KIESRAAD
□
□
□
□
□
□

Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA 's-Gravenhage

Kiesraad
Datum
14 oktober 2019
Ons kenmerk
2019-0000501694
Inlichtingen

Onderwerp

Advies over het conceptwetsvoorstel Tijdelijke
experimentenwet nieuwe stembiljetten

mr. R N.A. Ai
T 070 426 6266
Uw kenmerk
2019-0000435048
Blad
1 van 7
Bezoekadres
Muzenstraat 85
2511 WB Den Haag

Inleiding
In uw brief van 3 september 2019 verzocht u de Kiesraad advies uit te brengen
over het conceptwetsvoorstel van een tijdelijke experimentenwet nieuwe
stembiljetten (hierna: het conceptwetsvoorstel). Met deze tijdelijke
experimentenwet wordt beoogd het mogelijk te maken dat er geëxperimenteerd
kan worden met andere stembiljetten, naast het reguliere biljet dat nu is
voorgeschreven.
Deze experimenten kunnen worden gezien als volgende stap in de richting van
een elektronisch telproces.’ Bij positieve ervaringen met het gebruik van een
nieuw, kleiner stembiljet kan vervolgens worden gekeken naar het elektronisch
tellen daarvan. Het conceptwetsvoorstel gaat uit van twee verschillende
ontwerpen: één stembiljet per partij met namen van kandidaten (model 1), en een
stembiljet met partijen en kandidaatsnummers (model 2).
Samenvatting
De Kiesraad ondersteunt de wens om te gaan experimenten met een kleiner
stembiljet. De Raad ziet dergelijke experimenten als opmaat naar het op termijn
mogelijk maken van het elektronisch tellen van stembiljetten. Ten aanzien van
beide ontwerpen vraagt de Kiesraad aandacht voor voldoende voorlichting. Bij het
ontwerp met een stembiljet per partij ziet de Kiesraad enkele aandachtspunten met
betrekking tot de uitvoering hiervan.
De Kiesraad vindt het belangrijk dat hier bij het houden van de experimenten als
bij de daaropvolgende evaluatie aandacht voor is. Tot slot vraagt de Raad
aandacht voor de manier waarop logo’s geregistreerd worden en de wijze waarop
het experiment geëvalueerd en beoordeeld wordt.

’ Kamerstukken II2017/18, 33829, 83.

Postadres
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
Internetadres
www.kiesraad.nl
E-mailadres
kiesraad@klesraad.nl

Datum

14 oktober 2019
Kenmerk

2019-0000501694
Onderdeel
Kiesraad
Blad

Ontwerp stembiljet per partij met namen van kandidaten
Het eerste ontwerp dat in het conceptwetsvoorstel genoemd wordt, is een
stembiljet waarop niet alle lijsten staan. Er is bij dit ontwerp voor elke
deelnemende lijst een apart biljet beschikbaar, waarop alle kandidaten van die lijst
staan. Deze biljetten zitten in afzonderlijke, afgesloten vakjes in een uitstalling.
Hiermee wijkt het ontwerp aanmerkelijk af van het huidige stembiljet, waarbij alle
partijen en kandidaten waar een kiezer op kan stemmen op hetzelfde biljet staan.
Ervaring met een dergelijk ontwerp
van het stembiljet is opgedaan bij
enkele verkiezingen in 2012 en bij
de herindelingsverkiezing in de
gemeente Altena van 21 november
2018. Parallel aan de
daadwerkelijke stemming is dit
ontwerp toen bij wijze van test
ingezet. De evaluatie van deze test
wees uit dat kiezers de
stemmethode begrepen.2 |n
vergelijking met het gebruik van het
huidige stembiljet, lag het
percentage ongeldige stemmen iets
lager en weken de percentages
stemmen op de afzonderlijke
kandidaten niet significant af.^

FSrtij 2 Plsm»" voor h(t volk

Concept 2 VtrUntA

Qói

□ 21 *7',-'....

□ 41

w

Q22
___
□ 23"“'“.,.,
□ 24

□‘3—1,.:"

□o3r;*r....'

□‘3 r-77'*' .„

Q63

H'
R'
R'
S’ .......

D 25 "r.-*-;,,

R’
R‘

□ 26 “,•'"■7...
Q27
Q28 **■'',77
Q29 7,'* ___ _

□“
......
□*5
Q46;'7'7___

□□ ‘5«;1

JU ^7

Q67 «•*"

»5)W»<r»

c AU«rMin4a

□‘8 ■".‘"Sr'

□08-r-:
□oorr--.:....

□ ’0

ni69
□30'rr.-::.:.'

Qsi ''"7.......

□ $1

Q333

□ 53

□»-rT,7.

JU 7 3

□ 34'

Q

3 5 •»»
v*W
Q35 .«,.1.

□ 55
□ 56
^
□37 7“',.

□ 73-rr.-

□’•r“..

R38-

Qs8

□

□ n r:

:.l

Q,3 0v<m..^

...

□ 70

....
□ 72

R”‘

□ 36
(«Ikon
□77 <
□ 78 v*n PrlnuU
□ 79 ■“.7!";....

□ 40'

□ so "''‘7“*’...

De Kiesraad wijst er op dat er hiernaast ook nog andere factoren van invloed zijn
op de vraag of dit ontwerp effectief kan zijn. De Kiesraad noemt daartoe de
volgende aspecten en adviseert hiermee rekening te houden alvorens deze
stemmethode bij een verkiezing in te zetten:
A.

2 van 7

Aantallen stembiljetten
Gemeenten maken voor de distributie van stembiljetten een inschatting
hoeveel kiezers er naar een bepaald stemlokaal gaan. Als er in een
stemlokaal een tekort aan stembiljetten dreigt, moeten vanuit de gemeente
extra biljetten worden gedistribueerd. Gemeenten moeten straks ook
inschatten hoeveel biljetten er per partij klaar moeten liggen. Dat is niet
eenvoudig, want het stemgedrag is niet op voorhand te voorspellen en kan
per stembureau nogal verschillen. Gemeenten moeten dan
zekerheidshalve ruime marges aanhouden en extra biljetten distribueren.
Dit leidt tot hogere kosten door het inkopen van extra stembiljetten en
mogelijk tot problemen in stembureaus.
Als de stembiljetten per partij in de vakjes zichtbaar zijn, is het gaandeweg
de dag van stemming eenvoudig te zien van welke partij meer
stembiljetten zijn uitgenomen dan een andere partij. Dit kan afbreuk doen
aan het geheime karakter van de stemming en heeft mogelijk zelfs invloed
op de stemkeuze van een kiezer in het stemhokje. In de toelichting op het

2 Kamerstukken II 2018/19, 35165, 4.
^ Test met twee concepten voor een nieuw stembiljet in 2018, bijlage bij Kamerstukken II 2018/19,
35165,4.

Datum
14 oktober 2019
Kenmerk

2019-0000501694
Onderdeel
Kiesraad

conceptwetsvoorstel geeft u aan dit te willen voorkomen, maar niet hoe.
De Raad adviseert dit nader toe te lichten. Daarnaast lijkt het de Kiesraad
zinnig om na te gaan wat de gevolgen zijn van een (dreigend) tekort aan
biljetten van een specifieke partij of de zichtbare verschillen tussen de
aantallen biljetten in de vakjes.
B. Blanco stemmen
Waar een kiezer normaal gesproken blanco stemt door een stembiljet
oningevuld in de stembus te deponeren, moet de kiezer bij dit ontwerp
gebruikmaken van de biljetten uit een speciaal vakje voor een blanco
stem. Het is voor de kiezer op voorhand niet duidelijk of dit biljet moet
worden ingevuld of juist niet. Ook blijkt niet of daarnaast een oningevuld
biljet van een bepaalde partij eveneens als blanco stem kan worden
gezien. Blanco stemmen is dan op z’n minst een verwarrende handeling
geworden. Er is wat de Kiesraad betreft enig onderzoek nodig of deze
stemmethode voldoende helder is voor de kiezer die blanco wil stemmen.
C. Manipulatie
Een stemmethode dient weerbaar te zijn tegen mogelijke manipulatie of
fraude. Het ontwerp waarbij de biljetten in vakjes zitten en de kiezer deze
daar zelf uitneemt, is minder weerbaar tegen manipulatie dan systemen
• waarbij het stembureau de uitgifte van biljetten controleert. Er kan immers
niet uitgesloten worden dat personen'meerdere biljetten in de bus
deponeren, biljetten tussen vakjes verwisselen, biljetten onbruikbaar
maken door deze te beschrijven of biljetten simpelweg wegnemen. De
ervaring van de Zweedse Kiesraad (Valmyndigheten) leert dat deze
risico’s niet ondenkbeeldig zijn.** Het stembureau lijkt van.afstand
onvoldoende in staat dat op te merken en tijdig in te grijpen. In Noorwegen
is van genoemde risico's alleen het risico dat personen'meerdere biljetten
in de bus deponeren ondervangen.® In de concepttoelichting wordt voor
dat ene specifieke risico eveneens een maatregel voorzien.
D. Stemgeheim
Met name bij verkiezingen met èen groot aantal deelnemende lijsten, zijn
maatregelen nodig om te voorkomen dat duidelijk zichtbaar is uit welk
vakje (en dus van welke lijst) de kiezer een biljet pakt.® Deze maatregëlen
kunnen botsen met de maatregelen ter voorkoming van manipulatie,
waarbij juist toegezien moet worden dat een kiezer bijvoorbeeld geen
biljetten verwisselt of wegneemt. De Kiesraad acht het van belang dat de
spanning tussen deze belangen onderzocht en afgewogen wordt. Voorts
acht de Kiesraad het niet onvoorstëlbaar dat een kiezer het stemgeheim
ongevyild opgeeft als deze in het stemhokje ziet dat de biljetten van zijn
gewenste partij op zijn en het stembureau vraagt de specifieke partij aan
te vullen.
/

^ Erfarenhetsrapport val till Europaparlamentet 2019 (rapport van 24 september 2019, te vinden op
www.val.se), Stockholm: Valmyndigheten 2019, p. 20,
^ Elk biljet wordt daar eerst door hét stembureau afgestempeld voordat deze in de stembus gaat.
Zodoende wordt gecontroleerd dat elke kiezer slechts één stem uitbrengt. Bij telling worden de nietgestempelde biljetten terzijde gelegd.
® Zo wordt kiezers in Zweden geadviseerd meerdere biljetten te pakken om hun stemgeheim niet prijs
te geven. Deze werkwijze heeft daarmee wel tot gevolg dat verreweg het merendeel van de biljetten
nooit daadwerkelijk gebruikt wordt voor het uitbrengen van een stem.

Blad
3 van 7

Datum
14 oktober 2019
Kenmerk

2019-0000501694
Onderdeel
Kiesraad

E.

Toegankelijkheid
Een kleiner stembiljet biedt beter de mogelijkheid om met behulp van een
mal slechtziende en blinde kiezers in staat te stellen zelfstandig hun stem
uit te brengen, zo wordt ook in de concepttoelichting onderkend. Dat gaat
wat betreft de Kiesraad wel voorbij aan het feit dat bij gebruik van de
uitstalling met vakjes, ook die materialen voor blinde en slechtziende
kiezers geschikt moeten zijn. De afgesloten vakjes en het ontbreken van
een ‘tastbare' beschrijving welke biljetten daarin zitten, beperkt de
mogelijkheid van deze kiezers om zelf het biljet van hun keuze te vinden.

Ontwerp stembiljet met partijen en kandidaatsnummers
Het tweede ontwerp dat in het conceptwetsvoorstel wordt voorgesteld komt in de
basis overeen met het stembiljet dat al enige jaren wordt gebruikt voor kiezers in
het buitenland. Ook is al eens eerder een poging ondernomen dit biljet in het
stemlokaal in te zetten. De Kiesraad heeft in de jaren 2013,^ 2015® en 2018®
positief over dit ontwerp geadviseerd. Bij de tests die met dit ontwerp in het
stemlokaal hebben plaatsgevonden bleek dat
stemmers de methode begrepen.Het percentage
ongeldige stemmen lag bij deze test iets lager dan bij
het gebruik van het huidige stembiljet en de verdeling
van stemmen over kandidaten week niet significant
af.” Ook gezien de goede ervaringen met dit stembiljet
«■
E3 D'
....... i
voor kiezers buiten Nederland, begrijpt de Kiesraad de
SP.
....4
wens om met dit ontwerp nu ook bij kiezers in
___
Nederland te gaan experimenteren.

T □*Ir-::::
------A

Eerder heeft u overwogen om te bepalen dat een
stembiljet waarop wel een keuze voor een lijst maar
geen keuze voor een kandidaat is aangegeven,
toegerekend kan worden aan de lijsttrekker. De
Kiesraad heeft toen zijn zorg geuit over het feit dat dit
systeem ertoe kan leiden dat sluipenderwijs een vorm
van partijstem wordt ingevoerd. Blijkens de toelichting
op het conceptwetvoorstel overweegt u een dergelijke
bepaling nu niet, waardoor dit zorgpunt van de
Kiesraad afdoende is weggenomen. Uit de ervaringen
met het vergelijkbare stembiljet dat al wordt gebruikt
voor kiezers in het buitenland blijkt wel dat relatief veel
kiezers alleen een lijstkeuze maken.

Blad
4 van 7

Concept I

□’

....................i

D*

—

. .

- g::—----5

«— —..
□<
□> □> D*
□»
□<> □u □» □» Q,7
□i.
□«>
□» □»
□r □» □»
□n
□« □»
□- o*>
a>

•

•n kits ééfl kandidaat
van dit parti)

□.I

Om te voorkomen dat het gebruik van dit stembiljet zal leiden tot een sterke
toename van het aantal ongeldige stemmen acht dé Kiesraad goede voorlichting in
' Advies Tijdelijk experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming (advies van 17 mei 2013,
te vinden op vww.kiesraad nl). Den Haag: Kiesraad 2013
° Advies Wijziging Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming voor
experimenten met een nieuw stembiljet in het stemlokaal (advies van 22 april 2015, te vinden op
www.kiesraad.nl), Den Haag; Kiesraad 2015.
® Advies over de wijziging van de Kieswet ter vereenvoudiging van stemmen vanuit het buitenland
(advies van 5 februari 2018, te vinden opwww.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2018.
Kamerstukken II2018/19, 35165, 4.
" Test met twee concepten vooreen nieuw stembiljet in 2018, bijlage bij Kamerstukken II2018/19,
35165, 4.
Navraag bij de betrokken unitmanager verkiezingen van de Gemeente Den Haag leert dat
bijvoorbeeld bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 7,7 % van de briefstemmers uit het buitenland
alleen een lijstkeuze had gemaakt.

Datum
14 oktober 2019
Kenmerk

2019-0000501694
Onderdeel
Kiesraad

aanloop naar het experiment noodzakelijk. Om te voorkomen dat het niet langer op
het stembiljet vermelden van naam, geslacht en woonplaats van kandidaten
kiezers er van zal weerhouden een voorkeurstem op een lager geplaatste
kandidaat uit te brengen acht de Kiesraad ook op dit punt goede voorlichting
geboden, alsmede een ruirhe beschikbaarheid van de volledige kandidatenlijsten.
Gelijktijdig experimenteren met twee ontwerpen
Bij het uitvoeren van experimenten in het verkiezingsproces past enige
terughoudendheid. In de toelichting op het conceptwetsvoorstel wordt al
onderkend dat experimenten tot spanning kunnen leiden met het gelijkheids- en
rechtszekerheidsbeginsel. Zeker bij het uitbrengen van de stem is nauwelijks
herstel mogelijk als blijkt dat een experiment faalt. In het ergste geval kan een
herstemming dan noodzakelijk zijn. De Kiesraad meent daarom dat slechts
geëxperimenteerd kan worden met methoden waarvan is bewezen dat zij in de
praktijk voldoende effectief zijn. Het experiment kan vervolgens de overtuiging
geven dat deze methode definitief in de Kieswet kan worden opgenomen.
De Kiesraad wijst erop dat bij het gelijktijdig experimenteren met twee ontwerpen
er in totaal drie verschillende stemmethoden mogelijk voor eenzelfde verkiezing.
Dit vergt een extra inspanning in de voorlichting vooraf en in het stemlokaal.
Daarbij valt het inrichten van een 'proefopstelling’ in het stemlokaal te overwegen,
opdat kiezers desgewenst kunnen 'oefenen’ alvorens hun stem daadwerkelijk uit te
brengen. De Kiesraad adviseert u hieraan aandacht te besteden.
Registratie van logo’s
Op het ontwerp stembiljet is ook ruimte voor logo’s van politieke partijen.
Aangezien deze logo’s geregistreerd moeten worden, is hiervoor in het
conceptwetsvoorstel een bepaling opgenomen. De Raad constateert dat met deze
bepaling gedeeltelijk een samenloop ontstaat met de reeds in artikel 4 van de
Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming opgenomen
regeling. Dit artikel vormt al een grondslag voor de opnemen van logo’s in het
register van aanduidingen voor de Tweede Kamer en het Europees Parlement. De
werkingsduur van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming eindigt op 1 januari 2022.
De Kiesraad leest het voorstel zodanig dat de logo's die momenteel in de registers
van de verkiezing voor de Tweede Kamer en het Europees Parlement zijn
opgenomen, straks ook geplaatst kunnen worden op een stembiljet waarmee in
een stemlokaal geëxperimenteerd wordt. Zo bezien kent het register met logo’s
voor deze verkiezingen straks twee ingangen, een op basis van artikel 4 van de
Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming, en een op
basis van artikel 8 van het conceptwetsvoorstel. De Raad betwijfelt of dit wel de
meest gewenste oplossing is. Het zou voor partijen niet uit hoeven maken op basis
van welke regeling zij een logo willen laten opnemen als dit logo uiteindelijk in
hetzelfde register komt. De dubbele grondslag wekt de suggestie dat het öm een
wezenlijk verschil gaat. Daarnaast ontstaat geen sluitende regeling voor situaties
waarin groeperingen gelijktijdig een overeenstemmend logo registreren.

Dit is slechts een afwijzingsgrond als dit gebeurt op grond van hetzelfde artikel bij hetzelfde centraal
stembureau, niet als bijvoorbeeld voor het register van de Tweede Kamer opriame van het ene logo
wordt verzocht op basis van artikel 4 van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming en het andere logo op basis van artikel 5 van het conceptwetsvoorstel.

Blad
5 van 7

Datum
14 oktober 2019
Kenmerk
2019-0000501694
Onderdeel
Kiesraad

De Kiesraad adviseert u dan ook de bepaling in het conceptwetsvoorstel te
heroverwegen voor zover deze ziet op het opnemen van logo’s in het register als
bedoeld in de artikelen G 1 en Y 2 van de Kieswet. Een mogelijke oplossing zou
zijn hiervoor een apart artikel te formuleren dat een koppeling kent naar de
registratiemogelijkheid van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming en waarbij de eigenstandige registratiemogelijkheid pas in werking
treedt zodra de grondslag van Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming is komen te vervallen en een definitieve regeling hiervan
achterwege blijft.
In nadere uitwerking van deze regeling kunnen bij ministeriële regeling regels
worden gesteld over de wijze waarop een logo wordt overgelegd. De Kiesraad
adviseert om bij het opstellen van deze regeling de bevindingen te betrekken van
de huidige werkwijze voor het aanleveren van logo’s. Zo'is eerder aangeraden het
logo niet meer in drie formaten maar slechts in één te laten aanleveren, omdat het
centraal stembureau de logo’s zo nodig naar rato kan verkleinen.^"*
Stembescheiden
In het conceptwetsvoorstel wordt beschreven van welke wettelijke bepalingen kan
worden afgeweken om het experiment uit te voeren. Hieruit blijkt dat ook kan
worden afgeweken van de bepalingen die de vormgeving voorschrijven van de
stempas, de kiezerspas, het schriftelijk volmachtbewijs en de vervangende
stempas.
De stempas (evenals de andere stembescheiden) straalt uniformiteit en
betrouwbaarheid uit. Het geeft alle kiezers een fysiek bewijs van de
kiesgerechtigdheid en verschaft hen in het stemlokaal als het ware toegang tot het
stemhokje. De Kiesraad pleit er om die reden voor om niet onnodig te
differentiëren in de vormgeving van de stembescheiden. Aangezien uit de
toelichting niet naar voren komt waarom dit experinhent een andere vormgeving
van deze stembescheiden vergt, adviseërt de Kiesraad u dit uitgebreider te
motiveren. Daarbij tekent hij aan dat met aanpassing van met name dè kiezerspas
en het schriftelijke volmachtbewijs terughoudend .moet worden omgegaan orhdat
deze passen ook kunnen worden gebruikt in gemeenten waar geen experimënt
plaatsvindt. Het gebruik van afwijkende stembescheiden kan in die gemeenten
voor verwarring zorgen in het stemlokaal, met als risico dat de kiezers met deze
passen (uiteraard onterecht) geweigerd worden.
Evaluatie
Het.experimentvvofdt bij elke verkiezing geëvalueerd. Daarnaast vindt een
uitgebreide evaluatie plaats tegen het einde van de werkingsduur. De
werkingsduur is gesteld op tien jaar De Kiesraad meeht dat deze termijn
voldoende ruimte biedt om na te gaan of de regeling definitiéf in de Kieswet kan
worden opgenomen. Experimenten worden bij voorkeur niet langer gehouden dan
nodig, maar de Kiesraad signaleert dat experimenten in het verkiezingsproces
vaak verlengd vyorden omdat er in dat tijdsbestek anders slechts enkele
verkiezingen plaatsvinden.Het heeft dan vanuit het perspectief van
rechtszekerhëid de voorkeur om bij voorbaat al met een langere vyerkingsduur
Advies Wijziging Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming voor
experimenten met een nieuw stembiljet in het stemlokaal (advies van 22 april 2015, te vinden,op
wvvvy.kiesraad.nl), Den Haag: Kiesraad 2015.
Zo is het experiment stembiljetten en centrale stemopneming sinds 2013 tweemaal verlengd, in 2017
en in 2019. Dit experiment loopt nu tot 2022.

Blad
6 van 7

Datum
14 oktober 2019

Kenmerk
2019-0000501694
Onderdeel
Kiesraad

rekening te houden. Overigens vindt de Raad het belangrijk dat er gaandeweg
deze termijn aandacht blijft voor verbetering van het verkiezingsproces,
bijvoorbeeld door op enig moment ook te gaan experimenteren met een
elektronische telling.
In de evaluatie die voor het einde van de werkingsduur plaatsvindt, wordt verslag
gedaan van de doeltreffendheid en de effecten van het experiment. Dit wordt
bezien in relatie tot de in artikel 2 van het conceptwetsvoorstel opgenomen
doeleinden. Blijkens dit artikel gaat het om een eenvoudigere telling van de
biljetten en bevordering van de toegankelijkheid door inzet van een stemmal en
het gebruik van logo’s. De Kiesraad mist in deze opsomming enkele doelen die
wel in de toelichting aangestipt worden. Zo wordt in de toelichting eveneens
genoemd dat het stembiljet hanteerbaarder moet zijn bij het stemmen en sneller
geteld moet kunnen worden. De Kiesraad raadt aan om de doeleinden van artikel
2 in dat licht nogmaals te bezien zodat de evaluatie ook betrekking heeft op de in
de concepttoelichting genoemde doelen. De Kiesraad adviseert de in dit advies
genoemde aandachtspunten in de evaluatie te betrekken.
Tot slot wijst de Kiesraad op de termijn van negen maanden voor het einde van de
werkingsduur, waarvoor de evaluatie gereed moet zijn. Het is de vraag of deze
termijn voldoende ruimte biedt om de regeling aansluitend aan de werkingsduur
definitief in de Kieswet op te nemen, met de bevindingen uit de evaluatie als
uitgangspunt. Het is wat de Kiesraad betreft onwenselijk om bij verkiezingen in die
tussenperiode geen stembiljet in te kunnen zetten waarmee tot dan toe naar grote
tevredenheid geëxperimenteerd is. Een mogelijke oplossing daarvoor is om het
wettelijke evaluatiemoment te vervroegen.
Slot
In aanloop naar een elektronisch telbaar stembiljet acht de Kiesraad het ontwerp
van een kleiner stembiljet noodzakelijk. Beide ontwerpen kennen aandachtspunten
die om maatregelen vragen. Met beide ontwerpen die in het conceptwetsvoorstel
voor een tijdelijk experimentenwet nieuwe stembiljetten genoemd worden kan de
Kiesraad instemmen, mits er zowel bij het houden van de experimenten als bij de
daaropvolgende evaluatie aandacht is voor de in dit advies genoemde
opmerkingen en voorstellen.

DE KIESRAAD,
voor deze.

J.G^^C. Wiebenga
voorzitter

P.J. Young,
secretaris-directeur

Blad
7 van 7