Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

29 452

Tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel

Nr. 118

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 september 2009
1 Inleiding
Sinds 1997 is de Beginselenwet verpleging terbeschikkinggestelden (Bvt)
van kracht. Deze wet regelt de interne rechtspositie van tbs-gestelden: het
verblijf binnen de muren van een tbs-inrichting en de grenzen van de
inbreuk op zelfbeschikking tijdens de tenuitvoerlegging van de intramurale tbs. Bij de ontwikkeling van de Bvt is uitgegaan van drie dimensies:
de beveiliging van de maatschappij, de behandeling van de tbs-gestelde
en de rechtspositie van de tbs-gestelde. De beginselenwet bepaalt dat
binnen drie jaar na inwerkingtreding en vervolgens iedere vijf jaar aan de
Staten-Generaal een verslag dient te worden gezonden over de doeltreffendheid en de effecten van deze wet in de praktijk.
2 Onderzoeksrapport
Het tweede evaluatie-onderzoek, dat ik u hierbij aanbied1, heeft zich niet
alleen op de Bvt in enge zin gericht: ook een aantal recente ontwikkelingen in de samenleving op het gebied van veiligheid en risicoreductie
worden in dit onderzoek besproken. Daarnaast beperken de onderzoekers
zich niet tot de in de Bvt en het Reglement Verpleging Tbs-gestelde (Rvt)
genoemde regelingen, maar worden ook een aantal beleidsmatige onderwerpen besproken, zoals het Adviescollege Verloftoetsing tbs en het
Longstaybeleidskader. Afgesloten wordt met een beschouwing over de
balans tussen beveiliging, behandeling en rechtspositie.

1

De uitvoering van de Bvt is in dit onderzoek dus in de breedte geëxploreerd. De nadruk heeft gelegen op de ervaringen van de geïnterviewde
betrokkenen. Minder aandacht is besteed aan het kwantificeren van
gesignaleerde knelpunten en aan de analyse van deze knelpunten. Deze
beleidsreactie gaat in op de volgende onderwerpen: de maandcommissaris/uitvoering motie-Joldersma, verlof, plaatsing en overplaatsing,
longstay, aansluiting op de Wet bopz, en beroep en schorsing.

KST134633
0809tkkst29452-118
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 118

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

1

De onderzoekers stellen dat met de inwerkingtreding van de Bvt de
aandacht voor de rechten van tbs-gestelde is toegenomen; daarmee heeft
de Bvt de verhoudingen binnen de FPC’s blijvend beïnvloed. De Bvt en de
daaruit voortvloeiende jurisprudentie gelden als richtsnoer voor het
professioneel handelen van functionarissen betrokken bij de tenuitvoerlegging van de maatregel. Daarnaast stellen de onderzoekers dat de
balans tussen beveiliging, behandeling en rechtspositie op dit moment is
verstoord ten gunste van de beveiliging van de samenleving. Dit heeft
volgens hen een nadelige uitwerking op de twee andere pijlers van het
tbs-stelsel: behandeling en rechtswaarborgen van de tbs-gestelde.
3 Beleidsreactie

Beklag, beroep en schorsing en uitvoering motie-Joldersma
Op grond van artikel 67 Bvt kan beroep worden ingesteld tegen een
uitspraak van de beklagcommissie bij de Raad voor Strafrechtstoepassing
en Jeugdbescherming. Deze mogelijkheid staat open voor de
tbs-gestelde, maar ook voor het hoofd van een inrichting. Artikel 69
bepaalt dat een tbs-gestelde ook rechtstreeks in beroep kan gaan (dus
zonder tussenkomst van de beklagcommissie) tegen door de Minister
genomen beslissingen. Het kan dan gaan om beslissingen omtrent (over)plaatsing of verlenging van de passantentermijn. Het aantal beroepzaken
is de laatste jaren aanzienlijk gestegen: ten opzichte van 2000 waren er in
2007 vijftig procent meer beroepschriften. Deze betroffen voornamelijk
longstayplaatsing, dwangmedicatie, financiële tegemoetkoming door de
beklagcommissie, bezoek, telefoneren, afzondering en separatie. Het
aantal beroepen dat gegrond werd verklaard, loopt per onderwerp sterk
uiteen. Het evaluatierapport concludeert dat de groei van het aantal
beroepen slechts ten dele is toe te schrijven aan de groei van het aantal
tbs-gestelden sinds 2000. Het aantal beroepen tegen een beslissing van de
beklagcommissie is bijnaverviervoudigd vergeleken met 2000. Het aantal
beroepen tegen beslissingen tot verlenging van de passantentermijn is
ten opzichte van 2000 fors gedaald. Ik maak hieruit op dat de overeenkomst die Justitie op eigen initiatief met de tbs-gestelde sluit bij termijnoverschrijding – de wachtgeldregeling –, een beroepschrift in de meeste
gevallen voorkomt.
Artikel 56 van de Bvt bepaalt dat een verpleegde zich kan beklagen bij de
Commissie van Toezicht over beslissingen van het hoofd van de inrichting
waarbij de verpleegde in zijn rechten wordt beperkt. Het gaat dan om
bijvoorbeeld de oplegging van een disciplinaire straf of de plaatsing op
een afdeling voor intensieve zorg. Bemiddeling is hierbij een belangrijk
onderdeel. Uit het onderzoek blijkt dat dit ook in de praktijk zo werkt: bij
alle inrichtingen is bemiddeling een belangrijke taak van de commissies
van toezicht. De klacht van een tbs-gestelde wordt doorgaans eerst naar
de zogenaamde maandcommissaris gestuurd met het verzoek te bemiddelen. Als dat geen succes heeft, wordt de klacht doorgezonden naar de
beklagcommissie. In mijn brief van 19 maart jl. heb ik u al geschreven op
welke manier ik de werkwijze van de commissies van toezicht wil professionaliseren1.

1

Kamerstukken II, 2008/2009, 24 587, nr. 325.

De leden van de – onafhankelijke – Commissies van Toezicht treden per
toerbeurt op als maandcommissaris en bezoeken in die functie minimaal
tweewekelijks de inrichting. Het onderzoek toont aan dat tbs-gestelden
hier goed over worden geïnformeerd: 89 procent geeft aan dat ze weten
waar klachten over inrichting en/of personeel kunnen worden ingediend.
Bijna tweederde van de ondervraagden geeft aan dat de maandcommissaris goed toegankelijk is, en ruim de helft (56 procent) voelt zich
serieus genomen door de maandcommissaris. Daar staat tegenover dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 118

2

de maandcommissaris door de tbs-gestelden niet altijd als onafhankelijk
wordt beschouwd. De leden van de commissie zijn in zekere zin in dienst
van de inrichting, zo is de beleving, en zouden dus niet altijd onpartijdig
kunnen opereren. Deze indruk wordt versterkt door de gewoonte om
klachten eerst ter bemiddeling aan te bieden. In sommige gevallen
gebeurt dit ook (zelfs) als tbs-gestelden meteen hun beklag willen doen.
De onderzoekers achten het in dit licht opvallend dat een groot aantal
klachten na bemiddeling wordt ingetrokken. Zij leggen een verband met
de bevinding dat tbs-gestelden soms druk ervaren om met bemiddeling in
te stemmen. Sommige geïnterviewden vrezen bovendien dat hun klacht
van invloed kan zijn op de behandeling.
Mede om deze redenen heb ik besloten dat er ook in de fpc’s een vertrouwenspersoon moet worden aangesteld, in lijn met de door uw Kamer
aangenomen motie-Joldersma1. Op deze manier wordt de praktijk in een
fpc vergelijkbaar met de praktijk in de reguliere gezondheidszorg. Dat is
van belang voor de rechtsgelijkheid van de verschillende groepen
patiënten.
Om redenen van uitvoerbaarheid zal de patiëntvertrouwenspersoon in
fpc’s gelijktijdig worden geïntroduceerd met de inwerkingtreding van de
Wet forensische zorg. Ter voorbereiding hierop en ter overbrugging van
de tussenliggende tijd zal ik met GGZ Nederland overleggen op welke
wijze uitvoering kan worden gegeven aan de motie.
Besluit een patiënt om een klacht in te dienen, dan kan hij daarvoor
(alsnog) terecht bij de commissie van toezicht. De meeste klachten
betreffen intrekking van verlof. Het aantal klachten is bij vrijwel alle instellingen de laatste jaren gestegen, hoewel tussen instellingen verschillen
bestaan. De uitspraak van de commissie op ingediende klachten is niet
altijd tijdig: de reactietermijn van vier weken wordt in veel gevallen overschreden. Dit constateerde ook de ISt al in haar thema-onderzoek. Ik bezie
momenteel, zoals uw Kamer reeds op 19 maart jl. gemeld, in overleg met
de commissies van toezicht hoe de afhandeling van klachten kan worden
versneld.

Verlof
De veranderingen in het verlofbeleid die de afgelopen jaren zijn doorgevoerd, hebben in de ogen van de onderzoekers het veiligheidsaspect te
veel op de voorgrond gezet. Het aantal gestarte verlofmarges is van 568 in
2004 gedaald naar 458 in 2007, terwijl het aantal tbs-gestelden is toegenomen. De onderzoekers concluderen vervolgens dat een verantwoorde
terugkeer in de maatschappij door de aanscherping wordt bemoeilijkt of
in elk geval vertraagd. De onderzoekers stellen dat hierdoor de behandeling en uitstroom van tbs-gestelden zouden kunnen stagneren.
Verlof is geen afdwingbaar recht: voor de tbs-gestelde staat tegen een
afwijzing van de aangevraagde verlofmachtiging geen beroepmogelijkheid open. De onderzoekers constateren echter dat de mogelijkheid van het van rechtswege vervallen van de verlofmogelijkheid en het
ontbreken van een rechtsmiddel daartegen ingrijpende consequenties
heeft voor de tbs-gestelde. Ook komt naar voren dat veel medewerkers
het format voor verlofaanvragen complex vinden en dat op punten onnodige informatie gevraagd wordt. Ik zal deze constateringen betrekken bij
het onderzoek dat dit najaar start naar het functioneren van de verlofprocedure sinds de oprichting van het Adviescollege Verloftoetsing tbs.
Dit onderzoek zal begin 2010 worden afgerond.

1

Kamerstukken II, 2008/2009, 29 452, nr. 113.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 118

3

Plaatsing en overplaatsing
Alle tbs-inrichtingen moeten zijn uitgerust voor opname en behandeling
van iedere tbs-gestelde. Dit aselecte plaatsingsbeleid, zo concludeerde de
commissie-Visser, heeft ertoe geleid dat de specialisatie van de klinieken
met betrekking tot behandeling goeddeels is verdwenen. Op basis van
interviews stellen de onderzoekers dat het afschaffen van selecte plaatsing heeft geleid tot het onderling ruilen van tbs-gestelden. Deze ruilingspraktijk was weliswaar niet voorzien bij de instelling van het aselecte
plaatsingsbeleid, maar van grote knelpunten is geen sprake. Op zich zie ik
er daarom geen probleem in dat patiënten worden geruild: een nieuwe
omgeving of een andere aanpak heeft niet zelden tot progressie geleid in
de behandeling. Wel moet ervoor worden gewaakt dat de belangen van
de kliniek niet prevaleren boven die van de tbs-gestelde.

Longstay
De plaatsing in de longstay is een ingrijpende beslissing. Volgens respondenten kan een beleidskader daarom niet volstaan, maar is een wettelijke
basis nodig. Over deze materie is uw Kamer reeds uitvoerig geïnformeerd
in mijn brieven van 21 augustus 2008 en 3 februari 20091 over het nieuwe
beleidskader longstay forensische zorg. Ik beschouw de plaatsing in de
longstay forensische zorg als een onderdeel van de tenuitvoerlegging van
de tbs-maatregel, waarvoor de Minister van Justitie verantwoordelijk is.
Om de plaatsing in de longstay forensische zorg van meer waarborgen te
voorzien, worden de plaatsingsprocedure en de rechtspositie van de
tbs-gestelde in het nieuwe beleidskader verder versterkt en wordt een
differentiatie aangebracht in zorg- en beveiligingsbehoefte. Deze differentiatie moet ertoe bijdragen dat huidige longstaypatiënten die niet meer
aan de plaatsingscriteria voor de longstay voldoen, kunnen uitstromen.
Overigens beslist de rechter periodiek over het al dan niet verlengen van
de tbs-maatregel, ook tijdens verblijf in de longstay. Op die manier is de
rechtspositie van de tbs-gestelde, ook in de longstay, gewaarborgd. Voor
het overige verwijs ik naar genoemde brieven.

Aansluiting op de Wet-Bopz

1

Kamerstukken II, 2008/2009, 29 452, nrs. 92
en 98.

Tbs-gestelden kunnen worden verpleegd in zowel justitiële als nietjustitiële inrichtingen. De Bvt is van toepassing op tbs-gestelden in justitiële inrichtingen (83 procent); voor de verpleegden in niet-justitiële inrichtingen (17 procent) is de Wet Bijzondere opnemingen in psychiatrische
ziekenhuizen van toepassing. Op een aantal onderdelen is echter ook voor
hen de Bvt van toepassing: met name de bepalingen aangaande verlof en
proefverlof. Bij de beslissing tot plaatsing van een tbs-gestelde wordt
rekening gehouden met het benodigde beheers- en beveiligingsniveau.
De verschillen in rechtspositie zijn ook voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Bvt aanleiding geweest tot discussie. De Minister van Justitie
heeft destijds niet gekozen voor één rechtspositieregeling voor alle
gedwongen opgenomen patiënten, omdat ten behoeve van een goede
tenuitvoerlegging van de tbs de bijzondere verantwoordelijkheid van de
Minister goed tot uitdrukking moet komen. Het verschil tussen beide
groepen werd te groot geacht. Ik sluit me aan bij deze redenering en wil
dat het onderscheid tussen de groepen duidelijk gemarkeerd blijft. Dat
neemt niet weg dat problemen die voortkomen uit het te maken onderscheid zoveel mogelijk dienen te worden weggenomen. Een voorbeeld
daarvan is de reeds genoemde klachtmogelijkheid en de beschikbaarheid
van een patiëntvertrouwenspersoon. Voor andere situaties waarin de
aansluiting een probleem vormt, is inmiddels een werkgroep ingesteld die
de knelpunten inventariseert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 118

4

4 Conclusie
Het evaluatie-onderzoek laat zien dat de Bvt in een behoefte voorziet. Een
adequate tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel behelst in de praktijk
een voortdurende afweging tussen enerzijds de bescherming van de
maatschappij, en anderzijds het belang van de tbs-gestelde. Een wettelijke
verankering van de belangen van de verpleegde is daarbij een onmisbare
schakel. De aansluiting van de Bvt op de in voorbereiding zijnde Wet
forensische zorg en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg is voor
mij een punt van aandacht. De praktische uitvoerbaarheid van de
tbs-maatregel dient bij de onderlinge afstemming van deze drie wetten
goed voor ogen te worden gehouden.
De staatssecretaris van Justitie,
N. Albayrak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 118

5