De Staat der Nederlanden

De Provincie Overijssel

De Gemeente Enschede

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

Ondergetekenden:
De rechtspersoon naar publiekrecht, de Staat der Nederlanden, ten dezen zetelend
aan de Plesmanweg 1-6 te 2597 JG ’s-Gravenhage, vertegenwoordigd door de
Minister van Verkeer & Waterstaat, de heer C. M. P. S. Eurl i ngs en de Minister van
Financiën, de heer W . J . B o s , beide, handelend als bestuursorgaan en als
vertegenwoordiger van de Staat der Nederlanden, mede namens de ministers van
Defensie, Economische Zaken, Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit en
Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu, hierna te noemen: “de Staat”;

1.

en
De rechtspersoon naar publiekrecht, de Provincie Overijssel, zetelend aan de
Luttenbergstraat 2 te Zwolle, op grond van artikel 176 eerste lid Provinciewet
vertegenwoordigd door de commissaris der Koningin, de heer G . J . J a n s e n , ten
deze handelend ter uitvoering van het besluit van het college van gedeputeerde
staten van Overijssel van 2009, hierna te noemen: “de Provincie”;

2.

en
De rechtspersoon naar publiekrecht, de Gemeente Enschede, zetelend aan de
Langestraat 24 te Enschede, op grond van artikel 171 eerste lid Gemeentewet
vertegenwoordigd door de (loco) burgemeester van Enschede, de heer dr. E
H e l d e r , ten deze handelend ter uitvoering van het besluit van het college van
burgemeester en wethouders van Enschede van
2009, hierna te noemen: “de
Gemeente”.

3.

Waarbij de ondergetekenden gezamenlijk de “Partijen” zullen worden genoemd.

Overwegende dat:
1.

de Gemeente en de Provincie in het kader van de Wet ruimtelijke ordening bevoegd
gezag zijn voor het vaststellen van een structuurvisie inzake de Gebiedsontwikkeling
van de voormalige militaire vliegbasis Twenthe

2.

de Staat eigenaar is van de (voormalige) militaire vliegbasis Twenthe, die volledig is
gelegen op het grondgebied van de gemeente Enschede;

3.

de Staat in 2003 heeft besloten de vliegbasis te sluiten;

4.

de sluiting van de vliegbasis gevolgen heeft voor de Gemeente als ook de omliggende
regio, onder andere op het gebied van werkgelegenheid.

5.

de sluiting de Gemeente en de Provincie zowel een opgave als een kans biedt ten
aanzien van de toekomstige ruimtelijke en economische invulling van het gebied;

6.

Partijen reeds geruime tijd nauw samenwerken om te komen tot een integrale aanpak
voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het gebied;

7.

er twee structuurvisies zijn opgesteld waarbij ieder der Partijen de voorkeur voor een
Gebiedsontwikkeling conform Structuurvisie B heeft uitgesproken;

8.

In artikel 8.1 van de Wet Luchtvaart de Luchthaven Twente de status heeft van
burgerluchthaven van nationale betekenis.

De Staat

De Provincie

Pagina 2 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

9.

Partijen thans hun samenwerking voor de in deze overeenkomst vermelde
aankomende periode willen vastleggen en daarvoor deze bestuursovereenkomst
aangaan.

Komen het volgende overeen:
Artikel 1 Definities
1.1

In deze overeenkomst zullen de volgende termen en uitdrukkingen de volgende
betekenis hebben, waarbij deze termen in enkelvoud dan wel meervoud kunnen
worden gebruikt:

1.1.1

Gebiedsexploitatie: de door de Provincie en de Gemeente te voeren grondexploitatie
behorende bij de Gebiedsontwikkeling.

1.1.2

Gebiedsontwikkeling: het ontwikkelen dan wel herontwikkelen van het Projectgebied
binnen de kaders van Structuurvisie B;

1.1.3

Luchthaven: de in het Projectgebied aanwezige voormalige militaire Luchthaven,
zoals aangegeven op bijlage 1, die zal worden omgezet in een civiele Luchthaven;

1.1.4

Over te dragen gebied: de door de Staat aan de Provincie en de Gemeente over te
dragen percelen of perceelsgedeelten liggend in het Projectgebied, zoals
aangegeven in bijlage 3;

1.1.5

Projectgebied: het gebied als bepaald in bijlage 1 waarop de Structuurvisie B
betrekking heeft;

1.1.6

Structuurvisie B: de als bijlage 2 bijgevoegde structuurvisie als bedoeld in de Wet
ruimtelijke ordening, met kenmerk…., d.d. ……

1.2

De kopjes boven de artikelen hebben geen zelfstandige betekenis.

1.3

De bepalingen van de considerans maken deel uit van deze overeenkomst.

Artikel 2 Doel en aard van de overeenkomst
2.1

Partijen zullen zich inspannen om – als gevolg van de sluiting van de luchtmachtbasis
Twenthe waarmee het militair gebruik van het Projectgebied is beëindigd – het
Projectgebied te laten herontwikkelen ten behoeve van nieuwe toekomstbestendige
bestemmingen die een belangrijke bijdrage zullen leveren aan de economie, ecologie
en leefbaarheid van de regio. Partijen zullen zich inspannen het gebied in dat verband
te laten bestemmen voor woningbouw, bedrijventerrein, Luchthaven en natuur. De
Structuurvisie B die als bijlage 2 bij deze overeenkomst is gevoegd, geeft het
ruimtelijk kader aan voor de toekomstige ontwikkelingen.

2.2

In deze overeenkomst maken Partijen onder meer afspraken over:

2.2.1

de verkoop van het Over te dragen gebied door de Staat aan de Provincie en de
Gemeente gezamenlijk;

2.2.2

de beoogde Gebiedsontwikkeling;

2.2.3

het proces om de beoogde Gebiedsontwikkeling te realiseren;

De Staat

De Provincie

Pagina 3 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

2.2.4

de door Partijen te leveren financiële bijdragen;

2.2.5

overige randvoorwaarden.

2.3

De Provincie en de Gemeente zullen – in verschillende vormen van onderlinge
samenwerking en afstemming – nadere afspraken maken over de Gebiedsexploitatie
van de Gebiedsontwikkeling. De Staat is geen risicodragende partij bij die
Gebiedsexploitatie. Voor de Staat geldt dat elke minister op zijn eigen beleidsterrein
aanspreekbaar is en verantwoordelijkheid draagt voor de uitvoering van deze
overeenkomst.

Artikel 3 Duur van de overeenkomst
3.1

Deze overeenkomst treedt in werking met ingang van de dag waarop de
overeenkomst door de laatste partij is ondertekend en eindigt op 31 december 2020.
Partijen treden uiterlijk een jaar voor laatstgenoemde datum, voor zover nodig, in
overleg over voortzetting van deze overeenkomst.

3.2

Tussentijdse beëindiging is slechts mogelijk onder de voorwaarden als beschreven in
deze overeenkomst.

Artikel 4 Grondverkoop
4.1

De Staat verkoopt en levert aan de Provincie en de Gemeente het Over te dragen
gebied, bestaande uit de in bijlage 3 vermelde kadastrale percelen. De verkoop
geschiedt onder de ontbindende voorwaarde dat overeenstemming wordt bereikt over
de hoogte van de door de Staat te betalen bijdrage aan de saneringskosten als
bedoeld in de artikelen 4.4.2, 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6 en 4.4.7, alsmede onder de
ontbindende voorwaarde dat door de Staat geen staatssteun in de zin van artikel 87,
lid 1, EG wordt verleend door de betaling van saneringskosten in relatie tot de
overeengekomen koopprijs.

4.2

De koopprijs van het Over te dragen gebied bedraagt € 29.800.000, -- (zegge:
negenentwintig miljoen achthonderdduizend euro), prijspeil 1 januari 2009. De
koopprijs wordt betaald uiterlijk op 31 december 2011 zonder toerekening van rente.

4.3

De eigendom van het Over te dragen gebied wordt juridisch geleverd in januari 2010,
met in acht name van het bepaalde in artikel 4.9. In aansluiting op de afspraken
inzake de plankosten, zoals vastgelegd in de brief van 8 april 2009 van het GOB aan
gedeputeerde Rietkerk en wethouder Helder, zal binnen enkele maanden na
juridische levering terubetaling plaatsvinden van het aandeel van het Rijk in de
voorgefinancierde plankosten

4.4.1

Bij de berekening van de koopprijs is er vanuit gegaan dat er bij de
Gebiedsontwikkeling geen kosten door de kopende partij behoeven te worden
gemaakt voor de sanering van de vóór de juridische levering aan de Provincie en
Gemeente bestaande, ook thans nog onbekende, saneringslocaties naar het niveau
noodzakelijk om de toekomstige bestemmingen als aangegeven in de Structuurvisie
B te kunnen realiseren.

4.4.2

De Staat is verantwoordelijk tot tien jaar na de juridische levering van het Over te
dragen gebied in januari 2010 bestaande, alsmede ook de thans nog onbekende,
saneringslocaties, welke zijn ontstaan vóór de juridische levering aan de Provincie en
de Gemeente, te saneren naar de volgende saneringsniveaus: Zuidkamp (zoals
aangegeven in bijlage 1 en 2) woonbestemming, overige terreinen

De Staat

De Provincie

Pagina 4 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

bedrijfsbestemming. De Provincie en de Gemeente zijn verantwoordelijk voor
saneringen van verontreiniging die zijn ontstaan ná juridische levering van het Over te
dragen gebied door de Staat.
4.4.3

De Staat is bereid om de middelen die nodig zijn voor de saneringen waarvoor zij in
overeenstemming met artikel 4.4.2 verantwoordelijk is, in te zetten voor de sanering
gericht op de toekomstige bestemmingen als genoemd in bijlage 2, om daarmee
tegemoet te komen aan het belang dat de Gebiedsexploitatie niet belast wordt met
saneringskosten. Daarbij worden de in de artikelen 4.4.4 tot en met 4.4.6 genoemde
acties ondernomen.

4.4.4

De Staat zal zo spoedig mogelijk, in overleg met de Provincie en de Gemeente,
onderzoeken welke saneringen er moeten plaatsvinden en op welke wijze hij deze
saneringen wil uitvoeren. Daarnaast maakt de Staat het voor de saneringen
benodigde budget inzichtelijk. Indien nodig wordt daarvoor een door Partijen
gezamenlijk te bepalen onafhankelijke partij ingeschakeld om dat budget vast te
stellen.

4.4.5

Partijen voeren overleg over de uitkomsten van de in artikel 4.4.4 bedoelde
onderzoeken en stellen gezamenlijk een plan van aanpak voor de saneringen vast,
gericht op de functies zoals die in Structuurvisie B zijn opgenomen. Partijen streven
daarbij naar de meest kosteneffectieve wijze van saneren. Dit door het combineren
van de saneringswerkzaamheden met andere grondwerkzaamheden in verband met
bouwrijp maken, het werk met werk maken of het realiseren van een gesloten
grondbalans enzovoorts, waarbij Partijen zich inspannen gebruik te laten maken van
de ruimte die binnen beleidskaders aanwezig is. Hiermee moeten de kosten zo veel
mogelijk beperkt blijven.

4.4.6

Indien de kosten voor de uitvoering van het plan van aanpak voor de saneringen
groter zijn dan de middelen die de Staat beschikbaar heeft volgend uit artikel 4.4.2
treden Partijen met elkaar in overleg, met als doel daarvoor een oplossing te vinden,
waarbij de Gebiedsexploitatie niet mag worden belast en te bezien of deze
overeenkomst moet worden gewijzigd. Indien Partijen geen overeenstemming kunnen
bereiken heeft ieder der Partijen het recht deze overeenkomst tussentijds te
beëindigen zoals bedoeld in artikel 12.5 van deze overeenkomst.

4.4.7

Indien de Provincie en de Gemeente besluiten aan gronden een andere bestemming
te geven dan aangegeven in de Structuurvisie B en deze bestemming leidt tot hogere
saneringskosten zijn de extra kosten voor rekening van de Provincie en de
Gemeente.

4.4.8

Partijen kunnen overeenkomen dat de Provincie en de Gemeente de verplichting als
bedoeld in artikel 4.4.2. van de Staat zullen overnemen. Partijen maken in dat geval
afspraken over de (financiële) voorwaarden die daarbij van toepassing zullen zijn.
Deze (financiële) voorwaarden worden in dat geval betrokken bij de condities,
voorwaarden en bepalingen van de koopovereenkomst als bedoeld in artikel 4.9.

4.4.9

Partijen zullen zich maximaal inspannen om de afspraken als genoemd in artikel
4.4.4. tot en met 4.4.6 binnen twee maanden na ondertekening van deze
overeenkomst te hebben afgerond. De koopovereenkomst als bedoeld in artikel 4.9
zal niet eerder worden ondertekend dan nadat Partijen overeenstemming hebben
bereikt over het plan van aanpak voor de saneringen en over de dekking van het
daarvoor benodigde budget.

4.5.1

Het Over te dragen gebied wordt, met uitzondering van niet voor detectie bereikbare
delen van het Over te dragen gebied, door of namens de Staat gedetecteerd naar
munitie (uiterlijk 2010, in afstemming met de Provincie en de Gemeente). Alle
afwerpmunitie als gevolg van oorlogshandelingen die gedetecteerd wordt en een

De Staat

De Provincie

Pagina 5 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

gewicht heeft van 100 lb of meer (grens is bepaald vanwege risico door de lange
vertragingsontsteker) wordt geruimd. In gebieden waar in de grond wordt geroerd zal
eveneens afwerpmunitie met een gewicht van 20 lb of meer worden verwijderd.
4.5.2

Indien voor 1-1-2018 delen van het Over te dragen gebied, die thans niet bereikbaar
zijn voor detectie, wel bereikbaar worden, vindt eveneens detectie en ruiming van
afwerpmunitie plaats door de Staat conform het bepaalde in de tweede en derde
volzin van artikel 4.5.1.

4.5.3

De kosten van detectie en ruiming als bedoeld in de artikelen 4.5.1 en 4.5.2 worden
gedragen door de Staat.

4.5.4

Ruiming van munitie als bedoeld in de artikelen 4.5.1 en 4.5.2. alsmede
werkzaamheden voor het verwijderen van afwerpmunitie onder de 20 lb worden
zodanig met andere grondwerkzaamheden in verband met bouwrijp maken, het werk
met werk maken of het realiseren van een gesloten grondbalans enzovoorts
gecombineerd, dat de kosten zo veel mogelijk worden beperkt.

4.6

De Gemeente dan wel de Provincie zullen zich inspannen eveneens de
uitgangspunten van de artikelen 4.4.1 tot en met 4.4.9 en 4.5.1 tot en met 4.5.4 in de
publiekrechtelijke besluitvorming mee te laten nemen.

4.7

Voor de ruiming van munitie die als gevolg van oefenhandelingen in de bodem zijn
achtergebleven is de Staat verantwoordelijk.

4.8

Indien na vaststelling van de Structuurvisie B er geen (volledige) uitvoering wordt
gegeven aan de Gebiedsontwikkeling als voorzien in Structuurvisie B dan hebben de
Staat enerzijds en de Provincie en Gemeente anderzijds over en weer geen andere
financiële vorderingen meer dan genoemd in dit artikel 4. Het voorgaande laat het
bepaalde in artikel 7 van deze overeenkomst onverlet.

4.9

Partijen zullen ter zake de verkoop van het Over te dragen gebied door de Staat aan
de Provincie en de Gemeente zo spoedig mogelijk na overeenstemming als bedoeld
in artikel 4.4.6 en met in achtneming van artikel 4.4.9 een koopovereenkomst
aangaan. Over de inhoud van de koopovereenkomst zullen Partijen nog nader
overleg voeren.

Artikel 5 Medewerking bij de Gebiedsontwikkeling
5.1

Partijen zullen zich inspannen om tijdig alle publiekrechtelijke besluiten te laten
nemen, met in achtneming van de toepasselijke regelgeving en wettelijke procedures
en de noodzakelijk te betrachten zorgvuldigheid jegens derden, die noodzakelijk zijn
om de Gebiedsontwikkeling binnen het Projectgebied te doen slagen, een en ander
zoals omschreven in de vast te stellen Structuurvisie B.

5.2

In verbijzondering op het voorgaande zal de Staat zich inspannen de Milieu- en
Veiligheids Effect Rapportage tijdig te laten vaststellen en de benodigde besluiten te
laten nemen in het kader van de luchtvaartwetgeving.

5.3

De Staat en/of de Provincie zullen zich inspannen het gebied waar ruimtelijke
beperkingen vanwege het gebruik van de Luchthaven gelden de berekende
geluidsruimte van 10,62 km2 zoals aangegeven in Structuurvisie B niet te laten
overschrijden.

5.4

Partijen zullen zich maximaal inspannen – na eigendomsoverdracht van het Over te
dragen gebied – de Gebiedsontwikkeling binnen de kaders van Structuurvisie B in de
besluitvorming te laten meewegen.

De Staat

De Provincie

Pagina 6 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

5.5

De Provincie en de Gemeente zullen bij de aanbesteding van de exploitatie van de
Luchthaven aansturen op zo spoedig mogelijke inrichting van de Ecologische
Hoofdstructuur. De Provincie en de Gemeente zullen zich in spannen de inrichting
van de Ecologische Hoofdstructuur voor eind 2018 te hebben gerealiseerd. Bij de
midterm review 2010 Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) zal aan de orde
komen of bij de realisatie van de EHS de einddatum van 2018 overschreden kan
worden.

5.6

Partijen hebben een planning opgesteld, waarin de momenten zijn aangegeven
waarop besluitvorming ten behoeve van de Gebiedsontwikkeling noodzakelijk is en
door welk bevoegd gezag die besluiten moeten worden genomen. Partijen zullen zich
ervoor inspannen, dat deze planning, die als bijlage 4 aan deze overeenkomst is
gehecht, ook daadwerkelijk wordt gehaald.

5.7

De in het kader van deze overeenkomst gemaakte afspraken laat de
publiekrechtelijke positie en bevoegdheden van de bestuursorganen van Partijen
onverlet

Artikel 6 Gebiedsontwikkeling
6.1

Provincie en Gemeente zullen de Gebiedsontwikkeling gezamenlijk in ontwikkeling
brengen waarbij de Structuurvisie B als uitgangspunt voor de Gebiedsontwikkeling
dient. De Staat zal niet risicodragend deelnemen in de Gebiedsontwikkeling en is
geen partij bij de samenwerking tussen de Provincie en de Gemeente.

6.2

Er zal sprake zijn van een duurzame gebiedsontwikkeling, daarbij inbegrepen de
realisering en exploitatie van de Luchthaven;

6.3

De Provincie en de Gemeente richten een open en transparant proces van
gebiedsontwikkeling in waarbij ook de belanghebbenden, burgers en gemeenten
zullen worden betrokken. Tevens zullen de Provincie en de Gemeente blijven inzetten
op constructief overleg in Euregioverband.

6.4

De Staat ondersteunt de gekozen Gebiedsontwikkeling zoals deze in de door de
Provincie en de Gemeente vast te stellen Structuurvisie B is opgenomen en zal die
Gebiedsontwikkeling waar mogelijk stimuleren en die visie ook in publicitaire zin naar
buiten uitdragen.

6.4.1

De Gemeente en de Provincie dragen zorg voor de aanbesteding van de exploitatie
van de Luchthaven. De Staat is bereid om, waar mogelijk, een positieve bijdrage te
leveren aan de voorbereiding en realisatie van de procedures ten behoeve van de
aanbesteding of opdracht van werken en diensten in het kader van de ontwikkeling,
realisatie en exploitatie van de Luchthaven. Partijen werken daarbij samen – in het
kader van de aanbestedingprocedure en de marktgesprekken – teneinde een voor
potentiële exploitanten haalbare marktaanbieding te realiseren. Partijen besluiten
samen over de wijze, waarop de Staat bij de aanbestedingsprocedure(s) wordt
betrokken. Partijen besluiten samen over de wijze en het moment waarop de
ontwikkeling, realisering en exploitatie van de Luchthaven zal worden aanbesteed en
onder welk voorwaarden deze zal worden gegund. Daarbij wordt betrokken de inzet
van de investeringsbijdragen. De Staat is bereid om drie miljoen euro, waarin
begrepen het bedrag van één miljoen tweehonderdduizend euro zoals eerder
geïnvesteerd in o.a. de start- en landingsbaan en het wagenpark, ten behoeve van de
luchthaveninfrastructuur te investeren.onder voorwaarde van een snelle en
succesvolle aanbesteding van de luchthaven. De gemeente Enschede is eveneens
bereid een bedrag van drie miljoen euro in de Luchthaveninfrastructuur te investeren.

De Staat

De Provincie

Pagina 7 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

6.4.2

Partijen bezien of en hoe de afspraken in artikel 6 gefinancierd en gerealiseerd
kunnen worden met inachtneming van wet- en regelgeving, met name op het gebied
van de Europese aanbestedingsregels en regels op het gebied van staatssteun.
Deze analyse kan ertoe leiden dat de genoemde activiteiten niet of anders moeten
worden uitgevoerd dan Partijen bij ondertekening van deze overeenkomst voor ogen
hebben. Indien dit het geval is, bezien Partijen of deze overeenkomst wijziging
behoeft of (gedeeltelijk) moet worden beëindigd zoals bedoeld in artikel 12.4 van
deze overeenkomst.

6.4.3

Een goede aansluiting van de Luchthaven op het hoofdwegennet en het openbaar
vervoer is noodzakelijk voor zowel de doorstroming als de catchment-area en
daarmee van belang voor de economische mogelijkheden voor de Luchthaven.
Partijen zijn in het bestuurlijk overleg van 13 oktober 2009 overeengekomen dat de
landzijdige ontsluiting van de Luchthaven deel uitmaakt van de verkenning A1 zone.
In de verkenning A1 zone wordt een verkeerskundige afweging gemaakt voor de
aansluiting van de Luchthaven op de A1. Daarbij wordt rekening gehouden met het
belang van een goede ontsluiting voor de economische mogelijkheden van de
Luchthaven.

6.4.4

De Staat zal de reeds aanwezige Defensiepijplijn – bedoeld voor het transport van
(vliegtuig)brandstof – voor zover dit de Defensiebelangen niet schaadt beschikbaar
stellen voor de civiele Luchthaven. Mogelijk daarmee gepaard gaande kosten –
bijvoorbeeld aanvullende investeringen – zijn niet voor rekening van de Staat.

6.4.5

De Staat zal zorg dragen dat het thans aanwezige wagenpark,huidige aanwezige
inventaris en materieel ter plekke ten dienste van beheer, onderhoud en exploitatie
wordt overgedragen aan de Provincie en de Gemeente. De waarde van de inventaris
is begrepen in het bedrag van de investeringen die de Staat reeds heeft gedaan. In
bijlage 5 is een lijst van de inventaris opgenomen.

6.5

De Provincie stelt uitgaande van de realisatie van structuurvisie B in een nader te
bepalen vorm maximaal zeven miljoen euro beschikbaar als bijdrage aan
Gebiedsontwikkeling met name in te zetten voor aanpassing van waterhuishouding,
recreatieve voorzieningen/infrastructuur, natuur en verbetering landschappelijke
kwaliteit. In geval de structuurvisie B op bovengenoemde punten wordt gewijzigd of
aangepast c.q. anders wordt uitgevoerd waardoor deze punten kwalitatief of
kwantitatief in minder mate worden gerealiseerd dan kan deze bijdrage naar beneden
worden bijgesteld. Partijen treden met elkaar in overleg als deze situatie zich zou
voordoen.

6.6

Partijen komen overeen dat in de aanbestedingsprocedure wordt betrokken, dat de
Luchthaven tegen de alsdan gebruikelijke condities en vergoedingen ook toegankelijk
is voor militaire luchtvaartuigen.

6.7

Ten aanzien van het bepaalde in artikel 6.6 geldt als uitgangspunt, dat het militair
medegebruik van de Luchthaven Twente door militaire luchtvaartuigen het civiele
gebruik van de Luchthaven – met name ten aanzien van de grenswaarden met
betrekking tot de geluidsbelasting – niet zodanig mag beperken, dat een
verantwoorde exploitatie van de Luchthaven wordt belemmerd. Bij het verkennen van
de mogelijkheden van het eventueel militair medegebruik zijn de essentiële
onderdelen van structuurvisie B en het tijdig realiseren ervan, uitgangspunt. Zodra er
sprake is van concrete plannen van Defensie zullen hierover afspraken worden
gemaakt.

Artikel 7 (Planologische) Besluiten

De Staat

De Provincie

Pagina 8 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

Indien de besluitvorming, door de rechtelijke toetsing of het mislukken van de
aanbesteding tot gevolg heeft dat er geen uitvoering kan worden gegeven aan het
realiseren, exploiteren of functioneren van een Luchthaven zullen Partijen opnieuw in
overleg treden over de alsdan ontstane situatie en bezien op welke wijze zij in
samenwerking kunnen komen tot een voor alle Partijen aanvaardbare oplossing.
Artikel 8 Overleg en onvoorziene omstandigheden
8.1

De Staat zal ook na levering van het Over te dragen gebied – vanuit haar
publiekrechtelijke verantwoordelijkheid en rol bij de aanbesteding en ontsluiting van
de Luchthaven – betrokken zijn/een rol hebben bij de Gebiedsontwikkeling. Partijen
zullen derhalve geregeld overleg voeren.

8.2

Partijen treden met elkaar in overleg indien zich onvoorziene omstandigheden
voordoen welke van dien aard zijn dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
ongewijzigde instandhouding van deze overeenkomst niet mag worden verwacht. Zij
zullen in goed overleg bezien voor wiens rekening en risico de onvoorziene
omstandigheden behoren te komen en zullen zo nodig deze overeenkomst daaraan
aanpassen dan wel tussentijds beëindigen zoals bedoeld in artikel 12.5 van de
overeenkomst.

8.3

Partijen merken als onvoorziene omstandigheid in elk geval aan de situatie dat
formele regelingen of besluiten, waaronder ook algemeen verbindende voorschriften,
leiden tot de niet of slechts gedeeltelijke goedkeuring, de schorsing of de vernietiging
van besluiten die uit deze overeenkomst voortvloeien, één en ander met inbegrip van
wijzigingen van regelingen of onherroepelijke beslissingen van een bestuursorgaan
(buiten de organisatie van één der Partijen gelegen) of rechterlijke instantie.

8.4

Partijen verplichten zich over en weer om, in de mate waarin zulks in de gegeven
omstandigheden in redelijkheid van hen gevergd zal kunnen worden, al datgene te
doen respectievelijk na te laten, wat de onderlinge samenwerking, zoals deze in deze
overeenkomst is voorzien, daaronder mede begrepen het sluiten van nadere
overeenkomsten, zal kunnen bevorderen respectievelijk belemmeren.

8.5

Partijen verplichten zich over en weer jegens elkaar om, indien door enige oorzaak
hun samenwerking mocht worden vertraagd of verhinderd, of de dreiging daartoe
aanwezig is, onverwijld met elkaar in overleg te treden teneinde gezamenlijk te bezien
op welke wijze bewerkstelligd zal kunnen worden dat de werkzaamheden en
verplichtingen voortvloeiende uit deze overeenkomst – althans zoveel mogelijk –
zullen kunnen plaatsvinden.

Artikel 9 Geschillen
Er is sprake van een geschil indien een Partij zulks schriftelijk mededeelt aan de
andere Partij. Alle geschillen in verband met deze overeenkomst trachten Partijen op
te lossen in onderling overleg dan wel met behulp van mediation door een erkend
NMI mediator overeenkomstig het reglement van de Stichting Nederlands Mediation
Instituut te Rotterdam. De kosten van mediation zullen door partijen gezamenlijk
worden gedragen. Geschillen die niet binnen 3 maanden op deze wijze kunnen
worden opgelost, zullen ter beslechting worden voorgelegd aan de bevoegde rechter,
in eerste instantie de rechter in het arrondissement Almelo. Ieder der Partijen draagt
zijn eigen kosten van deze geschilbeslechting, tenzij Partijen door een rechtelijke
uitspraak tot vergoeding van kosten zijn veroordeeld.
Artikel 10 Communicatie
De Staat

De Provincie

Pagina 9 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

10.1

Partijen stemmen hun communicatie ten aanzien deze overeenkomst en de
Gebiedsontwikkeling zoveel mogelijk onderling af.

10.2

Ten aanzien van publiekrechtelijke bevoegdheden is ieder der Partijen zelf en alleen
verantwoordelijk voor de communicatie over de uitoefening van deze bevoegdheden.

10.3

Partijen onthouden zich van negatieve publiciteit omtrent elkaar in het kader van deze
overeenkomst en de daaruit voortvloeiende Gebiedsontwikkeling.

Artikel 11 Openbaarheid
11.1

Partijen zullen de inhoud van deze overeenkomst of haar bijlagen na overleg met
elkaar openbaar maken.

11.2

Binnen tien werkdagen na ondertekening/ inwerkingtreding van deze overeenkomst
wordt de zakelijke inhoud daarvan door de Staat gepubliceerd in de Staatscourant.

11.3

Deze overeenkomst wordt door Partijen ter inzage gelegd zowel bij de Staat, de
Provincie als bij de Gemeente. Dit wordt tevens medegedeeld in de publicatie als
bedoeld in artikel 11.2.

Artikel 12 Beëindigen van de overeenkomst
12.1

De Provincie (Gedeputeerde Staten) respectievelijk de Gemeente (Burgemeester en
Wethouders) zullen deze overeenkomst voor leggen aan de Provinciale Staten
respectievelijk de Gemeenteraad.

12.2

Indien de Tweede Kamer, de Provinciale Staten en/of de Gemeenteraad vóór 1 maart
2010 verklaren dat deze overeenkomst niet in het belang van de Staat, respectievelijk
de Provincie respectievelijk de Gemeente is, heeft ieder der Partijen het recht deze
overeenkomst te beëindigen.

12.3

Indien de Structuurvisie B door de Gemeente of de Provincie niet of gewijzigd wordt
vastgesteld heeft ieder der Partijen het recht deze overeenkomst te beëindigen.

12.4

Indien de overeenkomst wordt beëindigd op grond van het bepaalde in artikel 6.2.2,
12.2 of 12.3 zijn Partijen over en weer niet gehouden elkaar enige schade te
vergoeden en elk van de Partijen draagt de door hem reeds gemaakte kosten.

12.5

Tussentijdse beëindiging van deze overeenkomst dient bij aangetekend schrijven aan
de wederpartijen te geschieden. In het schrijven dienen de redenen voor de
beëindiging te worden aangegeven. Reeds aangegane verplichtingen worden
vergoed mits deze redelijk zijn. Partijen zijn voor het overige, waaronder de gevolgen
van de beëindiging, geen schadevergoeding schuldig.

Artikel 13 Wijziging
13.1

Deze overeenkomst kan slechts schriftelijk worden gewijzigd of aangevuld en de
wijziging behoeft de instemming van alle Partijen. De wijziging en de verklaringen tot
instemming worden in afschrift als bijlage aan de overeenkomst gehecht.

13.2

Indien een bepaling van deze overeenkomst in enige mate als nietig, vernietigbaar,
ongeldig, onwettig of anderszins als niet-bindend moet worden beschouwd, zal die

De Staat

De Provincie

Pagina 10 van 11

De Gemeente

Bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente

bepaling, voor zover nodig, uit deze overeenkomst worden verwijderd en worden
vervangen door een bepaling die wèl bindend en rechtsgeldig is en die de inhoud van
de niet-geldige bepaling zoveel als mogelijk benadert. Het overige deel van de
overeenkomst blijft in een dergelijke situatie ongewijzigd.
Artikel 14 Domicilie
Partijen kiezen bij de uitvoering van deze Overeenkomst domicilie ten eigen kantore.
Artikel 15 Bijlagen
15.1

Aan deze overeenkomst zijn de volgende bijlagen gehecht, welke bijlagen
onverbrekelijk deel hiervan uitmaken:

15.1.1 Bijlage 1: Tekening Projectgebied, met kenmerk….., d.d……
15.1.2 Bijlage 2: Structuurvisie B met kenmerk…., d.d. ……
15.1.3 Bijlage 3: Tekening Over te dragen gebied, met kenmerk, …., d.d….. met lijst
van over te dragen kadastrale percelen
15.1.4 Bijlage 4: Planning publiekrechtelijke besluitvorming, met kenmerk……, d.d……
15.1.5 Bijlage 5: Lijst aanwezige inventaris Luchthaven
15.2

Bij strijdigheid tussen het bepaalde in deze overeenkomst en in de bijlagen prevaleert
deze overeenkomst.

Aldus opgemaakt en in drievoud ondertekend te Enschede op

2009,

De Staat der Nederlanden

De Provincie Overijssel

De Gemeente Enschede

Namens deze,

Namens deze,

Namens deze,

G.J. Jansen
Commissaris der Koningin
in de provincie Overijssel

E. Helder
(loco) Burgemeester van
Enschede

C.M.P.S. Eurlings
Minister van Verkeer
En Waterstaat

De Staat

W.J. Bos
Minister van
Financiën

De Provincie

Pagina 11 van 11

De Gemeente

Gemeente Oldenzaal

Gemeente Dinkelland

Gemeente Enschede

Projectgebied
Legenda
Projectgebied
Gemeentegrens

10 december 2009
0

500 Meter
tekst

formaat

A3

DSOB
afd. VI
Aan deze tekening kunnen geen rechten worden ontleend!

VTM

13
Structuurvisie model B
13.1 Structuurvisiekaart
model B
Deze structuurvisie gaat uit van een
transformatie van de voormalige militaire
vliegbasis in een burgerluchthaven in
een robuuste landschappelijke setting.
uitgangspunt is dat het vliegveld op de
termijn een capaciteit van 1,2 miljoen
passagiers kan verwerken. Het vliegveld
maakt gebruik van de voormalige start en
landingsbaan van de militaire basis. De
aan het vliegveld gelieerde functies zoals
parkeren, bedrijvigheid en leisure liggen
allemaal ten noorden van de start- en
landingsstrip en worden ontsloten vanaf
de A1. Ten zuiden van het vliegveld aan de
voet van de lonnekerberg ligt de nadruk
op het uitbouwen van de landschappelijke
kwaliteit van het gebied. Beekherstel en
het ontwikkelen van nieuwe natuur opent
het perspectief op een nieuwe verbinding
in de Ecologische Hoofdstructuur zuidelijk
van de luchthaven. in dit landschap
zuidelijk van de luchthaven is ter plekke
van de voormalige kampen plaats voor
thematische woonclusters en extensieve
vormen van leisure en bedrijvigheid. De
bestaande waardevolle bebouwing wordt
in deze herprogrammering nadrukkelijk
meegenomen. Deze deels nieuwe
programma’s op de vroeger goed beveiligde
en geïsoleerde enclaves van de vliegbasis
worden bereikbaar door een stelsel van
lanen die het terrein dooraderen en de
locatie verankeren in haar wijdere omgeving.
in dit netwerk van verbindingen vormt de
vroegere infrastructuur van de basis een
belangrijke schakel.
De structuurvisie wordt in de hierna
volgende paragrafen uitgelegd door
allereerst een viertal belangrijke
onderliggende motieven toe te lichten die de
ruimtelijke keuzes bij het maken van de visie
in belangrijke mate gestuurd hebben. Deze

motieven maken deel uit van de aanwezige
ruimtelijke en functionele kwaliteiten van
het gebied. in de structuurvisie zijn deze
motieven nader uitvergroot en versterkt
als toekomstige dragers van de ruimtelijke
kwaliteit.
Vervolgens worden de vier constituerende
lagen van de structuurvisie toegelicht.
Deze vier lagen zijn achtereenvolgens
het landschap, de infrastructuur, de
cultuurhistorie van het gebied en het
programma. Deze beschrijving resulteert
uiteindelijk in een planschets. Deze schets
visualiseert een mogelijk eindbeeld dat kan
ontstaan als resultaat van de voorliggende
structuurvisie. (Afb. 13.1)

13.2 Ontwerpmotieven
Het vliegveld als landgoed
Het gebied tussen Hengelo, Enschede en
Oldenzaal (het plangebied), is te typeren
als een patchwork van enclaves gevat in
een landschap van essen, bossen, beken
en open velden. De enclaves zijn niet–
agrarische eenheden, die zich in meerdere
opzichten onderscheiden van hun omgeving
en veelal een stedelijke oorsprong hebben.
Het vliegveld en de kampen vormen op dit
moment private en semi-openbare enclaves
in dat gebied en zijn in die zin vergelijkbaar
met de bestaande landgoederen Hof Espelo,
Oosterveld, ’t Holthuis. Deze karakteristiek
van de als formele structuur ontworpen en
op zich zelf betrokken landgoederen, die het
plangebied programmeren en beheren is
een van de leidende ontwerpmotieven voor
deze structuurschets. De geprogrammeerde
enclaves worden middels een systeem van
(oprij)lanen gekoppeld aan de doorgaande
wegenstructuur en zo voor autoverkeer
ontsloten. Naast deze oprijlanen wordt geen
nieuwe infrastructuur toegevoegd. Hiermee
wordt vermeden dat er een doorgaand
netwerk voor autoverkeer in het gebied
wordt geïntroduceerd. (afb. 13.2, 13.3, 13.4)

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

99

Afbeelding 13.1: Structuurvisie model B

Rijksgronden
Rijksgronden
Gemeentegrenzen
Gemeentegrenzen
Lucthhaven
voorzieningen/platform
gebonden bedrijvigheid
Luchthaven voorzieningen
/ platform gebonden bedrijvigheid
Parkeren
Parkeren
Luchthaven
Luchthaven airside airside
Leisure / Innovatieve bedrijvigheid bedrijvigheid
Leisure/Innovatieve
Leisure / luchthaven gebonden bedrijvigheid
Leisure/Luchthaven
gebonden bedrijvigheid
Wonen
Wonen
NS voorstadhalte
+ transferium+
/ kantoren
NS
voorstadhalte
transferium/kantoren
Defensie
Defensie
Groen / landschap
Groen/Landschap
Laan
Laan
Zichtlijnen
Zichtlijnen
Hoofdontsluiting
Hoofdontsluiting
Bestaande beek beek
Bestaande
Nieuwe bovenloop
Lonnekerberg Lonnekerberg
Nieuwe
bovenloop
Nieuwe middenloop
Nieuwe
middenloop
Compensatie Oostkamp Oostkamp
Compensatie

100

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

101

Afbeelding 13.2 landgoed Weldam

Contrast tussen
intimiteit en openheid

Afbeelding 13.3 De voormalige vliegbasis

Contrast tussen
natuur en cultuur
Heel kenmerkend voor het landschap tussen
Hengelo, Oldenzaal en Enschede is het
contrast tussen cultuur en natuur. Het gaat
daarbij bijvoorbeeld om het contrast tussen
het nadrukkelijk ontworpen landschap van
landgoederen met lanen, zichtassen en
kunstmatige vijvers met de natuurlijke beken
en het natuurlijke reliëf. Het gaat ook om het
contrast tussen inheemse beplanting zoals
eik en els met exoten als rode beuk, sequoia
en paardenkastanje op de landgoederen.
Bovendien is het Twentse landschap als
geheel vooral een cultuurlandschap, waarin
de mens de natuur naar zijn hand heeft
gezet. Er zijn weinig beken waarvan de
loop niet door mensen is beïnvloed en alle
bossen zijn aangeplant.

102

13 Structuurvisie model B

in het landschapsontwerp voor het
plangebied wordt dit contrast tussen natuur
en cultuur nadrukkelijk opgezocht en op
een nieuwe manier vormgegeven. Daarbij
zullen veel verwijzingen worden gemaakt
naar de karakteristieken van de bestaande
landgoederen.

Het Twentse landschap kende tot enkele
decennia geleden grote contrasten tussen
openheid en beslotenheid. De grootschalige
open delen waren vrij recent ontgonnen
voormalige heidevelden, de kleinschalige
besloten gebieden waren te vinden rond
het oude landschap van de essen, de
beekdalen en de dorpen. Op de meeste
plaatsen in Twente is dit grote contrast
verdwenen, maar in het landschap ten
noorden van Enschede is het nog voor een
belangrijk deel aanwezig, met dank aan het
militaire gebruik in de afgelopen 65 jaar. De
bossen liggen ook voor het grootste deel
op de voormalige heidevelden en hebben
ook de kenmerkende grootschaligheid
en rechtlijnigheid. Zuidkamp is een
voorbeeld van een zeer kleinschalig oud
cultuurlandschap en het landschap rond
de voormalige militaire luchthaven heeft de
kenmerkende openheid en rechtlijnigheid
van de jonge heide-ontginningen. Als je
door je oogharen naar het landschap kijkt
en de kleur van gras en beton vervangt
door paars, waan je je op een 19e eeuws
heideveld. Dit typerende contrast is de
dominante ruimtelijke kwaliteit van het
gebied. De randen van de open ruimte zijn
echter willekeurig en ‘slordig’, waardoor
de monumentaliteit van de openheid in de
huidige situatie niet optimaal tot zijn recht
komt. in de structuurschets is het contrast
verder gedramatiseerd door de open vlakte
van de landingsbaan middels een subtiel
systeem van open velden op een formele
manier in te kaderen, een gerichtheid te
geven, en met forse zichtlijnen optisch te
verankeren met haar omgeving. Vanaf de
oprijlanen en de randen van het plangebied
wordt op deze wijze de centrale open ruimte
beleefbaar en ordent de structuur van open
ruimten het landschap in de omgeving
van de vliegbasis. De beleving van het
lonnekerland wordt zodoende van een
nieuw, doch cultuurhistorisch elan voorzien.
(afb. 13.5, 13,6, 13,7)

VTM

Afbeelding 13.5 intimiteit

Dynamiek versus rust

Afbeelding 13.6 Grootschalige openheid

De open vlakte van de huidige landingsbaan
deelt het plangebied in twee delen. Aan de
noordwestzijde het gebied tussen de A1
en de landingsbaan, aan de zuidoostzijde
het landschap van de lonnekerberg.
Deze tweedeling en de nabijheid van de
A1 aan de noord-zijde heeft geleid tot
een logische programmatische zonering
van het plangebied. Ten noordwesten
van de landingsbaan, direct ontsloten
vanaf de A1 en een toekomstige
voorstadhalte van de NS, de intensieve en
dynamische programma’s die gebaat zijn
bij bereikbaarheid. Aan de zuidoostzijde,
ontsloten vanaf de Oldenzaalsestraat N737,
de minder intensieve programma’s die
zich meer richten op wonen en extensieve
vormen van bedrijvigheid en recreatie. (afb.
13.8, 13.9, 13.10)

13.3 Landschap
Open ruimte en
lange zichtlijnen
Afbeelding 13.7 Bestaande open ruimten

De grootschalige openheid op de het terrein
van de huidige vliegbasis is een belangrijke
kwaliteit. De maat van de ruimte op de
vliegbasis vormt een groots contrast met
de kleinschalige omgeving en ook met de
rest van Twente. De voormalige vliegbasis
vormt een monument voor de grote leegte
van de woeste gronden, die eeuwenlang zo
kenmerkend voor het Twentse landschap is
geweest. in het ontwerp wordt de openheid
daarom zorgvuldig bewaard en soms
ook hersteld. Er komen vier grote open
ruimten die het programma op de vliegbasis
organiseren en het gebied tevens verbinden
met de omgeving. Elke ruimte krijgt een
eigen karakter door verschillen in de maat
van de ruimte, in de beplanting van de
randen of het maaiveld, en door een verschil
in programmering.
De toekomstige ruimte van de landingsbaan
is de centrale open ruimte. Deze ruimte
bestaat uit de landingsbaan omgeven
door droge graslanden, met de bijhorende

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

103

Afbeelding 13.8 Dynamiek
infrastructuur van taxibanen en platforms.
Door het jarenlange verschralingsbeheer
van Defensie hebben de bestaande droge
graslanden een hoge botanische waarde.
Aan de noordzijde wordt de ruimte begrensd
door loodsen en de terminal. De zuidzijde
bestaat uit laanbomen en bos.

Afbeelding 13.9 Rust

Afbeelding 13.10 Model A: dynamiek en rust

De tweede ruimte is de entreeruimte vanaf
de Vliegveldstraat / Weerseloseweg N737.
Deze ruimte bestaat uit een beek, die zal
stromen door natte graslanden en weilanden
die in agrarisch gebruik zijn. De randen
bestaan uit bos. De entreeruimte biedt zicht
op de open ruimte rond de landingsbaan,
op vliegtuigen die erlangs geparkeerd
staan en op de publieke gebouwen van
de luchthaven, zoals de terminal, de
bagageloods en een mogelijk hotel. De
luchthaven krijgt daarmee nadrukkelijk een
royale landschappelijke entree als van een
landgoed.
De derde ruimte is gekoppeld aan de
oostelijke entree, in het verlengde van de
Oude Deventerweg. langs de bestaande
taxibaan kan wonen in de sfeer van hippisch
wonen met eigen weide worden ontwikkeld..
De vierde ruimte ligt opgespannen tussen
de snelweg A1 tot aan de landingsbaan.
Gebruikmakend van de bestaande
openheid op een voormalig leidingentracé
kan in een langgerekte ruimte de heide
worden hersteld, in afstemming met de
landinrichtingscommissie. Daarmee
wordt de herinnering opgeroepen aan
de grote stille heide uit het verleden
en tevens wordt symbolisch een relatie
gelegd met de snelle wereld van de 21e
eeuw. Tussen de nieuwe beeklopen van
de Jufferbeek en de Blankenbellingsbeek
wordt tegen de voormalige landingsbaan
aan een uitzichtheuvel gemaakt, die wordt
vormgegeven als een Seringenberg,
vergelijkbaar met het landgoed De Horsten
bij Wassenaar. in april, als de seringen
bloeien, levert dit een bijzondere attractie op,
de rest van het jaar is het een plek vanwaar

104

13 Structuurvisie model B

VTM

je het nieuw ingerichte landschap kunt
overzien. (afb. 13.11)

72 ha aan overig groen geprogrammeerd
aan de zuidzijde van de baan. (afb. 13.12)

Ecologische hoofdstructuur
en natuurontwikkeling

Beekherstel

De vliegbasis ligt in de huidige situatie
als een uitsparing in de Ecologische
Hoofdstructuur (EHS); tussen het
bedrijventerrein Hanzepoort en de kop
van de voormalige landingsbaan ligt een
bottleneck in de EHS. Met de ontwikkeling
van model B wordt voorgesteld de
begrenzing van de EHS opnieuw te bezien.
Aan de noordzijde en de noordwestzijde
wordt de EHS iets verkleind door de
ontwikkeling van het vliegveld met bijhorend
programma (bedrijventerreinen, leisure,
parkeren). in Model B wordt de Ecologische
Hoofdstructuur zwaar verstevigd door
toevoeging van een zone van ca 130 ha
aan de zuidkant van de landingsbaan.
Daarmee wordt een stevige nieuwe
ecologische verbinding aan de zuidkant van
de landingsbaan toegevoegd, waarmee een
oplossing wordt geboden voor de bottleneck
in de EHS aan de noordoostkant. Er vindt
beekherstel plaats in de vorm van nieuwe
beken vanaf de lonnekerberg, aantakkend
op de leutinkbeek en een nieuwe tak van
de Jufferbeek. in de A1-zone wordt de
noordwestelijke verbindingszone van 10
ha rond de Jufferbeek-Deurningerbeek
versterkt in het kader van de landinrichting.
Het is wenselijk dat een deel van de A1­
zone een landschappelijk karakter behoudt
en wordt aangemerkt als landschappelijke
bufferzone. Op termijn is het denkbaar dat
er een uitruil van EHS plaatsvindt, waarbij
Oostkamp-West wordt teruggegeven aan
de natuur en men in diezelfde omvang kan
compenseren aan de noordzijde van de
luchthaven met bedrijvigheid.
De totale natuur- en groenontwikkeling in
het gebied komt neer op ca 230 ha Hiervan
krijgt ca 127 ha de bestemming EHS. Het
saldo van nieuwe en vervallen EHS die
binnen het plangebied wordt gerealiseerd
komt uit op ca 73 ha netto. Daarnaast wordt
binnen het totaal van ca 230 ha, ongeveer

Voor wat betreft het beekherstel volgt
VTM i.o. het advies van het Waterschap
Regge & Dinkel [64]. in de uitgangssituatie
is sprake van forse drainage van de
vliegbasis, waardoor de natuurlijke
waterhuis-houding sterk is verstoord [64].
Bovendien is het terrein geëgaliseerd,
waardoor het oorspronkelijke reliëf is
verdwenen. in de bodem zijn geen sporen
van de oorspronkelijke beeklopen of
beekdalen meer terug te vinden. Beekherstel
betekent daarom het maken van geheel
nieuwe beken, die de ontbrekende schakels
vormen tussen de (nieuwe) bovenlopen
op de lonnekerberg en de geamputeerde
beeklopen benedenstrooms van het
vliegveld. De nadruk ligt dus op herstel van
het watersysteem als geheel en niet zozeer
op het restaureren van een verdwenen
historische situatie. Met het herstel van
het systeem kunnen de natuurwaarden in
het gebied een enorme impuls krijgen. Op
de lonnekerberg worden door landschap
Overijssel sloten gedempt, waardoor de
sponswerking van de stuwwal verbetert en
nieuwe bovenlopen ontstaan.
in structuurvisie model B vindt herstel
van het watersysteem plaats door het
verwijderen van de drainage in grote delen
van het terrein, met name aan de zuidkant
van de landingsbaan. in het noordelijk
deel van de vliegbasis, op het terrein van
het toekomstige vliegveld, blijft drainage
echter noodzakelijk in verband met de
ontwateringseisen van de landingsbaan en
de bebouwing.
Door het graven van nieuwe beeklopen
op het terrein van de voormalige vliegbasis
kunnen de beken opnieuw vanaf het
brongebied van de lonnekerberg in
westelijke richting stromen. Basis hiervoor
is een bestuursbesluit van het Waterschap
Regge & Dinkel [64]. De Jufferbeek wordt
hersteld met een nieuwe tak ontspringend

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

op de lonnekerberg. Deze nieuwe tak
wordt om de rondweg van de landingsbaan
geleid. Op de flank van de lonnekerberg
ten noorden van de Strip wordt de Hesbeek
hersteld . Aan de zuidzijde van de Strip geldt
hetzelfde voor de Blankenbellingsbeek. in
verband met de benodigde breedte van
de nieuwe landingsbaan worden de beide
nieuwe beeklopen samengevoegd en ten
westen van de vliegbasis aangesloten op
de leutinkbeek. De leutinkbeek dient ook
buiten het plangebied in de herstelplannen
betrokken te worden vanwege de grotere
hoeveelheden water die de beek te
verwerken zal gaan krijgen. De Jufferbeek
en de leutinkbeek zijn in de huidige situatie
al de beken met de hoogste ecologische
kwaliteit. Door de nieuwe bovenlopen op de
lonnekerberg aan te sluiten op deze beken
wordt de ecologische structuur nog verder
verstevigd.
Door de voedselrijke toplaag van de
bodem te verwijderen ontstaat een iets
lager gelegen zone aan weerszijden van
de beek, die zich op de lange termijn zou
kunnen ontwikkelen tot een beekdal. Deze
zones krijgen benedenloops een breedte tot
120m en bovenloops tot 70 m. Deze zones
worden aangelegd met een zogenaamd
accoladeprofiel, waardoor ruimte wordt
gecreëerd voor een ‘meestromende
waterberging’. De beken zelf zullen, zoals
de meeste Twentse beken, smalle en snel
reagerende stroompjes vormen, die bij
neerslagpieken buiten hun oevers kunnen
treden. Aan de rand van de beekdalen
wordt in veel gevallen een doorgaande
wandelroute opgenomen. Daarmee
vormen de beekdalen de draden die de
verschillende, afwisselende onderdelen
van het landschap aaneenrijgen en voor de
wandelaar ontsluiten. (afb. 13.17)

Landschapsstructuur
De landschapskaart geeft een beeld van
de landschapsstructuur die zal ontstaan
wanneer de verschillende landschappelijke
elementen, zoals die hiervoor zijn besproken,
gecombineerd worden. De herstelde

105

Afbeelding 13.11 Model B: Essentiële open ruimten en lanenstelsel

106

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

107

Afbeelding 13.12 Model B: Versterking van de Ecologische Hoofdstructuur

Rijksgronden
WVG
EHS bos natuur
EHS nieuwe natuur
EHS beheersgebied
EHS water
Natuurlijk in te richten beken
Vermindering bestaande EHS
Totale opp. ca 55 ha
Uitbreiding van bestaande EHS binnen de Rijksgronden
Totale opp. ca 127 ha

Uitbreiding van bestaande EHS buiten de Rijksgronden
middels Landsinrichting/Provincie
Indicatieve opp. ca 30 ha
Overig groen ca 72 ha
(schaal grasland)
Natuurontwikkeling Jufferbeek 10 ha
(Landinrichtingsplan)
Versterkte verbinding EHS
Oostkamp (opp. 14,3 ha) teruggeven aan de natuur

Uitbreiden bedrijventerrein (opp. 13,8 ha)
als compensatie Oostkamp
Totaal nieuwe groene functies ca 230 ha
Totaal nieuwe EHS ca 127 ha
Saldo EHS ca 73 ha

108

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

Model B: Versterking van Ecologische Hoofdstructuur

109

Afbeelding 13.14 Model B: Nieuw bekensysteem

Bestaande beek
Nieuw bovenloop Lonnekerberg
Nieuwe middenloop

Afbeelding 13.13 Beekherstel in Bestuursbesluit Waterschap
voor Model B

Afbeelding 13.15 Beekdal met accoladeprofiel en wandelpad

Afbeelding 13.16 Beekdal met accoladeprofiel bij hoog water

110

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

111

Afbeelding 13.19 Model B: Landschapskaart

Beek bestaand
Nieuwe bovenloop Lonnekerberg
Nieuw middenloop
Beekdal
Laan
Bos, bosschage bestaand
Bos, bosschage aan te planten
Uitzichtheuvel
Nat grasland
Schraal grasland
Heide
Natuur
Weide
Kruidenvegetatie kwelzone
Open veld Zuidkamp
Landschappelijke bufferzone A1

112

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

113

Afbeelding 13.17 uitkijkheuvel (Seringenberg)

beken vormen de eerste, grillige laag in de
toekomstige landschapsstructuur van de
vliegbasis. De tweede laag wordt gevormd
door een stelsel van entreelanen en overige
lanen, die het landschap structureren en
verbinden met de omgeving. De derde laag
wordt gevormd door de essentiele open
ruimten met hun eigen kleur en karakter,
zoals de start- en landingsbaan, heide,
nat grasland en weiland. De start- en
landingsbaan wordt aan de noordzijde
begeleid door bebouwing horend bij het
vliegveld. Aan de zuidzijde is de inrichting
groen en landschappelijk. (afb. 13.19)
De overige open ruimtes worden zoveel
mogelijk begeleid door bestaande
bosschages of arealen nieuw aan te planten
bos. Daarmee ontstaat er een duidelijke
ruimtevorming, passend bij de visie op
de vliegbasis als landgoed temidden van
andere landgoederen. Daarnaast nemen de
nieuwe bossen of bosschages gebouwd
programma in zich op. Op de ecologisch
waardevolle overgang van de lonnekerberg
is ruimte voor de ontwikkeling van waarvolle
kwelvegetaties.
Een markant punt vormt de uitkijkheuvel
voor het gadeslaan van vliegtuigen.

114

13 Structuurvisie model B

Prins Bernhardpark, Zuidkamp en Kamp
Overmaat kennen dezelfde planuitwerking
als in structuurvisie A.
Prins Bernhardpark blijft landschappelijk
gekenmerkt door twee lanen met daartussen
bebouwing in een losse groene opzet.
in Zuidkamp wordt de informele
landschappelijke structuur versterkt met
twee ‘greens’ aan de centrale centrale laan.
Kamp Overmaat behoudt zijn parkachtige
opzet.

13.4 Infrastructuur
Het plangebied ligt strategisch gesitueerd
tussen een drietal doorgaande
infrastructuren in de regio. in het noorden
door een bundel van achtereenvolgens de
spoorlijn Amsterdam-Berlijn, de rijksweg
A1 en de Hengelosestraat N342 (de A1
zone). Aan de westzijde, de Weerseloseweg
N737die vanaf de Hengelosestraat
Enschede-noord ontsluit en aan de oostzijde
de Oldenzaalsestraat N733, die in het
noorden aansluiting biedt op de A1. Aan de
zuidzijde van het voormalige vliegveld wordt
het gebied ontsloten door een viertal lanen,
de Oude Deventerweg, de Snellenweg,
de Braakweg en de Vliegveldweg die

Afbeelding 13.18 Referentiebeeld
Seringenberg in landgoed De Horsten
aansluiten op de Weerseloseweg en de
Oldenzaalsestraat. Alleen de Braakweg is
doorgaand, de andere drie lopen dood op
het hek van de voormalige militaire basis.
Achter het hek op het terrein van het
vliegveld rijgt een ringweg rond de start en
landingsbaan alle vliegveld functies aaneen
en verbindt een stelsel van taxibanen de
start en landingsbaan met de hangars en de
huidige terminal.

Netwerk auto
Voortbordurend op deze
gebiedskarakteristiek van een potentieel

VTM

Afbeelding 13.20 Model B: sfeerbeeld van de centrale open ruimte van de startbaan
goed ontsloten maar tegelijkertijd
geïsoleerde enclave worden de luchthaven
en het leisure park aan de noordwestzijde
en de verschillende locaties ten zuidoosten
van het vliegveld ontsloten voor autoverkeer
door een stelsel van oprijlanen. Deze
oprijlanen sluiten aan op de bestaande
wegenstructuur en zijn onderling niet
verbonden. Tussen de luchthaven en het
gebied ten zuidoosten van het vliegveld
ontstaat dus geen doorgaand netwerk voor
autoverkeer.
uit een verkeerskundige verkenning blijkt
dat de autonome verkeersontwikkeling in de
toekomst congestieproblemen oplevert op
de toevoerwegen van- en naar het gebied.
Daarbij wordt nog programma vanuit deze
herontwikkeling toegevoegd. Dit vormt de
basis voor een aanpassing van de huidige
verkeersinfrastructuur zoals voorgesteld.
Voor de berekeningen is gebruik gemaakt
van het ‘Regionaal Verkeersmodel 2004,
update 2006’ waarin ook de geplande
overige regionale ontwikkelingen in zijn
meegenomen [61].
De verkeersintensieve functies van de
luchthaven worden ontsloten vanaf de A1,
door op termijn een directe aansluiting te
realiseren met de Weerseloseweg N733.
in eerste instantie wordt gebruik gemaakt
van de huidige aansluiting op de A1 bij
Hengelo-Noord. De programma’s ten
zuidoosten van het vliegveld, die meer
gericht zijn op de kwaliteit van het landschap
en verblijfskwaliteit worden ontsloten vanaf
de Oldenzaalsestraat N733 en de Oude
Deventerweg.

Afbeelding 13.21 Model B: sfeerbeeld van de entreelaan met zich op beekdal Hesbeek en
luchthaven

Afbeelding 13.22 Model B: sfeerbeeld van de entreelaan Oude Deventerweg

Ten noordwesten van de landingsbaan
wordt, aansluitend op de Weerseloseweg,
een centrale oprijlaan voorgesteld die
het vliegveld, de parkeerfaciliteiten, het
bedrijvenpark en het leisure park ontsluit.
Deze parkachtige oprijlaan heeft een profiel
van twee maal twee rijstroken met een
middenberm. Tussen de aansluiting op de
A1 en de oprijlaan van het vliegveld wordt
het profiel van de Weerseloseweg N737

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

115

Afbeelding 13.24: Model B: Netwerk auto

oprijlaan
oprijlaan

verbreding
Vliegveldstraat
verbreding
Vliegveldstraat

nieuwe
aansluiting
A1
nieuw
afslag
A1
mogelijke locatie
mogelijke locatie
voorstadhalte NS
voorstadhalte
NS

Afbeelding 13.23 doorsnede A, Vliegveldstraat, N737

116

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

117

verbreed, met een mogelijke uitvoering
van twee maal twee rijstroken met een
parallelweg voor langzaam en agrarisch
verkeer. Dit profiel kan de verwachte
verkeersdruk goed verwerken.
Prins Bernhardpark ontsluit op de
Oldenzaalsestraat. Oostkamp, de
vliegveldstrip bij de voormalige
verkeerstoren en de paardenwoonwijk
worden ontsloten door een stelsel van
vertakkende lanen die aansluitend op de
Oude Deventerweg grotendeels gebruik
maken van de aanwezige taxibanen en
de ringweg van het vliegveld. Hierbij is
het mogelijk dat de Oude Deventerweg
voorzien wordt van een fietsvoorziening. De
woonenclaves Zuidkamp en kamp Overmaat
worden voor autoverkeer ontsloten door
achtereenvolgens de Braakweg en de
Vargershuizenweg, dit vraagt niet om
extra maatregelen in het profiel. Binnen
Zuidkamp wordt de ringvormige structuur
van de bestaande wegen gebruikt als
ontsluiting voor autoverkeer. De centraal
gelegen Zuidkampweg kan hiervoor worden
opgewaardeerd als een autoluwe/vrije
middenas in het parkachtige woongebied.
De locatie van Defensie ten zuiden van de
voormalige vliegbasis blijft ontsloten vanaf de
lonnekerveldweg. (afb. 13.23, 13.24)

Netwerk fiets
Door het hergebruik van de voormalige
taxibanen en delen van de weginfrastructuur
van de vroegere militaire vliegbasis wordt het
landschap ten zuidoosten van het vliegveld
ontsloten voor recreatief gebruik. Door
een aantal strategisch “koppelstukken” te
maken ontstaat in dit gebied een fijnmazige
structuur van langzaam verkeersroutes die
het gebied verankeren aan het recreatieve
netwerk van de regio. Vanuit Zuidkamp
wordt het mogelijk om via twee routes
de lonnekerberg te bereiken. Vanaf de
lonnekerberg wordt het mogelijk in zuid­
westelijke richting langs het vliegveld naar
de Weerseloseweg te fietsen. Aan de noord­
oostelijke zijde koppelen de routes langs de

118

13 Structuurvisie model B

seringenberg annex ‘spottershill’ het gebied
met de omgeving van Oldenzaal.
Aan de zijde van het vliegveld wordt
één koppelstuk voorgesteld tussen de
oprijlaan en de Oude Postweg. Dit fiets/
voetpad verzorgt voor langzaam verkeer
de verbinding tussen het vliegveld en
Oldenzaal en omgeving. in tegenstelling tot
de gecontroleerde ontsluiting voor auto’s
verankert deze structuur van doorgaande
langzaam verkeer routes de gebieden
ten noorden en zuiden van de start en
landingsbaan stevig in het regionale
netwerk. (afb. 13,25, 13.26, 13.27, 13.28)

locaties met belangrijke natuurwaarden
zijn waar mogelijk ingepast, zoals poelen,
groeiplaatsen van bijzondere plantensoorten
en bunkers waarin vleermuizen schuilen.

Prins Bernhardpark
Karakteristiek voor dit gebied is de
verspreide ligging van de bebouwing in
het bos, zogenaamde stedenbouwkundige
camouflage. in de oorspronkelijke opzet was
meer bebouwing aanwezig die verloren is
gegaan.

13.5 Cultuurhistorie
en natuurwaarden

De resterende bestaande bebouwing
blijft allemaal gehandhaafd en wordt
herontwikkeld. Toegevoegde bebouwing
houdt rekening met de oorspronkelijke
dichtheid, de verspreide ligging van de
bebouwing en de bestaande bosopstanden.

Basis

Zuidkamp

Het nieuwe vliegveld komt aan de noordzijde van de bestaande startbaan te liggen,
die als zodanig blijft functioneren. Om het
vliegveld een logische en efficiënte opzet
te geven wordt aan deze zijde een nieuwe
hoofdstructuur aangelegd. De “druiventros”
moet voor deze ingreep gesloopt worden.
Aan de zuidzijde van de startbaan is zoveel
mogelijk ingezet op het behoud van de
aanwezige cultuurhistorische waarde.

Zuidkamp kenmerkt zich door een landelijke
opzet waarin de gebouwen schijnbaar
willekeurig verspreid in een kleinschalig
agrarisch landschap staan.

Zo worden de bestaande landings-,
taxi- en rolbanen gehandhaafd, deze
karakteristieke structuur wordt drager voor
de nieuwe auto en fietsverbindingen op
het terrein. Kenmerkende bebouwing zoals
de brandweerkazerne en de verkeerstoren
langs de noord-zuid taxibaan zijn
opgenomen in het plan. Deze bebouwing
is samen met de omliggende gebouwen en
shelters karakteristiek voor het terrein en
biedt volop kansen voor herontwikkeling.

in het plan wordt zoveel mogelijk van
de bestaande bebouwing gehandhaafd.
Voornamelijk de verbindende structuur
van de Zuidkampweg waaraan enkele
monumentale gebouwen in een parkachtige
setting staan.

Kamp Overmaat
Het parkachtige ensemble met villa, vijver en
bomenrijen wordt behouden. De villa wordt
in zijn oorspronkelijke vorm teruggebracht.
De mogelijkheid is er aan het landhuis
enkele bijgebouwen toe te voegen vanwege
cultuurhistorische redenen. (afb. 13.28,
13.29)

13.6 Programma
Verder worden in het plan verschillende
waardevolle elementen opgenomen zoals
de munitiestraat en verschillende hangars
(waaronder Hangar 11).

in structuurvisie B is de meest in het oog
springende invulling de afbakening van het
luchthavengebied aan de noordzijde van
het gebied. Binnen dit luchthavengebied
vindt de inpassing van de start- en

VTM

landingsbaan, met de bijbehorende
luchthavenprogramma’s als terminal,
vrachtloods, brandweer plaats. Het biedt
ook ruimte voor de inpassing van de
opstelplatformen voor vliegtuigen. De
parkeervoorzieningen (ca 6.700 plaatsen)
passende bij een luchthavenontwikkeling
voor 1,2 miljoen passagiers en de
leisurefuncties voor zo’n 500.000 bezoekers
per jaar, zijn gesitueerd in de nabijheid van
de terminal en de leisurefunctie en direct
ontsloten vanaf de hoofdverbindingsweg.
Deze leisurefunctie aan de noordzijde kan
worden uitgewisseld met een programma
voor luchthavengerelateerde bedrijvigheid.
Ditzelfde geldt voor parkeren, mits er
voldoende parkeerplaatsen gerealiseerd
worden. De bedrijvigheid ten behoeve van
platformgebonden bedrijvigheid is ook in het
dit gebied opgenomen. Het gaat daarbij om
bijna 30 ha (bruto), in de directe nabijheid
van de landingsbaan en ontsloten via de
hoofdverbindingsweg.
De zuidzijde van het gebied kenmerkt
zich door een groot areaal – circa 130
ha - voor nieuwe natuur, die de uitbreiding
van de EHS mogelijk maakt. Daarbinnen
ligt een klein areaal voor woningbouw.
Ook in de omliggende kampen
(Zuidkamp en Prins Bernhardpark) vinden
woningbouwinvullingen plaats. Totaal gaat
om ca 230 woningen. Deze woningbouw
is vooral gericht op de extensieve
segmenten in de markt, in aansluiting op de
planontwikkelingen en beleidsvisie van de
gemeente Enschede. Daarbij is gezocht naar
verbijzonderingen en niches in de markt.
Deze niches in bijvoorbeeld hippisch wonen,
zorgconcepten en community-wonen,
worden gedragen door marktinitiatieven en
ontwikkelende partijen.
in Oostkamp (25 ha) wordt in belangrijke
mate gebruik gemaakt van de kansen en
kwaliteiten van het bestaande vastgoed
met een omvang van ca 25.500 m2 bvo,
dat leisure, evenementen en innovatieve
bedrijvigheid faciliteert. Oostkamp wordt
ontsloten vanaf de Oude Deventerweg,

waaraan ook de Strip wordt ontsloten. De
nabij gelegen strip aan de oostzijde van de
basis, en aan de voet van de lonnekerberg
herbergt een verzameling van bijzondere
objecten, in cultuurhistorische en functionele
zin. in dit bijna 25 ha grote gebied is een
beperkt programma voor innovatieve
bedrijvigheid en dienstverleningen een
enkele landschappelijk ingepaste woning
gedacht, die zich vormen naar en invoegen
in de landschappelijke kwaliteiten en de
bestaande kernmerkende objecten.
Hiermee worden kansen gecreëerd voor
nieuw ondernemerschap, dat zich nog niet
in hele strikte kaders laat plaatsen. Het kan
gaan om zeer extensieve vormen zoals een
affinagecentrum dat een geschikte locatie
vindt in de voormalige munitiebunkers of
het opstarten van een medical park waarin
gekoppeld aan de luchthaven en de groene
omgeving kleinschalige klinieken worden
gerealiseerd, t.b.v. een internationale
patiëntenuitwisseling met voor- en of
nabehandelingen.
in de zone langs de A1 is een nieuwe
aansluiting op de autosnelweg en een
NS voorstadshalte (P+R) geprojecteerd.
De bijbehorende parkeervoorzieningen
kunnen tevens een overloopfunctie voor
de luchthaven hebben. Verder is ruimte
gereserveerd voor een topvoorziening op
het gebied van leisure met een verwacht
bezoekersaantal van meer dan 500.000 per
jaar.
Tevens is er in beperkte mate ruimte voor
bedrijvigheid, en kantoorfuncties bij de NS
voorstadshalte.
Met de ontwikkeling van de luchthaven
en de nieuwe aansluiting op de A1
ontstaat er behoefte aan uitbreiding
voor horecafaciliteiten en kunnen rond
dit multimodale knooppunt ook extra
voorzieningen worden gecreëerd met het
oog op vrachttransport.

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

Er kan pas worden gestart met de
effectuering van de gronduitgifte van
dit gebied indien de exploitatie van de
luchthaven is aanbesteed.

13.7 De logistiek van
het vliegveld
Luchthavengebied
Het luchthavengebied betreft een
afgebakend gebied rondom start- en
landingsbaan dat wordt bestemd als zijnde
‘luchthaven’, zie afbeelding 13.31 met
gebiedsgrenzen. De structuurvisie biedt
ruimte aan uitleg op code E. Vliegtuigen
als bijvoorbeeld de B747, B777, A330
en A340 kunnen daarmee worden
geaccommodeerd. indien wenselijk kan het
worden getransformeerd naar een kleinere
uitleg conform categorie D. Het besluit voor
het luchthavengebied bevat regels omtrent
de bestemming en het gebruik van de
grond van dat specifieke gebied voor zover
die regels noodzakelijk zijn met het oog op
het gebruik van het gebied als luchthaven
[60]. Het besluit voor het luchthavengebied
vormt een vereist onderdeel van het
concept-luchthavenbesluit, dat genomen
wordt door het bevoegd gezag van de
luchthaven. Het luchthavengebied dient
onder meer de terminal te bevatten met
bijbehorende faciliteiten zoals restaurant,
gezondheidsfaciliteiten, douane, KMAR,
etc. Daarnaast bevat het platform ruimte
voor parkeren en afhandelen van personen
en goederen, en dient men te kunnen
beschikken over ruimten voor onderhoud,
hulpverlening en parkeervoorzieningen.
Verder zal in afstemming met de exploitant
van de luchthaven binnen regelgeving de
inpassing van een zweefvliegveld bekeken
worden. (afb. 13.31)

Invliegfunnels
Elke luchthaven hanteert vanwege
veiligheidsoverwegingen bij het starten
en landen van vliegtuigen een verplichte
obstakelvrije zone, een zogenaamde
‘invliegfunnel’. Deze driedimensionale

119

Afbeelding 13.27 Model B: Netwerk fiets

bestaande infrastructuur
infrastructuur
bestaande
herbruikt als fietspad

herbruikt als fietspad
nieuw fietspad

nieuw fietspad

Afbeelding 13.25 doorsnede B, fietsroute over landgoederenAfbeelding

Afbeelding 13.26 doorsnede C, fietsroute over landgoederen

Afbeelding 13.28 Doorsnede D - Oude Deventerweg

120

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

121

Afbeelding 13.29: Waardevolle objecten, flora en fauna

na te
te streven
streven inpassing
inpassingnatuurwaarden:
natuurwaarden:
na
na te streven inpassing natuurwaarden:

vleermuisbunker

vleermuisbunker
vleermuisbunker
poel

poel
poel

bos / vegetatie
bos/vegetatie

bos / vegetatie

open
parkachtigterrein
terrein
open
parkachtig

open parkachtig terrein

na te
te streven
streven behoud
behoud cultuurhistorisch
na
na
te strevenobjecten:
behoud
cultuurhistorische
waardevolle objecten:
waardevolle
cultuurhistorische waardevolle objecten:
infrastructuur

infrastructuur
infrastructuur

bebouwing

bebouwing
bebouwing

122

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

123

Afbeelding 13.30 Model B: Programmakaart

1

terminal/ luchthaven voorzieningen

2

vrachtloods/ luchthaven voorzieningen

3

platformgebonden bedrijvigheid

4

platformgebonden bedrijvigheid

5

platformgebonden bedrijvigheid /
brandweeroefencentrum

6

parkeren

7

leisure/ luchthavengebonden bedrijvigheid

8

parkeren

9

general aviation/ luchthavengebonden
bedrijvigheid

10

airside

11

natuur

12

hippisch wonen

13

wonen/ dienstverlening

14

wonen/ dienstverlening

15

wonen/ diensteverlening /
innovatieve bedrijvigheid

124

13 Structuurvisie model B

16

leisure

17

leisure/ innovatieve bedrijvigheid

18

wonen

19

wonen

20

wonen/ dienstverlening

21

wonen/ dienstverlening

22

defensie

23

leisure

24

voorstadhalte / kantoren / Park & Ride

25

luchthavengerelateerde bedrijvigheid/ horeca

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

125

Afbeelding 13.31: Luchthavengebied

126

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

127

Afbeelding 13.33: Invliegfunnels

Afbeelding 13.32 Dwarsdoorsnede profiel H

128

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

129

zone hanteert een ruimtelijke maat van 1:7,
waarmee de hoogte van obstakels in de
directe omgeving wordt beperkt. Elke zeven
meter die men verder aan weerszijden van
de start- en landingsbaan af gaat vanaf
een gegeven afstand, resulteert in één
meter extra bouwhoogte die mogelijk wordt
gemaakt. Zie hiervoor de afbeelding bij deze
paragraaf. (afb. 13.32, 13.33)

Ruimtelijke reservering
De vergunde militaire geluidcontour (35 Ke)
vertegenwoordigt een grote optiewaarde
voor het luchthavengebied. De strategische
asset voor de luchthaven is een ruime
geluidsruimte te behouden en daarbij
tegelijkertijd onnodige beperkingen voor
de omgeving te voorkomen. Voorgesteld
wordt om een ruimtelijke reservering
(in de zin van de Wro) vast te leggen,
waarbinnen t.z.t. via een luchthavenbesluit
het beperkingengebied zal worden geregeld,
via een aanwijzing van nationaal belang.
(afb. 13.34).
Verwacht wordt dat in de periode tot 2030
niet meer dan 1,2 miljoen passagiers per
jaar wordt gerealiseerd [12]. incidenteel
militair medegebruik (bijvoorbeeld voor
logistieke operaties) is niet uitgesloten. Het
gebiedsontwerp met zijn parkeerfaciliteiten
is hierop gebaseerd. De landside van de
luchthaven, met terminal, vrachthandeling,
e.d. biedt voldoende capaciteit om een
groei te faciliteren. Om in dat geval extra
parkeerbehoefte op te vangen zijn er
verschillende mogelijkheden, met het
inzetten van het transferium in de A1­
zone, danwel het realiseren van gebouwde
voorzieningen of het uitbreiden van de
parkeervoorzieningen in de nabijheid. De
verkeerstoename is op te vangen via de
verbrede Vliegveldstraat / Weerseloseweg
N737.
Op grond van de Wet luchtvaart worden
contouren van geluidsbelasting en externe
veiligheidsrisico’s voor een luchthaven
vastgelegd in een luchthavenbesluit. Binnen
die contouren gelden beperkingen voor

130

13 Structuurvisie model B

ruimtelijke ontwikkeling (bouwen), of is een
afweging over ontwikkelingsmogelijkheden
vereist.
De beperkingen- en afwegingsgebieden,
het luchthavengebied en de
externe veiligheidscontouren zullen
worden vastgelegd in het definitieve
luchthavenbesluit, nadat de exploitant van de
luchthaven daartoe een aanvraag met een
ondernemingsplan heeft ingediend. Voor dit
besluit zal t.z.t. ook een milieueffectrapport
worden opgesteld.
Binnen het beperkingengebied geldt
dat er geen nieuwbouw van woningen
en geluidsgevoelige gebouwen kan
plaatsvinden. Behoudens in geval van
verklaring van geen bezwaar tegen
bedrijfswoningen of het vervangen van een
aanwezig gebouw. Het gebied waarbinnen
ruimtelijke beperkingen gelden, wordt
teruggebracht van 38,71 km2 naar ca 11
km2. De externe veiligheidscontouren
vallen binnen de voorgestelde ruimtelijke
reservering.
VTM i.o. heeft laten onderzoeken wat de
geluidseffecten zijn van de verkeersroutes
van de luchthaven Twente in de directe
(woon)omgeving, zowel voor het kleinere
als het grotere (civiele) luchtverkeer [4,
60]. in het specifiek voor Oldenzaal, De
lutte, Hengelo, Enschede, Bentheim (D),
Nordhorn (D) en Haaksbergen [3].

13.8 Planschets model B
De planschets (afb 13.35) illustreert een
mogelijk eindbeeld dat de structuurvisie
voor model B kan opleveren. Het voormalige
militaire vliegveld wordt getransformeerd tot
een burgerluchthaven, die geschikt is om
1,2 mln passagiers per jaar af te handelen.
Het parkeren, de luchthaventerminal,
de platforms en de daaraan gelieerde
platformgebonden bedrijvigheid is
gesitueerd ten noordwesten van de
landingsbaan. Al deze luchthavenfuncties

worden ontsloten door een monumentale
oprijlaan die middels de verbrede
Weerseloseweg een directe aansluiting heeft
op de A1. Noordelijk van deze oprijlaan
is ruimte voor een leisureprogramma of
voor luchthaven gebonden bedrijvigheid.
Het parkeren voor de luchthaven en een
eventueel leisureprogramma vindt eveneens
plaats ten noorden van de oprijlaan.
De nieuwe beekdalen van de leutinkbeek
en de Jufferbeek doorkruisen de
landingsbaan niet, waardoor deze zich
ongestoord en optimaal kunnen ontwikkelen.
De monumentale open ruimte van de
vliegstrip wordt door een viertal zichtlijnen
ruimtelijk in het omliggende landschap
verankerd en beleefbaar gemaakt.
Zuidelijk van het vliegveld ligt de nadruk op
landschapsontwikkeling. De ecologische
hoofdstructuur van het gebied wordt door
deze landschapszone zuidelijk van de
luchthaven verder versterkt.
Het landschap wordt dooraderd door
een stelsel van bomenlanen die deels als
recreatieve route en deels als oprijlaan voor
de in het gebied genestelde programma’s
fungeren.
Dit programma bestaat naast natuur
uit hippisch wonen langs één van de
voormalige taxibanen ten zuiden van de
leutinkbeek. langs de taxibaan aan de
voet van de lonnekerberg biedt de strip
historische vliegveldgebouwen ruimte voor
hergebruik in combinatie met beperkte
nieuwbouwmogelijkheden in de sfeer
van een medical park. De voormalige
verkeerstoren maakt als landmark onderdeel
uit van deze Strip.
Zuidkamp, Prins Bernhardpark en Kamp
Overmaat worden getransformeerd tot
aangename in het landschap gesitueerde
woonenclaves. Een groot deel van de
historische bebouwing en de karakteristiek
van de oorspronkelijke ruimtelijke structuur

VTM

Afbeelding 13.34 Ruimtelijke reservering

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

131

Afbeelding 13.35: Planschets model B

nieuwe bebouwing

nieuwe bebouwing
bestaande bebouwing

bestaande bebouwing
beek + beekdal

beek + beekdal
fietspad

fietspad
autoweg

autoweg
parkeren

parkeren
bomenlaan

bomenlaan
bestaand bos

bestaand bos
nieuw bos

nieuw bos
nat grasland

nat grasland
droog grasland/weiland

droog grasland / weiland
heide

heide
compensatie Oostkamp

compensatie Oostkamp

132

13 Structuurvisie model B

VTM
0

1.000

2.000m

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

133

worden in de herontwikkeling als dragers
voor de toekomstige kwaliteit ingezet.
Oostkamp wordt middels twee oprijlanen
direct vanaf de Oude Deventerweg
ontsloten. De huidige bebouwing biedt
ruimte voor functies in de sfeer van
economie en leisure.

•

•

13.9 Fasering en planeconomie
in dit hoofdstuk wordt achtereenvolgens
ingegaan op de programmatische en
financiële aspecten van de volgende
deelgebieden:
•
•
•
•
•
•

Vliegbasis
Oostkamp
Zuidkamp
Prins Bernhardpark
Kamp Overmaat
A1-zone

in een afsluitend overzicht wordt het totaal
resultaat voor structuurvisie B gegeven.
Vervolgens wordt ingegaan op de risico’s
die zijn verbonden aan de realisatie van
structuurvisie B.

Vliegbasis
Het deelgebied vliegbasis beslaat 414 ha
aan rijksgronden. Daarnaast is 13 ha grond
nog te verwerven gronden toegevoegd
aan het exploitatiegebied voor de
hoofdontsluiting (inclusief groengeleiding)
en parkeercapaciteit. Verder is in de
grondexploitatie ca 17 ha opgenomen als
grondreservering voor de baankop ten
behoeve van de airinfra.
Met betrekking tot de fasering van de
gebiedsontwikkeling van dit plandeel zijn
de volgende uitgangspunten geformuleerd,
welke doorwerken in de grondexploitaties:
• in de periode 2010-2020 vindt de
opstart van de luchthavenontwikkeling
plaats. in die periode moet de
marktontwikkeling van de luchthaven

134

13 Structuurvisie model B

•

•
•

op gang komen en groeien tot een
substantieel niveau om vervolg
investeringen verantwoord te maken.
Omstreeks 2019 komt de zuidelijke
zone van het huidige vliegveldgebied
geheel vrij voor ontwikkeling van
natuur. Een dusdanige fasering wordt
gekozen zodat met de aanleg van de
EHS voor 2018 kan worden gestart.
Het gedeelte thematisch wonen kan
worden ontwikkeld in de periode
2020 - 2025. Deze fasering geldt
ook voor de Ooststrip (gebied
rond de huidige verkeerstoren).
De natuurontwikkeling (inclusief de
beekontwikkeling) kan vanaf 2020
voortvarend ter hand worden genomen.
De noordzijde van het terrein wordt reeds
in 2012 aangetakt op de Vliegveldstraat
De realisatie van de eerste
aantakking op de vliegveldstraat
(Noordzijde) wordt voorzien voor
2015 (tijdelijke voorziening).

Vervolgens kan daar de ontwikkeling
van de luchthaven starten in samenhang
met de ontwikkeling van de bedrijvigheid
en het parkeren. De totale nieuwe
hoofdontsluitingsstructuur Noord is
vervolgens gereed in 2020. Verwacht
wordt dat in de exploitatieperiode tot
2030 alle 30 ha uitgeefbare gronden voor
bedrijventerreinen kunnen worden afgezet.
Exclusief Oostkamp ziet het ruimtegebruik
op de vliegbasis er als volgt uit: (Tabel 13.2)
Het aandeel groen en water in structuurvisie
B komt uit op 35% voor de vliegbasis (excl
Oostkamp). Daarvan wordt voorgesteld ca
130 ha nieuwe natuur te programmeren,
met de mogelijkheid voor versterking van
de EHS.

op de vliegbasis op korte termijn starten.
Aangenomen is dat de uitgifte van grond
medio 2014 kan worden afgerond. Het
bestaande vastgoed, ruim 25.500 m2
bvo, wordt na het besluit over het gebied
gefaseerd uitgepond.
Vervolgens worden in de fase waarin het
luchthavengebied aan de zuidkant vrij komt,
de nieuwe toegangswegen aangelegd en
wordt er gewerkt aan het beekherstel.
in de bijgaande tabel is het ruimtegebruik
aangegeven. (Tabel 13.3)
Het bestaande gebied (ca 95% van het
deelgebied) wordt uitgegeven inclusief alle
bestaande infrastructuur, welke in voldoende
tot goede staat verkeert.

Zuidkamp
Zuidkamp is een gebied van ruim 43 ha
groot. Het gebied wordt herontwikkeld tot
een groen en luxe woongebied, waarbij
de bestaande groen- en wegenstructuur
grotendeels wordt ingepast. Het plandeel
Zuidkamp zal gefaseerd worden ontwikkeld,
waarbij over een lange looptijd (2012
tot en met 2023) jaarlijks enkele kavels
zullen worden verkocht. De investeringen
zullen ditzelfde lage tempo volgen. in
dit deelgebied is de realisatie van 154
woningen voorzien. (Tabel 13.4)
in het programma is rekening gehouden
met de mogelijkheid voor een commerciële
voorziening (restaurant) en een
gedifferentieerd woonprogramma. Met het
programma wordt beoogd de bestaande
kwaliteit van het gebied te benutten. Hiertoe
wordt zo veel mogelijk van het bestaande
vastgoed behouden.

Prins Bernhardpark
Oostkamp
Oostkamp is een gebied van ruim 25 ha,
waarbij de nieuwe ontsluitingswegen
bij het exploitatiegebied geteld worden.
De ontwikkeling van Oostkamp kan
onafhankelijk van de overige ontwikkelingen

Het Prins Bernhardpark is een gebied van
ca 10 ha groot. Naast de bestaande vier
woningen, worden er 15 nieuwe ruime
kavels ontwikkeld vanuit de structuurvisie.
De officiersmess krijgt tevens een nieuwe
bestemming. De ontwikkeling van Prins

VTM

Bernhardpark kan op korte termijn starten
zodat de uitgifte rond 2015 kan worden
afgerond. (Tabel 13.5)
Op basis van genoemde ruimtelijke en
programmatische uitgangspunten wordt
minder dan de helft van het gebied
ontwikkeld.

Tabel 13.1

Tabel 13.2

Vliegbasis Totaal

ha

Uitgeefbaar

247

Oostkamp

ha

58%

Uitgeefbaar

24

95%

Verharding

30

7%

Verharding

1

4%

Groen en water

165

35%

Groen en water

0

1%

Totaal (ca)

427

Totaal (ca)

25

Tabel 13.4

Tabel 13.3

Kamp Overmaat

Zuidkamp

ha

Prins Bernhardpark

ha

Kamp Overmaat beslaat ca 2 ha en bestaat
uit een leegstaand legeringsgebouw (1940),
openbare ruimte en een kantoorgebouw
dat thans in gebruik is bij Domeinen. (Tabel
13.6)

Uitgeefbaar

22

51%

Uitgeefbaar

5

43%

Verharding

5

11%

Verharding

1

9%

Groen en water

16

38%

Groen en water

5

47%

Totaal (ca)

43

Totaal (ca)

10

in de planvorming wordt het gebied niet
heringericht, het bestaande vastgoed
wordt uitgepond. Dit zal zo snel mogelijk
plaatsvinden (gepland 2011).

Tabel 13.5

A1-zone
Het gebied ten westen van de Oude
Postweg is aangemerkt als een gebied
met een actieve bouwgrondproductie.
Het gaat totaal om ongeveer 34 ha netto
exploitatiegebied.

Tabel 13.6

Overmaat

ha

A1 Zone

ha

Uitgeefbaar

2

91%

Uitgeefbaar

23

Verharding

0

9%

Verharding

1

2%

0%

Groen en water

10

30%

Totaal (ca)

34

Groen en water
Totaal (ca)

2

68%

De ontwikkeling van de A1-zone is een
lange termijn ontwikkeling. Het gebied zal
eerst verworven moeten worden, alvorens
het te kunnen ontwikkelen. Hiervoor is de
Wvg gevestigd. De Wvg beoogt de publieke
partijen reeds in een vroegtijdig stadium
van de planvorming regie te geven over
het ruimtelijk ordeningsproces, teneinde
de ruimtelijke kwaliteiten te kunnen
waarborgen.
in de grondexploitatie is vooralsnog rekening
gehouden met de ontwikkeling van het
grootste gedeelte van het gebied tussen
2015 en 2027. Er kan pas worden gestart
met de effectuering van de gronduitgifte
van dit gebied indien de exploitatie van de
luchthaven is aanbesteed. (Tabel 13.7)
Totaal gaat het om ruim 23 ha uitgeefbaar
terrein. Deze gronden worden uitgegeven
ten behoeve van parkeren bij een

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

135

toekomstige voorstadhalte, kantoren op de
stationslocatie en een gebied van ca 15 ha
voor een leisure park (themapark) en er is
beperkte ruimte voor bedrijvigheid.
Met de ontwikkeling van de luchthaven en
de nieuwe aansluiting op de A1 ontstaat
er behoefte aan uitbreiding voor horeca
faciliteiten en kunnen rond dit multimodale
knooppunt ook extra voorzieningen worden
gecreëerd met het oog op vrachttransport.
De planeconomische analyse wijst
uit dat, indien geen grootschalige
bodemverontreinigingen worden
aangetroffen, met het aangegeven
programma er zicht is op een minimaal
sluitende grondexploitatie. Dit zal
mede afhankelijk zijn van het tempo
waarin de locatie na het verwerven van
gronden ontwikkeld kan worden en
de ontwikkelingen op het gebied van
grondprijzen.

Totaalresultaat
Het totaalresultaat van structuurvisie
B (inclusief overige onderdelen van de
exploitatie: VTM i.o.-organisatie, subsidies
en tijdelijk vastgoedbeheer) bedraagt NCW
€ 30,4 miljoen. (Tabel 13.8)

Resultaat Risicoanalyse
structuurvisie B
Om een indicatie te krijgen van de risico’s
die zijn verbonden aan de uitvoering van
structuurvisie B is er een risicoanalyse
uitgevoerd. Deze analyse is uitgevoerd met
ondersteuning van een bureau voor civiel
technisch kostenadvies en Twynstra Gudde
Risicomanagement.
De focus in de analyse is, gegeven de
projectfase, gericht op de financiële risico’s
van de grondexploitaties. De risico’s zijn
onderverdeeld in spreidingsrisico’s en pure
risico’s.
Spreidingsrisico’s zijn (reguliere)
onzekerheden in de raming die voorkomen
uit prijseffecten en onzekerheden in de

136

13 Structuurvisie model B

grondslagen (hoeveelheden) van de
ramingen.
Bij pure risico’s gaat het om gebeurtenissen
of situaties die optreden en voorzien zijn
in de ramingen (en dus geen onderdeel
uitmaken van de –reguliere- spreidingen).
Deze risico’s worden bepaald door het
aangeven van een kans (van optreden) en
het effect van een gebeurtenis.
Met behulp van Monte Carlo simulaties
is zowel voor de spreidingsrisico’s als
voor de pure risico’s vastgesteld hoe de
grondexploitatie uitkomsten zich verhouden
tot waarden met een 50% en 90% zekerheid
(zgn. P50 en P90). Op basis hiervan kan een
zgn. risicoreservering worden berekend. in
plan B varieert deze van ca € 9 mln. (P50)
tot ca € 15mln. (P90).
Het betreft hier vooralsnog een risico­
indicatie die door aanvullend onderzoek,
bestuurlijke afspraken en te nemen
beheersmaatregelen neerwaarts kan worden
bijgesteld.
Beheersing belangrijkste risico’s
Binnen de spreidingsrisico’s vormen de
discontovoet en de hoeveelheid uitgeefbaar
programma (economie en leisure)
belangrijke parameters die in belangrijke
mate de uitkomsten van de grondexploitatie
beïnvloeden. Bij het opstellen van
financieringsarrangementen voor de
projectuitvoering en de uitgifte van gronden
zal nadrukkelijk het resultaat afgezet moeten
worden tegen de uitgangspunten in de
grondexploitatie. Bij eventuele afwijkingen
kan dan tijdig worden bijgestuurd.
Voor de pure risico’s geldt dat het risico voor
sanering en explosieven, het niet kunnen
contracteren van een luchthaven exploitant
en een (als gevolg van gewijzigde fasering)
afwijkende inkomsten en uitgavenstroom de
belangrijkste elementen zijn.

Voor sanering en explosieven - het gaat hier
om het risico bovenop de op rijksniveau
afgesproken saneringstaakstellingen
- geldt dat nog aanvullend onderzoek
nodig is om een beter inzicht te krijgen in
de vervuilde locaties. Een goed inzicht is
nodig omdat deze risico’s een belangrijk
deel bepalen van de eerder genoemde
risicoreservering. Zonder de risico’s voor
sanering en explosieven daalt de berekende
risicoreservering naar ca € 11 mln. (p90).
Voor het aantrekken van een exploitant
van de luchthaven zal, met externe
markttechnische en financiële begeleiding,
een goede voorbereiding van de
marktaanbesteding worden opgezet.
Onderdeel hiervan is het samenstellen
van een exploiteerbare en interessante
aanbieding voor de markt met voldoende
ontwikkelingsmogelijkheden en flexibiliteit.
Eventuele wijzigingen in de fasering van
de kasstroomprognose vergen een goede
planeconomische begeleiding en aansturing
van de grondexploitaties zodat tijdige
bijsturing mogelijk is.

VTM

Tabel 13.7
Grond complexen

ha

ha uitg

m2 bvo

# pp

# won

Vliegveld

427

247

255.000

6.700

54

Zuidkamp

43

22

Prins Bernhardpark

10

5

1.860

Kamp Overmaat

2

2

1.500

A1 zone

34

23

50.000

1.500

TOTAAL
grondcomplexen

516

299

308.360

8.200

154
19
1

228

Overige onderdelen buca

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

34,2
NCW tot mln €

VTM i.o., subsidies, tijdelijk vastgoedbeheer
TOTAAL NCW
grondexploitatie B

NCW grex mln €

516

299

-3,8
308.360

8.200

228

30,4

137

Afbeelding 13.36: Overview planschets model B

138

13 Structuurvisie model B

VTM

Vliegwiel Twente Maatschappij i.o. | www.vliegwieltwente.nl

139

Parallelle processen VTM op hoofdlijnen
2010
jan
Aanbesteding
besluitMER

feb

mrt

Aanmelding

apr

mei

jun

jul

2011
aug

Dialoog t/m Inschrijfperiode
definitieve

Richtlijnen

Ruimtelijke reservering

Voorbereiding

Voorbereiding

okt

nov

dec

jan

feb

mrt

apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

nov

dec

jan

feb

mrt

apr

mei

jun

Afweg
ing
Afweg Besluitvorming
ing

Luchthavenbesluit
Bestemmingsplan

sep

2012

Voorontwerp

Ontwerp Aanwijzing

Ontwerp LHB

Vaststelling LHB

Ontwerp BP

Vaststelling BP

Vaststelling
Aanwijzing

Beroepsperiode

Beroepsperiode

Beroepsperiode
Triode, 7 oktoberr 2009

Toelichting:
Aanbestedingstraject en MER procedure;
* Richtlijnen MER gereed voor inschrijfperiode aanbesteding,
* Uitvoeren MER op basis van de inschrijvingen.
MER en LHB;
* Gegevens exploitant is basis voor MER en voor LHB,
* Ontwerp LHB gelijk met MER ter inzage.
LHB en BP:
* LHB is basis voor BP: Besluitvorming volgtijdelijk,
* Beroepsprocedure LHB is 1/2 jaar obv Crisis- en Herstelwet. BP valt niet onder Crisis- en Herstelwet: standaard beroepsperiode 1 jaar.

Materieel
2 blusvoertuigen Mac-6
2 10-tonners tbv vegen, zuigen en gladheidsbestrijding
1 Unimog
Sneeuwfrees
1 sneeuwploeg met 5 mtr blad
2 strooiunits voor gladheidsbestrijding
1 transportband voor strooimiddel
2 Frigatine Sproeiers plus opslagtank
1 VAU baanveeg/zuigunit
1 rolbezem
2 Din platen+Asc voor montage op de 10-tonners
4 kleine auto's Havendienst