Rathenau Instituut

Jaarverslag 2022

Inhoudsopgave

Deel 1
Impact

Deel 2
Uitgelicht

Deel 3
Publicaties
en cijfers

Voorwoord		
Inleiding 		
Melanie Petersprijs

3
4
6

In gesprek		
Op de agenda gezet

8
14

|18

Digitale samenleving
Vitale kennisecosystemen
Democratische informatiesamenleving
Maakbare levens
Wetenschap in cijfers

19
23
26
29
32

|35

Rapporten
Overige publicaties
Personeel 		
Financiën		
Bestuur		
Programmaraad

36
38
42
43
44
45

|7

Opmaak: Jacob & Jacobus
Foto vorige pagina: een windmolen gezien vanuit het oude centrum van Medemblik. Foto: Lex van Lieshout / ANP
Anna van Saksenlaan 51, Den Haag | Postbus 95366, 2509 CJ Den Haag | 070 - 342 15 42 | info@rathenau.nl | www.rathenau.nl

Blijf op de hoogte
Via onze nieuwsbrief: rathenau.nl/nl/nieuwsbrief en via

Jaarverslag 2022

Twitter,

LinkedIn,

Facebook en

Instagram

3

Voorwoord
2022 is voor ons een jaar van zaaien en oogsten. Die
oogst staat uitgebreid beschreven in dit jaarverslag.
Bij dat zaaien sta ik hier wat langer stil.
Naast het lopende onderzoek en de dialogen die wij
organiseren, is 2022 ook het jaar van de voorbereiding
van de vijfjaarlijkse evaluatie en van de vernieuwing
van ons werkprogramma. Dat vergt veel van de
medewerkers. Toch is dat goed uitgepakt. Onze interimdirecteur Henk de Jong heeft 2022 namelijk gebruikt
om het instituut tijdens de coronapandemie en na het
overlijden van directeur Melanie Peters in 2021 weer in
zijn kracht te zetten. Het directeurschap is op 1 oktober
overgenomen door hoogleraar Eefje Cuppen, die als een
handschoen bij ons instituut past. Zij zet het door Henk
de Jong uitgezette pad voort en zal dit samen met de
medewerkers verrijken.
Vanaf onze oprichting in 1986 evalueert een externe
commissie op verzoek van de minister van OCW elke
vijf jaar ons instituut. Hebben wij de maatschappelijke
dialoog over wetenschap, technologie en innovatie
voldoende gestimuleerd? Als steun voor de evaluatie­
commissie hebben we in 2022 een zelfevaluatie gemaakt.

Alles wat we sinds 2017 hebben gedaan, is onder de
loep gelegd; hoe hebben we ons werk gedaan en wat
hebben we bereikt? Want ook los van het oordeel van
de externe commissie in 2023 willen wij onze taak altijd
nog beter vervullen.
2022 is ook gebruikt om ons werkprogramma te
vernieuwen. Dat doen we iedere twee jaar samen met
mensen van buiten ons instituut en de leden van onze
eigen programmaraad. Vanaf 2023 staan wij nadrukkelijker
stil bij grote maatschappelijke opgaven, zoals de overgang
naar een duurzame energievoorziening en een toekomst­
bestendige gezondheidszorg. Hoe kunnen wetenschap,
technologie en innovatie daarbij helpen op een manier
dat publieke waarden als rechtvaardigheid tot hun recht
komen? We doen dit aan de hand van de thema’s
digitalisering, klimaat en gezondheid. Ook onderzoeken
we de kennis voor transities. Welke kennis werkt wel en
wat werkt minder goed bij het mogelijk maken van
maatschappelijke veranderingen? Wij werken voor de
Eerste en Tweede Kamer en voor het Europees Parlement.
We bedienen alle politieke partijen om hun bewustzijn en
alertheid te verhogen bij de te maken keuzen.
De onderwerpen waarover het Rathenau Instituut zich
uitspreekt, ziet iedere Nederlander om zich heen. Denk aan
het effect van algoritmes die de overheid gebruikt en
waarover we het afgelopen jaar publiceerden. Of het zijn
onderwerpen waarmee Nederlanders de komende jaren
te maken zullen krijgen, zoals dieren als orgaandonor en
de definitieve opslag van ons nucleaire afval.
Bij onze onderzoeken betrekken wij burgers om hun
waardevolle inzichten. En wij zijn niet de enigen. De
inzendingen voor de eerste Melanie Petersprijs getuigen
daarvan. Het Rathenau Instituut heeft deze tweejaarlijkse
prijs ingesteld ter nagedachtenis van Melanie Peters die als
geen ander de invloed van wetenschap, technologie en
innovatie op ons leven wist te agenderen. De eerste prijs
is gewonnen door lector Bart Wernaart van Fontys
Hogeschool. Hij heeft een methode ontwikkeld om
inwoners te betrekken bij ethische beslissingen over
concrete technologische toepassingen in hun stad, zoals
de inzet van drones. Natuurlijk blijft fundamenteel
onderzoek belangrijk, maar wetenschap, technologie en
innovatie hebben alleen zin als we ons blijven afvragen:
welk effect heeft dit op mensen?

Maria Henneman		

Jaarverslag 2022

Foto: Valerie Kuypers

Maria Henneman
voorzitter van het bestuur van het Rathenau Instituut

INLEIDING

4

Kennis voor de samenleving
Eind november 2022 was ik aanwezig bij de Immersive
Tech Week in de Rotterdamse Doelen. Het Rathenau
Instituut organiseerde tijdens dit evenement een serie
dialoogsessies over de digitale omgeving van de
toekomst, ook wel de metaverse genoemd. Wat is de
invloed van immersieve technologie, zoals virtual reality
of augmented reality, op ons leven? Wat zijn je zorgen
of wensen voor de digitale toekomst?
Ik kwam in gesprek met een groepje mensen dat
aanvankelijk op mij overkwam als typische techoptimisten – van die enthousiastelingen die de nieuwste
ontwikkelingen kennen en bejubelen. Maar wat bleek?
Juist zij waren bijzonder kritisch op hoe digitale
technologieën zich ontwikkelen en grote technologie­
bedrijven te werk gaan. Is het niet eigenlijk al te laat
om big tech te reguleren? Om een digitale samenleving
te creëren waarin publieke waarden zoals privacy,
veiligheid en non-discriminatie beschermd worden?
Dat waren de indringende vragen waarmee ik die
dag in november naar huis ging.

De Immersive Tech Week liet me ook de waarde zien
van een dialoog over de maatschappelijke impact van
technologie. Juist de tech-optimisten van wie ik niet had
verwacht dat zij zo kritisch zouden zijn, droegen ideeën
aan die me verrasten en inspireerden. De dialoogsessies
leverden een rijkdom aan inzichten op. Niet alleen over
kansen en risico’s van technologie, maar ook over het
belang van sturing van technologische ontwikkeling in
een maatschappelijk wenselijke richting, al is dat niet
eenvoudig. We spraken zelfs over botsende wereld­
beelden die ten diepste bepalend zijn voor hoe een
samenleving richting kan geven aan technologische
ontwikkelingen.
Dat deze dialoogsessies zo’n rijkdom aan inzichten
opleverden, was niet in de laatste plaats te danken aan
de goede moderatie ervan door de onderzoekers van
het Rathenau Instituut. Het voeren van de dialoog vind ik
een van de vele mooie aspecten van het werk van het
Rathenau Instituut, waarvan ik sinds 1 oktober 2022 de
directeur mag zijn. Het jaarverslag 2022 dat voor u ligt,
illustreert waarom mijn enthousiasme over mijn nieuwe
werkplek groot is.
De actuele ontwikkelingen in wetenschap, technologie en
innovatie die het Rathenau Instituut onderzoekt en duidt,
hebben grote impact op de samenleving. Dat maakt
mijn werk spannend en enerverend. Of het nu gaat om
kunstmatige intelligentie in het onderwijs, innovatie voor
de verduurzaming van de landbouw, of het vertrouwen
van burgers in de wetenschap – het Rathenau Instituut
reikt inzichten aan waarmee beleidsmakers, politici en
belanghebbenden aan de slag kunnen. We ondersteunen
publiek beleid, leveren inbreng in het politieke debat en
leveren onze bijdrage aan het maatschappelijk debat in
de media en op podia in binnen- en buitenland. Dat alles
doen we op basis van onze onderzoeks- en dialoog­
projecten, waarbij we burgers, experts en belang­
hebbenden betrekken.

Eefje Cuppen		

Jaarverslag 2022

Foto: Dirk Hol

Dit jaarverslag laat de veelzijdigheid van het Rathenau
Instituut in 2022 zien. Het laatste kwartaal van dat jaar
heb ik me aangesloten bij een organisatie die een roerige
tijd achter de rug had, sinds het overlijden van directeur
Melanie Peters in 2021 en het tijdelijke directeurschap
van Henk de Jong. Maar ondanks die bewogen tijd,

INLEIDING

kwam ik in een team terecht van collega’s die
samenwerken aan dezelfde missie: de publieke en
politieke meningsvorming stimuleren over de impact
van wetenschap, technologie en innovatie op de
samenleving. Ieder vanuit zijn eigen rol en expertise.
Bij het verschijnen van dit jaarverslag zijn we alweer een
aantal maanden op weg in 2023. We hebben inmiddels
een start gemaakt met het nieuwe werkprogramma
voor 2023-2024. Wetenschap, technologie en innovatie
zijn onmisbaar om oplossingen te vinden voor de
grote vraagstukken van onze samenleving, zoals de
toekomstbestendigheid van de gezondheidszorg of
de klimaatopgave. Met ons werkprogramma voor de
komende twee jaar spreken we de ambitie uit om
inzichtelijk te maken hoe wetenschap, technologie
en innovatie kunnen bijdragen aan urgente
maatschappelijke opgaven, met oog voor publieke
waarden. We doen dat in het besef dat de rol van
wetenschap, technologie en innovatie complex is;

5

ze kunnen bijdragen aan oplossingen, maar ook
weer nieuwe vragen en problemen opwerpen. Het
Rathenau Instituut hanteert een breed maatschappelijk
perspectief, waarbij we alle belangen in beeld willen
brengen en niemand over het hoofd willen zien.
Tegelijkertijd hebben we een onafhankelijke positie
en houden we gepaste afstand tot de ontwikkelingen
die we onderzoeken en duiden. Ons brede
maatschappelijke perspectief en onze onafhankelijke
positie blijven ongetwijfeld van grote waarde voor
politici, beleidsmakers en belanghebbenden. Ze
zorgen ervoor dat het Rathenau Instituut een rijkdom
aan inzichten kan blijven aanreiken. En dat ik me
kan blijven laten verrassen door de onverwachte
invalshoek van een tech-optimist.
Prof. dr. ir. Eefje Cuppen
directeur van het Rathenau Instituut

‘Het voeren van de dialoog vind ik een van de vele mooie aspecten van het werk van
het Rathenau Instituut.’

Directeur Eefje Cuppen

Jaarverslag 2022

6

Bart Wernaart wint eerste
Melanie Petersprijs
Het bestuur van het Rathenau Instituut heeft in 2022
de Melanie Petersprijs ingesteld. Het idee hiervoor
ontstond kort na het overlijden van Melanie, die van
2015 tot haar overlijden op 11 augustus 2021 de
energieke en bevlogen directeur was van het Rathenau
Instituut. Met de prijs eren we haar werk en leven.
Op 6 december 2022 overhandigde juryvoorzitter
Daan Roovers de eerste Melanie Petersprijs aan
Bart Wernaart, lector aan de Fontys Hogeschool.
Het uitreiken van een prijs, en het achterliggende
proces om te komen tot een winnaar, was nieuw voor
ons instituut. We begonnen daarom met het
ontwikkelen van een set criteria, die we vastlegden in
een reglement. Daarin staat onder meer dat de prijs is
bedoeld voor personen of een groep van personen,
die met hun werk de dialoog hebben versterkt over de
impact van wetenschap, technologie en innovatie op de
samenleving. Melanie Peters benadrukte de noodzaak
van een goede maatschappelijke en politieke dialoog
over deze thema’s. Ze zag dit als een belangrijke
voorwaarde om mensenrechten en publieke waarden
te beschermen.

Van 1 juli tot 1 oktober konden kandidaten worden
voorgedragen. We nodigden relaties van ons instituut
uit om mensen voor te dragen die een waardige eerste
winnaar zouden zijn van deze nieuwe prijs. We ontvingen
30 voordrachten. Deze legden we ter beoordeling voor
aan een onafhankelijke en deskundige jury, die werd
samengesteld door het bestuur.
Deze jury bestond uit juryvoorzitter Daan Roovers
(filosoof, voormalig Denker des Vaderlands), Peter-Paul
Verbeek (hoogleraar Filosofie en Ethiek van Wetenschap
en Technologie, en rector magnificus van de Universiteit
van Amsterdam) en Eva Meijer (dochter van Melanie
Peters en derdejaars student Geschiedenis).
De jury droeg Bart Wernaart voor als winnaar, en het
bestuur stemde hier met enthousiasme mee in.
Wernaart krijgt de prijs voor zijn project ‘Moral Data City
Hunt’, een nieuwe methode om inwoners te betrekken
bij ethische beslissingen over concrete technologische
toepassingen in hun stad, zoals de inzet van drones.
Volgens de jury maakt het project inzichtelijk welke
waarden belangrijk zijn voor inwoners, en waar die
waarden mogelijk in conflict zijn met elkaar. Het project
is interactief en laagdrempelig, en zorgt dat burgers
kunnen meepraten over het gebruik van technologie
in het dagelijks leven.
Op dinsdag 6 december was de feestelijke prijsuitreiking
in TivoliVredenburg in Utrecht. In aanwezigheid van
onder meer familie en vrienden van Melanie en relaties
van ons instituut ontving Bart Wernaart een bronzen
beeld, speciaal ontworpen door beeldend kunstenares
Martha Waijop. Daarnaast ontving hij 5.000 euro. Na
afloop van de uitreiking nam Wernaart deel aan de
paneldiscussie in het Science Café van Studium Generale
van de Universiteit Utrecht. Melanie Peters was directeur
van de Utrechtse Studium Generale van 2006 tot 2015.
We wilden deze avond graag organiseren in afstemming
met deze organisatie, waarvoor Melanie ook veel heeft
betekend. De volgende Melanie Petersprijs wordt in
2024 uitgereikt.

Bart Wernaart ontvangt de eerste Melanie Petersprijs uit handen
van juryvoorzitter Daan Roovers.

Jaarverslag 2022

Foto: Samuel van Leeuwen

Deel 1
Impact

7

Met mediaoptredens, lezingen, festivalsessies en gastcolleges in
binnen- en buitenland stimuleren we de maatschappelijke dialoog.
Het politieke debat in de Eerste en Tweede Kamer ondersteunen
we op verschillende manieren. Dit deel beschrijft waar en hoe we in
gesprek gingen met de samenleving en waar onze boodschap de
media en de politieke arena bereikte.

De Amsterdamse Albert Cuypmarkt.
Foto: Matheus Frade / Unsplash
Jaarverslag 2022

I M PA C T | I N G E S P R E K

8

In gesprek

Tijdens de Immersive Tech Week ging het Rathenau Instituut met bezoekers in gesprek over de digitale wereld van de toekomst.
Foto: Rathenau Instituut

Een gastcollege voor Rotterdamse studenten over de energietransitie. Een gesprek over
dieren als orgaandonor met geneeskundestudenten in Groningen. Een lezing over publieke
waarden in de digitalisering van het onderwijs op een conferentie in Karlsruhe. En 258 keer
aandacht voor ons werk in (online) media. In 2022 waren we op een veelzijdige manier in
gesprek met de samenleving over ons onderzoek.

Jaarverslag 2022

IN GESPREK

9

Immersieve technologie week
In gesprek over de metaverse

Van 28 november tot 2 december 2022 vond in
Rotterdam de Immersive Tech Week plaats.
Onderzoekers van het Rathenau Instituut gingen met
bezoekers en bedrijven in gesprek over de impact
van immersieve technologie op ons leven.
Hoe voer je een gesprek over iets wat er nog niet is?
Onderzoekers van het Rathenau Instituut bedachten een
manier om in gesprek te gaan over de metaverse. Dat is
het ‘nieuwe internet’, waar je niet op, maar in gaat.
Hoe de metaverse er precies gaat uitzien is nog
onduidelijk. Maar grote bedrijven, zoals Meta, Microsoft,
Apple en Epic, investeren er miljarden euro’s in.
Duidelijk is wel dat immersieve technologie daarbij een
belangrijke rol speelt. Dat is technologie die je helemaal
laat onderdompelen in een digitale wereld, zoals virtual
reality (VR) en augmented reality (AR).
Deze ontwikkeling heeft mogelijk grote gevolgen voor
de samenleving van morgen, maar het maatschappelijk
debat over de kansen, risico’s en maatschappelijk
gewenste richting van de metaverse staat nog in de
kinderschoenen. Het Rathenau Instituut wil de publieke
dialoog hierover op gang brengen. Daarom gingen we
in gesprek met bezoekers van de Immersive Tech Week.
We spraken onder andere met studenten en andere
geïnteresseerden. Deelnemers konden voorafgaand aan
de gesprekken een kijkje nemen op de VR playground,
waar verschillende soorten immersieve ervaringen te
beleven waren.
Tijdens de gesprekken maakten we gebruik van twee
verschillende filters van plexiglas om over een foto heen
te leggen. Het ene filter gaf informatie over de fysieke

omgeving op de foto: welke gebouwen zie je, wanneer
zijn deze gebouwd en op welke dagen is er markt?
Het andere filter bood informatie over mensen op de
foto: is deze persoon single, en wat voor werk doet
die? We gebruikten dit als gespreksstarter. Hierna lieten
we deelnemers zelf een filter tekenen dat zij over de
werkelijkheid zouden willen leggen.
We merkten dat het werken met filters het gesprek over
de ongrijpbare metaverse toegankelijker maakte. De
werkvorm zorgde ervoor dat mensen direct aan de slag
konden met hun ideeën. Een greep uit de uitspraken
van deelnemers: “Zal technologie ons sturen in plaats
van andersom?” “Wie heeft eigenlijk de macht om te
bepalen wat we te zien krijgen: overheden, platformen
of eindgebruikers?”
Tijdens de Immersive Tech Week gingen we ook in
gesprek met vertegenwoordigers van de Nederlandse
en internationale immersieve technologiesector. We
bespraken met hen hoe gewerkt kan worden aan een
verantwoorde metaverse. Zij uitten bijvoorbeeld hun
zorgen over de digitale vaardigheden die nodig zijn
om met de metaverse te kunnen omgaan, en over
het gebrek aan inclusieve en toegankelijke ontwerp­
methodes. Daarnaast zagen de deelnemers ook
kansen, bijvoorbeeld voor nieuwe manieren van
samenwerken en het vergroten van empathie door
immersieve ervaringen.
Het Rathenau Instituut doet komend jaar verder
onderzoek naar de impact van immersieve technologie
en komt begin 2023 met een podcast over dit
onderwerp, getiteld “Ondergedompeld in een
nieuwe werkelijkheid”.

Het Rathenau Instituut in cijfers:
258x
Aandacht in kranten,
tijdschriften en online

10
8.402

8.736

1.217

Rapporten

576

106
11
Radio- en tv-optredens

Overige publicaties

Bezoekers website

187.525

157

5.879

Unieke bezoekers website

Nieuwsbriefabonnees

145.161

Presentaties, deelnames
aan debatten en
optredens als expert

Jaarverslag 2022

IN GESPREK

10

Gastcollege voor Europese
studenten

Wetenschapsfestival

Maastricht, 19 januari

Tijdens het Pint of Science-festival in
Amsterdam ging Michelle Habets met
bezoekers in gesprek over de synthetische
cel. Willen we grenzen stellen aan het creëren
van kunstmatig leven in het lab? En zo ja:
welke?

Amsterdam, 11 mei

Hoe beïnvloedt vergaande
technologisering van de samenleving
onze democratie? Deze vraag stond
centraal in het gastcollege dat
onderzoekscoördinator Rinie van Est
gaf aan studenten van het
European Master’s Programme on
Society, Science and Technology.

Samenwerken bij maatschappelijke
opgaven
Nijmegen, 31 mei
Aan medewerkers van het Institute for
Science in Society van de Radboud
Universiteit gaf onderzoeker Laurens
Hessels een lezing over het belang van
samenwerking tussen onderzoekers en
praktijkprofessionals voor het
aanpakken van maatschappelijke
opgaven.

College over energietransitie
Rotterdam, 17 november
Onderzoeker Romy Dekker verzorgde
een college voor deelnemers aan de
opleiding Versnelling van de
energietransitie van DRIFT, de
transitie-academie van de Erasmus
Universiteit Rotterdam. Hoe kunnen
we zorgen dat deze transitie wordt
gerealiseerd vanuit publieke waarden
en welke rol kan digitalisering daarbij
spelen?

Symposium over
wetenschapsgeschiedenis
Zeist, 18 juni
Onderzoeker Anne-Floor Scholvinck
hield een presentatie tijdens het
symposium van Gewina, het BelgischNederlands genootschap voor
wetenschaps- en
universiteitsgeschiedenis. Ze vertelde
over hedendaagse voorwaarden voor
publiek vertrouwen in wetenschap en
technologie.

Deense adviesraad op bezoek

Leiden City of Science

Den Haag, 13 september

Leiden, 24 november

De Deense Adviesraad voor
Wetenschaps- en Innovatiebeleid
kwam bij ons langs. Meerdere
collega’s spraken met de raadsleden
over de veranderende rol van
universiteiten en hogescholen in het
wetenschapssysteem en in de
samenleving.

Welke invloed krijgt
quantumtechnologie op jouw
leven? Over die vraag ging
onderzoeker Bart Karstens in
gesprek met deelnemers aan
het Quantum symposium dat
onderdeel was van Leiden
European City of Science 2022.

Jaarverslag 2022

Zomerschool
Groningen, 14 juni
Tijdens de Summerschool
Transplantation medicine van de
Universiteit Groningen vertelde
onderzoeker Isabelle Pirson
geneeskundestudenten over de
resultaten van ons dialoogproject ‘Het
dier als donor’. Ze ging met hen in
gesprek over het gebruik van dieren als
alternatieve bron van organen.

IN GESPREK

11

Spaans rondetafelgesprek

Kompas voor Europees innovatiebeleid

Madrid, 14 november
Onderzoekscoördinator Petra
Verhoef nam deel aan een
internationaal rondetafelgesprek in
het Spaanse parlement. Onze
Spaanse zusterorganisatie Oficina C
presenteerde haar
onderzoeksprogramma. Petra
vertelde onder meer over de
werkwijze en organisatie van het
Rathenau Instituut.

Brussel, 11 mei
Bij onzekere risico’s van nieuwe technologie wordt
vaak het voorzorgsprincipe gehanteerd. Op een
conferentie van het RECIPES-project bepleitte
onderzoeker Tijs Sikma dat dit principe niet alleen
als vangnet, maar ook als een kompas binnen het
Europese innovatiebeleid zou moeten worden
ingezet.

Presentatie over
onderzoeksevaluatie
Wenen, 5 mei
Op de conferentie REvaluation hield
onderzoeker Laurens Hessels een
presentatie over transdisciplinair
onderzoek. Hij introduceerde de
valorisatiecyclus als model om
transdisciplinaire programma’s te
evalueren.

EPTA-conferentie

Spel voor veilige biotechnologie

Berlijn, 17 oktober

Gentbrugge, 20 mei

De jaarlijkse EPTA-conferentie ging
over de vraag hoe je als samenleving
vroegtijdig kunt anticiperen op
ontwikkelingen die de samenleving
kunnen ontwrichten, zoals oorlogen
of pandemieën. Hoe kunnen
wetenschap en technologie
bijdragen aan oplossingen?

Tijdens de conferentie van de European
Biosafety Association gaven
onderzoekers Kyra Delsing en Gido
van Rooijen een workshop over het
spel Cards for Biosafety, dat we samen
met de TU Delft ontwikkelden binnen
ons project over bioveiligheid.

Workshop over de
metaverse
Oslo, 29 september
Hoe onderzoekt het Rathenau
Instituut de metaverse, oftewel de
nieuwe, digitale wereld waarin je
helemaal wordt ondergedompeld en
waarin grote bedrijven veel geld
investeren? We vertelden hierover
aan internationale collega’s uit ons
EPTA-netwerk tijdens een conferentie
in Noorwegen.
Jaarverslag 2022

Veilig bergen van
radioactief afval

Waarden in het digitaal
onderwijs

Mol, 23 september

Kalsruhe, 25 juli

Het Rathenau Instituut werkt aan
een advies over de
besluitvorming over langdurig
beheer van radioactief afval.
Projectleden brachten een
bezoek aan het ondergrondse
laboratorium HADES, waar
onderzoek wordt gedaan naar
het veilig bergen van radioactief
afval in de diepe ondergrond.

Tijdens de 5th European Technology
Assessment Conference in Kalsruhe
vertelde onderzoeker Bart Karstens
over ons onderzoek naar digitaal
onderwijs. Hoe zorgen we dat
belangrijke waarden als
rechtvaardigheid, menselijkheid en
autonomie bij digitale
onderwijsinnovatie gewaarborgd
blijven?

IN GESPREK

12

In de media
Het Rathenau Instituut werd in 2022 veelvuldig aangehaald in diverse (online) media.
Hieronder een selectie.

Donordieren

Online toezicht

Internationalisering en kennisveiligheid

Tijdelijke contracten universiteiten

‘In maart komt het Rathenau Instituut met een rapport dat
gaat over de vraag wat Nederlanders vinden van zo’n
transplantatie. “Wat we heel vaak terughoren is dat
mensen het lastig vinden dat we weer dieren gaan
gebruiken voor doelen die mensen voor ogen hebben”,
zegt Petra Verhoef van het instituut, dat onder meer
onderzoek doet naar de impact van wetenschap en
innovatie op de samenleving’.
NOS.nl, 11 januari \ over het rapport Het dier als donor

‘“Toch is het gebrek aan inzicht in de buitenlandse
financiering zorgelijk”, schreef Rathenau eerder aan
de Tweede Kamer. “Dit belemmert een goede kijk
op het totaal aan risico’s en mogelijk onwenselijke
afhankelijkheden.”’
Het Financieele Dagblad, 2 februari \ over het Bericht
aan het parlement Internationalisering en
kennisveiligheid in de wetenschap

Living labs

‘Onder andere het Rathenau Instituut laat in haar
rapporten zien hoe het Eindhovense living lab een
“aanjagende rol” speelde voor innovaties in de stad.
Toenmalig projectmanager Tinus Kanters vertelde aan
het Rathenau Instituut hoe de gemeente destijds zelf
dataprincipes opstelde om met het living lab aan de
slag te gaan, bij gebrek aan Nederlandse wetgeving.’
Stadszaken, 8 maart \ over onder andere het rapport
Voorbij lokaal enthousiasme

Jaarverslag 2022

‘“Kijk naar wat er gebeurt op het bestaande internet
met nepnieuws of racistische posts. Wat als er straks
niemand meer verantwoordelijk is voor zulke uitwassen
en er geen toezicht meer is?”, zegt Wouter
Nieuwenhuizen, onderzoeker bij het Rathenau Instituut,
dat zich buigt over de impact van technologie en
wetenschap op de samenleving.’
de Volkskrant, 14 april \ naar aanleiding van onder
andere het rapport Online ontspoord

‘Maar over tijdelijke docenten hebben we informatie
genoeg. We weten hoeveel het er zijn, en waar ze
zitten. Het Rathenau Instituut publiceerde er eind vorig
jaar nog een factsheet over.’
Trouw, 21 mei \ over het factsheet Tijdelijke
contracten bij universiteiten in perspectief

Datacentra

‘De ophef over de vestiging van een enorm datacenter
bij Zeewolde laat zien dat het tijd is voor een
fundamentele discussie over de inrichting van de
digitale infrastructuur in Nederland. Rinie van Est en
Gido van Rooijen geven alvast een voorzet.’
Het Parool, 22 juni \ over het rapport Beter beslissen
over datacentra

IN GESPREK

Investeringen in R&D

‘China is de Verenigde Staten voorbijgestreefd in de
wetenschap. Het land is inmiddels wereldleider in het
aantal wetenschappelijke artikelen dat per jaar wordt
uitgebracht. Wat dat betekent, besprak NOS Met het
Oog op Morgen met onderzoeker Alexandra Vennekens
van het Rathenau Instituut.’
NOS NPO Radio 1, 16 augustus \ naar aanleiding van
het factsheet De opkomst van China als R&Dsupermacht

Digitalisering in het onderwijs

‘In een sessie over kansengelijkheid en digitalisering
met onder meer het Rathenau Instituut gingen
deelnemers dieper in op de ethische kant van
digitalisering. Als we kansengelijkheid een belangrijke
waarde vinden in het onderwijs – en daar is weinig
discussie over – wat betekent dit dan voor technologie?
Inzet van technologie kan immers ook onbedoelde
bijwerkingen hebben.’
Kennisnet.nl, 16 september \ over het rapport Naar
hoogwaardig digitaal onderwijs

13

Bèta- en techniekwetenschap

‘De Van Rijn-gelden en investeringen in sectorplannen
voor de bèta- en technieksector lijken hun vruchten af te
werpen. Studentenaantallen, personeelsaantallen en het
aantal mastergediplomeerden stegen, blijkt uit een
rapportage van het Rathenau Instituut. Toch blijft
Nederland op veel punten achter bij andere landen.’
ScienceGuide, 10 oktober \ over het factsheet
Bèta- en techniekwetenschap in beweging

Innovatie

‘Innovaties kunnen bij het oplossen van het
stikstofprobleem en het terugdringen van andere
emissies uit de veehouderij een grote rol spelen, zegt
Ruud Tijssens van Agrifirm. Maar dan moet de overheid
innovaties wel goed borgen. Dan voorkom je dat ze bij
de rechter onderuitgaan. Innovaties die technisch,
economisch, juridisch en maatschappelijk werken, zullen
snel worden omarmd. Dat blijkt ook uit onderzoek van
het Rathenau Instituut.’
Nieuwe Oogst, 14 december \ over onder ander het
Bericht aan het parlement Sturen op innovatiekracht
in de landbouw

‘Wat nou als Jeff Bezos van Amazon het opeens op z’n heupen krijgt en besluit de
banden met Poetin aan te halen? Of als Microsoft in Chinese handen valt? Hebben we
dan een alternatief?’
Onderzoekers Quirine van Eeden en Stefan Roolvink in Trouw, 18 november 2022, over de risico’s van digitale afhankelijkheid

Jaarverslag 2022

I M PA C T | O P D E A G E N D A G E Z E T

14

Op de agenda gezet

Onderzoekscoördinator Linda Kool in gesprek tijdens een conferentie van het netwerk van Europese zusterorganisaties van het
Rathenau Instituut in Berlijn.

Foto: Konstantin Börner / TAB

In 2022 deelt het Rathenau Instituut zijn kennis met de Eerste Kamer, de Tweede Kamer
en verschillende ministeries. We sturen Berichten aan het parlement ter ondersteuning van
diverse debatten en we zijn beschikbaar voor technische briefings, rondetafelgesprekken en
vragen van individuele Kamerleden en beleidsmedewerkers. Het Rathenau Instituut wordt
256 keer vermeld in officiële stukken van de Eerste en Tweede Kamer. In 85 Kamerbrieven
of rapporten aan het parlement wordt naar het Rathenau Instituut verwezen. De volgende
pagina’s geven een indruk van onze activiteiten.

Jaarverslag 2022

OP DE AGENDA GEZET

15

Kennis ten dienste van politieke besluitvorming
In parlementaire termen werd 2022 veelal geduid als
‘het jaar van de crises’. Ook hierbinnen bleef het
Rathenau Instituut de politieke besluitvorming
ondersteunen.

De senaat en AI

Hoe de Eerste Kamer meer grip kan krijgen op het
gebruik van kunstmatige intelligentie door de overheid,
bespreken we in de publicatie Algoritmische
overheidsbesluitvorming. Deze publicatie vormde de
afsluiting van een serie activiteiten die we in 2021 en
2022 uitvoerden voor de werkgroep AI van de Eerste
Kamercommissie Justitie en Veiligheid, waaronder
enkele sessies met deskundigen. Met de publicatie
reikten we de Eerste Kamer enkele handelingsopties
aan, zoals het instellen van een vaste commissie Digitale
Zaken of een verbod om bepaalde AI-besluiten te
nemen zonder menselijke tussenkomst.

Beweren en Bewijzen

In samenwerking met andere kennisinstellingen en de
Dienst Analyse en Onderzoek, werkten we mee aan het
evenement Beweren en Bewijzen in de Tweede Kamer.
Centraal staat het belang van kennis en advies voor de
kwaliteit van politieke besluitvorming. Het Rathenau
Instituut verzorgde hierbij het lunchdebat over
vertrouwen van burgers in de wetenschap.

Kameractiviteiten

Als eerste staatssecretaris Digitalisering stuurde
Alexandra van Huffelen een Kamerbrief met hoofdlijnen
inzake het beleid voor digitalisering. Het Rathenau
Instituut stuurde ter ondersteuning van het debat

Jaarverslag 2022

Onderzoekscoördinator Alexandra Vennekens, onderzoeker
Anne-Floor Scholvinck en Kamerleden Evert-Jan Slootweg en
Marieke Koekkoek tijdens het evenement ‘Beweren en Bewijzen’
in de Tweede Kamer.

Foto: Dirk Hol

hierover het Bericht aan het parlement Digitalisering
in dienst van de samenleving.
In 2022 kreeg het onderwerp datacentra politieke
urgentie. In een Tweede Kamerdebat werd op ons
Bericht aan het parlement Datacentra in publiek
perspectief een appreciatie van het kabinet gevraagd.
De Tweede Kamercommissie voor Digitale Zaken
wilde informatie vergaren over de werking van sociale
mediaplatformen en hun invloed de democratie en
de rechtstaat. Om dit te ondersteunen namen we
deel aan het rondetafelgesprek over de rol van
socialemediaplatformen.

OP DE AGENDA GEZET

16

In de politieke arena
Inzichten van het Rathenau Instituut werden in 2022
gebruikt in verschillende Eerste- en Tweede
Kamerdebatten. Hieronder een selectie.

‘De leden denken aan het Rathenau Instituut
voor een maatschappelijke dialoog.’

Ten aanzien van een eventuele uitbreiding van de
regeling naar 1–12 jaar merken de leden van de
ChristenUnie-fractie op dat deze moeilijke keuzes grote
ethische vragen met zich meebrengen, bijvoorbeeld
ten aanzien van de wilsonbekwaamheid van kinderen.
Zij vragen welke route het kabinet voor ogen heeft en
op welke manier hij de samenleving, specialisten en
de Kamer hierbij betrekt? Deze leden denken aan
organisaties als de KNMG voor het medisch-specialisme
en het Rathenau Instituut voor een maatschappelijke
dialoog.
In een schriftelijk overleg over het Jaarverslag 2020 van
de Beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking
en levensbeëindiging bij pasgeborenen, vraagt de
ChristenUnie hoe het kabinet de samenleving wil
betrekken.

‘Vanmiddag werd bij het evenement Beweren
en Bewijzen dit onderzoek gepresenteerd, vol
waardevolle inzichten voor ook dit debat’

‘De wetenschap moet niet bepalend zijn voor de
politiek maar info aanleveren, en dan moet de overheid
of de politiek daar met een andere bril naar kijken.’ En:
‘... met een kritische blik meekijken is oké, maar vanaf
de zijkant.’ Dat zijn twee citaten van de focusgroepen
van het Rathenau Instituut over het vertrouwen in de
wetenschap en de overheid. Vanmiddag werd bij het
evenement Beweren en Bewijzen dit onderzoek
gepresenteerd, vol waardevolle inzichten voor ook dit
debat, dat gaat over de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen het ministerie van VWS en het OMT als
wetenschappelijk adviesorgaan van het kabinet in
gezondheidscrises.
Judith Tielen (VVD) in een plenair debat over de
mogelijke bemoeienis van het ministerie van VWS met
OMT-adviezen.

‘Het Rathenau Instituut constateert dat sociale
ondernemingen grote maatschappelijke
opgaven aanpakken.’
‘Overwegende dat het Rathenau Instituut constateert
dat sociale ondernemingen grote maatschappelijke
opgaven aanpakken, maar worden geremd door
niet-passende regelgeving en infrastructuur…’.

Verwijzing naar ons onderzoek in een motie van Van der
Graaf c.s. tijdens het tweeminutendebat Innovatie.

‘Uit onderzoek van Rathenau blijkt dat niet
voldoende kennis aanwezig is en
verantwoordelijkheid wordt gevoeld.’

Toch maak ik me heel erg zorgen, vooral als uit zo’n
krantenbericht weer blijkt dat een gemeente zegt
‘hier gaan we toch niet mee stoppen’, en ook als uit
onderzoek van Rathenau blijkt dat niet voldoende kennis
aanwezig is en verantwoordelijkheid wordt gevoeld.
Kauthar Bouchallikht (GroenLinks) in het
hoofdlijnendebat Digitalisering, over het toetsen van
discriminerende algoritmes bij (lagere) overheden.

‘Denk aan wat het Rathenau Instituut heeft
gedaan rond AI.’

We zouden als Kamer rechtstreeks informatie kunnen
vragen bij kennisinstituten dan wel kunnen vragen
of zij ons kunnen bijstaan. Denk bijvoorbeeld aan
wat het Rathenau Instituut heeft gedaan rond AI.
Jeroen Recourt (PvdA) als voorzitter werkgroep
Zelfevaluatie, in voortzetting van het debat over het
rapport Zelfevaluatie n.a.v. de Toeslagenaffaire in de
Eerste Kamer.

‘De alomtegenwoordigheid van internet en
sociale media kan drempelverlagend werken
voor immoreel gedrag.’

Het Rathenau Instituut heeft in beeld gebracht hoe de
alomtegenwoordigheid van het internet en sociale
media drempelverlagend kan werken voor verschillende
vormen van immoreel gedrag, zoals online intimidatie.
Uit: Plan van aanpak persvrijheid en persveiligheid van
staatssecretaris Uslu (OCW) en minister YesilgözZegerius (J&V).

Jaarverslag 2022

OP DE AGENDA GEZET

17

‘Rathenau Instituut roept op tot integraal
nationaal beleid.’

‘Kijk nou gewoon naar wat het Rathenau heeft,
want dan weet je het eigenlijk al.’

Danai van Weerdenburg (PVV) in het dictum van een
motie die het kabinet oproept besluitvorming rond
datacentra over te dragen aan de staatssecretaris
voor Digitalisering en de minister van Economische
Zaken gezamenlijk.

Renske Leijten (SP) tijdens het Wetgevingsoverleg over
de begrotingsonderdelen van BiZa, EZK en J&V die
gaan over digitalisering.

‘…Overwegende dat het Rathenau Instituut in haar
rapport “Beter beslissen over datacentra” oproept
om tot een integraal nationaal beleid te komen over
departementen heen...’

Het kabinet heeft gezegd dat het een verkenning vraagt
aan de SER voor een soort ethische commissie, omdat
het nu allemaal te versnipperd is. Wij zeggen daarvan:
kijk nou gewoon naar wat het Rathenau heeft, want dan
weet je het eigenlijk al.

‘Het gaat om de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Hoe ze afstemmen en
overleggen, bijvoorbeeld over het wel of niet opnemen van wezenlijke bevindingen bij
het rapporteren van de resultaten. Daar zitten de risico’s.’
Onderzoekscoördinator Alexandra Vennekens in Trouw, 1 februari 2022, naar aanleiding van ons
rapport Ontwikkeling derde geldstroom en beïnvloeding van wetenschappelijk onderzoek

Jaarverslag 2022

Deel 2
Uitgelicht
Het werkveld van het Rathenau Instituut is breed. Van algoritmes
tot onderzoeksinvesteringen. En van wetenschapsbeleid tot
bioveiligheid. In dit deel leest u per thema wat we in 2022
hebben onderzocht.

Rondleiding bij een datacentrum op het Amsterdamse Science Park.
Foto: Jean-Pierre Geelen / ANP
Jaarverslag 2022

18

U I T G E L I C H T | D I G I TA L E S A M E N L E V I N G

19

Digitalisering die
bijdraagt aan wat we
belangrijk vinden

Tentoonstelling over virtuele mode in het Design Museum Den Bosch.
Foto: Rathenau Instituut

Digitalisering verandert onze maatschappij in rap tempo. Maar hoe zorgen we ervoor
dat die veranderingen bijdragen aan waarden die we als samenleving belangrijk vinden?
Dat vereist een brede blik. Daarom hebben we bijvoorbeeld de discussie over datacentra
verbreed naar de vraag wat we van onze hele digitale infrastructuur verwachten. Ook lieten
we zien dat digitalisering in het onderwijs niet alleen gevolgen heeft voor de privacy en
veiligheid van leerlingen en docenten, maar ook voor een hele serie andere waarden.

Jaarverslag 2022

U I T G E L I C H T | D I G I TA L E S A M E N L E V I N G

20

Richting geven aan de digitale samenleving
Grip houden op infrastructuur, algoritmes en het internet
Stroom van data

Digitale technologie en data zijn essentieel voor de
energietransitie. Maar de overheid en partijen in de
sector hebben nog veel te doen voordat het gebruik van
data bijdraagt aan een maatschappelijk verantwoorde
energietransitie. Die conclusie trekken we in het rapport
Stroom van data. Tegenover de kansen die data bieden
voor de energietransitie, staan zorgen omtrent de
zeggenschap van burgers over hun gegevens, de
cyberveiligheid van de energievoorziening en de
verdeling van lusten en lasten van een datagedreven
energiemarkt. Dit rapport biedt handvatten om in
gesprek te gaan over het benutten van data voor een
maatschappelijk verantwoorde energietransitie.

Algoritmes en mensenrechten

Uitvoeringsorganisaties die profilerende algoritmes
inzetten, moeten voldoende maatregelen nemen om
mensenrechten te beschermen. Dat is de conclusie van
het rapport Algoritmes afwegen, dat we schreven op
verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. In dit rapport verkennen we welke
maatregelen uitvoeringsorganisaties nemen om
mensenrechtelijke risico’s bij de inzet van profilerende
systemen terug te dringen. Ook geven we aan wat ze
kunnen doen om de aandacht voor mensenrechten
te versterken.
Veel organisaties zijn bezig met het ontwikkelen van
profilerende algoritmes of denken daarover na.
Deze algoritmes proberen het gedrag van mensen te
voorspellen door hen in te delen in groepen. Op die
manier willen organisaties bijvoorbeeld te weten komen
welke werklozen ze het snelst aan een baan kunnen
helpen of welke uitkeringsontvangers ze het meest
kansrijk kunnen controleren op fraude. Maar profileren
kent ook nadelen. Bij het inzetten ervan lopen
organisaties het risico dat ze mensen behandelen op
basis van vooroordelen of discrimineren. Het rapport
laat zien hoe uitvoeringsorganisaties schendingen van
mensenrechten kunnen tegengaan via bijvoorbeeld
burgerpanels, ethische commissies en een normenkader.
Dat het nooit zal lukken om discriminatie volledig uit te
bannen bij het gebruik van profilerende algoritmes,

Jaarverslag 2022

leggen we uit in het Bericht aan het parlement Nondiscriminatie bij algoritmes. Discriminatie kan wel
worden teruggedrongen. Uiteindelijk is het aan politici
om te bepalen welke mate van ongelijke behandeling
acceptabel is.

Datacentra en digitale infrastructuur

De discussie over datacentra moet zich verbreden naar
de hele digitale infrastructuur. Dat is de belangrijkste
boodschap van het rapport Beter beslissen over
datacentra. Op basis van onderzoek naar de
besluitvorming over datacentra adviseren we om de
uitgangspunten van het Nederlandse energiebeleid te
gaan gebruiken voor het beleid voor de digitale
infrastructuur. Die omvat niet alleen datacentra maar ook
kabels, zendmasten, ontvangers, schakelaars, routers en
de functies die zij in samenhang vervullen. Onze digitale
infrastructuur is inmiddels zo belangrijk geworden dat ze
kenmerken heeft van een nutsvoorziening. Publieke
waarden als schoon, betrouwbaar, betaalbaar, veilig en
ruimtelijk inpasbaar moeten dan ook leidend zijn bij het
maken van beleid.

AI en manipulatie

Hoe kunstmatige intelligentie burgers kan manipuleren,
laten we zien in de blogserie AI en manipulatie. Naar
aanleiding van plannen van de Europese Commissie om
bepaalde vormen van manipulatieve AI te verbieden,
spraken we met vijf deskundigen met verschillende
achtergronden.

We, the internet

Het wereldwijde project We, the internet heeft meer
aandacht opgeleverd voor de stem van de burger bij
de vormgeving van het internet, maar geen concrete
conclusies over hoe burgers dat internet graag willen
zien. Ook is het moeilijk om de uitkomsten in de
verschillende deelnemende landen met elkaar te
vergelijken. Dat concluderen we in het eindverslag dat
we maakten met de Radboud Universiteit over de
Nederlandse invulling van het project. Op initiatief van
de Franse organisatie Missions Publiques deden eind
2020 zo’n 5.500 burgers uit 70 verschillende landen mee
aan deze dialoog over de vormgeving van het internet.

U I T G E L I C H T | D I G I TA L E S A M E N L E V I N G

21

Europees satellietnetwerk

Dat Europa streeft naar een eigen satellietnetwerk
is gezien de geopolitieke spanningen begrijpelijk.
Maar zo’n netwerk kan ook weer zorgen voor nieuwe
problemen en vraagt om zorgvuldige afwegingen. Dat
schrijven we in het Bericht aan het parlement Europese
satellietnetwerken, naar aanleiding van de plannen
van de Europese Commissie met het programma
Infrastructure for Resilience, Interconnectivity and
Security. Zo kunnen de satellieten zorgen voor meer
drukte in de ruimte waardoor de kans op botsingen
toeneemt en daarmee ook de hoeveelheid ruimtepuin.
Hierdoor kunnen banen om de aarde geheel of
gedeeltelijk onbereikbaar worden.

‘Meer digitale toepassingen kunnen meer gemak bieden, bijvoorbeeld bij het
zogeheten hybride werken. Maar uitbreiding van de toepassingen betekent ook
dat er meer rekenkracht nodig is en ook meer datacentra, zendmasten en andere
elementen en er dus een groter beslag wordt gelegd op energie, water en ruimte.’
Onderzoekscoördinator Rinie van Est en onderzoeker Gido van Rooijen in Het Parool, 22 juni 2022,
naar aanleiding van ons rapport Beter beslissen over datacentra

Jaarverslag 2022

U I T G E L I C H T | D I G I TA L E S A M E N L E V I N G

22

Onderwijsdigitalisering in goede banen leiden
Menselijkheid, rechtvaardigheid en autonomie waarborgen in de klas

De digitalisering van ons onderwijs verloopt razendsnel.
Maar de vraag wat we daar als samenleving eigenlijk mee
willen, is nog nauwelijks beantwoord. Dat schrijven we in
het rapport Naar hoogwaardig digitaal onderwijs.
De verwachtingen rond digitalisering in het onderwijs
zijn hooggespannen. Digitalisering kan het beroep
van leraar aantrekkelijker maken, de lees- en reken­
vaardigheid van leerlingen verhogen en jong­
volwassenen beter voorbereiden op de veranderende
maatschappij. Maar er zijn ook risico’s. Door
digitalisering zitten kinderen veel achter een scherm,
ontstaan er zorgen over privacy en dreigen scholen
en universiteiten minder controle te krijgen over
het onderwijsaanbod.

Hoogwaardig onderwijs vraagt om doordachte digitalisering.
Foto: Rathenau Instituut

Jaarverslag 2022

Ons rapport bevat vier casestudies van basisschool tot
universiteit. Daarbij kijken we naar wat digitalisering
betekent voor waarden die veel Nederlanders belangrijk
vinden in het onderwijs: rechtvaardigheid, menselijkheid
en autonomie. Om de digitalisering van het onderwijs in
goede banen te kunnen leiden, geeft het rapport een
overzicht van de positieve en negatieve effecten ervan.
Daardoor kunnen maatschappelijke organisaties,
mensen in het onderwijs en politici alle mogelijke
effecten van digitalisering in samenhang bezien.
Zo kunnen ze betere afwegingen maken bij het
nemen van beslissingen.

U I T G E L I C H T | V I TA L E K E N N I S E C O S Y S T E M E N

Investeren in oplossingen
voor maatschappelijke
opgaven

Samenwerking binnen en met de wetenschap is nodig om tot oplossingen te komen voor maatschappelijke opgaven.
Foto: Dirk Hol

Hoe kunnen onderzoek en innovatie bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke
opgaven, zoals de energietransitie of duurzame landbouw? Met cijfers over onderzoek
en innovatie en kennis over onderzoeks- en innovatiebeleid, reikt het Rathenau Instituut
inzichten aan voor bestuurders, politici en wetenschappers. Zodat investeringsimpulsen
goed besteed worden en de maatschappelijke waarde van wetenschap centraal staat.

Jaarverslag 2022

23

U I T G E L I C H T | V I TA L E K E N N I S E C O S Y S T E M E N

24

Onderzoek en innovatie voor de samenleving
Investeren met maatschappelijke waarde
Totale investeringen in wetenschap en
innovatie

Maatschappelijke waarde van wetenschap

Uit ons overzicht van 2022 bleek dat de Nederlandse
overheid veel meer geld dan voorgaande jaren
beschikbaar stelt voor wetenschap en innovatie. De
directe rijksoverheidsuitgaven voor R&D stijgen tussen
2020 en 2022 met 20% – een stijging van 1,2 miljard
euro. De extra investeringen komen vooral uit het
Nationaal Groeifonds, dat voor economische groei op
de lange termijn moet zorgen. Het Rathenau Instituut
blijft ook de extra investeringen in wetenschap en
innovatie de komende jaren in de gaten houden en kijkt
daarbij niet alleen naar begrotingen, maar ook naar
daadwerkelijke uitgaven en waar deze terechtkomen.

Voor complexe maatschappelijke opgaven, zoals de
energietransitie of de klimaatopgave, zijn kennis en
innovatie nodig die ontwikkeld worden over grenzen
van disciplines en sectoren heen. Het Rathenau Instituut
heeft de afgelopen jaren inzichten aangereikt waarmee
opgavegericht onderzoeks- en innovatiebeleid kan
worden ontwikkeld. Als hoogleraar gaat Laurens Hessels
zich toeleggen op opgavegerichte onderzoeks­
programma’s. Hij onderzoekt hoe er goede
samenwerking tot stand komt tussen verschillende
wetenschappers, de gebruikers van de kennis en
burgers, en hoe je de maatschappelijke waarde van
wetenschap kunt meten.

Jaarlijks publiceert het Rathenau Instituut de Totale
Investeringen in Wetenschap en Innovatie (TWIN).
Hiermee bieden we een overzicht van de totale
overheidsuitgaven aan onderzoek en ontwikkeling (R&D)
in Nederland. We maakten het overzicht voor 20202026 op basis van de Rijksbegroting 2022 en een
vragenlijst die we naar de ministeries sturen, waarin
we hen vragen aan te geven hoeveel zij aan R&D en
innovatie uitgeven.

Gevolgen van extra onderzoeksinvesteringen

Naast het Nationaal Groeifonds zorgen ook een nieuw
Fonds Onderzoek en Wetenschap en de miljarden­
fondsen voor klimaat en stikstof de komende jaren voor
extra geld voor onderzoek en innovatie. De ervaring leert
dat het nog niet zo eenvoudig is om dit soort grote extra
bedragen op een goede manier te besteden. In het
verleden zijn er wel lessen geleerd over de inzet van
grote investeringsimpulsen, maar er is minder goed zicht
op (onbedoelde) langetermijneffecten van deze impulsen.
Met het Bericht aan het parlement Mogelijke gevolgen
van onderzoeksinvesteringen hielpen we parlement en
beleidsmakers te anticiperen op mogelijke gevolgen
van het extra geld voor onderzoek en innovatie op de
lange termijn. We wezen bijvoorbeeld op het risico dat
universitaire disciplines te veel afhankelijk worden van
tijdelijke financiering. Of dat onderzoekers minder gaan
participeren in Europese onderzoeksprogramma’s,
omdat ze hun aandacht verleggen naar Nederlandse
programma’s. Dat zou minder Europese financiering
voor de Nederlandse wetenschap tot gevolg hebben
– onbedoelde concurrentie tussen Nederlandse en
Europese onderzoeksfinanciering dus.
Jaarverslag 2022

Als wetenschappers willen bijdragen aan het oplossen
van grote maatschappelijke problemen, dan zullen
ze meer moeten samenwerken. Niet alleen met
wetenschappers uit andere disciplines, maar vooral ook
met mensen uit de praktijk. Hierover sprak onderzoeker
Laurens Hessels in zijn intreerede als bijzonder
hoogleraar Maatschappelijke waarde van wetenschap.
Deze leerstoel is ingesteld door het Rathenau Instituut
aan het Centrum voor Wetenschaps- en Technologie­
studies van de Universiteit Leiden.

Innovatie voor een duurzaam voedselsysteem

Onze inzichten over opgavegericht innovatiebeleid
hebben we in 2022 gebruikt voor een casestudie naar
de manier waarop de Vlaamse overheid innovatie voor
een duurzaam voedselsysteem stimuleert. Dat deden
we op verzoek van de Koninklijke Vlaamse Academie
van België voor Wetenschappen en Kunsten (KVAB).
Onderzoekscoördinator Petra Verhoef was, samen met
Johan Schot (Universiteit Utrecht), in 2021 door de
KVAB benoemd als denker op het gebied van duurzame
innovatie. Zij werd ondersteund door onderzoeker
Vincent Baarslag (Rathenau Instituut).
Het Vlaamse voedselsysteem lijkt op het Nederlandse,
en is daarom een relevante casus voor de Nederlandse
context. Namens de KVAB deden de onderzoekers
enkele aanbevelingen aan de Vlaamse regering. Onder
meer om sociale innovatie, gedragsverandering en
technologieontwikkeling hand in hand te laten gaan
in het Vlaamse innovatiebeleid.

U I T G E L I C H T | V I TA L E K E N N I S E C O S Y S T E M E N

25

Twijfelachtige onderzoekspraktijken
Een zorg voor de hele samenleving

Wetenschappelijke kennis moet betrouwbaar zijn.
Cruciaal daarbij is de onderzoeksmethode. Soms
trekken wetenschappers conclusies die verder gaan
dan hun metingen en waarnemingen rechtvaardigen.
Onderzoekers stellen soms suggestieve vragen, kiezen
proefpersonen die toevallig in hun netwerk zitten of
formuleren hun hypothese pas nadat ze hun resultaten
al gevonden hebben.
Twijfelachtige manieren van onderzoek doen hebben
niet alleen gevolgen voor de wetenschap zelf. Als
bestuurders bijvoorbeeld belangrijke beslissingen
nemen op basis van kennis die niet klopt, dan kan dat
grote gevolgen hebben voor de samenleving. Ook
het vertrouwen in de wetenschap kan eronder lijden.
Het gesprek over twijfelachtige onderzoekspraktijken
wordt vooral onder wetenschappers zelf gevoerd.
Wetenschappers doen wel onderzoek naar twijfelachtige
onderzoekspraktijken, maar de resultaten van dat
onderzoek bereiken niet altijd andere belanghebbenden,
zoals beleidsmakers of onderzoeksfinanciers.

In het essay Twijfelachtige onderzoekspraktijken zijn
een zorg voor de hele samenleving schreven wij dat het
belangrijk is om ook bestuurders, beleidsmakers en
belanghebbenden binnen de maatschappij bij het
gesprek over twijfelachtige onderzoekspraktijken te
betrekken. Met het essay informeerden we beleids­makers
bij het ministerie van OCW en onderzoeks­financiers bij
NWO. Zo betrokken we hen bij het gesprek en
agendeerden we het thema bij belanghebbenden.
In het essay gaven wij een overzicht van mogelijke
oplossingen om twijfelachtige onderzoekspraktijken
tegen te gaan. Een van die oplossingen is preregistratie,
waarbij onderzoekers vooraf hun onderzoeksopzet
laten registeren. Meer publicatiemogelijkheden voor
onderzoek dat niks of weinig heeft opgeleverd, kan
voorkomen dat onderzoekers onterecht hun
onderzoeks­resultaten aanpassen. En ook herhaling
van onderzoek kan wetenschappelijke kennis
betrouwbaarder maken.

Het gesprek over twijfelachtige onderzoekspraktijken wordt nog onvoldoende gevoerd.
Foto: Sabine Joosten / ANP

Jaarverslag 2022

U I T G E L I C H T | D E M O C R AT I S C H E I N F O R M AT I E S A M E N L E V I N G

Met kennis en technologie
onze democratie versterken

Petitie-aanbieding in de Tweede Kamer. Het Rathenau Instituut deed in 2022 onderzoek naar petities en burgerinitiatieven.
Foto: Bart Maat / ANP

Hoe houden we greep op een werkelijkheid die zich voor een steeds groter deel in een
digitale wereld afspeelt? Waar kunnen technologische ontwikkelingen helpen om onze
democratie te versterken? Hoe zorgen we ervoor dat wetenschappelijke kennis bijdraagt
aan betere besluiten? Daarnaar deden we onderzoek in 2022.

Jaarverslag 2022

26

U I T G E L I C H T | D E M O C R AT I S C H E I N F O R M AT I E S A M E N L E V I N G

27

Meepraten en vooruitdenken
Oude instrumenten op een nieuwe manier inzetten en voorzichtig zijn met onbekende risico’s
Petities en burgerinitiatieven

De Tweede Kamer kan het op verschillende manieren
voor burgers eenvoudiger maken om een petitie of
burgerinitiatief in te dienen. Dat is de conclusie van het
rapport Voor het voetlicht. Via een petitie kunnen
Nederlanders al ruim 200 jaar de overheid verzoeken om
iets wel of niet te doen. Sinds 2006 hebben ze ook de
mogelijkheid om via een burgerinitiatief een voorstel
op de agenda van de Tweede Kamer te zetten. De Tweede
Kamer vroeg ons te onderzoeken hoe deze instrumenten
functioneren en of een digitaal platform ervoor kan zorgen
dat meer burgers er gebruik van maken.
De werkwijze bij petities en burgerinitiatieven gaat nu nog
sterk uit van de logica en de organisatie van de Tweede
Kamer, zo maakt het rapport duidelijk. Daardoor lijken
vooral burgers en organisaties die de weg in Den Haag al
kennen er gebruik van te maken. Als de Kamer besluit om
een eigen digitaal platform op te richten voor petities en
burgerinitiatieven, zal ze eerst helder in beeld moeten
krijgen wat ze daarmee wil bereiken en hoe ze wil omgaan
met de reacties die erop zullen binnenkomen.

Voorzorgsprincipe toepassen

Het voorzorgsprincipe houdt in dat overheden moeten
ingrijpen als ze gegronde zorgen hebben over de veiligheid
van nieuwe producten. Zo kunnen ze burgers beschermen
bij technologische toepassingen waarbij er nog weinig
wetenschappelijke zekerheid is over de risico’s ervan. Dat
voorzorgsprincipe wordt binnen de Europese Unie vaak te
laat toegepast, zo concludeerden we samen met tien
andere instellingen. In het internationale samenwerkings­
verband RECIPES onderzochten we hoe dit principe kan
worden gebruikt zodat het innovatie niet hindert. Dit kan
bijvoorbeeld door het al in de ontwerpfase toe te passen.
Op een conferentie in Brussel presenteerde het
samenwerkings­verband handleidingen hiervoor voor
beleidsmakers, agentschappen en beleidsondersteunende
organisaties op Europees niveau.

Kennis voor lokaal beleid

Gemeenteambtenaren zien de beschikbaarheid van kennis
voor beleid als een groeiende uitdaging. Dat zeggen
althans de medewerkers van ruim 100 gemeenten die
meededen aan onze enquête naar de kennis- en
leerbehoeften van gemeenten. We verzamelden de
resultaten van de enquête in het rapport Kennis voor lokaal
beleid. Gemeente­ambtenaren menen voldoende zicht te
hebben op de behoeften van de inwoners van hun
Jaarverslag 2022

gemeenten, maar doen slechts zelden een beroep op hun
kennis en expertises. Van een rechtstreeks beroep op
kennisinstellingen is eveneens zelden sprake.

Besturen van een hybride wereld

Samen met de Hogeschool van Amsterdam startten we
een onderzoekstraject naar hybride democratie. Hierbij
gaat het om het democratisch besturen van een wereld die
zowel uit een fysiek als een digitaal deel bestaat. Om het
gesprek over hybride werelden te stimuleren, ontwikkelden
trainees van over de hele wereld een interactieve installatie,
die ze in de Openbare Bibliotheek Amsterdam testten
met bezoekers.

Kennis voor wetenschapsbeleid

Doordat wetenschappers meer zijn gaan samenwerken met
partners van buiten de universitaire wereld, is het risico op
onwenselijke beïnvloeding van hun onderzoek toegenomen.
Dat is de boodschap van de notitie Onafhankelijke,
betrouwbare en veilige wetenschap, die we schreven voor
het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De
afhankelijkheid van externe partners, toenemende onder­
linge concurrentie en publicatiedruk kunnen onderzoekers
verleiden tot onderzoekpraktijken die slordig of methodo­
logisch niet in de haak zijn. Doordat de samenleving meer
van wetenschappers verwacht dat ze zich in het publieke
debat mengen, kan hun sociale onveiligheid toenemen.
Deze notitie is onderdeel van zeven notities die we maakten
voor het ministerie van OCW als input voor het wetenschaps­
beleid. Ze zijn gebaseerd op onderzoek dat we eerder
deden. De overige zes notities gaan over: de weten­
schappelijke kennisbasis, taakverdeling, door­stroom en
mobiliteit van wetenschappers, publieke investeringen in
onderzoek en ontwikkeling, mechanismen voor onder­
zoeks­prioritering, en indicatoren en data voor monitoring.

Zicht op kennisveiligheid

Nu overheid en instellingen stappen hebben gezet voor het
vergroten van de Nederlandse kennisveiligheid, moet er een
beter zicht komen op hoe wetenschappers in de praktijk
samenwerken met hun collega’s uit onvrije landen. De
informatie daarover is nog te gefragmenteerd en onvolledig.
Hierdoor komen waarschuwingssignalen bij toeval aan het
licht en is het lastig om beleid bij te sturen. Die boodschap
brachten we de Tweede kamer in het Bericht aan het
parlement Internationalisering en kennisveiligheid. Ook
wezen we erop dat er praktische normen nodig zijn over wat
er wel en niet mag in samenwerking met wetenschappers
uit onvrije landen.

U I T G E L I C H T | D E M O C R AT I S C H E I N F O R M AT I E S A M E N L E V I N G

28

Instrumenten voor veilig
biotechnologieonderzoek
Onderzoekers zelf te weinig betrokken bij veiligheidsbeleid

De productie van kennis over de risico’s van nieuwe
biotechnologie staat onder druk. Daarvoor waarschuwen
we in het rapport Samen voor bioveiligheid. Betere
ontwikkeling en uitwisseling van kennis zijn nodig om de
veiligheid te garanderen van nieuwe technieken die erfelijke
eigenschappen veranderen van planten, dieren en mensen.
De afgelopen vijftig jaar zijn de technieken om DNA
aan te passen steeds sneller en eenvoudiger geworden.
Ze worden op steeds meer plekken toegepast. Dit
biedt kansen, voor bijvoorbeeld nieuwe medische
behandelingen. Maar er zijn ook risico’s, waarvan de
ernst en omvang vaak moeilijk zijn te voorspellen.
Om de risico’s tot een minimum te beperken, is tegelijk
met de opkomst van biotechnologie beleid ontwikkeld
voor veiligheid. Uit ons onderzoek naar hoe dit

bioveiligheidsbeleid in Nederland functioneert, blijkt dat
de veiligheid op dit moment gewaarborgd is, maar steeds
meer onder druk staat. De verantwoordelijkheid voor de
uitvoering van dat beleid, die vanaf de jaren zeventig
verschoof van wetenschap naar overheid, probeert de
overheid steeds meer terug te leggen bij bedrijven en
onderzoeksinstellingen. Onderzoekers zelf worden daar
onvoldoende bij betrokken. Verder krijgt kennis over
bioveiligheid te weinig aandacht en waardering binnen
innovatiegericht onderzoek.
Om biotechnologen te helpen beter om te gaan met
veiligheidsrisico’s ontwikkelden we samen met de
TU Delft een kaartspel. Ook samen met de Delftse TU
ontwikkelden we een format voor een workshop die
onderzoekers inzicht geeft in mogelijke risico’s bij het
werken aan nieuwe biotechnologieën.

Met het spel Cards for Biosafety leren biotechnologen beter omgaan met risicovolle situaties.
Foto: Rathenau Instituut / TU Delft

Jaarverslag 2022

UITGELICHT | MAAKBARE LEVENS

29

In gesprek over de
maakbaarheid van het leven

Het gebruik van dieren als orgaandonor roept maatschappelijke en ethische vragen op.
Foto: Ben Mater / Unsplash

Het Rathenau Instituut wil dat de samenleving op een goede manier wordt betrokken
bij besluitvorming over de groeiende mogelijkheden van de medische wetenschap en
technologie. In 2022 spraken we met verschillende groepen mensen over actuele thema’s,
zoals kunstmatige intelligentie in de zorg en het creëren van leven in het lab. We brachten
onze inzichten onder de aandacht van beleidsmakers en politici.

Jaarverslag 2022

UITGELICHT | MAAKBARE LEVENS

30

Leven uit het lab en kunstmatige intelligentie
Dialoog, podcast en aanbevelingen voor beleidsmakers

Position paper over synthetisch leven

Het van de grond af opbouwen van een zelfstandig
levende cel is nu niet mogelijk, maar in de toekomst
misschien wel. In het onderzoeksprogramma Building
a Synthetic Cell (BaSyC) werken zes Nederlandse
onderzoeksinstituten aan een kunstmatige cel, die
leeft en zich kan vermenigvuldigen.
Het Rathenau Instituut en de Radboud Universiteit
hebben een toekomstpanel opgezet, om na te denken
over wat dit nieuwe onderzoek voor verschillende
groepen in de samenleving kan betekenen. Dit jaar
schreef het toekomstpanel een position paper. Hierin
staan vier aanbevelingen, als startpunt voor verdere
discussie. Het panel benadrukt het belang van het
vroegtijdig betrekken van een brede groep politieke en
maatschappelijke spelers, om te voorkomen dat slechts
een kleine, invloedrijke groep de ontwikkeling van een
dergelijke synthetische cel gaat domineren.

Podcast over kunstmatige cellen

Het Rathenau Instituut heeft in samenwerking met
designer Mies Loogman een podcast gemaakt over
kunstmatige cellen. Wat zijn de gevolgen als zo’n cel er
inderdaad komt? Welke kansen zijn er? En welke risico’s?
In de vierdelige podcastserie ging Mies Loogman
hierover in gesprek met onder meer wetenschappers en
burgers. In de vierde aflevering reageren bezoekers van
de Dutch Design Week op een kunstwerk dat de
‘geboorte’ symboliseert van kunstmatige cellen. Welke
associaties, vragen en zorgen hebben mensen als ze
nadenken over dit soort cellen?

Aandachtspunten bij de transitie naar proefdiervrij

Nederland wil internationaal voorloper zijn in de transitie
naar proefdiervrije innovatie. Maar de veiligheids­
waarborging van nieuwe stoffen is nog sterk afhankelijk van
proefdieronderzoek, en het bestaande onderzoeksysteem
werkt dierproeven in de hand. Dit schreven we in het
Bericht aan het parlement Transitie naar proefdiervrij.
Daarin geven we aandachtspunten mee voor het politieke
debat over dierproeven. Het kan bijvoorbeeld averechts
werken om alleen te zoeken naar alternatieven voor
dierproeven. Praktijken veranderen mogelijk niet zolang die
alternatieven er niet zijn. Ook vraagt proefdiervrije innovatie
om een andere manier van denken over onderzoek. Het is
belangrijk deze nieuwe manier van denken blijvend te
stimuleren.

Dialoog over kunstmatige intelligentie in de zorg

Het Rathenau Instituut organiseerde met de Nederlandse
AI Coalitie enkele dialogen over kunstmatige intelligentie
(artificial intelligence, oftewel AI) in de zorg. In 2022 vond
een dialoog plaats tussen patiënten, patiëntvertegen­
woordigers, zorgprofessionals, burgers, app-ontwikkelaars
en onderzoekers. Zij bespraken wat AI in de zorg betekent
voor regie over je eigen gezondheid, de verantwoordelijk­
heid voor een medische beslissing en het gebruik van
persoonlijke gegevens. In de daaropvolgende dialoog
stond de ervaring van de gebruiker centraal. Veel
deelnemers zien voordelen van kunstmatige intelligentie in
de zorg en hopen dat innovaties voor iedereen begrijpelijk
en beschikbaar zijn.

‘Het is van groot belang de omgang met energiedata bestuurlijk goed te regelen,
zodat bijvoorbeeld slimme apparaten onderling veilig gegevens kunnen uitwisselen en
dat daarbij netjes omgegaan wordt met persoonsgegevens.’
Onderzoeker Romy Dekker en onderzoekscoördinator Rinie van Est in Het Financieele Dagblad, 1 november 2022,
over ons rapport Stroom van data

Jaarverslag 2022

UITGELICHT | MAAKBARE LEVENS

31

Nederlanders spreken zich uit over dieren
als orgaandonor
Resultaten relevant voor debat over wet- en regelgeving

Mensen in Nederland staan over het algemeen open
voor onderzoek naar het gebruiken van dieren als
orgaandonor, als daarmee het leven van ernstig zieke
patiënten sterk verbetert. Wel moet er veel aandacht
zijn voor dierenwelzijn, en voor onderzoek naar
behandelingen waarvoor geen dieren nodig zijn. Dat
concluderen we in het rapport Het dier als donor, op
basis van dialogen die we samen met NEMO Kennislink
organiseerden.
Op dit moment worden in Nederland geen dieren
gebruikt voor orgaantransplantatie naar mensen, maar in
meerdere landen wordt onderzoek gedaan naar
technieken die dit mogelijk maken. Het gaat bijvoorbeeld
om het genetisch aanpassen van varkens, waardoor hun
hart of nier geschikt wordt voor transplantatie naar een
mens. Met een andere methode is het in de toekomst
misschien zelfs mogelijk om een menselijk orgaan te laten

groeien in een dier. Beide technieken zouden een
oplossing kunnen zijn voor het tekort aan donor-organen.
Tegelijkertijd roepen ze ethische en maatschappelijke
vragen op.
Het rapport doet verslag van groepsgesprekken met ruim
400 mensen. Bij deze dialogen waren patiënten,
onderzoekers en veehouders aanwezig, maar ook
scholieren, buurthuisbezoekers en geïnteresseerde
burgers. De resultaten geven richting aan de debatten
over wet- en regelgeving. Onderzoek naar donordierorganen is nu gedeeltelijk geregeld in de Wet op de
dierproeven en de Embryowet, maar er is te veel
onduidelijkheid. Er is gezamenlijk, integraal beleid nodig
vanuit het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) en het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV).

Onderzoekscoördinator Petra Verhoef (links) overhandigt het rapport Het dier als donor aan Karla van Rooijen, directeur Geneesmiddelen en
Medische Technologie van het ministerie van VWS.
Foto: Rathenau Instituut

Jaarverslag 2022

UITGELICHT | WETENSCHAP IN CIJFERS

Feiten en cijfers over
wetenschap in Nederland

In 2022 brachten we het wetenschappelijk onderzoek op en naar het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden in kaart.
Foto: Matthew T. Rader / Wikimedia Commons

Met rapporten, factsheets en berichten aan het parlement geven we beleidsmakers en
politici informatie over de werking van het wetenschapssysteem. In 2022 signaleerden we
onder meer dat universitair medische centra steeds meer onderzoek doen. Ook lieten we
zien hoe kennisveiligheid versterkt kan worden.

Jaarverslag 2022

32

UITGELICHT | WETENSCHAP IN CIJFERS

33

Nieuwe inzichten uit onze analyses van het
wetenschapssysteem
Meer onderzoek bij umc’s en Caribisch deel van koninkrijk

Groei van bèta en techniek

Toegenomen aandacht en investeringen voor bèta- en
techniekwetenschap lijken hun vruchten af te werpen,
concluderen we in het factsheet Bèta- en techniek­
wetenschap in beweging. Het aantal bèta- en techniek­
studenten steeg tussen 2013 en 2020 in totaal met 50%,
van 64.470 naar 96.808 studenten. Het wetenschappelijk
personeel steeg in diezelfde periode met 30%, van 11.704
naar 15.214 fte. Het aandeel vrouwen binnen de bèta- en
technieksector is nog steeds laag. Het aandeel publicaties
daalt ten opzichte van de referentie­landen door de sterke
stijging van Chinese publicaties.

Meer onderzoek door universitair medische
centra

Universitair medische centra (umc’s) worden belangrijker
als onderzoeksinstelling, blijkt uit ons facsheet Inkomsten,
onderzoek en zorg van de universitair medische centra.
Hun totale omzet lag in 2020 met bijna 9 miljard euro 31%
hoger dan vijf jaar daarvoor. Het totale personeelsbestand
groeide in de afgelopen tien jaar met 22% naar zo’n
80.000. En het aantal wetenschappelijke publicaties van
umc-medewerkers nam in tien jaar tijd toe met 53%. Door
de vergrijzing van de samenleving en verschuivingen in de
zorg zijn de umc’s de afgelopen jaren minder, maar wel
complexere zorg gaan leveren.

Internationalisering en kennisveiligheid

De afgelopen jaren is de aandacht voor de risico’s van
wetenschappelijke samenwerking met onvrije landen
gegroeid. Voor het commissiedebat Internationalisering
en kennisveiligheid schreven we het Bericht aan het
parlement Internationalisering en kennisveiligheid.
Hierin vestigden we de aandacht op drie aspecten
waarop verdere stappen gezet zouden kunnen worden:
beschikbaarheid van informatie, ontwikkeling van
normen en handhaving van afspraken.

Onderzoekers ontvangen veel Europese
subsidies

Nederlandse onderzoekers haalden per fte meer geld uit
het Europese kaderprogramma voor onderzoek Horizon
2020 dan onderzoekers uit andere landen. Ons land

Jaarverslag 2022

ontving 1,5 keer meer aan subsidies dan dat het bijdroeg.
Dat blijkt uit ons factsheet Nederland en Horizon 2020. De
Europese Unie (EU) is een belangrijke inkomstenbron voor
Nederlandse onderzoekers. Van 2014 tot 2019 kwam 12,4%
van de publieke onderzoeksfinanciering uit Horizon 2020.

Meer vrouwelijke en buitenlandse promovendi

Wetenschappers die in Nederland als werknemer van een
universiteit of umc aan een proefschrift werken, zijn steeds
vaker vrouw en komen steeds vaker uit het buitenland.
Dat blijkt uit ons factsheet Van promovendus tot promotie.
Het aantal promoties is in 25 jaar tijd meer dan verdubbeld.
Zo’n 36.000 mensen zijn in Nederland bezig om hun
doctorstitel te halen. Van de promovendi komt 53% uit
het buitenland.

Groep met weinig vertrouwen in wetenschap is
kleiner geworden

Uit een omvangrijk internationaal onderzoek, dat meerdere
keren is herhaald, blijkt dat de groep mensen in Nederland
met weinig vertrouwen in de wetenschap vergelijkbaar is met
die in andere landen. Uit het onderzoek, dat begin 2022
werd gepubliceerd, blijkt ook dat de groep Nederlanders
met weinig vertrouwen in de wetenschap in 2020 een stuk
kleiner was dan in 2018. In veel landen is in 2020 het
vertrouwen in de wetenschap gestegen ten opzichte van
2018. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de
coronapandemie die in 2020 begon.

Caribisch onderzoek neemt toe

In de landen Curaçao, Aruba, Sint Maarten en de bijzondere
gemeenten Bonaire, Saba en Sint Eustatius wordt steeds
meer wetenschappelijk onderzoek gedaan. Dat blijkt uit het
factsheet Wetenschappelijk onderzoek in het Caribisch
deel van het koninkrijk. Op verzoek van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap brachten we in kaart
hoeveel en welk onderzoek wordt gedaan op de zes
eilanden. Het onderzoek is de afgelopen jaren gegroeid,
mede dankzij samenwerking met en financiering uit
Nederland. Om het kennisecosysteem op de eilanden
verder te versterken, liggen er nog wel kansen om meer
gebruik te maken van de Europese kaderprogramma’s
voor onderzoek.

UITGELICHT | WETENSCHAP IN CIJFERS

34

Vrouwelijke wetenschappers ervaren meer
belemmeringen dan mannen
Vierjaarlijks onderzoek onder wetenschappers in Nederland

Het Rathenau Instituut brengt eens in de vier jaar in
beeld hoe onderzoekers en docenten in het hoger
onderwijs en publiek onderzoek hun werk ervaren.
Dit jaar waren gerichte vragen toegevoegd over
onder meer open science en diversiteit. Aan het
onderzoek deden 2.200 onderzoekers en docenten
mee van universiteiten, universitair medische centra,
hogescholen, publieke kennisorganisaties en de
instituten van NWO en de KNAW.
Uit ons rapport Drijfveren van onderzoekers en
docenten 2022 komt onder meer naar voren dat
vrouwelijke onderzoekers en docenten aan
universiteiten en umc’s meer persoonlijke
belemmeringen ervaren bij het realiseren van hun
werkambities dan mannen. Van de vrouwelijke
onderzoekers en docenten aan universiteiten en umc’s
geeft 16% aan dat de gezinssituatie een rol speelt bij
het niet kunnen realiseren van de werkdoelen, terwijl

dit bij 10% van de mannen een rol speelt. Van de
onderzoekers en docenten aan universiteiten en umc’s
die buiten Nederland zijn geboren (of waarvan een van
de ouders van elders komt), ervaart een op de vijf
belemmerd te worden door de sociaal-culturele
achtergrond. Van de groep zonder migratieachtergrond
geldt dit voor 1%.
Het onderzoek toont ook aan dat de coronapandemie
zorgde dat 40% van de wetenschappers meer tijd aan
het werk ging besteden. Daartegenover staat ook een
forse groep die juist minder is gaan werken: zo’n 20%
van de onderzoekers en docenten aan de universiteiten
en de umc’s en 10% van die aan de hogescholen en de
publieke kennisinstellingen. Drie op de vijf onderzoekers
van universiteiten, umc’s en hogescholen zegt dat de
pandemie heeft gezorgd voor vertraging van het
eigen onderzoek.

Vrouwelijke onderzoekers ervaren meer belemmeringen in hun werkambities dan mannen.
Foto: Lucas Faragoza / Unsplash

Jaarverslag 2022

Deel 3
Publicaties en
cijfers

35

In dit deel leest u wat we in 2022 publiceerden en met welke mensen
en middelen het Rathenau Instituut werkte.

Het Rathenau Instituut onderzoekt hoe wetenschap, technologie en innovatie kunnen bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke opgaven.
Foto: Peter Hilz / ANP

Jaarverslag 2022

P U B L I C AT I E S E N C I J F E R S | R A P P O R T E N

36

Rapporten
Naar hoogwaardig digitaal onderwijs | 02 februari 2022 | 155 pagina’s
Naar hoogwaardig digitaal
onderwijs

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Naar hoogwaardig digitaal onderwijs. Den Haag.
Auteurs: Karstens, B. en L. Kool, m.m.v. A. Lemmens, S. Doesborgh en R. Montanus
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/digitalisering/naar-hoogwaardig-digitaal-onderwijs

Rapport

Beter beslissen over datacentra | 14 april 2022 | 91 pagina’s
Beter beslissen over datacentra
De noodzaak van een breed publiek perspectief op
de digitale infrastructuur

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Beter beslissen over datacentra – De noodzaak van een
breed publiek perspectief op de digitale infrastructuur. Den Haag. Auteurs: E. Masson,
G. van Rooijen en R. van Est
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/digitalisering/beter-beslissen-over-datacentra

Rapport

Totale investeringen in
wetenschap en innovatie 20202026

Totale investeringen in wetenschap en innovatie (TWIN) 2020-2026 | 19 april 2022 |
38 pagina’s
Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie
2020- 2026. Den Haag. Auteurs: Broek-Honingh, N.G. van den, A. Vennekens

Feiten & Cijfers

	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/werking-van-het-wetenschapssysteem/totaleinvesteringen-wetenschap-en-innovatie-twin-2020-2026

Algoritmes afwegen | 17 mei 2022 | 93 pagina’s
Algoritmes afwegen

Verkenning naar maatregelen ter bescherming van
mensenrechten bij profilering in de uitvoering

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Algoritmes afwegen – Verkenning naar maatregelen
ter bescherming van mensenrechten bij profilering in de uitvoering. Den Haag.
Auteurs: Hamer J., A. Lemmens en L. Kool
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/digitalisering/algoritmes-afwegen

rapport

Het dier als donor | 23 mei 2022 | 95 pagina’s
Het dier als donor

Een maatschappelijke dialoog over het gebruiken
van dieren voor orgaantransplantatie bij de mens

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Het dier als donor – Een maatschappelijke dialoog
over het gebruiken van dieren voor orgaantransplantatie bij de mens. Den Haag.
Auteurs: Willems, Y.E., I.S. Pirson, J. Gouman, en P. Verhoef
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/gezondheid/het-dier-als-donor

Rapport

Jaarverslag 2022

RAPPORTEN

37

Stroom van data | 21 juli 2022 | 213 pagina’s
Stroom van data

Energiedata benutten voor een maatschappelijk
verantwoorde energietransitie

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Stroom van data – Energiedata benutten voor een
maatschappelijk verantwoorde energietransitie. Den Haag. Auteurs: Dekker, R., E. Masson,
R. de Jong en R. van Est
Lees het rapport op rathenau.nl/nl/klimaat/stroom-van-data

Rapport

Drijfveren van onderzoekers en
docenten 2022

Drijfveren van onderzoekers en docenten 2022 | 01 september 2022 | 134 pagina’s
Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Drijfveren van onderzoekers en docenten 2022.
Den Haag. Auteurs: L. Koens, S. Vogelezang en A. Vennekens
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/werking-van-het-wetenschapssysteem/drijfveren-vanonderzoekers-en-docenten-2022

Rapport

Kennis voor lokaal beleid | 06 september 2022 | 39 pagina’s
Kennis voor lokaal beleid

Verkenning van de kennis- en leerbehoeften van
gemeenten

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Kennis voor lokaal beleid – Verkenning van de kennis en
leerbehoeften van gemeenten. Den Haag. Auteurs: Grootel, L. van, D. Das en P. Diederen
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/kennis-voor-transities/kennis-voor-lokaal-beleid

Rapport

Samen voor bioveiligheid | 14 november 2022 | 117 pagina’s
Samen voor bioveiligheid
Vier manieren om beleidsuitvoering te versterken

Citeren als: Rathenau Instituut (2022). Samen voor bioveiligheid – Vier manieren om
beleidsuitvoering te versterken. Den Haag. Auteurs: Delsing, K, T. Sikma, M. Habets,
H. de Vriend & R. van Est
	Lees het rapport op rathenau.nl/nl/kennis-voor-transities/samen-voor-bioveiligheid
Rapport

Jaarverslag 2022

O V E R I G E P U B L I C AT I E S

38

Overige publicaties
Trust in science is high, but not unconditional

Voorzorg remt innovatie zelden in de praktijk

Slimme dokters, slimme computers: een
gesprek over AI in de zorg

Datacentra in publiek perspectief

3 January, Article

5 januari, Terugblik

Cards for Biosafety: leerzaam spel voor
biotechnologen over veiligheid
6 januari, Artikel

Cards for Biosafety: educational game for
biotechnologists about safety
6 January, Article

Onderzoek in Caribisch deel koninkrijk neemt
toe
13 januari, Artikel

Wetenschappelijk onderzoek in het Caribisch
deel van het koninkrijk
13 januari, Factsheet

Onze buitenlandse partners (6): De Finse
Commissie voor de toekomst
26 januari, Artikel

Our foreign partners (6): The Finnish
Committee for the Future
26 January, Article

14 februari, Artikel

15 februari, Bericht aan het parlement

Scientific research in the Caribbean part of the
Kingdom
17 februari, Factsheet

Resultaten van wereldwijde dialoog over
toekomst internet
22 februari, Artikel

Nederlandse onderzoekers erg succesvol bij
Europese subsidieaanvragen
8 maart, Artikel

Nederland en Horizon 2020
8 maart, Factsheet

Rathenau Instituut and Amsterdam University
of Applied Science launch design research track
Hybrid Democracy
9 March, News

Groep met weinig vertrouwen in wetenschap is
kleiner geworden
14 maart, Artikel

De opmars van vrouwen in de wetenschap

Derde AI-dialoog over het gebruik van AI in de
zorg door patiënten

Het Rathenau Instituut zoekt een nieuwe
directeur en boegbeeld

Onderwijsdigitalisering moet bijdragen aan wat
we belangrijk vinden

Digitaal onderwijs: veel kansen, maar ook
zorgen over schermtijd, privacy en
keuzevrijheid

Rathenau Instituut en Hogeschool van
Amsterdam lanceren onderzoekstraject Hybrid
Democracy

Internationalisering en kennisveiligheid in de
wetenschap

Nieuwe blogserie over AI en manipulatie

28 januari, Artikel

1 februari, Nieuwsbericht

2 februari, Artikel

4 februari, Bericht aan het parlement

15 maart, Terugblik

16 maart, Artikel

16 maart, Nieuws

8 april, Nieuws

AI en manipulatie: de ethische vragen
8 april, Artikel

Jaarverslag 2022

O V E R I G E P U B L I C AT I E S

New blog series on AI and manipulation
8 April, News

AI and manipulation: the ethical questions
8 April, Article

Mogelijke gevolgen van
onderzoeksinvesteringen

8 april, Bericht aan het parlement

Crisissen drukken stempel op overdracht
EPTA-voorzitterschap
11 april, Terugblik

The impact of crises marks the handover of the
EPTA presidency
11 April, Review

39

Aflevering 4 van ‘Herschept’, een podcast over
de synthetische cel
12 mei, Artikel

Digitalisering in dienst van de samenleving
16 mei, Bericht aan het parlement

Aandacht voor mensenrechten is nodig bij inzet
algoritmes
17 mei, Artikel

Beweren en Bewijzen. Ontmoeting tussen
wetenschap en politiek
17 mei, Nieuws

Algoritmes afwegen

18 mei, Bericht aan het parlement

Discussie over datacentra moet zich verbreden
naar de hele digitale infrastructuur

Nederlanders spreken zich uit over dieren als
orgaandonor

Transitie naar proefdiervrij

Europese satellietnetwerken

Dit jaar sterke groei van investeringen in
wetenschap en innovatie

Rathenau Instituut offers direction for
implementation of DSA

Wat betekent manipulatieve AI voor de
consument?

Vertrouwen in de wetenschap: wat doet de
politiek?

What does manipulative AI mean for
consumers?

How can Europe reduce its digital dependence
on large platform companies?

Society and synthetic cells - A position paper by
the Future Panel on Synthetic Life

Jaarverslag 2021

14 april, Artikel

18 april, Bericht aan het parlement

19 april, Artikel

22 april, Artikel

22 April, Article

22 April, Article

Nieuwe technologieën op een betere manier
ontwikkelen
26 april, Artikel

Developing new technologies in a better way
29 April, Article

Hoe verkleint Europa haar digitale
afhankelijkheid van grote platformbedrijven?
11 mei, Artikel

23 mei, Artikel

30 mei, Bericht aan het parlement

31 May, Article

1 juni, Terugblik

1 June, Article

2 juni, Nieuws

AI en manipulatie op sociale en digitale media
3 juni, Artikel

AI and manipulation on social and digital media
3 June. Article

Artikel: Kennis voor het wetenschapsbeleid
3 juni, Artikel

The metaverse makes a discussion about our
digital society even more urgent
9 June, Article

Jaarverslag 2022

O V E R I G E P U B L I C AT I E S

Datacentra in publiek perspectief
20 juni. Bericht aan het parlement

Eefje Cuppen nieuwe directeur Rathenau
Instituut
21 juni, Nieuws

40

Workshopformat voor onderzoekers over
veiligheid in biotechnologie
18 augustus, Artikel

Workshop format for researchers on safety in
biotechnology
18 August, Article

Hoe reguleren we manipulatieve AI?

Annual Report 2021

Promovendi worden talrijker en internationaler
en zijn steeds vaker vrouw

Wat kunnen we doen aan online
normvervaging?

Hoe zorgen we ervoor dat digitalisering
bijdraagt aan wat we belangrijk vinden?

Vijf conclusies over AI en manipulatie

22 juni, Artikel

28 juni, Factsheet

29 juni, Artikel

Rathenau Instituut start tweejaarlijkse prijs ter
ere van oud-directeur Melanie Peters
1 juli, Nieuws

Meer aandacht voor twijfelachtige
onderzoekspraktijken nodig
6 juli, Artikel

Wetenschappers samen met burgers de grote
problemen te lijf
6 juli, Nieuws

Umc’s worden belangrijker als
onderzoeksinstelling
7 juli, Artikel

Inkomsten, onderzoek en zorg van de
universitaire medische centra
7 juli, Factsheet

‘Met alleen een verbod op de bouw van nieuwe
datacentra zijn we er niet’
13 juli, Artikel

Hoe dragen wetenschap en innovatie bij aan
maatschappelijke opgaven?
19 juli, Artikel

Energietransitie vereist betere afspraken over
data
21 juli, Artikel

Hoe maakbaar willen we het leven hebben?
8 augustus, Artikel

18 August, News

23 augustus, Artikel

25 augustus, Artikel

Five conclusions about AI and manipulation
25 August, Article

Eefje Cuppen benoemd tot lid Maatschappelijk
Impact Team
25 augustus, Nieuws

Investment in Science and innovation increases
sharply this year
31 August, Article

Vrouwelijke wetenschappers ervaren meer
belemmeringen dan mannen
1 september, Artikel

Kennis voor lokaal beleid is een groeiende
uitdaging
6 september, Artikel

Daan Roovers juryvoorzitter nieuwe Melanie
Petersprijs
12 september, Nieuws

Nog 2 dagen: inzendtermijn Melanie Petersprijs
sluit op 1 oktober
29 september, Nieuws

Handreiking aan de Eerste Kamer voor meer
grip op AI bij de overheid
29 september, Artikel

Vacature: lid voor ons bestuur
30 september, Nieuws

Eefje Cuppen begonnen als directeur Rathenau
Instituut
1 oktober, Nieuws

Jaarverslag 2022

O V E R I G E P U B L I C AT I E S

Dossier voeding en biotechnologie
4 oktober, Artikel

Toegenomen inzet op Bèta en techniek lijkt
vruchten af te werpen
6 oktober, Artikel

Bèta- en techniekwetenschap in beweging
6 oktober, Factsheet

Zet voorzorg niet achteraf pas in
17 oktober, Artikel

Wat is de metaverse?
26 oktober, Artikel

Dossier: metaverse
26 oktober, Artikel

Bericht aan het parlement: Overwegingen bij
het Rijksbreed Cloudbeleid
27 oktober, Bericht aan het parlement

Kamer kan burgers eenvoudiger laten
meepraten
2 november, Artikel

Non-discriminatie bij algoritmes

8 november, Bericht aan het parlement

Essay: Duurzaamheid centraal – Een casestudie
van het Vlaamse voedselsysteem
10 november, Artikel

41

Meer kennis nodig voor veiligheid over
biotechnologie
14 november, Artikel

Minister Dijkgraaf op bezoek bij Rathenau
Instituut
15 november, Nieuws

What is the metaverse?
15 november, Article

Als de samenleving ontwricht raakt, kan
verantwoorde inzet van technologie
oplossingen bieden
18 november, Terugblik

Dat Elon Musk Twitter heeft gekocht, moet ons
aan het denken zetten
24 november, Artikel

Citizens think tank: praat mee over de digitale
omgeving van de toekomst
28 november, Agenda

Bart Wernaart wint eerste Melanie Petersprijs
6 december, Nieuws

Nieuwe Rathenau podcast: Ondergedompeld in
een nieuwe werkelijkheid
12 december, Nieuws

Brede universiteiten moeten hun medewerkers
breed werven
15 december, Artikel

Jaarverslag 2022

PERSONEEL

42

Personeel jaaroverzicht
Personeel

Op 31 december 2022 waren 57 mensen (49,55 fte) in dienst. Eind 2021 waren dit er 58 (49,81 fte).

Ultimo 2022 bestaat het personeel voor 63% uit vrouwen
en 37% uit mannen.

12 medewerkers hebben in 2022
het instituut verlaten.

In 2022 zijn 11 medewerkers nieuw in dienst
gekomen.

In 2022 ontvingen we 6 stagiaires.

Het percentage medewerkers in vaste
dienst in aantallen is ultimo 2022
gestegen van 54% naar 64%.

Het percentage medewerkers onder
de 40 jaar is in 2022 48% (in 2021 50%).

Jaarverslag 2022

Het verzuimpercentage was met 4,45% hoger dan
in voorgaande jaren (2,81% in 2021 en 2,08% in 2020).

FINANCIËN

43

Financiën
Baten 2022

In 2022 realiseerde het Rathenau Instituut k€ 5.608 aan
baten, k€ 46 lager dan begroot. Van het ministerie van
OCW werd via de KNAW k€ 4.972 als basisfinanciering
ontvangen. Dat is k€223 hoger dan begroot. Aanvullend
op de basisfinanciering zijn projecten uitgevoerd
gefinancierd door derden. Om de onafhankelijkheid van
het instituut te waarborgen worden externe projecten
eerst getoetst aan de taken uit het instellingsbesluit en
de randvoorwaarden voor uitvoering zoals het kunnen

publiceren over de resultaten. In 2022 realiseerde het
instituut k€ 631 aan externe financiering, k€ 269 lager
dan was begroot. Het ging om 22 projecten met
financiering door Horizon 2020, ministeries, NWO,
ZonMW en andere organisaties. Ook verwierven we
extra inkomsten door detacheringen van personeel.
Het Rathenau Instituut streeft naar maximaal 20%
financiering door externe opdrachtgevers bovenop
de basisfinanciering In 2022 was het percentage 13%.
Dat is lager dan in 2021.

Baten (bedragen x € 1.000)

Realisatie

Begroting

Verschil

Bijdrage ministerie van OCW

4.972

4.749

223

Externe financiering

631

900

-269

Overige opbrengsten

5

5

0

Totale baten

5.608

5.654

-46

Jaar (bedragen x € 1.000)

2018

2019

2020

2021

2022

Totale baten

5.166

5.270

5.401

5.532

5.608

Basisfinanciering door ministerie van OCW

4.346

4.519

4.639

4.697

4.972

Externe financiering

783

703

756

832

631

Overige baten

37

48

6

3

5

18%

16%

16%

18%

13%

Externe financiering in %

Lasten 2022

De totale lasten bedroegen k€ 5.581. Dit is k€ 439
minder dan bij het opstellen van de begroting werd
Lasten (bedragen x € 1.000)

voorzien. Dit is voornamelijk toe te schrijven aan lagere
personeelskosten en lagere huisvestingskosten.
Realisatie

Begroting

Verschil

4.560

4.928

-368

Projectkosten

428

415

13

Materiële kosten

595

679

-84

5.583

6.022

-439

Personeelskosten

Totale lasten

N.B. De jaarrekening van het Rathenau Instituut wordt geconsolideerd in de jaarrekening van de KNAW en is als zodanig
opgenomen als onderdeel van het jaarverslag van de KNAW.

Jaarverslag 2022

BESTUUR

Bestuur
Het bestuur van het Rathenau Instituut bestaat uit de volgende leden:
Drs. Maria Henneman (voorzitter) | Maria Henneman is directeur/eigenaar van Henneman Strategies BV, een bureau
voor strategie en (crisis)communicatie en directeur/eigenaar van Hof van Amstel BV.
Prof. dr. Noelle Aarts | Noelle Aarts is hoogleraar socio-ecologische interacties en directeur van het Instituut voor
Science in Society (ISiS) van de Radboud Universiteit.
Drs. Felix Cohen | Felix Cohen is voorzitter van de raad van commissarissen van Regina Coeli, bestuurslid bij de
Tuchtraad verzekeringen en voorzitter van Varen doe je Samen.
Dr. Laurence Guérin | Laurence Guérin is lector Wereldburgerschap aan de Haagse Hogeschool.
Dr. Janneke Hoekstra MSc | Janneke Hoekstra is bestuurslid van Land van Ons en heeft een adviesbureau.
Prof. mr. dr. Erwin Muller | Erwin Muller is decaan van de Faculteit Governance and Global Affairs (FGGA) van de
Universiteit Leiden in Den Haag, bestuurder van de Campus Den Haag van de Universiteit Leiden en hoogleraar
Veiligheid en Recht aan dezelfde universiteit.
Drs. Rajash Rawal | Rajash Rawal is zelfstandig consultant onderwijs, leiderschap en strategie.
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek (tot 1 oktober 2022) | Universiteitshoogleraar Filosofie van Mens en Techniek en
wetenschappelijk co-directeur van het DesignLab van de Universiteit Twente, honorary professor of TechnoAnthropology aan de Universiteit van Aalborg (Denemarken) en onder andere lid van de KNAW.
Secretaris van het bestuur:
Prof. dr. ir. Eefje Cuppen | Eefje Cuppen is directeur van het Rathenau Instituut.
Tot 1 oktober 2022 was interim-directeur Henk de Jong secretaris van het bestuur.

Jaarverslag 2022

44

PROGRAMMARAAD

45

Programmaraad
De programmaraad bestaat uit vertegenwoordigers van diverse geledingen van de samenleving. De raad adviseert het
bestuur bij de totstandkoming van het werkprogramma. Maria Henneman, voorzitter van het bestuur, is ook de
voorzitter van de programmaraad. Directeur Eefje Cuppen is secretaris (interim-directeur Henk de Jong tot 1 oktober
2022). Hieronder vindt u de leden, op alfabetische volgorde.
Ir. Annet Aris MBA | Annet Aris doceert digitale strategie aan INSEAD Business School in Frankrijk en is commissaris bij
diverse bedrijven.
Marien Baerveldt | Marien Baerveldt is strategisch adviseur op het gebied van leren, ontwikkeling en verandering en
geeft leiderschapstrainingen voor maatschappelijke organisaties.
Dr. Rob Bijl | Rob Bijl was adjunct-directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).
Drs. Kris Douma | Kris Douma is voorzitter van het bestuur van de Nederlandse Beroepsorganisatie voor Accountants
(NBA) en commissaris/toezichthouder bij verzekeraar NV Schade, de Stichting Register Arbeidsdeskundigen (SRA) en
Oxfam Novib.
Dr. Linda Duits | Linda Duits is onderzoeker, publicist en docent Mediastudies en Genderstudies, verbonden aan de
Universiteit Utrecht.
Drs. Bas Eickhout | Bas Eickhout is lid van het Europees Parlement namens de Groenen/EFA-fractie en delegatieleider
GroenLinks Europa.
Bert Fokkema | Bert Fokkema werkt bij Shell in een internationaal team dat beleid en interne standaarden ontwikkelt
voor de decommissioning van olie en gas productie-installaties.
Yuri van Geest | Yuri van Geest is co-auteur van de bestseller Exponentiële Organisaties en mede-oprichter van
De Buitenboordmotor.
Peter Giesen | Peter Giesen is redacteur buitenland en commentator voor de Volkskrant.
Prof. dr. Rob J. Hamer | Rob Hamer is directeur/eigenaar van Hademar Holding BV, een bedrijf dat gespecialiseerd is
in duurzame innovatie.
Rob van Hattum | Rob van Hattum was programmamaker bij Tegenlicht, eindredacteur Wetenschap voor de VPRO en
Chief Technology Officer bij NEMO en geeft nu adviezen over wetenschap en televisie o.a. als voorzitter van de
programmaraad van het Evoluon.
Drs. Jos de Jonge | Jos de Jonge was coördinator van de groep ‘Feiten en Cijfers’ bij het Rathenau Instituut.
Yori Kamphuis | Yori Kamphuis is Sr. Consultant AI en Cybersecurity bij TNO en spreker op het gebied van kunstmatige
intelligentie.
Dr. Annette Klinkert | Annette Klinkert is oprichter van het bedrijf city2science.

Jaarverslag 2022

PROGRAMMARAAD

46

Carrie van der Kroon | Carrie van der Kroon is jurist gespecialiseerd in internationale kinderrechten en werkzaam als
Manager Communicatie & Public Affairs bij Defence for Children - ECPAT Nederland en toezichthouder bij diverse
(inter)nationale organisaties.
Drs. Chris Kuijpers | Chris Kuijpers is directeur-generaal Bestuur en Wonen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties.
Willem Lageweg | Willem Lageweg is directeur en kwartiermaker van de Transitiecoalitie Voedsel en vervult bestuurlijke
en toezichthoudende functies bij Fairtrade Nederland, Louis Bolk en Friends of the Maasai.
Dr. Dr.phil René von Schomberg | René von Schomberg is filosoof en specialist in wetenschap en technologie studies
en verbonden als Senior Research Fellow aan het instituut ‘Cultures of Research’ van de RWTH Aachen Universiteit, en
gastprofessor bij de Technische Universiteit Darmstadt.
David Winickoff | David Winickoff is senior beleidsanalist bij de Organisation for Economic Co-operation and
Development (OECD) en hoogleraar recht aan de Sciences Po Law School.
Lynn Zebeda | Lynn Zebeda is sociaal ondernemer, toezichthouder bij Fair Trade en MVO Nederland en bestuurslid bij
de Solar Biënnale, en faculty member bij THNK School of Creative Leadership.

Jaarverslag 2022

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming
over de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren de dialoog over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.
www.rathenau.nl

Rathenau Instituut

Onderzoek & dialoog | Wetenschap, technologie en innovatie