Van Geel
in dit land veel te groot. Wij hebben veel te veel serieuze
dingen met elkaar te bespreken, namelijk hoe wij dit
proces goed gaan organiseren en tot belangrijke
beslissingen komen.
Mevrouw Thieme (PvdD): U kunt wel dit moment
aangrijpen om aan te geven, als iedereen moet
bijdragen, hoe het Koninklijk Huis gaat bijdragen aan het
oplossen van deze crisis.
De heer Van Geel (CDA): Ik heb gezegd: iedereen doet
mee, maar niet nu ad hoc in de discussie die zich nu
ontrolt.
De beraadslaging wordt geschorst.
De vergadering wordt van 13.42 uur tot 14.25 uur
geschorst.
©
De voorzitter: Op de tafel van de Griffier ligt een lijst
van ingekomen stukken. Op die lijst staan voorstellen
voor de behandeling van deze stukken. Als voor het
einde van de vergadering daartegen geen bezwaar is
gemaakt, neem ik aan dat daarmee wordt ingestemd.
Regeling van werkzaamheden
De voorzitter: Het woord is aan de heer Ormel als
voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse
Zaken.
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. Namens enkele leden
van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken
verzoek ik u om het verslag van het AO over nucleaire
wapens en non-proliferatie toe te voegen aan de plenaire
agenda.
De voorzitter: Als daar geen bezwaar tegen is, voeg ik
het toe aan de agenda van volgende week.
Het woord is aan mevrouw Van Velzen.
Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Ik heb een
vergelijkbaar verzoek. Ik wil u vragen om het verslag van
het AO over de modernisering van het gevangeniswezen
op de plenaire agenda te zetten.
De voorzitter: Niemand wil hierover het woord. Dan
zullen wij het toevoegen aan de agenda van volgende
week.
Het woord is aan de heer Atsma, althans aan de heer
Ormel namens de heer Atsma.
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. Als collega van de heer
Atsma verzoek ik u om het verslag van het AO over het
aalbeheerplan toe te voegen aan de plenaire agenda.
De voorzitter: Wij zullen het toevoegen aan de agenda.
Het woord is aan mevrouw Karabulut. Ik zie haar niet,
misschien kan mevrouw Van Velzen haar vervangen. Dat
is kennelijk niet het geval. Dan is het woord aan
mevrouw Van Gent.

dat het verslag van het schriftelijk overleg over het
Besluit deskundigheidseisen gastouderopvang op de
plenaire agenda geplaatst wordt.
De voorzitter: Niemand wil hierover het woord. Dan
zullen we het toevoegen aan de agenda.
Op verzoek van de CDA-fractie benoem ik in de vaste
commissie voor Defensie het lid Algra tot lid in plaats
van het lid Bilder; in de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het lid Algra tot lid in
de bestaande vacature en het lid Joldersma tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature.
Op verzoek van de PVV-fractie benoem ik in de vaste
commissie voor Buitenlandse Zaken het lid De Roon tot
lid in plaats van het lid Wilders en het lid Wilders tot
plaatsvervangend lid in plaats van het lid De Roon; in de
vaste commissie voor Economische zaken het lid Bosma
tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature; in de
vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid
het lid Bosma tot plaatsvervangend lid in plaats van het
lid Fritsma; in de vaste commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport het lid De Mos tot plaatsvervangend lid
in plaats van het lid Bosma; in de algemene commissie
voor Jeugd en Gezin het lid De Mos tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Bosma en in de algemene
commissie voor Wonen Wijken en Integratie het lid
Bosma tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid De
Mos.
Dan zijn wij gekomen aan het einde van de regeling van
werkzaamheden. Als de leden binnen zijn, kunnen wij de
algemene politieke beschouwingen hervatten. Willen de
fractiesecretarissen, bestuurlijk dan wel ambtelijk, ervoor
zorgen dat de leden weer naar de zaal komen? Ik geef de
volgende spreker pas het woord als de leden er zijn,
want het lijkt mij niet goed om te beginnen in een
halflege zaal.
Aan de orde is de voortzetting van:
- de algemene politieke beschouwingen naar
aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar
2010 (32123).
De beraadslaging wordt hervat.
©
De heer Rutte (VVD): Voorzitter. Nederland wordt niet
geregeerd. Vak K, het regeringsvak, is weliswaar gevuld,
maar eigenlijk zijn dit algemene beschouwingen zonder
kabinet. Leden van het kabinet, ik vraag u om af en toe
te bewegen, dan weten wij zeker dat het geen foto is
maar dat u er werkelijk zit.
Met een beleid van voortdurende non-compromissen –
wij doen dit als jullie dat niet doen – bewijst Balkenende
IV Nederland op dit moment een slechte, misschien zelfs
wel de slechtst denkbare, dienst. De VOC, mijnheer de
minister-president, werd niet bestuurd door commissies,
maar door een mentaliteit van durf en daadkracht, met
schepen die een koers hadden, in plaats van, zoals het
motorbootje Bos en Balkenende, doelloos, met een
losgeslagen roer, zwalkend op de golven van de
economie.

Mevrouw Van Gent (GroenLinks): Voorzitter. Ik zie graag

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

16 september 2009
TK 2

2-40

Rutte
Dit kabinet is niet veel anders dan zijn eigen, door de
Raad van State afgeserveerde, Crisis- en herstelwet: veel
crisis, weinig herstel. En dat terwijl Nederland door een
van diepste recessies uit de geschiedenis gaat. De
economie krimpt, consumptie en investeringen dalen, de
uitvoer daalt met ruim 3%. Dit jaar is er een recordaantal
faillissementen in Nederland, en de werkloosheid zal in
de tweede helft van 2009 spectaculair gaan toenemen.
Mensen maken zich zorgen en dat is begrijpelijk. Zij
maken zich zorgen over hun huis, over hun baan, over
hun toekomst en de toekomst van hun kinderen. De
staatsschuld per hardwerkende Nederlander loopt op van
€ 35.000 naar € 60.000. Er is al gezegd dat elke baby die
nu geboren wordt een schuld heeft van € 160.000.
Maar ik wil nu eerst een compliment maken, een
compliment voor de kracht om in deze moeilijke tijden
ons land op koers te houden, voor hen die elke dag
keihard werken voor onze toekomst, voor Nederland. En
nee, het gaat niet over het kabinet. Ik heb het over
ondernemend Nederland. De ondernemers en hun
medewerkers hebben het buitengewoon zwaar. Je zult in
deze moeilijke tijden maar een winkel hebben, of een
autodealer zijn, of een boerderij runnen. Klanten blijven
weg en exportmarkten verdampen. Er zijn tegenwoordig
veel boeren die op bijstandsniveau moeten leven, en
toch houden zij dapper stand, uit trots voor dat
familiebedrijf, uit betrokkenheid met het eigen personeel.
Het is aan dat doorzettingsvermogen van deze ondernemers te danken dat Nederland er niet nog slechter voor
staat. Nogmaals complimenten.
Dit kabinet heeft eerst honderd dagen gesnuffeld in de
samenleving, en heeft vervolgens zitten bakkeleien over
het ontslagrecht. Er is een commissie-Bakker ingesteld.
Met de resultaten van die commissie is niets gedaan. De
crisis, waar de VVD al begin 2008 voor waarschuwde,
werd weggehoond en ontkend. En te laat is er uiteindelijk een klein crisispakketje gepresenteerd. Terwijl de
barometer van onze economie tussen regen en storm
stond, wilden Balkenende en Bos alleen maar de zon
zien.
De heer Van Geel (CDA): Kent de heer Rutte het verschil
tussen een goede en een slechte pianist?
De heer Rutte (VVD): Dat is vaak heel persoonlijk, maar
ik meen dat te weten.
De heer Van Geel (CDA): Voor mij is dat verschil in ieder
geval timing. Dat geldt ook voor politici. Ik wil wel even
reageren op uw timing. Twee jaar geleden – u noemde
het al, 2008 – wilde u tijdens hoogconjunctuur de lasten
verlichten en de economie nog verder aanzetten, wat
totaal onverantwoord was. Begin dit jaar – over timing
gesproken – werd duidelijk hoe ernstig de financiële
situatie was. U wilde toen vasthouden aan de norm van
2% en daarmee onmiddellijk 30 mld. tot 40 mld.
bezuinigen. Dat wilde u doen toen wij op het diepste
punt van de crisis zaten. Nu komt het kabinet met het
voorstel om een ambitieus programma te maken
waarover over een aantal maanden beslissingen worden
genomen, maar u loopt daarvoor weg. Volgens mij is er
iets mis met uw timing.

De heer Rutte (VVD): Ja, ik geef u dat gewoon toe. U
staat hier met compleet lege handen. Nederland bevindt
zich in de ernstigste recessie sinds de jaren dertig, maar
u komt met een totaal non-pakket op de proppen. U
neemt geen maatregelen en schuift alles voor u uit. In
die situatie wilt u mij nu verwijten maken? Ik heb begin
2008 gewaarschuwd voor de crisis. Ik heb gezegd: pas
toch op! Iedereen die toen in Londen of New York zijn
licht had opgestoken, had kunnen weten dat er donkere
wolken naar Europa dreven. Soms helpt het om over de
grens te kijken. Wat zei de heer Bos in die dagen? Hij zei:
mijnheer Rutte jaagt mensen angst aan. In september
nog, bij de behandeling van de begroting, zei ik dat die
maar net de drukker had gehaald. Ik zei dat die begroting
op dat moment alweer de prullenmand in kon. U zei
toen: nee, dit is een robuuste begroting waarmee wij nog
jaren vooruit kunnen. Dat was uw antwoord. Mijnheer
Van Geel, bakt u hier nu geen zoete broodjes.
(geroffel op de bankjes)
De heer Van Geel (CDA): Ik wil graag een antwoord op
mijn vraag horen. Ik heb drie voorstellen van de heer
Rutte genoemd die getuigen van een volstrekt gebrek
aan gevoel voor timing. De heer Rutte heeft het over
2008. Voorspellen dat er na een periode van hoogconjunctuur een periode van laagconjunctuur volgt, is geen
voorspellen maar is het schetsen van de werkelijkheid
die wij kennen. Als de heer Rutte nu beweert dat hij twee
jaar geleden de diepte van deze crisis heeft voorspeld en
dat hij dit allemaal al wist, dan is hij de Jomanda van de
politiek, en dus niet geloofwaardig.
De heer Rutte (VVD): Iedereen die toen op internationaal
niveau zijn licht opstak, had de heer Van Geel kunnen
vertellen dat het slecht ging met de wereld en dat de
banken het zwaar hadden. Toen wij vorig jaar tijdens de
algemene beschouwingen debatteerden, was de grote
zakenbank Lehman Brothers omgevallen. Iedereen
voorspelde dat dit grote gevolgen voor de economie zou
hebben. De heer Van Geel heeft dat allemaal ontkend. Hij
had geen zin om de problemen te erkennen. Hij was
namelijk als de dood voor de gevolgen van de erkenning
van de problemen omdat het kabinet erg verdeeld was.
Als hij de problemen had erkend, had hij immers
maatregelen moeten nemen.
De heer Van Geel (CDA): Ik constateer dat de door mij
genoemde voorbeelden getuigen van een volstrekt
verkeerd gevoel voor timing en een volstrekt verkeerd
gevoel voor wat er zou moeten gebeuren. De heer Rutte
wil op de verkeerde momenten investeren en op de
verkeerde momenten bezuinigen. Dat is wat de heer
Rutte heeft voorgesteld. Ik constateer dat ik geen
antwoord heb gehad op mijn vragen daarover. Een
discussie over tijdigheid en timing is volgens mij aan de
heer Rutte niet besteed. Waarschijnlijk is hij best een
goede pianist, maar hij is niet goed in timing in de
politiek.

De heer Van Geel (CDA): Dank u wel.

De heer Rutte (VVD): Ik dank de heer Van Geel voor het
compliment. Hij is een heel goede wielrenner. Dat neemt
echter niet weg dat hij op dit punt toch echt voor de
zaken wegloopt. De VVD wil de lasten altijd zo laag
mogelijk houden. Wij stellen voor om dat op een
verstandige manier te doen. Wij hebben vorig jaar

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Rutte (VVD): U hebt wel lef, mijnheer Van Geel.

Algemene politieke beschouwingen

2-41

Rutte
voorstellen gedaan om het oplopende begrotingstekort
enigszins onder controle te houden zonder de economie
te schaden. De heer Van Geel brengt op dit moment de
economie grote schade toe door niets te doen en maar
in zijn stoel te blijven zitten.
Het kabinet heeft ook voor het overige weinig voor
elkaar gekregen. De wachtlijsten in de jeugdzorg zijn
verdertigvoudigd. Het aantal asielzoekers is verdubbeld,
met dank aan het generaal pardon. De vliegtaks is na
veel kritiek afgeschaft, maar inmiddels hebben veel
mensen definitief besloten om via buitenlandse
vliegvelden te vliegen. Daaraan zijn zij nu gewend. De
schade is dus ook op dit punt blijvend. Zelfs het op tijd
betalen van rekeningen komt niet van de grond. Dit duurt
nu gemiddeld 46 dagen en deze termijn zou naar 30
dagen worden teruggebracht. Dit lijkt een klein puntje,
maar is heel belangrijk voor het midden- en kleinbedrijf,
dat geld nodig heeft. Het kabinet heeft toegezegd dit te
regelen, maar inmiddels is de betaaltermijn opgelopen
van 46 dagen naar 49 dagen. Dit is een kabinet dat zelfs
niet in staat is om de meest simpele zaken uit te voeren.
Nu zijn de overheidsfinanciën volledig ontspoord.
Daarvoor worden allemaal ambtelijke werkgroepen
ingesteld. Ik zat mij gisteren in de Ridderzaal plaatsvervangend te schamen over het feit dat de ministerpresident de Koningin dit verhaal liet oplezen. De
Koningin hoort in de Ridderzaal politieke besluiten van
het kabinet aan te kondigen in plaats van interne
procedures uit het kabinet. Het instellen van ambtelijke
werkgroepen is een interne kwestie. Laat het kabinet ons
daarmee niet lastigvallen. Het mag ons wel lastigvallen
met de politieke conclusies die het aan het onderzoek
van deze werkgroepen verbindt.
Het kabinet neemt de politieke beschouwingen wel
héél letterlijk. Het gaat daarbij inderdaad om beschouwingen, niet om handelen. Het kabinet lijkt steeds meer
op een onafhankelijk wetenschappelijk bureau in plaats
van op een kabinet. Als ik het heb over een onafhankelijk
wetenschappelijk bureau, ben ik nog mild. Het zou bijna
lachwekkend zijn als het niet allemaal zo serieus was. De
schuld loopt met 100 mln. per dag op – Nederland kan
iedere dag de voetballer Ronaldo kopen – en toch gaan
de overheidsuitgaven met 14% omhoog in twee jaar tijd.
Wie in Nederland heeft de afgelopen jaren een
inkomensstijging gehad van 14%? De Nederlandse Staat
heeft inmiddels 14% meer uitgegeven. Het kabinet doet
niets, behalve werkgroepen installeren die volgend jaar,
midden in de verkiezingscampagne voor de gemeenteraden en de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen,
gaan rapporteren. Eigenlijk rust er tot 2011 een embargo
– daar hebben we het vaak over deze dagen – op de visie
van het kabinet. De visie is zo goed verstopt dat zelfs
Frits Wester het embargo niet zal weten te verbreken. Dit
is een slechte zaak, in de eerste plaats omdat nog
generaties Nederlanders bezig zullen zijn om die schuld
af te lossen als we niet nu al maatregelen nemen. In de
tweede plaats is het een slechte zaak, omdat het
economisch vertrouwen niet herstelt als burgers en
bedrijven geen duidelijkheid krijgen over de maatregelen
die genomen gaan worden. Mensen begrijpen dat er
maatregelen nodig zijn, maar ze willen weten waar ze
aan toe zijn en wat hun boven het hoofd hangt. Als dat
vaag blijft, zoals nu het geval is, dan zullen de mensen
uiteindelijk ook op hun geld blijven zitten en investeringen uitstellen. Dat is slecht voor de economische groei in
Nederland. Ik voorspel dat, als er niet snel maatregelen

worden genomen voor de korte en de lange termijn,
belastingverhogingen onvermijdelijk zijn. Belastingverhogingen zijn vergif voor de economie en leiden tot
het afbreken van banen. Als het kabinet mij niet gelooft,
laat het dan vooral te rade gaan bij partijgenoten als de
heer Ruding van het CDA, maar ook de heer Vermeend
en de heer Van der Ploeg van de PvdA. Zij hebben het
kabinet de afgelopen dagen zeer kritisch bejegend.
Deze gang van zaken roept ook vragen op over de rol
van de minister-president. Waar is de regie? Ik weet dat
de term ″regie″ op AZ niet te vaak gebezigd moet
worden. De Westerschelde bewijst dat we inmiddels een
ander land nodig om deze minister-president nog in
beweging te krijgen, maar zelfs dan lukt het niet.
Mevrouw Hamer zei in het NRC en ik citeer: ″Er is
natuurlijk wel een grens aan de hoeveelheid procesafspraken. Je kunt echter niet blijven zeggen: we komen
er nog op terug. Jammer genoeg heeft het kabinet
daardoor ook niet kunnen excelleren, omdat we twee
jaar bezig zijn geweest alsnog compromissen te sluiten.
Daaruit moeten we lering trekken.″ Mevrouw Hamer had
het niet mooier kunnen formuleren. De ministerpresident staat tegenover de recessie met de handen in
de lucht. Als ik tot een vriendelijk oordeel van het
kabinetsbeleid mag komen, dan constateer ik dat het wel
consistent is.
Het moet mij overigens van het hart dat ik het betreur
dat het aantal partijen dat nog wel iets met Nederland
wil aan het afnemen is. Ik snap al die mensen niet die
zich zorgen maken over de opkomst van rechtse kranten,
herstel rechtse krachten in Nederland. Rechtse kranten
hebben wij al genoeg. Ik maak mij eerder zorgen over de
opkomst van steeds meer linkse krachten in de politiek.
Na op het gebied van het ontslagrecht 180 graden naar
links te zijn gedraaid, is de PVV van Wilders nu ook met
het AOW-standpunt definitief toegetreden tot het linkse
kamp als het gaat om het economisch beleid. Agnes
Kant en Geert Wilders samen op de barricaden! Wie had
dat ooit kunnen denken. Het debatje van de heer Wilders
met mevrouw Kant zojuist was tekenend. Zij waren
elkaar aan het adviseren over hoe ze hun standpunten
nog beter konden uitdragen. Neen, dat moet je zo doen!
Neen, als je het nu zo uitlegt, begrijpen ze het nog beter!
Prachtig, maar het is jammer dat daarmee de omvang
van de krachten in de Kamer die nog wel iets met
Nederland willen verder is afgenomen.
Wat moet er gebeuren? Hoe kunnen wij Nederland er
weer bovenop helpen? Ik wijs in de eerste plaats op onze
tegenbegroting. Het uitgangspunt van die tegenbegroting
is dat wij moeten voorkomen dat de belastingen in
Nederland omhoog gaan. De belastingen mogen niet
omhoog. Dat is slecht voor hardwerkend Nederland en
slecht voor de economische groei. Belastingverhoging
leidt tot minder banen. Bij dit kabinet zal de staat verder
groeien, maar dat leidt ertoe dat de belastingen omhoog
moeten en dat betekent minder economische groei en
minder banen. In de tegenbegroting van de VVD zorgen
wij voor een kleinere overheid. Dat betekent dat de
belastingen omlaag kunnen en dat leidt tot meer
economische groei. Dat is goed voor banen. Wat ons
betreft blijven de uitgaven voor 2010 op hetzelfde niveau
als de uitgaven voor 2009. Wij zetten dus een rem op de
verdere oploop van de uitgaven. Verder stellen wij een
aantal structurele hervormingen voor. Wij hebben al
voorstellen gedaan voor de AOW, rekening houdend met
mensen met een zwaar beroep. Wij hebben voorstellen

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-42

Rutte
gedaan voor de hervorming van ontwikkelingssamenwerking. Twee weken geleden hebben wij onze participatiewet gepresenteerd, waarin wij de verschillende wetten
voor de onderkant van de arbeidsmarkt, de bijstand, de
WSW en de Wajong, samenvoegen in één nieuw
wetsvoorstel. Daarmee voorkomen wij dat dadelijk
400.000 jonge mensen in de Wajong zitten. De heer
Donner heeft hier nog voorstellen voor gedaan,
mevrouw Hamer, maar het is de Partij van de Arbeid die
uiteindelijk de voorstellen heeft geblokkeerd. Het gevolg
is dat dadelijk één op de twintig jonge mensen volledig
in de Wajong zit, gewoon de WAO voor jongeren.
Verder nemen wij een aantal maatregelen die het
herstel van de crisis bevorderen en die ervoor zorgen dat
wij zo snel mogelijk uit de crisis komen. Wij gaan het
btw-tarief verlagen, bijvoorbeeld voor verbouwing van
de eigen woning.

De heer Rutte (VVD): Met de Partij van de Arbeid zullen
straks meer jonge mensen, ook met kleine gedragsbeperkingen, in de Wajong terechtkomen. Het is gewoon
fout beleid. Wat ons betreft gaan wij dit veranderen.
In deze tegenbegroting stellen wij ook maatregelen
voor die direct tot het herstel van Nederland moeten
leiden. Ik noemde het btw-tarief dat wij willen verlagen
voor de verbouwing van de eigen woning. Verder wil de
VVD de overdrachtsbelasting op woningen afschaffen.
Dat is goed voor de woningmarkt, dat is goed voor de
arbeidsmarkt en het leidt tot minder zogenaamde
reisbewegingen.
Er moet echter meer gebeuren. Deze crisis dreigt het
zicht te ontnemen op een dieper liggend probleem. Hoe
verdienen wij in Nederland over tien of vijftien jaar ons
geld? Hoe zorgen wij voor voldoende welvaart? Wat blijkt
namelijk? Nederland en Europa krabbelen zwakker terug
uit deze crisis dan Azië en Amerika. Het hautaine gejubel
over dat zogenaamde rijndeltavergadermodel van
Balkenende en Bos bewijst zijn ondeugdelijkheid. Wij
boeken krimp, waar de Verenigde Staten en zeker ook
Azië weer met dubbele cijfers zullen gaan groeien.
De VVD is tegen het belonen van wanbeleid en voor
het stimuleren van prestaties. Vorige week werd bekend
dat Nederland van de achtste naar de tiende plaats is
gezakt op de ranglijst van concurrerende economieën in
de wereld. Wij zijn voorbijgestreefd door Canada en

Japan. Eén op de tien hoogopgeleiden verlaat inmiddels
Nederland, omdat elders meer kansen liggen. Als
vestigingsplaats voor grote hoofdkantoren wordt
Nederland steeds minder aantrekkelijk. Aziatische
bedrijven willen inmiddels liever in Hamburg of Genève
zitten dan in Amsterdam. De economische machtsverhoudingen zijn blijvend veranderd. Vroeger was het de
G8, nu is het de G20 met een sterke aanwezigheid van
Azië en Zuid-Amerika. Deze nieuwe verhoudingen
worden verder versterkt door de crisis. Industrieën
verlaten ons continent. De auto-industrie bijvoorbeeld
bevindt zich steeds meer in landen als Brazilië, China en
India, waar nog wel genoeg kapitaal aanwezig is.
Sinds industrieën zich naar elders verplaatsen is
Nederland zich meer gaan richten op dienstverlening,
kennis en innovatie. Echter, ook op dat vlak wordt de
concurrentiestrijd voor Nederland zwaarder. China is
bijvoorbeeld niet alleen een land met lage lonen en
goedkope productie, maar ook een land met topuniversiteiten. Inmiddels staat de beste technische
universiteit ter wereld niet langer in Europa of Amerika,
maar in Bangalore, in India. De wereld draait door en
daar is niets mis mee. De vraag is alleen hoe Nederland
zich kan onderscheiden. Hoe blijven wij leidend in plaats
van volgend? Ik ben ervan overtuigd dat Nederland kan
behoren tot de beste economieën van de wereld. Wij
hebben genoeg ondernemerschap en innovatiekracht in
huis. De Nederlandse architectuur is wereldberoemd. In
de top 60 van wereldwijde architectenbureaus staan vijf
Nederlandse architectenbureaus. Zo’n beetje de helft van
de vijfsterrenhotels in Peking wordt gerund door
Nederlanders die in Nederland zijn opgeleid. Zeg je
nanotechnologie, dan denk je aan Nederland. De hele
wereld kent ASML, maar ook Philips, Shell en Unilever of
de Technische Universiteit Delft en de universiteit van
Wageningen. Schiphol en de Rotterdamse haven zijn
onmisbaar voor een groot deel van de wereldhandel. De
bloemen die in New York op tafel staan, worden in
Aalsmeer geveild.
Er is dus niets fout aan Nederland wat niet gerepareerd kan worden met wat sterk is aan Nederland. Dan
moeten wij echter wel keuzes maken. Daarom legt de
VVD-fractie vandaag de agenda 2015 op tafel. Wij willen
tegen die tijd alle voorwaarden hebben gebouwd voor
een sterke economie. Deze vernieuwingsagenda start wat
ons betreft vandaag op alle terreinen.
Ten eerste op het gebied van het onderwijs. Het
onderwijs is de basis van eigen verantwoordelijkheid.
Haya van Someren verwoordde het ooit als volgt. Is het
niet het hoogste ideaal om zo snel mogelijk van jezelf te
zijn, niet van een ander, niet van een staat, niet van een
idee? Het is de taak van het onderwijs het jonge kind op
te voeden tot een situatie waarin het van zichzelf is.
Problemen in het onderwijs moeten worden aangepakt.
De VVD legt een paar simpele normen neer. Op de
basisscholen worden de d’tjes en t’tjes geleerd, het
hoofdrekenen en de jaartallen. Er wordt in Nederland
goed vakonderwijs gegeven op het vmbo en het mbo,
dat dus wel aansluit op de arbeidsmarkt. Er komt weer
ruimte voor de mavo en het wordt weer mogelijk in
Nederland om diploma’s te stapelen.
Het niveau van ons hoger onderwijs ontstijgt
nauwelijks de middelmaat. Te veel verveelde studenten
kunnen een vak halen zonder echt een boek te hebben
geopend. Wij zien situaties waarin colleges worden
gegeven door medestudenten en massatentamens die

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Mevrouw Hamer (PvdA): U mag mij citeren, maar ik wil
wel graag goed geciteerd worden. Wij hebben de
hervormingen in de Wajong niet tegengehouden. Het
enige wat wij gezegd hebben, is dat wij geen uitkeringen
van jongeren gaan verlagen. Hoe zit dat in uw plan?
De heer Rutte (VVD): Wat wij al jaren doen, is ontkoppelen. Dat geldt voor alle uitkeringen, behalve voor de
AOW. De uitkeringen groeien met ons mee – ik vind dat
ook heel verstandig – met de ontwikkeling van de prijzen,
en niet van de lonen. Dit is het zogenaamd waardevast
houden van uitkeringen en niet welvaartsvast. De AOW
blijft wel welvaartsvast.
Mevrouw Hamer (PvdA): U bent heel erg voor duidelijke
taal, maar uw ontkoppelen is gewoon verlagen van de
uitkeringen van de meest kwetsbare groepen die wij
hebben: de jongens en meisjes in de Wsw en de Wajong.
Daar heb ik mij inderdaad zeer tegen verzet. Ik zal dat
ook blijven doen.

Algemene politieke beschouwingen

2-43

Rutte
alleen nog maar bestaan uit multiplechoicevragen. Veel
studenten hebben inmiddels te maken met weken waarin
zij minder dan tien contacturen hebben.
Dit soort zaken bewijst dat het hoger onderwijs in
Nederland moet worden verbeterd. Daar is niet alleen
een financiële injectie voor nodig; ook de wijze van
bekostiging moet veranderen. Universiteiten en
hogescholen moeten worden betaald op basis van
geleverde kwaliteit en niet op basis van het aantal
diploma’s. Dat moet dus fundamenteel anders.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben een beetje verrast door
al uw punten. Op zich zitten daar voor het onderwijs
goede punten bij, maar was u niet staatssecretaris van
onderwijs, hoger onderwijs?

Mevrouw Hamer (PvdA): U gaat mij nu toch niet
vertellen dat u zich verschuilt achter het feit dat u het
niet door de Kamer hebt gekregen? U was inmiddels ook
allang weg, want u bent daarna iets anders gaan doen.
De heer Rutte (VVD): Het probleem lag niet bij de Kamer
en zelfs niet bij uw partij, want die steunde al die
plannen. De heer Tichelaar was toen woordvoerder voor
het hoger onderwijs.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt zich dus op de kop laten
zitten door het CDA. Moet ik het zo begrijpen?
De heer Rutte (VVD): Nee, ook niet. Ik had zelfs een
meerderheid in de Kamer, maar een kabinet valt wel
eens. Dat kabinet is gevallen.

De heer Rutte (VVD): Zeker.
Mevrouw Hamer (PvdA): O, daar lag de schuld. Oké.
Mevrouw Hamer (PvdA): Waarom hebt u al die dingen
dan toen niet gedaan?
De heer Rutte (VVD): Dat zal ik u vertellen. Daarbij moet
ik het CDA aankijken en niet u, want met de heer
Tichelaar, de woordvoerder van de PvdA, was er goed
zaken te doen. Er lag toen een compleet pakket voor om
deze doelstellingen te bereiken. Maar helaas besluit de
minister van OCW wanneer het nieuwe kabinet aantreedt, dat hele pakket naar de prullenmand te verwijzen.
Hij is nog aan het studeren op wat hij wel gaat doen. Ik
heb hem het volgende gezegd toen hij begon. Dit is
uitermate belangrijk. Als je mijn plannen niet uitvoert,
zorg dan tenminste voor andere plannen, maar zorg
ervoor dat het hoger onderwijs in Nederland verbetert.
Mevrouw Hamer (PvdA): U kunt heel goed naar anderen
wijzen. Dat hebt u de laatste dagen bewezen. Daar bent u
echt top in. Ik vroeg nu echter naar uw eigen daden. U
was staatssecretaris van OCW. U was verantwoordelijk
voor het hoger onderwijs. Wat hebt u nou gedaan?
De heer Rutte (VVD): Er lagen voorstellen in de Kamer,
neergelegd in wetgeving, om het hele hoger onderwijs te
organiseren in de richting die ik hier schets, namelijk:
selectie aan de poort en ervoor zorgen dat universiteiten
op een goede manier zouden worden afgerekend op hun
kwaliteit, niet alleen op basis van het aantal diploma’s. Al
die maatregelen moesten ervoor zorgen dat studenten
weer fulltime zouden gaan studeren en zouden worden
uitgedaagd wanneer zij dat vakgebied in zouden komen.
Dat heette niet voor niets de Begeisterungsagenda. Wij
deden dat omdat wij dat belangrijk vonden. Vervolgens
valt het kabinet. De PvdA gaat in dat kabinet zitten. Ik
dacht: de PvdA is mijn bondgenoot op dit punt, maar
helaas zijn de plannen in de prullenmand verdwenen.
Mevrouw Hamer (PvdA): U doet nu weer hetzelfde.
De heer Rutte (VVD): Ik geef antwoord op uw vraag.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik vroeg wat u had
gedaan. Ik dacht dat bij het werk van een goede
staatssecretaris of minister hoort dat hij, als hij iets in de
Kamer heeft, het ook door de Kamer krijgt.
De heer Rutte (VVD): Dat was het probleem.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Rutte (VVD): Toen zijn deze plannen controversieel verklaard. Zo gaat dat. U kunt nu wel moeilijk kijken,
maar ik kan niet in mijn eentje de val van een heel
kabinet tegenhouden. Hier in de Kamer was er echter
een meerderheid voor al die voorstellen. Als het kabinet
was blijven zitten, waren ze allemaal omgezet in
wetgeving, mede dankzij de PvdA. Dank daarvoor nog.
Mevrouw Hamer (PvdA): Volgens mij doet u zichzelf heel
erg tekort; u kunt best in uw eentje een kabinet
tegenhouden.
De heer Rutte (VVD): Dat ben ik hier druk aan het doen,
ja.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, daarom. Ik ondersteun u,
zoals u weet.
De heer Rutte (VVD): Nee, goed. Fijn dat u het doorhebt.
Mevrouw Hamer (PvdA): U verschuilt zich wel heel erg
gemakkelijk achter anderen.
De heer Rutte (VVD): Ik verwerp dit echt. Als ik fouten
maak, wil ik die absoluut toegeven. Hiervoor was er
echter steun in de Kamer. Die plannen zouden zijn
aangenomen. Daar twijfel ik geen seconde aan. Als het
kabinet echter valt, er komen verkiezingen en het nieuwe
kabinet voert de plannen niet verder door, dan is dat
″beyond me″, dan houdt het op.
Voorzitter. De VVD wil ruim 1 mld. investeren in het
hoger onderwijs. Het is niet reëel om dit geld uit de
algemene middelen te halen. Dat zou leiden tot hogere
belastingen of een nog hogere staatsschuld. Daarom
kiezen wij voor een eerlijke verdeling van de kosten voor
het hoger onderwijs tussen de overheid en de student.
De studiefinanciering wordt, wat de VVD betreft, omgezet
in een toegankelijke lening, die studenten na hun
afstuderen tegen lage rente inkomensafhankelijk kunnen
terugbetalen. Op deze wijze wordt benadrukt dat een
studie vooral een investering is in de eigen toekomst. De
overheid neemt ook in dat model nog steeds 75% van de
kosten van een studie op zich, want het wettelijk
collegegeld blijft bestaan. Studenten betalen daardoor
een maximumbedrag van € 1620 aan collegegeld, terwijl
de feitelijke kosten van een studie gemiddeld € 7300
bedragen.

16 september 2009
TK 2

2-44

Rutte
De heer Pechtold (D66): Nu noemt u weer het bedrag
van 1 mld. en dat deed u maandagavond ook al. U zei:
net als D66 willen wij ook 1 mld. voor het onderwijs.
Maar nu zie ik in uw tegenbegroting het bedrag van 80
mln. Dat is nog geen 10%.
De heer Rutte (VVD): In de tegenbegroting wordt dit
opgebouwd. Wij doen dus structureel 1 mld., maar je
kunt dat bedrag niet in een keer wegzetten. Dat moet je
opbouwen, dus dat doen wij ook. U zult dat waarschijnlijk ook doen. Je kunt niet zomaar 1 mld. ergens in
″plompen″ en dan hopen dat het goed gaat. Uiteindelijk
is het structureel gewoon 1 mld.
De heer Pechtold (D66): Ik heb dat wel gelezen, maar in
het eerste jaar, voor volgend jaar, trekt u 80 mln. uit. Het
kabinet bezuinigt in dat jaar 140 mln. op onderzoek. In
uw begroting gaat het onderwijs er al op achteruit. Het
volgende jaar gaat het om 300 mln. en daarna – als het
dan allemaal bij leven en welzijn is en wij niet inmiddels
alle plannen van het kabinet hebben moeten uitvoeren –
komt u op dat miljard. Ik heb voor volgend jaar in mijn
tegenbegroting allang 1 mld. staan. Je kunt het namelijk
zo aan onderwijssalarissen besteden, aan uitval in het
vmbo – zoals het kabinet nu ook doet, maar dat kan
worden versneld – aan een ov-jaarkaart voor het mbo en
aan onderzoek. Ook kun je de bezuinigingen van 20 mln.
op de academische ziekenhuizen terugdringen. Ik kon dat
miljard gelijk kwijt, hoor.
De heer Rutte (VVD): Wat ik in uw plannen niet
verstandig vind, is dat een groot uitdeel van de uitgaven
weer gaat naar ov-jaarkaarten, salarissen en al dat soort
zaken. Wij moeten vooral kijken naar de kwaliteit van het
onderwijs zelf; ik merk dat als ik met leraren praat. Er zijn
grote problemen in het vmbo en het mbo, met de
aansluiting op de arbeidsmarkt en met het aantal
docenten, en niet zozeer met wat er precies wordt
verdiend, want daarvoor zijn al allerlei maatregelen
genomen. Als D66 echt de onderwijspartij is – ik geloof
dat D66 dat echt wel wil zijn – moeten ook voorstellen
worden gedaan die dat ondersteunen. U komt nu steeds
met voorstellen die leiden tot hogere salarissen, tot meer
ov-jaarkaarten, maar daar gaat het niet om.
De heer Pechtold (D66): Ik wil graag elkaar vinden, maar
ik heb toch het idee dat de werkdruk in het onderwijs en
de salarissen twee van de prioriteiten zijn. U verwijst ook
naar het actieplan LeerKracht, maar dat heeft zo’n lange
uitsmeerperiode, tot 2020, dat wij inderdaad zeggen: dat
moet sneller, dat moet dit jaar al. Ik vind dat u interessante ideeën hebt. Ik ben het met u eens dat het niet
alleen om salarissen, gebouwen en reizen moet gaan.
Dan zeg ik: dan een beetje boter bij de vis. Ik vind 80
mln. in het eerste jaar heel schraal. Ik vind 1 mld.
uiteindelijk in die periode – terwijl wij dan juist die 40
mld. moeten hebben omgebogen – dan weer ″zien en
dan geloven″.

investeren in de kwaliteit van het onderwijs, zou u dat
ook moeten loslaten. Dan zou u terug moeten gaan – ik
geloof dat u daar in januari een speech over hield – om
ervoor te zorgen dat studenten meer zelf lenen, zodat dat
geld kan worden gestoken in de kwaliteit van het
onderwijs.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dank voor de
tegenbegroting. Ik heb haar net eens even grondig
bestudeerd. Mijn indruk is dat de heer Pechtold nog veel
te optimistisch is over uw onderwijsinvesteringen. U
investeert inderdaad in 2010 80 mln., maar u bezuinigt
elders, op pagina 8, 77 mln. op het onderwijs. Ik houd
dan over dat u 3 mln. investeert in het onderwijs.
De heer Rutte (VVD): Dat zijn allemaal uitgaven die het
kabinet doet in zogenaamde enveloppes. Wij weten dat
dit niet werkt. Als staatssecretaris heb ik een hevige strijd
gevoerd tegen de aparte geldstromen naar het onderwijs, omdat deze alleen maar tot meer bureaucratie
leiden. Stop het geld nu in de hoofdgeldstroom en
probeer zo min mogelijk te leiden via de aparte potjes.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Nu wil ik niet
vervelend zijn. Over reorganisaties die u zich voorstelt, is
altijd te praten. Maar als je 77 mln. bezuinigt in het
onderwijs, is het wel de bedoeling dat het daar ook naar
terugkeert, maar dat gebeurt niet. Het gaat om 3 mln. en
op dat bedrag staat u nu al dagen lang een enorme toer
te bouwen. 3 mln.! Neem mij niet kwalijk, dat is wat een
topbankier aan bonus wegtikt in een jaar. Waar hebben
wij het over?
(gelach)
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Op dat bedrag van
3 mln. bent u al drie dagen een enorme toer aan het
bouwen. Dat is het enige wat de VVD investeert in
onderwijs.
De heer Rutte (VVD): De VVD investeert 1 mld. in
onderwijs door binnen het onderwijs geld te verschuiven, van allerlei studiebeurssystemen en andere
toestanden naar de kwaliteit van het onderwijs zelf. Ik
zou graag uw mening eens willen horen over die
fundamentele herziening van de financiering van het
onderwijs. Daarover zou het debat nu moeten gaan. De
heren Pechtold en Bos hebben daarover al eens
voorstellen gedaan. Waar staat GroenLinks eigenlijk in
die discussie?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik begrijp heel erg
goed dat u wilt terugkaatsen met een vraag en dat u
probeert het daarmee op een ander onderwerp te
krijgen, maar ik wil het toch even afmaken. U investeert
1 mld. Dat is een belofte die u voor de toekomst doet,
maar wij kennen voor 2011 en 2012 uw bezuinigingen
nog niet. Wij kunnen alleen vaststellen dat voor volgend
jaar, waarover dit debat en deze begroting gaan, de VVD
niet meer dan 3 mln. overheeft voor het onderwijs.

De heer Rutte (VVD): Dat bedrag vind ik dus, doordat wij
ook binnen het onderwijs overdrachtsuitgaven inzetten
voor echte investeringen in het onderwijs zelf. U hebt er
ook wel eens over gesproken dat het toch raar is dat wij
zo veel ... Tegelijkertijd zegt u hier: het aantal
ov-jaarkaarten moet verder worden uitgebreid. Als u echt
vindt dat wij overdrachtsuitgaven zouden moeten

De heer Rutte (VVD): Wat u doet, is een heilig geloof
hebben, ten eerste in al die potjes die naar het onderwijs
gaan, waarvan het grootste deel opgaat aan bureaucratie
en verantwoording afleggen. Uw som klopt dus van geen
kanten. Ten tweede reageert u niet op mijn veel

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-45

compenseren wat hij weghaalt. Laat staan dat hij hier de
indruk wekt dat hij meer aan mobiliteitsbeleid doet. Dat
doet hij dus niet.
De heer Rutte (VVD): Ik heb het al zo vaak aan u
uitgelegd. Die kilometerheffing is een onding voor
hardwerkend Nederland. Trek dat voorstel nou in. U
bereikt ermee dat mensen die ’s morgens gewoon naar
hun werk moeten, daar dadelijk veel meer voor moeten
gaan betalen. Door allerlei onderzoeken is aangetoond
dat het nauwelijks leidt tot minder auto’s op de weg. De
auto’s op de weg moeten daar wel rijden, want de
mensen moeten naar hun werk. Zij gaan gewoon meer
belasting betalen. Het is gewoon een ordinaire belastingverhoging. Trek dat voorstel nou in.

De heer Rutte (VVD)
© M. Sablerolle – Gouda

fundamentelere vraag aan u, namelijk of u het niet met
mij eens bent dat het miljard dat nu naar inkomensondersteuning van studenten gaat, beter direct kan
worden gestoken in de kwaliteit van het onderwijs. Geeft
u daar nu eens antwoord op.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik wil dat debat graag
op een ander moment met de heer Rutte voeren. Wij
hebben ongelofelijk veel voorstellen. Ik stel nog even
vast: de VVD geeft 3 mln. aan onderwijs op een
begroting van 33 mld.
De heer Rutte (VVD): De VVD geeft 1 mld. extra uit voor
het onderwijs. Dat gaan wij niet in een of twee dagen in
het onderwijs storten. Er zal eerst gereorganiseerd
moeten worden. Er zal bijvoorbeeld gezorgd moeten
worden dat het bekostigingsmodel bij de universiteiten
goed wordt en dat bij de universiteiten selectie aan de
poort mogelijk is. Dat soort maatregelen moet eerst
worden genomen, voordat je dat geld eraan uitgeeft.
Anders komt het terecht op de grote hoop van nu, en
dan heb ik geen garanties voor de verbetering van de
kwaliteit. U denkt altijd dat meer euro’s meteen leiden tot
een hogere kwaliteit. Je moet tegelijkertijd bereid zijn om
de euro’s te reserveren, maar ook het systeem zelf
kritisch tegen het licht te houden. Dat is hard nodig in
het onderwijs.

De heer Van Geel (CDA): U geeft geen antwoord op mijn
vraag. Ik constateer dat u de investeringen voor de
kilometerheffing niet wenst te doen. Ik constateer
herhaalde malen dat er dan een dubbele investering
moet komen van het bespaarde bedrag om hetzelfde
mobiliteitseffect te hebben. Met uw beleid zorgt u ervoor
dat er minder mobiliteitsmogelijkheden zijn. Op die
manier komt er minder doorstroming op de wegen in
ons land. Uw beleid is volkomen niet-effectief. Het is
contraproductief, moet ik zeggen.
De heer Rutte (VVD): Wij hebben hierover al zo vaak
gedebatteerd. Dat voorstel van kilometerheffing is slecht
voor de economie. Het is slecht voor banen en het leidt
tot lastenverzwaring voor een grote groep mensen die
geen alternatief heeft. Daarom is dat voorstel niet goed.
Het zal dus ook niet leiden tot de effecten die u verwacht.
Wij zorgen er gewoon voor dat er een goed plan komt. U
noemde al die wegennetten, bij Joure, de haak om
Harlingen en al de toestanden die wij verder nog hebben
met de N35. Die moeten allemaal gebeuren; ik ben het
met uw complete lijst eens. Er moet ook geld bij.
Daarvoor trekken wij geld uit.
De voorzitter: Tot slot, mijnheer Van Geel.
De heer Van Geel (CDA): Ik zou deze discussie zuiver
hebben gevonden als de heer Rutte een aanzienlijk
groter bedrag voor mobiliteit had ingeboekt dan nu het
geval is. Nu schiet je het een af en suggereert dat er een
oplossing voor mobiliteit aanwezig is. Ik constateer dat
met de voorstellen die de VVD doet, er gewoon minder
doorstroming is en er minder capaciteit op de wegen
komt om aan de noodzakelijke mobiliteitsbehoefte te
voldoen. Dat is en blijft het verhaal, ook al is het de
derde keer dat wij dit wisselen. Uw verhaal klopt gewoon
niet; het loopt niet rond.

De heer Van Geel (CDA): Ik wil de heer Rutte nog een
voorbeeld voorhouden waarbij de linkerhand misschien
niet helemaal weet wat de rechterhand doet, zoals bij dat
voorbeeld met onderwijs. Het heeft betrekking op de
kilometerheffing en de mobiliteitsimpuls die hij geeft. Als
ik het goed begrijp, boekt hij 600 mln. structureel in om
de kilometerheffing niet door te laten gaan en hij boekt
500 mln. in voor mobiliteit. Dat zal wel voor meer wegen
zijn. Dat is per saldo dus minder voor mobiliteit dan
nodig is. Dit zijn de derde algemene politieke beschouwingen waarin ik probeer uit te leggen dat als de heer
Rutte de kilometerheffing niet doet, hij weliswaar over
een reeks van jaren opgeteld 4 mld. bespaart, maar ook
voor 8 mld. meer wegen moet gaan aanleggen om
hetzelfde mobiliteitseffect te bereiken. Hij haalt dus ook
hier iets weg, maar doet onvoldoende om zelfs maar te

De heer Rutte (VVD): Ik stel namelijk dat de werknemer,
die gewoon in die auto moet zitten ’s morgens, te maken
krijgt met een ordinaire lastenverzwaring met uw plan.
Dat is toch zo?

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

De heer Rutte (VVD): Nou, we wisselen helemaal niets,
want dan hield ik nu uw verhaal en u mijn verhaal.
Gelukkig niet, zeg! Nee, we bediscussiëren hier dit punt
en, mijnheer Van Geel, geeft u nu eens antwoord op mijn
reactie. U gaat er ook helemaal niet op in.
De voorzitter: Nee, nee.

2-46

Rutte
De voorzitter: Het is echt beter als u niet steeds een
vraag terugstelt, want dan komen we vanavond niet
meer naar huis over diezelfde wegen.
De heer Rutte (VVD): Dan zijn wel de files weg.
De heer Van Geel (CDA): Het enige doel van de
kilometerheffing is om op een verstandige manier nuttig
gebruik te maken van de beschikbare capaciteit op de
wegen, precies conform wat de heer Rutte normaal ook
hanteert, namelijk marktwerking en zorgen dat marktregulering een rol speelt wanneer er meer vraag is. Dat
betekent gewoon dat mensen die niet in het spitsuur
thuishoren op die weg op een ander moment de weg
benutten. Dat leidt tot een optimaler gebruik van de
wegen, tot veel meer doorstroomcapaciteit voor forensen
die het echt nodig hebben.
De heer Rutte (VVD): Mijnheer Van Geel ...
De voorzitter: Nee, mijnheer Rutte, u hebt het antwoord
op uw vraag gekregen.
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Twee jaar
geleden nam de heer Rutte het op voor de hardwerkende
Nederlanders en er zijn nogal wat hardwerkende
Nederlanders met een smalle beurs, met kinderen die
naar school gaan, die proberen om het allemaal rond te
krijgen. Dat valt niet mee in deze tijd. Mijnheer Rutte, wat
is uw boodschap aan hen als ik zie dat u in uw tegenbegroting de vergoeding voor de schoolboeken wilt
afschaffen dat u met één grote klap 900 mln. oplopend
tot 1 mld. van het kindgebonden budget wil wegschieten? Dat komt toch kei- en keihard bij deze mensen aan?
Wat is uw verhaal daarbij?
De heer Rutte (VVD): Dit zijn allemaal verschrikkelijke,
inkomensafhankelijke regelingen. Ik doel op het
kindgebonden budget. Over de kwestie van de gratis
schoolboeken heeft inmiddels het hele onderwijs gezegd
dat het niet werkt. Ik geef zelf op vrijdagochtend les op
een school. Het werkt niet, het leidt tot enorme bureaucratie. Ik zie het zelf. U had dat nooit moeten doen. Het
was een maatregel om een beetje inkomenssteun te
geven. Nou, ik kan u verzekeren, die scholen zuchten
onder de bureaucratie van die gratis schoolboeken. Ook
weer zo’n symboolmaatregel die niet werkt.
De heer Slob (ChristenUnie): Laat de heer Rutte op dat
punt nog maar eens de evaluatie lezen van het afgelopen
jaar.
De heer Rutte (VVD): Ik kijk gewoon naar wat ik in de
praktijk zie en ik heb die evaluatie van u niet nodig.
De heer Slob (ChristenUnie): Dat is een ander beeld dan
het beeld dat ik erbij heb en wat uit de feiten blijkt. Maar
u ontloopt mijn vraag. Wat is uw boodschap aan deze
mensen met een heel smalle beurs, die in één keer in
deze crisistijd van u een keiharde klap krijgen als het om
hun koopkracht gaat? Dat is uiteindelijk het effect en dat
is geen klein bier. Het gaat om heel grote bedragen die
juist die mensen met een kleine portemonnee eigenlijk
niet kunnen missen in deze tijd.

is voor iedereen in Nederland die er iets van wil maken,
of je nu een kleine of een grote beurs hebt. Dat doen wij
door bijvoorbeeld de laagste schijven in de inkomstenbelasting te verlagen, juist ook voor de mensen op het lage
tarief. Dat doen wij door een extra arbeidskorting te
geven om mensen uit een uitkering gemakkelijker aan
werk te helpen. Dat doen wij door maatregelen te nemen
in de zorg, waardoor de kosten van de zorgverzekeringspremie omlaag kunnen. Dat is allemaal goed
voor deze groep, mijnheer Slob. Dat is ook veel simpeler
uit te voeren dan al deze inkomensafhankelijke bureaucratieën.
De heer Van der Vlies (SGP): Het is nog erger dan
collega Slob al signaleerde, want ook de vrijwilligers en
de mantelzorg worden ter discussie gesteld, de
stimuleringsregelingen die we daarvoor hebben. Dan
zegt u: ja, die vrijwilligheid van die naasten moet je toch
eigenlijk vooronderstellen en mensen kunnen het wel
onderling regelen.
De heer Rutte (VVD): Ja.
De heer Van der Vlies (SGP): Dat kan wel, maar dat is
een wens. Maar nu de werkelijkheid. We zien dat die
bestanden slinken en dat de bereidheid afneemt en dat
ook de mogelijkheden ertoe zouden afnemen door die
economische onafhankelijkheid waar u zo erg voor bent
en de activiteiten van mensen op de arbeidsmarkt,
waardoor ze minder tijd beschikbaar hebben om zelf in
vrijwilligheid in te vullen. Dat is toch een ander
maatschappijbeeld wat u hier neerzet.
De heer Rutte (VVD): Zeker, totaal anders dan het uwe.
Waarom is het zo anders? Omdat wij er niet in geloven
dat de Staat een grote geluksmachine is die alles moet
organiseren. Wij geloven in een samenleving van
mensen die in vrijheid eigen keuzes maken. De overheid
moet er zijn, krachtig en zo klein mogelijk, om op heel
belangrijke momenten te helpen. Maar dit soort zaken
die u nu beschrijft, regelen mensen prima zelf. Daar
moeten we als samenleving niet tussen gaan zitten.
De heer Van der Vlies (SGP): De praktijk is nu juist dat
mensen het niet blijken te regelen. Daarom is de
overheid er om dat hier en daar te stimuleren. Dat
vonden we met elkaar toch in de achterliggende
decennia nodig? Daar hebt u ook hier en daar wel steun
aan gegeven, meen ik mij te herinneren.
De heer Rutte (VVD): Ik heb dat zelf in ieder geval ...
De heer Van der Vlies (SGP): Over uw ideaalbeeld valt
nog te spreken, maar we staan in deze werkelijkheid en
die is helaas een slagje minder.

De heer Rutte (VVD): Het is een tegenbegroting die goed

De heer Rutte (VVD): De situatie waar we het over
hebben is gegroeid omdat we in Nederland een overheid
hebben die steeds meer de indruk wekt dat zij alles kan
regelen. Dan krijg je ook de situatie dat mensen die op
een gegeven moment lastige afwegingen moeten maken,
denken dat de Staat wel iets voor ze zou kunnen doen. Ik
ben ervoor om dan te zeggen: nee, dit is nu echt iets wat
je zelf kunt doen; in ruil daarvoor zorgen wij voor lagere
belastingen, zodat je meer ruimte in je portemonnee
hebt om dat soort beslissingen zelf te nemen. Dat is een

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-47

Rutte
liberaal maatschappijbeeld: een krachtige, zo klein
mogelijke Staat, die er natuurlijk is als je echt in de
ellende zit, met een fatsoenlijke uitkering, maar niet om
op alle mogelijke detailniveaus mensen te gaan helpen
terwijl ze het heel goed zelf kunnen.
De heer Van der Vlies (SGP): Mijn conclusie is dat de
VVD-fractie hier bepleit om mensen op hun eigen
verantwoordelijkheid terug te werpen en hen daar niet
heen te leiden of voor op te voeden, maar om dat
meteen te doen. U schrapt al die subsidies immers in
één keer.
De heer Rutte (VVD): Ja, zo is het.
De heer Van der Vlies (SGP): Garandeert u dat er
daardoor geen ongelukken gebeuren?
De heer Rutte (VVD): Garanties leveren wij bij de
stofzuiger. Wij hebben hier een debat over hoe wij
Nederland moeten inrichten. Dit is een heel fundamenteel verschil van mening, mijnheer Van der Vlies. Dat
realiseer ik mij, maar ik geloof erin dat mensen heel
goed zelf in staat zijn om veel van dit soort beslissingen
te nemen. Ik heb er groot respect voor als zij dat doen.
Ook in mijn eigen omgeving zie ik dat mensen daar veel
tijd in steken. Dat is ontzettend belangrijk. Blijf als
overheid nou met je tengels van dat soort processen af.
Ga daar niet tussen zitten!
Mevrouw Kant (SP): Ook ik denk dat mensen heel veel
heel goed zelf kunnen beslissen en daar zelf ook voor
kunnen zorgen, maar over één ding in je leven ga je heel
weinig: word je gezond oud en wat overkomt je? Ik kan
allerlei dingen verzinnen die heel naar zijn en die
mensen kunnen overkomen, zoals een hartinfarct of
borstkanker. Dat is dus geen keuze, maar toch snijdt de
VVD met haar tegenbegroting fors in de zorg en wil zij
het eigen risico maar liefst naar € 300 brengen en het
zorgpakket verkleinen. Mensen doen daar een beroep op
door iets waar zij niet echt voor gekozen hebben.
De heer Rutte (VVD): Wij staan bij de zorg voor een heel
fundamentele keuze: willen wij in Nederland het solidaire
stelsel overeind houden, waarbij gezonde mensen veel
premie betalen die vervolgens wordt gebruikt om
mensen die ziek zijn, op een goede en menswaardige
manier te behandelen en te verplegen? Dat is een
fundamenteel debat. De zorgkosten lopen zo uit de hand
dat je, als je de solidariteit van gezonde mensen voor de
minder gezonde mensen in stand wilt houden, iedere
keer moet kijken naar de kosten. Wat nu gebeurt – het
uitbreiden van de pakketten, het laten ontploffen van de
omvang van de AWBZ en het aan alle kanten ophogen
van de uitgaven zonder dat wij bereid zijn om maatregelen te nemen om die uitgaven in te dammen – leidt tot
steeds hogere premies en een steeds grotere druk op die
solidariteit. Dat leidt er uiteindelijk toe dat het hele stelsel
ter discussie komt te staan. Dat moet u ook niet willen.
Mevrouw Kant (SP): Dit ken ik van uw partijgenoot en
voormalig minister van VWS Hoogervorst. Wat u nu zegt,
noemde hij ooit ″omgekeerde solidariteit″. U pleit er
eigenlijk voor om de solidariteit uit de zorg te halen
omdat u de solidariteit erin wilt houden. Dat kan niet
allebei. U haalt de solidariteit eruit als u het eigen risico

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

naar € 300 verhoogt en een aantal dingen uit het
zorgpakket sodemietert. Dat is niet solidair. Welke keuze
hebben mensen die een beroep op de zorg doen dan?
Dat is toch geen keuze?
De heer Rutte (VVD): U wilt niet kijken naar het grote
probleem van de oplopende zorgkosten. Dat weet ik,
want daar kijkt u nooit naar. U kijkt altijd naar de
mogelijke gevolgen als je er iets aan zou doen. Je moet
ook kijken naar die oplopende kosten. Als je dat niet
doet, krijg je een groot probleem bij de solidariteit tussen
gezond en niet gezond, tussen jong en oud en tussen
alleenstaand en mensen met een gezin. Dat zie je op
allerlei vlakken in de samenleving. Ook het feit dat u de
AOW-leeftijd niet wilt verhogen, is zo’n voorbeeld. Al die
solidariteiten staan ter discussie. Je moet dus bereid zijn
om stelselwijzigingen door te voeren om dit op te lossen.
Dat doen wij. Wij durven die moeilijke beslissingen te
nemen.
Mevrouw Kant (SP): Ik wil de discussie over de AOW
heel graag nog een keer voeren, maar dat staat de
voorzitter vast niet toe.
De voorzitter: Dat klopt.
Mevrouw Kant (SP): Ik blijf dus bij de zorg. Door het
eigen risico ondermijnt de VVD-fractie juist de solidariteit
tussen ziek en gezond. Iemand die ziek wordt, kiest er
immers niet voor om zorg nodig te hebben, maar moet
wel dat eigen risico betalen. De heer Rutte zegt dat hij
daarmee bezuinigt omdat de kosten oplopen, maar dat
doet hij niet. Die € 300 wint hij niet. Nee, hij legt die
rekening bij de mensen die de pech hebben om ziek te
worden.
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Kant, een gezond iemand
in Nederland betaalt gemiddeld € 3000 à € 4000 per jaar
aan zorgkosten. Dan ben ik nog conservatief, want dit is
een voorzichtige schatting. Als je alles optelt, is het
eigenlijk nog meer, maar de directe kosten bedragen
€ 3000 tot € 4000. Als ik in dat jaar niet ziek ben, geef ik
dus € 3000 à € 4000 uit voor iemand die wel ziek is. Dat
doe ik graag. Dat heet ″solidariteit″ en ″een beschaafd
land″. Vervolgens moet je wel in de gaten houden dat die
€ 3000 à € 4000 niet oneindig blijft stijgen omdat de
pakketten worden uitgebreid of omdat de zorgkosten zelf
stijgen. Anders komt immers het hele systeem onder
druk te staan, want mensen zijn dan niet meer bereid om
dat te doen. U loopt daarvoor weg, mevrouw Kant, want
u zegt: laat dat maar zitten.
De voorzitter: Nee mevrouw Kant, u krijgt het woord
echt niet.
Mevrouw Kant (SP): Ik krijg geen antwoord op mijn
vraag. De heer Rutte bespaart daar namelijk geen geld
mee, maar verlegt de rekening met de door hem
genoemde € 300. De ene persoon krijgt straks minder
kosten, maar de andere ...
De voorzitter: Ik doe dit niet graag, maar u hebt echt
steeds dezelfde vragen. Volgens mij krijgt u steeds
dezelfde antwoorden.

16 september 2009
TK 2

2-48

Rutte
De heer Rutte (VVD): Toch wel steeds in andere
woorden.

De heer Rutte (VVD): Wij houden de uitgaven in 2010 op
het niveau van de uitgaven van 2009 zonder de
economie schade te berokkenen. Nogmaals, het
herstructureren van de ontwikkelingssamenwerking en
het niet laten doorgaan van de schuldsanering van de
Antillen hebben geen gevolgen voor de Nederlandse
economie. Wij maken de sociale zekerheid actiever, wij
maken haar meer tot een trampoline en dat is alleen
maar goed voor de economie. Uw betoog klopt dus niet.

Voorzitter. Naast vernieuwing op het gebied van
onderwijs wil de VVD door de Agenda 2015 de besluitvorming in Nederland versnellen. Er is gedoe geweest
rond de Betuwelijn en de Tweede Maasvlakte. Er zijn veel
ingewikkelde vergunningenstelsels voor ondernemers.
Nederland is verkokerd en stroperig. Er is een woud aan
subsidieregelingen en opdringerige molochen. Al die
mensen die advies geven of bestuurder zijn, hebben een
auto met chauffeur. Dat alles heeft geleid tot een
ondoorzichtig geheel van instituten met veel belangenverstrengeling. Al jaren pleiten wij voor een krachtige,
kleine overheid, die snel besluiten kan nemen. Wij willen
beginnen met de trap van bovenaf schoonvegen. Wij
stellen een compact kernkabinet voor van acht ministers
met evenveel ministeries.
Na decennia van hoogconjunctuur blijken meer
mensen dan ooit afhankelijk van de overheid. De VVD als
liberale partij vertrouwt mensen, maar wantrouwt een
teveel aan bureaucratie. Vandaag presenteert de VVD
naast de tegenbegroting in cijfers voor het eerst een
tegenbegroting in mensen. Wij bouwen een kwart van de
banen bij de rijksoverheid af. Dat is een grote verandering. Wij maken zo geld vrij voor politie en onderwijs.
Minder bureaucratie, meer veiligheid en onderwijs, dat
zijn wat ons betreft duidelijke keuzen.
Als beslissingen in Nederland sneller genomen
worden, gaat Nederland weer bewegen. Dat is het derde
punt van onze vernieuwingsagenda 2015: een dynamische infrastructuur. Niet alleen spelen wij 0,5 mld. vrij
voor mobiliteit, ook zetten wij in op de virtuele mobiliteit.
Daarmee doel ik op onze kennisinfrastructuur en de
arbeidsmarkt. Kennis is niets waard als die in een
bureaula op de universiteit ligt. Kennis moet benut
worden voor innovatie. Willen wij in de toekomst voor
onze energie onafhankelijk zijn van de oliesjeiks in
Rusland, dan zullen wij alternatieve technologieën
moeten ontwikkelen. Samenwerking tussen het
bedrijfsleven en de onderzoekswereld is daarbij cruciaal.
Dat brengt mij bij het Innovatieplatform. De Finse
premier besteedt een derde van zijn tijd aan dat
platform. Hij brengt bedrijven, universiteiten en anderen
die bezig zijn met kennis bij elkaar. Hij is als het ware
aan het makelen en schakelen tussen al die instituten.
Dat zou in Nederland ook moeten. Het is niet voldoende
dat de minister-president het Innovatieplatform voorzit.
Hij zal een substantieel deel van zijn tijd en daarmee van
het gezag dat samenhangt met die functie moeten
gebruiken om dat voor elkaar te krijgen. Op de arbeidsmarkt stellen wij ook veranderingen voor die passen bij
deze tijd. ″Jobhopping″, papadagen en flexwerken, een
standaardcarrière bestaat eigenlijk niet meer. Rigide
ontslagbescherming biedt dus schijnzekerheid. Het gaat
erom dat mensen flexibel zijn, dat je als lasser op latere
leeftijd misschien nog op het vmbo voor de klas kunt
staan om het vak over te dragen. Dat je nooit uitgeleerd
bent, hoe oud je ook bent.
De keuzes die de VVD maakt, zijn gericht op een
sterker en moderner Nederland. Dat land wordt gebouwd
op de kracht van mensen. Geluk zit wat ons betreft niet
in de Staat. Het land dat ik voor mij zie, geeft mensen
vrijheid en vertrouwen voor een eigen rol in de
samenleving. Edzo Toxopeus zei ooit: het komt altijd
weer aan op de persoonlijke verantwoordelijkheid van
een enkeling. Alleen de drager daarvan is werkelijk voor
de vrijheid geboren.

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De voorzitter: Ja, maar ik kan begrijpen dat het steeds
hetzelfde is. Dat kan mevrouw Kant ook. Ik geef het
woord nu dus echt aan mevrouw Hamer, want we
moeten ook door met dit debat.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijnheer Rutte, ik heb zitten
optellen en aftrekken wat u in uw tegenbegroting
voorstelt. Ik kom tot de conclusie dat u 6 mld. uit de
economie trekt. We hebben de afgelopen weken veel
debatten met elkaar gevoerd. U hebt steeds gezegd dat u
zou kijken waar u een beetje geld kunt weghalen, maar
6 mld. uit de economie trekken, betekent de economie
een heel zware klap toebrengen. Ik moet constateren dat
dit het beleid van de VVD is.
De heer Rutte (VVD): Ik zou het knap vinden als u mij
kunt uitleggen waarom het beperken van de uitgaven
voor ontwikkelingssamenwerking en het niet laten
doorgaan van de schuldsanering van de Antillen slecht
zijn voor de Nederlandse economie.
Mevrouw Hamer (PvdA): U vergeet een belangrijke post
van uzelf: 4 mld. aan bezuinigingen op de sociale
zekerheid. Dat betekent 4 mld. minder inkomsten voor
mensen die toch al aan de onderkant van de maatschappij zitten. Zij kunnen dat geld helemaal niet meer
uitgeven. Als we geld van burgers afnemen – en dat doet
u in deze begroting voor 4 mld. – kunnen ze het niet
meer uitgeven. Dat weten we allemaal. Dat geld onttrekt
u dus direct aan de economie.
De heer Rutte (VVD): De Partij van de Arbeid heeft altijd
een vreemde redenering. Als die redenering zou kloppen,
moet iedere werkloze maar gewoon in staatsdienst gaan
werken; dat is beter dan een uitkering hebben. Dan
wordt de overheid nog groter. Dat is een heel gekke
redenering. Wij willen dat de werklozen aan werk komen.
In tegenstelling tot het kabinet verhogen wij bijvoorbeeld
de arbeidskorting, waardoor het aantrekkelijker is om aan
het werk te gaan dan om een uitkering te hebben. Wij
verlagen de laagste schijf van de inkomstenbelasting. Wij
doen de dingen op een andere manier dan u dat doet,
omdat wij denken dat dit meer effect heeft.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wat u uiteindelijk doet, is de
inkomsten van de allerzwaksten verlagen. We hadden het
net al over wat u ″ontkoppelen″ noemt, maar wat
gewoon het verlagen van de uitkeringen is. De optelsom
levert één ding op. U onttrekt gewoon 6 mld. aan de
economie. Je moet geen geld aan de economie
onttrekken. Dat zeggen alle economen ook. Ik constateer
dat u geen antwoord heeft op mijn vraag.

Algemene politieke beschouwingen

2-49

Rutte
De overheid biedt wat de VVD betreft ook zekerheden.
In het Nederland van de VVD is er een fatsoenlijke
uitkering voor mensen die dat echt nodig hebben. In het
Nederland van de VVD is er goede gezondheidszorg en is
er goed onderwijs. In het Nederland van de VVD neemt
de overheid verantwoordelijkheid op grote terreinen die
mensen niet zelf kunnen oplossen, zoals het vraagstuk
van veiligheid maar ook het vraagstuk van immigratie en
integratie.
Wat ons betreft wordt de kansarme immigratie zoveel
mogelijk beperkt. Iedereen die Nederland binnenkomt,
moet direct een bijdrage leveren aan de samenleving. De
VVD staat voor een streng en rechtvaardig asiel- en
immigratiebeleid, dus ook geen importbruiden achter de
geraniums. Wat ons betreft is de dame of heer die uit het
buitenland komt boven de 24 jaar, anders krijgt hij of zij
geen verblijfsvergunning, wordt de bijstand de eerste
tien jaar gesloten voor mensen die vanuit het buitenland
naar Nederland komen, wordt er een borgsom gestort
van € 7500 en worden neef- en nichthuwelijken
uitgesloten. Het CDA heeft een motie hierover eerst
verworpen en probeert nu goede sier te maken met
vergelijkbare voorstellen. Ik hoop dat het CDA nu wel
bereid is om op dit punt ook echt door te bijten.
Dan nu de veiligheid. Ondernemers worden geconfronteerd met een sterke stijging van de criminaliteitscijfers. Het is van belang dat zij serieus worden genomen
als zij aangifte doen, maar dit gebeurt op dit moment
helaas te weinig. Bezuinigen op de politie in deze tijd, is
voor de VVD onacceptabel. Wij investeren juist in de
politie en draaien de bezuiniging dus terug. Wij trekken
50 mln. extra uit voor meer blauw op straat, in het
bijzonder in de plattelandsgebieden en in kleine
gemeenten zodat het niet een uur duurt voordat de
politie bij overlast en bedreiging langskomt als je in
Zuidwest-Friesland, in Drenthe of ergens in Brabant
woont, ver van de grote steden. Met onze plannen
kunnen 3400 agenten extra de paden op en de lanen in.
De heer Slob (ChristenUnie): Dit is winst ten opzichte
van vorig jaar, want toen bezuinigde de VVD op de
politie. Dat is dan bij dezen weer wat rechtgetrokken.
De heer Rutte (VVD): Nou, voorzitter, dat wil ik bestrijden. Dit klopt niet.
De heer Slob (ChristenUnie): Daarover hebben wij toen
nog een interruptiedebatje gevoerd.
De heer Rutte (VVD): Ja, en toen heb ik uitgelegd dat uw
verhaal niet klopte.
De heer Slob (ChristenUnie): Uw antwoord klopte
volgens mij ook niet. Maar goed, laten wij niet terugkijken. Wij kijken nu vooruit.
De heer Rutte (VVD): Ja, maar u begon.
De heer Slob (ChristenUnie): Als de operationele sterkte
van de politie nu gewoon op orde blijft, ik zie in de
cijfers van het kabinet dat er de komende jaren zelfs
weer meer politie bijkomt, en wij kunnen met efficiency,
ICT, gebouwen en noem maar op wat bezuinigen, sluit
dit toch naadloos aan bij het beeld dat de heer Rutte van
de overheid heeft? Daar zal hij dan toch niet moeilijk
over doen?

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Rutte (VVD): Zeker. Ik ben ook heel blij als dit
lukt. Dit leidt wat mij betreft tot 2400 van de 3400 extra
agenten. Dit geld kunnen wij dus meteen in extra
agenten steken, want wij draaien die bezuiniging terug.
De resultaten van al die efficiencymaatregelen leveren
extra geld op voor de politie, dat hoop ik dan maar, en
daarboven op komt dan 50 mln., nog eens 1000 agenten
voor het platteland.
De heer Pechtold (D66): De heer Rutte maakt volgens
mij dezelfde fout als bij het onderwijs. Hij zegt: ik draai
het terug, maar hij doet dat volgend jaar met 120 mln.
Het loopt echter op tot 180 mln. Dus 180 mln. min 120
mln. levert een bezuiniging op van 60 mln. Hij trekt 50
mln. extra uit. Ik kom dan op een bezuiniging volgend
jaar van 10 mln.
De heer Rutte (VVD): Ik verwijs de heer Pechtold naar
pagina 4 van de tegenbegroting. Daar kan hij lezen dat
wij 120 mln. oplopend tot 190 mln. van de bezuinigingen
structureel terugdraaien en daarnaast 50 mln. extra
uitgeven.
De heer Pechtold (D66): Ja, maar met die structurele
bedragen laat de heer Rutte niet zien hoe de grote
tekorten van 40 mld. per jaar worden opgevangen. Als ik
naar het jaar 2010 kijk, wat het Centraal Planbureau kan
doorrekenen, draait hij van de 190 mln., 120 mln. terug.
Dan houd ik min 70 mln. over. Hij investeert vervolgens
50 mln. voor het platteland. Dan kom ik toch tot een
verschil van min 10 mln. of min 20 mln.; laten wij het
afronden tot nul.
De heer Rutte (VVD): Zoals wij erover met het Centraal
Planbureau hebben gesproken, draaien we hiermee alle
bezuinigingen terug. Als u andere cijfers hebt van het
CPB, wil ik die graag hebben. Maar zo is het ons verteld:
als wij het zo opstellen, worden alle bezuinigingen
meteen in 2010 teruggedraaid. Dat is het doel van deze
tegenbegroting. Maar als u andere cijfers hebt van het
CPB, laat ze ons dan even zien. Dan moeten wij het
aanpassen, maar ik dacht dat het zo klopte.
Mevrouw Kant (SP): U vroeg om cijfers van het CPB. Die
waren er nog niet, die komen nu pas binnen. Daarstraks
voerde u een interruptiedebatje met mevrouw Halsema
over het onderwijs. Uit de cijfers van het CPB moet ik
concluderen dat u daarop 200 mln. bezuinigt.
De heer Rutte (VVD): Wij draaien allerlei onzin in termen
van extra geldbedragen voor allerlei mooie doelen in het
onderwijs terug. Wij willen dat de overheid simpel is en
gewoon de basisvoorzieningen in het onderwijs betaalt;
daar zitten ook de grote problemen. Binnen de scholen
moeten de besluiten worden genomen. Al die aparte
geldstromen leiden tot een enorme bureaucratie en daar
willen wij niet meer aan.
Mevrouw Kant (SP): Jazeker, zoiets doen wij ook: bij de
politie, het onderwijs, de zorg. Maar desalniettemin gaat
er bij ons voor al die sectoren nog eens geld bij, voor
meer agenten op straat, meer handen aan het bed, meer
geld voor het onderwijs. Bij u is het saldo voor onderwijs
200 mln. negatief.
De heer Rutte (VVD): Wat onderwijs en politie betreft,

16 september 2009
TK 2

2-50

Rutte
ben ik het met u eens; vandaar dat wij de bezuinigingen
terugdraaien op politie en vandaar dat wij 1 mld.
structureel extra uittrekken voor het onderwijs.
Het Nederland dat ik in 2015 voor mij zie, is sterk,
veilig en vrij. Het is een land waaruit je niet wegtrekt
voor beter onderwijs, minder regels of meer mogelijkheden om te ondernemen. Nee, het is een land dat werkt
als een magneet voor talent en bedrijvigheid. De
economie is er sterk en rechtvaardig, zonder verstikkende
deken van trage besluitvorming en polderpolitiek. De
hardwerkende Nederlander is flexibel op de arbeidsmarkt
en betaalt niet te veel belasting. Wat de overheid doet,
doet de overheid goed. De Belastingdienst heeft weer
een gezicht. Bij het gemeenteloket is de klant koning. In
verpleegtehuizen voelt men zich thuis. Hufters worden
keihard aangepakt. Winkeldiefstal, afval op straat gooien,
rel schoppen: wie straf verdient, krijgt straf. De tijd van
touwtjes door de brievenbus zal niet meer terugkomen,
maar vrouwen voelen zich ’s avonds laat weer veilig in
de metro van werk naar huis. De VVD is klaar voor zo’n
Nederland. Wij kijken verder dan de huidige crisis en
maken nu de keuzes die morgen te laat zijn.
Het afgelopen jaar dwingt ons om na te denken over
gemaakte fouten. De wereld kan zich geen nieuwe crisis
veroorloven. Maar ons land – en het kost enige moeite
om dit te zeggen zonder cynisme – kan zich vooral geen
besluiteloos kabinet als dat van minister Balkenende
veroorloven. Regering, regeer of ga heen!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Ik moet
zeggen dat het me opvalt dat de VVD een jaar na de
crisis niets geleerd lijkt te hebben, omdat uit deze
bijdrage een volstrekt naïef geloof in de markt spreekt.
Meneer Rutte, waar denkt u dat de crisis het hardst
neerslaat wereldwijd?
De heer Rutte (VVD): Die slaat neer in alle delen van de
wereld: of dat nu hier is, waar de economische groei tot
stilstand is gekomen en we zelfs met een zware
economische krimp te maken hebben, of in delen van
Azië en Amerika, die door hun vitaliteit snel terug op de
rails kunnen staan. Maar uiteraard slaat zij ook vreselijk
hard toe in gebieden in de wereld waar nog veel
armoede is en problemen zijn, zoals in Afrika en andere
delen van Azië. Het is heel moeilijk om dit met een
speldenprik te pinpointen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Eerlijk gezegd lijkt mij
dat niet zo heel moeilijk. Er is namelijk echt een verschil
tussen een inkomensachteruitgang die betekent dat je
een aantal zaken niet meer kunt kopen en, bijvoorbeeld,
kindersterfte die aanzienlijk toeneemt, of dood doordat je
niets te eten hebt; dat is toch een groot verschil. Uw
grootste bezuinigingspost is Ontwikkelingssamenwerking. De crisis, hier in het Westen veroorzaakt, laat u met
name betalen in de Derde Wereld. Behalve deze volstrekt
egocentrische houding van de VVD, verbazen mij heel
erg de argumenten die de heer Rutte daarbij geeft. Hij
zegt namelijk altijd dat Nederland zou geven aan
corrupte regimes. Kan hij daar voorbeelden van geven?
De heer Rutte (VVD): Kijk eens naar waar Novib en
andere medefinancieringsorganisaties, breed over de
wereld en door de overheid gefinancierd, op dit moment
hun geld inzetten: dat geld komt helaas ook terecht bij

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

regimes die niet kloppen, zelfs tot en met Zimbabwe,
maar ook in Mozambique, waar grote problemen zijn.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dat zijn niet de feiten.
De heer Rutte (VVD): Ik begrijp, gezien uw politieke
oriëntatie, hoe u ontwikkelingssamenwerking beoordeelt.
Het klopt echter niet dat meer euro’s leidt tot meer
ontwikkeling. Natuurlijk moet je noodhulp verstrekken en
landen helpen om hun economie te ontwikkelen, want
dan kan zich daar een middenklasse ontwikkelen.
Daarvoor willen wij geld uittrekken. Maar al dat geld
voor begrotingssteun is in de meeste gevallen niet goed
besteed. En helaas komt het soms ook terecht bij
verkeerde regimes.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Als u noodhulp wilt
kunnen blijven geven, moet u niet de helft van het
budget voor ontwikkelingssamenwerking wegbezuinigen.
Dat staat nog los van de bezuiniging die het gevolg is
van de achteruithollende economie. Eerlijk gezegd vind ik
het storend en verbazingwekkend, want de VVD is ook de
traditie van Joris Voorhoeve.
De heer Rutte (VVD): Zeker.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Het verbaast mij gezien
die traditie dat u de allerarmsten de prijs laat betalen
voor onze overdaad en hebzucht. Het is onverantwoord
om hen te laten opdraaien voor ons gedrag van de
afgelopen jaren. U hebt het over corrupte regimes, maar
u kunt geen enkel voorbeeld geven van Nederlandse
staatssteun aan een corrupt regime. Die voorbeelden zijn
er niet. Nederland heeft een heel goede track record,
juist bij het stoppen van staatssteun aan corrupte
regimes. De steun verloopt in zo’n geval via ngo’s. Het is
een demagogisch argument, want het klopt niet.
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Halsema zit opgesloten
in een jaren zestig redenering over ontwikkelingssamenwerking: hoe meer geld, hoe beter. Mevrouw Halsema
lijdt aan het klassieke beeld dat wij ons in het Westen
schuldig zouden moeten voelen over onze welvaart en
daarom standaard 0,7% of 0,8% van ons nationaal
inkomen aan ontwikkelingssamenwerking zouden
moeten geven. Ik voel mij niet schuldig over onze
welvaart. Ik heb niet de behoefte om vaste bedragen te
geven aan ontwikkelingssamenwerking. Wat ik wel wil, is
dat mensen die het echt nodig hebben, op onze hulp
kunnen rekenen. Dat is noodhulp. Ik wil verder dat
landen die zich ontwikkelen, een duwtje in de rug krijgen
als ze dat nodig hebben. Dat willen wij doen, omdat de
middenklasse in die landen de kans moet krijgen om zich
te ontwikkelen. En dat doe je door de economie te
stimuleren. Als je dat doet, stel je die landen in staat om
een democratisch bestel te ontwikkelen.
De voorzitter: Dat punt hebt u al gemaakt.
De heer Rutte (VVD): Je kunt geen democratie exporteren. Je kunt alleen maar hopen dat je die landen op het
goede spoor kunt zetten door de welvaart te vergroten.
De voorzitter: Mevrouw Halsema. Alleen omdat u werd
aangesproken, mag u kort reageren. Daarna ga ik meteen
door naar mevrouw Thieme.

16 september 2009
TK 2

2-51

Rutte
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Net als eerder in de
discussie over het onderwijs blijkt ook nu weer dat u
geen cent over heeft voor het stimuleren van de
economieën van deze landen. Ik voel ook geen schuld,
want ik voel internationale verantwoordelijkheid voor
mensen die het elders heel erg moeilijk hebben.
De voorzitter: Dank u wel.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De VVD is onder uw
leiding met de rug naar de wereld gaan staan. Dat valt
mij erg tegen, want dat was vroeger zeker niet zo.
Mevrouw Thieme (PvdD): Een ander punt. Ik mis de
groenrechtse ambitie van de VVD. Is de crisis de oorzaak
dat u die ambities naar beneden hebt bijgesteld? U wilt
bredere wegen, geen aankoop van nieuwe natuur en
geen stimuleringsmaatregelen voor zonne- en windenergie. Kortom, u ontgroent. Dat is in uw kringen wel
gebruikelijk, maar in dit geval wel slecht voor de planeet.
Wat is er toch overgebleven van uw groenrechtse
ambitie?
De heer Rutte (VVD): Wat blijft u toch hangen in uw
eigen retoriek. U hebt een bepaald beeld van de VVD en
aan dat beeld moet ik blijkbaar blijven voldoen. Daarom
kunt u zo moeilijk over weg met onze wens om te
innoveren en een moderne economie te bouwen die
minder afhankelijk is van fabriekspijpen. Wij willen
moderne industrieën die op een innovatieve manier
worden geleid.
Neem het probleem van de energie. Wij willen dat de
staat niet langer voorschrijft dat het met windmolentjes
moet. Wij willen geen windmolens die alleen op subsidie
draaien en niet langer op wind. Wij willen dat er een
omgeving wordt gecreëerd, waarin industrieën zelf
kunnen besluiten hoe ze op dit probleem gaan inspelen.
Dat doen wij met onze moderne agenda voor 2015. Wij
willen innovatie en daarom streven wij ernaar dat
industrieën en universiteiten gaan samenwerken.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik constateer dat de alternatieve energiesector niets te verwachten heeft van de
VVD, ook al verdienen de initiatieven van deze sector
onze warme steun. Ik wil u toch nog een kans geven om
groen over te komen. U sprak over een btw-verlaging
voor verbouwingen. Dat is een prima idee, maar steunt u
dan ook mijn voorstel voor een btw-verlaging voor
biologische producten? Die zijn groen en beter voor het
milieu, beter voor de economie en beter voor de
boerengezinnen, waarvoor u zegt op te willen komen.
De heer Rutte (VVD): In mijn tegenbegroting staan
voorstellen om de bouw te stimuleren. Daar kampt men
met grote problemen en die stimuleringsmaatregelen zijn
dan ook van belang voor het bestrijden van de crisis. Als
je in Nederland een moderne economie wilt opbouwen,
moet je af van al die subsidieregelingen. U bent
helemaal subsidieverslaafd. Dat begrijp ik wel, maar zo
werkt het niet in de wereld. Als je echt innovatie op gang
wilt brengen, dan moet je ondernemers en wetenschappers de ruimte geven om samen te werken.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik heb het helemaal niet over
subsidie. Ik heb het over btw-verlaging voor de
biologische landbouw. Als we het hebben over vernieu-

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

wing van de economie, moet u ook kijken naar de
toekomst en naar toekomstige duurzame projecten. Dat
is de biologische landbouw. U heeft toch zelf tegen mij
gezegd dat u tegen de bio-industrie bent? Waarom
kunnen de biologische landbouwers er niet op rekenen
dat u niet alleen de bouwsector stimuleert, maar ook wat
doet voor het milieu en voor een beter dierenwelzijn
door in te zetten op biologische landbouw?
De heer Rutte (VVD): Ik vind het prima als mensen
inzetten op biologische landbouw. Dat moeten ze vooral
doen, maar waarom moet de overheid nou weer alles
organiseren met subsidieregelingetjes hier of een
belastingaftrekje daar?
Mevrouw Thieme (PvdD): Waarom wordt de bouwsector
dan wel steeds gesubsidieerd en met btw-verlagingen
geconfronteerd?
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Thieme. Dat is, omdat er
op dit moment een crisis is waardoor de bouw in
Nederland, waarin heel veel mensen werken, in het
bijzonder wordt getroffen. Je kunt met een paar kleine
maatregelen proberen de sector een extra boost te
geven. In België is dat door bijvoorbeeld de verlaging
van de btw van 19% naar 6% op het verbouwen van de
eigen woning, heel succesvol. U koppelt appels en peren.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijnheer Rutte.
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Hamer. Wat goed u weer
te zien.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb goed naar u geluisterd
vandaag en ik probeer te bekijken hoe de daadkracht, die
u zo graag wilt en waarop u ons de laatste dagen zo
heeft aangesproken, bij u nou is uitgepakt.
De heer Rutte (VVD): Nou ja, daar moest het natuurlijk
niet van komen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik vraag nu naar uw
daadkracht. U staat daar en ik sta hier. Straks doen we
het omgekeerd. Toch?
De heer Rutte (VVD): Dit klinkt heel merkwaardig.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik trek drie conclusies over uw
daadkracht. Allereerst onttrekt u meer geld aan de
economie dan u erin stopt in tijden van crisis: 6 mld. Ik
moet toegeven, het is minder dan die 40 mld., maar u
laat de economie gewoon zitten. Ik denk dat de
hardwerkende Nederlander u daar erg dankbaar voor is,
maar niet heus.
Twee: u ontneemt mensen in een tijd van crisis de
beperkte zekerheid, die ze toch al hebben. U ontkoppelt,
u komt aan de uitkeringen en u komt ook nog eens aan
de uitkeringen van de allerzwaksten in Nederland.
Drie: u laat uw internationale kant, die u nog had,
vallen. Wat ik eigenlijk het allerergst vind, is dat u bijna
niets meer overhoudt voor ontwikkelingshulp, want ik
zou niet weten op welke wijze u de economie voor de
middenklasse in de derde wereld wilt stimuleren. Er gaat
immers al geld af van de begroting ... Ik ben bijna klaar,
voorzitter. U kijkt me zo verwachtingsvol aan.

16 september 2009
TK 2

2-52

Rutte
De heer Rutte (VVD): Zal ik weggaan?
Mevrouw Hamer (PvdA): Neen hoor, dat hoeft niet.
Het derde punt is dat u niet alleen de allerarmsten in
Nederland laat zitten, maar ook de allerarmsten in de
wereld. Is dat nu uw daadkracht, mijnheer Rutte? Tegen
de mensen zeggen: stik maar?
De heer Rutte (VVD): In tegenstelling tot uw coalitie,
mevrouw Hamer, willen wij wel de maatregelen treffen
die nodig zijn om de overheidsfinanciën onder controle
te krijgen. In 2010 willen wij de belastingen zelfs een
klein beetje te verlagen, om daarmee ook extra te
stimuleren. Ons plan is niet alleen lastenneutraal, maar
leidt zelfs tot een lastenverlichting in 2010. Dat is juist
heel goed voor de mensen die hun baan dreigen te
verliezen.
U zegt dat ik mensen zekerheid ontneem, maar ik doe
het anders. Ik zeg tegen mensen: luister, wij moeten
Nederland hervormen, maar daar staat iets tegenover,
namelijk dat er uiteindelijk in Nederland meer banen
zullen zijn en meer welvaart dan met dit kabinet. Dat
komt omdat wij een flexibeler land worden, waarin niet
langer jaloeziebelastingen worden geheven als mensen
tegen alle afspraken in succesvol zijn. Een land waar niet
langer meteen wordt gezegd: je moet vooral geen eigen
bedrijf beginnen; ga toch lekker bij de Staat werken. Dat
is wat ik Nederland voorhoud.
Internationaal zijn wij wel degelijk solidair. Wij houden
2,5 mld. over voor ontwikkelingssamenwerking, om
ervoor te zorgen dat daar waar het echt werkt, die
ontwikkelingssamenwerking ook tot stand kan komen.
Wij stoppen echter met het geven van al die potjes die
gaan naar begrotingssteun aan landen die op die manier
nooit leren om op eigen benen te staan. Wij durven wel
keuzes te maken. U hebt de afgelopen dagen veel
geschamperd over de manier waarop wij hebben
gereageerd. Nu schamper ik toch ook heel even terug
naar u. Er ligt hier een pakket dat echt nergens op slaat.
U laat gewoon Gods water over Gods akker lopen met
deze Miljoenennota 2010. Het is gewoon schandalig.
Eigenlijk probeert u dat hier toch een beetje te verdoezelen met een rookgordijn, maar het zijn wel de feiten.
Mevrouw Hamer (PvdA): U staat met uw hand naar uw
eigen tekst te wijzen, dus dat is volgens mij het pakket
dat nergens op slaat. U reageert niet op de kern van mijn
kritiek, namelijk dat u tegen de mensen die het het meest
moeilijk hebben en die dus juist in tijden van crisis het
meeste recht zouden hebben op onze hulp, zegt: stik
maar. U ontkent dat niet en dat is voor mij het bewijs dat
ik gelijk heb.
De heer Rutte (VVD): Wat u doet, is dat u aan de
mensen die het het meest moeilijk hebben, die hun baan
dreigen te verliezen, schijnzekerheid geeft. Dat zal er
uiteindelijk toe leiden dat in Nederland de belastingen
zwaar zullen moeten worden verhoogd. Dat leidt tot
minder banen. Uw agenda leidt uiteindelijk tot minder
welvaart en dat is pas echt asociaal voor de mensen die
nu zwak staan.

avond nog: ja, ook met de VVD is er ruimte; het laatste
taboe – ik doel op de hypotheekrenteaftrek – is geen
breekpunt meer. Die discussie voeren wij echter niet op
tv. Dat gebeurt uiteindelijk hier, waar wij dit vastleggen
in het verslag.
De heer Rutte (VVD): Ik miste u al, mijnheer Pechtold, op
dit punt.
De heer Pechtold (D66): Ja, u dacht al: kom ik er nu
mee weg? Nee dus.
De heer Rutte (VVD): Ik dacht al: waar is die? Ik dacht:
waar blijft die?
De heer Pechtold (D66): Ja, en u zal er vast dadelijk
voor mij ook één hebben. Deze is echter voor u. Is de
hypotheekrenteaftrek nog een breekpunt?
De heer Rutte (VVD): Wij zullen nooit voorstellen doen
tot het aanpassen van de hypotheekrenteaftrek en de
VVD sluit nooit andere partijen uit bij coalitieonderhandelingen. De VVD begint nooit onderhandelingen met breekpunten.
De heer Pechtold (D66): Nu zei u een tijdje geleden: als
de hypotheekrenteaftrek niet al bestond ...
De heer Rutte (VVD): ... dan zou ik hem invoeren!
De heer Pechtold (D66): Dat zei u ten tijde van deze
crisis. Als de hypotheekrenteaftrek niet al bestaan had,
dan had ik hem nu ingevoerd. En nu hoor ik u zeggen:
als een ander daar een mooi model voor weet te vinden
en ik moet die 40 mld. jaarlijks ook bezuinigen, dan is het
ook voor mij geen taboe meer. We hebben het niet over
broeken die op en af gaan zoals zojuist, nee, wij hebben
het over de vraag of dit een taboe is en een breekpunt.
De collega op rechts – of is het inmiddels weer links? –
de heer Wilders, die heeft wel breekpunten, zoals 65:
breekpunt. Dus u maakt het bespreekbaar? Dat is
namelijk heel belangrijk, want dan hebben wij binnenkort
een doorbraak op de woningmarkt.
De heer Rutte (VVD): Nee, mijnheer Pechtold, ik maak
het niet bespreekbaar. U bent met een Haags spelletje
bezig. Wat ik zo gek niet vind van D66, want al die
staatsrechtelijke vernieuwing ligt inmiddels op de plank.
U zegt: uit voorraad leverbaar, maar niet meer in de
etalage. U gaat echter nog verder. U gaat nu helemaal de
Haagse spelletjes in van ononderhandelbare strijdpunten.
Als de VVD meedoet aan kabinetsonderhandelingen, dan
zijn wij bereid om over alles te praten. Of wij uiteindelijk
onze handtekening zetten, hangt af van het pakket dat er
ligt. Wij willen dat er niet gemorreld wordt aan de
hypotheekrenteaftrek, op geen enkele manier. Als de
hypotheekrenteaftrek niet zou bestaan, zou ik hem
morgen invoeren. Waarom? Omdat die leidt tot
lastenverlichting, omdat die leidt tot bezitsvorming,
omdat die ervoor zorgt dat mensen in hun eigen huis,
waar zij trots op kunnen zijn, kunnen wonen. Daarom
ben ik voor de hypotheekrenteaftrek.

De heer Pechtold (D66): We hebben vandaag een
taboeloos kabinet hier voor ons, althans als het om de
toekomst gaat en om een volgend kabinet. Alles wordt
bestudeerd, alles wordt bekeken. Nu dacht ik maandag-

De heer Pechtold (D66): Weet u dat u twee jaar geleden
exact met dezelfde passie de 65 hier stond te verdedigen? Nadat wij dat hier al drie jaar lopen te bepleiten,

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-53

Rutte
bent u dat vorig jaar ook maar gaan doen. Ik zie de
ruimte, ik zie de passie nog, maar ik zie het denken al
gaan en dat maakt dat wij dadelijk de woningmarkt en de
hypotheekrente gaan hervormen.
De heer Rutte (VVD): U bent een sympathieke vogel,
mijnheer Pechtold, maar het klopt echt niet. Wij gaan
niet aan de hypotheekrenteaftrek rommelen.
De heer Pechtold (D66): Zolang het maar geen
pechvogel is!

Hamer net al op die 650.000 werklozen. Dat is geen
sprookje, dat wordt gewoon realiteit in 2010. Wij mogen
heel blij zijn als het er 650.000 blijven. Nederland wordt
steeds onveiliger. Salarisverhoging voor politieagenten?
Ja, een heel kleine, maar wel betaald uit het feit dat er
minder politieagenten zijn. Het begrotingstekort is
opgelopen met 100 mld. Mevrouw Hamer, waarom dit
beeld? Waarom weer proberen om een rookgordijn op te
werpen? Waarom niet gewoon zeggen dat wij in een
crisis zitten en dat dit kabinet iets moet gaan doen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik was bezig te vertellen wat de
gevolgen van de crisis zijn, dus ik werp helemaal geen
rookgordijn op.

(hilariteit)
De heer Rutte (VVD): Precies. Zo is het.
©
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Er zit wel progressie
in de carrière van Alexander Pechtold. Een poosje
geleden was hij nog een ″leuk ei″ en inmiddels is hij een
″sympathieke vogel″ geworden, heb ik net gehoord.
Voorzitter. Alle gekheid op een stokje. 2009 was en is
het jaar van de crisis. 2010 wordt het jaar van de
gevolgen van de crisis, een jaar met een grijs randje. Het
had ook een jaar met een pikzwarte rand kunnen zijn. Dat
hebben wij kunnen voorkomen, omdat wij als Nederland
een sterke uitgangspositie hadden en omdat wij snel en
adequaat hebben ingegrepen bij de eerste gevolgen van
de economische crisis, om ze op te vangen en waar dat
kon te keren.
In Amerika slapen tienduizenden mensen in hun auto.
In Duitsland hebben de grote autofabrikanten duizenden
mensen ontslagen. In Engeland sluiten tientallen winkels
dagelijks hun deuren. In Nederland hebben wij snel de
deeltijd-WW ingevoerd, zodat mensen hun baan kunnen
behouden. In Nederland hebben wij ervoor gezorgd dat
de koopkracht op peil bleef, zodat de economie blijft
draaien. In Nederland hebben wij miljarden geïnvesteerd
in de economie, zodat bedrijven kunnen blijven
innoveren en investeren. Tijdens de verbouwing ging het
gewone werk gewoon door. Dat werk dat nodig is om
van Nederland een land te maken waar alle mensen
willen wonen, en met resultaat. Leraren en politieagenten worden beter betaald. Wij pakken de bonussen aan
en heffen belasting op riante vertrekpremies. Na jaren
van stilstand is eindelijk de draad van de duurzame
energie weer opgepakt en wordt er tot 2020 bijna 20 mld.
geïnvesteerd. Wij helpen meer arbeidsgehandicapten aan
de slag bij de overheid. Wij hebben een einde gemaakt
aan de jaarlijkse grote huurstijging. En de woningbouwcorporaties werken in de wijken eindelijk aan hun echte
verantwoordelijkheden.
Om maar eens een paar dingen te noemen. Er is dus
ongelofelijk veel gedaan, maar toch. 600.000 werklozen
in 2010. Dat betekent dat in een op de twaalf huishoudens iemand onvrijwillig werkloos is. Dat betekent dat
wij allemaal wel iemand – een broer of een buurvrouw,
een vader of een vriendin, een neef of een andere naaste
– kennen die te horen heeft gekregen dat hij is ontslagen.
Ik moet er niet aan denken.
Want het betekent nogal wat ...

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Mevrouw Hamer is
begonnen met een inleiding die duidt op een beeld van
Nederland dat volgens mij niet van de realiteit is. Dus ik
vraag of het niet beter was geweest als zij de inleiding
niet had gebruikt, maar meteen was begonnen met een
reëel beeld. Want daar begint namelijk de oplossing: de
reële problemen neerzetten.

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Na deze sprookjesachtige
inleiding van mevrouw Hamer is het volgens mij tijd om
een reëel beeld neer te zetten. Gelukkig kwam mevrouw

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik weet niet op welk deel van
mijn tekst u doelt, maar alles wat ik heb gezegd, zijn
feiten die te controleren zijn.
Want het betekent nogal wat als je plotseling hoort dat
je bedrijf failliet is, of dat je er net een te veel was op de
zaak waar je werkte. In één keer ben je al je zekerheid
kwijt, heb je zorgen over hoe je het aan je omgeving
gaat vertellen. Zorgen over je geld, over praktische
zaken. Of je het schoolreisje van je kind nog wel kunt
betalen. Over de auto en de vakantie. Zorgen over hoe je
nu verder zult gaan, en hoe je weer aan de slag komt.
Alles wat je had opgebouwd, is in één keer weg. Dat is
wat je overkomt als je je baan verliest. Want geen baan
hebben is een beetje minder meedoen, een beetje
minder meetellen. Zo voelt het in ieder geval, voor al die
mensen die nu al thuis zitten of de komende twee jaar
hun baan gaan verliezen.
Er wordt gesproken over 600.000 werklozen in 2010.
Dat is veel meer dan een groot getal en dan een
statistisch gegeven. Dát is wat wij de komende maanden
en jaren niet mogen vergeten. Werken gaat namelijk niet
alleen over economische voorspoed, waarover wij in de
Kamer aldoor spreken, maar vooral over gezondheid,
geluk, zelfstandigheid en zelfrespect. Werken gaat niet
alleen over cijfers; werken gaat over mensen. Laten wij
juist bij deze begroting ″de mensen achter de cijfers″
blijven zien. Laten wij blijven zien wat mensen waardevol
maakt en wat zij waardevol vinden. Dát is het verhaal
van deze begroting. Het is geen verhaal over dalende
aandelenkoersen of macro-economische cijfers. Nee, het
is een verhaal over mensen, over mannen en vrouwen,
over ouderen en jongeren die plotseling hun toekomst
zien veranderen. Het is een verhaal dat ons weer met de
neus op het feit drukt dat werk de ruggengraat is van
onze samenleving. Het is een verhaal dat u en mij en alle
Nederlanders raakt, individueel, maar vooral samen.
Daarom zullen wij het probleem van de stijgende
werkloosheid samen moeten oplossen. Daarom zullen
wij samen moeten bedenken hoe wij verder willen.
Daarom gaan wij samen verder bedenken in welk
Nederland wij willen wonen. Wij willen een Nederland
waar iedereen kan werken met toewijding en met plezier,
mijnheer Rutte; ik hoop dat u een leuk persoon aan de

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-54

Hamer
telefoon hebt. Wij willen een Nederland waarin scholen
het beste uit onze kinderen halen. Wij willen een
Nederland waar je dochter ’s avonds veilig op straat kan
lopen. Wij willen een Nederland waar banken en
bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen. Wij willen
een Nederland waar ook natuur is en waar de lucht
schoon is. Wij willen een welvarend Nederland waar
mensen niet leven met angst, maar met elkaar. Wij willen
een Nederland dat slim, schoon én sociaal is. De vraag is
hoe wij met elkaar dat Nederland kunnen bouwen.
Op dat punt liggen ónze zorgen, want de Nederlandse
samenleving is uit balans. Veel mensen hebben een
ongemakkelijk gevoel over de richting die wij opgaan. Er
is onrust over straten die niet meer veilig zijn. Er is
twijfel over de vraag of de publieke voorzieningen nog
wel goed genoeg zijn en over de vraag of onze kinderen
het later net zo goed krijgen als wijzelf. Mensen maken
zich ook zorgen over de vraag of Nederland wel anders,
maar niet beter wordt met de komst van immigranten.
Toch voelden wij ons nog niet zo lang geleden erg in
balans. Toen zongen Fluitsma & Van Tijn over de
evenwichtskunsten van ons land. Zij zongen over dat
land van 15 miljoen mensen op dat hele kleine stukje
aarde, het land van met zijn allen op het strand, het land
van duizend meningen, het land van nuchterheid, het
land waar mensen vreedzaam samenleefden door
respectvol met elkaar om te gaan, en het land waar wij
samen en met veel succes werkten aan een betere
toekomst. Is dit voltooid verleden tijd?
Inmiddels zitten wij met ruim 16 miljoen mensen op
ons hele kleine stukje aarde. Het is er niet altijd even
gezellig meer. Wij zijn het 15 miljoenmensengevoel
kwijtgeraakt en wij krijgen dat niet zomaar terug. Dat
hoeft niet heel erg te zijn, maar het wordt wel tijd voor
het 16 miljoenmensengevoel. Dát moet de basis zijn van
het Nederland waarin iedereen zich thuis voelt en waarin
iedereen meedoet. De weg daar naartoe is zeker niet
gemakkelijk. Integendeel, want de grote politieke keuze
waarvoor wij staan gaat over de vraag of wij enerzijds
mensen of groepen achter ons laten, of dat wij anderzijds met zijn allen doorgaan. Een keuze voor het eerste
lijkt misschien het eenvoudigst. Sommige politieke
partijen kiezen daarvoor. De PvdA maakt echter altijd de
keuze om met zijn allen door te gaan. Wij zijn ervan
overtuigd dat Nederland dat ook zal doen. Wij kiezen
voor oplossingen waarvan iedereen beter wordt. Wij
willen Nederland weer bij elkaar brengen, want ons land
is er voor iedereen; voor jong en oud, voor man en
vrouw, voor wit en gekleurd.
En nog belangrijker: Nederland heeft iedereen nodig.
Juist nu onverdraagzaamheid het lijkt te winnen van
respect. Juist nu er weer een nieuwe groep mensen
zonder baan langs de kant komt te staan. Juist nu we
kansen moeten pakken en verzilveren. Dat is wat de
PvdA wil gaan doen en dat is wat wij vinden dat kan:
samen kiezen voor, samen werken aan ons land. Ons
land van 16 miljoen mensen die elkaar in hun waarde
laten. Ons land van 16 miljoen mensen waar niemand
aan de kant staat en waar we samen werken zodat we
samen door de crisis komen, schouder aan schouder.
Ons land van 16 miljoen mensen waar we investeren in
werk, in de toekomst, en waar we ook niet te beroerd zijn
iets voor elkaar over te hebben. Dat is de uitdaging voor
de komende periode. Zoveel is nu al wel duidelijk: wij
moeten investeren – dat is de enige manier om onze
economie draaiende te houden – geld uitgeven dus dat

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

wij later moeten terugverdienen. Die rekening kunnen we
niet bij onze kinderen neerleggen. Daarom moeten we
keuzes maken voor de toekomst. Keuzes die soms hard
zullen aankomen, die soms dat zullen veranderen wat
met moeite was neergezet, die soms voor de een wat
meer en voor de ander wat minder zullen opleveren.
Het komende jaar zetten we alles op werk, werk, werk.
Daarna gaan we terugverdienen en we zullen zorgen dat
we geld besparen, zodat onze kinderen het ook weer
goed hebben. Dat kan net als thuis met de huishoudportemonnee. Ook dan gaan we, als er bespaard moet
worden, kijken naar de inkomsten en uitgaven en
bespreken wat meer kan en minder moet. Thuis kan het
over alles gaan: over de dagelijkse boodschappen, over
winterjassen en schoenen, over auto’s en vakanties.
Alleen als je alles bekijkt, kun je evenwichtige beslissingen nemen. Dat geldt precies zo voor onze overheidsuitgaven. Dus zijn wij het met het kabinet eens dat wij de
uitstaande rekening moeten betalen. Wij zijn het ook met
het kabinet eens dat wij daarbij niet alleen moeten kijken
naar uitgaven, maar ook naar aftrekposten en een nieuw
belastingstelsel. Wij zijn het met het kabinet eens dat wij
moeten blijven werken aan een betere toekomst. Wij
moeten ervoor zorgen dat wij beter uit deze crisis
komen. Daarmee bedoel ik slimmer, schoner en socialer.
Slimmer is meer kansen geven aan kinderen in het
onderwijs, stapelen, kwaliteit en innovatie. Het Nederlandse onderwijs moet naar de kopgroep van de OESO.
Schoner is langjarige zekerheid geven voor investeringen
in duurzame energie en bij alles wat wij doen de
duurzaamheid betrekken. Socialer is weg van het meer,
meer en meer, naar eerlijk delen, naar samen, juist in
deze moeilijke tijden.
Laten wij in de haast om de rekening te betalen echter
niet struikelen over de werkelijkheid. Pas volgend
voorjaar weten wij precies hoe het er in ons land voor
staat. Dan weten wij of onze inspanningen voor werk,
werk, werk zijn geslaagd. Dan zullen wij zeker beslissen
op welke manier en in welk tempo wij op uitgaven en
aftrekposten gaan besparen. Dat zullen wij dus zorgvuldig doen, zodat Nederland een land is, wordt en blijft
waar iedereen zich thuis voelt en waar iedereen
meedoet.
Mevrouw Kant (SP): Voorzitter, het wordt dus weer
allemaal doorgeschoven naar volgend jaar. Over werk,
werk, werk heeft de PvdA samen met de coalitiefracties
al wel een beslissing genomen, namelijk: werk, werk,
werk, ook na je 65ste. Ik heb mevrouw Hamer in een
interview echter ook horen zeggen dat dit wat haar
betreft nog onderhandelbaar is. Is dat zo?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb in alle interviews gezegd
dat mijn handtekening onder het akkoord van maart
staat, maar dat wij tot 1 oktober afwachten wat de SER
ons aan alternatieven zal voorleggen.
Mevrouw Kant (SP): Ok, maar stel dat er een alternatief
ligt. Op dat moment is de discussie dus weer open over
de vraag of de AOW-leeftijd al dan niet wordt verhoogd.
U heeft letterlijk gezegd: ″De PvdA wil dit najaar
desnoods opnieuw binnen de coalitie onderhandelen
over het kabinetsbesluit om de AOW-leeftijd naar 67 jaar
te verhogen.″

16 september 2009
TK 2

2-55

Hamer
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat heb ik echt nergens
gezegd.
Mevrouw Kant (SP): Dus het is definitief. Er komt al of
niet iets uit, maar hoe dan ook: als het aan de PvdA ligt,
werk je in de toekomst na je 65ste door.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben erg verrast door dit
citaat. Volgens mij maakt u gewoon mijn citaten. Het is
wel heel wonderlijk, mevrouw Kant, dit heb ik echt nog
nooit gezegd.

De heer Van der Vlies (SGP): Ik heb er behoefte aan,
nog één keer uit de mond van mevrouw Hamer expliciet
te horen dat haar fractie ervoor staat en het niet laat
wegdrijven dat er in de loop van het aanstaande voorjaar
pijnlijke knopen die helaas onontkoombaar zijn, worden
doorgehakt. Wij gaan dus nog in deze kabinetsperiode
een spoorboekje maken om de taakstelling van circa 35
mld. te halen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat hoop ik wel.
De heer Van der Vlies (SGP): Dat hoopt u?

Mevrouw Kant (SP): U hebt niet gezegd dat u weer gaat
onderhandelen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik heb nooit zoiets gezegd.
Mevrouw Kant (SP): Dat bent u ook helemaal niet van
plan?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee.
Mevrouw Kant (SP): Dan hebben wij gewoon duidelijkheid. De handtekening van de PvdA staat: de AOWleeftijd gaat omhoog.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ja.
De heer Van der Vlies (SGP): Maar u vecht er ook voor,
begrijp ik?
Mevrouw Hamer (PvdA): U vraagt mij om een handtekening voor iets. Ik heb nog nooit mijn handtekening onder
een begroting gezet. Wij behandelen de begroting. Daar
zit een bijlage bij. Volgens mij zit daar al een begin van
een spoorboekje bij, in ieder geval de thematiek. Ik hoef
mijn handtekening daar dus niet onder te zetten. Ik hoop
wel dat dit spoortraject dat nu in gang is gezet, wordt
gevolgd.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ja.
Mevrouw Kant (SP): Maar dan had u toch nog wel iets
bedongen, namelijk dat zware beroepen uitgezonderd
moesten worden?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, en daar kom ik zo direct op,
als u het goed vindt.

De heer Van der Vlies (SGP): U begrijpt, mevrouw de
voorzitter, waarom ik hieraan hecht. Volgend jaar zijn er
verkiezingen voor de gemeenteraad, het jaar erop zijn er
verkiezingen voor de Tweede Kamer, als er niet eerder
iets vervelends gebeurt. Sommigen hopen daarop. Mijn
fractie vindt dat niet de eerste prioriteit.
(geroffel op de bankjes)

Mevrouw Kant (SP): Ik weet eigenlijk niet of ik dat goed
vind.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dan vindt u het niet goed.

Mevrouw Hamer (PvdA): Dat valt weer mee.
De heer Van der Vlies (SGP): Waarom zouden wij? Onze
fractie vormt een stabiele factor.

Mevrouw Kant (SP): Nee. Is dat voor u een voorwaarde?
Mevrouw Hamer (PvdA): U zit wel goed?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, dat is een voorwaarde.
Mevrouw Kant (SP): Dat is dus een voorwaarde. Zware
beroepen worden uitgezonderd, maar dan gaat de
AOW-leeftijd omhoog. Hoe kunt u nu met uw sociale
achtergrond en als grondlegger van de AOW zomaar
zeggen: dit is voor ons beslist niet meer onderhandelbaar, terwijl al die andere dingen naar volgend jaar
worden doorgeschoven? U kunt toch ook kiezen voor iets
wat wel in uw verkiezingsprogramma stond, namelijk de
hypotheekrenteaftrek?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zou willen voorstellen dat ik
straks op uw punt terugkom; nog even geduld.
De voorzitter: Dat lijkt mij een reëel voorstel. Dat doen
wij bij u ook, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Ik geloof dat het de hele dag wat
anders is gegaan, maar als ik de kans krijg ...
De voorzitter: Als u het had gevraagd, had ik het ook
gedaan.

De heer Van der Vlies (SGP): U begrijpt mij wel –
anderen ook, ik merk dat aan het geluid – het wordt
volgend jaar natuurlijk wel een spannend jaar.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, leuk hè?
De heer Van der Vlies (SGP): 35 mld. is heel veel.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat is niet leuk.
De heer Van der Vlies (SGP): Dat erken ik. Daarom vind
ik het zo belangrijk dat wij hier met elkaar afspreken, op
erewoord, dat wij staan voor deze taakstelling en dat een
en ander niet wegdrijft om politieke redenen die wij
allemaal wel kunnen verzinnen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Volgens mij ben ik zo-even heel
helder geweest.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik wilde het graag nog
even bevestigd krijgen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb namelijk een paar

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

16 september 2009
TK 2

2-56

Hamer
dingen gezegd, om te beginnen dat wij volgend jaar
goed weten hoe de Nederlandse economie ervoor staat.
Ik zou het namelijk heel erg jammer vinden als wij bij
wijze van spreken vandaag zouden zeggen: wij hebben
de begroting voor 2010 gehad, wij gaan over tot de orde
van de dag, wij wachten tot de werkgroepen klaar zijn en
wij doen verder niets. Dat vind ik te gemakkelijk. Ik wil
dan ook dat het kabinet – ik zal het hiertoe straks nog
verder aansporen – de hele tijd, dag in, dag uit, terwijl de
ambtenaren lekker studeren, ervoor zorgen dat de ene na
de andere baan erbij komt, zodat de teller van 600.000
naar beneden gaat. Ik vind dat namelijk de belangrijkste
teller. Dat moet als eerste gebeuren. Ik wil dus niet dat
het praten over de toekomst op een of andere manier de
ambitie op dit punt vermindert. Dat is de eerste stap.
Vervolgens gaan de werkgroepen aan de slag. Wat mij
betreft gaan ook wij aan de slag, dus iedereen hier, om
na te denken over de vraag hoe het daarna moet. Wij
hebben steeds gezegd: eerst investeren, dan terugverdienen. Uiteraard komen wij hierover in ieder geval volgend
jaar om deze tijd – ik hoop al eerder – over te spreken,
omdat wij dan de begroting voor 2011 behandelen.
De heer Van der Vlies (SGP): Dat zou eigenlijk eerder
moeten, want die begroting wordt eerder voorbereid. Ik
begreep van uw collega, de heer Van Geel, dat hij er
voor in is om nog voor het zomerreces van volgend jaar
– hij had het over mei of juni – dus rondom de Voorjaarsnota, de knopen door te hakken. Dan raken wij het jaar
2011 niet echt helemaal kwijt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wij moeten wel heel precies
blijven over de vraag waar wij het dan over hebben. Wij
zullen over beslissingen voor de langere termijn die al in
2011 kunnen ingaan, rond het voorjaar beslissingen
moeten nemen. Ik kan mij ook heel goed voorstellen dat
niet wij, de coalitiepartijen, maar u, de oppositiepartijen,
over sommige onderwerpen zegt: daar moeten wij
misschien iets meer tijd voor nemen. Dat zou ik mij
zomaar kunnen voorstellen.
De heer Rutte (VVD): U zegt steeds dat er in 2010 niets
mag gebeuren omdat dit de economie zou schaden. Dat
is uw theorie.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zeg helemaal niet dat er niets
mag gebeuren. Ik zeg dat er banen moeten komen.
De heer Rutte (VVD): U zegt dat je de grote hervormingen pas na 2010 moet doen, aangezien het herstel er
eerst moet zijn voordat je echt gaat bezuinigen. Dat is
wel uw theorie. U gaat er dus van uit dat die vanaf 2011
zouden kunnen ingaan. Als de recessie, de crisis nu toch
iets langer duurt, bijvoorbeeld één jaar langer, gaat het
voor u dan ook één jaar later in dat er echt wordt
bezuinigd?
Mevrouw Hamer (PvdA): Voor hoe dat dan gaat, hebben
wij een wetsvoorstel in de maak. Daar hebben wij bij het
crisisakkoord ook afspraken over gemaakt. U zegt nu dat
de theorie van het eerst investeren en dan terugverdienen van de PvdA of van mij is, maar ik moet u uit de
droom helpen: die is van alle economen die in Nederland
verstand van economie hebben. Dat die helaas nog
steeds niet bij de VVD is doorgedrongen, spijt mij erg,

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

maar dat heb ik echt niet verzonnen. Zo veel eer zou ik
mijzelf niet willen geven.
De heer Rutte (VVD): U zei net: in 2010 moeten wij dat
niet doen, dat kan pas vanaf 2011, aangezien er dan pas
economisch herstel is. Stel dat het een ″dubbeldipcrisis″
is, wat volgens economen ook zo zou kunnen zijn, en dat
in 2010 het herstel er toch niet is, moeten wij dan nog
een jaartje langer wachten?
Mevrouw Hamer (PvdA): Liever niet. Daarom wil ik ook
zo graag dat in 2010 de economie weer gaat draaien.
De heer Rutte (VVD): Als dat nou niet zo is?
Mevrouw Hamer (PvdA): Als dat niet zo gaat, dan weet u
toch wat gebeurt? Daar hebben wij afspraken over
gemaakt.
De heer Rutte (VVD): Dan begint het een jaar later?
Mevrouw Hamer (PvdA): Dan begint het een jaar later.
De heer Rutte (VVD): Als de economische crisis nou nog
twee jaar duurt, dan begint u dus twee jaar later?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, maar ik ga ervan uit dat dit
niet zal gebeuren, omdat ik ervan uitga dat dit kabinet
ervoor gaat zorgen dat de teller van 600.000 naar
beneden gaat en dat de economie gaat draaien en blijft
draaien.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik kan u verzekeren dat die
teller niet naar beneden gaat.
Mevrouw Hamer (PvdA): O nee?
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dit kabinet gaat namelijk
twintig werkgroepen instellen, die eerst alle twintig aan
de gang gaan. Dat wil het kabinet. U wilt dat vooral de
oppositie gaat meedenken, want u durft uw vertrouwen
helemaal niet te geven aan dit kabinet, aangezien u weet
dat het helemaal niet daadkrachtig is, toch?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zal het nog één keer
proberen uit te leggen, mevrouw Verdonk. Wij hebben
twee problemen. Wij hebben een probleem in 2010.
Daarin hebben wij stijgende werkloosheid. Daarin willen
wij investeren in banen. Daar is het kabinet mee bezig. U
noemt dat een flutpakketje. Een heleboel mensen vinden
dat toch een behoorlijk pakket. Dat hebben wij van al die
mensen die ermee bezig zijn, kunnen horen. Dan gaat
het over investeren. Dat is 2010. Tot zover kunt u mij
volgen, hoop ik?
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter, mevrouw
Hamer denkt af en toe dat zij nog voor de klas staat.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee hoor, ik vraag gewoon
even of u bij bent.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): U kunt een beetje sneller
zijn in uw antwoorden, want met dit soort flauwekul
verdoen wij vandaag veel tijd. Dat kost tijd en dat is
zonde, want die had het kabinet kunnen gebruiken. Daar
kan het kabinet overigens niets aan doen. Ik kijk het

16 september 2009
TK 2

2-57

Hamer
kabinet echt niet beschuldigend aan. Ik kijk mevrouw
Hamer aan.
Mevrouw Hamer (PvdA): Maar u bent degene die de
verwarring veroorzaakt, want u vraagt mij iets. U zegt dat
het kabinet werkgroepen gaat instellen. Die gaan niet
over 2010, mevrouw Verdonk. Voor 2010 gaat het kabinet
aan de slag. Ik probeerde te vragen of u dat begreep,
want het helpt als wij elkaar begrijpen. Ik ga er nu echter
van uit dat u dat begrijpt. De werkgroepen gaan over
2011 en verder. Daarover heb ik net tegen de heer Van
der Vlies gezegd dat wij daar volgend jaar over komen te
spreken.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Toen vroeg de heer Rutte
aan u wat er dan in 2010 gebeurt. Toen zei u dat, als er
in 2010 niets gebeurt, het wel in 2011 zou gebeuren.
Waar is het gevoel van urgentie bij de PvdA-fractie? Er
moet in 2010 ook wat gebeuren. Er moet vanaf morgen
wat gebeuren om ervoor te zorgen dat wij nooit op die
600.000 uitkomen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat is precies wat ik u probeer
uit te leggen. Die 600.000 gaan over 2010, mevrouw
Verdonk. Die gaan niet over Verweggistan; die gaan over
nu. Die moeten wij ook nu oplossen. Daar doe ik ook
allemaal voorstellen voor.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Wat zijn dan die concrete
voorstellen die u nu doet om ervoor te zorgen dat die
600.000 niet wordt gehaald? Ik heb nog helemaal niets
gehoord.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, dat komt doordat u mij
vragen stelt. Anders was ik daar al aan toegekomen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb nog een vraag
over de twintig werkgroepen die aan de slag moeten. Op
zich vind ik het niet gek dat ambtenaren moeten gaan
berekenen hoe bezuinigingen gestalte krijgen. Ik vind het
wel heel gek dat dat zonder politieke richting gebeurt,
dus zonder politieke waarden die eerst zijn vastgesteld.
Dan wordt eigenlijk de politiek overgegeven aan de
ambtenarij. Dat vind ik buitengewoon zorgwekkend. Ik
zou u willen vragen of u mij zou willen steunen, om het
kabinet op te roepen om op korte termijn de hoofdlijnen
van de aard van de bezuinigingen vast te stellen, waarbij
dus de ambtenaren politieke richting krijgen, want
anders volgen wij de ambtenaren.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wilde u eigenlijk nog meer
helpen en nog meer tegemoetkomen door het kader te
vertellen dat wij het kabinet meegeven. Ik ben er echt
bijna aan toe.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Met alle respect, ik
weet dat uw invloed in het kabinet grenzeloos is.
Daaraan doe ik echt niets af, maar dat is dan het kader
dat een parlementaire partij stelt. Ik wil graag dat het
kabinet zelf ook bepaalt waar de hoofdlijnen zitten, welke
politieke waarden het verdedigt en welke normen niet
geschonden mogen worden. Ik wil daarover een debat
kunnen voeren. Ik wil dat debat voor eind oktober
kunnen voeren, omdat anders de ambtenaren een
grenzeloze vrijheid hebben bij het bedenken van waar de
bezuinigingen uit moeten komen.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben het met u eens, alleen
wil ik het debat niet in oktober, maar de komende dagen
voeren. Het leek mij logisch dat wij vandaag als politieke
partijen zeggen: dit is het kader dat wij aan het kabinet
meegeven. Het kabinet kan er dan morgen op reageren,
zodat wij weten welk kader er wordt vastgelegd. Dat lijkt
mij een vrij logische gang van zaken.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Daar wil ik dan wel een
vraag bij stellen. Er is namelijk al vastgesteld dat het
moet leiden tot een bezuiniging van 20% op elk terrein.
Als u vindt dat politieke waarden bepalend moeten zijn,
dan moet dat losgelaten kunnen worden. Er moeten dan
ook heel andere besluiten kunnen worden genomen, op
basis van de normen die wij hier stellen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik geloof dat er wel verwarring
is over het begrip ″heroverweging″, want ik hoor u met
zijn allen alleen maar praten over bezuinigingen. Die 20%
heb ik verstaan als een getal dat nodig is om in ieder
geval aan een heel grote opbrengst te komen. Ik mag
hopen dat dat niet alleen gaat over bezuinigingen, maar
ook over herprioriteringen. Daarover hoop ik morgen
met het kabinet in debat te komen. Ik heb net gezegd dat
ik wil dat Nederland slimmer, schoner en socialer wordt.
Dat betekent dat er ook geherprioriteerd zal moeten
worden. Er zal niet alleen gesneden moeten worden,
maar ook nieuw geïnvesteerd.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U moet mij dan toch
meer ter wille zijn. Hoe je het ook wendt of keert, het
kabinet heeft al aangegeven dat het een vrij botte
kaasschaaf van 20% gaat hanteren. Het moet dan toch
ook mogelijk zijn om op de aangegeven terreinen te
zeggen: nee, daaraan doen wij niets. Een voorbeeld is
klimaat en energie, waarvan nu al 20% is aangegeven. Ik
zou zeggen dat je dan ook moet durven zeggen: nee,
daar komt 20% bij en heel ergens anders grijpen wij
dieper in. Wij schaffen bijvoorbeeld het ministerie van
Economische Zaken af; ik doe maar een gooi, dat is
volstrekt overbodig.
Mevrouw Hamer (PvdA): Laten wij dat dan als vraag
meenemen. Volgens mij past dat binnen de voorstellen
die het kabinet doet. Ik zeg daarom dat het niet alleen
om bezuinigingen gaat. Het gaat ook om herprioritering.
Daarom worden al die terreinen bekeken, volgens mij
voor wat er meer en wat er minder nodig is.
De heer Pechtold (D66): In uw openhartige interview in
de NRC, waarop u hier een beetje voortborduurt, zei u:
″Zo’n regeerakkoord zou ik nooit meer zo doen, al die
losse eindjes.″ U zei letterlijk: ″Er is wel een grens aan de
hoeveelheid procesafspraken, je kunt niet blijven zeggen:
daar komen wij wel op terug.″ Wat zegt u nou anders
tegen mevrouw Halsema dan: daar komen wij op terug?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee hoor, ik zeg tegen
mevrouw Halsema dat ik verwacht dat deze twee dagen
– wij hebben er al een gehad – opleveren dat wij precies
helder hebben wat het kabinet het komend halfjaar gaat
doen, zowel voor 2010 – banen, banen, banen – als voor

16 september 2009
TK 2

2-58

Hamer
2011 en verder, namelijk terugverdienen wat wij nu
uitgeven. Dat lijkt mij een heldere afspraak. Wij zijn nu
daarover met elkaar in debat. Ik weet bijna zeker dat u
mij gaat helpen met controleren dat wij aan het eind van
morgen heldere afspraken hebben.
De heer Pechtold (D66): Ja, maar is het niet heel raar
om nu vragen te stellen waar we gisteren een troonrede
hebben gehad? Nee, wat zeg ik, we hebben er twee
gehad, want de minister van Financiën doet tegenwoordig als een ware Chávez hier ook nog een keer een duit
in de zak.
(gelach)

was gezegd: en nu los tegen die Wilders. Dus zo diep zit
u erachter. Ja, dat hebben we gelezen. Ik dacht dat we
een nieuwe minister hadden die dat zelf deed. Nee, die
kreeg van u het sein: en nou doen! Nou, dan laten we
dat kabinet daar even stilzitten en wil ik van u weten
waar we dan mee moeten komen. Ik wil wel komen met
dat verhaal over woningmarkt en hypotheekrenteaftrek.
Ik heb niet nodig tot het eind van de maand om die
AOW-leeftijd naar 67 te verhogen. U komt met die 60%
belasting. Gaan we dat zo concreet doen? Dan wil ik
graag van u horen met welke eerste aftrappen de PvdA
komt.

Mevrouw Hamer (PvdA): Dat deed hij leuk hè?

Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, daar wil ik zo aan beginnen.
Ik begrijp overigens dat u ademloos mijn interview hebt
gelezen, want u kent het bijna uit uw hoofd.

De heer Pechtold (D66): Als je zegt ″je hebt acht uur″,
dan praat hij het ook vol.

De heer Pechtold (D66): Ik zal maar niet zeggen waar
het ligt.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zal niet verklappen hoe lang
onze BPO’s duren.

(gelach)

De heer Pechtold (D66): Dat is heel openhartig van u.
Pas op voor tapes hè!
Nee, maar dit is een procesafspraak. We hebben dat
crisispakket gehad. Daar werd in uitgesteld. Daar is nog
niet alles in behandeld. En nou hebben we de Miljoenennota gehad, we hebben de begroting gehad, we hebben
de troonrede gehad, we hebben de heer Bos gehad en
nou gaan we vragen stellen. Wat verwacht u nu van de
komende drie dagen wat nog niet in de stukken staat? Ik
maak me grote zorgen. Ik heb vanochtend die stapel
gekregen waar Van Geel nog een nietje doorheen wou
hebben. Wat gaan we nu concreet doen om de begroting
2011 wel concreet te maken?
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijnheer Pechtold, ik heb nog
veel grotere zorgen, want ik ben nadat we hier het debat
hebben gehad teruggegaan en toen heb ik eens naar
mijn boekenkast gekeken. Die staat gevuld met notities
en nota’s, ook nog uit de vorige kabinetsperiode. We
hadden dus wel een steekwagentje mee kunnen nemen.
Dus ik ben het met u eens: dat is goed genoeg met die
rapporten. Maar dit gaat veel verder dan die rapporten.
Er gaan hier gewoon concrete voorstellen komen. En wat
ik interessant zou vinden, mijnheer Pechtold, om de
komende dagen te doen, is dat we zeggen: kabinet ga
nadenken, maar weet dat de Kamer het belangrijk vindt
dat er dit, dit en dit aan voorwaarden of criteria ligt,
zodat we over een halfjaar met elkaar kunnen vaststellen
of het kabinet een beetje de goede dingen heeft
uitgezocht en of hier goede voorstellen liggen. U hebt
mij het afgelopen jaar, sinds ik fractievoorzitter ben, keer
op keer er in elk debat aan herinnerd dat u vindt dat de
oppositie ook een kans moet hebben. Daar heb ik goed
over nagedacht. Dat gaan we de komende dagen doen.
Dan moet u niet elke keer als we dat doen zeggen: o
help, het kabinet heeft niets gedaan. Nee, dat gaan we
nu met zijn allen doen.
De heer Pechtold (D66): Ja, maar dan wil ik wel een
beetje proeven ... Want u hebt zojuist nog eens bevestigd
dat u diep in dat kabinet invloed hebt. Ik las ook in dat
interview wat u tegen die Van der Laan hebt gezegd. Wij
dachten dat die man dat spontaan deed, maar tegen hem

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben eerlijk gezegd nu wel
nieuwsgierig.
De voorzitter: Ik wil het niet weten. Mevrouw Kant wil
iets vragen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nou, ik wel hoor. Nou moet je
bloot, nu ga je het wel vertellen.
De voorzitter: Nee, ook niet. Het woord is aan mevrouw
Kant.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik hoor iets roepen over een
rood hoofd. Ik geloof niet dat de heer Pechtold een rood
hoofd krijgt. Het is wel de dag van de mannen met de
rode hoofden, geloof ik.
De voorzitter: Ik heb echt het woord aan mevrouw Kant
gegeven. Neemt u het alstublieft, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Voorzitter. Neem me niet kwalijk, ik
wil even wachten tot iedereen uitgelachen is.
Ik kom toch terug op de AOW. Daar zouden we nog op
terugkomen. Dat gaan we inhoudelijk ook nog doen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, ik ben er echt bijna aan toe.
Mevrouw Kant (SP): Dat gaan we inhoudelijk ook nog
doen, maar het gaat mij nu even over het proces en het
vooruitschuiven. U zegt: ik ga zo meteen kaders
aangeven en meegeven wat wij willen. Ik begrijp niet
waarom u zo’n haast maakt met het verschuiven van de
AOW-leeftijd naar 67, terwijl u al die andere zaken nog
wil bespreken.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik heb niet zo’n haast. In
het interview waar de heer Pechtold zo rijkelijk uit citeert,
geef ik aan wat ik geleerd heb. Ik heb het daar over het
regeerakkoord en de losse eindjes. Vervolgens hebben
wij gezamenlijk zitten onderhandelen en toen wilden we
geen akkoord met losse eindjes. Dus daar hebben we
een aantal afspraken over gemaakt die heel helder zijn.
Mevrouw Kant (SP): Ja, dat zegt u vandaag.

16 september 2009
TK 2

2-59

Hamer
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat zeg ik aldoor.
Mevrouw Kant (SP): Maar net vroeg u: waar haalt u dat
citaat vandaan? Ik heb het toch nog maar even erbij
gepakt, mevrouw Hamer, maar het staat toch echt in de
pers. U schijnt dat gezegd te hebben tijdens de ledenraad van de Partij van de Arbeid in Arnhem. In de pers
staat letterlijk: je hebt het dan over het openbreken van
afspraken, erkent Hamer. En dan ″stoer″ – dat kan ik me
bij u heel goed voorstellen –: ach ja, er lag ook een
afspraak om nog 58 JSF-vliegtuigen aan te schaffen. U
vindt het toch niet gek dat dit bij mij de indruk wekt dat
u best bereid bent om de discussie over de AOW-leeftijd
opnieuw open te breken?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ten eerste waren er geen 58
JSF’s. Het interview lijkt mij dus sowieso vrij onzorgvuldig. Volgens mij legt u mij nu de woorden van de
interviewer in de mond. Ik raad u aan om dat niet te
doen.
De voorzitter: Vervolgt u uw betoog.
Mevrouw Kant (SP): Nee, voorzitter, voor de tweede keer
probeert mevrouw Hamer hiervoor weg te lopen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik loop helemaal niet weg.
Mevrouw Kant (SP): Als een interview wordt gepubliceerd waarin iets staat waarvan u vindt dat u dat niet
hebt gezegd, moet u dat laten rectificeren. Dat heb ik niet
gezien. Het hele interview is doorspekt met de suggestie
dat u de onderhandelingen zult openbreken. Blijkbaar is
er vandaag de teleurstellende duidelijkheid dat de PvdA
definitief door de bocht is: de AOW-leeftijd gaat naar 67.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt blijkbaar een citaat dat
u totaal door de war haalt, nodig om hier te kunnen
constateren dat ik iets anders zeg dan wat ik steeds,
vanaf dag één, heb gezegd. Ik heb de beelden van hoe
wij bij het kredietcrisisdebat tegenover elkaar stonden,
nog goed voor ogen. Ik heb nooit iets anders gezegd. Ik
heb het over het volgende gehad: de SER heeft tot
1 oktober. Daarna is het kabinet aan zet. Daarna gaan we
hier in de Kamer beslissen. Dan komt een aantal
varianten aan de orde, want ik kan u verklappen dat je de
verhoging van de AOW-leeftijd wel op 101 manieren kunt
doen. Daar gaan we natuurlijk met elkaar over praten.
Mevrouw Kant (SP): Ik had deze week echt iets anders
gehoopt, maar ik moet op dit moment in dit debat
concluderen dat de PvdA definitief instemt met de
verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar. Dat is voor
mij een heel teleurstellende conclusie. Ik hoop dat uw
achterban u nog op andere gedachten kan brengen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik doe over het algemeen
ongelooflijk mijn best om met u samen te werken, maar
ik kan u gewoon niet op alle punten hoop geven.
We beginnen niet blanco, want te veel mensen leven
nog in een achterstand, hebben het moeilijk en kunnen
de eindjes maar net aan elkaar vastknopen. Daar ligt ook
een politieke keuze. Er zijn politieke partijen die de
ongelijkheid van mensen of groepen willen vergroten en
er zijn politieke partijen die de ongelijkheid juist willen
bestrijden en oplossen. Ook hier kiest de Partij van de

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Arbeid niet voor de gemakkelijke weg. De Partij van de
Arbeid heeft altijd aan de kant van solidariteit, gelijke
kansen en het bestrijden van ongelijkheid gestaan,
nationaal maar – dat zeg ik er juist vandaag ook bij – ook
internationaal. We kunnen onze ogen immers niet sluiten
voor de armoede elders in de wereld. Ook daar zullen wij
juist in deze crisis aandacht aan moeten blijven
besteden.
Het is jammer dat mevrouw Halsema nu weg is, want
ik wilde haar net mijn kader gaan vertellen. De Partij van
de Arbeid zal elke maatregel die wordt genomen, langs
de volgende criteria leggen: eerlijk delen, kwetsbaren
beschermen en talenten benutten. Dat is onze toetssteen.
Daaraan zullen wij alle nieuwe investeringen of alle
nieuwe bezuinigingsmaatregelen altijd toetsen. Wij willen
Nederland een gezonde toekomst geven. Ondanks deze
crisis blijven wij verder kijken. Wij blijven geloven in
vooruitgang. Wij kijken verder dan onze neus lang is. We
pakken ook de klimaatcrisis aan en we blijven ook een
internationale speler. We hebben heel hoge ambities
voor de toekomst en we vragen aan iedereen hier en
elders om die ambities met ons te delen. Als wij een
bijdrage vragen van mensen, kiest de Partij van de
Arbeid dus voor een solidariteitsbijdrage van mensen die
het meest verdienen, dus meer dan de ministerpresident, en niet van mensen die het minst hebben. Ik
zou graag morgen van het kabinet horen hoe het over
zo’n bijdrage denkt. Dus: eerlijk delen en kwetsbaren
beschermen.
De heer Van Geel (CDA): Wat zou in uw ogen de orde
van grootte van deze solidariteitsbijdrage moeten zijn?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik geloof dat de bijdrage rond
de 300 mln. oplevert.
De heer Van Geel (CDA): Als dat de orde van grootte is
van de opbrengst van een 60%-tarief bij de Balkenendenorm, heeft dat in relatie tot de totale problematiek dan
niet iets van symboolpolitiek?
Mevrouw Hamer (PvdA): Zo zou ik het niet willen
noemen, maar het is wel een klein begin.
De heer Van Geel (CDA): Ik heb van u vaker gehoord –
daarmee ben ik het volstrekt eens – dat wij nu geen
maatregelen moeten nemen die de economie en de
werkgelegenheid schaden. Als zo’n maatregel wel de
economie en de werkgelegenheid schaadt, zet u die dan
nog door? Staat u dan nog achter die wens? Ik vraag dit
ook omdat destijds een staatssecretaris van Financiën,
een zekere heer Vermeend, en een toenmalige woordvoerder Financiën, de huidige minister van Financiën, bij
de discussie over de tarieven aangaven dat als de
tarieven niet concurrerend zijn in de omgeving, dit
economische groei en werkgelegenheid kost. Vandaar
mijn vraag: als dat zo is, hecht u dan aan die
solidariteitsbijdrage? De werkgelegenheid en de
economie zijn toch ook bij u primair.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ken beide heren redelijk. De
een spreek ik nog wat vaker dan de ander, moet ik
bekennen.
De heer Van Geel (CDA): De ander heeft gesolliciteerd

16 september 2009
TK 2

2-60

Hamer
als lid bij het CDA, heb ik begrepen, maar dat komt nog
wel.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat wist ik niet. Hij heeft mij in
ieder geval wel een boek gegeven; ik hoop u ook. Beiden
geven aan dat de wereld nogal veranderd is. Dat is
precies de reden dat ik deze bijdrage zo belangrijk vind.
Niet omdat het een symbool is, maar omdat het wel voor
heel veel mensen een basis zal leggen voor het gevoel
dat niet alleen de zwaksten worden gepakt, maar dat wij
echt schouder aan schouder door deze crisis heen
proberen te komen. Het laat zien dat wij elkaar iets
vragen en dat wij het meeste vragen van de mensen die
dat het makkelijkste kunnen betalen. Dat noem ik geen
symboolpolitiek. Het is wel een politiek die verder gaat
dan alleen de cijfers en ook gaat over hoe mensen
dingen beleven.
De heer Van Geel (CDA): Ik begrijp dat gevoel heel
goed. Als je pijnlijke maatregelen neemt, zul je naar de
volle breedte moeten kijken. Er zijn natuurlijk tal van
maatregelen waarvan we moeten bekijken hoe ze
uitpakken; daarbij moeten we solidair zijn. Mijn enige
zorg is – vandaar dat wij daarin buitengewoon terughoudend zijn – dat er maatregelen worden genomen die de
economie en de werkgelegenheid schaden. Dat kunnen
we ons in deze tijd niet permitteren. Voor mij is dat op
dit moment het belangrijkste criterium in deze discussie.
Mevrouw Hamer (PvdA): Daarom is het ook belangrijk
om van het kabinet te horen op welk moment zo’n
bijdrage kan ingaan. Wij praten nu echter niet alleen over
het moment van de crisis maar vooral ook over de
periode na de crisis. Ik wil graag dat het kabinet – naar ik
aanneem zal dat gebeuren in die twintig punten – ook
over een nieuw belastingstelsel gaat nadenken. Dat is
inderdaad in een tijd die anders is dan toen de heer Bos
of de heer Vermeend staatssecretaris was. Een heel
andere tijd, die van ons op allerlei punten andere
invullingen vraagt, zeker van het belastingstelsel.
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Hamer is in ieder geval
wel bereid om in eigen vlees te snijden. Zo’n heffing zal
vooral haar eigen achterban raken. ″Het rijke rode leven″
schreef NRC Handelsblad een paar dagen geleden boven
een hoofdredactioneel commentaar.
Mevrouw Hamer (PvdA): U weet wat mijn partijvoorzitter
daarvan vindt.
De heer Rutte (VVD): Het is natuurlijk een verschrikkelijke maatregel. Wat u wilt doen, is in feite een steek-jekop-niet-boven-het-maaiveld-uitmaatregel. Het zet een
straf op succes. Eerder heb ik het een jaloeziebelasting
genoemd. Realiseert u zich wat het signaal is aan
mensen die een beetje vooruitkomen, wat succesvoller
zijn en er wat van willen maken? Als dat gebeurt en
iemand komt boven die grens, komen we meteen langs
om de belastingen te verhogen, in plaats van dat we
zeggen: gaaf dat je er wat van weet te maken.

geboren te zijn, nog een klap naar beneden. Mensen
begrijpen heel goed dat er nu een bijdrage van iedereen
wordt gevraagd.
De heer Rutte (VVD): In onze voorstellen komen die
mensen die er het zwakst voorstaan, er goed van af.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee hoor, die worden
ontkoppeld.
De heer Rutte (VVD): Wij zijn zelfs in staat om voor de
re-integratie van arbeidsgehandicapten waarvoor het
echt nodig is – lees onze participatiewet – extra geld uit
te trekken. Veel meer dan u doet! Kijk eens naar onze
voorstellen. Ook allerlei specifieke organisaties in het
maatschappelijk veld zijn daarover inmiddels positief. U
laat die mensen aan de kant staan, in die uitkering zitten.
Wij proberen ze aan de slag te helpen.
Terug naar uw voorstel. Wat u doet met dit voorstel –
dat is echt schadelijk – is zeggen: ga Nederland maar uit,
blijf vooral niet hier. Nu verlaat al een op de tien
hogeropgeleiden Nederland, op deze manier neemt dat
alleen maar toe. Dit soort signalen, zeker het discussiëren erover en het in de lucht laten hangen, is onverstandig. Ik heb nog één vraag. Uw coalitiepartner staat niet te
trappelen om dit voorstel over te nemen. Bent u bereid
om te bekijken of er in de Kamer een meerderheid voor
dit voorstel is?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nou ...
De heer Rutte (VVD): Bent u bereid om het CDA voor het
hoofd te stoten en te zeggen: dan moet het maar in de
Kamer?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nou, niet vandaag.
De heer Rutte (VVD): Stel nu dat er een motie wordt
opgesteld, bijvoorbeeld door mevrouw Kant. Zij staat al
te trappelen om het vast te leggen. Bent u bereid om
daar dan voor te stemmen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Uw mooie droom is gisteren al
door de heer Wilders weggenomen; dat doet hij wel
vaker. Hij heeft gezegd dat hij er niet voor is, dus er is in
de Kamer geen meerderheid.
De heer Rutte (VVD): Mijnheer Wilders, u wilt het
kabinet laten vallen! Wat een prachtige kans had u
gehad!
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zei het al, u komt nog niet zo
ver met het laten vallen van het kabinet.
Mevrouw Kant (SP): Ik was net natuurlijk heel teleurgesteld over de AOW. Ik kan echt, oprecht niet begrijpen
hoe de PvdA met het verhogen van de AOW-leeftijd kan
instemmen, maar mevrouw Hamer maakt mij nu weer
een klein beetje gelukkig.
Mevrouw Hamer (PvdA): Gelukkig!

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik denk dat die mensen het
heel anders verstaan. Van uw begroting denken zij
volgens mij: dat is ook fijn, de VVD geeft de mensen die
überhaupt niet omhoog kunnen komen omdat zij de pech
hebben om hun baan te verliezen of gehandicapt

Mevrouw Kant (SP): Ja, want dit is toch een voorstel ...
Ik heb het zelf ook gedaan: laten wij voor de mensen die
meer verdienen dan de minister-president in dit land
kijken of wij van hen meer kunnen vragen. Het zou toch

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-61

Hamer
wel heel mooi zijn als wij wat dat betreft echt konden
samenwerken, dus dat wij er echt voor gaan om de
meerderheid van de Kamer daarvan te overtuigen. Vindt
u dat een goed idee?
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat lijkt mij een heel goed idee.
Doe uw best!
Mevrouw Kant (SP): Dan gaan wij deze week een motie
indienen. Wij gaan dan kijken hoe ver wij komen.
Misschien hebben wij dan nog geen meerderheid, maar
wie weet. Wij kunnen de heer Wilders nog vragen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wij zullen morgen eerst eens
horen wat het kabinet daarvan zegt.

Als het gaat om extra geld voor scholen of voor meer
autowegen, kiest de PvdA voor onderwijs boven asfalt:
talenten benutten dus.
De voorzitter: Mevrouw Hamer heeft over dit onderwerp nog geen zin afgemaakt.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Nee, maar ik weet
precies wat er komt.
De voorzitter: Nou, dan bent u heel bijzonder begaafd!
Zou het niet goed zijn om mevrouw Hamer eerst nog iets
te laten zeggen over dit onderwerp? Dat lijkt mij toch
echt veel verstandiger.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wilde overgaan op de AOW.

Mevrouw Kant (SP): Nee, want dat vind ik juist zo mooi
aan dat interview met u in het NRC Handelsblad. Dat
sprak mij oprecht aan. Daarin was u open en eerlijk. U
zei ook: ik ga op een aantal sociale terreinen kijken of ik
kan samenwerken met andere fracties in de Kamer. Ik wil
die uitnodiging van ganser harte oppakken en dit is een
punt waarvan ik echt hoop dat wij iets kunnen bereiken.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, dat begrijp ik, dus laten wij
eens kijken waar wij uit komen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik hoorde mevrouw Hamer
zeggen dat het toch vooral de sterkste schouders zijn die
de lasten moeten dragen. Er moet een bijdrage gevraagd
worden van iedereen in de samenleving. Wat betekent
dat voor de sterke schouders van het Koninklijk Huis?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik moet zeggen dat het mij
goed lijkt als het kabinet morgen nog eens reageert op
wat er bij de oppositie – het waren allemaal oppositiepartijen – gebeurde. Ik heb snel gekeken en begrepen dat er
al ruim 1 mln. op het Koninklijk Huis bezuinigd wordt,
maar dat wil ik graag bevestigd hebben. Als wij zeggen
dat wij van iedereen wat vragen, lijkt het mij logisch dat
wij dat ook van het Koninklijk Huis doen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dus u wacht morgen met
een open houding de voorstellen van het kabinet af?
Sterker nog, u spoort het kabinet aan om met concrete
voorstellen te komen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil eerst weten of er niet al
voorstellen in de begroting zitten. Daar lijkt het namelijk
op als wij de begrotingscijfers bekijken. Laat mij maar
even horen wat het kabinet zegt.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik heb nog een vraag die
mij nogal dwars zit. Mevrouw Hamer zei daarstraks dat
iedereen welkom is in Nederland. Geldt dat ook voor
importbruiden?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb niet gezegd dat iedereen
welkom is in Nederland. Ik zei: iedereen die hier woont,
moet zich thuis voelen en iedereen die hier woont, moet
meedoen. Dat is wat ik zei. Overigens is het zo dat
mensen die asiel aanvragen en voor wie geldt dat die
aanvraag gehonoreerd wordt, hier voor mij inderdaad
meer dan welkom zijn.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: Dan geef ik eerst mevrouw Halsema het
woord.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dit was een heel
prettig geluid: onderwijs boven asfalt. Er gaat heel veel
geld naar asfalt. Het gaat niet goed met het onderwijs en
er zal bezuinigd worden op studenten. Ik doe u een
voorstel. Wij schrappen de A4 Midden-Delfland – die
gaat namelijk dwars door een natuurgebied en Vlaardingen en Schiedam zijn razend – en wij investeren in
studenten en in het onderwijs in het algemeen. Doet u
mee?
Mevrouw Hamer (PvdA): Laten wij ons niet op het
niveau van de gemeentepolitiek begeven.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dat lijkt mij toch iets te
gemakkelijk. Minister Eurlings stond een paar weken
geleden champagne te drinken vanwege de A4 MiddenDelfland. Minister Cramer moest in een taxi gezet
worden omdat zij niet wist dat het besluit genomen was.
Dit is geen gemeentepolitiek. Dit is landelijke politiek.
Twee ministers vinden dit in ieder geval heel belangrijk.
Het is een heldere keuze die ik u voorleg. Onderwijs
boven asfalt. Kom over de brug! Ik zou zeggen: wij
investeren in onderwijs, maken de bezuinigingen op
studenten ongedaan en die A4 Midden-Delfland
schrappen wij gewoon even.
Mevrouw Hamer (PvdA): U brengt mij een beetje in
verlegenheid want ik woon in Maassluis en ik wil mij dus
niet bemoeien met datgene wat mijn medeburgers daar
doen.
De bezuiniging op de studenten gaat natuurlijk over
heel iets anders. Als wij het hebben over de keuze tussen
onderwijs en asfalt, hebben wij het over de keuzen die
gingen over de heroverweging. De keuze tussen asfalt of
bouwen nu – laten wij het over bouwen hebben – en
onderwijs is een heel andere. Binnen het crisispakket
wordt veel geld uitgegeven aan onderwijs, namelijk 600
mln. extra. Ik geef eerlijk toe dat er binnen het pakket
veel meer wordt uitgegeven aan bouwen, zoals de heer
Pechtold al zei. Waarom is dat nu? Omdat wij daardoor
banen krijgen en daardoor mensen aan het werk zijn. Ik
heb net gezegd dat ik voor 2010 één prioriteit heb en die
heet: werk, werk, werk. Ik weet dat onderwijs veel te
maken heeft met werk, dus ik vind het belangrijk. Ik ga
nu echter geen investeringen schrappen die tot dat
″werk, werk, werk″ leiden.

16 september 2009
TK 2

2-62

Hamer
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Over alle voorstellen
die worden gedaan – dat zijn er overigens niet overdreven veel – zult u mij niet horen. Dit is gewoon asfalt, heel
simpel: nieuwe files, het aantrekken van extra autoverkeer en extra CO2-uitstoot. Vraag dat maar aan uw
milieuwoordvoerder Samsom, die is het volstrekt met
mij eens op dit punt. Er ligt een heldere keuze voor. U
moet uw woorden ook een keer waarmaken: onderwijs
of asfalt, investeringen in onderwijs of de A4 MiddenDelfland door een natuurgebied laten gaan.
De voorzitter: U hebt uw punt gemaakt, mevrouw
Halsema.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wij hadden het over de
herprioritering voor na 2010. De besparingen op de
studenten zijn wel besparingen, maar bestaan eruit dat
de studenten een jaartje op nul worden gezet.
De heer Pechtold (D66): En daarmee wordt er bezuinigd
op het onderwijs. Wij hebben toch samen – dat was bij
de vaststelling van het crisispakket – het kabinet, de
ministers Plasterk en Van der Hoeven die nu op de
rechterflank zitten, opgeroepen te komen met een
doorrekening van de OESO-norm, weet u nog wel? De
OESO-norm is een norm waarmee wij de onderwijsuitgaven vergelijken met die van andere landen. Het
kabinet schreef toen immers heel mooi te streven naar
het OESO-gemiddelde. Die brief is er nu gekomen. Ja,
vandaag is hij er ineens, op het laatste moment. Ik kan
snel lezen. Wat vindt u daar nu van, mevrouw Hamer?
Mevrouw Hamer (PvdA): Laat ik even terugkomen op het
debat dat wij hebben gevoerd over de kredietcrisis. U
hebt mij toen gevraagd of wij samen voor een paar
dingen konden zorgen, namelijk dat het collegegeld niet
omhoog zou gaan en dat het lerarenpakket overeind zou
blijven. Ik heb de begroting van 2010 heel goed bekeken.
De collegegelden gaan niet omhoog en er wordt ook niet
aan het lerarenpakket getornd. De onderwijsbegroting
gaat zelfs netto omhoog. Dat wil ik graag met u
vaststellen omdat ik graag mijn beloften aan u nakom
omdat ik die serieus neem. Dat is één reactie op wat u
net zei.
De heer Pechtold (D66): Mogen wij het even splitsen?
De voorzitter: Nee, mevrouw Hamer heeft nu het
woord.
Mevrouw Hamer (PvdA): De tweede reactie betreft de
brief. Ik heb de brief zo gelezen – laten wij, zoals wij
vaker doen, bij het kabinet checken of ik het goed heb
begrepen – dat de ambitie van het OESO-gemiddelde
hoger is gesteld omdat wij al op het OESO-gemiddelde
zitten doordat dit is gezakt. De ambitie is nu om bij de
top van het Europese gemiddelde te gaan horen. Dat zou
in elk geval mijn ambitie zijn voor de toekomst. Ik wil
graag van het kabinet weten hoe dat zit.
De heer Pechtold (D66): Ik behandel de punten even
omgekeerd. Het OESO-gemiddelde, zo blijkt uit de brief,
is een bijstelling neerwaarts. Nederland heeft dus de
ambitie om te gaan zakken. Het is een neerwaartse
bijstelling, een verslechtering op het gebied van rekenen,
een leven lang leren en R&D-uitgaven. Dat is de povere

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

oogst van een halfjaar zeuren over de precieze cijfers. Ik
zie de ministers nu nee schudden, maar zij hebben het
zelf opgeschreven.
Het tweede punt is het lerarenplan. In de cao’s staat
3%. In het referentiemodel staat tussen 1,2 en 1,8. Ik heb
dit debat al vaker gevoerd met de ministers Bos en
Plasterk en elke keer zeggen zij dat het doorgaat. Dat
verschil, dat zomaar kan oplopen tot een paar honderd
miljoen, ligt echter dadelijk weer bij die schoolbesturen.
De begroting van OCW komt namelijk wel onder druk te
staan en die cao’s staan vast op 3%. De vraag is of de
cao’s moeten worden opengebroken of dat het moet
worden opgelost door de schoolbesturen door grotere
klassen te creëren of elders in hun begroting ruimte te
zoeken. Ik ben er nu een jaar mee bezig en zij hebben het
nog niet opgelost.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dan had u mij misschien
eerder te hulp moeten roepen. Nee hoor, grapje. We
hebben hier vorig jaar heel uitgebreid met elkaar over
gesproken. Toen stond u op dezelfde plaats en zei u:
mevrouw Hamer, ik wil twee dingen van u weten. Blijven
de collegegelden hetzelfde? Gaat u ervoor zorgen dat het
actieplan leraren overeind blijft? Daar hebt u het toen
met mij over gehad. Ik wil graag vaststellen dat dit
overeind is gebleven. Zo wil ik graag met u omgaan,
want ik neem u serieus.
U noemt nu een nieuw probleem: de cao’s. Laten wij
dan, weer samen, aan het kabinet vragen hoe dat zit en
daar morgen met elkaar over debatteren.
De heer Pechtold (D66): Ik ben blij met deze procesafspraak. Dat betekent dat ik ga proberen om samen met
de PvdA-fractie tot een motie te komen over de manier
waarop we met die OESO-norm omgaan. Ik vind dat we
onze ambities niet naar beneden bij mogen stellen.
Verder kunnen we kijken hoe we kunnen voorkomen dat
het pakket leraar en de vastgestelde cao’s tot bezuinigingen op scholen leiden. Als we dat de komende dagen
kunnen regelen, is het onderwijs beter af.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil graag een motie met u
maken. Laat ik dat zeggen. Ik begrijp dat heel veel
Kamerleden een motie willen maken voor het onderwijs.
Ik ben zelf ook al bezig met een voorstel aan het kabinet.
Ik zal daar dus het initiatief toe nemen, maar ik vind wel
dat de dingen in de juiste volgorde moeten plaatsvinden.
Wij zijn vandaag aan de beurt, morgen is de ministerpresident namens zijn kabinet aan de beurt. Daarna gaan
we kijken of de motie die wij allebei voor ogen hebben
en waartoe ik heb toegezegd het initiatief te nemen – dat
stond hier net en dat zei ik net – nog nodig is.
De voorzitter: U zegt steeds ″klein″, dat doet u allemaal,
maar als we op deze manier doorgaan, wordt het
overmorgen eer wij naar het antwoord van de regering
gaan luisteren, denk ik persoonlijk, hoor. Dit is maar een
indicatie van de tijd die wij nu al achterlopen op vorig
jaar en het jaar daarvoor.
De heer Pechtold (D66): Hoe meer deze machtige vrouw
van de coalitie wat toezegt, hoe minder de premier dat
morgen hoeft te doen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dit moet u niet doen. U moet
mij niet uitlokken tegenover de minister-president.

16 september 2009
TK 2

2-63

Hamer
De heer Pechtold (D66): Nee, nee, nee, samen, namens
hem, met één mond.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik blijf hier en hij blijft
daar.
De heer Pechtold (D66): Oké. Het gaat erom dat het
OESO-gemiddelde niet mag betekenen: omlaag. Het
lerarensalarisplan is prima, maar de cao’s mogen er niet
toe leiden dat de school er de komende jaren uiteindelijk
alsnog door moet gaan bezuinigen. Dat is mijn insteek.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ok, dan kennen wij uw insteek.
U hebt uw termijn nog. Mijn insteek is helder. Ik heb een
hoge ambitie voor wat betreft de toekomst van het
onderwijs. Daarom: slimmer, schoner en socialer. Wij
zullen vragen hoe het met de cao’s zit.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog. Ik vraag echt nog
eens heel serieus uw begrip voor het feit dat u nu een
beetje selectiever moet gaan interrumperen, anders dan
duurt deze eerste termijn werkelijk te lang. Gaat uw
gang.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ook op het vlak van de AOW is
onze keuze helder. We hebben in maart een handtekening gezet. Daar staan we voor. We rekenen erop dat de
SER met een goed plan komt. Daar krijgt hij nog tot
1 oktober aanstaande de tijd voor. Ik heb er ook wel
behoefte aan, te zeggen dat ik echt op de SER reken,
omdat ik vind dat hij zijn verantwoordelijkheid moet
nemen. Ik vind het spelletje dat nu door werkgevers en
werknemers in de kranten wordt gespeeld niet zo chic,
eerlijk gezegd. Daar is het eigenlijk te belangrijk voor. Ik
benut de gelegenheid dus maar om mijn hoop en
verwachting dat zij eruit komen, nog eens uit te spreken.
Mocht dat onverhoopt niet zo zijn, dan is het aan het
kabinet en aan de Kamer. Ook dan zal ik de voorstellen
waarmee het kabinet komt, toetsen aan de toetssteen die
ik eerder heb genoemd: eerlijk delen, kwetsbaren
beschermen en talenten benutten. Het gaat in deze
discussie namelijk niet alleen om de vraag op welke
leeftijd mensen moeten stoppen met werken, maar ook
om het feit dat de arbeidsmarkt de afgelopen vijftig jaar
ongelooflijk veranderd is. Niet iedereen heeft dezelfde
loopbaan. Sommige mensen beginnen op hun achttiende
en zijn op hun zestigste echt uitgewerkt. Anderen
studeren lang en beginnen pas op hun zevenentwintigste
met werken. Veel mensen willen tijdens hun loopbaan
graag een periode wat minder werken, bijvoorbeeld om
voor hun kinderen of voor hun zieke ouders te zorgen.
Andere mensen willen graag nog wat langer doorwerken, maar dan in deeltijd. Dat is allemaal logisch en
begrijpelijk, maar nog lang niet allemaal mogelijk op
deze arbeidsmarkt. Dat kan anders. Wij willen er dus
voor zorgen dat leven en loopbaan veel beter op elkaar
aansluiten. Wij willen dat mensen de vrijheid hebben om
tijdens hun loopbaan ook eigen keuzes te maken. Dat is
wat de PvdA belangrijk vindt.

voorwaarden voldoen, neem ik aan. Gisteren zei u
namelijk in het debat: ″mensen die kunnen en willen″.
Dat vond ik een heel mooie opening. Als wij een
AOW-regeling krijgen waardoor mensen die kunnen en
willen met 65 mogen stoppen met behoud van de
regeling zoals die is ...
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ga nu de SER niet voor de
voeten lopen. Wij komen op dat debat echt nog terug,
mocht de SER er niet uitkomen. Nogmaals, ik hoop echt
dat hij er wel uitkomt. Daarna zullen wij dat debat nog
uitgebreid voeren. Zoals ik al zei, zijn er honderd-en-een
varianten denkbaar om de verhoging naar 67 jaar te
doen. Er zijn ook verschillende varianten die mensen wel
degelijk keuzevrijheid geven, bijvoorbeeld doordat zij
eerder ophouden en dan minder krijgen of langer
doorwerken en dan meer krijgen. Dat hoeft helemaal niet
te stoppen bij het 67ste jaar. Er zijn zelfs mensen die
langer door kunnen. In deeltijd zijn er mogelijkheden. Dat
zijn allemaal varianten. Volgens mij hebben wij in het
debat in maart of april al aan staatssecretaris Klijnsma,
die verantwoordelijk is voor de AOW, gevraagd om
varianten in beeld te brengen. Die zullen wij dus toetsen.
Ik vind het wel belangrijk om mensen zekerheid te geven.
Daarom wil ik u vandaag de zekerheid meegeven dat de
variant die het kabinet zal kiezen en die wij moeten
beoordelen, zal voldoen aan de drie criteria ″eerlijk
delen″, ″kwetsbaren beschermen″ en ″talenten benutten″.
Mevrouw Kant (SP): Dat is heel leuk algemeen, en ″heel
veel varianten″ is ook heel breed. Maar zonet zei u op
een vraag van mij iets heel interessants. Daar mocht ik
nog op terugkomen van de voorzitter. Dat was dit: als de
leeftijd van de AOW verhoogd wordt van 65 naar 67, is
daarbij wat de PvdA betreft een voorwaarde dat er een
uitzondering komt voor zware beroepen. Is dat juist?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, dat klopt.
Mevrouw Kant (SP): Is die uitzondering dan een
uitzondering die echt in de regeling moet zitten of alleen
in overgangsmaatregelen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Wat ons betreft is dat een
maatregel die blijft gelden. Dat hebben wij steeds
gezegd. Maar het lijkt mij niet zo verstandig om nu
helemaal tot in de details te gaan, want die honderd-eneen varianten zijn ook weer honderd-en-een mogelijkheden om de kwestie van de zware beroepen op te lossen.
Mevrouw Kant (SP): Dat is een belangrijke constatering:
uitzondering voor de zware beroepen wat de PvdA
betreft, en niet als overgang maar opgenomen in de
regeling voor de AOW. Dat staat haaks op wat minister
Donner tot nu toe heeft gezegd. Dat is dus een mooie
voorwaarde. Dan stel ik mijn derde vraag: wat is in de
ogen van de PvdA een zwaar beroep?

Mevrouw Kant (SP): Ja, als mensen aan allerlei

Mevrouw Hamer (PvdA): Dat heb ik zonet wel mooi
gezegd: daarbij gaat het om mensen die vroeg beginnen
en die rond hun 60ste uitgewerkt zijn. U noemde de
verpleegster die hard moet zorgen, maar ik kan me ook
voorstellen dat het gaat om mensen in de geestelijke
gezondheidszorg die heel zwaar werk doen. Het is de
moeilijke taak voor staatssecretaris Klijnsma om
daarvoor een heel goede definitie te vinden. Daarbij zal

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Mevrouw Kant (SP): Die keuze kan dan niet zijn: ik stop
met 65?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja hoor.

Algemene politieke beschouwingen

2-64

Hamer
zij vast een beetje geholpen worden door de heer
Donner. Ik help vandaag iedereen die daarover wil
denken door te zeggen dat het in ieder geval ook om de
meest kwetsbaren gaat.

Mevrouw Hamer (PvdA): Bij de keuzes die wij de
komende periode gaan maken, zal één keuze voor de
PvdA steeds duidelijk zijn: wij kiezen voor werk, want
werk gaat over eerlijk delen. Werk gaat over het
beschermen van kwetsbaren. Werk gaat over het
benutten van talenten. Dat is gelukkig ook de insteek van
het kabinet en de basis van het crisispakket dat in 2010
in werking zal treden: zorgen dat zo veel mogelijk
mensen aan het werk blijven.
Er kan echter nog veel meer gebeuren voor dat werk,
werk, werk. Wethouders van de PvdA zijn daar al dag in,
dag uit mee bezig. Bijvoorbeeld in Leeuwarden heeft
wethouder Marco Florijn vacatures gevormd samen met
UWV WERKbedrijf. Daar staan de begeleiders van de
gemeente en UWV WERKbedrijf dag in, dag uit naast de
jongere. Dat werkt. Het aantal werkzoekende jongeren in
de regio steeg met 35%, maar in Leeuwarden is het met
2% gedaald. In Den Haag werkt wethouder Henk Kool
samen met UWV WERKbedrijf, onderwijsinstellingen en
sociale partners hard aan een actieplan voor de aanpak
van jongeren. Jongeren krijgen binnen één dag
duidelijkheid over hun route van school naar werk. Zij
hoeven dus geen moeizame speurtocht te ondernemen
langs loketten, maar kunnen direct in actie komen.
Jongeren mogen namelijk niet de dupe worden van de
economische crisis. Welke mogelijkheden ziet het kabinet
om dit soort lokale initiatieven over het gehele land uit te
rollen?
Ik geef nog een ander voorbeeld. In Rotterdam heeft
wethouder Dominic Schrijer de 5%-regeling ingevoerd.
Bij grote projecten die door de gemeente worden
betaald, moet minimaal een op de twintig werknemers

een langdurig werkzoekende zijn. Dat is dus sociale
aanbesteding bij publiek-private samenwerking. Dat
zouden we ook moeten doen bij alle aanbestedingen en
opdrachten van en voor de rijksoverheid. Er moet dus
snel actie van het kabinet komen. Ook bij de provincies
zit men niet stil. In Overijssel heeft Carrie Abbenhues een
1000 jongerenplan opgesteld. Binnen drie jaar wordt er
gezorgd dat kwetsbare jongeren een baan of opleiding
en een woning hebben. Dat gebeurt samen met
bedrijven, scholen, jeugdzorg en andere partners.
Zo zijn er veel meer goede voorbeelden van maatregelen die vaak ook landelijk succesvol kunnen zijn.
Daarmee gaan we aan de slag, niet alleen in Den Haag
maar ook elders, juist met gemeenten, provincies, sociale
partners en private ondernemers. Met hen bouwen we
een coalitie van de arbeid, met hen zorgen we dat
niemand onnodig aan de kant blijft staan. Veel gemeenten zorgen er nu al voor dat iedereen die uiterlijk een
jaar in de bijstand zit een werkaanbod krijgt. Dat willen
we ook landelijk opbouwen. Het gaat dan om een recht
op aanbod, ook als onderdeel van de WW. Alle werklozen moeten uiterlijk na één jaar gegarandeerd een
aanbod krijgen. Dat kan betaald werk zijn of een
opleiding of tijdelijk vrijwilligerswerk. We zetten echt
alles op alles om mensen aan het werkt te krijgen of te
houden. We hebben iedereen nodig die kan helpen om
zo veel mogelijk extra tijdelijk werk te scheppen. Samen
kunnen we zorgen voor tijdelijke banen op lokaal en
regionaal niveau om te zorgen dat mensen de periode
van deze crisis overbruggen. Er is dus nuttig werk te
over, zeker in de publieke sector.
We vragen het kabinet om nog harder aan de slag te
gaan door belemmeringen weg te nemen, door anderen
te stimuleren en te helpen en door te kijken naar het
eigen personeelsbeleid. Ook bij de rijksoverheid kan
bijvoorbeeld, net als in Rotterdam, ruimte worden
gemaakt voor extra stageplaatsen. We kunnen nóg
slimmer investeren, waardoor het zwaard aan meer
kanten snijdt. Het kabinet moet bijvoorbeeld beslissen
over Almere. Daarbij gaat het om huizen bouwen, om
duurzaam wonen gekoppeld aan het behoud van open
ruimten en dus om veel tijdelijke werkgelegenheid. Ik wil
graag van het kabinet weten of het mogelijkheden ziet
om Almere daarbij te helpen.
Hetzelfde geldt voor versnelde investeringen waarbij
de overheid en de private sector de handen ineenslaan.
Ook hier is alle creativiteit nodig. Dan gaat het niet alleen
om nieuw geld, maar ook om een slimme aanpak om
met bestaand geld meer te kunnen doen. Dat kunnen we
ook van het buitenland leren, als we bijvoorbeeld bij de
bouw van brede scholen of van extra zorgaccommodaties kijken naar de Engelse praktijk. We
willen graag dat het ministerie van EZ een nieuwe Jan
Schaefer aanstelt: iemand die met de gemeenten en de
bedrijven werk gaat maken van de aanbestedingen, zodat
het geld ook echt heel erg goed wordt benoemd.
Actie, actie, actie dus voor werk, werk, werk. Dat geldt
zeker voor ons: voor het kabinet en voor de Kamer. We
weten allemaal dat het moeilijk zal zijn en dat we harde,
onverbiddelijke en onpopulaire keuzes moeten maken,
maar daar zijn wij voor gekozen.
Een van die mensen die ons gekozen heeft, is mijn
buurman Joost. Joost verkoopt – ik verzin het niet –
DAF-trucks. Dat gaat dit jaar beduidend minder goed dan
vorig jaar. Vorig jaar verkocht hij er 60. Dit jaar heeft hij
er nog maar acht verkocht, en de laatste tegen een wel

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De voorzitter: Mevrouw Kant ...
Mevrouw Kant (SP): Ik ga afronden, voorzitter. Terecht
dat u dat stelt.
Volgens mij is dat onmogelijk, want een zwaar beroep
hangt ook af van degene die het beroep uitoefent. U
noemt nu de verpleegkundige. Ook de thuiszorg is zwaar
werk. Maar ook het voor de klas staan kan een enorme
stress en druk geven voor een leerkracht. Het hangt
nogal van de persoon in kwestie af wat die druk
betekent. Ik vraag me in gemoede werkelijk af hoe u gaat
bepalen wat voor welke mensen op welk moment een
zwaar beroep is.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wij zullen een goed onderscheid moeten maken – dat zegt u terecht – tussen de
zwaarte van het beroep en de individuele omstandigheid.
Dat is inderdaad zo. Wat betreft de individuele omstandigheid vond ik dat u het wat ongelukkig zei bij Pauw en
Witteman, want u zei: ″daar hebben wij de WAO nog
voor″. Nu mag ik hopen dat u niet bedoeld hebt dat wij
de WAO als afvalbak voor de arbeidsmarkt gaan
gebruiken. Ik zie al dat u dat gelukkig niet hebt bedoeld.
Die is voor individuele gevallen. Wij zijn op zoek naar
een regeling waaruit helder wordt dat je een beroep met
goed gemoed maar een x-aantal jaren kunt uitvoeren.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.

Algemene politieke beschouwingen

2-65

Hamer
heel scherpe prijs, omdat hij een trouwe klant wilde
behouden. Joost maakt zich zorgen, vooral over zijn
bedrijf, want DAF-trucks verkopen is zijn lust en zijn
leven. Maar hij heeft ook andere zorgen, over gewone
dingen, zoals zijn auto en de toekomst van zijn kinderen.
Hij heeft een zoon die wil gaan studeren en een dochter
die ook graag aan de slag gaat. En nee, ze heet geen
Sophie. Joost wil graag meer DAF-trucks verkopen en hij
wil dat het weer beter gaat met het bedrijf, maar hij wil
vooral dat zijn kinderen een toekomst hebben en een
goede start krijgen, ondanks de crisis. Hij wil dat ik, maar
ook jullie, daar met elkaar voor gaan zorgen. Dat kan
alleen als we de juiste keuzes maken, dus vóór eerlijk
delen, vóór bescherming van de kwetsbaren en vóór het
benutten van talenten. Voor werk, werk, werk dus. Voor
een land van 16 miljoen mensen, een land waar iedereen
zich thuis voelt en, wat mij betreft, dus ook een beetje
voor Joost.
De heer Pechtold (D66): De PvdA heeft haar eigen ″Joe
the Plumber″ en dat is ″Joost de Buurman″. Het ging fout
met Joe the Plumber, want die werd door beide partijen
opgeëist en toen die eenmaal voor de camera kwam, viel
het allemaal zwaar tegen met die man. Ik wens Joost dus
alvast veel geluk van deze kant, want er wordt natuurlijk
tot op de cent gekeken hoe hij die DAF-trucks, ik neem
aan vanuit Maassluis, niet over de A4 Midden-Delfland
kan laten rijden!
(hilariteit)
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee hoor, Joost werkt in
Rotterdam.
De heer Pechtold (D66): Maar nu woont naast mij
Gerard.

punten, altijd zal toetsen aan eerlijk delen, kwetsbaren
beschermen en talenten benutten.
De heer Pechtold (D66): Dit is toch een enorme
procesafspraak? Dat zou u toch niet moeten willen? U
zegt: ik ga nu kijken naar die twintig punten. Mevrouw
Hamer, ik kan er niet genoeg op ...
Mevrouw Hamer (PvdA): Goed zo, u kunt het.
De heer Pechtold (D66): Ik kan er niet genoeg op wijzen
dat we deze begroting al moeten aangrijpen – ik doe dat
in mijn tegenbegroting ook – om te laten zien dat je
plannen serieus neemt. Waarom niet nu die keuzes, op
het punt van de arbeidsmarkt, de woningmarkt en
onderwijs en kennis? Waarom weer die procesafspraak?
Ik stel een korte vraag. Bent u met mij eens dat we alles
op alles moeten zetten om te voorkomen dat het kabinet
tot juni volgend jaar de tijd neemt, opdat we niet eens de
begroting voor 2011 meer halen om wat te veranderen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben er bijna van overtuigd –
ik ben ook de Jomanda van de politiek niet – dat er een
heel goede kans is dat we met dit kabinet de begroting
voor 2011 gaan bespreken. Of was dat uw vraag niet?
De voorzitter: Ik vond van wel. Ik vond het ook een
lekker kort antwoord. Mijnheer Rutte.
De heer Rutte (VVD): Voorzitter, er kan nog zo’n kort
antwoord komen. Klopt mijn waarneming dat de heer
Van Geel en mevrouw Hamer tegenovergestelde doelen
hebben ten aanzien van het pakket waar het kabinet mee
komt? De heer Van Geel zegt dat het niet mag leiden tot
lastenverzwaring en mevrouw Hamer bepleit een
concrete lastenverzwaring, namelijk dat 60%-tarief boven
de Balkenendenorm.

(hilariteit)
Mevrouw Hamer (PvdA): O ja, vertel? Ik dacht Sophie.
De heer Pechtold (D66): Nee, zo heet onze
Europarlementariër. Gerard vroeg mij gister naar het
kabinet met al die plannen. Toen heb ik hem gezegd: ik
ga wat doen met stapels papier. Ik stel u een vraag. Wat
gaan we volgend jaar merken van keuzes? Ik hoor over
ambtenarenwerkgroepen et cetera. Wat hebt u tegen
Joost verteld?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb Joost verteld dat ik heel
graag wil dat het kabinet – dat heeft hij mij eigenlijk
verteld; in die zin ben ik de boodschapper van Joost –
het komend jaar echt alles op alles zet om werk te
creëren, dat we dat aantal van 600.000 werklozen
verminderen en dat we vanaf volgend jaar gaan kijken
hoe we ervoor zorgen dat de toekomst van zijn kinderen,
van mijn kinderen, van uw kinderen, van de kinderen van
ons allemaal, op orde brengen. Ik heb twee keuzes
genoemd die ik zelf zal maken, namelijk over de
inkomsten van mensen en over het onderwijs. We zullen
echter nog veel meer keuzes moeten maken. De twintig
punten van het kabinet die er nu liggen, zijn de
onderwerpen waarnaar je moet kijken. Ik heb ook
gezegd, dat als u straks met mij in discussie gaat, u weet
dat ik de keuzes die er dan voorliggen over die twintig

Mevrouw Hamer (PvdA): U moet dat de heer Van Geel
eigenlijk zelf vragen, maar volgens mij heb ik hem horen
zeggen dat dit niet zijn voorkeur is. Ik heb het hem echter
niet horen uitsluiten.
De heer Rutte (VVD): De heer Van Geel zei dat voor het
CDA geldt: geen lastenverzwaringen. Klopt dat, mijnheer
Van Geel? Kom dat nog even zeggen.
De voorzitter: We gaan niet het hele interruptiedebat
overdoen. Een kort antwoord.
De heer Van Geel (CDA): Het korte antwoord is helder.
Wij hebben ten aanzien van het pakket van het kabinet
meerdere malen gezegd: geen taboe. Wij hebben wel
een duidelijke voorkeur en ik heb laten blijken dat mijn
voorkeur niet uitgaat naar lastenverzwaring.
De heer Rutte (VVD): Het signaal aan het kabinet is: voor
het CDA geen lastenverzwaringen. Mevrouw Hamer stelt
er minimaal één voor en ik dacht dat er nog eentje over
die tophypotheken was, die ik nu volgens mij gemist heb
in haar betoog. Misschien wil zij er nog iets over zeggen?
In ieder geval het 60%-tarief, dus dat zijn tegenovergestelde doelstellingen. Het lijkt me dat ze daar lekker mee
uit de voeten kunnen.
Mevrouw Hamer (PvdA): U heeft allemaal mijn

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

16 september 2009
TK 2

2-66

Hamer
NRC-interview zo goed gelezen, maar het valt me op dat
u één regel steeds niet citeert.
De heer Rutte (VVD): Ik heb het van mijn plekje gehaald
en meegenomen zelfs.
Mevrouw Hamer (PvdA): Deelt u er een samen met
Pechtold?
De heer Rutte (VVD): Wij hebben één abonnement.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat is wel heel zuinig. Eén zin
citeert u echter niet. Ik zeg namelijk dat in dit kabinet en
in deze coalitie er uiteindelijk wel steeds discussies
worden beslecht omdat we elkaar overtuigen met
argumenten. Ik heb er dus veel vertrouwen in dat we
volgend jaar goede keuzes met elkaar hebben gemaakt
op grond van argumenten die we hebben. Het lijkt mij
voor u heel inzichtelijk dat u weet waar wij alle drie,
want de ChristenUnie gaan wij ook nog horen, naar
zullen kijken en waar wij onze prioriteiten leggen.
De heer Rutte (VVD): Dan weet ik de uitkomst al: het
toptarief gaat naar 55%. Dat zal het wel worden.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik denk dat dit meer een
″onderwatertje″ was tussen u en de heer Van Geel, maar
dat laat ik bij u.
Mevrouw Kant (SP): Uw buurman vreest de gevolgen
van de crisis. Ik heb, eerlijk gezegd, geen directe
buurman, maar ik heb wel een buurvrouw, en zij heet
Carrie. Carrie maakt zich ook heel erg boos en druk over
de gevolgen van de crisis voor gewone mensen. Maar zij
is ook heel erg boos, dat de daders buiten schot blijven.
Ik heb vandaag voorgesteld om de banken een heffing te
vragen om een deel van de geleden schade terug te
betalen. Ik ben heel benieuwd of de Partij van de Arbeid
dat voorstel steunt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb u gisteren al een deel
van het antwoord gegeven, maar ik wil dat wel herhalen.
De banken moeten er als eerste voor zorgen dat zij
kredieten verstrekken, want dat is ongelooflijk belangrijk
voor de economie. Daarna, en daar ben ik gisteren
misschien niet expliciet over geweest, lijkt het mij heel
erg verstandig als zij zo snel mogelijk terugbetalen aan
de overheid, wat de overheid aan hen heeft uitgeleend.
Dat is namelijk ook heel erg belangrijk voor de economie. Maar ik vind het een redelijk punt dat u zegt: als je
door die fases heen bent, bekijk dan of er richting de
banken nog iets extra’s gedaan moet worden, maar in
die volgorde.
Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. Ik ben toch wel
buitengewoon teleurgesteld over de bijdrage van de
PvdA, want ik hoor eigenlijk maar één mantra en dat is:
werk, werk, werk. Wat ik mis, is een oproep aan dit
kabinet om werk, werk, werk aan dierenwelzijn, natuur
en milieu en klimaat. Ik mis dat duidelijk. Als ik het
interruptiedebatje met mevrouw Halsema nog eens op
mij laat inwerken, dan hoor ik mevrouw Hamer vooral
zeggen dat de A4 gewoon door een natuurgebied kan
komen en dan hoor ik haar ook zeggen dat er voor dit
kabinet eerst een normeringskader moet komen om te
kunnen kijken waar er bezuinigd gaat worden. In de

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

begrotingen zie ik al dat er bezuinigd wordt op natuur,
dierenwelzijn en het milieu. Het kabinet is eigenlijk al aan
de slag gegaan, terwijl mevrouw Hamer net een oproep
heeft gedaan om te herprioriteren en om eerst te kijken
waar wij onze centen naartoe sluizen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb u twee dingen proberen
voor te houden. Ik heb gezegd dat het mij niet alleen om
bezuinigingen gaat, maar ook om herprioriteringen. Ik
heb aangegeven langs welke criteria, ik noemde het
toetsstenen, ik die leg: eerlijk delen, kwetsbaren
beschermen en talenten benutten. Ik heb echter ook
geprobeerd om een perspectief te geven van hoe ik vind
dat het Nederland van 2020 eruit moet zien. Daarvan heb
ik nadrukkelijk gezegd: het moet slimmer zijn, dus
onderwijs, het moet schoner zijn, dus duurzaamheid, en
het moet socialer zijn. En socialer gaat bij mij niet alleen
over sociale zekerheid, maar ook over de manier waarop
we met elkaar omgaan. Schoner is voor mij dus een heel
belangrijk punt, daarom vond ik het crisispakket ook zo
interessant. Daarin worden namelijk op een heleboel
plekken duurzaamheid en groene banen gekoppeld aan
werkgelegenheid.
Mevrouw Thieme (PvdD): De Raad van State heeft de
crisiswet gewoon in die zin gediskwalificeerd.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt het over de crisiswet. Ik
heb het over het crisispakket.
Mevrouw Thieme (PvdD): Als u het belangrijk vindt dat
dit kabinet gaat inzetten op dieren, natuur en milieu en
klimaat, waarom bent u dan niet kritisch op het feit dat
er op dit moment wordt bezuinigd op het gebied van de
natuur en op het gebied van dierenwelzijn? U laat het
kabinet daarmee wegkomen, terwijl u tegelijkertijd het
kabinet opdraagt om eerst te gaan kijken naar de
prioriteiten die de komende tijd moeten gaan worden
gesteld. Het kabinet neemt nu eigenlijk al een voorschotje op de vraag waar het zijn geld wel en niet voor
wil gebruiken.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil best morgen, na het
antwoord van het kabinet, nog eens met u bekijken wat
de precies de bezuinigingen zijn die u bedoelt, want dat
heb ik eerlijk gezegd zo niet voor ogen. Ik dacht dat we
heel goed met elkaar hadden afgesproken dat we niet
zouden bezuinigen op deze onderdelen, maar ze in de
tijd van voren naar achteren zouden schuiven. Dat is een
van de dingen die we ongeveer op de laatste dag nog
hebben uitonderhandeld. Laten we echter afspreken dat
we dit morgen even goed met de minister-president
bespreken. Waar ik het over heb, en waarvan ik eigenlijk
hoopte dat we er hetzelfde in zouden staan, is het
volgende. Als we het volgend jaar hebben over de
maatregelen voor de lange termijn, dan moet dat leiden
tot een schonere toekomst voor ons allemaal.
Mevrouw Thieme (PvdD): Kabinetsprioriteit is onder
meer: meer dierenwelzijn. Het budget daarvoor is
gehalveerd voor het komende jaar. Ik wil graag van
mevrouw Hamer de toezegging dat zij dat niet laat
gebeuren. Zij vindt dat namelijk ook een belangrijk
onderwerp, heb ik net gehoord.

16 september 2009
TK 2

2-67

Hamer
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb zojuist de toezegging
gedaan dat we hier morgen naar zullen kijken.

De heer Wilders (PVV): Wacht u maar af waar ik dadelijk
mee kom.
Voorzitter. Het is over. Het kabinet is vastgelopen.
Mijnheer Pechtold, u wordt op uw wenken bediend. Het
kabinet is vastgelopen als een oude auto die vastzit in
het mulle zand. Het piept nog een beetje en het kraakt,
maar iedereen kan zien dat het beestje nooit meer een
meter zal rijden. De accu is leeg. Het is voorbij.
Dit zou om te lachen zijn, als het niet ging om de
toekomst van Nederland. Dan kon je pret hebben om dat
clubje hulpelozen dat angstig door de beslagen ruit naar
buiten kijkt, hopend dat iemand ze kan vertellen welke
kant ze op moeten. Ze weten zelf, als je goed kijkt, dat er
geen redden meer aan is. Dat ze alle verkeerde beslissingen hebben genomen. Dat ze geen acht hebben geslagen
op het bordje ″Moeras linksaf″. Ze gingen toch linksaf,
omdat hun ideologische tomtommetje al sinds de sixties
staat afgestemd op linksaf. Ze kunnen niet anders.
Wouter zit achter het stuur. André zit in het babyzitje. Jan
Peter, die alles best vindt, zit vooraan omdat hij tevreden
is zolang hij maar voorin mag zitten. Voordat deze auto
stil kwam te staan in het bos hebben ze onderweg nog
geprobeerd wat ballast overboord te zetten. Mevrouw
Vogelaar werd als eerste aan een boom gebonden. De
heer Aboutaleb stapte met al zijn paspoorten uit bij de
halte Rotterdam. De heer Van Geel had het liefst de
afslag Brabant gepakt om commissaris van de Koningin
te worden. Jan Peter roept steeds ″ik wil naar Brussel″.
De Al Gorepapegaai van dit gezelschap, mevrouw
Cramer, tettert vanaf de achterbank ″niet zo hard rijden,

dat is slecht voor de ijsberen″. De enige route die de
Partij van de Arbeid voorstelt om te rijden, zijn nog wat
extra rondjes rond de grachtengordel.
Minister-president, stop er toch mee. Stuur die
roestbak naar de sloperij en incasseer die slooppremie.
Het heeft geen zin meer. Er is maar één reden waarom
dit kabinet doorstrompelt: de angst voor verkiezingen. Ik
begrijp dat wel. Ik snap dat ook wel. Als Nederland
namelijk mag stemmen, zal het laten zien dat er vooral
op één plek crisis is, namelijk in dit kabinet-Balkende/
Bos. Dit is een kabinet dat vooral goed is in het gooien
van miljarden richting de krijtstrepen; naar de grote
banken. Als Nederland mag kiezen, kiest het tegen die
graaicultuur, tegen dikke vette bonussen en tegen die
bijbanenbeunhazerij. Hoe durft het kabinet de gewone
burger te pakken, terwijl ze tegelijkertijd miljarden
uitgeeft aan linkse hobby’s, de banken subsidieert en er –
zo lazen wij deze week in de krant en in de stukken van
het kabinet – honderden miljoenen worden uitgegeven
voor een stroom van 19.000 asielzoekers die ons volgend
jaar te wachten staat. Dat is ongeveer een verdubbeling
van die van vorig jaar. Als Nederlanders mogen zeggen
hoe zij denken over al die bezuinigingen, kan ik
voorspellen dat de zorg, de politie en het onderwijs
worden ontzien. Daar mag volgens de Nederlanders niet
op worden beknibbeld. Wel gaan de grenzen acuut dicht
voor nog meer gelukzoekers. De kraan voor ontwikkelingshulp gaat meer dicht. Er gaan miljarden minder naar
het moloch, dat bureaucratische project, van de
Europese Unie. De linkse publieke omroep zal het met
veel minder geld moeten doen en dan komt er geen dure
JSF. Het is eigenlijk heel eenvoudig. Als de kiezer het
voor het zeggen heeft, past de fractie van de Partij van
de Arbeid op zijn best in een Mini Cooper.
Wegkijken heeft geen zin meer. De vastgelopen coalitie
kan haar hoofd diep onder het dashboard van die auto
steken. De kiezer staat op springen. De kiezer telt de
dagen tot de verkiezingen; uiterlijk op 11 mei 2011. De
kiezer wil een nieuwe Kamer en een nieuw kabinet in
plaats van dit stelletje hulpelozen in dat vastgelopen
autootje.
Maar, eerlijk is eerlijk, het kabinet heeft ook wel een
aantal dingen bereikt. Zo gaat het goed met de integratie. Althans, met de integratie van Nederland in de dar
al-islam, de islamitische wereld. Enthousiast werkt dit
kabinet mee aan die islamisering van Nederland. In heel
Europa zet de elite de sluizen open. Nog even en een op
de vijf mensen in de EU is moslim. Dat is goed nieuws
voor dit multicultikabinet dat buigen voor de verschrikkingen van Allah als zijn belangrijkste taak ziet. Dat is
ook nieuws voor het CDA dat inmiddels staat voor
″Christenen Dienen Allah″. Dit kabinet, deze elite, heeft
niet de geringste wil om zich te verzetten tegen die
islamisering. Het ziet het als een prachtige verrijking voor
het Nederlandse landschap. Al die knusse moskeeën, al
die leuke hoofddoekjes, al die gezellige boerka’s:
Nederland wordt er echt een stuk mooier van. Hier en
daar valt af en toe een dode, er wordt eens iemand
verkracht en het land gaat op termijn failliet, maar dat
mag de pret niet drukken. Een kniesoor die daarop let.
Nog even geduld en dan wacht ons die islamitische
heilstaat.
Een beter milieu begint bij jezelf. Heel veel Nederlanders ergeren zich aan de vervuiling van de publieke
ruimte door de islam. Oftewel, ons straatbeeld gaat op
sommige plekken steeds meer lijken op het straatbeeld

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik heb een korte vraag. De
PvdA staat voor eerlijk delen, kwetsbaren beschermen en
talenten benutten. Hoeveel DAF-trucks zal Joost daardoor
nu meer gaan verkopen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nu, ik denk dat hij met dat
″talenten benutten″ nog een heel eind kan komen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Gelukkig lacht mevrouw
Hamer er zelf bij, want dit is zo’n ontzettend dom
antwoord.
De voorzitter: Nou, dan gaan we nu luisteren naar de
heer Wilders.
©
De heer Wilders (PVV): Mevrouw ...
De heer Pechtold (D66): Mijnheer Wilders, u liep de
vorige keer weg. U hebt zeven moties van wantrouwen
ingediend. Hebt u opeens weer vertrouwen in het
kabinet?
De heer Wilders (PVV): Wacht u maar af waar ik dadelijk
mee kom.
De heer Pechtold (D66): Ik stel de vraag heel serieus. De
vorige keer bent u demonstratief weggelopen. U hebt in
deze periode zeven moties van wantrouwen ingediend.
Gaan we vandaag de overtreffende trap van de motie
van wantrouwen meemaken?

Algemene politieke beschouwingen

2-68

Wilders
van Mekka en Teheran: hoofddoekjes, haardbaarden,
boerka’s en mannen in rare lange witte jurken. Laten we
daar een keer wat aan doen. Laten we onze straten
terugveroveren. Laten we ervoor zorgen dat Nederland
er eindelijk weer uit gaat zien als Nederland. Die
hoofddoekjes zijn echt een teken van onderdrukking van
de vrouw, een teken van onderwerping, een teken van
verovering. Ze vormen een symbool van een ideologie
die erop uit is om ons te koloniseren. Daarom is het tijd
voor de grote schoonmaak van onze straten. Als onze
nieuwe Nederlanders zo graag hun liefde voor deze
zevende-eeuwse woestijnideologie willen tonen, moeten
ze dat maar doen in een islamitisch land, maar niet hier.
Niet in Nederland.
Nederland kent accijnzen. Wij kennen accijnzen op
benzine en diesel. We kennen parkeervergunningen. We
kennen een hondenbelasting. We hadden een vliegtaks.
Wij hebben nog steeds een verpakkingentaks. Mijn eerste
voorstel: waarom dan niet de introductie van een
hoofddoekjesbelasting? Ik zou het een kopvoddentaks
willen noemen. Gewoon één keer per jaar een vergunning halen en dan meteen even aftikken. Mij lijkt € 1000
per jaar een mooi bedrag. Dan gaan we eindelijk een
keer terugverdienen aan hetgeen ons al zo veel heeft
gekost. Ik zou zeggen: de vervuiler betaalt. Mijn vraag
aan het kabinet is dan ook: bent u bereid een kopvoddentaks, een hoofddoekjesbelasting, in te voeren?
Het lijkt mij heel goed voor Nederland.
Mevrouw Kant (SP): Het is te absurd om op te reageren,
maar ik ben ook voor een taks: een taks op peroxide in
haar, want dat vind ik af en toe ook een beetje vervuilend.
De heer Wilders (PVV): Dat kunt u voorstellen.
Het kabinet wil de burger niet vertellen wat de
massa-immigratie en de aanwezigheid van niet-westerse
allochtonen ons land kost. Het kabinet weigerde onze
vragen te beantwoorden. Vorige week is daarover al een
spoeddebat geweest. Gelukkig weten we inmiddels bij
benadering wat dat kost. Het weekblad Elsevier sloeg
aan het rekenen en kwam uit op ongeveer 200 mld.
dollar in de laatste decennia. Om precies te zijn: 216 mld.
Alleen al voor dit jaar berekende Elsevier een bedrag van
13 mld.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik wil een vraag stellen
over de benzineaccijns die u met 1 mld. gaat verlagen.
De heer Wilders (PVV): Daar kom ik zo op. Ik kom zo op
mijn tegenbegroting.
Dit kabinet wil dus niet weten wat die massaimmigratie kost. Wij gaan toch ook niet uitrekenen wat
bejaarden kosten?, zegt het kabinet. Hoezo weten wij niet
wat een bejaarde kost? Iemand in een verpleeghuis kost
€ 165 per dag, een gevangene kost € 192 per dag en een
tbs’er kost € 476 per dag. Maar als het gaat om het
stemvee van de PvdA, dan is het ineens: oogjes dicht en
snaveltjes toe. Dan moet de waarheid onder de pet
blijven. Als het gaat om immigratie, dan lijkt de
informatie ongeveer een staatsgeheim. En dat terwijl de
immigratie het resultaat is van het regeringsbeleid, het
gevolg van de beslissing om de sluizen wagenwijd open
te zetten.
Veel van die 1 miljoen moslims die Nederland nu telt,
zijn immigranten. En ze komen echt niet allemaal uit

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

liefde naar Nederland. Ze komen niet allemaal hier
naartoe omdat ze het zo’n ongelooflijk mooi land vinden
vol met al die kafirs, die ongelovigen. Waar ze bijvoorbeeld wel voor komen, zijn de uitkeringen. Voordat ik
daar nu op word aangevallen, zeg ik dat het mijn collega
Dibi is die onlangs in een interview zei dat jongeren in
Marokko Nederland zien als een Utopia waar je
uitkeringen kunt krijgen. Een afhaalbalie voor gratis geld,
zo maak ik ervan. Kortom, het is een economische
calculatie voor veel mensen om naar Nederland te
komen: daar geen cent te makken, hier vaak een vette
uitkering. Is het dan zo gek dat wij ons ook een keer
afvragen hoeveel die linkse hobby ons kost en dat wij
ook een economische calculatie uitvoeren? Als zij het
doen, waarom doen wij het dan niet? De boodschap van
het kabinet is: betalen en je kop houden en weet je wat?
Het immigratiefeest moet doorgaan, blijf maar lekker
twee jaar langer doorwerken, twee jaar zwoegen en
zweten om dit rare experiment te financieren. Wat een
visie.
De heer Pechtold (D66): Even een onderbreking in de
beledigingen. Noemde u het net ″koptaks″?
De heer Wilders (PVV): Ik noemde het ″kopvoddentaks″.
De heer Pechtold (D66): Kopvoddentaks, ook zo’n
stijlvolle vergelijking. Ik heb uw tegenbegroting gelezen.
Is het een serieus voorstel of moeten wij hier naar het
Leids Cabaret Festival luisteren? Wat bedoelt u ermee? U
gooit er dan weer wat in. Ik wil gewoon van u weten wat
dat voor taks is.
De heer Wilders (PVV): Gewoon een belasting. Je vraagt
een vergunning aan als je een hoofddoekje wilt dragen.
Dat kost je € 1000 per jaar.
De heer Pechtold (D66): Een collega komt hier met
voorstellen. Betekent het ook een pet? Valt de hoed van
Plasterk erbuiten, of is dat een apart tarief?
(hilariteit)
De heer Wilders (PVV): Voor de heer Plasterk zou ik nog
wel een apart tarief in het leven willen roepen, maar nee:
het is gewoon een kopvoddentaks, met andere woorden,
een hoofddoekjesbelasting. Voor hoofddoekjes gaan wij
een belasting invoeren via een vergunningplicht. Dat is
ons voorstel.
De heer Pechtold (D66): Collega Wilders, u loopt al
twintig jaar op het Binnenhof rond. Ik geloof dat u nog
nooit iets anders hebt verdiend dan belastingcenten,
waarmee u zo’n probleem hebt. U komt hier nu met een
voorstel dat eigenlijk een aaneenschakeling van
beledigingen is naar een bepaalde bevolkingsgroep. U
vertelt mij dat u dat verder niet uitwerkt? U gooit dat hier
zo neer; u heeft daar geen omschrijving bij. Het is
gewoon een stukje cabaret, of niet? Ik vraag u dan: wat
doet u hier nou? Loop nou weg met die negen. Zij gaan
toch niets toezeggen. Zij gaan het niet uitrekenen voor u.
Ik zou zeggen: hup, lopen.
(hilariteit)

16 september 2009
TK 2

2-69

Wilders
De heer Wilders (PVV): Dat zou u graag willen, maar ik
zal u zeggen, mijnheer Pechtold ...
De heer Pechtold (D66): U heeft het eerder gedaan.
De heer Wilders (PVV): U zou het graag willen. Ik zal u
zeggen: het zijn er geen negen. Het worden er dadelijk
twintig of dertig. U kunt nog zo vaak roepen dat wij weg
willen gaan, als u het wilt, maar wij zullen alleen maar
met meer mensen terugkomen, omdat de boodschap van
de Partij voor de Vrijheid, voor een sociaal beleid en
tegen de islamisering, steeds meer mensen aanspreekt.
Overigens, als die boodschap van ons er niet was, dan
stond u op een magere twee zetels in de peilingen. Mag
ik dat er ook nog even bij zeggen?
De heer Pechtold (D66): Zolang u dit land probeert te
verdelen op uw manier, met uw xenofobe, racistische
uitingen richting bevolkingsgroepen, dan zal ik hier elke
keer staan. U bent het die maar wegloopt, met serieuze
voorstellen komt, maar u denkt hier een Leids Cabaret
Festival te hebben waar u de lachers op uw hand kunt
krijgen. Het is een gênante vertoning. Het is niet
doorgerekend en stelt dus ook helemaal niets voor. Ik
zou zeggen: zeven moties van wantrouwen, lopen.
De voorzitter: Dames en heren op de publieke tribune,
u mag op geen enkele wijze uiting geven aan uw
opvattingen over de inhoud. Ik sta geen enkele reactie
toe op de publieke tribune.
De heer Wilders (PVV): Het is een zeer serieus en zeer
doordacht voorstel. Ik kan de heer Pechtold alleen maar
zeggen: ik verheug mij erop, hoe vaker u er staat, hoe
beter.
Mevrouw Kant (SP): Hoe vaker u zegt dat het niet iets
duidelijk maken is over een bepaalde bevolkingsgroep,
maar een serieus voorstel, hoe belachelijker u uzelf
eigenlijk maakt. Daarom maakte ik ook het grapje over
het Mozartkapsel, waar ik ook wel een taks op wil. Laten
wij het dan ook maar serieus behandelen, een belasting
op hoofddoekjes. Wilt u ook een belasting op keppeltjes?
De heer Wilders (PVV): Nee, een kopvoddentaks, wat ik
zeg, een taks voor hoofddoekjes. Het is echt zo simpel
als ik het zeg. Volgens mij is een keppeltje geen
hoofddoekje.
Mevrouw Kant (SP): Nee, maar ik zie het verschil niet.
De heer Wilders (PVV): Nou, ik wel. Ik zal u een keer op
een foto het verschil laten zien.
Mevrouw Kant (SP): Ik snap dat u het verschil ziet. Het
gaat dus niet om de eventuele religieuze uiting die eraan
ten grondslag ligt, of de culturele uiting, want daar zit
volgens mij de overeenkomst.
De heer Wilders (PVV): Nogmaals, het gaat om het
hoofddoekje. Ik wil u best een keer met een foto het
verschil laten zien met een keppeltje.

De heer Wilders (PVV): U kunt er linksom of rechtsom
grappen over maken, maar iedereen weet wat ik bedoel.
Het gaat natuurlijk, net zoals ons voorstel over een
verbod op de boerka en de nikab, over de islamitische
hoofddoek. Dat is ons voorstel.
De voorzitter: Tot slot.
Mevrouw Kant (SP): Dan ben ik wel heel benieuwd hoe
u aan de hoofddoek kunt zien of hij islamitisch is of niet.
Dat vind ik wel heel knap. Als ik er bijvoorbeeld een op
doe, is hij dan islamitisch? Hoe wilt u dat controleren?
De heer Wilders (PVV): Een hoofddoek die gedragen
wordt vanuit het islamitische geloof gaan wij belasten
met € 1000 per jaar. Zo simpel is het.
Mevrouw Kant (SP): Ik ben wel heel benieuwd hoe u die
hoofddoekjespolitie die dat moet gaan controleren, gaat
opleiden. Moet die gaan vragen: bent u islamitisch en
draagt u de hoofddoek daarom of draagt u die om een
andere reden? Ik vraag door, mijnheer Wilders, niet
omdat ik uw voorstel serieus neem, maar omdat ik het
echt zo belachelijk vind. Als u met zo’n belachelijk
voorstel hier komt, moet u het wel zo doordacht hebben
dat u op dit soort vragen kunt antwoorden. Als u op de
vraag waarom het hoofddoekje wel en het keppeltje niet,
niet eens kunt antwoorden, wat is het dan waard? U doet
iets maar u heeft niet eens over uw verdediging
nagedacht.
De heer Wilders (PVV): Die vraag had ik al beantwoord,
mevrouw de voorzitter.
De heer Slob (ChristenUnie): De club van de heer
Wilders heet de Partij voor de Vrijheid. Mijn vraag aan
hem is in hoeverre hij die vrijheid wil benutten om
groepen en mensen in deze samenleving toch te
schofferen vanwege uiterlijke kenmerken. Is dat dan een
invulling van zijn vrijheidsbegrip? Als ik goed luister naar
de bewoordingen die hij gebruikt voor een bepaalde
hoofdbedekking die mensen gebruiken, dan kan ik er
toch niet echt bij dat hij dat respectvol bedoeld heeft.
De heer Wilders (PVV): Dat is juist vrijheid. Voordat ik
het aankondigde, heb ik ook gezegd dat het hoofddoekje
het symbool van onvrijheid is. Het hoofddoekje is het
symbool van het onderdrukken van vrouwen. Of je het
nu leuk vindt of niet, daar staat het hoofddoekje centraal
voor. Ik vind dat wij er daar inmiddels genoeg van
hebben in Nederland. Nou, verbieden kan je het
misschien niet, zoals de boerka, maar je kan het wel
beperken. Ik denk een drempel op te werpen door er
€ 1000 voor te vragen middels een vergunningensysteem. Dat is een heel goed voorstel. Nogmaals, een
hoofddoekje is een teken, mijnheer Slob, van onvrijheid.
U zou aan onze kant moeten staan om daartegen te
knoken.

Mevrouw Kant (SP): Dan heb ik er nog een. Ik ken ook
niet-moslims op het platteland. Die lopen ook met een
hoofddoekje. Moeten die ook belasting betalen?

De heer Slob (ChristenUnie): Ik ken ook in christelijke
kring vrouwen die een hoofddeksel dragen vanwege een
religieuze overtuiging. Dan verbinden wij daar ook niet
onmiddellijk het woord onvrijheid aan. U beroept zich
ook heel vaak op de christelijk-joodse tradities van ons
land. Volgens mij is een van die tradities dat wij
respectvol omgaan met anderen, ook al hebben wij

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-70

Wilders
verschil van opvatting met elkaar. Waarom brengt u dat
nu bij dit soort dingen niet in de praktijk? Ik begrijp het
echt niet. Het is ook een breuk met de wijze waarop wij
in dit land altijd door de eeuwen heen met elkaar zijn
omgegaan.
De heer Wilders (PVV): Wij zijn die hoofddoekjes in
Nederland spuug- en spuugzat. Wij zullen er alles aan
doen om ze te verminderen. Wij hebben al een
initiatiefwetsvoorstel ingediend om de boerka te
verbieden en dit is een voorstel om ons tegen die
hoofddoekjes die, nogmaals, het landschap in Nederland
gewoon vervuilen – het ziet er niet alleen niet uit maar
het is ook nog een keer een teken van onderdrukking van
de vrouwen – te verzetten, en dit is een prima manier om
dat te doen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Vrouwen beledigen kunt u heel
goed, maar ik zou het eigenlijk met u over wat anders
willen hebben, namelijk waar het hier vandaag over gaat.
Wat gaat u doen om de crisis te bestrijden?
De heer Wilders (PVV): Daar kom ik zo op. Wij hebben
een tegenbegroting en daar ga ik zo meteen wat over
zeggen.
Mevrouw Hamer (PvdA): U kunt toch wel in een paar
zinnen tegen mij zeggen ...
De heer Wilders (PVV): Nogmaals – u heeft dat volgens
mij ook bij anderen gedaan – ik maak dit verhaal af en
dan kom ik op onze tegenbegroting.

veel anders dan een Beeldenstorm. Daar hadden wij een
Verlichting voor nodig. Toen dacht ik nog eens even na
en kwam ik vervolgens op maar één vergelijking: Iran.
Wat u wilt, is zedenpolitie. Dat introduceert u. Schaam u.
De heer Wilders (PVV): Nou, dat wil ik helemaal niet. Wij
willen juist niet dat Nederland meer op Iran gaat lijken.
Maar die kant gaat het wel op. Om dat te voorkomen,
nemen wij deze zeer verstandige maatregel.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Nee, u lijkt exact op
een Iraanse heerser. Daar worden vrouwen gedwongen
om een hoofddoek op te doen. U dwingt hen om ze af te
doen. Wat gaat u doen? De politie inzetten? Vrouwen
insluiten? Dat zijn Iraanse methoden en dat is onvrij.
De heer Wilders (PVV): Nee, wij willen het gebruik van
de boerka en de nikab verbieden. Daar hebben wij een
wetsvoorstel voor. Volgens mij hebben ook andere
fracties daarvoor initiatieven ontwikkeld. Wij vinden dat
dit niet in Nederland thuishoort en dat dit onveilig is. De
hoofddoek willen wij niet verbieden maar ontmoedigen.
Daarom hebben wij dit voorstel gedaan. Juist het feit dit
niet gebeurt, leidt tot een straatbeeld en een cultuur van
islamisering die beginnen te lijken op die landen, waar
heel veel mensen zich niet thuis voelen. Dat zei ik al in
mijn termijn. Mevrouw Halsema, u moet maar eens aan
de mensen vragen wat zij ervan vinden als zij in
Nederland over straat lopen of boodschappen gaan doen
in de supermarkt en dan in sommige steden en sommige
wijken alleen maar van die hoofddoekjes zien. Dat is iets
on-Nederlands en iets vrouwonvriendelijks. Daar ergert
men zich terecht blauw aan. Wij willen dat verminderen.

Mevrouw Hamer (PvdA): Oké, dan kom ik straks terug.
De voorzitter: Mevrouw Halsema, tot slot.
De heer Wilders (PVV): Van harte welkom.
De heer Van Geel (CDA): Mijn hoofdvraag ging ook
daarover, want ik ben buitengewoon nieuwsgierig naar
waar de heer Wilders overal voor weg gaat lopen, wat ik
eerder in een interruptiedebat met hem ook al gewisseld
heb. Begrijp ik het overigens nu goed dat de heer
Wilders zijn principes wil verkopen voor € 1000? Is dat
nu het beeld dat hij oproept? Het is toch heel bijzonder
dat dit gebeurt. En het tweede, mijnheer Wilders, is het
volgende. Zorgvuldigheid en respect in de openbare
ruimte vinden wij allemaal belangrijk, maar het begint
toch – laten wij eerlijk zijn – met respect voor elkaar.
De heer Wilders (PVV): Dit ís respect voor elkaar, want,
nogmaals, een hoofddoekje is respectloos, is antivrouw,
is een teken van gevangenschap van de vrouwen. Wij
vinden dat dit niet in Nederland thuishoort. U heeft gelijk
dat je het ook zou kunnen verbieden. Dat is moeilijker;
daar hebben wij ook naar gekeken en dat hebben wij ook
gedaan met het initiatiefwetsvoorstel voor de boerka en
de nikab. Onze route is om het te doen via een
vergunningstelsel en het aftikken van € 1000 per jaar. Dat
geld zou je voor heel mooie dingen kunnen gebruiken,
voor Blijf-van-mijn-lijfhuizen en noem maar op. Dus dat
komt allemaal wel goed.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Mijn eerste gedachte
was godsdienstvervolging in de Reformatie. Dat is
namelijk wat u bepleit: de Koran verbieden,
hoofddoekjesverbod, belasting erbovenop. Dat is niet

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Volgens mij moet de
kern van een beschaafde samenleving zijn dat vrouwen
vrij zijn om te geloven en hun keuzes te maken. U wilt
een achterlijke cultuur introduceren.
De heer Wilders (PVV): Nee, de islam is juist een
achterlijke cultuur en die wil ik bestrijden.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik ben het helemaal met
de heer Wilders eens over het verbod op de boerka. Alle
gezichtsbedekkende bekleding moet Nederland uit.
Morgen invoeren! Maar wat het voorstel van de heer
Wilders over de hoofddoek betreft: wat nou, mijnheer
Wilders, als ze allemaal gaan betalen?
De heer Wilders (PVV): Dan hebben wij heel veel geld
om te gebruiken voor bijvoorbeeld blijf-van-mijnlijfhuizen, waar mensen die de islam verlaten, naartoe
moeten omdat zij bang zijn dat dat hun leven kost. Daar
kunnen we dat geld allemaal voor inzetten. Mijn doel is
om het daarmee te ontmoedigen. Ik geloof dat dat zal
gaan werken.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dat geld is fantastisch,
maar het principe is dat u de hoofddoek vrouwonvriendelijk vindt en dat vrouwen onderdrukt worden.
Het is een symbool van vrouwenonderdrukking, maar als
er € 1000 wordt betaald, is het geen voorbeeld meer van
vrouwenonderdrukking.

16 september 2009
TK 2

2-71

Wilders
De heer Wilders (PVV): Nee, het is altijd een voorbeeld
van vrouwenonderdrukking. We willen het alleen
ontmoedigen door die drempel op te werpen. Zo simpel
is het.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Het spijt me, maar ik vind
dat toch wel een halfzacht voorstel van de heer Wilders.
Ik had gedacht dat hij op dit moment met een steviger
voorstel voor het kabinet zou komen. Dit is de regie uit
handen geven aan juist de godsdienst die de heer
Wilders zo bestrijdt, de islam.
De heer Wilders (PVV): Als u de hoofddoekjes helemaal
wilt verbieden, zie ik dat voorstel straks tegemoet. Dit is
ons voorstel.
Ik had het over de kosten van immigratie. Het kabinet
– de heer Van der Laan en zijn collega’s – zet de
Grondwet opzij door onze vragen niet te beantwoorden.
Wij hebben, ook na het debat van vorige week, nagedacht over wat wij daarmee gaan doen. Inderdaad,
mijnheer Pechtold, wij zullen dat morgen belonen met
een motie van wantrouwen tegen het hele kabinet. Wij
zullen ook een eigen onderzoek starten, want heel
Nederland is welkom om mee te denken: wat moeten we
allemaal meetellen, welke posten zijn we vergeten, wat
kost die massa-immigratie ons? Terecht kan iedereen
binnenkort meedoen op de nieuwe website die wij zullen
openen: www.watkostdemassaimmigratie.nl. Binnenkort
is deze website online. We zullen bekijken wat Nederland
hiervan vindt en we zullen het onderzoek op de een of
andere manier zelf doen of uitbesteden.
Ik zei het al: al het geld dat wij zouden kunnen
besparen als wij die massa-immigratie anders zouden
doen in de toekomst, zouden we kunnen besteden aan
de AOW. Wij vinden als Partij voor de Vrijheid dat er niet
moet worden gekort op de AOW. Dat is ook inhoudelijk
een onzinnig voorstel, want van de 63- en 64-jarigen
werkt nu minder dan 15%. Wat ons betreft, hoeven die
mensen in de toekomst niet twee jaar langer door te
ploeteren. Het kabinet, dat met die voorstellen komt,
heeft daar geen enkel goed argument voor. De mensen
op straat weten wel wat het probleem is. Het probleem is
niet zozeer de AOW-leeftijd; het probleem is ook die
massa-immigratie. Die heeft ons de afgelopen jaren
216 mld. gekost. Het kabinet wil nu 4 mld. bezuinigen op
de AOW. Moet je zien welke verschillende grootheden
dat zijn: 216 mld. bij de massa-immigratie en 4 mld. bij
de AOW. Ik vind dat het kabinet dit niet in het hoofd
moet halen. Ik vind dat het kabinet, wat de toekomst
betreft, de immigratie uit moslimlanden zou moeten
stoppen en het bedrag dat dit in 10 à 15 jaar oplevert –
want ook die AOW-maatregel zou pas in 2025 moeten
ingaan – aan de AOW zou moeten besteden. De keuze is
glashelder. We staan op een kruising: kiezen we voor
meer massa-immigratie of voor onze ouderen? De Partij
voor de Vrijheid kiest voor onze ouderen.
Mevrouw Kant (SP): Ik ben heel erg blij met een extra
partij als bondgenoot in de strijd voor het behoud van de
AOW-leeftijd van 65. Wij voeren daar ook actie voor: 65
blijft 65. Wijs daar alle mensen op die u spreekt! Op dit
punt heb ik toch een vraag voor de heer Wilders, hoewel
ik daar even over twijfelde. Het behoud van de AOWleeftijd van 65 jaar geldt dan hopelijk toch voor alle
Nederlanders, ook Nederlandse moslims?

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Wilders (PVV): Ja, uiteraard.
Mevrouw Kant (SP): Gelukkig.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik weet niet of ik het goed
verstaan heb of niet, maar zei u nu: werkloosheid is geen
probleem in Nederland?
De heer Wilders (PVV): U zat dan even in een ander
debat, denk ik.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat zal het zijn geweest, maar
u zei het namelijk echt.
De heer Wilders (PVV): Ik heb het echt niet gezegd. Ik
heb het woord ″werkloosheid″ nog niet in mijn ...
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt het echt gezegd: het
probleem is immigratie, niet werkloosheid. Dat is wat u
zei.
De heer Wilders (PVV): Nee. Echt, iemand die het ook
gehoord heeft, mag zijn vinger opsteken, maar volgens
mij bent u de enige. Kijk, daar is er nog een.
Voorzitter. Solide economisch beleid begint met lagere
belastingen. Die lagere belastingen zijn nodig om de
eerste stapjes op weg naar een beter Nederland te
zetten. Dat kan volgend jaar al. Daarom hebben wij ook
een tegenbegroting gemaakt, waarmee wij voor volgend
jaar 7 mld. aan ombuigingen voorstellen. Daarbij gaat
het vooral om subsidies en linkse hobby’s. Heel veel
mensen krijgen daardoor al in 2010 meer geld in hun
portemonnee, doordat wij de tarieven van de tweede
schijf met 3% verlagen. Dat betekent voor een modaal
gezin niet een paar honderd euro minder bruto per jaar,
maar een paar honderd euro erbij. Ook dringen wij het
financieringstekort met een extra 1% terug, geven wij
1 mld. extra aan de zorg en geven wij het gestolen
kwartje van Kok aan de pomp terug. Wat ons betreft,
komen er ook geen bezuinigingen op de politie: geen
cent. Wij maken de onverantwoorde bezuinigingen van
het kabinet op de politie helemaal ongedaan.
Behalve de genoemde belastingverlaging heeft de
Partij voor de Vrijheid nog twee plannen om de
economische crisis waar het kan iets te verzachten; twee
plannen die goed kunnen zijn voor de economie. Ten
eerste willen wij een maatregel nemen die goed is voor
de woningmarkt, die ervoor zorgt dat het kopen van een
huis goedkoper wordt. Dat doen wij door de overdrachtsbelasting voor volgend jaar te halveren. Ten tweede
trekken wij in onze tegenbegroting voor volgend jaar
320 mln. uit om mensen die werkloos zijn geworden,
sneller aan een baan te helpen in de marktsector. Wij
schrappen voor een jaar de sociale lasten voor werkgevers die mensen vanuit werkloosheid aannemen. Volgens
het Centraal Planbureau is dat genoeg geld om volgend
jaar 100.000 mensen die vermoedelijk door de crisis
worden ontslagen, sneller aan een baan te helpen. Gelet
op het grootste banenverlies sinds de Tweede Wereldoorlog, lijkt het scheppen van 100.000 banen me veel
effectiever dan het blijven uitnodigen van hordes Poolse
arbeidsimmigranten, zoals dit kabinet doet.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): U wilt de overdrachtsbelasting halveren. Er komt nu al bijna niks binnen aan
overdrachtbelasting. Waarom schaffen wij die niet af?

16 september 2009
TK 2

2-72

Wilders
De heer Wilders (PVV): Dat stellen anderen voor, maar
wij hebben moeten kiezen. Wij kunnen niet alles doen,
omdat wij alles keurig dekken; dat hebben wij in overleg
met het CPB gedaan. Wij hebben ervoor gekozen om
naast het halveren van de overdrachtsbelasting er ook
voor te zorgen dat mensen die werkloos worden, in de
marktsector makkelijker aan een baan worden geholpen.
Het plan om 100.000 werklozen aan werk te helpen
moest ook worden gefinancierd; allebei ging niet.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Twee jaar terug had u nog
een stevig betoog tegen al die tegenbegrotingen: het
was helemaal niets en het was niet nodig. U bent ook
tegen te veel ambtenaren. Ook van uw hand is er nu een
tegenbegroting verschenen, die moet worden doorgerekend door ambtenaren. Waarom doet u mee aan dat
hele boekjescircus?
De heer Wilders (PVV): U hebt waarschijnlijk liggen
slapen, want wij hebben vorig jaar al een tegenbegroting
ingediend; dit is de tweede.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik had het dan ook over
twee jaar geleden.
De heer Wilders (PVV): Het is dus niet de eerste maar de
tweede keer. Hiermee laten wij zien hoe wij voor 2010
7 mld. bezuinigen en dat geld besteden aan de zorg, aan
een belastingverlaging, aan het helpen van werklozen,
aan het teruggeven van het kwartje van Kok. Heel goede
maatregelen, die al in 2010 kunnen worden genomen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Twee jaar geleden zei u
nog dat u dat ook mondeling kon doen, dat u daarvoor
die hele papierwinkel niet nodig had. U zei: daarvoor heb
ik al die ambtenaren niet nodig die dat allemaal gaan
doorrekenen. U weet ook dat het kabinet dat, als het dat
niet in de onderste lade gooit, morgen in het archief
gooit. Wat is dus het nut?
De heer Wilders (PVV): Het nut is dat wij voor 2010 laten
zien hoe je 7 mld. anders kunt besteden. Wij laten zien
hoe je wat kunt doen aan de verdere reductie van het
tekort en hoe je ook 1 mld. extra kunt geven aan de
ouderen en de zorg. Ook laten wij zien hoe je de
belastingen kunt verlagen, hoe je het kwartje van Kok
terug kunt geven en dat het ook nog eens keurig is
doorgerekend.
Mevrouw Hamer (PvdA): U zegt dat u het allemaal
terugboekt, maar ik heb nu wel door wat de kern van uw
begroting is: het zijn allemaal cadeautjes voor de rijken.
Ook door de dingen die u niet wilt doen. U hebt vandaag
of gisteren verteld dat u de hypotheekrente niet wilt
verhogen en dat u de solidariteitsbijdrage evenmin wilt
verhogen. U wilt wel de vermogensbelasting verlagen.
Voor diegenen die al heel veel hebben, gaat u het dus
nog gemakkelijker maken. En de overdrachtsbelasting ...
Het is dus een begroting voor de rijken en die gaat ten
koste van de allerarmsten in de derde wereld.
De heer Wilders (PVV): Nee. Ik krijg bijna tranen in mijn
ogen. Dat wat u zegt, is allemaal niet waar. Onze
belastingverlaging stoppen wij juist bij de lagere
inkomens. Het meeste geld, namelijk 2,4 mld. van die 7
mld. die wij ombuigen, stoppen wij in de verlaging van

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het tarief van de tweede schijf. Dat betreft, zoals u weet,
mensen met een inkomen vanaf het minimumloon tot
modaal. Volgens mij zijn dat alles behalve de mensen
met de hogere inkomens. Het is de onderkant tot aan
modaal. Daar leggen wij het neer en dat is zoals het
hoort.
Mevrouw Hamer (PvdA): U wilt de hypotheekrente niet
verhogen en de vermogensbelasting verlagen. Vindt u
dat u daarmee niet meedoet met de solidariteitsbijdrage?
En u gaat dat van die overdrachtsbelasting doen. Dat
vertelde u net. Dat zijn toch allemaal cadeautjes voor de
rijken? U moet niet alleen zeggen wat u niet doet, maar
ook wat u wel doet. Wij maken hier keuzes. U zegt de
hele dag: ik wil dit niet en dat niet.
De heer Wilders (PVV): De overdrachtsbelasting is echt
niet alleen voor de rijken. Die is voor iedereen die een
huis koopt. En inderdaad, wij zijn tegen het aanpakken
van de hypotheekrenteaftrek. Ik zal u ook uitleggen
waarom wij tegen het afpakken of het beperken van de
hypotheekrenteaftrek zijn. Dat komt door politici als u,
mevrouw Hamer, dus door die van de PvdA. Als je
eenmaal instemt met het aanpakken van de hypotheekrenteaftrek voor mensen die een huis hebben van meer
dan 1 mln. – voor sommigen lijkt dat misschien redelijk –
weet ik zeker dat de politiek die grens na twee jaar zal
verlagen naar 0,5 mln. Na vijf jaar zal zij die grens
verlagen naar € 300.000. Uiteindelijk is de gewone man
de klos. Van de hypotheekrenteaftrek blijven wij dus af,
mevrouw Hamer. En hopelijk doet ook u dat.
Mevrouw Hamer (PvdA): Weet u wat het probleem van
de gewone man is? Hij is voorlopig bang dat hij zijn
baan kwijtraakt en dat zijn kinderen überhaupt geen
huizen kunnen kopen. Dat zijn zaken waarvoor wij
moeten opkomen.
De heer Wilders (PVV): Absoluut! Mevrouw Hamer,
daarom ...
Mevrouw Hamer (PvdA): En niet allemaal cadeautjes aan
de rijken geven.
De heer Wilders (PVV): Ik zeg nogmaals dat dit een
onzinverhaal is. Wij geven geen enkel cadeautje aan de
rijken. Ik weet dat u dat beeld graag wilt neerzetten,
maar dat is echt complete onzin. U hebt uw stukken niet
gelezen en weet totaal niet waar u over spreekt! Wij
geven de belastingverlaging aan de tweede schijf. Dat
zijn de mensen met een inkomen dat ligt tussen het
minimumloon en dat van Jan Modaal. Aan die mensen
geven wij dat terug. En wij hebben ook een hele hoop
geld, meer dan 300 mln., gereserveerd voor iedereen die
de komende tijd ... U zit te knikken, maar u hebt de
stukken voor u. Het is echt te dom voor woorden wat u
nu doet, want het staat hier. Het staat hier gewoon! Wij
geven ook nog 300 mln. terug aan mensen die werkloos
zijn geworden. Daarmee willen wij ervoor zorgen dat zij
eerder aan een baan komen. Voor hen verlagen wij
namelijk tijdelijk de werkgeverslasten in de marktsector.
Dat kan alleen tijdelijk. Dat doen wij omdat zij dan eerder
aan een baan komen.
De heer Van Geel (CDA): Mijnheer Wilders, bent u
verbaasd over het feit dat mevrouw Hamer en ik wat

16 september 2009
TK 2

2-73

Wilders
verward zijn over de effecten van zijn beleid? Nadat u
twee jaar geleden een snoeihard rechts verhaal hebt
gehouden, zit er nu een behoorlijk aantal elementen in
waarvan ik niet weet hoe ik dat moet plaatsen. Ik zit nog
enige structuur te zoeken. Ik ben geneigd om te denken,
zoals mevrouw Kant en de heer Rutte gisteren aangaven,
dat er overwegend toch wat meer linkse hobby’s
binnenkomen. Is het overigens waar dat Raúl Castro het
lidmaatschap bij u heeft aangevraagd? Dat is overigens
een zijlijntje. Ik wil naar een serieuze vraag toe.
De heer Wilders (PVV): Er lachte iemand.
De heer Van Geel (CDA): Ja, de vraag die nu komt, is
een serieuze. Dit was gewoon een feitelijke constatering,
mijnheer Wilders. U brengt ons in verwarring. Ik ga terug
naar de kern. Ik begrijp heel goed dat u nog geen
perspectief biedt voor de manier waarop wij met elkaar
35 mld. gaan ombuigen. Dat hoeft ook niet. Wij hebben
zelf de tijd genomen om daarover met elkaar te
discussiëren, dus dat neem ik u niet kwalijk. Ik stel u nu
ook de vraag die ik al aan mevrouw Kant heb gesteld,
namelijk of voor u het gat tussen inkomsten en uitgaven,
van 35 mld., ook het uitgangspunt vormt in de komende
tijd en dat wij dat moeten dichten.
De heer Wilders (PVV): Sterker nog, in onze tegenbegroting besteden wij 1 mld. meer aan de EMU-schuld,
aan de tekortreductie, dan dit kabinet. Ook dat kunt u
vinden in de stukken van het Centraal Planbureau. Wij
doen nu dat nu al. In dit jaar, geven wij, hoewel wij extra
geld geven aan de zorg, belastingen verlagen, het
kwartje van Kok teruggeven en al die dingen die ik graag
nog een keer wil noemen, meer dan 1 mld. extra. In onze
begroting gaat het EMU-tekort in 2010 meer omlaag dan
in die van het kabinet.
Inderdaad, structureel is het verstandig en is het nodig
om tientallen miljarden te bezuinigen. Ik ken er nog wel
een paar, zoals ontwikkelingshulp. Wij hebben het
budget voor noodhulp verdubbeld en de rest kan er wat
ons betreft af. Kijk naar de Europese Unie. De ministerpresident mag van mijn part zo hard gaan onderhandelen dat hij daar geen miljardje, maar miljarden mee
terugkrijgt. Kijk naar het Koninklijk Huis, dat ook in onze
tegenbegroting staat. Dat is meer symbolisch, want het
levert niet heel veel op. Ook zij mogen echter een
steentje bijdragen. Dat zit ook in onze tegenbegroting.
Kijk naar de Vogelaarwijken.
De voorzitter: Dank u wel, mijnheer Wilders.
De heer Wilders (PVV): Ik mag toch wel antwoorden op
de vraag?
De voorzitter: Het is mij zeer duidelijk dat u dat doet.
De heer Wilders (PVV): Waarom draait u mijn microfoon
uit?
De voorzitter: Omdat u niet naar mij luistert. Ik heb
maar één andere mogelijkheid. Het is mij zeer duidelijk
dat u dat doet, maar ik vraag aan alle mensen die
antwoord geven om dat zodanig te doen dat wij dit
debat op een redelijke tijd kunnen afronden. Dat vraag ik
dus ook aan u. Gaat u verder.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Wilders (PVV): Voorzitter. Het bevalt mij
helemaal niet dat terwijl ik een antwoord aan het geven
ben, u botweg de microfoon uitdraait. Maar goed, ik kan
daar niets aan doen. Ik was antwoord aan het geven, op
een nette manier, voordat de voorzitter er doorheen
kwam ...
De voorzitter: Dat accepteer ik niet. U moet niet zeggen
dat ik er doorheen kom.
De heer Wilders (PVV): Ik gaf antwoord op een vraag, ik
gaf gewoon antwoord op een vraag. Schei toch uit!
De voorzitter: Ik probeer het een beetje te leiden en
daar gaat u ook aan meewerken. U vervolgt uw betoog.
De heer Wilders (PVV): Nou, dan geef ik geen antwoord.
De voorzitter: U gaat gewoon proberen om wat korter
te antwoorden.
De heer Wilders (PVV): Voorzitter, ik ga over mijn eigen
antwoorden. U heeft zich daar echt totaal niet mee te
bemoeien.
Ik heb de vraag dan nu beantwoord, het spijt mij.
De heer Van Geel (CDA): Ik zal dan een conclusie
trekken, dan is het wat korter. Ik ga ervan uit dat u mee
blijft doen aan het debat om uiteindelijk te kijken hoe wij
dat gat van 35 mln. kunnen dichten. Van die voorbeelden
van u, neem ik even kennis. Tot slot wil ik nog een
opmerking maken. Ik heb ook snel kunnen kijken naar uw
tegenbegroting. Wat mij daarin opvalt, naast de
voorbeelden die mevrouw Hamer noemde, is dat u
eigenlijk ongelooflijk snijdt in alles wat te maken heeft
met kennis en innovatie. U snijdt in de speur- en
ontwikkelingsgelden en in de Vamil. Dat zijn allemaal
regelingen die belangrijk zijn voor onze industrie om
werk te maken en ervoor te zorgen dat de economische
groei in de toekomst op kennis is gebaseerd. Die haalt u
gewoon weg.
De heer Wilders (PVV): Ja, je moet keuzes maken. Wij
zijn zeker voor innovatie, maar bedrijven hebben er
genoeg belang bij om die innovatie zelf te financieren.
Daar hebben zij ook zelf profijt van. Wat ons betreft hoeft
daar niet een bak subsidie naast.
Mevrouw Kant (SP): Omdat de PVV ook tot inzicht is
gekomen wat betreft de AOW-leeftijd, doe ik nog even
een poging wat betreft de hypotheekrenteaftrek. Je weet
immers nooit wat u nu kunt leren, mijnheer Wilders, en
hoe u nog kunt veranderen van mening. Dit is toch wel
een heel erg rechtse hobby, die u hier verdedigt. Uw
redenering, namelijk blijf af van de hypotheekrenteaftrek,
kan ik niet helemaal volgen. Ik kan die redenering
omkeren. Laten wij de uitwassen, de heel hoge hypotheken, aanpakken zodat je de hypotheken voor gewone
mensen, voor huizen van € 350.000 tot € 400.000,
gewoon aftrekbaar kunt houden. U kunt dus juist het
systeem in stand houden door de uitwassen aan te
pakken. Dat moet u toch aanspreken.
De heer Wilders (PVV): Geen sprake van. Wij zullen nooit
maar een seconde nadenken om ook maar een millimeter aan de hypotheekrente te komen. Dat kunt u echt

16 september 2009
TK 2

2-74

Wilders
vergeten. Daar zullen wij nooit over van gedachten
veranderen. Onze redenering is dat als het nu begint
door de SP of de PvdA met 1 mln. met het verhaal dat
wij de hypotheekrenteaftrek later met rust kunnen laten,
er op een gegeven moment een kabinet kan komen,
misschien wel weer dit kabinet, dat weer in de economische problemen zit en dat weer opnieuw gaat kijken
waar het geld kan weghalen. De grens van 1 mln. gaat
dan vervolgens naar € 500.000, dan naar € 300.000 en
uiteindelijk zijn de gewone mensen die een normaal huis
huren dat niet extreem duur is de klos. Wij willen
zekerheid op de woningmarkt. Wij willen zekerheid bij
mensen thuis dat de politiek met zijn vingers van de
hypotheekrenteaftrek afblijft.
Mevrouw Kant (SP): Die zekerheid hebt u helemaal niet
als u de uitwassen in stand houdt. Bij alles wat uitwassen heeft, is het om de regeling in stand te houden, goed
om de uitwassen aan te pakken. Die redenering is
volgens mij veel houdbaarder. Maar ik begrijp het wel.
Het worden er misschien een beetje teveel, al die sociale
dingen. U wilt toch een paar rechtse hobby’s houden en
de hypotheekrenteaftrek is er daar een van. Ik begrijp het
echter niet. Wat u daarmee doet, als u de uitwassen niet
aanpakt, is subsidie op villa’s in dit land in stand houden.
Wij kunnen dat geld toch echt beter gebruiken. Het
kabinet maakt zich op voor de grootste bezuinigingsoperatie ooit. Alle politieke taboes zijn bespreekbaar, zei
Wouter Bos, de man – ik zei het al – die de banken met
miljarden heeft gespekt en nu gaat zoeken hoe de
gewone man de prijs kan betalen. Het financiële beleid
van dit kabinet is niet te verdedigen. Vandaar natuurlijk
dat de financiële woordvoerder van de Partij van de
Arbeid, de heer Tang, er alles aan heeft gedaan om
volgende week het debat daarover maar niet te hoeven
voeren.
Ik zei het al, de heer Bos zou eens moeten beginnen
met het snijden in zijn eigen linkse, taaie vlees. Afblijven
van de zorg, afblijven van de politie, afblijven van het
onderwijs. Het zal niet gemakkelijk zijn om de eigen
achterban te pakken, maar het kan wel.
Snij in die linkse publieke omroep, minimaliseer de
contributie van de Europese Unie, stop met de kunstsubsidies, stop met de ontwikkelingshulp – behalve
noodhulp – stop met de JSF, laat minder asielzoekers toe
en ga zo maar door. Dat zijn allemaal mogelijkheden. Ik
vind het onvoorstelbaar dat het kabinet wil gaan
nadenken over de manier waarop de gewone man
gepakt kan worden terwijl het eigenlijk eerst in het eigen
linkse, vette vlees zou moeten snijden.
Ook de misdaad in dit land moet harder worden
aangepakt. Ik heb daar eerder vandaag al een interruptiedebatje over gevoerd. Nederland moet worden terugveroverd, straat voor straat, wijk voor wijk, strandfeest
voor strandfeest. Agenten moeten stevig kunnen
optreden in plaats van hun prioriteit te leggen – wat niet
hun eigen schuld is, maar vaak van bovenaf moet – bij
het uitschrijven van bonnen voor snelheidsboetes. Het
tuig dat bij de kladden wordt gegrepen, moet ook echte
straffen krijgen, moet langer achter de tralies. Mensen
die iemand hebben verkracht, mogen niet wegkomen
met een lage straf, een taakstraf, of een lage voorwaardelijke gevangenisstraf. Dat kan gewoon niet. Terroristen,
straatterroristen moet ik zeggen, excuses, moeten
worden opgepakt en moeten worden aangepakt.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

In ons nieuwe Nederland, het nieuwe Nederland van
de Partij voor de Vrijheid, is opsluiting in de gevangenis
ook de zwaarste straf en dus niet het verpleeghuis. De
verpleegsters in een verpleeghuis zijn ontzettend
vriendelijk, maar het zijn er veel te weinig. Vandaar ook
dat miljard extra in onze tegenbegroting dat wij aan de
zorg besteden. Een 24-uursluier vervangt nu vaak het
toilet. Elke dag douchen, daar is geen tijd voor. Voor een
sigaretje moeten de bejaarden vaak met rolstoel en al
naar buiten. Maar buiten, daar zijn ze vaak al dagen,
soms weken, niet geweest. Voor het wassen van kleding
moet extra worden betaald. Een koekje bij de koffie? Ook
dat is in verpleeghuizen helaas vaak iets van vroeger.
Neem dan, zeg ik tegen het kabinet via u, voorzitter, de
criminelen van Nederland. Zij hebben het in de gevangenis een stuk beter. Zij hebben het recht om elke dag een
uur te luchten. Zij hebben het recht op recreatie en sport.
Kleding en schoenen? Helemaal gratis. Cellen staan er
blauw van de rook, want in een cel in Nederland mag je
gewoon roken. Dat mag je in een verpleeghuis niet eens.
Per gevangene zijn er ook nog eens meer bewakers
dan er verplegers zijn voor bejaarden. Ons voorstel is
glashelder: ouderen moeten het veel beter hebben dan
gevangenen. Nu is het andersom. Ik zou zo graag willen
– ik wil hierop morgen een reactie van de ministerpresident – dat ouderen meer rechten kregen dan
gevangenen, dat die schurken in de gevangenis het
minder hebben dan ouderen. Geen spelcomputers, geen
tv’s, geen halalvoedsel, minder sport en recreatie. Geef
dat geld dat u bespaart allemaal aan de ouderen in
Nederland. Geef de ouderen het recht om elke dag te
douchen. Geef ze het recht en niet alleen het recht, maar
laat ook gebeuren dat zij iedere dag naar buiten kunnen
en dat zij mogen roken op hun eigen kamer. Het lijkt mij
niet te veel gevraagd dat de mensen die tijdens de
Hongerwinter nog tulpenbollen hebben gegeten en die
hebben meegewerkt aan de wederopbouw van Nederland, het toch op zijn minst een stuk beter krijgen dan
inbrekers, moordenaars en verkrachters.
Vanwege dit soort wantoestanden beklimmen wij als
Partij voor de Vrijheid graag de barricades. Het kabinet
wordt af en toe ook hels, maar dan om andere redenen.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties riep vlak voor de zomer op tot een heuse
opstand. Een opstand van wie? Een opstand van de elite.
Heeft een Nederlandse minister ooit weleens zoiets
bizars gezegd? Mevrouw Ter Horst leek zich de Che
Guevara te wanen van het Binnenhof: ″boven-allemodalen, verenigt u, u hebt niets te verliezen dan al uw
bijbanen″. Het is helder: niet de PVV radicaliseert, maar
de elite radicaliseert.
Ik rond af; ik zie dat ik nog maar weinig tijd heb.
Nederland zou er zonder dit kabinet zo veel beter kunnen
uitzien, rijker, veiliger, socialer, Nederlandser. De elite
droomt haar zoete roze dromen, maar het volk is niet
gek. De mensen die al decennialang belazerd worden,
pikken het niet langer. Verandering hangt in de lucht.
Hoop gloort aan de horizon. Je proeft het overal, er is
ook geen houden meer aan. Iedereen ziet het, behalve
die mensen in vak K uit dat autootje, in het holst van de
nacht, midden in het bos, vastgelopen in het mulle zand.
De accu is leeg, het is aardedonker en doodstil. Een
hondje plast tegen het voorwiel. De heer Van der Laan
eet zijn laatste broodje halal vlees. Het kan niet veel
langer meer duren. De wilde dieren ruiken hun angstzweet al. Niemand durft nog iets te zeggen. Wouter

16 september 2009
TK 2

2-75

Wilders
verbergt zijn angstige blik achter zijn gedeclareerde
Ray-Banzonnebril. Ze zijn allemaal de weg kwijt.
Niemand die nog iets om ze geeft. De stilte, de doodse
stilte in het autootje waar u met zijn allen trillend in zit,
die doodse stilte wordt alleen doorbroken door het
tomtommetje dat tegen het kabinet zegt: eindpunt
bereikt.
De voorzitter: Dank u wel.
De heer Wilders (PVV): Het is tijd voor nieuwe verkiezingen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik zeggen dat ik
uw betoog van een echt treurige armoede vind zo
langzamerhand. Wat ordinair wordt het ook. Het is een
begroting van niks, en u probeert er nog een kunstje uit
te halen met hoofddoekjes. Daar moet de pers het
waarschijnlijk mee doen de komende tijd. U zegt het volk
te kennen en het volk te willen vertegenwoordigen.
Waarom zorgt u dan niet dat u lokaal actief bent?
De heer Wilders (PVV): Nou ja, wij kennen de ervaring
als je te snel met politici in zee gaat. Ik noem Wijnand
Duyvendak, ik noem Tara Singh Varma, en ik kan nog
een tijdje doorgaan. Ik noem mensen die bij Iraans
terrorisme actief zouden zijn geweest; allemaal in de
krant gelezen, ik weet niet of het waar is of niet. Wat wij
willen doen is iets anders dan wat GroenLinks heeft
gedaan. U hebt bakken vol met mensen voor wie u zich
dood zou moeten schamen: mensen die de Kamer zijn
uitgegaan, of die de Eerste Kamer zijn uitgegaan, de heer
Pormes; weet ik wat er allemaal speelt. Dat willen wij
voorkomen. Op het moment dat wij meedoen, willen wij
geen GroenLinksperikelen; je kunt ook zeggen LPFperikelen. Dat willen wij voorkomen. Wij doen dus pas
mee aan verkiezingen als wij zeker weten dat het goed
gaat.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Het zijn jij-bakken. Ik
kan natuurlijk niet ontkennen dat in een democratische
politieke partij er dingen fout gaan. Wij hebben 100
wethouders en een aantal gedeputeerden, en natuurlijk
gaat er wel eens iets mis. Er gaat iets mis als je
vertrouwt op mensen. Soms wordt je vertrouwen
beschaamd. Ik kan bij u vaststellen dat u wel zegt voor
de bevolking op te komen, maar de bevolking niet
vertrouwt, want u durft geen partij op te richten. U durft
geen verantwoordelijkheid aan anderen over te geven.
Alles moet onder de zweep van Geert door. Iedereen
moet Geert kennen, want anders durft hij het niet aan.
Uw eigen bevolking, in Zwolle, in Enschede, in Groningen, in Maastricht en zo kan ik wel even doorgaan – in
Venlo, om er nog maar een te noemen – vertrouwt u
niet. De mensen mogen daar niet hun eigen afdelingen
starten en u gaan steunen. Dat klopt toch?
De heer Wilders (PVV): Nee, zelden zo veel onzin aan
elkaar geregen gehoord. Er klopt echt geen ene jota van
alles wat u zegt. Ik zal er één ding uit pakken, want ik kan
niet op al die onzin reageren. Wij hebben volstrekt
vertrouwen in de bevolking. Alleen, wij zijn geen partij
die al 30, 40 of weet ik hoeveel jaar bestaat. Wij zijn geen
partij die al in gemeenteraden vertegenwoordigd is. Wij
zijn geen partij waar kader al jaren rondloopt. Wij zijn
een nieuwe politieke partij. Wij bestaan pas een aantal

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

jaren. En wij bestaan niet bij de gratie van Geert, wij
bestaan met zijn allen. Wij doen het met zijn allen, met
alle negen leden van de fractie, en dadelijk met nog veel
meer. Ik zal u zeggen dat wij op het moment dat wij klaar
zijn voor de verkiezingen, meedoen. Wij doen mee aan
de verkiezingen voor de provinciale staten. Wij doen mee
aan de verkiezingen voor de Eerste Kamer. Wij doen mee
aan de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Dat zal u
nog heugen! Wij doen mee aan de gemeenteraadsverkiezingen in twee gemeenten: Den Haag en Almere.
Dat kunnen wij nu aan. Heel veel mensen in Nederland
hebben daar het volste begrip voor. Gelukkig maar.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Heel veel mensen
hebben er ook geen begrip voor, mijnheer Wilders. U
hebt een grote mond en u bestaat al een aantal jaren,
overigens niet als partij, maar als eenpersoonsbeweging.
Het is aardig dat u uw collega’s even noemt, maar u bent
natuurlijk een eenpersoonsbeweging, dat is wat het is. U
durft het niet aan om mensen in het land te vertrouwen.
U zegt dat u het voor de mensen doet, maar dat doet u
niet. U doet het alleen voor uzelf.
De heer Wilders (PVV): Dat is weer absoluut complete
onzin. Er zijn partijen die veel langer bestaan. Als ik de
kranten mag geloven, doet de partij van de heer Pechtold
– een partij die al sinds 1966 bestaat – ook niet in alle
gemeenten mee aan de gemeenteraadsverkiezingen.
Veertig jaar nadat deze partij is opgericht, wat zeg ik:
bijna 45 jaar, doet D66 geloof ik in de helft van de
gemeenten niet mee. In ieder geval niet in alle gemeenten. Corrigeert u mij als het niet waar is, mijnheer
Pechtold. Dat kan dus gebeuren. Wij nemen geen
risico’s. Wij vertrouwen de mensen. Wij zullen uiteindelijk overal meedoen en dat zal ook tot een enorm
verkiezingsresultaat leiden. Dat bevalt u niet, mevrouw
Halsema, en dat snap ik, maar wij gaan de verkiezingen
wel winnen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U doet helemaal niet
mee!
Mevrouw Hamer (PvdA): Volgens mij bestaat u al wat
langer hoor, mijnheer Wilders. Ik ken u nog van toen ik
in de Kamer kwam. Maar dat maakt verder helemaal
niets uit. Ik wil maar zeggen wat ik heb opgestoken uit
uw nieuwe Nederland. Volgens mij is het ″Wilders
Wonderland″. U wilt de grenzen dicht, de moslims eruit
en de vrouwen opsluiten.
De heer Wilders (PVV): U kunt het hier op alle manieren
proberen, van de ene fractie naar de andere, maar het is
allemaal echt compleet onzin: wij willen niet de moslims
het land uit. Dat heb ik nooit gezegd. Dat zult u ons ook
nooit horen zeggen. Dat hebben we ook nooit gezegd.
We willen niet ″moslims″ het land uit. We willen mensen
het land uit die de wet overtreden. Die willen we het land
uit, ja! En we willen een immigratiestop uit moslimlanden. Als u dus al aankomt met dat soort demagogie –
het mag hoor, het is allemaal prima, het hoort erbij –
houdt u zich dan wel aan de feiten en niet aan vuile
leugens. Als u zegt dat wij moslims het land uit willen,
nodig ik u uit om daarvan één citaat van ons te geven.

16 september 2009
TK 2

2-76

Wilders
We hebben het nooit gezegd. Het is dus een heel grote,
vuile leugen, mevrouw Hamer.
De heer Pechtold (D66): Nee, u hebt altijd gezegd ″veel″.
U hebt niet ″alle″ gezegd maar ″veel″. Ik ben in ieder
geval blij dat meer dan 80% van de Nederlanders in
maart op D66 kan stemmen, ook in Venlo. U gaf daarnet
behoorlijk af op politici die declareren, zakkenvullen et
cetera. In de gemeenten doet u zo meteen niet mee,
maar wat vindt u ervan als politici hun primaire taak als
stemmer verzaken?

zolang ik de motie niet indien. Zo simpel is het. En ik
dien haar gewoon niet in. Dat doe ik morgen pas. Dus
honderd ordevoorstellen kunnen nog niet leiden tot
stemming over de motie. Jammer.
(gelach)
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U gaat dus een beetje
zitten niksen? U hebt namelijk al lang uw oordeel
gevormd. U verandert ook niet meer van mening. U gaat
dus een beetje onderuit hangen, zitten niksen en
wachten tot u de motie mag indienen?

De heer Wilders (PVV): Ik begrijp de vraag niet. Excuses.
De heer Pechtold (D66): U hebt meegedaan aan de
Europese verkiezingen en daarbij vier zetels behaald.
Afgelopen maandag waren de eerste stemmingen en
welke fractie ontbrak in zijn geheel? Welke fractie vangt
wel de vergoedingen? De fractie van de PVV. Zijn dat de
zakkenvullers die u bedoelt?

De heer Wilders (PVV): Nee hoor, wij hebben een
prachtig debat. Ik heb nog heel veel vragen voor de
minister-president. Op een onderdeel heb ik gezegd: ze
verdienen het om naar huis te worden gestuurd, de heer
Van der Laan voorop, maar de rest ook. Dat zullen we
morgen doen, geen seconde eerder.
De voorzitter: Dank u wel.

De heer Wilders (PVV): Onze leden zitten er pas een paar
weken. Zij behoren altijd aanwezig te zijn als zij moeten
stemmen. Als dat een keer niet is gebeurd, is dat fout en
zal ik hen daarop aanspreken. De bedoeling en hun
intentie is echter om uiteraard altijd niet alleen aan
debatten mee te doen, maar ook te stemmen. Ik verzeker
u dat dit zeker goed zal komen.

©

De heer Wilders (PVV): U kunt wel een ordevoorstel
doen, mevrouw Halsema, maar er valt niets te stemmen

De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Perspectief, dat
heeft een land in crisis nodig. Perspectief dat de crisis
bestreden kan worden en dat het beter kan gaan, als we
maar de juiste maatregelen nemen. Het is aan ons
politici om die weg met elkaar te zoeken en dat
perspectief te bieden. Die eis moeten we aan elkaar
stellen. We zitten hier niet om, zoals wel eens wordt
gesuggereerd, onze zakken te vullen, maar om vanuit
onze idealen en overtuigingen het goede te zoeken voor
de burgers van ons land. Natuurlijk moeten we het
vandaag hebben over de investeringsbegroting van
volgend jaar. Ik ga daar straks verder op in. We mogen
elkaar echter ook de vraag stellen wat de stip is aan de
horizon waar we naartoe willen werken. Waar willen we
bijvoorbeeld staan in het veelgenoemde jaar 2020?
De ChristenUnie heeft daar wel een beeld bij. Waar wij
op willen koersen – ik zeg dat ook tegen de heer Wilders
– is een samenleving die burgers of groepen van burgers
niet uitsluit, een samenleving met de kracht om in
verantwoordelijkheid om te gaan met verschillen. Waar
wij op willen koersen, is een samenleving die mensen en
organisaties ruimte biedt om zich op basis van hun
overtuiging en idealen te verenigen en zich in te zetten
voor onderwijs, welzijn, zorg en hulpverlening.
Het Nederland van 2020 waarop wij koersen, is een
land dat zijn nationale schuld tot aanvaardbare proporties heeft teruggebracht, waar mensen zo veel mogelijk
zelf in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien en
waar mannen en vrouwen hun keuze kunnen maken om
arbeid en zorg, werk en privé en baan en gezin te
combineren. Maar ook een land waar collectieve
voorzieningen, zoals onderwijs en zorg, van hoge
kwaliteit zijn.
Ons perspectief voor 2020 is dat de fiscus het maken
van schulden niet langer stimuleert, maar spaarzin
bevordert en het aflossen van schulden beloont. Ons
perspectief voor 2020 is een Nederland waar de minister
Cramer van die tijd met een feestelijke handeling de
laatste kolencentrale sluit, waar de topbankiers van die
tijd hun bonussen terugstorten als de prestaties
tegenvallen en waar de televisiepresentatoren van die
tijd hun werkplezier bij de publieke omroep niet zoeken

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Pechtold (D66): Het waren de eerste stemmingen van het Europees Parlement. Uw fractie ontbrak
volledig. Zullen we het maar groeistuipjes noemen?
De heer Wilders (PVV): Nogmaals, het is een beetje
flauw om dit na één keer te zeggen. Als het is gebeurd,
is het fout en zal het worden hersteld.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Ik heb een
vraag van orde. Er is een motie van wantrouwen
aangekondigd. Ik stel voor dat deze meteen wordt
ingediend, omdat volgens mij de heer Wilders helemaal
niet is geïnteresseerd in het antwoord van de regering.
Hij heeft namelijk al besloten om deze motie in te
dienen. Dan kan de heer Wilders tenminste ondertussen
aan het werk.
De voorzitter: Wij dienen moties altijd in tweede termijn
in.
De heer Wilders (PVV): Dat lijkt mij ook.
De voorzitter: Maar u kunt een voorstel indienen,
mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Maar voorzitter, het is
toch volstrekt waanzinnig. Komt u dan nog op andere
gedachten, mijnheer Wilders?
De voorzitter: U deed een ordevoorstel. Er is een
Kamermeerderheid nodig om dat te steunen. Ik zie die
niet.
(rumoer)

Algemene politieke beschouwingen

2-77

Slob
in exorbitante salarissen, maar in goede kijkcijfers en,
uiteraard, bovenal een kwaliteitsproduct. Ons perspectief
van 2020 is een land waar mensen die niet op eigen
kracht een bestaan kunnen opbouwen, steun en
bescherming krijgen, binnen of buiten onze grenzen,
waar burgers oog voor elkaar hebben en zich verantwoordelijk voelen voor hun leefomgeving, voor hun
eigen en andermans veiligheid. Kortom, een land met
een sociale en duurzame economie en een stabiele en
betrokken samenleving.
Als ik dit beeld schets, besef ik heel goed dat dit
perspectief in veel opzichten nog ver voor ons ligt. We
hebben nu te maken met de grootste groeivertraging
sinds de jaren dertig en het vooruitzicht van meer dan
600.000 werklozen volgend jaar. Het aantal bedrijfsfaillissementen neemt toe, net zoals het aantal particulieren dat diep in de schulden zit. Na het bedrijfsleven en
de overheid zullen ook burgers steeds meer gaan merken
van de crisis. We zijn in zwaar weer terechtgekomen.
De ChristenUnie constateert dat het kabinet niet
lijdzaam aan de kant staat. Er is, met name in het
afgelopen jaar, leiderschap getoond, zoals je dat ook
mag verwachten van bestuurders die verantwoordelijkheid dragen.
De heer Pechtold (D66): U zei: de ChristenUnie vindt
dat. Ik heb voor mij een interview van uw vicepremier,
de heer Rouvoet. Die heeft in juli gezegd: tot dusverre
heeft het kabinet te weinig waargemaakt.

Rouvoet: we gaan de abortuswet terugdraaien, we gaan
euthanasie terugdraaien. Dat schiet allemaal nog niet op.
Ik ben er reuze blij mee, maar moeten daar nog een paar
tandjes bij? Op die medisch-ethische kwesties bent u in
drie jaar toch geen stap verder gekomen, gelukkig?
De heer Slob (ChristenUnie): Ja, we hebben daar net
voor de zomervakantie ook nog even met elkaar over
gedebatteerd. Ik kijk naar de afspraken die we op dat
punt met elkaar gemaakt hebben en ik zie waar het
kabinet mee bezig is. Ik geef een voorbeeld. Ik zie in de
begroting van VWS die deze week aan de Kamer
gepresenteerd is, dat wat rond palliatieve zorg is
afgesproken nu wordt opgepakt en dat daar geld voor
beschikbaar komt. Daar ben ik blij om. Ik weet ook dat
het niet ons eindideaal is, maar de afspraken die we
gemaakt hebben, worden uitgevoerd. Nogmaals, zo
hoort het ook als je met elkaar in een coalitie zit. De heer
Pechtold heeft daar wat andere ervaringen mee, dat weet
ik. Wij hebben dat tot zo ver gelukkig niet meegemaakt
en het is ook niet de bedoeling dat dit zal gebeuren.
De heer Pechtold (D66): Dat is nakende, vertel ik u.
Ik denk dat de heer Van der Vlies minder blij is dan ik
als het gaat om de aanpak die u allemaal hebt voorspeld
en opgeschreven, want ik zie er nog helemaal niets van,
en wat mij betreft: daar ook geen tandjes bij.

De heer Pechtold (D66): De kiezer van de ChristenUnie
las in oktober 2006 in het interview met minister

De heer Slob (ChristenUnie): De heer Van der Vlies is
niet verantwoordelijk voor de inzet van de ChristenUnie
en voor het bijhouden van de afspraken die zijn gemaakt.
Ik heb tegen de heer Van der Vlies ook wel eens gezegd:
ik ken u ook als een man die zijn zegeningen een voor
een telt. Hij zal er dan ook niet een paar overslaan, als hij
ziet wat er nu gebeurt in het perspectief van de
afgelopen 25, 30 jaar.
Voorzitter. Verantwoordelijkheid nemen. Wij kunnen
ons echter geen terugval veroorloven. Wij moeten elkaar
voortdurend scherp houden. Ik dring daarom ook aan op
onverwijlde uitvoering van het crisisakkoord dat voor de
zomer is gesloten. Daar is al het een en ander van in
gang gezet, maar nog niet alles. Wat is de laatste stand
van zaken? Hoe staat het bijvoorbeeld met de uitvoering
van de morele agenda, waarvan het aanvullend
beleidsakkoord rept? Niet omdat dit zo mooi klinkt, maar
omdat die morele agenda de basis moet leggen voor
structurele veranderingen die nodig zijn zoals maatschappelijk verantwoord ondernemen, goed
ondernemingsbestuur, versterkt toezicht en een
afgewogen beloningsbeleid. Veranderingen die nodig zijn
om werkelijk van een sociale en duurzame economie te
kunnen spreken.
Wij zijn teleurgesteld in bankiers die denken, en helaas
zien wij dat in deze tijd toch weer gebeuren, dat zij weer
kunnen terugvallen in oud gedrag. Wij waren dus ook
echt teleurgesteld in de uitkomst van de discussie over
beloningsbeleid tijdens de financiële top van de G20 in
Londen, ruim een week geleden. Maar ik zeg er gelijk bij:
complimenten aan minister Bos, omdat hij in Nederland
met dit kabinet wel vooruitgang weet te boeken. Maar
het is nog maar een eerste begin. Dat convenant moet
verder in wetgeving worden verankerd en er zijn meer
dingen mogelijk. Hij heeft zelf de bankbelasting
genoemd, maar ik denk bijvoorbeeld ook aan het
invoeren van persoonlijke aansprakelijkheid voor
topbestuurders van banken of een grens stellen aan het

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Slob (ChristenUnie): Ik sta hier namens mijn
fractie, maar ik heb dat interview uiteraard ook gelezen.
Ik heb het interview zo begrepen, dat het kabinet in de
afgelopen jaren al heel veel opgepakt heeft, maar dat
het, ook gelet naar reacties die gegeven worden, ook de
afgelopen dagen weer, nog een behoorlijke inspanning
zou moeten verrichten om in de komende twee jaar
verder te werken aan het uitvoeren van de plannen waar
we met elkaar afspraken over hebben gemaakt. Dat lijkt
me goed, moet u ook eens doen: een stukje zelfreflectie,
vooruit kijken en proberen tot het uiterste te gaan om
datgene te bereiken wat je graag wilt.
De heer Pechtold (D66): Iedere avond en iedere ochtend
doe ik dat. Daar heb ik u niet voor nodig. U had het over:
de ChristenUnie vindt. Uw politiek leider zit in vak K en
zegt: tot dusverre te weinig heeft waargemaakt. Ik citeer
verder: er echt een paar tanden bij moeten. Noemt u al
die procesafspraken die nu kennelijk voor ons liggen een
paar tanden erbij of waren dit ook gewoon holle frases
van een wat overmoedige vicepremier in een grote
krant?
De heer Slob (ChristenUnie): Nee, ik denk dat hij groot
gelijk heeft. Ik denk dat dit iets is wat we in deze Kamer
allemaal hardop zouden moeten zeggen. Ja, er moeten
tandjes bij. De opgaven zijn groot geworden. Zelfs nog
veel groter dan we een aantal maanden geleden met
elkaar konden veronderstellen, toen we hier bijvoorbeeld
een vrij intensief debat hebben gevoerd over het
crisisakkoord. Dan moet alles uit de kast gehaald
worden. Laat iedereen dat maar zeggen. Ik hoop dat de
heer Pechtold dat straks ook in zijn bijdrage gaat doen.

Algemene politieke beschouwingen

2-78

Slob
eigen aandelenbezit van topbestuurders, zodat het
najagen van oneigenlijke persoonlijke belangen wordt
voorkomen. Kortom, laten wij het denken op dit punt niet
stilzetten, ook al zien wij vooruitgang.
Als ik het over banken heb, permitteer ik mij toch nog
even één vraag, omdat die deze week wel actueel is: de
voortgang van de integratie van ABN AMRO en Fortis.
Wij weten dat vrijdag het ultimatum verloopt om te
komen tot de noodzakelijke verkoop van een ABNonderdeel aan de Deutsche Bank. Dat is spannend, want
dat heeft gevolgen. Als het lukt, is dat mooi. Als het niet
lukt, zit daar ook weer een aantal risico’s aan vast. Hoe
worden die kansen ingeschat? Nogmaals, deze week is in
dat opzicht heel spannend voor de voortgang die wij met
elkaar ook zo belangrijk vinden.
Al ruim een jaar roepen we dat we het moment van
crisis moeten gebruiken om lessen te trekken, en daar
we hebben met elkaar volkomen gelijk in. Ik herinner me
een uitermate intrigerend en boeiend artikel uit maart
van dit jaar van onze minister-president en zijn Duitse
collega Merkel, met de titel ″Op naar duurzame
globalisering″. Papier is echter geduldig. Hoe staat het
met de uitwerking van deze Duits-Nederlandse gedachten op internationaal niveau? Aan de zijde van de
machtigste vrouw ter wereld moet er toch iets heel
moois tot stand kunnen komen? Ik vraag dat ook omdat
onze premier volgende week bij de G20-top in Pittsburgh
aanwezig zal zijn. Het is prachtig dat hij daar bij mag
zitten. Hoe schat hij de kansen in van deze top, ook
vanuit het perspectief dat hij heeft geschetst over nieuwe
normen voor banken, armoedebestrijding, klimaatbeheersing en nieuwe energiebronnen?
Internationaal meedoen is prachtig, maar laten we het
nationale niveau niet vergeten. Dat is onze basis en daar
hebben we ook meer invloed op. Ook wij moeten lessen
trekken en werken aan een economisch stelsel dat is
gericht op een sociale en evenwichtige duurzame groei.
Dat kan de overheid niet alleen. Hoe betrekt zij de
samenleving daarbij? De Tweede Kamer heeft het kabinet
op initiatief van de ChristenUnie gevraagd om de
samenleving in de breedte te betrekken bij het proces
van het trekken van lessen uit de crisis, en bij noodzakelijke hervormingen. Dat is om meer dan één reden
belangrijk. Zo zullen burgers en instellingen meegenomen moeten worden bij het maken van de lastige, maar
ook uitdagende afwegingen die voor ons liggen. Denk
alleen al aan wat er voor ons ligt in de vorm van een
nog te verwachten nadere reactie op de motie van de
heer Schuurman, mijn collega in de Eerste Kamer, die
steun kreeg van alle fracties in de senaat.
Er moeten toekomstverkenningen komen over de
aanpak van de financiële crisis, maar ook over de aanpak
van de voedsel-, water-, energie- en grondstoffencrises.
Dat kan niet alleen ambtelijk gebeuren. We moeten de
discussie met de samenleving aangaan, want niet alleen
raakt de schaarste aan voedsel, energie en grondstoffen
de burger, diezelfde burger kan daar ook op inspelen.
Hoe maakt de regering op dit punt haar ambitie waar om
de positie van het maatschappelijk middenveld te
versterken? Er zit ontzettend veel denk- en wilskracht in
de samenleving. Ik denk bijvoorbeeld aan een manifest
dat mij recentelijk werd aangeboden door een aantal zeer
betrokken jongeren, verenigd in de organisatie Aid &
Trade Gilde, die zich zeer verantwoordelijk voelen voor
de toekomst van ons land en de wereld, en die ons
aansporen om wat zij noemen ″het momentum van de

economische crisis″ aan te grijpen voor ingrijpende
structuurwijzigingen. Ik zal ervoor zorgen dat dit manifest
vandaag nog wordt verspreid onder de verschillende
fracties. Ook het kabinet kan een exemplaar krijgen.
In het manifest vragen de jongeren onder meer
aandacht voor de belangrijke klimaattop die in december
in Kopenhagen wordt gehouden. Daar moet in de strijd
tegen klimaatproblemen resultaat worden geboekt. Ik
moet zeggen dat de aanloop naar deze top er zorgelijk
uitziet, mede gelet op de financiële inzet van de
Europese Commissie en op de manier waarop men er in
Amerika mee bezig is. Die is beter dan ooit, maar toch.
Het zou een geweldig brevet van onvermogen zijn als
deze top mislukt. Wat gaat Nederland vanuit zijn
verantwoordelijkheid doen om een zeperd te voorkomen? Dat vraag ik de minister-president.
We hebben vorige week kennis genomen van de
recente tocht langs bouwputten in Nederland van de
minister-president, een aantal keren in gezelschap van de
minister van Verkeer en Waterstaat. Ik zag een prachtige
fotoshoot bij de A4 Midden Delfland, waarover vandaag
ook al over is gesproken. Wat ons betreft, reist de
minister-president door, in december met minister
Cramer naar Kopenhagen. Omdat het daar ″voor het
echie″ gaat, zoals oud-minister Winsemius terecht heeft
opgemerkt. Beter kunnen we vanuit Nederland de
noodzaak niet onderstrepen van het slagen van deze top.
Ik heb in dat opzicht trouwens nog een financiële
meevaller voor de minister-president. We kwamen in de
gang vertegenwoordigers van Greenpeace tegen, die
voor hem al een treinticket naar Kopenhagen hadden
gekocht. Ik heb gezegd dat ik dat ticket gelijk wel even
wilde overhandigen. Mocht de minister-president zelf van
ander vervoer gebruikmaken, dan is er altijd wel een
ambtenaar die met de trein wil. Dat scheelt ook weer in
de declaratiekosten. Ik zal zorgen dat de ministerpresident dit kaartje via de voorzitter krijgt.
De internationale inzet van Nederland is belangrijk,
maar ook op milieugebied geldt: wat doen we op
nationaal niveau? Welke conclusies trekt het kabinet uit
de constatering van de Milieubalans dat we wel op koers
liggen als we naar 2011 kijken, maar dat de doelen voor
2020 niet worden gehaald als we zo doorgaan? Die
doelen hebben we wel in ons akkoord gezet. Wat
betekent dit bijvoorbeeld voor de budgetten van de meer
duurzame vormen van vervoer, zoals die voor spoor- en
vaarwegen? In het afgelopen jaar bleek er een grote
onderbesteding te zijn van budgetten voor het spoor. Ik
heb daar voor de zomer aandacht voor gevraagd bij het
verantwoordingsdebat. Geld voor bielzen en rails bleef
op de plank liggen. Het ging om 600 mln.; geen klein
geld. Het kabinet is nu met een versnellingspakket
gekomen van 140 mln. Dat is prima, maar is die
onderbesteding nu weg? Juist tijdens deze kredietcrisis
moet het beschikbare geld worden geïnvesteerd en moet
voorkomen worden dat gespecialiseerde spoorbouwvakkers worden ontslagen. Graag krijg ik hier
morgen een reactie op, voor de zomer bleef die namelijk
uit op mijn vraag over de onderbesteding.
Het doet ons goed te lezen dat het kabinet verantwoordelijkheid voelt en wil nemen voor de jaren tussen nu en
2020. Het crisisakkoord liet dat ook al zien. Er zat onder
andere een houdbaarheidsopgave van 1,8% in. Als je dat
omrekent in euro’s kom je op 10 mld. Hoezo, er is niet
vooruitgedacht? Het kabinet wil nu reeds, over de
kortetermijnperikelen heen, kijken naar een heroverwe-

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-79

Slob
ging en die opmaken voor de langere termijn. De
ChristenUniefractie geeft het kabinet graag de ruimte
daarmee aan de slag te gaan. Het zou ook met de cijfers
die nu naar ons toekomen, een weglopen voor onze
verantwoordelijkheid zijn als dit niet wordt opgepakt.
Mijn fractie vraagt echter wel om zorgvuldigheid in dit
proces. Laten wij waken voor een te simpele aanpak. Wij
moeten niet alleen maar met het rode potlood door de
boeken. Deze exercitie moet ook niet verlammend gaan
werken. Het land moet niet op slot, want er liggen nog
opgaven genoeg, ook in de regio’s.
De eerste invulling van de heroverweging zou, wat ons
betreft, in 2011 al kunnen beginnen. Dat heeft onze
voorkeur. Wij weten dat er al een pakket van 1,8 mld. aan
bezuinigingen ingevuld op de plank ligt. Dat is ook een
voorbeeld van het feit dat er niet wordt stilgezeten, maar
dat er vooruitgewerkt wordt. Ik zeg er wel bij: alles onder
restrictie van de stand van de economie van dat
moment. Het laatste wat wij moeten doen, is wat de
VVD-fractie doet met haar tegenbegroting: flink
bezuinigen in een tijd van economische recessie. De
VVD-fractie stelt zelfs 5 mld. in het komende jaar voor.
Dan heb je de lessen niet geleerd van de jaren dertig van
de vorige eeuw en van eind jaren negentig in Japan. Zo
verleng en verdiep je de crisis alleen maar. Die restrictie
stellen wij dus voor de heroverweging in 2011. Wij
moeten niet langer wachten dan noodzakelijk is, maar wij
moeten het wel op een verantwoorde manier doen.
De heer Rutte (VVD): En als de crisis nu onverhoopt
langer duurt, bijvoorbeeld tot 2012 of 2013, wacht u dan
net zo lang? Komt er dan ieder jaar 35 mld. aan schuld
bij?
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb het net aangegeven.
Als de crisis voortduurt – het komende jaar is zo’n jaar –
is bezuinigen het laatste wat je moet doen. Dan verdiep
je de crisis alleen maar. Dat kan elke econoom u
uitleggen. Ik hoop dat de economie weer zal gaan
aantrekken. Ik heb geen glazen bol in dit opzicht, maar er
zijn prognoses over, al lopen die wat meer uiteen dan
vorig jaar rond deze tijd. Als de economie weer aantrekt,
zullen wij de weg naar boven weer moeten inslaan.
Daarover hebben wij vrij harde afspraken gemaakt. Wij
zullen dan bezuinigingen moeten gaan uitzetten. Wat ons
betreft kan dat ook rechtvaardige lastenverzwaring zijn,
maar daar kom ik straks nog op terug. Met de opgave
die er nu ligt, moeten wij aan de slag zodra er meer
mogelijk is. Wij moeten het doen als het kan en dan ook
niet langer wachten.

hoe de economie zich ontwikkelt. Als de recessie zich
voortzet, is het volslagen onverantwoord om te
bezuinigen. Dat gaan wij dus ook niet doen. U maakt nu
wel even mooie sier: ″Kijk ons eens als VVD. Wij
bezuinigen 5 mld. Kijk ons eens even stevig zijn″ en ″wij
halen wat van het bbp-tekort af″. De uiteindelijke effecten
daarvan zullen op de lange termijn heel erg schadelijk
zijn.
De heer Rutte (VVD): Wat wij op korte termijn doen, is
niet schadelijk voor de economie. Het is nog steeds klein
bier, dat realiseer ik me. Grote bedragen moeten komen
uit de structurele hervormingen. Daarom gaan die
twintig commissies aan het werk. Ik stel mijn vraag voor
de laatste keer, al geeft u blijkbaar geen antwoord. Wat
als de recessie langer duurt, tot in 2011, 2012 of 2013?
Accepteert u dat de staatsschuld ieder jaar met 35 mld.
toeneemt en dat wij de rekening doorschuiven?
Accepteert u dat die baby straks geen schuld van
€ 160.000 heeft, maar van het vier- of vijfvoudige
daarvan?
De heer Slob (ChristenUnie): Als onze economie nog
steeds in een recessie zit, moet je gewoon niet bezuinigen maar moet je stimuleren. Dat dat in de toekomst
misschien van een wat andere orde zal zijn als nu in deze
twee jaren, dat zie je ook al aan de hoeveelheid geld die
voor 2011 gereserveerd is om te gaan investeren als dat
noodzakelijk is. Maar laten wij hopen dat dat niet het
geval is.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik begrijp het verhaal van
collega Slob, maar ik vraag mij wel af of je niet moet
parallel schakelen. Immers, als die twintig commissies
met voorstellen komen en de politiek daarover beslissingen neemt, dan zullen dat grote hervormingen zijn die
uit de aard der zaak altijd een paar jaar aanlooptijd
vergen om tot uitvoering te worden gebracht, laat staan
tot effect te komen. Ik vind het geen kwestie van ″eerst
dit, wachten tot er groen licht komt en dan dat″. Nee, je
moet het in de voorbereiding gelijk opzetten. Daar hoor
ik de heer Slob te weinig over.

De heer Slob (ChristenUnie): Ik ben bezig. Wij weten niet

De heer Slob (ChristenUnie): U moet wel luisteren,
mijnheer Van der Vlies. Zo ken ik u niet. U wordt
namelijk al in de afgelopen maanden op uw wenken
bediend. Wat is er gebeurd? Er is voor 2009 en 2010 een
heel stevig investeringspakket neergezet. Aan dat grote
bedrag hebben de lagere overheden ook nog het een en
ander toegevoegd. Fantastisch. Dat moet nu ook effect
gaan krijgen. Ondertussen is er voor 1,8% een
houdbaarheidsopgave ingevuld. Omgerekend gaat het
om ongeveer 10 mld. Daarnaast is er al voor de zomer
1,8 mld. heel concreet ingevuld aan bezuinigingen voor
het moment dat de crisis weer wat voorbij is en in 2011
de economie weer wat aantrekt. Dat moet dan uitgevoerd worden. Niemand kan met droge ogen volhouden
dat het kabinet op zijn handen heeft gezeten en in de
afgelopen maanden al niet voorbereidingen heeft
getroffen voor het moment dat die crisis weer wat
voorbij is en de overheidsfinanciën weer verder op orde
moeten worden gebracht. Die opgave is natuurlijk zo
groot, dat wij er nog wel wat jaren mee bezig zijn.
Vandaar die heroverweging om de noodzakelijke
voorstellen eruit te kunnen halen. Politiek gezien moeten
die uiteraard worden opgepakt. Misschien kan het zelfs al

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Rutte (VVD): Als u niets doet, neemt de schuld
ieder jaar met 35 mld. toe. U zegt dat u wacht tot de
economie aantrekt en dat dit hopelijk in 2011 het geval
is. Wat als het 2012 of 2013 wordt? Hebt u in dat geval al
die jaren nodig om niets te doen en daarmee de schuld
met 70 mld. of 100 mld. te laten oplopen?
De heer Slob (ChristenUnie): Men zegt wel eens dat een
mens het meest lijdt door het lijden dat hij vreest.
De heer Rutte (VVD): Geeft u nu eens antwoord. U bent
meestal veel duidelijker, mijnheer Slob. Wat een vaag
verhaal.

Algemene politieke beschouwingen

2-80

Slob

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Wat betreft CO2-opslag
zijn wij het met elkaar eens. Wij vinden dat ook een
noodzakelijk ontwikkeling. Wij willen die steunen, zij het
niet in Barendrecht. U weet echter ook dat CO2-opslag er
pas zal zijn als u de laatste kolencentrale wilt sluiten.
Daar zit een groot probleem. U moet in ieder geval nu
hier uitspreken dat vier nieuwe kolencentrales ongewenst
zijn. Dan kunnen wij vervolgens zoeken naar de manier
om dat te verhinderen. Wij doen voorstellen voor een
kolenbelasting en voor het stellen van hogere uitstootnormen. Die uitspraak moet u dan doen, want anders
geeft u ruim baan aan kolencentrales.

De heer Slob (ChristenUnie): Het is best een gewaagde
uitspraak als ik er een jaar aan vast plak, want dat zal
misschien een heel moeilijke opgave worden, maar als ik
aangeef dat ons perspectief is dat de laatste kolencentrale gesloten moet worden, dan zeg ik daarmee toch dat
kolencentrales wat ons betreft ongewenst zijn? Wij willen
ze dicht hebben. Laten wij zoeken naar mogelijkheden.
Voorzitter. De ambitie van het kabinet is slim, schoon,
sterk, solidair en solide. Dat is een prachtige volzin. Ik
zeg in eigen woorden dat de heroverwegingen moeten
bijdragen aan, wat ik dan maar noem, rechtvaardige
economische verhoudingen. De sterkste schouders
moeten de zwaarste lasten dragen en de rekening mag
niet alleen bij de jongere generatie worden neergelegd.
Er moeten mogelijkheden voor iedereen zijn om zelf
inkomen te verwerven; wij moeten mensen niet te snel
afschrijven. Wij moeten zorgen voor degenen die dat
zowel in eigen land als daarbuiten echt niet zelf kunnen.
De overheid dient als schild voor de zwakken en er moet
absolute voorrang zijn voor duurzame investeringen. Dat
betekent concreet, als je dan nadenkt over wat er
allemaal moet gaan gebeuren, en ik doe maar willekeurig
een greep, dat nogal wat onderwerpen wat ons betreft
gewoon bespreekbaar zijn. Wij kennen geen taboes. Ik
weet dat het misschien een cliché is, maar ik zie
oppositiepartijen die wel taboes hebben. Er zijn er in
ieder geval heel wat langsgekomen. Je moet het echter
wel kunnen hebben over zo’n hypotheekrenteaftrek. Die
moet in het totaal worden meegenomen, om te beginnen
misschien de aflossingsvrije hypotheken. Ik geef aan de
heer Rutte mee om daarover eens na te denken. Niet het
zo hoog mogelijk houden van de aftrekbare rente, maar
het aflossen van de schuld verdient ondersteuning.
Volgens mij zouden liberalen daar ook best vol voor
kunnen gaan. Ik denk ook aan de rijksdienst zoals die is
genoemd; er mag zeker gekeken worden wat daar
mogelijk is, al moeten wij de kwaliteit wel hoog houden.
Ik denk aan de samenvoeging van ministeries.
Bij de herziening van het belastingstelsel zou ik het
kabinet willen meegeven om toch nog eens even naar
onze oosterburen te kijken. De Duitsers hebben, omdat
zij daarvoor een duidelijk doel hadden, een Duitse
eenheidsbelasting gekend. Misschien moeten wij voor de
toekomst, als de schuld echt zo groot is, eens denken
aan een crisis- en hersteltaks in die geest. Dat is ook
solidariteit naar de toekomst toe.
Wat ons betreft mag ook gekeken worden naar een
sanering van de enorme wirwar van innovatiesubsidies
bij zowel OCW als EZ., want daar kom je echt niet meer
uit. Een vereenvoudiging van het toeslagendoolhof, al
moeten wij daarbij dan het kind niet met het badwater
weggooien. Kijk ook nog eens even naar de WW-premie
voor werknemers, die nu structureel op nul in de boeken
staat. Misschien mag je in 2011 ook van hen iets vragen
om de WW-potten te vullen, als het aantal werklozen nog
steeds zo hoog is. Ik denk ook aan de waarborging van
het stelselmatig vervangen van vuile door dure energie.
Er zou nog veel meer te noemen zijn, maar dat doe ik in
verband met mijn spreektijd niet. Al deze keuzes moeten
echter in het teken staan van onze doelstelling om te
komen tot een sociale en duurzame economie. Ik zou het
plezierig vinden om van de minister-president te horen
hoe hij in de komende tijd de Tweede Kamer bij dit
ingrijpende proces wil betrekken.
Een stabiel en betrokken Nederland zal moeten blijven
bijdragen aan rechtvaardige verhoudingen wereldwijd,

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

deze kabinetsperiode een eerste invulling krijgen. Dat zou
mijn voorkeur hebben.
De heer Van der Vlies (SGP): Uw collega’s uit de
coalitie hebben zich daartoe in de loop van dit debat
verplicht. Dat doet u neem ik aan ook wel. Ik ontken
natuurlijk niet dat die 10 mld. of daaromtrent – het is uw
rekensom – op de plank liggen of onderweg zijn. Maar
het gaat om 35 mld. Er moet dus nog een heleboel
gebeuren. Wij moeten er op tijd bij zijn en het tij niet
laten verlopen. Dat is eigenlijk mijn pleidooi. Ik heb u zo
begrepen dat u zegt: volgend voorjaar gaan wij hierover
de concrete politieke beslissingen nemen, hoe het dan
ook staat met het economische tij.
De heer Slob (ChristenUnie): Mijnheer Van der Vlies, u
hebt mij uitstekend begrepen. Hartelijk dank voor de
samenvatting.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U vroeg terecht aan de
heer Balkenende of hij naar Kopenhagen gaat. Ik ben het
volstrekt met u eens dat hij daar moet zijn. Ik zou wel
iets meer duidelijkheid willen hebben over uw eigen
opvatting over klimaat, met name over de kolencentrales.
Als u daar nog passages aan gaat wijden, dan wacht ik
daarop.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik meen dat u toen even
weg was, maar aan het begin van mijn termijn heb ik het
perspectief geschetst richting 2020. Ik heb aangegeven
dat ons perspectief is dat de minister Cramer van die tijd
de laatste kolencentrale met een officiële handeling sluit.
Want wij maken ons ook zorgen over die ontwikkeling. Ik
weet dat het een heel lastige opgave zal worden, maar je
moet iets hebben waar je naar wilt streven. In een
interruptiedebat met mijn collega Van Geel heb ik al
aangegeven dat er wel mogelijkheden voor zijn. De
komende periode gaan wij verder spreken over het
referentiekader. U weet dat het in dat referentiekader
lastig is om duurzaam echt voorrang te geven. Je bent
verplicht om alle aansluitingen te accepteren. Als wij die
verplichting weg zouden kunnen krijgen, hebben wij
meer mogelijkheden om duurzaam echt voorrang te
geven. Wat ons betreft is dat absoluut noodzakelijk. Wat
ook van belang is, is dat wij gaan nadenken over een
verplichte CCS, een verplichte CO2-opslag. Als je dat te
vrijblijvend houdt, kom je er met elkaar ook niet. Dat zijn
wat ons betreft echt vrij stevige voorstellen om te kijken
of wij verder kunnen komen. Het is niet acceptabel dat
de kolencentrales zomaar door kunnen gaan. Dat brengt
ons veel verder af van die prachtige doelstelling die wij
hadden geformuleerd. Na 2011 komt die wel in beeld,
maar 2020 willen wij ook halen.

Algemene politieke beschouwingen

2-81

Slob
via ontwikkelingssamenwerking, via initiatieven zoals het
Mensenrechtenfonds, dat wat ons betreft ook wordt
ingezet ter vermindering van het religieuze geweld in
landen als Indonesië en India, maar ook via vredesmissies, zoals nu in Uruzgan. Nederland neemt hier
verantwoordelijkheid. Wij hebben diep respect en grote
waardering voor de inzet van onze mannen en vrouwen
in dat gebied. Wij realiseren ons in deze dagen eens
temeer dat hun inzet niet zonder gevaar is. Onze
internationale inzet is van belang. Ook ons welzijn en
onze veiligheid zijn daarmee gediend.
Dat brengt mij tot een aantal opmerkingen over de
veiligheid in ons eigen land. Vorige week kwam het
goede nieuws dat het kabinet de overlast van coffeeshops en drugswinkels verder gaat aanpakken. Chapeau
ook aan een gemeente zoals Rozendaal. Wij willen echter
ook graag voortgang zien – dat is nog niet overal het
geval – in het aanpakken van coffeeshops in de nabijheid
van scholen, zoals wij hebben afgesproken. Er zijn toch
een paar gemeenten die daarbij, op zijn zachtst gezegd,
niet zo’n haast maken. Veiligheid is ook alleen mogelijk
als een overheid kan steunen op betrokken burgers en
als burgers zich gesteund weten door politie en justitie.
Daarom is het zo belangrijk dat ook in een tijd van
bezuinigingen de politie operationeel op sterkte blijft en
wij blijven investeren in de buurten om overlast en
verloedering tegen te gaan. Daarom is het ook belangrijk
dat het door de ChristenUnie gepropageerde burgernet
een succes is geworden, in ieder geval in de gemeenten
waar wij er nu mee geëxperimenteerd hebben. Wij
zouden heel graag een landelijke invoering tegemoet
zien. De ambitie mag best iets hoger dan de 50
gemeenten die nu voor volgend jaar zijn voorzien.
De recente gebeurtenissen op het strand bij Hoek van
Holland stellen ons voor veel vragen. Is het normaal dat
er ME nodig is om veiligheid te creëren tijdens iets wat
als een feest bedoeld is? Is het normaal dat wij kennelijk
wel weten wie de herrieschoppers en rotzooitrappers zijn
maar dat ze toch hun gang kunnen gaan? Ik vraag het
kabinet in te gaan op wat voor ons toch wel een
kernvraag is: moet zo’n feest nou per se doorgaan als
het zonder ME-cordon niet gezellig blijft?
En dan moet mij nog iets van het hart. Dat heeft te
maken met een klimaatverandering die ik in ons land
waarneem, niet meteorologisch maar sociaal-cultureel.
Wij kregen daar volgens mij al een beetje een voorbeeld
van in de bijdrage van de heer Wilders zo-even. Ons land
heeft een verleden om trots op te zijn als het gaat om de
omgang met religieuze en etnische verscheidenheid. Wij
hebben daarin een traditie die teruggaat tot de zestiende
eeuw, naar verdragen als de Pacificatie van Gent en de
Unie van Utrecht. Andersdenkenden en vervolgden
vonden door de geschiedenis heen steeds een veilig
onderkomen in ons land. Kijkend naar die geschiedenis
is het schrijnend dat er in onze tijd serieus voorstellen
worden gedaan die erop neerkomen dat wij onze
langgekoesterde grondrechten aan bepaalde bevolkingsgroepen ontzeggen. Het conservatisme is niet in alles
mijn geloofsrichting maar deze breuk met de geschiedenis gaat mij zeer aan het hart. Ik vraag het kabinet om
daar voortdurend stelling tegen te nemen.
De heer Pechtold (D66): Is één van die grondrechten
ook dat je als homo’s gewoon samen kunt leven, samen
kunt trouwen en net kunt doen zoals man en vrouw?

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Slob (ChristenUnie): Zij mogen hun eigen
keuzes maken, inderdaad.
De heer Pechtold (D66): Dus u vindt dat acceptatieplicht
op scholen gewoon ook daarbij past en dat dit niet een
enkel feit kan zijn om iemand te ontslaan?
De heer Slob (ChristenUnie): In onze Nederlandse
traditie is het zo dat wij mensen de ruimte geven om
eigen persoonlijke keuzes te maken, maar wat er ook bij
hoort, is dat je ook het recht hebt om je te organiseren
vanuit een bepaalde overtuiging en ook om eisen te
stellen aan je personeelsbeleid. Dat kan breed. Dat geldt
voor politieke partijen, voor scholen, voor iedereen. Wij
hebben altijd ook de veerkracht gehad in Nederland – ik
vind het jammer om die wat te zien verdwijnen – dat wij
om konden gaan met die verschillen, dat wij daar ook
naar elkaar toe respect voor hadden, al waren wij het
misschien inhoudelijk hartgrondig met elkaar oneens.
De heer Pechtold (D66): Dat juich ik ook van harte toe.
Ik hoop dat u ook gemerkt hebt dat ik al jarenlang
verkondig dat ik een scheiding van kerk en staat wil maar
geen scheiding van kerk en straat, dat ik het juist toejuich
als mensen vanuit een bepaald ideaal of geloof zich
inzetten voor de maatschappij, zich organiseren of wat
dan ook. Maar ik vind het wel een beetje met twee
maten meten als u enerzijds aangeeft dat iets ziet
opkomen terwijl u anderzijds in een regering zit waar u
zelfs zaken probeert tegen te houden. Dat is bijvoorbeeld
dat je als homo ook kunt praktiseren datgene waar je je
seksueel toe aangetrokken voelt en dat je als homo ook
gewoon docent kunt zijn en dat je daarom niet ontslagen
kunt worden. Ik vind dat u daar altijd een beetje met
meel in de mond over praat.
De heer Slob (ChristenUnie): Nee, ik praat daar niet met
meel in de mond over. Ik vind dat iemand het recht heeft
om keuzes te maken als het gaat om zijn persoonlijke
levensomstandigheden, maar ik vind ook dat een school
het recht moet hebben om een eigen personeelsbeleid te
voeren en om dat vanuit zijn eigen overtuiging te doen.
Als dat personeelsbeleid niet in de haak is, dan zal de
rechter zich daarover moeten uitspreken. Zo hebben wij
dat in ons land geregeld. Maar er is ruimte, ook voor
organisaties, om vanuit de eigen grondslag eisen te
stellen aan het eigen personeel. Ik ben wel blij met het
feit dat u een breuk heeft hersteld ten opzichte van waar
D66 in de vorige periode voor stond. Want toen heb ik er
toch heel weinig van gemerkt dat men mensen ruimte
wilde geven om vanuit hun eigen geloofsovertuiging in
Nederland hun keuzes te maken. U weet hoe bijvoorbeeld uw voorganger daarover in deze Kamer een aantal
keren heeft gesproken. Dus chapeau dat u op dat punt
een wat andere richting inslaat.
De heer Pechtold (D66): Dank voor het compliment.
Daar viste ik niet naar, maar als vrijzinnig liberaal ben ik
hier zelfs bereid om de islam te verdedigen als het gaat
om vrijheden. Als u dit zo agendeert – als ik het goed
aanvoel agendeert u artikel 23 van de Grondwet inzake
vrijheid van onderwijs – dan wijs ik u – dat is toch ook
niet voor niets een volgorde – op artikel 1 van de
Grondwet dat onder andere zegt dat op geaardheid nooit
discriminatie van toepassing kan zijn. Ik zou heel blij zijn
als u dat in het kabinet verder bepleitte.

16 september 2009
TK 2

2-82

Slob
De heer Slob (ChristenUnie): Ik zie dit als een aansporing
of iets dergelijks. Zo zal het bedoeld zijn. Ik ga altijd uit
van de goede bedoelingen van de heer Pechtold, tot het
tegendeel blijkt.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Komt u ook op voor de
grondrechten van vrouwen die iedere avond worden
uitgemaakt voor ″hoer″?
De heer Slob (ChristenUnie): Zeker. Dat is niet acceptabel. Als mensen op die wijze bejegend worden, moet er
gewoon opgetreden worden. Zo hoort dat in onze
rechtsstaat.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): U wilt heel goed wie ik
bedoel, namelijk de Marokkaanse overlastplegers, die dat
constant doen.
De heer Slob (ChristenUnie): Aanpakken!
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Oké. Komt u ook op voor
de grondrechten van homo’s die op straat in elkaar
worden geslagen?
De heer Slob (ChristenUnie): Zeker. Dat is voor ons
reden geweest om er bij de kabinetsonderhandelingen
zeer op aan te dringen dat daarvoor aanvullende
maatregelen genomen worden. Dat zit in het kabinetsbeleid. Ik ben zeer blij met de wijze waarop de heer
Pechtold als minister dat onderdeel oppakt. Sorry, de
heer Plasterk; neem me niet kwalijk. Die man duikt overal
op. Dat is zo lastig. Het ene moment staat hij daar en
dan staat hij weer daar.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): We hebben een
verantwoordingsdebat gehad. U weet nog hoe dat ging:
het kabinet gaf zichzelf een groen vakje of een rood
vakje. Bij rood ging het helemaal niet goed en was het
kabinet zeer ontevreden over de eigen prestaties. Weet u
nog wat de kleur van het vakje was met betrekking tot
Marokkaanse overlastplegers? En welke concrete
resultaten moet dit kabinet volgens u wél laten zien?
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb de indruk dat u het
antwoord zelf al weet. Als u mij iets vraagt wat u zelf al
weet, is dat eigenlijk een beetje een zinloze bezigheidstherapie.

serieus namen. Ik vind het eerlijk gezegd triest dat nu in
steden als Amsterdam en Haarlem, helaas door partijen
als de SP en de VVD, herrie gemaakt wordt over
christelijke organisaties die een jaren- en jarenlange
traditie hebben op het gebied van hulpverlening, zoals
het Scharlaken Koord, Youth for Christ, het Leger des
Heils of De Hoop. Ze liggen onder vuur, alleen omdat ze
vasthouden aan de identiteitsgebonden basis van
waaruit ze altijd gewerkt hebben. Ook de onverdraagzaamheid jegens deze organisaties is een breuk met de
geschiedenis. Daarom vraag ik het kabinet om daar
stelling tegen te nemen. Misschien kan het kabinet die
lokale en – als die er zijn – landelijke politici verwijzen
naar een prachtige publicatie van de VNG: Tweeluik
religie en publiek domein. Daarin staat hierover heel
heldere maar ook volstrekt redelijke taal. Ik zeg het nog
maar eens in deze zaal: individuele vrijheidsrechten
stellen niets voor als zij niet ook als groep beleefd
kunnen worden.
Tot slot: uit alles wat hier en ook gisteren is gezegd, is
duidelijk dat we in velerlei opzicht een heel zwaar politiek
jaar ingaan. Ik wens het kabinet en ons allen Gods
onmisbare zegen toe bij het uitoefenen van onze
verantwoordelijkheden in deze tijd.
Mevrouw Kant (SP): Uw collega in de Eerste Kamer, de
heer Schuurman, heeft voorgesteld om tijdelijk een
crisisbelasting in te voeren. Is dat ook een van de dingen
die in het rijtje ″te doen″ gaat komen?
De heer Slob (ChristenUnie): U bent even de zaal uit
geweest. Dat kan ik mij voorstellen, want je moet af en
toe ook even een sanitaire stop hebben. Ik heb dat
genoemd. Ik heb als voorbeeld een crisis- en hersteltaks
genoemd, analoog aan de Duitse eenheidsbelasting.
Misschien niet in die omvang, want dan gaat het om 5%.
Dat is al heel wat, maar dit is wat ons betreft een van de
onderwerpen die moeten worden meegenomen in de
heroverweging. Het gaat niet alleen om bezuinigen. We
moeten ook bekijken of er rechtvaardige lastenverhogingen bij kunnen, als dat te rechtvaardigen is en
geen effecten heeft die wij met elkaar niet beogen. Dus
leest u het stenogram nog een keer door.
©

De heer Slob (ChristenUnie): U wilt via mij uw spreektijd
verlengen. Dat vind ik geen enkel probleem. Ik wil dit
best doorgeleiden. Dat moet gewoon aangepakt worden.
Als dat niet gebeurt – dat moet op lokaal niveau
gebeuren – moeten wij lokale overheden erop aanspreken dat zij de rechtsmiddelen die zij in handen hebben,
gebruiken om dat soort misstanden te laten verdwijnen.
Ook de opbouw van veel van onze collectieve
voorzieningen, bijvoorbeeld het onderwijs, de gezondheidszorg en de reclassering, heeft wortels in een rijke
geschiedenis. Zij komen niet alleen maar wel vaak voort
uit activiteiten van kerken die hun maatschappelijke taak

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Nederland
dreigt te overstromen: de werkloosheid verdubbelt in een
jaar, de staatsschuld stijgt en de economie krimpt. En
waar is de premier? Die zit met zijn vinger in de dijk van
de Hedwigepolder, en dan ook nog eens aan de
verkeerde kant.
Dit is niet alleen een economische crisis. Het is een
morele crisis, zegt Herman Wijffels, grondlegger van dit
kabinet. Het is een waardecrisis. Bankiers hebben in hun
tomeloze hebzucht naar bonussen onverantwoorde
risico’s genomen. Een feest van egotripperij dat
miljoenen mensen elders op de wereld aan de bedelstaf
heeft geholpen. Die bankiers staan symbool voor een
economie met een extreem korte horizon, gericht op
eigen winstbejag. Zonder schaamte, zoals Rijkman
Groenink die een falend ABN AMRO met 23 mln. in de
zak verliet.
Deze cultuur van zelfverrijking is ook overgeslagen
naar de publieke sector. Om de genationaliseerde bank
Fortis-ABN AMRO uit het slop te halen moet aan

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Het vakje was rood. Het
kabinet was dus niet tevreden over de eigen inspanningen. Misschien was u dat vergeten, maar wat verwacht u
dat het kabinet nu wél gaat doen om de grondrechten
van vrouwen en homo’s in Nederland te waarborgen?

Algemene politieke beschouwingen

2-83

Halsema
politieke toppers als VVD’er Gerrit Zalm en CDA’er Joop
Wijn een ton of zes, zeven worden betaald. Medisch
specialisten worden woest als ze iets minder dan vijf ton
dreigen te gaan verdienen. Rik Felderhof, in dienst van
de publieke omroep, omzeilt trots de Balkenendenorm en
zegt daarbij: omdat ik het waard ben. Wat denken ze
eigenlijk wel, al die veelverdieners? Zijn al die leraren en
verpleger met hun modale salarissen dan minder waard?
Het zijn uitingen van hebberigheid en van een gebrek
aan publieke dienstbaarheid.
Deze kleine voorbeelden van de waardecrisis hebben
grote gevolgen. Opgehitst door materieel gewin leven
we op een veel te grote ecologische voet. We putten
onze aarde uit ten koste van miljoenen armen, branden
onze bossen af, jagen ons grondstoffen er in een
noodgang doorheen en zadelen ons nageslacht op met
schulden en een onleefbare wereld. Achter de kredietcrisis, de klimaatcrisis, de energiecrisis en de voedselcrisis gaat deze waardecrisis schuil. Ik spreek van een
hebberige en kortademige cultuur, waarin de jacht op
materieel gewin allesbepalend lijkt te zijn geworden en
hyperconsumptie als het hoogste geluk wordt
beschouwd. Die cultuur is het meest zichtbaar en
schrijnend bij de topverdieners binnen en buiten
Nederland.
De premier heeft zichzelf benoemd tot ″chef normen
en waarden″, ook al heb ik daar de laatste twee jaar
eigenlijk niets meer over gehoord. Ik zou denken dat dit
het moment is, voor echte normen en waarden en niet
alleen een campagne tegen hondenpoep. Waar is de
premier? Wat is zijn oordeel over deze waardecrisis? Wat
is zijn oordeel over de beloningen in de financiële
sector? In de bancaire code zitten allerlei gaten, zodat er
toch weer bonussen worden gerechtvaardigd. Gaat de
premier daarmee eigenlijk akkoord? Stelt hij een norm?
Wie de waardecrisis wil beantwoorden en de toekomst
van Nederland veilig wil stellen, zal leiderschap moeten
tonen. Dat vraagt om heldere publieke normen en politici
die zich uitspreken voor de waarden die zij verdedigen
en voorleven: medemenselijkheid, solidariteit, rechtvaardigheid en duurzaamheid. Dat gebeurt niet. Vicepremier
Bos deed – eerlijk is eerlijk – gisteren een aardige poging
in zijn republikeinse troonrede. Overigens drong daarbij
zich bij mij wel de vraag op waarom de koningin die
tekst niet een uur eerder mocht voorlezen. Dat was ook
voor haar een stuk aardiger geweest.
Politici zijn bang voor impopulaire beslissingen. De
neoliberale revolte heeft haar sporen nagelaten, de
publieke zaak verzwakt en uitgeleverd aan managers en
adviseurs. Niemand regeert, zegt journalist Marc
Chavannes. Het openbaar bestuur is vermarkt en de
politiek is geprivatiseerd; dat is het probleem. Zo kan het
gebeuren bij de Westerschelde en de Hedwigepolder dat
de regering na een halfjaar nadenken besluit om een
commissie van deskundigen in te stellen die het werk
moet gaan overdoen van een commissie van deskundigen die een halfjaar eerder een duidelijk advies heeft
gegeven. Enzovoort, enzovoort.
Als er één moment is waarop de politiek haar macht
en politieke primaat moet teruggrijpen, dan is dat wel
nu. De markt heeft opzichtig gefaald en de samenleving
vraagt om publiek en politiek leiderschap, om duidelijk te
maken welke koers ingeslagen wordt. Waar is de
premier? Wij kampen met een onzichtbare premier.
Natuurlijk, hij zoekt zijn momenten van zichtbaarheid,
licht verteerbaar en electoraal sexy: in een raceauto en

zwaaiend met een sms van Jan Smit. Maar tijdens de
wekelijkse persconferenties en in het wekelijkse gesprek
grossiert de premier in nietszeggendheid. Geen premier
die een onzeker land toespreekt, geen visie op een
toekomstige duurzame economie, sociale rechtvaardigheid en emancipatie en geen visie op het versterken van
mensen.
Wij beschouwen de premier ook in de eerste plaats als
verantwoordelijk voor deze Miljoenennota die elke visie
en elke richting ontbeert. Minister Bos maakte zich twee
jaar geleden nog hard voor een breed welvaartsbegrip,
namelijk ″bruto nationaal geluk″. Nu gaat het uitsluitend
over geld, de oplopende staatsschuld. President Sarkozy
heeft aangekondigd om welzijn en geluk op te nemen als
economische meeteenheden waardoor bij aanstaande
bezuinigingen niet alleen de effecten op de financiën en
de economie worden gemeten, maar ook de gevolgen
voor onze samenleving, die voor ons milieu en voor onze
kwaliteit van leven. Ik verzoek het kabinet om op zeer
korte termijn een reactie te geven op het rapport van de
Nobelprijswinnaars Joseph Stiglitz en Amartya Sen,
waarop Sarkozy zijn nieuwe beleid baseert.
Het kabinet maakt omstandig duidelijk hoe moeizaam
de toestand van de schatkist is, maar het doet daar
verder niets aan. Het komt niet verder dan het instellen
van twintig ambtelijke werkgroepen. De enige vraag aan
deze werkgroepen is om met een bezuiniging van 20% te
komen. Er moet 35 mld. bezuinigd worden en ambtenaren mogen uitzoeken hoe dat moet. Waar is het kabinet
en waar is de premier? Waarom selecteert en prioriteert
de premier met zijn kabinet niet de terreinen waarop hij
wil ingrijpen met het oog op solide overheidsfinanciën in
de toekomst? Heeft het kabinet geen enkel idee wie moet
opdraaien voor de oplopende tekorten? Het zou zich in
ieder geval moeten wagen aan de uitspraak dat de
mensen met de smalste beurs en de minste kansen
gespaard dienen te blijven. Waarom moet elke werkgroep een bezuiniging van 20% realiseren? Wat is dat
voor kaasschaaf of beter, welke botte bijl is dat? Bij de
hypotheekrenteaftrek kan dat percentage fors hoger zijn.
Dat geef ik direct toe. Maar bij onderwijs is dat percentage absurd. In onderwijs moet juist geïnvesteerd
worden, evenals in de studenten die nu gekort dreigen te
worden op hun beurs.
Waarom gaan alle gelden voor milieu, natuur en
duurzame energie op de schop zonder dat daarbij de
spijkerharde voorwaarde wordt gesteld dat het kabinet
hoe dan ook klimaatdoelstellingen gaat realiseren en dat
het zelfs een grotere inspanning gaat leveren? Of mag de
nationale milieuschuld de komende jaren weer oplopen
ten gunste van de staatsschuld? Waarom wordt niet de
harde randvoorwaarde gesteld dat bij alle heroverwegingen de solidariteit tussen de generaties daadwerkelijk
versterkt wordt? Waarom speculeerde minister Bos bij de
aanbieding van de Miljoenennota weer over de
mogelijkheid dat investeringen voor veiligheidsoperaties
en het klimaat wel uit het bestaande budget voor
Ontwikkelingssamenwerking worden gefinancierd? Het
kan toch niet zo zijn dat de prijs van onze crisis bij de
allerarmste landen wordt gelegd? Deze vraag stel ik ook
aan de premier.
Premier, waar zijn uw keuzes? Waar wilt u uitkomen?
De Raad van State is terecht uitermate kritisch over de
twintig werkgroepen. Het politieke karakter van deze
heroverweging kan niet ontlopen worden, aldus de raad.
En zo is het. Premier, u moet zelf aan het werk. Natuurlijk

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-84

Halsema
moeten de overheidsfinanciën op de langere termijn op
orde komen, maar daaraan moeten wij werken in het
volle besef dat wij ons op een keerpunt, een kantelpunt,
in de geschiedenis bevinden. Hoe gaan wij het vertrouwen van burgers herstellen?
Premier, u kent de opvattingen van de GroenLinksfractie over een duurzame economie waarin de vervuiler
betaalt en arbeid goedkoper is. U kent onze wens om
grote investeringen te doen in onderwijs en in de zorg. U
kent ook onze opvatting die inhoudt dat internationale
solidariteit juist nu geldt. Waar staat u? De eerste toets
voor geïnspireerd en overtuigend leiderschap is de wijze
waarop wij omgaan met de wereld om ons heen. Het
eerste bewijs van het falen daarvan is onze omgang met
Afghanistan, een missie zonder missie. De missie is bijna
afgelopen, of gaat het kabinet er nog eens twee jaar
achteraan plakken? Het land verkeert in een miserabele
staat. Terecht klaagt de militaire vakbond over de
corruptie en het gebrek aan goed bestuur. Ik zou het
kabinet willen verzoeken om de Kamer voor 1 januari een
militaire exitstrategie en een politieke strategie voor de
periode daarna te zenden.
De grootste internationale gebeurtenis voor dit najaar
is zonder twijfel de top in Kopenhagen waarop een
nieuw en ambitieus klimaatakkoord moet worden
gesloten. Wij hopen dat de Verenigde Staten mee gaat
doen en wij moeten landen als Rusland, China en de
ontwikkelingslanden erbij weten te houden. Wij moeten
er samen voor zorgen dat verdere opwarming van de
aarde wordt tegengehouden. Kopenhagen is het moment
om internationale effectieve doelen en maatregelen af te
spreken. Het is bovendien een politieke kans, een kans
om de burgers van de wereld te laten zien dat de
wereldleiders hun particuliere en nationale belangen niet
belangrijker achten dan onze gezamenlijke toekomst.
Vorige week kondigde de Europese Commissie aan in
Kopenhagen minder geld aan arme landen te beloven
dan op Bali is afgesproken: 2 mld. tot 15 mld. terwijl de
EU minimaal met 35 mld. moet komen. Elk akkoord
mislukt namelijk als arme landen zelf de kosten van
klimaatverandering moeten gaan dragen. Laten wij wel
wezen: de rijke landen hebben de kredietcrisis veroorzaakt en de rijke landen hebben tientallen jaren veel te
veel CO2 de lucht in geblazen. Op hen, op ons, rust een
zware verantwoordelijkheid. Hoe hard zijn dan de
ambities van het kabinet? Wie gaat die verdedigen in
Kopenhagen? Is dat alleen minister Cramer of gaat de
premier ook? Ik doe een appel – ik sluit mij graag aan bij
de fractie van de ChristenUnie – op de premier om daar
te zijn en zich in te zetten.
Waar het kabinet nalaat om met een duidelijk
vergezicht te komen, doet GroenLinks dat wel in zijn
tegenbegroting voor 2010, Groen werkt! Deze is een
vervolg op de twee green deals die wij de afgelopen
anderhalf jaar hebben ingediend. Er staan ambitieuze
voorstellen in die ook de schatkist van Nederland op de
lange termijn te helpen vullen. Wij willen graag een
serieuze reactie van de premier. Wij bepleiten een
doorbraak in duurzame energie. Die is nodig. In plaats
van te investeren in wind- en zonne-energie, bouwen de
energiebedrijven nu vier nieuwe kolencentrales.
Nederland is een achterblijver in Europa. Minister
Cramer maakt zich daarover terechte zorgen. Ondertussen doet zij echter niets anders dan wachten op een
evaluatie die ergens medio volgend jaar moet komen,
terwijl wij allemaal weten dat de doelen niet worden

gehaald. Haar eigen onafhankelijke bureau heeft dat net
weer berekend. Ook de 2% energiebesparing wordt niet
gehaald.
Wat vindt de premier, moeten er kolencentrales
komen? GroenLinks vindt van niet. Wij willen met een
extra kolenbelasting de bouw van centrales ontmoedigen
of anders een verplichte uitstootnorm voor energiecentrales vaststellen. Wat wil het kabinet? En wat vindt
de premier? Wat vindt de premier eigenlijk van elektrische auto’s? Gaat hij zich inzetten? Gaat hij naar Japan
om daar te onderhandelen om ervoor te zorgen dat de
1500 banen bij NedCar kunnen worden behouden? Gaat
hij zich inzetten voor windenergie op zee? Gaat hij zich
inzetten voor een campagne voor een vleesloze dag?
De kilometerheffing is weer uitgesteld. Minister
Eurlings heeft inmiddels een dagtaak aan het drinken van
champagne, met dank aan de crisis- en asfaltwet. Hij is
echter muis- en muisstil over de enige maatregel die
echt helpt tegen files. Waar blijft dit wetsvoorstel? Of zou
ik de premier mogen vragen: wanneer valt sint-juttemis
dit jaar?
Dat het kabinet geen visie of richting heeft, geen
politieke randvoorwaarden formuleert, wreekt zich
ogenblikkelijk bij die ene keuze die het kabinet wel maakt
of misschien maakt, namelijk de AOW. Daar gaat het
gelijk fout. De AOW gaat niet alleen over bezuinigen. De
AOW gaat over veranderende levenspatronen. Wij leven
langer, studeren langer voor wij gaan werken, wisselen
vaker van baan en onderbreken die voor zorgtaken. Ik
zeg het nog maar eens, mevrouw Kant: vrouwen doen
veel te weinig mee op de arbeidsmarkt. Dat zijn heel
goede redenen om naar oude regelingen te kijken. We
leven gelukkig niet meer in de jaren vijftig van de vorige
eeuw. Aanpassing van de AOW is niet alleen een
financiële aangelegenheid, het is een kwestie van
solidariteit. Met ons AOW-voorstel moet de SER
gemakkelijk tot overeenstemming kunnen komen. Na
veertig jaar werken mag je met 63 met pensioen. Het
levert op de lange termijn een houdbaarheidswinst op
van 1,1% van het bruto binnenlands product. Dat is ruim
6 mld. in euro’s.
De arbeidsmarkt en de sociale zekerheid doen ook niet
waarvoor ze bedoeld zijn. De crisis bewijst dat. Wie
worden er de dupe? Laagopgeleiden, allochtonen,
50-plussers en 25-minners, flexwerkers en kleine
zelfstandigen die met een eigen bedrijfje proberen rond
te komen. In onze tegenbegroting geven we kleine
zelfstandigen een lastenverlichting van een half miljard.
Door het milieu zwaarder te belasten kunnen wij de
lasten aan de onderkant van de arbeidsmarkt verlichten.
Dat levert kansen en werkgelegenheid op voor mensen
die nu de crisis betalen.
Minister Rouvoet bezigt sinds heel kort stoere taal
richting provincies en gemeenten. Laat hij nu zelf eens
zorgen dat de capaciteit in de jeugdzorg omhoog gaat,
zodat de wachtlijsten verdwijnen.
Het rommelt maar door en dat doet het al jaren lang.
GroenLinks pleit al heel lang met heel brede Kamersteun
voor een parlementair onderzoek. Wij weten dat er grote
onvrede bij de Partij van de Arbeid bestaat. Mijn vraag
is: mevrouw Hamer, kunnen wij op uw steun rekenen?
Ja, de crisis laat ons met een forse financiële schuld
achter. Hervormingen en lastenverzwaringen moeten die
wegwerken. De crisis geeft ons ook de kans om
Nederland beter te maken en om de allang bestaande
groene en sociale schuld weg te werken. In de oude

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-85

Halsema
economie werd er door taboepolitiek vooral en eenzijdig
gezorgd voor mensen die al een baan hebben, een huis
bezitten, pensioen genieten, bonusregelingen incasseren
en zo veel mogelijk in een auto willen rijden. GroenLinks
staat andere politiek voor, nieuwe verdelingspolitiek.
Onze waarden zijn: kansen voor outsiders op de
arbeidsmarkt, meer geld voor mensen die hard werken
met lage inkomens, het beste onderwijs voor ieders
talent, huizen voor jongeren en een groene wereld voor
onze kinderen. Wij willen politiek die zorgt voor eerlijk
delen, voor evenwichtige, groene economische groei. Wij
willen politiek die steun verleent aan het engagement en
de gemeenschapszin van burgers, politiek die kansen
biedt aan mensen en mensen als individuen benadert in
plaats van enkel op basis van groepskenmerken. Mensen
willen niet enkel gezien worden als allochtoon. Daar
worden ze ook schandelijk mee tekortgedaan. Een
allochtoon is ook een student, een moeder, een AOW’er,
een Ajacied, een ondernemer. Teveel politici sluiten al die
mensen in een wedstrijdje retorisch verplassen op in een
groep. Er wordt geroepen dat ″ze″ vernederd mogen
worden, het land uitgezet mogen worden of dat er met
scherp op hun benen geschoten mag worden.
Natuurlijk, het is volkomen terecht dat er gedebatteerd
wordt over de intolerantie van sommige conservatieve
moslims ten aanzien van vrouwen, homoseksuelen en
andersdenkenden. Het is ook uiterst noodzakelijk dat er
debatten plaatsvinden over overlast en criminaliteit,
veroorzaakt door Marokkaanse of Turkse Nederlanders.
Maar nog belangrijker is dat wij spreken over onderwijs,
selectie en toegang tot de arbeidsmarkt van al die jonge
mensen die individuele ambities hebben. Daar ligt de
sleutel voor succesvolle integratie en het voorkomen van
ellende later. Daarin ligt ook de toekomst van een
solidair land. Er is nieuwe politieke correctheid ontstaan
waarbij mensen enkel nog op culturele en etnische
groepskenmerken worden beoordeeld. Wij beschouwen
als bij uitstek de taak van de premier om daar tegenwicht
tegen te bieden, om minderheden actief en zichtbaar te
verdedigen tegen vooroordelen en kwetsuur, om ruimte
af te dwingen voor de individualiteit van mensen.
Voorzitter, ik zie de premier niet.
De enige reden dat dit kabinet tot stand kon komen, is
door zaken voor zich uit te schuiven. Dat zijn niet mijn
woorden, dat zijn de woorden van de fractievoorzitter
van de Partij van de Arbeid. Premier, ik spreek u daar
deze keer veel persoonlijker op aan dan bij vorige
beschouwingen. U bent niet alleen de premier van de
Hedwigepolder. Als u al leiding en sturing geeft, is dat
onzichtbaar. U maakt niet duidelijk waar u heen wilt en u
gedraagt zich als een beheerder. Ik verwacht dat u
morgen – en dat vind ik rijkelijk laat – leiding neemt, een
heldere visie geeft, duidelijke normen stelt. Doet u dat
niet, dan wordt het wellicht eens tijd om die Europese
sollicitatiebrief af te schrijven.

De heer Wilders (PVV): Ze waren er alle vier, al onze
leden. Dat is ook gezien. Ik geloof dat sommigen ook zijn
geregistreerd. Bij anderen was er iets met de machines.
Maar ze waren er alle vier, en ik zou het op prijs stellen
als u dit uit de wereld zou willen helpen, want dit moet
niet blijven hangen.
De heer Pechtold (D66): Als u uw bronnen controleert
bij de roll call, zoals dat zo mooi heet in Europa, waren
er vier van u afwezig. Dat is wat ik van de week al heb
aangegeven. Mocht ik weer fout zitten, zal ik net zo
ruiterlijk zijn als u zojuist.
De heer Wilders (PVV): Ze waren alle vier aanwezig,
mijnheer Pechtold, en ze hebben alle vier ook gestemd.
De heer Pechtold (D66): We zullen het nagaan en ik zal
er net zo ruiterlijk op terugkomen. Maar dit was het
minste van alles waar ik u zojuist op aanviel.
Voorzitter. Wat een afgang, wat een deceptie. Een
zwaar bevochten embargoregeling, en om wat onder
embargo te houden? Niets! Het enige beleid is de
embargoregeling zelf. Een menukaart zonder gerechten,
een spoorboek zonder bestemming. Uw zogenaamde
doorkijkje over hoe het verder moet na 2010, met veel
bravoure aangekondigd, is een gênante vertoning. De
onmacht regeert. Keuzes worden ontweken. Telkens weer
een nieuwe variant van uitstel: eerst de 100 dagen
snuffelstage, toen de commissies van uit- en afstel en
daarna uw crisis over het crisispakket. En nu weer de
ambtenaren, de vierde macht als vluchtheuvel. Alles om
maar niet te regeren.
U wilt een brede maatschappelijke discussie, een
debat, en ik zeg u hier en nu: daar doe ik niet meer aan
mee. Als u de vraag bij de bevolking wilt neerleggen,
prima, maar dan maar bij verkiezingen. Dan hebben wij
een verkiezingsdebat. Ik ben er klaar voor, want ik ben er
klaar mee.
Deze beleidsloze begroting bevestigt de gespletenheid
van deze coalitie en gaat voorbij aan de fundamentele
vraag: hoe voorkomen wij dat onze maatschappij door
stuur- en visieloosheid in tweeën uiteenvalt?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil even weten wat u
daarmee bedoelt. Gaat u ook weglopen, of wat moet ik
me voorstellen?
De heer Pechtold (D66): Waar?
Mevrouw Hamer (PvdA): Nou, hier.
De heer Pechtold (D66): Ik sta.
Mevrouw Hamer (PvdA): U zei: ik doe niet meer mee.

©
De heer Pechtold (D66): Voorzitter ...
De heer Wilders (PVV): Voorzitter. Voordat de heer
Pechtold begint, zou ik graag een ding recht willen
zetten.
Wij bestrijden elkaar te vuur en te zwaard, maar het
moet wel om de waarheid gaan. Ik heb even geïnformeerd over wat u zei over de stemmingen.

Tweede Kamer

De heer Pechtold (D66): Maandag.

Algemene politieke beschouwingen

De heer Pechtold (D66): O, ik doe niet meer mee aan
het maatschappelijk debat dat wij in het land gaan
houden. Er komt kennelijk weer zo’n nieuwe 100
dagentour. Ik zei: daar doe ik niet meer aan mee.
Mevrouw Hamer (PvdA): Hebt u de vorige keer
meegedaan dan?
De heer Pechtold (D66): Nou, getracht het te volgen.

16 september 2009
TK 2

2-86

Pechtold
Mevrouw Hamer (PvdA): O, u ging achter het kabinet
aan!
De heer Pechtold (D66): Net zoals die Floris Wouterlood
en al die anderen die voor 3 mln. naar de Utrechtse
hallen werden gehaald. U weet wel, van de prospectus.
Weet u nog, dat mooie kleurending?
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat moet ergens in mijn
geheugen zitten. Maar ik schrok even. Ik dacht dat u
bedoelde dat u stopte met uw Kamerwerk de komende
tijd, maar dat is niet zo?
De heer Pechtold (D66): Nee.
Mevrouw Hamer (PvdA): O gelukkig!
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik zie nog steeds een
Nederland, vitaler en internationaler dan ooit, tegenover
een Nederland dat in angst leeft voor de onbekende
ander, het abstracte Europa, de onzekere toekomst.
Ouderen, gevangen in hun baan, tegenover jongeren
zonder baan: 11% en stijgend. Autochtonen, somberend
over hun buurt, tegenover nieuwkomers die zich keer op
keer moeten bewijzen. Mannen, veroordeeld tot het
kostwinnersmodel, tegenover vrouwen, aangemoedigd
om thuis te blijven. Ik zie een kansrijk tegenover een
kansarm Nederland. Ik verzet mij tegen dat angstbeeld,
dat doemdenken, want als ik om mij heen kijk, zie ik wat
wij gemeenschappelijk hebben. Ik hoor hetzelfde verhaal.
We hebben als Nederlanders allen dezelfde wensen: een
baan, een huis en opleiding, een gezonde leefomgeving
en een betrouwbare overheid. Zo simpel is het. Dat kan
ons binden.
Ik kijk om mij heen en vraag mij af: waar is die
betrouwbare overheid? Waar zit die daadkrachtige
regering? Het kabinet zit gevangen in de eigen coalitie en
in de polder: zeven verloren jaren, tussen 2006, de
laatste echte begroting, en dadelijk de begroting voor
2013, de eerste mogelijkheid om de bladzijde
Balkenende-Bos om te slaan. Zeven verloren jaren, daar
ligt u niet wakker van, want uitstel is u op het lijf
geschreven. Uw motto behoeft bijstelling: stilstaan,
vooruitschuiven, maar nog wel samen, tot over uw
politieke graf heen. Dit kabinet heeft zijn eigen beschermheilige, Sint Juttemis.
Ik spreek de minister-president vandaag aan op zijn
verantwoordelijkheid. Minister-president, ik heb zo
langzamerhand drie problemen met u. U agendeert
thema’s zonder deze uit te voeren. Ik noem de Kennisagenda. U bent toch voorzitter van het Innovatieplatform? Een ander voorbeeld is het klimaat. Dat was
toch uw missie, na Al Gore? Ik noem zelfs de normen en
waarden. Het noemen is leuk, maar wat doen we eraan?
Mijn tweede probleem is dat u verantwoordelijkheden
oppakt zonder deze aan te kunnen. Ik noem de oorlog in
Irak, de Westerschelde en de crisiswet. Mijn derde
probleem is dat u een ministeriële en collegiale
verantwoordelijkheid hebt zonder die in te vullen. Ik
noem het Koningshuis, van Mozambique tot Guernsey. Ik
noem ministers, van Verdonk tot Vogelaar. Ik noem
ambtenaren, de Catshuisbrand. Als het erop aankomt,
bestempelt u een ander als onzorgvuldig, onjuist en
onvolledig maar de enige vraag die na dat debat blijft
hangen is: welk oordeel past uzelf?

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Ik pak er vier thema’s uit: kennis, klimaat, arbeidsmarkt
en crisiswet. Ik zie u duiken bij de Kennisinvesteringsagenda. Vroeger was dit een doel en nu – ik lees het in
de antwoorden – een ″inspiratiebron″. Ik noem de
Lissabonagenda die op de schroothoop ligt. Er wordt
vastgehouden aan de zes-mintraditie en we zakken af tot
de OESO-norm. Dat betekent dat onze leerlingen op het
gebied van rekenen in dezelfde categorie vallen als
Slovenië. Achteruitgang verkopen als ambitie, dat is de
lamlendigheid van het kabinet. Als camouflage voor het
gebrek aan visie komt er na tweeënhalf jaar een
commissie voor het hoger onderwijs uit de hoed.
Ik zie u ploeteren met de AOW, ik zie u lijdzaam
toekijken hoe vakbonden en werkgevers de verhoging
naar 67 jaar met vaste hand naar de afgrond duwen. Ik
zie u zweten met natuur- en klimaatbeleid. Uw doelen
verdampen. U verschuilt zich achter de energiebedrijven
en u roept op tot meer productie van duurzame energie.
Uw oproep blijft echter een zwaktebod. Hier bent u als
overheid aan zet. Als het bedrijfsleven zijn verantwoordelijkheid niet neemt, moet u als overheid ingrijpen.
Ik zie u spartelen met de crisiswet, uw zogenaamde
pièce de résistance, een wet die onze rechtsbescherming
overboord gooit, een wet waarvan het economische
effect overigens omstreden is. Een wet die, last but not
least, onvoldoende werk oplevert. Kortom, het is een wet
die zijn doel voorbijschiet. Paars deed het zo slecht nog
niet, met die deltawet, vindt u niet? Ik zie dat u het niet
aankunt en dat geldt ook voor degenen die naast u zitten
en toekijken.
We willen tolerant zijn, maar in plaats van spanningen
te verminderen of conflicten op te lossen, rakelt de
politiek tegenstellingen op, versterkt ze en drijft ons
verder uit elkaar. Al jaren gebeurt dit als het gaat om
nieuwkomers, maar dadelijk zal het ook gebeuren tussen
de generaties. We weten dat onze strijd tegen het
internationaal terrorisme zowel een bewapende strijd is
als een strijd om ideeën. Toch beperken wij Afghanistan
tot een discussie die slechts draait om weggaan of
blijven. Toch drijft onze buitenlandpolitiek tussen het
opgestoken vingertje en de uitgestoken hand met geld.
We merken dat onze democratie verouderd, achterhaald
en beschadigd is. We merken dat onze structuur niet
meer is toegerust voor deze tijd en dat onze cultuur een
gebrek aan private moraal hindert. In Noord-Holland
werden miljoenen verkwanseld, maar men bleef gewoon
zitten. Hier, in het hart van onze democratie, worden
parlementaire mores en elementair staatsrecht achteloos
terzijde geschoven en weigert de premier verantwoording af te leggen over de inval in Irak. Hoe lang houden
we nog vast aan een politiek stelsel uit 1848?
Ik zie ook een lichtpuntje. De minister van Economische Zaken bestuurt op afstand, trotseert het coalitieakkoord over de winkeltijden en geeft ook op zondag de
economie de ruimte. Chapeau! De wijsheid komt uit het
oosten, het Verre Oosten ditmaal.
Ik gebruik ferme woorden. Ik weet ook dat er geen
gemakkelijke antwoorden zijn. Nuance is geboden om de
complexiteit van onze uitdagingen recht te doen. Al
erken ik het risico dat een gebalanceerde boodschap
wordt overschreeuwd, ik ben ervan overtuigd dat waar
we overdrijven, demoniseren of aandikken, we uiteindelijk zullen verliezen en dat als we het politiek debat
simplificeren, we de beste oplossingen laten liggen. Wat
nu nodig is, is een optimistische visie, een vernieuwingsagenda met als uitgangspunt gelijke kansen voor insiders

16 september 2009
TK 2

2-87

Pechtold
en outsiders, voor alleenstaanden en koppels, voor jong
en oud, voor man en vrouw en voor huidige en
toekomstige generaties, en vanuit een duidelijk perspectief, namelijk keuzes.
Ik kies voor één Nederland. Daarvoor definieer niet op
de millimeter wat Nederlands is en wat niet. Ik stel onze
gezamenlijke toekomst centraal en niet onze diverse
afkomst. Niet voor niets komt in Nederland het beste van
de wereld samen: de ambitie van New York, de
handelsgeest van Rotterdam, maar ook de levendigheid
van Istanboel en de nuchterheid, nou vooruit, van
Zeeland.
In deze verscheidenheid zijn we elkaars gelijken en
daarom ook gelijke behandeling. Overlast en geweld in
trams, in scholen en in straten wordt niet geaccepteerd
als cultuurverschil, maar aangepakt door politie en
justitie, zonder onderscheid. Bovendien kent deze
bruisende smeltkroes één duidelijke grens: wij zullen niet
toestaan dat onze vrijheden in het gedrang komen.
Mijn samenleving kiest voor vernieuwing, voor een
AOW die mensen aan het werk houdt, omdat ze straks
weer hard nodig zijn. In 2040 komt Nederland 700.000
mensen tekort op de arbeidsmarkt. We koppelen een
later pensioen echter aan een leven lang leren – dat
werkt – met aantrekkelijke deelopleidingen, de instelling
van een wettelijk collegegeld en een universeel recht op
studiefinanciering, ongeacht leeftijd, want juist mensen
met zware beroepen zullen hier rond hun veertigste
gebruik van willen maken. Vernieuwing betekent ook:
van baanzekerheid naar werkzekerheid. Daarbij hoort ook
een modern ontslagrecht dat ouderen bevrijdt uit hun
gouden kooien en jongeren perspectief biedt. Om te
voorkomen dat mensen buiten de boot vallen, kiezen we
ook een kortere maar hogere uitkering bij werkloosheid
die mensen van baan naar baan helpt. Kortom, van
verzorgingsstaat naar participatiestaat.
Tegen het kabinet zeg ik: u hoort wel dat dit heel wat
anders is dan dat boekhouden van u.
De voorzitter: Ik was even afgeleid. Mevrouw Halsema
wil interrumperen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Alleen als de heer
Pechtold klaar is met zijn toekomstvisie.
De heer Pechtold (D66): Nee, dat gaat nog even door.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik stel een vraag over de
arbeidsmarkt waarover u spreekt. Er zijn een heleboel
voorstellen die me aanspreken en die ik ook in mijn
termijn heb genoemd. Ik weet alleen niet of we het op
het punt van de uitwerking helemaal met elkaar eens
zijn. U zegt: ouderen bevrijden uit hun kooi?
De heer Pechtold (D66): Ja, uit een gouden kooi. We
hebben een arbeidsmarktbeleid dat een verworvenheid is
van de vorige eeuw, maar dat ook past bij de vorige keer
als je kijkt naar de arbeidsmarkt van toen, waar mensen
40 jaar bij eenzelfde werkgever zaten en man en vrouw
niet samen verdienden. Dat moet je moderniseren. Daar
hoort voor mij bij arbeidsparticipatie, langer doorwerken,
AOW-leeftijd verhogen, ontslagrecht, kijken naar de
collectiviteit van cao’s, de WW-duur en -hoogte en ga zo
maar door.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Hamer (PvdA): Weet u hoe het gesteld is op de
arbeidsmarkt met veel mensen van 55 jaar?
De heer Pechtold (D66): Ja.
Mevrouw Hamer (PvdA): Noemt u dat een gouden kooi?
Als zij ontslagen worden, komen ze bijna niet meer aan
de bak.
De heer Pechtold (D66): Het gaat mij om de gouden
kooi van insiders en outsiders. Jongeren, die nu aan de
kant staan, die vaak als eerste ontslagen worden en
ouderen, die door het ontslagrecht worden vastgehouden in banen die soms niet meer bestaan, bijvoorbeeld
door de deeltijd-WW. Ik denk dat die een soort nieuwe
VUT dreigt te worden, wat verborgen werkloosheid met
zich mee kan brengen. Daar moeten wij in een totaal aan
arbeidsmarktdenken over durven praten. Ik heb het
prachtige rapport van de commissie-Bakker, waarin dat
wordt beschreven, daarom bovenop gelegd. Het
beschrijft ook het tekort van 700.000 banen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Het beschrijft ook een wereld in
de toekomst, maar wij leven nu. Wij weten nu dat de
positie van ouderen op de arbeidsmarkt buitengewoon
kwetsbaar is. Uw beeld dat de jongeren er het eerst
uitgaan, is soms waar, maar lang niet altijd. U wilt in
deze onzekere tijden mensen rechten, die al beperkt zijn,
want er is al veel versoepeld, verder ontnemen. Zo moet
ik u verstaan?
De heer Pechtold (D66): U kijkt niet goed naar de cijfers.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik kijk heel goed naar de cijfers,
maar ik luister ook heel goed naar de verhalen van
mensen.
De heer Pechtold (D66): Want het is natuurlijk niet zo.
De gemiddelde werkloosheid in Nederland, ouderen en
jongeren door elkaar, is 5%, maar u weet ook dat die van
jongeren op dit moment 11,3% is. Het zijn dus de
jongeren die op dit moment in de problemen zitten. Zij
worden ook als eerste ontslagen. Uw argument is om te
praten over een brede visie op de arbeidsmarkt. Het
gekke is dat ik twee, drie jaar geleden van u hoorde: nu
is het niet nodig, want het gaat goed met de economie.
Nu hoor ik van u: het is niet nodig, want het gaat slecht
met de economie. Daarmee probeer ik nu juist dat
moment bij u te vinden wanneer u zegt: dit is het
moment. Maar kennelijk heb ik dat net even gemist.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, en u heeft ook gemist dat
het op de arbeidsmarkt op het ogenblik anders gaat. De
gegevens die u noemt over jongeren, kloppen. Dat
percentage is hoger. Wij weten ook dat gelukkig door
alles wat er nu gedaan wordt ter bestrijding van de
jeugdwerkloosheid, jongeren nog steeds sneller aan de
bak komen dan een oudere die er eenmaal uit is. Ik maak
bezwaar tegen uw beeld van de gouden kooi van
ouderen op de arbeidsmarkt.
De heer Pechtold (D66): Ik heb het niet over de
arbeidsmarkt, maar over de arbeid. Ik heb het over een
loonmodel – dat is aan de ene kant te prijzen, maar aan
de andere kant een belemmering – dat in Nederland nog
steeds een rechte lijn omhoog kent, waardoor de jongere

16 september 2009
TK 2

2-88

Pechtold
veel goedkoper is dan de oudere. In het totale denken
over arbeidsmarktvisie moet je erover durven te praten
of, als wij naar de 67 jaar gaan, de oudere werknemer,
met al zijn extra rechten aan vrije dagen en noem maar
op, vervolgens nog zo veel meer moet blijven verdienen.
Dat is een visie op een toekomst die ik hier neerleg. Het
stelt mij teleur dat u alleen kijkt naar de zeer kortetermijnbelangen. U bent voor de volgende generatie een
groot probleem aan het maken, nu al.
Mevrouw Hamer (PvdA): U legt mij nu allerlei dingen in
de mond, wat ik zou vinden, maar u zegt dat de ouderen
op de arbeidsmarkt in een gouden kooi zitten. Daar had
u een jaar geleden misschien gelijk in, maar er is een
crisis aan de gang, waardoor veel ouderen dreigen, er
als eerste uit te gaan, terwijl zij dat helemaal nog niet
willen. Ik vraag u om afstand te nemen van het beeld
van een gouden kooi. Dat is het enige wat ik u vraag.

ging voor 2010. Zo is ook de hypotheekrenteaftrek er een
die er bij mij wel instaat, alleen voor de langere termijn.
Mevrouw Kant (SP): Nee hoor, het kan prima. Aftoppen
van hypotheekrente boven het 1 mln. om te beginnen.
Het is precies wat ik bij Pauw & Witteman zei en
waarvan u zei: ooooo, dat vind ik veel te weinig! Dat
vind ik ook.
De heer Pechtold (D66): Mevrouw Kant, luisteren ... Het
gaat erom of het CPB de maatregel goedkeurt als
bezuiniging voor een tegenbegroting. Daarom staat hij er
bij ons bij de langetermijndoorrekeningen bij, maar voor
de korte termijn, voor volgend jaar, kun je er niets mee.
Er moeten nog wetten komen.
Mevrouw Kant (SP): Mijnheer Pechtold, luisteren ...
De heer Pechtold (D66): Ja?

De heer Pechtold (D66): Ik heb die beeldspraak bewust
gekozen. De jongeren die buiten blijven, de outsiders, de
insiders, de bescherming die daardoor als een gouden
kooi kan dienen. Dat is wat ik neerzet. U moet daar niet
letterlijk het woord ″goud″ in zien, ik weet niet waar u op
aansloeg. Ik heb het over het beschermingsmodel. Ik
noem ook het ambtenarenrecht. In het verkiezingsprogramma van het CDA laat men dat helemaal varen. Dat
zijn beschermingsmodellen. U zegt dat de ouderen er als
eerste uitgaan. Nee, de jongeren gaan er vaak als eerste
uit.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik sla erop aan dat u altijd
generaties tegen elkaar opzet. Ik wil een arbeidsmarkt
waarop oud en jong mee kunnen doen, waar rechten zijn
en waar flexibiliteit is. Daar zijn wij naar op zoek.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Dit laatste kunt u niet
waarmaken. Het tegenover elkaar zetten van generaties
is wat het door u gesteunde kabinet aan het doen is. In
het gehele interview bent u alleen maar trots op wat u
niet doet, niet doet en niet doet; u lijkt de SP wel. U zorgt
ervoor dat er dadelijk niet alleen een staatsschuld, maar
ook een klimaatprobleem en andere naar volgende
generaties worden doorgeschoven. Daar komt nog bij
dat u het onderwijs op dit moment in de steek laat en
dat is pas een probleem voor de volgende generatie.
Mevrouw Kant (SP): Misschien wilt u ons even buiten
deze ruzie laten, als u het goed vindt.

Mevrouw Kant (SP): En lezen ... In onze tegenbegroting
staat wel dat we beginnen met het afbouwen van de
hypotheekrenteaftrek boven 1 mln. Het kan dus wel.
De heer Pechtold (D66): Dan heb ik straks nog meer
geld! Ik had namelijk boven 0,5 mln. Ik heb u alweer
links ingehaald!
Mevrouw Kant (SP): Dat wilt u dus ook.
De heer Pechtold (D66): Het staat zelfs in mijn verkiezingsprogramma!
De voorzitter: Dames en heren ...
Mevrouw Kant (SP): Waarom beticht u dan een andere
partij van niksdoen? Ik vind het een beetje flauw om dat
even in een bijzin te zeggen. We zijn het over sommige
dingen eens en over sommige dingen oneens.
De heer Pechtold (D66): Het was niet over niksdoen. Het
is ergens tegen zijn en dat was weer met de petjes en de
hoedjes en de kaartjes met ″Nee 67″. Dat is in de stijl van
het actievoeren.
Mevrouw Kant (SP): O, nu u het toelicht, mag u het van
mij zo vaak zeggen als u wilt!
De voorzitter: Nee mevrouw Kant, ik geef het woord
aan de heer Slob.

De heer Pechtold (D66): Ik vond het wel gezellig.
Mevrouw Kant (SP): Maar misschien mag ik u gelijk een
vraag stellen. Ik heb uw tegenbegroting gelezen en ik kan
mij nog een debatje bij Pauw & Witteman maandag
herinneren, toen wij het hadden over de hypotheekrenteaftrek. U bent daar voor. U dacht mij toen links in te
halen, maar ik zie daar in uw tegenbegroting niets van
terug.

De heer Slob (ChristenUnie): Ik hoorde de heer Pechtold
iets zeggen over het onderwijs. Als hij echter de stukken
en de cijfers kent, weet hij dat in deze periode 2 mld.
meer in onderwijs wordt geïnvesteerd. Dat is vele malen
meer dan D66 ooit in vorige kabinetten is gelukt.
De heer Pechtold (D66): Onzin.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb echter een vraag uit
zijn interessante ... ik noem het ook maar prospectus. Ik
mis de plaatjes, maar voor de rest lijkt het een beetje op
wat we al eens eerder hebben gehad.

De heer Pechtold (D66): Dat kun je niet voor 2010
inboeken. Ik heb dat bij het Centraal Planbureau
aangemeld. De hypotheekrenteaftrek staat voor de
langere termijn. Ook de gratis schoolboeken kunnen niet
per 2010 worden teruggedraaid, maar pas per 2011. Bij
mij werd die maatregel althans geweigerd als bezuini-

De heer Pechtold (D66): Dat is het nu net met een
prospectus. Daar zitten plaatjes in.

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-89

zorgtoeslag samenwonenden. Als u daar nog een
correctie op wilt voor de hoge inkomens, kunt u die
krijgen. Het gaat mij erom dat we terugdringen dat 70%
van Nederland op dit moment een zorgtoeslag krijgt en
dat daar nog een oneerlijk model inzit waardoor de
alleenstaanden minder krijgen dan de samenwonenden.
Dat is die gezinspolitiek van u.
De heer Slob (ChristenUnie): Nee, toch even scherp.
De heer Pechtold (D66): Ja, ik ben scherp.
De heer Slob (ChristenUnie): Er wordt nu gekeken naar
het huishoudinkomen.
De heer Pechtold (D66): Ja.

De heer Slob (ChristenUnie)
© M. Sablerolle – Gouda

De heer Slob (ChristenUnie): U wilt een behoorlijk
bedrag binnenhalen op de individualisering van de
zorgtoeslag.
De heer Pechtold (D66): Ja.
De heer Slob (ChristenUnie): Betekent dit dat meerpersoonshuishoudens voortaan worden gezien als twee
eenverdieners, als twee eenpersoonsinkomens?
De heer Pechtold (D66): Als twee keer één, ja. Wij
komen op voor de alleenstaanden, bijvoorbeeld bij de
zorgtoeslag. Daarmee is het overigens gierend uit de
hand aan het lopen, want 70% van Nederland maakt er
op dit moment gebruik van. Het is absurd dat iemand die
alleen is niet de helft krijgt van het bedrag dat mensen
krijgen die met zijn tweeën zijn, maar minder. Dat willen
we gelijktrekken en dat levert een behoorlijke besparing
op.
De heer Slob (ChristenUnie): U zegt dus dat u een
meerpersoonshuishouding voortaan behandelt als waren
er twee eenpersoonsinkomens.

De heer Slob (ChristenUnie): Als dat huishoudinkomen
hoog is – als je met zijn tweeën verdient, kan het aardig
oplopen – krijg je gewoon geen zorgtoeslag. Eén persoon
met één inkomen van bijvoorbeeld € 25.000 krijgt wel
een zorgtoeslag. Heeft hij nog een partner die ook dat
bedrag verdient, dan krijgen ze allebei niets. Als deze
twee mensen straks als individu worden gezien, krijgen
ze dus elk een bedrag waar ze in gezamenlijkheid in de
huidige regeling geen recht op hebben. Als dat uw
bedoeling is, kan dat ...
De heer Pechtold (D66): Nee, dat is natuurlijk niet de
bedoeling.
De heer Slob (ChristenUnie): U zegt dat net. Maar dan
komt u nooit aan uw bedrag.
De heer Pechtold (D66): Nee, ik zeg dat ik de regeling zo
maak, dat de zorgtoeslag niet voor echtparen meer is
dan voor alleenstaanden. Daarom kan ik er ook volgens
het CPB op bezuinigen.
De heer Slob (ChristenUnie): Dat betekent dat de
toelichting die u hier nu geeft kant nog wal raakt, maar
als het uw bedoeling is om dit te gaan aanpakken, is de
kans heel groot dat gezinnen met een minimuminkomen
of een modaal inkomen kei- en keihard in de portemonnee geraakt zullen worden. Dat kan hoor, maar dan moet
u daar wel helder over zijn.

De heer Pechtold (D66): Ja.

De heer Pechtold (D66): Nee, ik haal mijn bezuiniging
wel. Het CPB zegt het: bij elkaar 1,2 mld. voor de

De heer Pechtold (D66): Ik ben heel helder over het feit
dat ik duidelijke keuzes maak. Nogmaals, ik vind 70% van
Nederland met een zorgtoeslag niet meer normaal en ik
geef aan waarom ik dat wil aanpakken.
Mevrouw Halsema had het over de stip aan de
horizon. Daar ga ik op verder. Ik sprak over integratie en
over werk en nu kan ook de omslag worden gemaakt op
de huizenmarkt. Als het aan ons ligt kan de twintiger van
vandaag over een jaar of tien een driekamerappartement
kopen en betalen, omdat wij ons uitgewoonde systeem
van verstarring, scheefhuur, belasting en subsidies
hebben vernieuwd. Geen taboes over de beleidsmiddelen, maar tastbare doelen. De samenleving waar ik
voor sta, is ambitieus en behoort tot de top vijf van de
kenniseconomieën ter wereld. Wij kennen daarbij dan
geen voortijdige schooluitval, wij hebben gemotiveerde
en gekwalificeerde leerkrachten voor elke klas en onze
universiteiten zijn van wereldklasse. In onze tegenbegroting maken wij die echte keuzes. Wij trekken 1 mld.

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Slob (ChristenUnie): Zo gaat u het doen.
De heer Pechtold (D66): Ja.
De heer Slob (ChristenUnie): Dat is goed nieuws voor de
hoge inkomens. Als mensen in een meerpersoonshuishouden bijvoorbeeld allebei twee keer € 25.000
hebben, krijgen ze nu geen zorgtoeslag. Als je een
eenpersoonsinkomen van € 25.000 hebt, krijg je wél een
zorgtoeslag. Dat betekent dus voortaan voor de hogere
inkomens dat ze – ik heb eens even zitten rekenen – een
bedrag van zo’n € 800 à € 900 zouden krijgen dat ze nu
niet krijgen. Voor hen is dat goed nieuws, maar het
betekent dat u uw bezuiniging niet haalt en u dus
misschien nog even moet kijken naar de cijfertjes.

Algemene politieke beschouwingen

2-90

Pechtold
extra uit voor het onderwijs en onderzoek, want dat is
een van de best renderende investeringen die deze
maatschappij kan doen. Die samenleving vertrouwt op
de eigen kracht van mensen. Dat is het recept voor een
goed werkende collectieve sector. Reken scholen af op
de kwaliteit van de scholieren die ze afleveren, niet op
het aantal schooluren. Reken ziekenhuizen af op de
kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg, niet op de
ingevulde formulieren. Reken politiekorpsen af op
opgeloste misdaden, niet op het uitschrijven van bonnen.
Regels moeten namelijk sturen en niet verstikken.
De heer Rutte (VVD): De heer Pechtold heeft het over
zijn ambities voor Nederland. Als ik naar zijn tegenbegroting kijk, zie ik dat bijna alle onderwijsintensiveringen naar bijzaken gaan. Het zijn wel belangrijke zaken,
maar zij raken niet het hart van het onderwijsproces:
conciërges, lerarensalarissen en de ov-jaarkaart.
De heer Pechtold (D66): En het onderzoek.
De heer Rutte (VVD): Ik praat over het onderwijs. U
bezuinigt op de aanleg van wegen. U heft in totaal
1,7 mld. op de land- en tuinbouw. Bovendien leidt uw
tegenbegroting tot een lastenverzwaring voor het
bedrijfsleven van 300 mln. Dat is toch geen fraai plaatje
voor een partij die zegt te willen intensiveren en te willen
investeren in de kracht van Nederland.
De heer Pechtold (D66): Alle voordelen op het gebied
van de land- en tuinbouw heeft collega Van der Ham nog
eens voor mij op een rijtje gezet. Het CDA heeft dat jaren
beschermd. U hoort daar overigens ook steeds meer bij.
De heer Rutte (VVD): U helpt de sector op deze manier
natuurlijk om zeep.
De heer Pechtold (D66): U bent ook steeds meer bezig
om die bedrijfstakken met alle mogelijke overheidssubsidies te bevoordelen. Jawel, mijnheer Rutte. Wij
hadden net een debatje over de keuzes. Dat miljard voor
het onderwijs van mij staat er gelijk dit jaar. Dat miljard
van u zien wij ergens ver aan de horizon tegen de tijd
dat wij die 40 mld. echt moeten hebben omgebogen. Ik
wil wel eens zien waarmee het onderwijs beter af is. U
noemt de salarissen, de uitval en het onderzoek
″bijzaken″. Op dat laatste bezuinigt het kabinet zelfs nog.
De heer Rutte (VVD): Het CPB zegt dat de opsomming
die ik net gaf, uiteindelijk leidt tot een lastenverzwaring
van 300 mln. voor het bedrijfsleven. U kunt een heel
mooi verhaal houden en zeggen dat het om de kracht
van Nederland en om de toekomst gaat, maar de feiten
en de cijfers laten een heel ander beeld zien. Uw
intensiveringen voor het onderwijs gaan naar andere
zaken dan waar ze werkelijk naartoe zouden moeten
gaan. Met 1,7 mld. besparen op de land- en tuinbouw
helpt u de hele sector om zeep. Dat is slecht voor het
bedrijfsleven, zeker in een tijd waarin Nederland het al zo
zwaar heeft.
De heer Pechtold (D66): Mijnheer Rutte zou moeten zien
dat het totaalplaatje van belastingverlaging en
-verhoging van D66 in totaal 1,2 mld. lastenverlaging laat
zien.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Rutte (VVD): Op pagina vier van het CPBdocument staat dat er voor de bedrijven sprake is van
een lastenverzwaring van 300 mln.
De heer Pechtold (D66): Vooral vanwege de
vergoedingsmaatregelen. Daar was u altijd tegen, maar u
was groenrechts, toch?
De heer Rutte (VVD): U doet nu een beetje alsof ... Ik
maak hier bezwaar tegen. U houdt een prachtig verhaal
over de toekomst. Dat plaatje van die fietsende Pechtold
erbij: schitterend. U bent echt bezig die dijk te bewaken.
Dan moet u ook boter bij de vis geven. U kunt geen
lastenverzwaring van 300 mln. doorvoeren en in het
onderwijs de verkeerde intensiveringen doen.
De heer Pechtold (D66): Ik loop niet weg voor lastenverzwaring waar dat hoort. De land- en tuinbouw is een
prima voorbeeld. Ik geef aan dat het totaalplaatje van
lastenverzwaring en -verlichting bij mij positief op
1,2 mld. uitkomt. U zegt dat het verhogen van de
lerarensalarissen, 100 mln. voor het vmbo en 200 mln.
voor onderzoek peanuts is, maar dat is de kenniseconomie, mijnheer Rutte. Dat is de toekomst, niet de
land- en tuinbouw.
Mevrouw Hamer (PvdA): Het belangrijkste is de kwaliteit
van het onderwijs, maar dat terzijde.
De heer Pechtold (D66): Ik hoor wat gerommel van de
minister van LNV. Zij zit zo dichtbij.
Mevrouw Hamer (PvdA): Volgens mij gaat ze niet slaan.
Ik wil het over iets anders hebben. Uw belangrijkste
bezuiniging raakt de sociale zekerheid. Die raakt de
mensen die nu in de WAO zitten, die de armoedebestrijding nodig hebben, die in de bijstand zitten en de
loonkostensubsidie. Het zijn allemaal punten die optellen
tot 3,5 mld. Dat betekent dat u net als mijnheer Rutte
kiest voor minder sociale zekerheid in een tijd dat
mensen die het hardste nodig hebben.
De heer Pechtold (D66): U noemt wat algemene
begrippen, maar onder zorg zat die zorgtoeslag. Dat
heeft niets te maken met de kwaliteit van zorg, maar
bijvoorbeeld wel met het beperken van het basispakket.
Als je nu in het ziekenhuis ...
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik vroeg niet naar de zorg.
De heer Pechtold (D66): Ik geef u een voorbeeld.
Mevrouw Hamer (PvdA): Gaat u nou eens op mijn punt
in.
De heer Pechtold (D66): Noemt u dan eens iets. U gaf
wat algemene termen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb mijn bril niet bij me en
het zijn heel kleine lettertjes.
De heer Pechtold (D66): Die zat vorig jaar ook nog in het
pakket.
Mevrouw Hamer (PvdA): Er staat hier: schrappen WAO,
de WIA-brugbanenenvelop, armoedebestrijding,

16 september 2009
TK 2

2-91

Pechtold
loonkostensubsidie, participatieplaatsen, bijstand ...
Allemaal dat soort dingen tot 3,5 mld.
De heer Pechtold (D66): Ja, dat kent u, die WIAbrugbanen. Die re-integratiesubsidies staan al jaren ...
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, de WAO staat er ook bij.
Er zijn mensen die in de WAO zitten en niet meer kunnen
werken. Mensen die in armoede zitten, kunnen ook vaak
niet meer werken.
De heer Pechtold (D66): Toen u hier met mijnheer Bos
riep dat u die hele hervorming van de WAO niet zou
meemaken, zeiden wij: die herkeuringen zijn belangrijk
om diegenen die kunnen werken, ook te laten werken
maar uiteindelijk ook een hogere uitkering te laten
krijgen. Dat zou u allemaal terugdraaien, dat waren
allemaal hervormingen van Balkenende II. Dat hebt u
allemaal niet gedaan. Wij bezuinigen niet alles op die
re-integratietrajecten, maar er zit een hoop inefficiëntie
in. U noemde terecht die gesubsidieerde banen. Daar
kwam u zojuist ook weer mee. U hebt het over werk,
maar ik heb het over écht werk. Met al die PvdAwethouders bent u trots op die gesubsidieerde arbeid,
maar mij gaat het om het creëren van echt, blijvend
werk.
Mevrouw Hamer (PvdA): Die discussie hebben wij al
eens gehad. Voor mensen is werk: gewoon ergens zijn
en je werk doen. Hoe het heet en waar het door betaald
wordt, dat is voor die mensen echt vers twee. Zij willen
iets verdienen en zij willen nuttig zijn. Maar dit is mijn
punt helemaal niet. Die reparatie zat in die envelop en
die haalt u nu weg. Waarom moet voor de mensen die
armoedebestrijding nodig hebben, waarvoor wij geknokt
hebben in het crisispakket, die armoedebestrijding er nu
uit?
De heer Pechtold (D66): Ik geef aan dat ik heldere
keuzes maak. Ik loop daar niet voor weg.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dus u laat de mensen met het
minste stikken.
De heer Pechtold (D66): Nee, ik kies er juist voor dat
mensen aan echt werk komen. Ik kies ervoor dat mensen
in de onderste belastingschijven verlaging krijgen. U wilt
verhogen, maar ik wil belastingverlaging in de onderste
schijven. Dat is hartstikke belangrijk, ook voor de
categorieën die u noemt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijnheer Pechtold, u bent voor
de hoge inkomens, voor de mensen die het leuk kunnen
hebben in het leven. De mensen die het moeilijk hebben,
laat u zitten. Ik heb het u al eens eerder gevraagd, maar
u bent een rechtse man.
De heer Pechtold (D66): Zegt u dit nu serieus? Ik
probeer de hypotheekrenteaftrek boven de € 500.000
stop te zetten, terwijl u het kabinet niet eens zover krijgt.
Dat zou u morgen moeten doen. Ik durf dat te zeggen. Ik
durf te zeggen: doorwerken tot 67 jaar. Dat zijn dingen
waar ook de hoge inkomens, zeker bij de hypotheekrenteaftrek, last van hebben.

gevoel nu ik de begroting zie en de voorstellen van de
heer Pechtold en de discussie hoor. Het voorstel van het
kabinet, dat wij omarmen, om belangrijke en moeilijke
keuzes integraal in samenhang te bekijken, ook op de
effecten, is nog niet zo’n slecht voorstel. Ik zal twee
voorbeelden noemen. U wilt de uitgaven aan landbouw
beperken. Dan denk ik: ja maar landbouw is een van de
meest productieve sectoren in onze economie. Bovendien hebben wij een landbouwkennis die uniek in de
wereld is en die een bijdrage levert aan het beperken van
de voedselcrisis. Wat is nu de gedachte achter het
beperken van die uitgaven? Dan kijk ik naar uw
voorstellen voor de zorgsector en voor gezinnen met
kinderen. U hebt ongekend veel bezuinigingen op die
terreinen. U beperkt de toeslag, enz. Wat is daar het
verhaal achter? U maakt wel keuzes, maar volgens mij
weet u niet wat de gevolgen van die keuzes zijn. Daarom
is het maar goed dat wij het proces van de komende
maanden opzetten. Keuzes maken is stoer, maar keuzes
maken zonder de effecten in samenhang te doordenken,
is buitengewoon slecht.
De heer Pechtold (D66): Bezuinigingen die wij al jaren in
onze tegenbegroting zetten vallen nu de heer Van Geel
op. Die zorg heb ik zojuist met mevrouw Hamer
besproken, maar nu het punt van de landbouw. Kijk, u
wilt de boer subsidiëren. Ik zou graag de kennis
subsidiëren. Dat betekent dat je het geld niet weghaalt
bij kennis, maar dat je Wageningen Universiteit – ik kan
er uit ervaring over meepraten – de ruimte geeft. Dat is
die 200 mln. Ik haal dus graag geld weg bij die oversubsidie voor de individuele ondernemers, waarvan ik
zeg: in een groter wordend Europa moeten wij überhaupt
eens over al die landbouwsubsidies praten. Ik stop het
echter liever in de kennis, die bijvoorbeeld voor een
Afrikaans land inderdaad van veel groter belang is, dan
hier een beetje concurrentie overeind te houden die op
wereldschaal sowieso niet vol te houden is.
De heer Van Geel (CDA): De discussie over het Europees
landbouwbeleid komt nog wel.
De heer Pechtold (D66): Ja, die komt ook nog wel.
De heer Van Geel (CDA): Ja, die komt ook nog wel, na
2013. Ik constateer nu dat budgetten die wij inzetten voor
landbouw, naast kennis en innovatie, in hoge mate
betrekking hebben op het duurzaam maken van een heel
belangrijke, productieve landbouw, met onze moderne,
warmte producerende kassen. U ontneemt elk draagvlak
en elke mogelijkheid voor een groot aantal innovaties op
het gebied van landbouw. U weet toch dat kennis en
innovatie bij een universiteit moet worden omgezet in de
praktijk? Die moeten gewoon toegepast worden door alle
tuinders en landbouwers die een duurzamer land- en
tuinbouw in ons land mogelijk maken.
U praat snel over de zorg heen, maar dat punt is
natuurlijk wel wezenlijk. U weet niet wat u daar aanricht.
U hebt geen samenhangend beeld van wat het voor een
gezin met kinderen betekent. Dat willen wij wel weten.
Als er zulke keuzen worden gemaakt, met miljarden
ombuigingen in de zorg in één jaar tijd, dan wil ik weten
wat dat betekent. Dat weten wij niet. Daarom is het
voorstel van het kabinet om het zo te doen en die
fundamentele keuzen te maken. Zij moeten goed

De heer Van Geel (CDA): Mij bekruipt een bijzonder

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

16 september 2009
TK 2

2-92

Pechtold
doordacht worden. In samenhang is het nog niet zo
slecht, mijnheer Pechtold.
De heer Pechtold (D66): Het is een leuk verhaal om het
af- en uitstel te onderbouwen. Maar ik ga nog even in op
het laatste punt. Zojuist vroeg ik u, na drie jaar dezelfde
vraag te hebben gesteld, naar de effecten voor de
alleenstaanden en u zegt: het interesseert mij niet. Het
enige waarin u kennelijk geïnteresseerd bent, is die
gezinspolitiek van u.
De voorzitter: Dank u wel. Ik geef het woord aan
mevrouw Halsema.
De heer Pechtold (D66): Ik was nog niet klaar met mijn
visie.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dat geloof ik graag,
maar ik moet zeggen dat ik nu toch wel geïntrigeerd
begin te raken, nu u een coming-out hebt als VVD-light.
U bezuinigt namelijk 5 mld. Dat komt vooral terecht bij
de onderkant van de arbeidsmarkt. Eigenlijk haalt u er
nog wat vanaf bij de mensen die in de komende jaren
het kwetsbaarste zijn voor werkloosheid, of op de laagste
inkomens zitten. U trekt 3,5 mld. uit de economie. Ik kan
geen werkgelegenheidsmaatregel vinden. Als ik dit bij
elkaar optel, dan zie ik dat de maatschappelijke en
sociale tegenstellingen in de komende paar jaar veel
groter worden, terwijl de werkloosheid, als wij uw zin
doen als VVD-light, groter wordt.
De heer Pechtold (D66): Mevrouw Halsema, kunt u zich
2006 nog herinneren, en de doorrekening van het CPB?
D66 scoorde met deze zelfde plannen toen al het beste
op het punt van de werkgelegenheid, en van de
instandhouding van de economie. U kwam daar twee,
drie stappen achter. Dat is één. Op diezelfde filosofie
gaan we door. Wij zijn vandaag, mevrouw Halsema, niet
alleen aan het begroten voor 2010, wij zijn ook aan het
hervormen voor de toekomst. Ik ben bezig met een
plaatje waar je de komende tien jaar arbeidsmarkt en
woningmarkt – ik zei het zojuist tegen mevrouw Kant: dat
zijn zaken op de langere termijn – hervormt. Ik bezuinig
inderdaad als het gaat om subsidiëring en het in stand
houden van delen van de arbeidsmarkt die de concurrentie niet overleven in deze economie. Aan de andere kant
creëer ik juist arbeid, door het weghalen van de
structuren, zoals de collectiviteit van cao’s die knellen, en
door het kritisch kijken naar de deeltijd-WW. Ik hoor u
nog niet zeggen dat dat dadelijk een nieuwe VUT kan
worden. Daarmee creëer ik juist arbeid, echte arbeid,
mevrouw Halsema. Want anders bent u SP-strong.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Uw grote voorbeeld,
Frits Bolkestein, zei altijd: liever de warmte van een baan
dan de kilte van een uitkering. Over hervormingsmaatregelen voor de langere termijn kunnen wij het ten dele
eens zijn, behalve waar u toch iets te veel rechtsaf slaat.
Maar daarmee hebben wij geen problemen. Dat uw
maatregelen op de langere termijn werkgelegenheid
sorteren, bestrijd ik ook niet. Maar waar het om gaat, is
dat we een snel oplopende werkloosheid hebben, en dat
wij voor dit en komend jaar maatregelen nodig hebben
die daarvoor een oplossing zijn. Wat ik zie – laat ik er dan
maar eens een heel andere term tegenaan gooien – is
dat u eerst wat Verelendung wilt, en dan hoopt dat het in

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

de loop van de tijd beter wordt. We zitten in een crisis,
mijnheer Pechtold, mensen gaan nu de straat op. Wat u
tegen ze zegt, is: weet u wat, over 20 jaar wordt het
beter.
De heer Pechtold (D66): Nee, mevrouw Halsema,
karikatuur; karikatuur, bent u sterk in. Nee. Waar het om
gaat, is dat je zoals ik zonet al zei niet alleen begroot
voor het komend jaar, maar dat je de hervormingen nu
inzet die drie jaar geleden zijn geformuleerd. Ik zou bijna
zeggen: de taboes van deze regering zijn de idealen van
D66. Als je die inzet, creëer je een andere arbeidsmarkt
en een andere woningmarkt, en echt werk. Dat zal hard
nodig zijn in een open Europa, waar de Polen werken en
al die andere dingen die bijvoorbeeld de heer Wilders zo
erg vindt. Natuurlijk, ik steun het kabinet erin dat
bijvoorbeeld kinderen op het vmbo en het mbo langer
kunnen blijven. Ik trek er zelfs 100 mln. extra voor uit om
te zorgen dat dit soort zaken er is. Ik juich het toe dat er
op dit moment meer mensen naar het hoger onderwijs
gaan. Ik trek er geld voor uit om te zorgen dat ze dus
nog steviger op de arbeidsmarkt komen.
De voorzitter: Mijnheer Pechtold, ik wil proberen
mevrouw Halsema te laten afronden.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Met die hele opsomming, mijnheer Pechtold, heeft u nog niets gedaan aan
de vergroting van de armoede aan de onderkant de
komende tijd. Er zijn partijen die de toekomst niet
aandurven. Dat zijn er een heleboel op dit moment. En
GroenLinks hoort daar niet bij. Wij hebben allerlei
plannen en maatregelen voor de toekomst. Er zijn ook
partijen die het heden niet aankunnen. Daar hoort u bij.
Wat u namelijk zegt is: dit jaar en volgend jaar laten wij
de werkloosheid oplopen aan de onderkant, ze zoeken
het maar uit, maar over 20 jaar zullen wij het beter
maken.
De heer Pechtold (D66): Je reinste kul, zeker wanneer je
ook nog in acht neemt dat wij inderdaad wat meer
bezuinigen. En dat zijn niet die 35 mld. die gisteren in de
Troonrede zijn genoemd, want dat zou onverantwoord
zijn. Maar we buigen wel op dit moment al om. Elk
miljard dat je nu ombuigt voor de generatie waar u zo
bevreesd voor bent, betekent dat ze er nu al minder
rente over betaalt, dit jaar al. Dat was ook de discussie
die ik met mevrouw Kant had. Maar wat dat betreft lijkt u
veel op elkaar.
Voorzitter. Mijn samenleving staat midden in de
wereld, omdat wij ons brood steeds meer in en dankzij
het buitenland verdienen. Maar wij kiezen wel een rol
voor ons die ons past. Onze invloed in Europa komt
voort uit onze rol als bruggenbouwer. Onze invloed in de
wereld danken wij aan onze hightech kennis op het
gebied van water en energie. Onze invloed in internationale instellingen hangt samen met onze bijdragen aan
vredesmissies en onze ontwikkelingssamenwerking is
doelgericht en met een duidelijke focus.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Het prachtige
toekomstperspectief van u komt nu uit op iets waar ik al
een tijd naar uit heb gezien, en dat is ontwikkelingssamenwerking. Werkelijk, dit had ik echt niet verwacht. Het
is vaak moeilijk om de verschillen te zien met de VVD
maar ik dacht altijd dat als het om de internationale

16 september 2009
TK 2

2-93

Pechtold
solidariteit gaat, D66 bij ons zou staan. In deze tijd waar
de crisis vooral neerslaat op allerarmsten bezuinigt u 300
mln. op ontwikkelingssamenwerking, bovenop de 500
mln. die er toch al afgaat. Hoe kan dat?
De heer Pechtold (D66): De vergelijking met de VVD met
2,5 mld. slaat nergens op, en daarom uw gespeelde
verontwaardiging ook niet. Het enige wat u hebt kunnen
lezen, is dat waar sprake is van crisisbeheersingsoperaties – u bent ook in Afghanistan geweest – en
Defensie en Ontwikkelingssamenwerking steeds vaker in
de 3D-oplossing gaan, wij meedenken. Dat is modern
denken over ontwikkelingssamenwerkingsgeld, waarbij
wij zien dat er 300 mln. om te buigen valt.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dit is gewoon geen
verhaal. U haalt het gewoon af van het budget voor
ontwikkelingssamenwerking, bovenop de 500 mln. die er
ook al af moest. Dus uw toekomstperspectief is een
perspectief waarmee u zich losmaakt van de wereld en
van de allerarmsten op dit moment. U kiest voor
Nederland.
De heer Pechtold (D66): Wederom gespeelde verontwaardiging. In 2008 schreven wij dit ook in onze
tegenbegroting. Toen zag ik mevrouw Halsema niet,
maar er moet kennelijk wat meer profilering op dit punt
komen. Ik noemde alleen de 3D-benadering waarin de
onderscheiden steeds minder zijn en verder sta ik voor
de totale ontwikkelingssamenwerkingsbudgetten die
inderdaad voor dit land heel hoog liggen en die nu door
de een volledig worden wegbezuinigd en door de ander
voor de helft worden wegbezuinigd, terwijl die door ons
slechts voor een klein deel efficiënter worden ingezet.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U bent fantastisch in
het debat. Daar wordt u ook om gewaardeerd. Alleen, als
u inhoudelijke argumenten krijgt, moet u niet persoonlijk
gaan katten. Dat is echt een zwaktebod.
De heer Pechtold (D66): Van wie zou ik dat geleerd
kunnen hebben. Wat was dan persoonlijk katten?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ja, dat deed u net.
Geeft u nou maar eens een argument waarom u er nu
voor kiest om te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. Het is een ongelofelijk zwaktebod. En dat voor een
partij die zegt internationale ambities te hebben, die
altijd zegt voor Europa te zijn, voor de internationale
gemeenschap. En wat doet u als het erop aankomt? U
haalt het weg bij de begroting voor Ontwikkelingssamenwerking. Dat is gewoon een zwaktebod. U heeft geen
antwoord.
De heer Pechtold (D66): Ik had dit in 2009, in 2008 en in
2007. Over de inhoud van 3D en de ODA-gelden heb ik u
zojuist verteld.

De heer Pechtold (D66): Mijn samenleving kent meer
vrijheid, niet minder, maar dan wel een vrijheid die niet
in de eerste plaats draait om de ikpersoon, maar om de
ander. Een vrijheid die mensen ertoe uitnodigt om over
het eigen belang heen te stappen en om de ander toe te
staan wat hun zelf misschien niet aanstaat, zoals
winkelen op zondag of de gelijkheid van homo’s. Een
vrijheid die garandeert dat de moeilijke keuzes, zoals
voor abortus of euthanasie, niet in schaamte of zelfs in
illegaliteit gemaakt hoeven te worden. Een vrijheid om je
leven in te richten naar eigen smaak, voorkeur, overtuiging of geloof. Een vrijheid met maar één beperking:
geweld en aanzetten tot haat. Dat is mijn perspectief: een
land met gelijke kansen voor ieder individu, voor mensen
die hun eigen belangen verbonden zien met de belangen
van anderen.
In tegenstelling tot het kabinet hoeven wij niet meer te
studeren. Echte keuzes kenmerken onze vernieuwingsagenda, die Nederland slim, schoon en solide maakt. Wat
komt de trits uit de Miljoenennota mij bekend voor! Maar
ja, beter goed gestolen. De vernieuwingsagenda kan
morgen in de steigers. Voor mij is de vraag niet meer
wat er moet gebeuren. De vraag is alleen nog wie het
gaat doen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb vorige week met veel
interesse gekeken naar het debat tussen de oppositiepartijen. Daar zei u dat u de taart ging vergroten. Dat leek
mij in een tijd van crisis al erg moeilijk, maar uw
tegenbegroting leidt mij tot een conclusie die ik aan u
voorleg, ook al heb ik die conclusie zelf al getrokken: u
gaat de taart wel vergroten, maar degenen die al weinig
taart hadden, krijgen nog minder. Dat geldt voor de
mensen die hier aan de armoedegrens zitten of geen
werk hebben – want er komt door u geen baan bij – en
helemaal voor de mensen in de derdewereldlanden. Dus
geen stukje taart voor wie dat al niet had.
De heer Pechtold (D66): Tegenover geen keuzes staan
echte keuzes, die leiden tot hervorming van de arbeidsmarkt en de woningmarkt, tot investeringen in onderwijs
en kennis en tot kiezen bij klimaat en energie. Ik weet dat
dit niet allemaal makkelijk is en dat er in de toekomst
35 mld. moet worden omgebogen voordat we überhaupt
kunnen beginnen aan het ombuigen van 350 mld.
staatsschuld, maar ik ben daartoe nu al bereid. U houdt
dit al tweeënhalf jaar tegen. U bent van plan om dit nog
eens tweeënhalf jaar tegen te houden. Dat is pas een
groot probleem. Daar lopen de miljarden door weg. Ik
kies nu voor onderwijs en kennis. We moeten proberen
om de OESO-norm, waarover u en ik vragen hebben
gesteld, niet los te laten. We zijn er vandaag achtergekomen dat de ambitie betekent dat dingen naar
beneden worden bijgesteld, dat het Kennisplatform
gewoon zielloos op de grond ligt en dat de kennisinvesteringsagenda niet beheerd wordt.
De voorzitter: Dank u wel, mijnheer Pechtold.

De voorzitter: U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Wat is dat voor
verdediging? Zeggen dat u verkeerde maatregelen ...

De heer Pechtold (D66): Dat is wel degelijk de economie
verbeteren. Dat is mensen emanciperen en uit hun
mogelijkheden omhoog trekken en ieder kind de beste
kans voor zichzelf geven.

De voorzitter: Nee mevrouw Halsema, u had echt het
woord niet. De heer Pechtold vervolgt zijn betoog.

De voorzitter: Kort, mevrouw Hamer.

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-94

Pechtold
Mevrouw Hamer (PvdA): Over het algemeen is ″vergroten van een stukje taart″ een andere term voor ″ik kan
niet kiezen″. Bij u is het nog erger, want u gaat de taart
vergroten voor wie het al heeft. U laat het zitten voor
degene die het niet heeft. U had ook zo’n mooi NRCinterview. Daarin zei u: ″Gun me nog even tijd″. Die tijd
hebben wij u gegeven. U gunt een ander die tijd niet,
maar u wilt die zelf wel. Dat geldt ook voor uw begroting. Ik zei al dat het een rechtse begroting is die
ongelooflijk veel pijn doet voor de mensen die het minst
hebben. U valt mij vies tegen.

Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. Het gaat niet goed
met Nederland, zo blijkt uit stukken die door collega Tang
zaterdag zijn afgeleverd bij Frits Wester. De mensen die
het minst betrokken zijn bij het veroorzaken van de
kredietcrisis, zullen weer de hardste klappen moeten
opvangen. De staatsschuld loopt op tot 328 mld. Een
gezin met drie kinderen staat voor een overheidsschuld
van ruim € 100.000, en daar komen dan de hypothecaire
schulden en persoonlijke leningen of geleasede aandelen
nog bij. Gezinnen zullen in onoplosbare problemen
komen doordat mensen hun baan verliezen, doordat ze
zijn aangemoedigd onverantwoord hoge hypotheken en
verzekeringspolissen af te sluiten. Bij een sterk dalende
huizenprijs zal de waarde van hun onderpand niet
dekkend meer zijn. En als ze de pech hebben ook nog
een beleggingshypotheek te hebben afgesloten, zal het
leed niet te overzien zijn. De eigenaar van de bank die
een van de grootste veroorzakers is van problemen als
deze, werd door de minister-president recent nog
uitbundig geprezen voor ″de geweldige rol de rol die hij
speelde in de financiële sector″.
Alle waarschuwingssignalen staan op rood, van de
AFM tot de Raad van State, van het Planbureau voor de
Leefomgeving tot aan het Centraal Planbureau. We halen
de klimaatdoelstellingen niet en we zullen de koers
drastisch moeten wijzigen. En wat doet het kabinet? Dat
herrangschikt de dekstoelen op de Titanic. Niks pompen
of verzuipen, niks koers wijzigen. Hoe kon het gebeuren
dat een van de rijkste landen ter wereld zich diep in de
schulden moest steken om de bankensector overeind te
houden, terwijl er slechts kleingeld beschikbaar is voor
duurzame oplossingen?
Never waste a good crisis! We mogen de kans om
deze crisis in ons voordeel aan te wenden als keerpunt,
niet missen. We staan aan de rand van de afgrond en de
enige veilige stap die je kunt maken in een situatie als
deze, is een stap terug, weg van die afgrond. De bomen
groeien niet tot in de hemel, maar worden in hoog
tempo gekapt om te voorzien in onze ongebreidelde
hebzucht. Geen woorden maar daden, om de financiële
crisis in ons voordeel om te buigen.
Het kabinet lijdt aan een ernstige vorm van procrastinatie. De eerste 100 dagen niets doen, hebben niets
opgeleverd en nu zijn er alweer twintig werkgroepen
gevormd die moeten gaan brainstormen over ″brede

heroverwegingen″. Er wordt alleen gesproken over
bezuinigingen, maar er wordt niets gedaan om burgers
met enthousiasme hun portemonnee te laten trekken om
te investeren in duurzaamheid. De voedselcrisis, de
klimaatcrisis, de biodiversiteitscrisis, de dierziektecrises,
de grondstoffencrisis kunnen niet wachten ″totdat er
weer genoeg geld verdiend is om daarmee aan de slag
te gaan″. De lijst van bedreigde dieren- en plantensoorten is de afgelopen jaren met 9,5% gegroeid. De
aanpak van de versnippering van de natuur, van de
inrichting, van de verdroging en van de milieukwaliteit
loopt ver achter op schema.
De Nederlandse bio-industrie steekt haar kop in het
zand voor de problemen die zij creëert, en dit kabinet
met haar. Om de problemen op te lossen is een actieve
en sturende overheid nodig, niet een overheid die alles
inzet op ronde tafels en polderen. Nederland als meest
veedichte land ter wereld speelt een belangrijke rol in de
wereldgraanhandel. Bijna de helft van alle graan
wereldwijd wordt opgeslokt door de vlees- en zuivelsector. Daarnaast bevinden zich grote voorraden graan in
onze Europese graanschuren. We hebben inmiddels
1,5 miljard kilo graan interventievoorraad in onze silo’s
liggen. Er sterven 3,5 miljoen kinderen per jaar aan
ondervoeding. Verbijsterend dat we deze voorraden
normaal vinden terwijl 400 kinderen per uur slachtoffer
worden van onze blinde hebzucht.
Mestoverschotten, melkoverschotten, schadelijke
methaanuitstoot, diervoederschandalen, ontbossing,
verspilling van water, plantaardige eiwitten en brandstoffen, Q-koorts, MRSA, salmonellavergiftigingen, varkensgriep, vogelgriep. Kortom, een ontwrichte samenleving
als gevolg van de melk- en vleesindustrie. De directeur
Benelux van Unilever gaf afgelopen week aan dat de
productie van zuivel een ramp voor het milieu is. Niet
dat Unilever ervoor kiest om minder zuivel te gaan
gebruiken: het wil de koeien gaan opsluiten in potdichte
stallen met luchtwassers.
Die schijnduurzaamheid wordt ook gekozen door het
kabinet; symptoombestrijding dus. Ze lost de problemen
niet op, maar laat het aan de sector zelf over. En terwijl
het kabinet op dat punt kiest voor zelfregulering, wordt
tegelijk de persoonlijke vrijheid van burgers en bedrijven
ingeperkt met voorstellen om de winkels op zondag
verplicht te laten sluiten en vrachtwagens te verbieden
op zondag te rijden. Levensbeschouwelijke betutteling in
plaats van rentmeesterschap. Het Planbureau voor de
Leefomgeving geeft aan dat in 2020 vrijwel geen van de
gestelde milieudoelen gehaald zullen worden en dat het
onvermijdelijk is dat we drastisch minder vlees, vis en
zuivel consumeren om iets van die doelen dichterbij te
brengen. Het kabinet lijkt echter horende doof en ziende
blind voor zulke adviezen.
Volgens de Vrije Universiteit van Amsterdam zouden
alle klimaatdoelstellingen van dit kabinet voor huishoudens in één klap gerealiseerd worden als wij één dag per
week geen vlees aten. De minister van LNV verkrampt al
bij het idee dat er ooit een vlees- of zuivelbelasting komt.
Dat gaan we niet doen, zegt de minister. Waarom
eigenlijk niet? We hebben accijnzen op alcohol, tabak,
diesel en benzine. We vinden dat de vervuiler moet
betalen. Waarom moet de consumptie van vlees en
zuivel dan koste wat kost belastingvrij blijven?
Het gaat er natuurlijk niet om of je de producent of de
consument laat betalen. Dat is lood om oud ijzer. Het
punt is dat de maatschappelijke kosten integraal

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Pechtold (D66): Tegenover de nee’s van
mevrouw Hamer – de ene nee na de andere nee – en de
trots op wat zij het afgelopen jaar allemaal heeft
tegengehouden, staat voor mij het verlagen van de
onderste belastingschijven. Daar hebben de mensen met
de laagste inkomens iets aan. Dat zie ik u nog niet doen.
©

Algemene politieke beschouwingen

2-95

Thieme
onderdeel van de kostprijs zullen vormen en dat die niet
langer gesubsidieerd worden. Als vervuilende producten
een prijs krijgen, neemt de vraag vanzelf af. Een simpele
rekensom leert dat we in Nederland 3 mld. per jaar aan
accijnzen zouden binnenhalen als we elke kilo vlees met
€ 2 vleestaks zouden belasten. Voor kaas, ook zeer
milieubelastend, geldt dat, als wij € 2 zouden heffen op
elke kilo, dit een accijnsopbrengst oplevert van meer dan
0,5 mld. De kaasschaafmethode zou eindelijk ingezet
moeten worden om de consumptie van vlees, vis en
zuivel af te romen.
Als er al lage btw-tarieven gehanteerd moeten
worden, dient dat natuurlijk niet te worden gedaan voor
milieuonvriendelijke luxeproducten, zoals snijbloemen.
Dat zou logischerwijs juist voor producten moeten
worden gedaan uit de biologische sector. Graag wil ik
een antwoord van het kabinet op de vraag waarom het
wel de rode diesel en de snijbloemen spotgoedkoop
houdt en waarom het niets doet met het doel om
vleesvervangers en biologische producten aantrekkelijker
te prijzen.
Het kabinet zal moeten snijden in eigen vlees als het
hem ernst is met het realiseren van de met de mond
beleden duurzaamheidsdoelstellingen. Het budget dat
vrijgemaakt is voor de transitie naar meer plantaardige
eiwitten is kleiner dan de jaarlijkse kosten van het
regeringsvliegtuig. De lijn is helder. De zeven ambities
van het kabinet worden op geen enkele manier waargemaakt. We kunnen niet al onze kaarten zetten op het op
orde brengen van de oude financiële sector.
Het budget voor dierenwelzijn wordt in 2011 gehalveerd, terwijl het kabinet de suggestie doet om volop te
investeren in vergroening. Veetransporten gaan door
onder dieronterende omstandigheden. Biggen worden
nog steeds gecastreerd, kippen zakken door hun poten
omdat ze te snel groeien en kalfjes hebben nog steeds
bloedarmoede ten behoeve van de industrie voor blank
vlees. Tegelijkertijd wordt er bezuinigd op de VWA. De
rechten van dieren worden nog minder gewaarborgd en
de producten van de bio-industrie worden gepromoot
met belastinggeld. Op controle en handhaving wordt
bezuinigd, terwijl de inspectiediensten nu al achter de
feiten aan lopen. Het beleid op het gebied van duurzaam
ondernemen in de landbouw wordt niet concreet
gemaakt, of je moet denken aan de subsidie van 20 mln.
voor luchtwassers: symptoombestrijding waarvoor de
stallen potdicht moeten en de dieren daarbinnen aan hun
lot worden overgelaten.
We kunnen niet volstaan met de constatering dat het
kabinet zijn doelstellingen op het gebied van woningbouw niet gaat realiseren, maar we zullen mensen in het
landelijk gebied moeten toestaan om aanleunwoningen
te bouwen voor hun ouders en kinderen. Dat is goed
voor de volkshuisvesting, voor de revitalisering van het
platteland en voor de mantelzorg. Als honderdduizend
bewoners van het platteland toestemming krijgen om
een aanleunwoning te bouwen van € 200.000, te
financieren uit ontpotting, levert dat een impuls voor de
bouwsector op van 20 mld., zonder dat dit de overheid
een cent kost. Dat zijn louter voordelen die op dit
moment stranden op onwil en gebrek aan creativiteit.
We kunnen niet volstaan met de constatering dat de
subsidiepot voor zonne-energie leeg is. Laat de burgers
uit eigen middelen zonnepanelen kopen, desnoods
zonder subsidie. Bied de burgers echter wel de mogelijk-

heid voor gegarandeerde teruglevering aan het
elektriciteitsnet. Waarom niet?
We kunnen de werkloosheid niet bestrijden en de
arbeid niet verduurzamen zonder de belasting op arbeid
te verlagen en die op milieubelastende producten te
verhogen.
We kunnen het bestuur en het beloningsbeleid van de
publieke sector niet verbeteren wanneer vanuit het
kabinet en de ambtelijke top voortdurend het verkeerde
voorbeeld gegeven wordt. Wij kunnen niet volhouden
dat we voluit inzetten op innovaties wanneer we
onderzoek en onderwijs uitkleden. Onderzoeksinstituut
DLO moet nota bene 10 mln. inleveren op het gebied van
onderzoek naar duurzaam ondernemen in de landbouw.
Mijnheer Van Geel, u betichtte de heer Pechtold er net
van dat hij bezuinigt op de kennisontwikkeling in de
landbouw, maar dat doet dit kabinet en wel met uw
steun.
Herman Wijffels, de formateur van dit kabinet, spreekt
van een ernstige morele crisis die moet worden
aangepakt. Dat gaat niet over abortusboten, koopzondagen of embryoselectie, maar over het duurzaam
mogelijk maken van overleven op deze kleine en
kwetsbare planeet. Ook hij spreekt over noodzaak om de
vleesconsumptie te verminderen. Hef belasting op vlees
en zuivel en compenseer de koopkrachtdaling die deze
belastingheffing met zich mee zal brengen door op
milieuvriendelijke alternatieven een btw-tarief van 0% te
heffen. Investeer als overheid niet in bredere files, maar
in groene energie, groene landbouw en groene
innovaties van het bedrijfsleven. Laat Nederland zich
profileren als een sterk en groen land. Maak ons minder
afhankelijk van de wereldmarkt.
Schaf het ministerie van LNV af. Een departement
voor de leefomgeving is logischer dan een overheidspromotiebureau voor de bio-industrie.
Concreet wil ik graag van het kabinet weten wat het
gaat bereiken op de volgende onderwerpen in het
komende jaar. Wat gaat het doen aan schonere lucht,
water en bodem, een rijke biodiversiteit en het niet
uitputten van eindige natuurlijke hulpbronnen, als het
naast profit ook nog even denkt aan people en planet?
Wat gaat het doen om grote aaneengesloten natuurgebieden te realiseren? Wat gaat het doen aan extra
bescherming voor de Europese topnatuur binnen de
EHS? Wat gaat het doen voor de bescherming van de
mariene biodiversiteit door het instellen van zeereservaten? Hoeveel van de voorgenomen investeringen
komen nu daadwerkelijk terecht bij innovaties in schone
technologieën, waaronder wind-, water- en zonneenergie? Wanneer gaat het kabinet serieus werk maken
van een krimp van de veestapel? Waarom staat de
bio-industrie onder speciale bescherming van dit
kabinet? Welke belangen worden daarmee gediend?
Waarom krijgen landbouwers nog steeds een inkomensvrijstelling van 285 mln., zelfs als ze de meest vervuilende activiteiten aan de dag leggen die denkbaar zijn?
De markt is prachtig, voor concurrerende producten.
Maar niet voor ziek zijn, politie, onderwijs, waterbeheer,
ruimtelijke ordening, voedselveiligheid en dierenwelzijn.
Ethiek zal van buitenaf moeten worden opgelegd. De
plannen van dit kabinet lijken daarin ernstig tekort te
schieten.
En voorts ben ik van mening dat er een einde moet
komen aan de bio-industrie.

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-96

©
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Het kan
verkeren. Hadden wij vorig jaar een positief getoonzette
begroting, nu kreunen wij onder de last van de toegeslagen economische crisis. Wij zouden wel tegen een
stootje kunnen, heette het toen. Een paar weken later
was het echter goed raak. De miljarden vlogen over tafel
om nog te redden wat te redden viel. Wij zitten nu diep
in het rood. Wij hebben een staatsschuld die oploopt tot
381 mld. in 2010 en een begrotingstekort dat uitkomt op
6,2%. Er valt niet aan te ontkomen dat er diep wordt
gesneden in de uitgaven. Maar nu nog even niet, om het
broze herstel van de economie niet te frustreren. De
doortastendheid echter die met name premier Balkenendes tweede kabinet kenmerkte, ontbreekt nu. De
SGP-fractie roept de premier daarom op om een
voorbeeld te nemen aan zichzelf.
De SGP wil het kabinet eerlijk beoordelen en mee
laten wegen dat de situatie uitzonderlijk is. Makkelijke
kritiek is goedkoop. Maar nadat de ene coalitiefractievoorzitter twee jaar geleden het kabinet nog
″niksig″ vond en de andere verklaart dat het kabinet
alleen tot stand kon komen door moeilijke besluiten uit
te stellen, kan de SGP er, gelet op wat er nu gepresenteerd is, niet omheen dat het kabinet nog de kracht mist
om de nodige pijnlijke keuzes te maken. Nu vraag ik de
minister-president maar klip-en-klaar om de toezegging
dat er per 1 mei aanstaande concrete voorstellen
voorliggen die een substantieel deel van het gat van die
35 mld. gaan beantwoorden met beleid. Graag een
heldere toezegging op dat punt.

voorstellen dat de ombuigingsresultaten van die
maatregelen ook al in de begroting 2010 zouden
neerslaan. Dat is in mijn beeld inderdaad ook niet het
geval, want dan zou de poging om de economische crisis
te herstellen, gefrustreerd raken. Dat heb ik net ook
gezegd.
De heer Slob (ChristenUnie): Tot slot vraag ik de heer
Van der Vlies voor de duidelijkheid: u had nu dus graag
een aanvulling bij de kabinetsstukken willen hebben
waarin wel al was gezegd hoe die 20 mld. aanvullend op
wat er al ligt, moest worden ingevuld? Mist u dat? Dat
kan.
De heer Van der Vlies (SGP): Ja, in welke richting dat
gaat, inderdaad. Die discussie krijgen wij nu over een
goed halfjaar.
De heer Slob (ChristenUnie): Maar dan ben ik benieuwd,
mevrouw de Voorzitter – hier sluit ik mee af – hoe de
heer Van der Vlies zelf, namens de SGP-fractie dan
dergelijke bedragen invult. Ik zal zijn betoog verder met
belangstelling volgen.

De heer Van der Vlies (SGP): U suggereert nu als zou ik

De heer Van der Vlies (SGP): Ik kom nog niet aan die
20 mld. die ik nodig heb, dat erken ik. Ik zal er wel
gewoon heel concreet over bezig gaan, dat beloof ik.
Het wordt steeds duidelijker dat de verhoging van de
AOW-gerechtigde leeftijd van 65 naar 67 jaar nodig is,
maar bij lange na niet genoeg is om de negatieve
effecten van de vergrijzing op te vangen. Het is
opvallend dat zowel jongeren als ouderen blijkens
onderzoeken aangeven, met die verhoging te kunnen
leven. Laten wij daarover dan in elk geval dit najaar een
definitief besluit nemen. Daarmee is op termijn zo’n
6 mld. gemoeid. Dat weet de heer Slob als geen ander.
Een definitief besluit dus, want er moet toch wel een
wondertje gebeuren wil de SER op tijd met een
houdbaar alternatief komen. Uiteraard moet bevorderd
worden dat mensen die dat kunnen in elk geval tot hun
65ste levensjaar werken en dat er iets gevonden wordt
voor de zware beroepen, maar aan een geleidelijke
verhoging tot 65 jaar valt niet te ontkomen. Dan zijn wij
er nog lang niet. Jaren volgehouden loonmatiging is ook
geboden. Daar zit ook iets van wat we nodig hebben:
aftopping van de aftrek van de hypotheekrente op vier à
vijf ton. Dat kan wat ons betreft niet buiten beeld blijven,
net zo min als de fiscalisering van de AOW op termijn.
Dat zijn onze concrete suggesties.
De burger heeft recht op een eerlijk beeld dat uitstijgt
boven de horizon van deze kabinetsperiode. Ik krijg op
dit punt graag een reactie.
Wij begrijpen dat iedereen pas op de plaats moet
maken. Iedereen levert aan koopkracht in. De sterkste
schouders dienen de zwaarste lasten te dragen. In dit
verband valt het ons op dat alleenverdieners met
kinderen er in overigens volstrekt vergelijkbare omstandigheden beduidend slechter aan toe zijn dan tweeverdieners. De eersten betalen soms ruim anderhalf keer –
het kan oplopen tot 1,8 keer – zoveel belasting als de
tweede categorie. Ook het koopkrachtbeeld voor 2010
staat voor hen vergelijkenderwijs in de min: twee keer
zoveel inleveren. Bij onverhoopt baanverlies is het al
helemaal mis. Het gaat om gezinnen die toch al getroffen
worden door het geleidelijk terugnemen van de
overdraagbare heffingskorting. Deskundigen van naam

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

De heer Slob (ChristenUnie): Ik had hierover al een
interruptiedebatje met de heer Van der Vlies. Wat voor
een daadkracht had hij op dit moment nog van het
kabinet verwacht? Wij zitten nog midden in een crisis en
het kabinet heeft wel al invulling gegeven aan een
houdbaarheidsopgave van 1,8%, ongeveer 10 mld. en
heeft ook al 1,8 mld. aan bezuinigingen ingevuld voor
het geval de economie aantrekt en die kunnen worden
toegepast. Wat had hij daar op dit moment, bij deze
begroting voor 2010 nog aan toegevoegd willen zien?
De heer Van der Vlies (SGP): Wij hebben zojuist in een
interruptiedebatje geconstateerd dat van – ik ga maar
even naar de grotere bedragen toe en ik rond daarmee af
– de 35 mld. er daaromtrent in 10 mld. zou zijn voorzien.
Resteren nog 20 mld. à 30 mld. De voorbereiding op de
grotere thema’s: AOW-leeftijd, hypotheekrenteaftrek en
fiscalisering AOW, zouden wat ons betreft nu al
ingestoken moeten gaan worden, in de wetenschap dat
als je daar nu politiek toe besluit, je de burgers een
eerlijk beeld geeft van wat komen gaat en je nog jaren
nodig hebt om het te implementeren. Dan schiet je wel
over de crisis heen, mogen we hopen. Dat is de
redenering die ik heb.
De heer Slob (ChristenUnie): Dus de heer Van der Vlies
had graag gezien dat het kabinet nu, los van de 1,8%,
dus die 10 mld. en die 1,8 mld. ook al de overige 25 mld.
had ingevuld en dat dit deze kabinetsperiode al had zijn
uitgezet als dat maar even kon? Ik begrijp het toch niet
helemaal, vandaar deze verduidelijkende vraag.

Algemene politieke beschouwingen

2-97

Van der Vlies
aarzelen niet hierin een voorbeeld te zien van ongerechtvaardigde ongelijke behandeling. De vraag is dus
gerechtigd wat de regering hieraan gaat doen voor de
alleenverdieners.
De WRR wijst in het rapport Vertrouwen in de school
op de cruciale rol van een stabiel gezin. We moeten
zorgen voor een optimaal opvoedingsklimaat en ervoor
zorgen dat zo weinig mogelijk gezinssituaties en
huwelijken worden ontwricht. Opvoedingsondersteuning,
begeleiding door professionals, verplichte mediation,
voorafgaand aan echtscheiding in de hoop die te kunnen
voorkomen, en dergelijke: waarom grijpen we deze
kansen niet? Ook de RMO pleit voor een steviger sociaal
netwerk, dat begint bij de ouders en zo nodig de familie
en buurt. Het beroep op de jeugdzorg groeit maar door,
en de wachtlijsten ook. De overheid wordt overvraagd.
Die trend moet worden omgebogen. Veel jongeren
missen in toenemende mate persoonlijke binding en
contact, niet in de laatste plaats omdat ouders thuis vaak
de grote afwezige zijn, en als ze thuis zijn, zo moe zijn
van hun betaalde baan dat ze geen fut en tijd meer
hebben om zich te verdiepen in de problemen van en
rond hun kinderen. Dat is, aldus de socioloog Spangenberg, de prijs van de huidige individualisering.
De SGP-fractie vindt dat dit tot actie moet leiden.
Ouders zijn geroepen om hun gezin serieus te nemen en
moeten daartoe maximaal in staat worden gesteld. In
landen als Duitsland, Australië en Canada heerst daarom
een vriendelijk belastingklimaat voor ouders die bewust
minder gaan werken. In Nederland gebeurt dus het
tegendeel, en dat verbaast mijn fractie. Het is toch
logisch om aan de kinderopvang te denken? Dit budget
loopt op tot bijna 3 mld. per jaar. Het eigen aandeel van
ouders in deze kosten is beperkt tot minder dan een
kwart. In de huidige economische situatie is deze
subsidiestroom niet houdbaar. Het overheidsdeel, nu
ruim 50%, moet en kan omlaag tot het een derde deel
dat aanvankelijk in beeld was. Gaat het kabinet dit
overwegen?
Tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw was men het
er in grote lijnen over eens hoe men kinderen moest
opvoeden. Er was een gedeelde moraal. Daarna werden
de consequenties van de Verlichting gaandeweg
doorgetrokken. Het is nu allemaal autonomie wat de klok
slaat. Dat valt goed tegen! De Verlichting predikt een vast
vertrouwen in vooruitgang. Twee eeuwen emancipatie
heeft de burger bevrijd, maar die vrijheid heeft de
moderne burger volledig op zichzelf teruggeworpen.
Daarenboven ervaart dezelfde burger in zijn omgeving
steeds meer onvrijheid. Dat levert ontaarding en
vervreemding op, een voedingsbodem voor wantrouwen
jegens de politiek. De filosoof Verbrugge stelde het
onlangs scherp: ″En zo komen we uit op een situatie van
gedemocratiseerde verhoudingen aan de ene kant, met
inderdaad vrijheden, maar tegelijk een afwezigheid van
bindingen aan groepen en het ontbreken van een
gedeeld cultureel vormingsideaal. De chaotische anarchie
waar deze subjectivering op uitloopt, wordt bestreden
door uitwendige controle, zoals de beveiligingscamera’s
bij uitgaanscentra enzovoort.″ Maar deze correctie schiet
niet echt op als niet de omslag wordt gemaakt naar
vertrouwen, verbondenheid en wederkerigheid onder
burgers, ook in hun relatie tot de overheid en de politiek.
Voor zo’n omslag pleiten wij. Daarin ligt een grote
uitdaging en opdracht.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Na een periode van ontkerkelijking en de marginalisatie van religie in het publieke domein, lijkt religie terug te
komen van weggeweest. Trendsettende denkers
kondigen de komst van de postseculiere samenleving
aan. Het is inderdaad dwaasheid gebleken om te denken
dat religie vanzelf verdwijnt als je haar maar lang genoeg
bestrijdt. Zo maken bijvoorbeeld de geradicaliseerde
islamitische ambities dat een onpartijdige godsdienstloze
overheid achterhaald is. Deze ambities beperken zich niet
tot het privédomein, maar opteren voor doorwerking in
het publieke leven. In de politiek gaat het over het
aanzien van de samenleving. Naar Bijbels getuigenis is
de overheid Gods dienares en zij staat daarom niet
neutraal tussen waarheid en leugen, tussen goed en
kwaad. Hier krijgt onze roeping in de politiek een warme,
tegelijk niet vrijblijvend, kleur.
Er wordt door ons, met pijn in het hart, iets merkwaardigs in onze samenleving geconstateerd. Dat is wat ik nu
maar even noem ″de seculiere klopjacht″ op alles wat
orthodox is. Orthodoxe christenen maken sinds jaar en
dag vreedzaam deel uit van onze samenleving. De vraag
wordt steeds luider opgeworpen – zie bijvoorbeeld
James Kennedy een tijdje geleden in Trouw – of zij
daartoe de ruimte zullen behouden. Veel mensen lijken
voor zichzelf het recht te claimen om een rol te spelen
als seculiere missionaris, maar dat recht te ontzeggen
aan anderen. Er is sprake van een dubbele moraal als
geapplaudisseerd wordt voor bewindslieden die
aanwezig zijn bij de Gay Pride in Amsterdam, maar
ergernis uitgestort wordt over een minister die vanuit
persoonlijke en functionele betrokkenheid bij het thema
gezin een openingswoord wil spreken op een internationaal congres daarover.
We leven in een herdenkingsjaar van de reformator
Calvijn. Laat ik hem citeren uit een brief aan keizer Karel
V. Hij schrijft: ″De kern bestaat daarin, dat wij God
erkennen als de enige Bron van alle kracht, recht,
heiligheid, wijsheid, waarheid, macht, goedheid,
barmhartigheid, ja van alle heil en leven (....) Dat wij bij
Hem alleen alles zoeken en daarom ook in alle nood tot
Hem opzien.″ Inderdaad, dat is de kern: eenvoudig
knielen voor God! Aan te bevelen! Welk een kracht
daarin ligt, hebben we allemaal onlangs op ontroerende
wijze in Kampen gezien. Alleen zo wordt het kwaad in de
mens getemd, dat door het optimistische mensbeeld van
de Verlichting maar niet aan banden te krijgen blijkt te
zijn. Tot zegen voor land en volk.
Mijn fractie spreekt haar waardering uit voor al onze
militairen die waar ook ter wereld gevaarlijke missies
volbrengen. Wij spreken de vurige wens uit dat er
resultaten mogen worden geboekt en dat er geen
slachtoffers meer vallen. Het komende jaar wordt
uiteraard belangrijk, immers, daarin valt het einde van
onze huidige missie in Afghanistan.
Het Midden-Oosten blijft een regio die constant de
aandacht van de wereld gevangen houdt. De vraag is
echter of de juiste fronten in het oog worden gehouden.
Zolang bijvoorbeeld niet wordt erkend dat het ArabischIsraëlische conflict over Palestina in feite een islamitischJoods conflict is, blijven oplossingen steken aan de
oppervlakte. De ″moeder van alle mythes″ blijft dan in
stand. Intussen werkt Iran al vele jaren stug door aan een
nucleaire bom, vrijwel ongestoord tot nu toe. Dat feit
levert een groot gevaar op voor het Westen en vooral
ook voor Israël. De internationale gemeenschap zal snel
en eensgezind moeten optreden tegen Iran, met

16 september 2009
TK 2

2-98

Van der Vlies
effectieve sancties. Wil de regering dit waar mogelijk
bevorderen?
Over de traagheid bij de vervolging van het in
toenemende mate de kop opstekende antisemitisme
stelden we twee weken geleden al Kamervragen. Eén
aanbeveling van het CIDI willen we hier naar voren
halen. ″De steeds verder ’algemeniserende’ wijze waarop
4 mei wordt herdacht, werkt Holocaustvergelijkingen in
de hand en moet opnieuw worden bezien.″ Is het kabinet
bereid te bevorderen dat de herdenking gericht blijft op
de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog, zodat
verbreding van het thema geen verwatering oplevert?
Vorige week kwam er een ″vreugdeloos akkoord″ tot
stand over de bezuinigingen op de politie. Er is veel over
te doen geweest, omdat niet duidelijk is wat de gevolgen
precies zijn voor de politiecapaciteit op straat. Hoe dat
zij, door de forse bezuinigingen worden er steeds meer
politieposten gesloten. Aan deze kaalslag moet een halt
worden toegeroepen. Vooral op het platteland zien
burgers vrijwel geen agent meer. Wij vinden dat
ongewenst. Burgers hebben niets aan op papier
kloppende redeneringen, zij willen veiligheid. Onze
veiligheid is het waard om in te investeren. In stad én
regio, ook op het platteland.
Er blijkt ook geen ruimte te zijn om extra in te zetten
op belangrijke thema’s als de aanpak van bijvoorbeeld
kinderporno. Dat is een slechte zaak. De SGP-fractie zal
er zich voor inzetten dat het aantal rechercheurs omhoog
gaat. Graag een toezegging op dit vitale, ons allen
aansprekende punt.
Op het terrein van ons aan het hart liggende zwaarwegende ethische thema’s moet in de komende tijd nogal
wat gebeuren. Er komt een kabinetsstandpunt over de
zogeheten enkelefeitconstructie in de Algemene wet
gelijke behandeling. Wij nemen zonder meer aan dat het
CDA en de ChristenUnie ervoor zullen waken dat er via
dit dossier geen inbreuk ontstaat op de grondwettelijke
vrijheid van onderwijs.
Onze fractie verwacht ook een serieuze reactie op de
VN-kritiek op ons euthanasiebeleid. Vooral de aanbeveling om de toetsing of voldaan is aan de eisen van de
wet vooraf plaats te laten vinden – dat is iets wat wij
altijd hebben bepleit – is levensbelangrijk. Wanneer hoort
de Kamer hierover meer?
We zien ook nog maar weinig concrete stappen om de
abortuspraktijk in te snoeren. Om niet meer te noemen,
het wordt hoog tijd dat de Winkeltijdenwet onder het
mes komt om het oneigenlijke gebruik van de toerismebepaling en het regime van de avondwinkel aan te
pakken. Geen uitsteloperaties, nu de verrommeling
rondom deze wet alleen maar ernstig toeneemt. Ik wijs
op de discussie in Amsterdam en de vlucht van
dagwinkels naar de constructie van de avondwinkel op
zondag. Dat kunnen we toch allemaal niet laten
gebeuren! Dat moet voor de coalitie toch ook een
aangelegen punt zijn?
De interim-voorzitter van het CNV voert een pleidooi
om voortaan uit te gaan van een veel breder welvaartsbegrip, waarin ook het milieu, het onderwijs, onze
gezondheid en arbeidsethos worden meegewogen. Juist
het intermezzo waartoe de economische crisis ons
dwingt, biedt daarvoor nieuwe kansen. Opvallend is in
dit kader de uitspraak van Alan Greenspan: ″Alle crises
zijn anders, maar ze hebben één ding gemeen: het
onstuitbare talent van mensen om in tijden van
voorspoed te denken dat die voorspoed nooit voorbij zal

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter. Ik dank het
kabinet voor het presenteren van deze miljardennota.
Vorig jaar riep het kabinet nog dat ons in deze crisis
niet veel kon gebeuren. Bijna 100 mld. extra staatsschuld
in een jaar tijd bewijst dat dit kabinet toen nog in
sprookjes geloofde. De koek is op, de wereld is in hoog
tempo veranderd en het landsbelang vereist nu dat er
keuzes worden gemaakt, nu en niet volgend jaar. Of we
volgen de koers van dit kabinet of we gaan eindelijk aan
de slag. Anders dan dit kabinet kies ik voor het laatste.
Onze burgers, onze kinderen en onze kleinkinderen
hebben daar recht op.
Miljarden euro’s belastinggeld ging naar de banken en
daar moeten de burgers straks voor bloeden, maar de
beloofde 25 mld. aan extra kredietverlening door de met
ons geld overeind gehouden ING-bank heb ik niet
teruggezien. Wanneer kunnen we die 25 mld. eindelijk
verwachten?
Met extreem veel belastinggeld zijn vooral de banken
gered, maar ik vrees dat daarmee alleen maar tijd is
gekocht. Mijn grote zorg is, dat zodra de stimuleringsmaatregelen van de overheid zijn uitgewerkt, zal blijken
dat de economie nog niet op eigen benen kan staan,
want kredietverlening droogt op of wordt moeilijk en
grootschalig protectionisme begint de kop op te steken.
Als die trend wereldwijd niet wordt gestopt, begint deel
twee van de crisis, met als mogelijk gevolg het verder
inzakken van de wereldhandel.
De overheid is heel goed in het rondpompen en
uitgeven van andermans geld. Met dat geld speelt de
overheid het aloude spel van verdeel en heers. ″Polderen″ noemen we dat in Nederland. Miljoenen Nederlanders zijn hierdoor direct of indirect afhankelijk van
overheidsgeld, via subsidies, zorgtoeslag, huurtoeslag,
uitkeringen, enzovoorts. Dat maakt onze overheid
inefficiënt en duur.
Met nieuwe staatsleningen worden leningen overgenomen van de banken, maar een kredietcrisis los je niet
alleen op met nog meer kredieten. Dat is gokken.
Eigenlijk is dat een soort piramidespel. Zorg voor
kleinere banken die internationaal opereren, maar niet zo
groot zijn dat ze ons hele stelsel meesleuren als het
misgaat. Dat is pas belangrijk. Graag hoor ik de visie van
het kabinet hierop.
Er moeten eindelijk echte keuzes worden gemaakt.
Blijven wij voor veel geld in Afghanistan of bouwen wij
wegen in eigen land? Blijven wij nooit rendabele
windmolens bouwen of zetten wij drie kerncentrales
zonder CO2-uitstoot neer? Blijven wij gelukzoekers
binnenhalen of gebruiken wij dat geld om de AOW op 65
jaar te houden? Saneren wij de overheid tot een

Tweede Kamer

16 september 2009
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

gaan. We zullen dus meer crises zien, tenzij iemand weet
hoe we de menselijke natuur moeten veranderen.″
De menselijke natuur veranderen, dat redden ook wij
niet, maar dat is gelukkig niet ons laatste woord. De
wereld zoekt naar welvaart en geluk. Het ware geluk lijkt
echter steeds weer onbereikbaar. Het is elke keer weer
wat. Laten we tot ons laten doordringen dat het ware
geluk alleen is te vinden in Christus, die ons in de Bijbel
wordt aangewezen als de weg, de waarheid en het leven.
Ik wens vanuit dat perspectief het kabinet sterkte toe bij
het klaren van de klus waarvoor het staat. Die is niet
gering.
©

2-99

Verdonk
efficiënte overheid of blijven wij steeds maar doorlenen
om de tekorten aan te vullen?
Vaak moeten burgers als eerste bezuinigen, maar dat
is afgelopen als het aan Trots Op Nederland ligt. Voor er
bij de burgers wordt aangeklopt, zal de overheid eerst
zelf flink in haar eigen vlees moeten snijden. Geen
lastenverzwaring, maar echt saneren. De overheid moet
kleiner en terug naar haar kerntaken, concreet: het aantal
ministeries en ambtenaren moet worden gehalveerd.
Veel regels kunnen meteen de vuilnisbak in.
Alleen lagere belastingen geven onze economie een
goede stimulans. Dat houdt de koopkracht en onze
concurrentiepositie op peil. Burgers en ondernemers
hebben echt de PvdA en het CDA niet nodig om hun
geld uit te geven. De maakbare samenleving van de
huidige politieke elite kan meteen bij het grofvuil, samen
met het baantjescircuit.
Om de economie op gang te brengen, moet een
vlaktaks met een laag tarief worden ingevoerd. Dan
wordt hard werken weer lonend. Ambtenarensalarissen
en uitkeringen moeten worden bevroren en onze 22 mld.
grote subsidiepotten kunnen om te beginnen gehalveerd
worden. Europa en ontwikkelingshulp worden met
miljarden gekort en in 2010 verlaat ons leger Afghanistan, in welke vorm dan ook.
Wij zijn een exportland, maar van de export van
Nederlands belastinggeld voor onze naïeve wereldbeelden en politieke stokpaardjes; daar hebben onze burgers
hun buik van vol. Het vrijgekomen geld kan onder andere
worden gebruikt om de AOW gewoon op 65 jaar te
houden en mensen moeten na 40 jaar werken, kunnen
stoppen, als zij dat willen.
De komende tijd is er maar één ding belangrijk: werk,
werk, werk en nog eens werk. Werk is nu belangrijker
dan allerlei wetenschappelijk betwistbare milieudoelstellingen. Die luxe kunnen wij ons niet permitteren.
De CO2-belasting moet worden afgeschaft en alle
onzinnige milieumaatregelen, bijvoorbeeld die voor
fijnstof, moeten worden bevroren zo lang de crisis duurt.
Dat geeft tijd voor onderzoek naar een nuchter en zinvol
milieubeleid. De prioriteit moet liggen bij werkgelegenheid en de opbouw van ons land.
Wij hebben meer problemen in Nederland. De
aanhoudende stroom kansarmen uit cultureel zeer
afwijkende werelddelen drukt op onze samenleving en
op onze begroting. Dat moet stoppen. We dweilen al te
lang met de kraan open. Het geld is nu nodig voor onze
eigen burgers. Nieuwkomers hebben de eerste tien jaar
geen recht op uitkeringen uit ons sociale stelsel. Zij
moeten eerst hun eigen broek ophouden en wie dat niet
kan, moet vertrekken.
En dan onze veiligheid. Burgers in ons land hebben
recht op veiligheid, maar toch wil dit kabinet bezuinigen
op de overbelaste politiekorpsen. Dat is schandalig en
onaanvaardbaar. Veiligheid is de kerntaak van de
overheid. De politie moet op sterkte worden gebracht en
beter worden betaald. Een salarisverhoging van 20% is
redelijk voor het werk dat die mannen en vrouwen
moeten doen. Aan een veilige samenleving hangt een
prijskaartje.
Tot slot. Het tekort loopt op met 100 mln. per dag. Dat
moet afgelopen zijn. Daar gaan wij als land gewoon aan
kapot. Nu is het moment om te kiezen voor een kleine en
efficiëntere overheid. Burgers beseffen dat de problemen
waar we met elkaar voor staan, gigantisch zijn, maar
eerst moet dit kabinet leiderschap tonen. Pas dan zal de

Tweede Kamer

Ingekomen stukken

bevolking bereid zijn om het onvermijdelijke
hervormingsproces te dragen. Voorzitter, ik zie het
kabinet niet zitten popelen. U wel?
De heer Pechtold (D66): Voorzitter, collega Wilders en ik
hebben allebei naarstig contact gehad met Brussel.
Daaruit is naar voren gekomen dat bij de PVV-fractie de
stemkastjes van drie van de vier leden het niet deden,
waardoor zij niet op de stemmingslijst kwamen. Een
onzorgvuldigheid van mijn kant.
De voorzitter: Waarvan akte.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter: Morgen om 10.15 uur beginnen wij met
het antwoord van de zijde van de regering.
Sluiting 20.35 uur
©
Lijst van ingekomen stukken, met de door de
Voorzitter ter zake gedane voorstellen:
©
De volgende koninklijke boodschappen
Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband
met de invoering van een regeling betreffende herziening
ten nadele van de gewezen verdachte (Wet herziening
ten nadele) - 32044
minister van Justitie, Hirsch Ballin E.M.H. - 1 september
2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd
Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband
met een hervorming van de regeling betreffende
herziening ten voordele van de gewezen verdachte (Wet
hervorming herziening ten voordele) - 32045
minister van Justitie, Hirsch Ballin E.M.H. - 1 september
2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd
Goedkeuring van verdragen met het oog op het
voornemen deze toe te passen op Bonaire, Sint Eustatius
en Saba, en van het voornemen tot opzegging van
verdragen voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba - 32047
minister van Buitenlandse Zaken, Verhagen M.J.M. 2 september 2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd
Verlenging van de zittingsduur van gemeenteraden in
gemeenten waarvoor met ingang van 1 januari 2011 een
wijziging van de gemeentelijke indeling wordt beoogd 32048
staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Bijleveld-Schouten A.Th.B. - 4 september 2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd

16 september 2009
TK 2

2-100