak geen aansluiting heeft
gevonden bij het nationale topsectorenbeleid van de creatieve industrie
en dringt aan op een meer intensieve samenwerking voor het vaststellen
en uitvoeren van een innovatieagenda. De raad bepleit daarbij een
intensiever samenwerkingsverband tussen alle betrokken partijen –
ongeacht hun uiteenlopende commerciële, ideële of wetenschappelijke
belangen.
Ik onderken het grote belang van innovatie in het boekenvak. Daarbij
vergroot de terugloop in omzet de noodzaak tot samenwerking. Vergelijkbare analyses liggen ten grondslag aan de nieuwe Bibliotheekwet die
op 1 januari 2015 in werking is getreden.34 Die wet beoogt een antwoord
te geven op de ontwikkelingen van fysiek naar digitaal in het publieke
domein van de openbare bibliotheken. De Bibliotheekwet brengt digitale
infrastructuur en content voor de gehele bibliotheeksector samen bij de
34

Staatsblad 470, 19 november 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

18

Koninklijke Bibliotheek en schept condities voor de samenhang tussen de
lokale, fysieke bibliotheek en landelijke digitale diensten en voor
vernieuwing van de fysieke bibliotheek. De parallellen met het boekenvak
zijn evident, zowel op terrein van samenwerking als bij innovatie.
Vergroten samenwerking tussen openbare bibliotheken en het boekenvak
De gezamenlijke openbare bibliotheken lenen sinds kort e-boeken uit. Met
uitgevers is overeenstemming over het mogen uitlenen van – op dit
moment – circa 10.000 rechtendragende titels. De openbare bibliotheek
maakt daarvoor gebruik van het e-boekplatform van het CB. Ongeveer
25% van alle e-boektransacties via het CB-platform betreft uitleningen aan
leden van de openbare bibliotheek. De openbare bibliotheek speelt
daarmee een belangrijke rol bij het digitale lezen in Nederland. Het
boekenvak behoort tot het private domein, de openbare bibliotheek tot het
publieke domein. Beide richten zich, ieder vanuit hun eigen perspectief,
op het verspreiden van kennis, informatie en cultuur. Het krimpend
perspectief van de traditionele boekenmarkt en de onzekerheden bij
overgang van fysiek naar digitaal zijn aanleiding om de al bestaande
samenwerking tussen het boekenvak en de openbare bibliotheken te
vergroten. Dat kan in ieder geval bij campagnes die de leescultuur
versterken, zoals de Boekenweek, de Kinderboekenweek, Voorleesdagen
en Poëzieweek. Maar ook bij nieuw te ontwikkelen digitale producten en
diensten of bij het digitaliseren van de backlist.
Een nieuw kennis- en innovatiecentrum voor het boekenvak
De raad geeft voorbeelden van een groot aantal nieuwe activiteiten en
diensten die het boekenvak de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Daarbij
moeten vernieuwingen van de fysieke winkelconcepten in combinatie met
het digitale kanaal («clicks and bricks») zeker ook worden genoemd. Er zijn
veel kleine en grote initiatieven, maar het ontbreekt aan overzicht en
inzicht in de verbindingsmogelijkheden en de verdere doorontwikkeling
ervan.
Ik onderschrijf daarom het advies van de raad dat partijen uit het
boekenvak de krachten moeten bundelen voor het opstellen en uitvoeren
van een gezamenlijke innovatie- en onderzoeksagenda. Een kenniscentrum – waarbij ik niet denk aan een instelling, maar aan een functie –
kan daarbij een faciliterende rol spelen. De raad stelt voor het Nederlands
Letterenfonds (NLF) de rol te geven van expertisecentrum op het gebied
van digitale infrastructuur, marketing, alternatieve financiering,
sponsoring en productontwikkeling. Een groot draagvlak bij betrokken
partijen is essentieel voor succes. Ik heb daarom het veld gevraagd te
reageren op dit voorstel van de raad, waaronder het Letterenfonds zelf.
Partijen deden mij een gezamenlijk voorstel om een nieuw Kennis- en
Innovatiecentrum onder te brengen bij de Koninklijke Vereniging van het
Boekenvak (KVB). Deze koepel van het boekenvak wordt gezien als meest
geëigende organisatie.35 Vanwege het brede draagvlak dat dit voorstel
heeft in het vak, neem ik dit over. De KVB verzamelt via haar Stichting
Marktonderzoek Boekenvak al vele data over het boekenvak en is als
centrale brancheorganisatie het beste gepositioneerd om innovatie bij
uitgevers en boekverkopers op de agenda te zetten. De feitelijke
uitvoering van de kennis en innovatie-agenda vindt plaats via een
netwerkorganisatie met de KVB als coördinator, met inbreng van alle
relevante spelers: de Groep Algemene Uitgevers, de Koninklijke Boekverkopersbond, de CPNB, het Nederlands Letterenfonds en de stichting
Lezen.
35

Leden van de Adviesraad van de KVB zijn het Nederlands uitgeversverbond (NUV), de
Koninklijke Boekverkopersbond (KBB), CBPN, Stichting Lezen en het Letterenfonds

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

19

In heb er vertrouwen in dat het boekenvak deze opdracht voortvarend op
gaat pakken. Zij hebben afgelopen jaren ook bewezen gezamenlijk
stappen te kunnen zetten. Zo investeerde het boekenvak de afgelopen
jaren in een open digitale infrastructuur waar iedere aanbieder van
e-books gebruik van kan maken. Dit digitaal platform faciliteert het lenen,
huren en kopen van e-books. Er zijn inmiddels meer dan 150 kleine en
grote webwinkels bij aangesloten, waaronder de grote bekende spelers.
Naast alle grote uitgevers maken juist ook veel kleinere uitgevers gebruik
van dit platform. Zij zouden op eigen kracht niet tot zo’n innovatie in staat
zijn geweest. Uitgevers en boekverkopers ontwikkelden ook nieuwe
digitale formules, zoals streamingdiensten, LeesID en digitale boekenclub
als Elly’s Choice.
Partijen hebben ook sterke internationale relaties. Uiteraard met Vlaanderen maar ook verder in Europa en mondiaal. Hiermee kunnen onder
andere data, leescultuur en leesbevordering ook in internationaal verband
worden geduid.
De KVB en genoemde organisaties hebben mij laten weten zich graag te
willen inspannen voor de inrichting van het kenniscentrum en voor de
verdere invulling van een innovatie- en onderzoeksagenda die het vak
voorbereidt op de toekomst. De financiering zal voornamelijk vanuit het
boekenvak zelf plaatsvinden. Taken van het centrum zullen in ieder geval
zijn:
– verzamelen en analyseren van marktinformatie, zoals omzetontwikkeling en aanbod van genres en dat gebruiken voor het boekenvak;
– opbouw en beheer van een databestand met alle cijfermatige
gegevens over het boekenvak die van belang zijn voor de evaluatie van
de Wvbp;
– het tot stand brengen en uitvoeren van een innovatieagenda en een
agenda voor de toekomst;
– verzamelen en interpreteren van gegevens over de culturele en
leesbevorderende prestaties van het boekenvak.
Ik zal nauw overleg voeren met het vak over de precieze taken van het
kenniscentrum en over de opstelling en uitvoering van de innovatieagenda. Ik ben bereid tot een financiële bijdrage in de kosten van het
centrum op voorwaarde dat daar een substantiële investering van het vak
zelf tegenover staat. Bij de inbreng van OCW zal gebruik worden gemaakt
van de ervaringen met vergelijkbare innovatietrajecten, zoals op het
terrein van de pers en journalistiek.36
Steun voor Nederlands/Vlaamse gastlandschap Frankfurter Buchmesse
2016
Nederland en Vlaanderen zijn in 2016 gastland op de Frankfurter
Buchmesse. Het programma van de gezamenlijke presentatie staat in het
teken van de verbindingen tussen het boek en de creatieve industrie. De
presentatie wordt voorbereid door Nederlands Letterenfonds en het
Vlaams Fonds voor de Letteren. Het topteam creatieve industrie en het
Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie zijn betrokken bij de
inrichting van het programma. Ik beschouw deze Buchmesse als een
effectieve stimulans en testcase voor productinnovatie in het boekenvak.
Deel II: De vaste boekenprijs en het wetenschappelijke boek
Dialogic heeft als onderdeel van de totale evaluatie een aparte analyse
gemaakt van de positie van het wetenschappelijke boek. Aanleiding was
een amendement aangenomen bij de parlementaire behandeling van
36

Zie www.persinnovatie.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

20

enkele wetswijzigingen die voortvloeiden uit de eerste evaluatie van de
wet. Het amendement voorziet in afschaffing van de prijsbinding van het
wetenschappelijk boek.
Met mijn brief van 25 januari 201337 heb ik u geïnformeerd dat ik de
inwerkingtreding van de wijziging van de Wvbp38 wilde laten afhangen
van nader onderzoek naar de voorziene uitvoeringsproblemen. Het
betreffende amendement De Liefde/Voordewind (artikel I, onderdeel A,
onder 2 en 2a) beoogt wetenschappelijke boeken net als schoolboeken uit
te zonderen van de prijsbinding. Het amendement definieert wetenschappelijke boeken als boeken bestemd voor gebruik in het onderwijs in het
HO en WO. Het amendement stelt wetenschappelijke boeken dus gelijk
aan studieboeken en noemt naar analogie van de wettelijke definitie van
het schoolboek twee criteria voor het studieboek:
1. werken die in vorm en inhoud gericht zijn op informatieoverdracht in
onderwijssituaties in het HBO en WO;
2. het gebruik van het boek is binnen het les- en studierooster door de
betrokken HBO/WO-onderwijsinstelling voorgeschreven.
Het is niet duidelijk of het amendement beoogt de prijsbinding af te
schaffen voor het studieboek of voor het wetenschappelijke boek. Daarom
heb ik Dialogic gevraagd te onderzoeken of voor beide typen uitgaven
sluitende definities zijn te vinden die zorgen voor een heldere afbakening
met algemene non-fictie. Naar mijn oordeel tonen de onderzoeksresultaten overtuigend aan dat de twee criteria van het amendement zich niet
lenen voor afbakening van het studieboek en dat een bruikbaar alternatief
ontbreekt. Het bleek evenmin mogelijk een sluitende definitie van het
wetenschappelijke boek op te stellen. Voorafgaand aan het onderzoek van
Dialogic kwam ook het CvdM tot een negatief oordeel over de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van het amendement. Het betreffende
onderdeel van de wet is daarmee niet uitvoerbaar en kan niet in werking
treden. Hierna volgt een nadere toelichting van mijn conclusie.
De afbakening van het studieboek
Het onderzoek wijst voor de criteria in het amendement het volgende uit:
Criterium 1 – De grote meerderheid van de boeken die in het HBO en WO
worden gebruikt voldoet niet aan de omschrijving in criterium 1. Zij
kunnen niet vooraf door de uitgever naar inhoud en vorm worden
geïdentificeerd als studieboek.
Criterium 2 – Het is niet mogelijk om boeken met terugwerkende kracht –
zodra ze verschijnen op boekenlijsten – uit te zonderen van de wet.
Onderwijs-instellingen beschikken doorgaans niet over boekenlijsten van
hun opleidingen. De inrichting van een centraal aanmeldsysteem voor in
het HBO en WO voorgeschreven titels kan een oplossing zijn. Bij een
aantal van ruim 8.000 opleidingen en 70.500 fte’s aan docenten is zo’n
systeem echter onuitvoerbaar.
Ook de handelskortingsindeling, die primair de handelsmarge reflecteert
en niet de inhoud van het boek, biedt geen soelaas.39 In de praktijk krijgen
algemene boeken doorgaans een A-kortingscodering, boeken met een
wetenschappelijk karakter, evenals studieboeken, een W-of S-codering.
37
38
39

Kamerstuk 32 641, G
Kamerstuk 32 641, nr 9.
De handelskorting geldt bij de bestelling van één of enkele exemplaren bij het CB en bedraagt
42% voor Algemene boeken, 22–24% voor Studieboeken en 27–29% voor Wetenschappelijke
boeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

21

Slechts een klein deel van de S- en W-titels in het bestand van het
Centraal Boekhuis (CB) komt voor op de boekenlijsten, respectievelijk 21%
en 10%.40 De boekenlijsttitels vormen niet meer dan 17% van het totaal
aantal in 2012 verkochte S- en W-titels. Hieruit blijkt dat professionals en
het algemene publiek de belangrijkste afnemers zijn van S- en W-boeken.
De afbakening van het wetenschappelijke boek
Onder de experts die Dialogic heeft geraadpleegd werd geen overeenstemming bereikt over de onderscheidende kracht van diverse voorgestelde criteria voor afbakening. Vertegenwoordigers van de wetenschappelijke boekhandel meenden dat geen geschikte criteria voorhanden zijn.
De uitgevers MediaVakWetenschap (MVW-uitgevers) stonden op het
standpunt dat de specifieke doelgroep het beslissende criterium is. De
KVB heeft mij bij brief van 3 december 2014 medegedeeld dat het
gezamenlijke boekenvak met inbegrip van de MVW-uitgevers «zich
kunnen vinden in de conclusie dat het wetenschappelijke boek niet
gedefinieerd kan worden op een wijze die voldoet aan de wetstechnisch
daaraan te stellen eisen.»
Advies van de Raad voor Cultuur over het wetenschappelijke
boek
De raad erkent dat «er op inhoudelijke gronden geen werkbare (laat staan
een sluitende) definitie van het wetenschappelijke boek mogelijk is», maar
adviseert niettemin het amendement uit te voeren. De motivering is
summier. De raad meent dat het amendement op «goede gronden« is
gebaseerd en verwijst ook naar de (toenmalige) verdeeldheid tussen de
wetenschappelijke uitgevers en de boekverkopers over deze kwestie. De
raad stelt een pragmatische oplossing voor: «een wetenschappelijk boek
is een boek waarop (op welke wijze dan ook) vermeld staat dat het om een
wetenschappelijk boek gaat».
Reactie op het raadsadvies
De oplossing van de raad is niet handhaafbaar. Ook de KVB en de
MVW-uitgevers onderschrijven deze constatering in hun brief van
3 december 2014. Om deze reden neem ik het advies niet over. De raad
laat in het midden of de criteria in het amendement wel of niet nog een rol
spelen. Als de criteria geen rol spelen, zou de uitgever in beginsel ieder
boek kunnen uitzonderen van de wet vanwege het ontbreken van een
inhoudelijke definitie. In dat geval is handhaving van de wet volstrekt
onmogelijk. Ook het CvdM oordeelt negatief over de uitvoerbaarheid en
de handhaafbaarheid van het raadsadvies. De voorgestelde pragmatische
oplossing komt volgens het CvdM niet tegemoet aan de uitvoeringsproblemen die tijdens de parlementaire behandeling zijn geconstateerd. De
enkele vermelding door de uitgever dat het een wetenschappelijk boek
betreft verandert niets aan de aard en de inhoud van een boek. Een
dergelijke kwalificatie kan niet bindend zijn bij de toepassing en
handhaving van de Wvbp.
Deel III: Uitvoeringsaspecten van wet op de vaste boekenprijs
In dit hoofdstuk bespreek ik tot slot de evaluatie die het Commissariaat
voor de Media (CvdM) heeft gemaakt over zijn eigen functioneren en de
evaluatie van de Vereniging van Muziekhandelaren en -uitgevers in
Nederland (VMN) over het functioneren van de wet. Daarnaast kondig ik
enkele wetswijzigingen aan.
40

De boekenlijsten zijn afkomstig van een aantal representatieve aanbieder van studieboeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

22

Reactie op de zelfevaluatie van het CvdM en de VMN
In het kader van de evaluatie is ook het toezicht op de naleving van de wet
geëvalueerd. De belangrijkste inzichten vat ik hier samen. Toezicht en
handhaving functioneren naar behoren. De proactieve werkwijze van het
CvdM- vooraf informeren, uitleggen, adviseren over de regelgeving- heeft
mede bijgedragen aan het afnemend aantal besluiten dat in de afgelopen
periode is genomen. Bureau Ecorys heeft stakeholders gevraagd naar hun
oordeel over het CvdM. Over het algemeen werd de professionaliteit van
het CvdM als (zeer) goed beoordeeld. Ervaren knelpunten waren de soms
lange doorlooptijden en de wat formele stijl. Aan de klacht over de lange
doorlooptijden zal deels tegemoet kunnen worden gekomen door het
nieuwe prioriteitsbeleid van het CvdM. Hierbij wordt voorrang gegeven
aan de afhandeling van ernstige overtredingen van de wet. Ecorys stelt
dat dit wel zijn grenzen heeft. Zowel de beperkte capaciteit van het CvdM
als het bestuursrechtelijk kader waarbinnen toezicht en handhaving
plaatsvinden maken dat stakeholders niet altijd snel rechtszekerheid kan
worden verschaft over kwesties van meer complexe aard. Op dit punt sluit
ik mij aan bij de zienswijze van Ecorys. De suggestie die Ecorys doet voor
mogelijke uitbreiding van de voorlichting geef ik het CvdM ter
overweging. Tot op heden is het niet gelukt de aanmelding van titels bij
het CvdM via het CB te laten verlopen waarvoor de IT- leverancier van het
CvdM wel een voorstel had uitgewerkt. Uiteindelijk is dit initiatief niet
gerealiseerd, waarschijnlijk vanwege de extra kosten voor uitgevers. Het
CvdM zal weer met het CB overleggen over een oplossing. In beginsel ben
ik bereid tot financiële ondersteuning.
De belangrijkste conclusie uit de evaluatie van de VMN is dat de Nederlandse muziekhandel steeds meer concurrentie ondervindt van grote
buitenlandse internetbedrijven. Het omzetverlies dwingt de Nederlandse
handelaar tot een voorzichtiger inkoop en een beperking van zijn
assortiment. Nederlandse auteurs van bladmuziek hebben minder snel
ingang bij de buitenlandse aanbieders. De VMN stelt dat de Nederlandse
handelaren de steun van de vaste prijs hard nodig hebben om te kunnen
blijven voorzien in een substantieel aanbod van Nederlandse bladmuziek.
Dit standpunt deel ik.
Voorgestelde wijzigingen in de regelgeving
Op basis van de evaluatie en de opmerkingen van belanghebbenden, stel
ik een beperkt aantal technische wijzigingen voor in de Wvpb. De
belangrijkste wijziging betreft een modernisering van de definitie die de
wet geeft van het begrip boek zodat ook papieren boeken met een digitale
component onder de wet kunnen vallen. De KVB heeft mij om deze
wijziging verzocht. Een ander voorstel van de KVB neem ik niet over,
namelijk het opnemen in de wet van de mogelijkheid van een voorlopige
voorziening door het CvdM. De overige wijzigingen zijn technisch van
aard en komen voort uit verzoeken van het CvdM en de Koninklijke
Bibliotheek.
Een vaste prijs voor de koppeling van een boek aan een digitale versie/
component
De huidige definitie van het begrip boek laat niet toe dat nieuwe uitgeefvormen met digitale componenten onder het bereik van de wet vallen. Het
gevolg is dat de ontwikkeling van dergelijke innovaties wordt afgeremd,
hetgeen niet strookt met de doelstellingen van de wet en de belangen van
de consument schaadt.
In concreto gaat het om fysieke boeken voorzien van een downloadcode
of van een digitale component (app) met audiovisuele informatie die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

23

nauw gerelateerd is aan de inhoud van het boek. Het CvdM is voorstander
van een speciale combinatieprijs voor dergelijke uitgaven. Ik deel echter
de bezwaren van de KVB tegen deze optie.41 Het belangrijkste bezwaar is
dat de combinatieprijs is gebaseerd op de gelijktijdige verkoop van
afzonderlijke producten en niet op de «2 in 1» -formule van een combinatieboek, i.e. een fysiek boek met een downloadcode. Ik heb het
voornemen de belemmeringen weg te halen voor het aanbieden van
combinatieboeken met een vaste prijs conform de wens van de KVB.
Voorkomen moet worden dat de vaste prijs ook zou gelden voor allerlei
digitale producten die geen directe relatie met de inhoud van het boek
onderhouden. Uiteraard is het ook niet de bedoeling dat combinatieboeken voor een groot deel apart uitgegeven e-boeken gaan vervangen
want dat zou de facto leiden tot vaste prijs voor het digitale boek. Het vak
verwacht dit geenszins en ziet het combinatieboek als een aanvulling op
de dominante uitgeefvorm. In het kader van de monitoring van de digitale
ontwikkelingen en het bereik van de wet zal ik bijhouden hoe het aanbod
van fysieke boeken met een digitale koppeling zich ontwikkelt ten opzichte
van het aanbod van los verkrijgbare e-boeken.
Verzoek om de mogelijkheid van een voorlopige voorziening
De KVB verzoekt om de mogelijkheid van een voorlopige voorziening door
het CvdM in de wet op te nemen. Het nieuwe prioriteitsbeleid zal volgens
de KVB niet in alle gevallen van ernstige overtredingen lange doorlooptijden kunnen voorkomen. In dat geval is de gang naar de rechter het
enige alternatief.
Ik constateer dat sinds de inwerkingtreding van de wet het boekenvak
slechts eenmaal een rechtszaak heeft aangespannen lopende een
klachtprocedure bij het CvdM.42 Dit relativeert de noodzaak van de
mogelijkheid tot het treffen door de toezichthouder van een voorlopige
voorziening ter vervanging van de gang naar de rechter.
Ik zie vooralsnog geen aanleiding het verzoek van de KVB over te nemen
mede gelet op het nieuwe prioriteitsbeleid van het CvdM, waarbij
vermeende ernstige overtredingen met voorrang worden behandeld.
Voorts wijs ik op het kostenverhogende aspect van het verzoek.
Boekenclubs en de vaste boekenprijs
Het CvdM stelt voor om op twee punten de regels voor de boekverkoper
ook van toepassing te verklaren op de boekenclub. Ten eerste verkorting
van de voor de boekverkoper bepaalde termijn van één jaar naar 6
maanden waarna aanpassing van de vaste prijs is toegestaan. Ten tweede
dat de uitzondering op de vaste prijs bij opruiming van de winkelvoorraad
of bij beschadigde boeken (artikel 6 eerste lid onder a respectievelijk c)
ook van toepassing wordt verklaard op de boekenclub. Ik zal het eerste
voorstel in aangepaste vorm overnemen in de zin dat indien de uitgever
de vaste prijs na een half jaar wijzigt, ook de boekenclubprijs na een half
jaar kan worden gewijzigd. Het tweede voorstel houdt geen rekening met
het grote verschil in handelspraktijk tussen een boekenclub en een
reguliere boekverkoper en wijs ik daarom af.

41

zie de evaluatie van de KVB in de bijlagen bij Kamerstuk 32 300, nr. 5 en Kamerstuk 32 641,
nr. 1
42
zie pagina 10 van de Zelfevaluatie van het CvdM

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

24

Levering van muziekuitgaven aan het Depot van de Koninklijke Bibliotheek(KB)
In 2013 heeft de KB besloten ook muziekuitgaven op actieve wijze te
verzamelen en te bewaren in het kader van het Depot van Nederlandse
publicaties. Voor levering van één exemplaar van een boek aan het Depot
geldt de vaste prijs niet (artikel 6 Wvbp). Ik zal aan de betreffende
uitzonderingsbepaling de levering van muziekuitgaven toevoegen.
Tot slot
Op basis van de evaluatie van de werking van de Wet op de vaste
boekenprijs en het advies van de raad voor cultuur stel ik voor de wet
voor een periode van vier jaar te handhaven. Er wordt in die periode
onderzoek gedaan naar kruissubsidiëring in het boekenvak, waarvan de
uitkomsten moeten bijdragen aan een (betere) empirische onderbouwing
van de werking van de wet.
Gezamenlijk zullen belanghebbende partijen uit het boekenvak werken
aan het opstellen en uitvoeren van een innovatie-agenda en daarvoor de
benodigde kennis bijeenbrengen. Over twee jaar zal ik de stand van zaken
opmaken en uw Kamer hierover informeren.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

25

BIJLAGE

De effecten van afschaffing van de vbp in Denemarken en het
Verenigd Koninkrijk
Denemarken
Medewerkers van ACM baseren zich op een onderzoek van de Deense
mededingingsautoriteit KFST over de periode 2000- 2013 en citeren cijfers
(ook vermeld in het rapport van Dialogic) die wijzen op gunstige effecten
van het afschaffen van de prijsbinding op de prijzen en de omzet en afzet
van boeken.
Een veel minder rooskleurig beeld komt naar voren in het Nordic Book
Statistics Report 2012 opgesteld door de uitgeversbonden van de
Scandinavische landen en gebruikt in de officiële Europese statistieken.
− in 2001 werd in Denemarken een facultatieve vaste boekenprijs
ingevoerd en kwam een einde aan het exclusieve handelsverkeer. In
deze periode kreeg het merendeel van de boeken de facto nog wel een
vaste prijs. Vanaf 2006 mocht niet meer dan 10% van de nieuwe titels
van een uitgever een vaste prijs hebben en in 2011 werd de vbp
volledig afgeschaft. Vanaf 1980 sloten jaarlijks gemiddeld 5 boekhandels hun deuren, vanaf 2007 steeg dit aantal naar 15;
− over de periode 2006–2012 bleef het aantal titels gelijk, daalde de
omzet en de afzet van boeken (vooral in de segmenten kinderboeken
en non-fictie), verminderde de gemiddelde boekbesteding per
consument en steeg de gemiddelde boekenprijs. Boeken werden niet
goedkoper en niet meer verkocht;
− de door KFST gesignaleerde prijsdaling betrof uitsluitend de prijzen
van de toptitels van de bestsellerlijst en omvatte dus niet het gehele
boekenaanbod. Het consumentenonderzoek van KFST (zie hiervoor
Dialogic) bestond uit een internetenquête met 1200 deelnemers
waaraan werd gevraagd of zij in 2013 meer of minder boeken hadden
gekocht dan in de drie tot vijf jaar daarvoor. De gemelde stijging wordt
in geen enkel ander Deens onderzoek bevestigd.
− de medewerkers van de ACM hebben in hun artikel niet de klacht van
de Deense uitgevers genoemd dat het sinds de totale afschaffing van
de prijsbinding veel moeilijker is geworden boeken voor een kleinere
markt c.q. doelgroep uit te geven. Het Deense boekenvak heeft bij de
overheid inmiddels aangedrongen op herinvoering van de prijsbinding, vooralsnog zonder resultaat.
Verenigd Koninkrijk
In het VK is het Net Book Agreement in 1997 beëindigd. Dit zou in de tien
jaar daarna hebben geresulteerd in een stijging van de consumentenuitgaven met 50% en een verdubbeling van het aantal uitgegeven titels.43
Het verdient vermelding dat a) het rapport van het Office of Fair Trading
geen evaluatie is van de gevolgen van de afschaffing van de prijsregulering op diversiteit en beschikbaarheid van het boekenaanbod maar een
studie naar de impact daarvan op de productiviteit van de sector en b) de
conclusies in het rapport met veel slagen om de arm zijn geformuleerd op
grond van het gebrekkige datamateriaal en de onmogelijkheid het effect
van de afschaffing te kwantificeren en te isoleren van andere ontwikkelingen.
− de groei van het aantal titels in het VK begon pas rond 2004, zeven jaar
na de val van het NBA. Het aantal Nederlandse titels steeg in de
periode 2005- 2012 van ruim 56.000 naar 86.000, een stijging van ruim
43

The Office of Fair Trading (UK 2008) An evaluation on the impact upon productivity of ending
resale price maintenance on books.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

26

50% (i.e. exclusief 20.000 e-boektitels). Over de periode 1997- 2005 zijn
geen betrouwbare cijfers beschikbaar maar aangenomen mag worden
dat ook in de periode 1997–2005 een forse titelstijging heeft plaatsgevonden.
− over de periode 1990 -2011 is in Nederland de afzet van algemene
boeken bijna verdubbeld. De Engelse consumentenbestedingen aan
fysieke boeken bedroegen in 2012 € 2.402 mln. (1892 miljoen pond)44
tegenover een Nederlands bedrag van € 1.262 mln.45. Het per persoon
bestede bedrag is in het VK € 38 en in Nederland € 76,50;
− over de gehele periode vanaf 1997 is een derde van het totaal aantal
boekhandels verdwenen. De on line verkoop is nu goed voor 50% van
de omzet (hoofdzakelijk Amazon). Er bestaan nog slechts twee grote
ketenboekhandels, W.H. Smith met een zeer beperkt assortiment en
Waterstone’s, waarvan de toekomst onzeker is.46

44

Nielsen
Dialogic/APE
46
The Booksellers Association of the UK & Ireland
45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 300, nr. 6

27