1-.5

A

WAGENINGEN
UNIVERSITY a. RESEARCH

0

Postbus 47 I 6700 AA Wageningen

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Directie Strategie, Kennis en Innovatie (SKI)
t.a.v. directeur ir. A. de Veer
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

WOT Natuur & Milieu
Wettelijke
Onderzoekstaken
Natuur & Milieu

DATUM

20 juli 2020

°5
o;

ONDERWERP

Geachte mevrouw De Veer,

05
m"

Op uw verzoek heeft de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) een analyse
uitgevoerd naar de relatie tussen bouwplan en nitraatuitspoeling, als functie van
grondsoort en regio, gegeven de huidige te hoge nitraatgehaltes in het ondiepe
grondwater van zand- en lössgronden (zie bijlage 1).

•^î

oä
Ul~
01:

Het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen (aardappelen, groenten, (snij)mais) is
niet significant veranderd in Nederland tussen 2010 en 2018. Het areaal grasland
(permanent en tijdelijk) is ook weinig veranderd in deze periode.
Indicatieve berekeningen van de CDM geven aan dat het huidige areaal uitspoelings­
gevoelige gewassen in de regio 'zand zuid' (ca. 45.000 ha) gehalveerd dient te
worden om de gewenste vermindering van de nitraatuitspoeling te realiseren, bij
gegeven stikstofgebruiksnormen. Het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen in het
lössgebied dient met ongeveer eenderde te worden verminderd (ca. 1100 ha).
Vooral snijmais draagt bij aan het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen. Snijmaïs
heeft een relatief hoge opbrengst en draagt bij aan beperking van de stikstofexcretie
door rundvee en de ammoniakemissie uit de rundveehouderij. Een alternatief is om
zeer vroege snijmaisrassen te telen in combinatie met een vroegtijdig gezaaid
nagewas; dit gaat waarschijnlijk opbrengst kosten, maar vermindert de uitspoeling
van nitraat wel. Aardappelen en groenten kunnen vervangen worden door granen,
suikerbieten en overige akkerbouwgewassen, maar dit heeft forse negatieve
financiële consequenties voor telers. De CDM adviseert om via scenario-analyses en
modelberekeningen de effecten van aanpassingen in bouwplan, teeltwijze,
gebruiksvoorschriften en stikstofgebruiksnormen verder in kaartte brengen.
Ik hoop u hiermee afdoende geïnformeerd te hebben.
Hoogachtend,

Prof. dr. Oene Oenema
cc.

looyears

1918----- 2018

Mevr. drs. M. Beens, Directeur Directie PAV, ministerie van LNV
mevr. Dr. E. Buis, ministerie LNV, Directie PAV
dr.ir. G.L. Velthof (secretaris CDM)

CDM-advles 'Relatie tussen
bouwplan en
nitraatuitspoeling'

ONS KENMERK

2019715/WOTN &M/JvS E
POSTADRES

Postbus 47
6700 AA Wageningen
BEZOEKADRES

Wageningen Campus
Gebouw 101 / Bodenummer
554
Droevendaalsesteeg 3
6708 PB Wageningen
INTERNET

www.wur.nl/wotnatuurenmilieu

KvK NUMMER

09098104
CONTAOTERSOON

J.W. van Silfhout-Eimers
TELEFOON

0317-485471
E-MAIL

jolanda.vansilfhout(§) wur.nl

I

r..\

H'.,)
CDM-advies: Bouwplan en nitraatuitspoeling 20-07-2020

K‘

0

Bouwplan en nitraatuitspoeling
Commissie Deskundigen Meststoffenwet
Samenvatting
Eén van de opgaven, die in het kader van de herbezinning op het mestbeleid opnieuw bezien dient
te worden, is hoe in regio's met uitspoelingsgevoelige gronden de waterkwaliteitsdoeien voor
nitraat in grond- en opperviaktewater gehaaid kunnen worden. Daarbij moet ook rekening
gehouden worden met trends in de landbouw en landgebruik. Er zijn indicaties dat het areaal
grasland afneemt en het areaal uitspoelingsgevoelige akker- en tuinbouwgewassen toeneemt in de
zand- en lössregio's. Het ministerie van LNV heeft aan de Commissie Deskundigen Meststoffenwet
(CDM) 11 vragen gesteid over de relaties tussen bouwplan en waterkwaliteit, als functie van
grondsoort en regio. In onderhavig advies worden die vragen beantwoord, op basis van
beschikbare data en expertkennis. Het accent ligt daarbij op nitraatuitspoeling naar het ondiepe
grondwater van zandgronden; er is heel weinig empirische kennis en data beschikbaar over de
relatie tussen bouwplan en uitspoeling en afspoeling van stikstof naar oppervlaktewater.
Gegevens over arealen geven aan dat het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen (in dit advies zijn
dit aardappelen, groenten, (snij)mais)) niet significant is veranderd tussen 2010 en 2018 op
nationaal niveau en in de verschiliende zand- en lössregio's. Het areaal permanent en tijdelijk
grasland is ook weinig veranderd in deze periode. Het areaal graan is iets afgenomen tussen 2010
en 2018. Er zijn geen gegevens beschikbaar over veranderingen in grondwatertrappen van
zandgronden, zodat niet kan worden aangegeven of het areaal uitspoelingsgevoelige gronden is
veranderd tussen 2010 en 2018. Een toename van het areaal uitspoelingsgevoelige gronden door
verdroging maakt het lastiger om te voldoen aan de nitraatnorm.
Monitoringsdata van nitraatconcentraties per gewasgroep zijn gebruikt om effecten van bouwplan
op de nitraatconcentratie in grondwater te berekenen. Hierbij is er van uitgegaan dat er geen
aanvuilende maatregelen worden genomen om de nitraatuitspoeling te beperken, zoais aanpassing
in bemesting en de teelt van een effectief vanggewas. Deze indicatieve berekeningen geven aan
dat het aandeel uitspoelingsgevoelige gewassen in het bouwpian van de regio 'zand zuid' sterk
(45.000 ha, ongeveer een halvering) zou moeten worden beperkt om de gewenste vermindering
van de nitraatuitspoeling te realiseren. Het aandeel uitspoelingsgevoelige gewassen in het
lössgebied zou ongeveer met eenderde moeten worden verminderd (ca. 1100 ha). Vermindering
van het areaal uitspoelingsgevoelige teelten in de regio "zand zuid" en de lössregio leidt
waarschijnlijk tot een toename van het areaal uitspoelingsgevoelige teelten in andere regio's',
waardoor het risico op nitraatuitspoeling daar mogelijk toeneemt.
Voorai snijmais draagt bij aan het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen. Snijmaïs wordt geteeld
als energierijk en eiwitarm ruwvoer, dat bovendien bijdraagt aan beperking van de stikstofexcretie
en ammoniakemissie door rundvee. Snijmaïs zou in theorie door andere eiwitarme
ruwvoergewassen vervangen kunnen worden, maar dit is niet eenvoudig. Een alternatief is om
zeer vroege snijmaisrassen te telen in combinatie met een vroegtijdig gezaaid nagewas.
Aardappelen en groenten kunnen vervangen worden door granen, suikerbieten en overige
akkerbouwgewassen, maar dit heeft forse negatieve financiële consequenties voor telers.
Aanpassingen in het bouwplan in regio's met uitspoelingsgevoelige gronden hebben effecten op de
bedrijfsvoering, economie en milieu. De schattingen in dit advies van de grootte van het effect van
uitspoelingsgevoelige gewassen op nitraatuitspoeiing naar het grondwater zijn afgeleid van
monitoringsdata en expertkennis en hebben een relatief grote onzekerheid. Geadviseerd wordt om
de effecten van veranderingen in bouwplannen via scenario-analyses en modelberekeningen
verder in kaart te brengen en af te wegen ten opzichte van andere maatregeien om uitspoeling te
beperken, zoals het aanscherpen van middelvoorschriften en/of gebruiksnormen.

J
Inleiding
Het Nederlandse mestbeleid bestaat uit een stelsel van regels met als primair doel de bescherming
van de k\«aliteit van het grond- en oppervlaktewater. Dat stelsel is organisch gegroeid in de
voorbije dertig jaar en ingewikkeld geworden, en op onderdelen minder effectief dan beoogd. Op
22 december 2017 heeft de minister van LNV een fundamentele herbezinning op het mestbeleid en
het bijbehorende stelsel van wet- en regelgeving aangekondigd.
Eén van de opgaven, die opnieuw bezien dient te worden, is hoe in regio's met
uitspoelingsgevoelige gronden de waterkwaliteitsdoelen voor stikstof en fosfor in het grond- en
oppervlaktewater gehaald kunnen worden. Daarbij moet ook rekening gehouden worden met
trends in de landbouw en landgebruik. Een mogelijke trend is dat de omvang van de
melkveehouderij in de provincie Noord Brabant afneemt en dat daardoor het areaal grasland
afneemt en het areaal uitspoelingsgevoelige akker- en tuinbouwgewassen toeneemt. Uit onderzoek
dat Wageningen Economie Research heeft uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van LNV
(Hoogeveen et al., 2019)^ blijkt dat de laatste jaren minder melkveebedrijven gebruik maken van
de derogatie en daardoor niet meer hoeven te voldoen aan de derogatie-eis dat het areaal uit
minimaal 80 procent grasland moet bestaan. Ook in andere gebieden met uitspoelingsgevoelige
gronden kan dit spelen. Het is mogelijk dat de waterkwaliteit van grond- en oppervlaktewater
verslechtert als grasland wordt vervangen uitspoelingsgevoelige teelten.
Het ministerie van LNV heeft de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) de volgende 11
vragen gesteld over de relatie bouwplan en waterkwaliteit, als functie van regio en grondsoort
(Bijlage 1).
Risicoqronden in de zandreoio:
1. Welke teelten zijn uitspoelingsgevoelig op de zandgronden en om welk areaal gaat het op dit
moment (zowel totaal areaal per zandregio (Zand Noord, Zand Centraal, Zand Zuid uitgaande
van de indeling van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) als in percentage van het
akkerbouwareaal per regio)? (Kwantitatief)
2. In welke mate is het areaal uitspoelingsgevoelige gronden toegenomen tussen 2010 en 2018
en in welke mate is het areaal gras en granen (exclusief mais) afgenomen per zandregio?
(Kwantitatief)
3. Welke verslechtering in nitraatconcentratie heeft dit opgeleverd tussen 2010 en 2018 als wordt
uitgegaan van arealen en uitspoelfracties (andere factoren zoals weer en overbenutting
uitgesloten)? (Kwalitatief)
4. Wat is het maximaal areaal uitspoelingsgevoelige teelten om de 50 mg/l nitraat te halen in het
bovenste grondwater in de zandregio per regio, uitgaande van totale oppervlak binnen een
regio (dus ook niet uitspoelingsgevoelige gronden)? (Kwalitatief)
5. Wat is een optimaal bouwplan op perceelsniveau om over een periode van 4 jaar te voldoen
aan de normen van 50 mg/l nitraat op uitspoelingsgevoelige zandgrond in de zandregio met
behoud van mogelijkheid tot teelt van uitspoelingsgevoelige gewassen? Besteed hierbij ook
aandacht aan het effect van dit bouwplan op het organische stofgehalte In de bodem.
(Kwalitatief)
Risicoqronden in de Lössreqio:
6. Welke teelten zijn uitspoelingsgevoelig op de lössgronden (regio Löss volgens LMM) en om
welk areaal gaat het op dit moment (zowel totaal areaal per regio als in percentage van het
akkerbouwareaal per regio)?
7. In welke mate is het areaal uitspoelingsgevoelige gronden toegenomen tussen 2010 en 2018
en in welke mate is het areaal gras en granen (exclusief mais) afgenomen?

^ Marga Hoogeveen, Co Daatselaar en Henri Prins (2019) Afname derogatie: verkenning omvang en
beweegredenen ondernemers. WEcR notitie.
https://www.riiksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/19/afname-deroeatie-verkenning-omvang-enbeweegredenen-ondernemers

!-..j

■;:?
i..,i

8.

Welke verslechtering In nitraatconcentratie heeft dit opgeieverd tussen 2010 en 2018 als wordt
uitgegaan van arealen en ultspoelfracties (andere factoren zoals weer en overbenutting
uitgesloten)? (Kwalitatief)
9. Wat Is het maximaal areaal uitspoelingsgevoellge teelten om toch de 50 mg/l nitraat te halen
In het bodemvocht In de Lössregio, kijkend over de hele regio? (Kwalitatief)
10. Wat is een optimaal bouwplan op perceelsniveau om over een periode van 4 jaar te voidoen
aan de normen van 50 mg/l nitraat op lössgrond In deze regio (Löss) met behoud van
mogelijkheid tot teelt van uitspoelingsgevoellge gewassen? Besteed hierbij ook aandacht aan
het effect van dit bouwplan op het organische stofgehalte in de bodem. (Kwalitatief)
Algemene vraao:
11. Indien er actief maatregelen worden genomen om uitspoelingsgevoellge teelten te
verminderen in het zuidelijk en oostelijk zandgebied en de lössregio, ziet u dan risico's voor
een verschuiving van deze teelten naar andere delen van Nederland, met gevolg dat daar
dezelfde emissies naar het grond- en oppervlakte ontstaan? En zo ja, waar zal dit gaan
plaatsvinden? En welk effect verwacht u op de nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in
deze gebieden? (Kwalitatief)
In onderhavig advies worden voornoemde vragen beantwoord, op basis van beschikbare data en
expertkennis. Vanwege het spoedeisende karakter van dit advies konden geen uitgebreide
literatuuranalyses en modelberekeningen worden uitgevoerd. Het accent in het advies ligt op
nitraatuitspoeling naar het ondiepe grondwater van zandgronden. Er is heel weinig empirische
kennis en data beschikbaar over de relatie tussen bouwplan en uitspoeling en afspoeling van
stikstof en fosfaat naar oppervlaktewater. Uitspoelingsgevoellge gewassen en teelten zijn
gedefinieerd enkel in termen van overschrijding van de doelstelling om de nitraatuitspoeling uit de
bodem naar het bovenste grondwater te verminderen tot een nitraatconcentratie lager dan 50 mg
nitraat per liter in het uitspoelingswater van de wortelzone van de bodem
Een eerste versie van onderhavig advies is begin januari 2020 opgeleverd aan het ministerie van
LNV. Het definitieve concept is gereviewd door de leden van de CDM (Bijlage 4).

Nitraatconcentraties in uitspoelingswater van landbouwgronden
De Nitraatrichtlijn (91/676/EEG)^ heeft als doelstelling het verminderen en voorkomen van
waterverontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen. Hiertoe moet het nitraatgehalte in
grond- en oppervlaktewater minder dan 50 mg nitraat (NOs") per liter bevatten. De Meststoffenwet
reguleert de bemesting van landbouwgronden in Nederland, opdat de belasting van de bodem met
stikstof en fosfaat niet leidt tot overschrijding van de normen voor de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater.
In het Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid (LMM) wordt de waterkwaliteit op landbouwbedrijven
gemonitord. De nitraatconcentratie in het uitspoelingswater is sterk gedaald sinds de jaren
negentig (na implementatie van de Nitraatrichtlijn) en ligt voor de klei- en veenregio gemiddeld
onder de 50 mg nitraat per liter (Figuur 1). In de zandregio ligt de gemiddelde nitraatconcentratie
In het ultspoelingwater in Nederland rond de 50 mg nitraat per liter (Figuur 1). In het zuidelijk
zandgebied ligt de nitraatconcentratie gemiddeld hoger dan de 50 mg nitraat per liter, terwijl die
van de twee andere zandregio's de laatste jaren Iets lager dan de 50 mg nitraat per liter ligt
(Figuur 2). De nitraatconcentratie in het uitspoelingswater van lössgrond heeft een dalende trend
en schommelt de laatste jaren tussen de 50 en 70 mg nitraat per liter (Figuur 1). De
nitraatconcentratie van melkveebedrijven in de zandregio ligt de laatste jaren gemiddeld Iets
onder en die van akkerbouwbedrijven duidelijk boven de 50 mg nitraat per liter (Figuur 3).

^http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31991L0676&from=EN

De gemiddelde nitraatconcentratie in het bovenste grondwater was gemiddeld 37 mg per liter
onder grasland en 95 mg per liter onder maïsland op zandgrond op bedrijven van het Landelijk
Meetnet Effecten Mestbeleid LMM in de periode 2009-2015 (Hooijboer et al., 20173). in grasland is
de afbraak van nitraat door denitrificatie hoger dan in maïsland, waardoor de nitraatconcentraties
In het ultspoelingswater lager zijn bij grasland dan bij maïsland.
In LMM zijn geen gespecialiseerde groentebedrijven opgenomen. In het project "Scouting
Vollegrondsgroenten op zand" is een vergelijking gemaakt tussen akkerbouwbedrijven en
vollegronds-groentebedrijven in het zuideiijk zandgebied in de periode 2007-2010 (Hooijboer,
2013'*). Uit deze studie bleek dat de mediaan van de nitraatconcentratie in uitspoelingswater bij
vollegronds-groentebedrijven bijna twee keer zo hoog was als die bij akkerbouwbedrijven in het
zuidelijk zandgebied.
Samenvattend, uit de resultaten van LMM volgt dat er nog niet wordt voldaan aan de nitraatnorm
in het zuidelijk zandgebied en het lössgebied en dat de nitraatnorm op zandgrond gemiddeld wordt
overschreden in de akkerbouw. De nitraatnorm wordt gemiddeld ook overschreden bij snijmaïs en
groenteteelt.
Er zijn de laatste jaren verschillende maatregelen genomen om de nitraatuitspoeling in het zand­
en lössgebied te verminderen:
•
De werkingscoëfficiënt van varkensdrijfmest is in 2014 verhoogd van 70% tot 80% in het
gehele zand- en lössgebied. Hierdoor kan er minder stikstofkunstmest worden toegepast
binnen de gebruiksnorm voor werkzame stikstof.
•
Vanaf 2014 is de derogatie voor bemesting met graasdierenmest in de zandregio's zuid en
midden en de lössregio verlaagd van 250 naar 230 kg N per ha. Verder is voor alle
grondsoortregio's in Nederland als eis gesteld dat voor een bedrijf met derogatie het areaai
minimaal uit 80% grasland moet bestaan (dit was 70%).
•
In 2015 zijn de stikstofgebruiksnormen voor uitspoelingsgevoelige gewassen in het zuidelijk
zand- en lössgebied met 20% verlaagd, waaronder die van aardappelen, suikerbieten en een
groot aantal groentegewassen.
In het zesde actieprogramma Nitraatrichtiijn (2018 - 2021) zijn de volgende maatregelen
opgenomen om nitraatuitspoeling te beperken:
•
Per 1 januari 2019 zijn de eisen voor de teelt van een vanggewas bij mais aangescherpt. Er
zijn drie mogelijkheden voor een teler:
o Onderzaai van gras of ander geschikt vanggewas in het perceel waarop de teelt van
snijmais plaats vindt;
o Inzaai van een vanggewas op uiterlijk 1 oktober (aansluitend na de oogst van de
maïs);
o Inzaai van enkele specifieke gewassen met een hoge stikstofopname als hoofdteelt na
de teelt van snijmais, waaronder wintertarwe, in de maand oktober.
•
Vanaf 1 januari 2021 wordt de stikstofgebruiksnorm voor snijmaïs met 65 kg N per ha gekort
indien het geteeld wordt na het scheuren van grasland. In een kamerbrief uit mei 2020 heeft
de minister van LNV aangegeven dat deze maatregel ook wordt ingevoerd voor consumptieen fabrieksaardappelen (en vervangt de in het zesde actieprogramma beschreven maatregel
om een vanggewas te telen na consumptie- en fabrieksaardappelen).
Het totale effect van deze maatregelen op de nitraatconcentratie is nog niet bekend. In dit advies
worden vragen beantwoord over de relatie bouwplan en nitraatconcentraties in het
uitspoelingswater, als functie van regio en grondsoort. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat er geen

3 Hooijboer, A.E.J. Hóógsteen, M. Buis, E. (2017b) Abstract number-234 Effects of crop rotation on water
quality in the Netherlands: Combining the Minerals Policy Monitoring Programme and Nation-wide survey of
crop data of the sandy regions of the Netherlands. LuWQ2017, Land Use and Water Quality: Effect of
Agriculture on the Environment The Hague, the Netherlands, 29 May -1 June 2017.
Hooijboer, A.E.J., R.W. van der Meer, B. Fraters & T.C. van Leeuwen (2013b) Scouting Vollegrondsgroenten op
zand (2007-2010), een verkennend onderzoek, RIVM Rapport 680717036.

aanvullende maatregelen worden genomen om de nitraatuitspoeling te beperken. Aanpassingen
van de hoogte van de bemesting, precisiebemestingstechnieken (betere timing en plaatsing; type
meststof), de teeit van vroegtijdig gezaaide vanggewassen en het verlagen van het risico op
uitspoeling uit gewasresten (beperkte grondbewerking; tijdelijk afvoeren) zijn ook opties om
nitraatuitspoeling in de akkerbouw en groententeelt te beperken. Deze opties zijn niet nader
beschouwd in dit advies.

Nitraatconcentratie (mgfl) in uitspoelend water, per regio

[Nitraat!

Zaml (gemeten), #gem= 121
..... Zand (gestandaardiseerd)
Klei (gemeten), #gem= 76
..... Klei (gestandaardiseerd)
Veen,#gem=41
Löss, #gem=38

l'"-.

150-

1992

1994

1990

1998

2000

2002

2004

2000

2008

2010

2012

2014

2016

2018

Figuur 1. Nitraatconcentraties (als NOs in mg per liter) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone op
landbouwbedrijven per regio in de periode 1992-2017. Jaargemiddelden van gemeten concentraties
(Bron: LMM).
Nitraat (mg/l)
• Zand noord
♦ Zand midden
A Zand zuid

.....

Figuur 2. Nitraatconcentraties (als NOs in mg per liter) In het water dat uitspoelt uit de wortelzone op
landbouwbedrijven voor de drie zandgebieden in de periode 1992-2015. Jaargemiddelden van gemeten
concentraties (Fraters et al., 2016).

Nitraat!

MitraatconcentraBe (mg/D in uitspoelend water Zandnegio
Melkvee, #gem= 76
Hokdier, #gem= 16
Akkerbouw, #gem= 26
Overig, #gem= 15

1 rn
n i ri rn rn i rn i i rn i rn i i rn r
1394 1396 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2013

1392

Figuur 3. Nitraatconcentraties (als NOs In mg per liter) in het water dat uitspoelt uit de wortelzone op
verschillende typen landbouwbedrijven in de Zandregio in de periode 1992-2014. Jaargemiddelden van
gemeten concentraties. Bron: LMM.

Aanpak en methoden
De vragen zijn beantwoord op basis van beschikbare statistische kengetallen over veranderingen
in de arealen van gewassen en grondsoorten, monitoringsgegevens van nitraatgehaltes in het
ondiepe grondwater en expertkennis. Enkel de relatie tussen bouwplan en nitraatuitspoeling naar
het ondiepe grondwater van zandgronden en lössgronden is in beschouwing genomen; de relatie
tussen bouwplan en uitspoeling en afspoeling van stikstof en fosfaat naar oppervlaktewater is
buiten beschouwing gelaten.
In de aanpak en werkwijze zijn vier stappen te onderscheiden:
1. Berekening van de arealen van uitspoelingsgevoelige gewassen per regio in 2010 en 2018.
2. Afleiding van verwachte nitraatconcentraties in het grondwater bij de teelt van
uitspoelingsgevoelige gewassen in 2010 en 2018.
3. Berekening van maximale arealen uitspoelingsgevoelige gewassen per regio bij de
randvoorwaarde dat het nitraatgehalte in het uitspoelingswater van de wortelzone van de
bodem lager dan 50 mg per liter moet zijn.
4. Beantwoording van de vragen op basis van voornoemde data en expertkennis.

Stap 1. Berekening arealen uitsDoelinasaevoellae gewassen oer reaio in 2010-2018
RVO.nl heeft het data-bestand met gewasarealen in de zand- en lössregio's over de periode 20102018 aan de CDM beschikbaar gesteld (Bijlage 2). De arealen die zijn meegenomen zijn de arealen
die zijn ingewonnen bij de GDI/landbouwtelling (dit zijn de BBR (basisbetalingsregeling) en
percelen voor de Meststoffenwet). Er is in dit advies enkel gebruik gemaakt van data van 2010 en
2018, omdat het grote aantal gewassen in het databestand, met verschillende indelingen tussen
jaren, handmatig aan gewasgroepen moest worden toegekend. De arealen braak en natuur zijn
buiten de analyse gelaten, omdat er een verschil zit tussen 2010 en 2018 in registratie van deze
arealen in verband met de natuurregeling Agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLB) vanaf
2016.

h.'

O?

De tientallen gewassen uit het bestand van RVO.nl zijn in het kader van dit advies gegroepeerd
naar gewasgroepen. Dit is dezelfde indeling die destijds is toegepast door Van Dijk en Schröder,
(20075):
Aardappelen
Boomteelt
Graan
Groenten
Korrel en overig mals
Overig akkerbouw (inclusief bloembollen)
Overig ruwvoer
Permanent grasland
Snijmais
Suikerbieten
Tijdelijk grasiand
Op basis van de lijst uitspoelingsgevoelige gewassen uit de Meststoffenwet, de indeling van
nitraatuitspoelingsgevoelige gewassen volgens Van Dijk en Schröder (2007) en expertkennis is
geschat dat de nitraatconcentratie in het ondiepe grondwater voor de volgende gewasgroepen op
zand- en lössgronden gemiddeld meer dan 50 mg nitraat per liter is, bij toepassing van de huidige
landbouwkundige bemestingsadviezen volgens de Gommisse Bemesting Grasland en Voederteelt
(CBGV) en Commissie Bemesting Akkerbouw en Vollegrondsgroenteteelt (CBAV):
•
Aardappelen
•
Groenten
•
Korrel en overig mais
•
Snijmais
Deze gewasgroepen worden in onderhavig advies als nitraatuitspoelingsgevoelig beschouwd.
Suikerbieten werden in 2006 nog als uitspoelingsgevoelig gekenmerkt door Van Dijk en Schröder
(2007), maar gezien de sterke stijging van de opbrengst van suikerbieten wordt ervan uitgegaan
dat suikerbieten in 2018 niet meer uitspoelingsgevoelig zijn (Velthof et al., 2017^). De groep
'overige akkerbouwgewassen' bestaat uit gewassen die wel (bloembollen, plantui, koolzaad,
kroten, stamslaboon) en niet uitspoelingsgevoelig (waspeen, winterpeen, zaaiui, bonen en erwten)
zijn volgens Van Dijk en Schröder (2007). Er wordt aangenomen dat de nitraatconcentratie in het
ondiepe grondwater gemiddeld iets lager is dan 50 mg nitraat per liter bij de groep overige
akkerbouwgewassen, en deze gewassen zijn daarom niet als uitspoelingsgevoelig gekenmerkt.

Stap 2. Afleiding verwacht nitraataehalte in grondwater bli de teelt van uitsDoelinasaevoeliae
gewassen in 2010-2018
Op basis van bestaande gegevens en expertkennis is aan elke gewasgroep per regio een
nitraatconcentratie toegekend, volgens de procedure beschreven in Bijlage 3. Dit is een procedure
die voor dit advies is ontwikkeld, omdat er geen empirische nitraatconcentraties per gewassoort
beschikbaar zijn in Nederland (er worden alleen nitraatconcentraties op bedrijfsniveau bepaald). Er
is hierbij van uitgegaan dat het management (bemesting, teelt vanggewassen) en de opbrengsten
en daarmee de nitraatuitspoeling niet zijn veranderd tussen 2010 en 2018, om het effect van
verandering in bouwplan te kunnen beoordelen. Met de aan de gewasgroepen toegekende
nitraatconcentraties zijn berekeningen uitgevoerd om de vragen over effecten van arealen
gewasgroepen in het bouwplan te beantwoorden. De resultaten geven, gezien de aannames in de
berekeningen, alleen een indicatie van de effecten.

5 Dijk, W. & J. Schröder (2007) Adviezen voor stikstofgebruiksnormen voor akker- en tuinbouwgewassen op
zand- en lössgronden bij verschiilende uitgangspunten. PPO-rapport 371.
® Velthof, G.L., T. Koeijer, J.J. Schröder, M. Timmerman, A. Hooijboer, J. Rozemeijer, C. van Bruggen en P.
Groenendijk, 2017. Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu. Beantwoording van de ex-postvragen
in het kader van de evaluatie van de Meststoffenwet. Wageningen, Wageningen Environmental Research,
Rapport 2782.

stap 3. Berekening van maximale arealen uitSDoelinasaevoeliae gewassen oer reaio bli de
randvoorwaarde dat het nitraataehatte in het uitspoelinaswater van de wortelzone van de bodem
<50 ma/l.
Op basis van de gegevens van arealen in 2018 en de nitraatconcentraties die per gewasgroep is
toegekend, zijn berekeningen uitgevoerd om te bepalen welke verschuivingen in gewasgroepen in
het bouwplan nodig zijn om de nitraatconcentratie per regio onder 50 mg nitraat per liter te
brengen.

Stap 4. Beantwoording van de vragen uit de adviesaanvraag
Beantwoording van de vragen (vragen zijn cursief weergegeven)
1.

Welke teelten zijn uitspoelingsgevoellg op de zandgronden en om welk areaal gaat het op dit
moment (zowel totaal areaal per zandregio (Zand Noord, Zand Centraal, Zand Zuid uitgaande
van de indeling van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) als in percentage van het
akkerbouwareaal per regio)? (Kwantitatief)

In Figuur 4 zijn de arealen (in procent van het totaal areaal) in 2010 en 2018 samengevat.
Gedetailleerde gegevens (inclusief de hectares) zijn weergegeven in tabellen 1 en 2). Het totaal
areaal cultuurgrond is afgenomen tussen 2018 en 2010 met ongeveer 30.000 ha (Tabellen 1 en
2). In 2018 was het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen (aardappelen, bloembollen, groenten,
korrelmaïs, overig maïs en snijmaïs) 43% van het totaal areaal in het zuidelijk zandgebied, 25% in
het centraal zandgebied, 31% in het noordelijk zandgebied en 25% in het lössgebied. Er zijn geen
grote veranderingen opgetreden in het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen tussen 2010 en
2018. Het areaal snijmaïs is afgenomen tussen 2010 en 2018, omdat het minimale aandeel
grasland om te mogen deelnemen aan derogatie in 2014 is verhoogd van 70% naar 80%.

Areaal uitspoelingsgevoelige gewassen, % van totaal

Zand zuid

Zand midden

Zand noord

Löss

Totaal

Figuur 4. Arealen nitraatuitspoelingsgevoelige gewassen, in procent van het totaal landbouwareaal (excl. braak
en natuur) in 2010 en 2018 in de drie zandregio's en in het iössgebied.

l-..>
l-,:i

I

K/

Het areaal grasland (permanent en tijdelijk) in procent van het totaal landbouwareaal is weinig
veranderd tussen 2010 en 2018 (Figuur 5). Het areaal graan (in % van totaal) is in elke regio iets
afgenomen tussen 2010 en 2018 (Figuur 6), maar de afname van het totale areaal graan in
Nederland is klein.
In het onderzoek van Hoogeveen et al. (2020) wordt aangegeven dat het aantal bedrijven met een
derogatie om meer mest te mogen toedienen dan 170 kg N per ha uit de Nitraatrichtlijn is
afgenomen gedurende de laatste jaren. De afname van het areaal cultuurgrond van bedrijven met
derogatie was 2% in 2017 ten opzichte van 2016 en 5,5% in 2018 ten opzichte van 2017. De
bedrijven die stoppen met derogatie zullen meestal melkveebedrijven blijven; het aandeel snijmaïs
in het totaal areaal van deze bedrijven zal waarschijnlijk groter zijn dan op bedrijven met een
derogatie (op bedrijven met derogatie mag het bouwplan maximaal 20% snijmaïs hebben). De
relatieve verschuivingen tussen maïsland en grasland (door afname van het aantal bedrijven met
derogatie) zijn zo klein, dat ze niet duidelijk zichtbaar zijn in de gegevens van de periode 20122018.

70 -

Areaal grasland, % van totaal areaal
■ 2010

II

60 -

s™

lil IIII » II

50 -

40 30 20 10 0

Zand zuid

Zand midden

Zand noord

Löss

Totaal

Figuur 5. Areaal grasland, in procent van het totaal landbouwareaal (excl. braak en natuur) in 2010 en 2018 in
de drie zandregio's en in het lössgebied.

Areaal graan, % van totaal areaal
30 12010
12018

20 -

15 10 6

(Ml

Zand zuid

Zand midden

Zand noord

Löss

IÉ
Totaal

Figuur 6. Areaal graan, in procent van het totale landbouwareaal (excl. braak en natuur) in 2010 en 2018 in
de drie zandregio's en in het lössgebied.

2.

In welke mate is het areaal uitspoelingsgevoelige gronden toegenomen tussen 2010 en 2018
en in welke mate is het areaal gras en granen (exclusief mais) afgenomen per zandregio?
(Kwantitatief)

De uitspoelingsgevoeligheid van zandgronden wordt vooral bepaald door de grondwatertrap
(Fraters et al., 2015^). Er zijn in het kader van dit advies geen gegevens gevonden over
veranderingen in grondwatertrap en het areaal uitspoelingsgevoelige gronden tussen 2010 en
2018. Deze vraag kan daarom niet worden beantwoord. De CDM adviseert om nader onderzoek uit
te voeren of de grondwatertrappen (gemiddelde grondwaterstanden) van zandgronden zijn
veranderd. Mochten deze gegevens niet beschikbaar zijn, dan adviseert de CDM om de
grondwatertrap te monitoren, omdat de grondwatertrap een belangrijke parameter is die de
uitspoelingsgevoeligheid van zandgrondgronden bepaalt.

3.

Welke verslechtering in nitraatconcentratie heeft dit opgeleverd tussen 2010 en 2018 als wordt
uitgegaan van arealen en uitspoelfracties (andere factoren zoals weer en overbenutting
uitgesloten)? (Kwalitatief)

De veranderingen in gewassen in de bouwplannen van de verschillende regio's zijn klein in alle
regio's (Figuren 4 tot en met 6). De nitraatconcentratie in het grondwater zal dus niet sterk zijn
veranderd door veranderingen in gewassen in het bouwplan. Er zijn echter geen monitoringsdata
om deze stelling te toetsen, omdat de stikstofbemesting en teelt van vanggewassen in de loop van
de tijd ook is veranderd. De veranderingen in het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen (Figuur 4)
zijn dermate klein dat bij beschikbaarheid van precieze monitoringsdata deze kleine veranderingen

^ Dico Fraters, Ton van Leeuwen, Leo Boumans & Joan Reijs (2015) Use of long-term monitoring data to derive
a relationship between nitrogen surplus and nitrate leaching for grassland and arable land on well-drained
sandy soils in the Netherlands, Acta Agriculturae Scandinavica, Section B — Soil & Plant Science, 65:sup2,144154, DOI

h.'.

I"./
-y

’a'

h/

in arealen waarschijnlijk ook niet tot significante veranderingen in de nitraatconcentratie van het
grondwater zouden hebben geleid.

(Æ'
4.

Wat is het maximale areaal uitspoelingsgevoelige teelten om de 50 mg/l nitraat te halen in het
bovenste grondwater van zandgronden per regio, uitgaande van totale oppervlak binnen een
regio (dus ook niet uitspoelingsgevoelige gronden)? (Kwalitatief)

Om in zand zuid en löss gemiddeld een nitraatconcentratie van 50 mg per liter te bereiken,
uitgaande dat er geen extra maatregelen worden genomen om nitraatuitspoeling te beperken,
moet uitgaande van de gegevens in Bijlage 3:
•
in de regio zand zuid het aandeel van uitspoelingsgevoelige gewassen van 43 naar 21%
worden verlaagd. Dit betekent dat ongeveer 45.000 ha uitspoelingsgevoelige gewassen
naar niet-uitspoelingsgevoelige gewassen moeten worden omgezet.
•
in de regio löss het aandeel van uitspoelingsgevoelige gewassen van 25 naar 20% worden
verlaagd. Dit betekent dat bijna 1.100 ha uitspoelingsgevoelige gewassen naar nietuitspoelingsgevoelige gewassen moeten worden omgezet.
Dit zijn heel globale schattingen. Zoals eerder aangegeven zijn de berekeningen in Bijlage 3
gebaseerd op schattingen van de nitraatconcentraties per gewasgroep en moeten de resultaten als
indicatie worden gezien. De berekeningen geven aan dat het aandeel uitspoelingsgevoelige
gewassen in het bouwplan van de regio zand zuid sterk moet worden beperkt; ongeveer een
halvering van het huidige aandeel uitspoelingsgevoelige gewassen in deze regio. De beperking van
het aandeel uitspoelingsgevoelige gewassen in het lössgebied is kleiner; het aandeel moet met
ongeveer eenderde worden verminderd.

5.

Wat is een optimaal bouwplan op perceelsniveau om over een periode van 4 jaar te voldoen
aan de normen van 50 mg/l nitraat op uitspoelingsgevoelige zandgrond in de zandregio met
behoud van mogelijkheid tot teelt van uitspoelingsgevoelige gewassen? Besteed hierbij ook
aandacht aan het effect van dit bouwplan op het organische stofgehalte in de bodem.
(Kwalitatief)

Als naar het bouwplan op regioniveau wordt gekeken, dan zal in de regio zuidelijk zand het areaal
aardappelen, groenten en snijmais bijna moeten halveren bij verder gelijk management (met
ongeveer 45.000 ha) en worden vervangen door niet-uitspoelingsgevoelige gewassen om
gemiddeld 50 mg/l te bereiken.
Melkveehouderij in zuidelijk zandgebied
Op bedrijfsniveau voldoen melkveebedrijven gemiddeld aan de nitraatnorm (resultaten Landelijk
Meetnet Effecten Mestbeleid; Figuur 3). Het vervangen van snijmaïs door grasland of andere
gewas kan de nitraatconcentratie in het uitspoelingswater verder verlagen, zodat op regionaal
niveau kan worden voldaan aan de nitraatnorm.
Snijmais wordt geteeld voor de productie van energierijk en eiwitarm ruwvoer voor de
rundveehouderij. Snijmais geeft de gewenste glucogene energie voor de koe. Snijmais zou kunnen
worden vervangen door grasland, maar dan is meer krachtvoer met glucogene nutriënten nodig.
Bij meer gras gaat het stikstofgehalte in het rantsoen omhoog en dit leidt tot een hogere
stikstofexcretie en tot een hogere ammoniakemissie. Een van de maatregelen in het
ammoniakbeleid is het verlagen van het eiwitgehalte in het rantsoen®. Bij vervangen van snijmaïs
door grasland zal het moeilijker worden om aan deze eisen te voldoen.

® 13-11-2019. Maatregelenpakket voor de stikstofproblematiek in de woningbouw- en infrastructuursector en
voor de PFAS-problematiek
https://www.riiksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/ll/13/maatregelenpakket-voor-destikstofproblematiek-in-de-woningbouw-en-infrastructuursector-en-voor-de-pfas-problematiek

Als op perceelsniveau moet worden voldaan aan de nitraatnorm uitgaande van een gemiddelde
nitraatconcentratie van 100 mg per I voor snijmaïs en 35 mg per I voor tijdelijk grasland (Bijlage
3), dan zou één jaar snijmaïs gevolgd moeten worden door drie jaar grasland om gemiddeld over
meerdere jaren op dit perceel aan 50 mg per I te voldoen. Dit is een ruwe indicatie en dit zou
nader onderbouwd moeten worden. In deze rotatie wordt gras gescheurd, waarbij veel stikstof
vrijkomt door mineralisatie tijdens de teelt van maïs, en wordt gras na de snijmaïs opnieuw
ingezaaid, waarbij veel stikstof zal worden vast gelegd in de nieuwe graszode. Er zijn meer
factoren die de uitspoeling bepalen dan het relatieve areaal snijmais, zoals het tijdstip van
scheuren, de bemesting van snijmaïs (met mest en kunstmest) na het scheuren van grasland, de
bemesting van het tijdelijk grasland, het tijdstip van zaaien van een vanggewas en het type
vanggewas. Ook kunnen aanpassingen in de teelt van snijmais worden overwogen. Een vroeg
snijmais ras geteeld in combinatie met een geschikt en vroegtijdig gezaaid nagewas zou ook een
optie kunnen zijn; de oogst van het nagewas zou dan de derving in opbrengst van het vroege
snijmaïsras (ten opzichte van de opbrengst van een hoog-opbrengend laat snijmaïsras) deels
kunnen compenseren en tegelijkertijd residuaire minerale stikstof uit de bodem op kunnen nemen.
De ontwikkeling/veredeling van vroege snijmaisrassen met hoge opbrengst gaat snel. Het gebruik
van moderne vroegrijpe rassen en een effectief (vroeg ingezaaid) vanggewas kan
nitraatuitspoeling sterk reduceren. Snijmaïs zou dan mogelijk een niet-uitspoelingsgevoelig gewas
kunnen worden. Hoewel er diverse proeven zijn gedaan, onder andere op Proefboerderij de Marke,
vergt dit nog wel verdere toetsing en teeltoptimalisatie in de praktijk.
Snijmais zou in theorie ook door andere eiwitarme ruwvoergewassen (combinatie van luzerne en
stro, voederbieten en triticale) vervangen kunnen worden, maar veevoedertechnisch is de
haalbaarheid bij vervanging van zo'n groot areaal snijmaïs door andere ruwvoergewassen zeer
twijfelachtig. Alleen voederbieten en triticale (als graan, niet als gehele plant silage) hebben
voldoende energie om snijmais te vervangen.
Akkerbouw in zuidelijk zandgebied
De teelt van aardappelen en groenten zou vervangen kunnen worden door die van granen,
suikerbieten en overige akkerbouwgewassen. Dit heeft echter forse financiële consequenties voor
de akkerbouwer en vollegrondsgroenteteler, en noodzaakt waarschijnlijk tot bedrijfsvergroting en
opschaling. Deze aanpassingen leiden waarschijnlijk ook tot effecten bij de verwerkende industrie.
Als wordt uitgegaan van een nitraatconcentratie van 120 mg per I voor aardappelen, 170 mg per I
voor groenten en gemiddeld 40-50 mg per I voor granen, suikerbieten en overige
akkerbouwgewassen (Bijlage 3), dan moet één jaar aardappelen worden gecompenseerd met zo'n
negen jaren niet-uitspoelingsgevoelige gewassen (granen, suikerbieten en overige
akkerbouwgewassen) om gemiddeld over meerdere jaren op perceelsniveau te voldoen aan de
nitraatnorm. Bij groenten moet er over een nog langere periode niet-uitspoelingsgevoelige
gewassen worden geteeld om gemiddeld op perceelsniveau te voldoen aan 50 mg nitraat per I. Dit
zijn resultaten van indicatieve berekening die verder onderbouwd zou moeten worden door meer
precieze modelberekeningen. Wel is duidelijk dat het verlagen van nitraatuitspoeling enkel door
aanpassing van het bouwplan grote consequenties heeft voor de teelt van uitspoelingsgevoelige
gewassen zoals aardappelen en groenten. Aanpassing van de hoogte van de bemesting,
precisiebemestingstechnieken (betere timing en plaatsing; type meststof), de teelt van
vanggewassen en verlagen risico op uitspoeling uit gewasresten (beperkte grondbewerking;
tijdelijk afvoeren) zijn waarschijnlijk meer voor de hand liggende opties om nitraatuitspoeling in de
akkerbouw te beperken. De kosten van dit soort maatregelen zijn meestal lager, ook als ze tot
suboptimale opbrengsten leiden, dan aanpassingen in de gewasrotatie waarbij gewassen als
aardappelen en groenten worden vervangen door minder rendabele gewassen.
Lössgebied
Voor het lössgebied geldt een vergelijkbare situatie, maar het areaal uitspoelingsgevoelige
gewassen dat moet worden vervangen door niet-uitspoelingsgevoelige gewassen is veel kleiner
(ongeveer 1.100 ha) dan in het zuidelijk zandgebied. Het aantal boeren dat zal worden beïnvloed,
is daardoor ook kleiner. De alternatieve gewassen/teelten voor de uitspoelingsgevoelige gewassen
zijn globaal ook vergelijkbaar met die voor regio Zand Zuid.

t-'j

Organische stof in de bodem
Uitspoelingsgevoeiige gewassen hebben meestal een kort groeiseizoen en/of een beperkt
ontwikkeld wortelstelsel. Daarbij wordt na de oogst relatief weinig organische stof in of op de
bodem achtergelaten en/of wordt relatief veel bodemorganische stof in de bouwvoor afgebroken,
mede door grondbewerking. Ais deze gewassen worden vervangen door grasland of granen in het
bouwplan, dan leidt dit tot een hogere aanvoer van organische stof naar de bodem, waardoor het
organische-stofgehalte van de bodem waarschijnlijk zal toenemen. Aanvullende studies zijn nodig
om deze veranderingen te kwantificeren.

6.

Welke teelten zijn uitspoelingsgevoelig op de lössgronden (regio Löss volgens LMM) en om
welk areaal gaat het op dit moment (zowel totaal areaal per regio als in percentage van het
akkerbouwareaal per regio)?

Zie antwoord op vraag 1; er wordt in dit advies geen onderscheid gemaakt tussen lössgronden en
zandgronden in uitspoelingsgevoeiige gewassen. Het mag niet worden uitgesloten dat er voor
sommige gewassen verschillen zijn in uitspoelingsgevoeligheid tussen zand- en lössgrond. Dit is
niet nader onderzocht ik het kader van dit advies.

7.

In welke mate is het areaal uitspoelingsgevoeiige gronden toegenomen tussen 2010 en 2018
en in welke mate is het areaal gras en granen (exclusief mals) afgenomen?

Zie antwoord op vraag 2.

8.

Welke verslechtering in nitraatconcentratie heeft dit opgeleverd tussen 2010 en 2018 als wordt
uitgegaan van arealen en uitspoelfracties (andere factoren zoals weer en overbenutting
uitgesloten)? (Kwalitatief)

Zie antwoord op vraag 3.

9.

Wat is het maximaal areaal uitspoelingsgevoeiige teelten om toch de 50 mg/l nitraat te halen
in het bodemvocht in de Lössregio, kijkend over de hele regio? (Kwalitatief)

Zie antwoord op vraag 4.
10. Wat is een optimaal bouwplan op perceelsniveau om over een periode van 4 jaar te voldoen
aan de normen van 50 mg/l nitraat op lössgrond in deze regio (Löss) met behoud van
mogelijkheid tot teelt van uitspoelingsgevoeiige gewassen? Besteed hierbij ook aandacht aan
het effect van dit bouwplan op het organische stofgehalte in de bodem. (Kwalitatief)
Zie antwoord op vraag 5.

11. Indien er actief maatregelen worden genomen om uitspoelingsgevoeiige teelten te
verminderen in het zuidelijk en oostelijk zandgebied en de lössregio, ziet u dan risico's voor
een verschuiving van deze teelten naar andere delen van Nederland, met gevolg dat daar
dezelfde emissies naar het grond- en oppervlakte ontstaan? En zo ja, waar zal dit gaan
plaatsvinden? En welk effect verwacht u op de nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in
deze gebieden? (Kwalitatief)
Indien er actief maatregelen worden genomen om uitspoelingsgevoeiige teelten te verminderen in
het zuidelijk en oostelijk zandgebied en de lössregio dan is een verschuiving van groenten,
snijmais vanuit deze regio's naar andere zandgebieden niet uit te sluiten. Dit kan leiden tot een
hoger risico op nitraatuitspoeling en/of belasting van het oppervlaktewater met stikstof en fosfaat

in deze regio's. Het aandeel van de teelt van aardappelen in het totaal areaal in de andere
zandgebieden is hoger dan in zuidelijk zand. Het is dus de vraag of er nog ruimte is voor extra
teelt van aardappelen in het bouwplan in de andere zandgebieden.

Samenvattend, de samenstelling van het bouwplan, en vooral het aandeel uitspoelingsgevoelige
gewassen in het bouwplan, heeft een relatief grote invloed op de uitspoeling van nitraat naar het
grondwater (en indirect ook op de belasting van het oppervlaktewater, door de stroming van
grondwater naar het oppervlaktewater). Hoe groter het aandeel uitspoelingsgevoelige gewassen in
het bouwplan, hoe groter het risico op ongewenst hoge nitraatuitspoeling naar het grondwater. De
schattingen in dit advies van de grootte van het effect van uitspoelingsgevoelige gewassen op
nitraatuitspoeling naar het grondwater zijn afgeleid van monitoringsdata en expertkennis en
hebben een relatief grote onzekerheid.
De CDM adviseert om een literatuurstudie uit te voeren naar de effecten van bouwplan en
gewassen op nitraatuitspoeling onder overigens vergelijkbare omstandigheden. Hierbij zal naast
gegevens van vroeger onderzoek in Nederland (bijvoorbeeld het project Telen met Toekomst) ook
literatuur uit omringende landen, met name België en Duitsland, bestudeerd moeten worden.
Ook adviseert de CDM om aanvullende scenario-analyses en modelberekeningen uit te voeren naar
de effecten van mogelijke aanpassingen in het bouwplan in verschillende regio's op
nitraatuitspoeling naar het grondwater en op de belasting van het oppervlaktewater met stikstof
en fosfaat. De effecten van aanpassingen in het bouwplan op waterkwaliteit moeten hierbij worden
vergeleken met de effecten van andere maatregelen, zoals bemestingsmaatregelen en de teelt van
vanggewassen. In die aanvullende studies zouden ook effecten op veranderingen in mestplaatsing
en stikstof- en fosfaatgebruik en op organische-stofgehaltes in de bodem en broeikasgasemissies
uit bodem meegenomen kunnen worden.

-■‘.J

Tabel 1. Gewasarealen 2010 (excl. braak en natuur)

Gewas

Zand Noord
ha
%

Löss

%

Zand Midden
ha
%

ha

%

ha

%

13918

6

9003

3

38983

15

1922

7

63825

8

16858

8

1453

0

787

0

1356

5

20454

3

12847

6

4401

1

6849

3

732

3

24829

3

56759

26

69022

22

35537

14

3189

12

164507

20

100382

46

83878

26

82156

32

7199

28

273616

34

8955

4

2387

1

870

0

221

1

12433

2

7328

3

10745

3

26106

10

6222

24

50400

6

Overig akkerbouw

9053

4

13391

4

4764

2

693

3

27900

3

Overig ruwvoer

58

0

234

0

69

0

113

0

474

0

Permanent grasland
Suikerbieten

35265

16

177299

56

102064

40

5905

23

320533

39

7334

3

2576

1

14703

6

2476

10

27089

3

Tiideliik grasland
Totaal

51331

23

26753

8

22075

9

2970

12

103130

13

119324

54

233384

74

170649

68

18601

72

541958

66

219706

100 317263 100 252805

100

25800

100 815574 100

Uitspoelings- Aardappelen
gevoelig
Groenten
Korrel en overig mals
Sniimais
Totaal
Niet
Boomteelt
uitspoelingsgevoelig
Graan

Totaal

Zand Zuid
ha

Totaal

Tabel 2. Gewasarealen 2018 (excl. braak en natuur)

Gewas

Zand Noord
ha
%

Löss

%

Zand Midden
ha
%

ha

%

ha

%

16645

8

12042

4

44765

18

2216

9

75668

10

12433

6

812

0

427

0

97

0

13769

2

Korrel en overig mais
Sniimais

6897

3

2750

1

1394

1

465

2

11506

1

53192

25

60237

20

30823

12

3255

13

147508

19

Totaal

89168

43

75841

25

77409

31

6033

25

248452

32

9158

4

2146

1

658

0

1316

5

13277

2

5110

2

7314

2

19564

8

5033

21

37021

5

Overig akkerbouw

17585

8

15859

5

9420

4

910

4

43774

6

Overig ruwvoer

851

0

416

0

264

0

182

1

1713

0

Permanent grasland
Suikerbieten

38685

18

150833

50

92939

38

5704

23

288161

37

8487

4

3326

1

18464

7

3084

13

33362

4

Tiideliik grasland
Totaal

40148

19

47382

16

28735

12

2152

9

118417

15

120024

57

227276

75

170044

69

18381

75

535725

68

209192

100 303117 100 247453 100 24415 100 784177

100

Uitspoelings- Aardappelen
gevoelig
Groenten

Niet
Boomteelt
uitspoelingsgevoelig
Graan

Totaal

Zand Zuid
ha

Totaal

Bijlage 1
Aan Commissie Deskundigen Meststoffenwet
t.a.v. secretaris dr.ir. G. Velthof
Wageningen Environmental Research
Postbus 47
6700 AA Wageningen

Datum; 15 november 2019

Betreft: Verzoek voor advies in het kader van de Herbezinning Mestbeleid
Geachte heer Velthof,

Op 22 december 2017 heeft de minister aangekondigd de komende periode te benutten voor een
fundamentele herbezinning op het mestbeleid en het bijbehorende stelsel van wet- en regelgeving.
Het Nederlandse mestbeleid bestaat uit een stelsel van wet-regelgeving met als primair doel het
beschermen van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater In Nederland. Daarnaast moet
het nieuwe mestbeleid bijdragen aan het reaiiseren van de LNV-visie over kringlooplandbouw, het
nieuwe stikstofbeleid en de implementatie van het Klimaatakkoord. De aangekondigde
herbezinning speelt zich af in een omgeving die in beweging is. Afgelopen jaar Is daartoe In dialoog
getreden met allerlei partijen, om ideeën voor verbetering van het huidige beleid te verkennen.
Het heeft ons de kans geboden om in beeld te brengen of het huidige mestbeleid deze
ontwikkeling voldoende ondersteunt en waar dit niet zo is, daarop bij te sturen. Dit traject van
verkennen begint nu zijn einde te naderen. De komende maanden zullen de eerste contouren van
het nieuwe mestbeleid neergezet gaan worden in afstemming met de minister.
Tijdens dit traject is een vraag gerezen waar advies van de CDM op verzocht wordt.
Het optimale bouwplan voor waterkwaliteit en bodemkwaliteit
In het kader van de Herbezinning Mestbeleid is één van de opgaven hoe in regio's met
uitspoelingsgevoelige gronden de waterkwaliteitsdoelen voor het grond- en oppervlaktewater
gehaald kunnen worden. Zo hebben verschillende belanghebbenden erop gewezen dat de
melkveehouderij uit de provincie Noord Brabant verdwijnt en dat daardoor het areaal grasland
afneemt en het areaal intensieve uitspoelingsgevoelige akker- en tuinbouw toeneemt. Dit wordt ook
bevestigd door het onderzoek dat Wageningen Economie Research heeft uitgevoerd in opdracht van
het Ministerie van LNV®. Ook in andere gebieden met uitspoelingsgevoelige gronden kan dit spelen.
Het is mogelijk dat de waterkwaliteit van grond- en oppervlaktewater hierdoor verslechtert.
Het CDM wordt gevraagd een antwoord te formuleren op de onderstaande vragen:
RIsIcogronden in de zandregio:
12. Welke teelten zijn uitspoelingsgevoelig op de zandgronden en om welk areaal gaat het op dit
moment (zowel totaal areaal per zandregio (Zand Noord, Zand Centraal, Zand Zuid uitgaande
van de indeling van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid) als in percentage van het
akkerbouwareaal per regio)? (Kwantitatief)
13. In welke mate is het areaal uitspoelingsgevoelige gronden toegenomen tussen 2010 en 2018
en in welke mate is het areaal gras en granen (exclusief mais) afgenomen per zandregio?
(Kwantitatief)
^ https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/19/afname-derogatie-verkenning-omvangen-beweegredenen-ondernemers

i"./

'--.J

ft':'

ù>

14. Welke verslechtering in nitraatconcentratie heeft dit opgeieverd tussen 2010 en 2018 als wordt
uitgegaan van areaien en uitspoelfracties (andere factoren zoals weer en overbenutting
uitgesloten)? (Kwalitatief)
15. Wat is het maximaal areaal uitspoelingsgevoelige teelten om de 50 mg/l nitraat te haien in het
bovenste grondwater in de zandregio per regio, uitgaande van totale oppervlak binnen een
regio (dus ook niet uitspoelingsgevoeiige gronden)? (Kwalitatief)
16. Wat is een optimaal bouwplan op perceelsniveau om over een periode van 4 jaar te voldoen
aan de normen van 50 mg/l nitraat op uitspoelingsgevoelige zandgrond in de zandregio met
behoud van mogelijkheid tot teelt van uitspoelingsgevoelige gewassen? Besteed hierbij ook
aandacht aan het effect van dit bouwplan op het organische stofgehalte in de 'bodem.
(Kwalitatief)
Risicogronden in de Lössregio:
17. Welke teelten zijn uitspoelingsgevoelig op de lössgronden (regio Löss volgens LMM) en om
welk areaal gaat het op dit moment (zowel totaal areaal per regio als in percentage van het
akkerbouwareaal per regio)?
18. In welke mate is het areaal uitspoelingsgevoelige gronden toegenomen tussen 2010 en 2018
en in welke mate is het areaal gras en granen (exclusief mals) afgenomen?
19. Welke verslechtering in nitraatconcentratie heeft dit opgeleverd tussen 2010 en 2018 als wordt
uitgegaan van arealen en uitspoelfracties (andere factoren zoals weer en overbenutting
uitgesloten)? (Kwalitatief)
20. Wat is het maximaal areaal uitspoelingsgevoelige teelten om toch de 50 mg/l nitraat te halen
in het bodemvocht in de Lössregio, kijkend over de hele regio? (Kwalitatief)
21. Wat is een optimaal bouwplan op perceelsniveau om over een periode van 4 jaar te voldoen
aan de normen van 50 mg/l nitraat op lössgrond in deze regio (Löss) met behoud van
mogelijkheid tot teelt van uitspoelingsgevoelige gewassen? Besteed hierbij ook aandacht aan
het effect van dit bouwplan op het organische stofgehalte in de bodem. (Kwalitatief)
Algemene vragen:
22. Indien er actief maatregeien worden genomen om uitspoelingsgevoelige teelten te
verminderen in het zuidelijk en oosteiijk zandgebied en de lössregio, ziet u dan risico's voor
een verschuiving van deze teelten naar andere delen van Nederland, met gevolg dat daar
dezelfde emissies naar het grond- en oppervlakte ontstaan? En zo ja, waar zal dit gaan
plaatsvinden? En welk effect verwacht u op de nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in
deze gebieden? (Kwalitatief)
U wordt verzocht het advies voor 31/12/2019 op te leveren.
Richt uw advies aan:
• de directeur van de Directie Strategie, Kennis en Innovatie (SK&I) mevr. ir. A van der Veer
en
• de directeur van de directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit (PAV) mevr. drs.
M. Beens.
Voor inhoudelijke informatie over dit verzoek kunt u contact opnemen met mevr. Marissa Giesen
en/of mevr. Eke Buis
Met vriendeiijke groet,
Leo Oprel (l.oprel@minlnv.nl)
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Directie Strategie, Kennis en Innovatie
Postbus 20401
2500 EK 's-GRAVENHAGE

Bijlage 2. Data over gewasarealen van RVO.nl
RVO.nl heeft in december de data van gewasarealen geleverd voor drie zandregio's en de lössregio
voor de periode 2010-2018. Hierbij heeft RVO.nl de volgende toelichting gegeven;
•
Er is op een laag niveau geaggregeerd: gewas
• Het uitgangspunt zijn de percelen die voor de basisbetalingsregeling/mest worden opgegeven.
Een eventuele verschuiving naar natuurregelingen (ANLB vanaf 2016) is hierin niet
meegenomen.
• Codes in de periode 2010-14 wijken in een aantal gevallen af van die van 2015-18. De codes
van de afgelopen periode zijn specifieker gemaakt en er zijn dus in de loop der tijd steeds
meer codes bijgekomen. De grootste groepen (blijvend en tijdelijk grasland) zijn wel constant
gebleven.
•
Er is uitgegaan van de door RVO geconstateerde situatie en niet van de aangevraagde situatie.
Percelen die om wat voor reden dan ook door RVO zijn afgewezen komen in deze oppervlaktes
niet naar voren. Vanaf 2015 is RVO gaan controleren of iets blijvend/tijdelijk gras is
• Er is uitgegaan van een eenvoudige provinciale indeling in drie zandregio's: Limburg/NoordBrabant (1), Drenthe/Friesland/Groningen (2), N/Z-Holland/Gelderland/Flevoland/ Zeeland/
Utrecht/ Overijssel (3) voor de zandgebieden. Löss ligt alleen in Gelderland en Limburg en is
dus een aparte groep. De indeling die door RVO is gekozen is niet gelijk aan de indeling in het
Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid.
• Alleen percelen op zand/löss grond zijn opgenomen in de analyse.
• De complete tijdreeks 2010-2018 is beschikbaar gemaakt.
• Oppervlaktes zijn in afgeronde hectares.

i"'..!

Bijlage 3. Nitraatconcentratie per gewasgroep

tf;;'
Er zijn geen gegevens in Nederiand bekend over de nitraatconcentratie in het grondwater op
gewasniveau. Daarom is op basis van gegevens uit Landeiijke Meetnet Effecten Mestbeleid aan elk
gewasgroep een nitraatconcentratie toegekend. Er zijn gegevens gebruikt uit het Landelijke
Meetnet Effecten Mestbeleid^“, zoals weergegeven in Figuren 1, 2 en 3 in de hoofdtekst:
•
De nitraatconcentratie in het grondwater op melkveebedrijven op zandgrond bedraagt
gemiddeld 40-50 mg/l.
•
De nitraatconcentratie in het grondwater op akkerbouwbedrijven op zandgrond bedraagt
gemiddeld 80 - 90 mg/l.
•
De nitraatconcentratie in het bodemvocht op melkveebedrijven op lössgrond bedraagt
ongeveer 40 mg/l.
•
De nitraatconcentratie in het bodemvocht op akkerbouwbedrijven op lössgrond bedraagt
gemiddeld 80 - 90 mg/l.
•
De nitraatconcentratie in het grondwater in de zuidelijke zandregio bedraagt gemiddeld 75
mg/l en die in regio's zand noord en zand midden 40-50 mg/l (Velthof et al., 2017).
•
De nitraatconcentratie in het bodemvocht van lössgrond bedraagt gemiddeld 55-65 mg/l.
•
In het project "Scouting Vollegrondsgroenten op zand" is een vergelijking gemaakt tussen
akkerbouwbedrijven in de Zandregio, akkerbouwbedrijven in Zand-zuid en vollegrondsgroentebedrijven in Zand-zuid in de periode 2007-2010 (Hooijboer, 2013“). Uit deze studie
bleek dat de mediaan van de nitraatconcentratie in uitspoelingswater bij vollegrondsgroentebedrijven in Zand-zuid bijna twee keer zo hoog was als die bij akkerbouwbedrijven in
hetzelfde gebied.
•
De gemiddelde nitraatconcentratie in het bovenste grondwater was 37 mg/l onder grasland en
95 mg/l onder maïsland op zandgrond op bedrijven van het Landelijk Meetnet Effecten
Mestbeleid LMM in de periode 2009-2015 (Hooijboer et al., 2017“).
Er is uitgegaan dat de uitspoelingsgevoeligheid afneemt in de volgorde: löss = zand zuid > zand
midden = zand noord. In het zuidelijk zandgebied is het aandeel droge zandgronden waarschijnlijk
hoger dan in de overig zandgebieden. Er wordt aangenomen dat de nitraatconcentratie in het
zuidelijk zandgebied en lössgebied 10% hoger is dan in de twee andere zandregio's door
verschillen in grondwatertrap; dit is afgeleid op basis van monitoringsdata.
De nitraatconcentraties per gewasgroep zijn zo ingesteld (zie tabellen BI en B2) dat uitgaande van
de gewasarealen in 2010 en 2018 de gemiddelde nitraatconcentratie gemiddeld ongeveer
overeenkomen met hierboven beschreven nitraatconcentraties. Er is hierbij uitgegaan dat het
management en opbrengsten en daarmee de nitraatuitspoeling niet zijn veranderd tussen 2010 en
2018, om het effect van verandering in bouwplan beter te kunnen beoordelen.
Er is in een Excel spreadsheet berekend wat het areaal uitspoelingsgevoelige gewassen maximaal
mag zijn om in de regio te voldoen aan de nitraatnorm van maximaal 50 mg/l. Er is alleen
gerekend met het totaal areaal uitspoelingsgevoelige gewassen en de gemiddelde
nitraatconcentratie van deze gewassen en het totaal areaal-gemiddelde nitraatconcentratie van
niet-uitspoelingsgevoelige gewassen; er is geen uitsplitsing gemaakt naar de verschillende
onderliggende gewasgroepen. In de regio zand zuid zou het aandeel van uitspoelingsgevoelige
gewassen van 43 naar 21% moeten worden verlaagd (ongeveer 45.000 ha) en in de löss regio van
25 naar 20% (ongeveer 1.100 ha) om te voldoen aan de nitraatnorm.

“ https://www.rivm.nl/landeliik-meetnet-effecten-mestbeleid/resultaten/trends-innutrientconcentraties/nitraat-in-uitspoelend-water
“ Hooijboer, A.E.J., R.W. van der Meer, B. Fraters & T.C. van Leeuwen (2013b) Scouting Vollegrondsgroenten
op zand (2007-2010), een verkennend onderzoek, RIVM Rapport 680717036.
“ Hooijboer, A.E.J. Hóógsteen, M. Buis, E. (2017b) Abstract number-234 Effects of crop rotation on water
quality in the Netherlands: Combining the Minerals Policy Monitoring Programme and Nation-wide survey of
crop data of the sandy regions of the Netherlands. LuWQ2017, Land Use and Water Quality: Effect of
Agriculture on the Environment The Hague, the Netherlands, 29 May -1 June 2017.

Tabel Bl Nitraatconcentraties, ingesteld per gewas en grondsoort, en de arealen in 2010

Gewasarealen 2010
Gewas

Zand Midden

Zand Zuid
Nitraat,
mg/l

Nitraat,
mg/l

Totaal

Loss

Zand Noord
Nitraat,
mg/l

%

Nitraat,
mg/l

Nitraat,
mg/l

%

Aardappelen

13918

120

6

9003

108

3

38983

108

15

1922

120

7

63825

111

8

Groenten

16858

170

8

1453

153

0

787

153

0

1356

170

5

20454

168

3

Korrel en overig mais

12847

100

6

4401

90

1

6849

90

3

732

100

3

24829

95

3

snijmais

56759

100

26

69022

90

22

35537

90

14

3189

100

12

164507

94

20

Totaal uitspoelingsgevoelig
Boomteelt

100382

7199

119

8955

20

4

2387

18

1

870

18

0

221

20

1

273616
12433

103
19

2

Graan

7328

40

3

10745

36

3

26106

36

10

6222

40

24

50400

37

6

Overig akkerbouw

9053

45

4

13391

41

4

4764

41

2

693

45

3

27900

42

3

Overig ruwvoer

58

35

0

234

32

0

69

32

0

113

35

0

474

33

0

Permanent grasland
Suikerbieten

35265

25

16

177299

23

56

102064

23

40

5905

25

23

320533

23

39

7334

50

3

2576

45

1

14703

45

6

2476

50

10

27089

47

3

Tijdelijk grasland

51331

35

23

26753

32

8

22075

32

9

2970

35

12

103130

33

13

Totaal niet uitspoelingsgev.

119324

Totaal

219706

83878

100

82156

233384

170649

317263

100 252805

100

18601

541958

25800

100 815574

100

Grasland + snijmais

58

40

39

47

44

Akkerbouw + groenten

136

66

74

78

89

Tabel B2 Nitraatconcentraties per gewas en grondsoort in 2018

Gewasarealen 2018
Gewas

Zand Z
%

120
170
100
100

8
6
3
25

20
40
45
35
25
50
35

4
2
8
0
18
4
19

Totaal niet uitspoelingsgev.

16645
12433
6897
53192
89168
9158
5110
17585
851
38685
8487
40148
120024

Totaal

209193

68

100 303118

Aardappelen
Groenten
Korrel en overig mais
snijmais
Totaal uitspoelingsgevoelig
Boomteelt
Graan
Overig akkerbouw
Overig ruwvoer
Permanent grasland
Suikerbieten
Tijdelijk grasland

Grasland + snijmais
Akkerbouw + groenten

Zand N

Zand M
Nitraat,
mg/l

58
114

12042
812
2750
60237
75841
2146
7314
15860
416
150833
3326
47382
227277

Nitraat,
mg/l

%

108
153
90
90

4
0
1
20

18
36
41
32
23
45
32

77409
1
658
2 19564
5
9420
0
264
50 92939
1 18464
16 28735
170043

44765
427
1394
30823

Loss
Nitraat,
mg/l

%

108
153
90
90
101
18
36
41
32
23
45
32

18
0
1
12
0
8
4
0
38
7
12

10 247453
0
40
66

Totaal
Nitraat,
mg/l

%

2216
97
465
3255

120
170
100
100

9
0
2
13

6033
1316
5033
910
182
5704
3084
2152
18381

108
20
40
45
35
25
50
35

100 24414
38
74

Nitraat,
mg/l

%

75668
13769
11506
147508

111
168
96
94

10
2
1
19

248452
5
13277
21 37021
4 43775
1
1713
23 288161
13 33362
9 118417
535725

103
20
37
42
34
23
47
33

100 784177
49
62

2
5
6
0
37
4
15
68
10
0

44
83

Bijlage 4. Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM)

Samenstelling van de Commissie Deskundigen Meststoffenwet
Leden
Prof.dr.ir. M.K. van Ittersum
Plantaardige productiesystemen
Wageningen Universiteit
Dr.ir. J. Dijkstra
Diervoeding
Wageningen Universiteit
Prof.dr. H.A.C. Runhaar
Governance of agrobiodiversity
Wageningen Universiteit en Universiteit
Utrecht
Prof.dr.ir. A.G.J.M. Oude Lansink
Bedrijfseconomie
Wageningen Universiteit
Prof.dr.ir. C. Kroeze
Watersystemen en Globai Change
Wageningen Universiteit
Beleidstransformaties voor
Dr. M.A. Wiering
duurzame samenleving
Radboud Universiteit Nijmegen
Prof. dr.ir. E. Meers
Milieutechnologie en Resource use
Universiteit Gent
Dr.ir. C.G. Kocks,
Precisielandbouw/Smart Farming
AERES Hogeschooi
Prof.dr.ir. 0. Oenema (tevens voorzitter)
Bodem en nutriëntenmanagement
Wageningen Universiteit
Secretaris
Dr.ir. G.L Veithof
Wageningen Environmental Research
Adviseur

Pianbureau voor de Leefomgeving

Dr.ir. J.J.M. van Grinsven
PBL, Bilthoven

è

s.

WAG E N I N G E nCE

TNT Post
Port betaald
Port pay^
Pays-Ba^'

For quality of life

Q

O
P.O. Box 47 I 6700 AA Wageningen i The Netherlands

C)
0

1
I

o
L)

Mw. dr. E. Bui^
Ministerie vai^NV-PAV
Postbus 204(|l

•r*.

Ï

2500 EK Den

DAlüM Bir«NENKOMSl

2 2 JULI 2020

r:?
f-i