I

Ministerie van Buitenlandse Zaken

TER INFO

Aan

M en R

Van

DJB^cherming persoonlijke levenssfe^r

Datum
16 oktober 2023

Via

Onze Referentie

Bescherming persoonlijke levenssfeer

Kopie aan
Afgestemd met

Min BuZa 2023 19899 27

Opgesteld door

jDirectie
Juridische Zaken

Buscherming persoonlijke levenssfesr

nota

Ulterlijk bij M op 17 oktober

Internationaalrechtelijke aspecten gewapend conflict
Hamas

ivm de actualiteit

Israel

Aanleiding
Toenemende vraag naar internationaalrechtelijke duiding van het gewapend conflict
tussen

Hamas

en

Israel

in

het

het

bijzonder

zelfverdedigingsrecht

en

het

humanitair oorlogsrecht

Kern
•

samenvatting

Israel heeft het recht
aanval

gewapende
zelfverdediging

dient

internationaal

recht

zelfverdediging tegen de
op
jl begon Het recht op
te worden uitgeoefend in overeenstemming met het
Geweld ter zelfverdediging dient noodzakelijk en
om

van

geweld te gebruiken

Hamas

die

7

ter

oktober

proportioneel te zijn
•

Zowel Hamas als Israel zijn

als partij

bij dit gewapend conflict gebonden aan

de verplichtingen onder het humanitair oorlogsrecht
•

Het niet naleven van het humanitair oorlogsrecht door de ene partij ontslaat de

andere partij niet van zijn verplichtingen
•

•

•

•

•

•

Burgers dienen zoveel mogelijk te worden ontzien en beschermd Ook dient
humanitaire hulpverlening te worden gefaciliteerd
Schendingen van het humanitair oorlogsrecht dienen onderzocht te worden de
meest
van
het
humanitair
ernstige schendingen
oorlogsrecht zijn
oorlogsmisdrijven
Op basis van de beschikbare informatie lijkt een terechte zorg te bestaan dat
aan
beide
zijden schendingen van het humanitair oorlogsrecht c q
oorlogsmisdrijven zijn gepleegd maar past terughoudendheid daar waar
benodigde informatie ontbreekt om tot een dergelijk oordeel te komen
De doelbewuste moordpartijen door Hamas en hun niet onderscheidende
raketaanvallen op Israelische steden zijn echterzonder meerte kwalificeren als
oorlogsmisdrijven Ook het gijzelen van burgers en het gebruik van burgers als
menselijk schild zijn te beschouwen als een oorlogsmisdrijf
Anderzijds druist de afgekondigde algehele blokkade van Gaza door Israel
zonder meer in tegen de Israelische verplichtingen op basis van het
internationaal recht w o humanitair oorlogsrecht en dit vormt mogelijk een
oorlogsmisdrijf
Andere landen hebben een plicht om naleving van het humanitair oorlogsrecht
door de partijen te bevorderen

Pagina 1 van 7

00003

1415320

Toelichting
I

Datum
16 oktober 2023

Het recht op zelfverdediging

jus ad beHum

Onze Referentie

Heeft Israel het recht om geweld te gebruiken tegen de aanvallen van Hamas

zijn hierbij de juridische grenzen

Wat

Min BuZa 2023 19899 27

Is het optreden van Israel proportioneel

Gewapende aanval
Om een beroep te kunnen doen op het in artikel 51 VN Handvest neergelegde recht
op zelfverdediging dient sprake zijn van een gewapende aanval Aan dit vereiste
lijkt te zijn voldaan met de grootschalige moordpartij en gijzelingen van Israelische
burgers alsmede aanvallen op Israelische steden door Hamas vanaf 7 oktober jl
Staten mogen gebruik maken van dit recht totdat de Veiligheidsraad noodzakelijke
maatregelen heeft genomen ter handhaving van de Internationale vrede en
veiligheid Staten hebben de verplichting de uitoefening van hun recht op
zelfverdediging te melden aan de Veiligheidsraad Daarnaast moet op grond van
het internationaal gewoonterecht moet geweldgebruik ter zelfverdediging voldoen
aan de eisen van noodzakelijkheid en proportionaliteit
Noodzakeli|kheid
De els van noodzakelijkheid komt er kort gezegd op neer dat de uit te voeren
acties noodzakelijk moeten zijn om de gewapende aanval van Hamas te stoppen
Dit betekent niet dat Israel de tegenaanval zou moeten stoppen bij de grens met
de Gazastrook Wei valt punitief gebruik van geweld buiten de grenzen van
noodzakelijke en dus toelaatbare zelfverdediging
Proportionaliteit
De els van proportionaliteit in

het

zelfverdedigingsrecht betekent dat de uit te

acties naar aard omvang en intensiteit in verhouding dienen te staan tot de
oorspronkelijke gewapende aanval i c de aanval van Hamas Daarbij gaat het

voeren

vooral

om

de keuze en de intensiteit van aanwending van instrumenten waarmee

gereageerd op een gewapende aanval
zelfverdedigings operatie a s geheel
macro
Deze afweging is niet beperkt tot een vergelijking tussen het aantal aan
beide zijden gevallen burger slachtoffers
in

een

zelfverdedigingsoperatie

Gekeken

wordt

vooral

naar

de

wordt

militaire

Oordelen over de rechtmatigheid van de recente en voorgenomen acties van Israel

zouden met name uiteen kunnen lopen bij de interpretatie van de proportionaliteit
en

noodzakelijkheid ervan

II Humanitair oorlogsrecht

jus in beilo

internationaal humanitair recht

Wat zijn de mogelljkheden en beperkingen bij het voeren van de gewapende strijd
Wanneer is iets disproportioneel

burgerbevolking
grondoffensief

warden

Is de blokkade onrechtmatig

verpiaatst

Weike

regels

Mag de Gazaanse
gelden
tijdens een

Gewapend conflict
Het conflict tussen Israel
humanitair oorlogsrecht

en

Hamas is

een

gewapend conflict in de zin van het

Het humanitair oorlogsrecht is verankerd in de Verdragen

van Geneve en Aanvullende Protocollen

alsook in het internationaal gewoonterecht
regels over de manieren en middelen van oorlogvoering alsook de
verplichting tot bescherming van degenen die niet of niet langer deelnemen aan
de strijd Het gaat dan niet alleen om burgers en burgerobjecten maar ook om
Het

bevat

Pagina 2 van 7

00003

1415320

gewonde zieke en gevangengenomen strijders Beide partijen zijn gebonden aan
de verplichtingen van het humanitair oorlogsrecht Wei kunnen de verplichtingen
verschillen Israel is partij bij een aantal relevante verdragen terwijl Hamas als
niet statelijke actor alleen aan de gewoonterechtelijke regels is gebonden Het zijn
van partij bij een gewapend conflict en de gebondenheid aan het humanitair
oorlogsrecht geven als zodanig geen legitimering van het gebruik van geweld of
status aan de partijen bij het conflict

Datum
16 oktober 2023
Onze Referentie

Min BuZa 2023 19899 27

Hieronder staat een aantal basisregels waaraan de strijdende partijen zich dienen
te houden

Doelenselectie

Strijdende partijen dienen te alien tijde onderscheid te maken tussen burgers en
strijders en tussen militaire doelen en burgerobjecten Alleen strijders en militaire
doelen mogen worden aangevallen Militaire doelen zijn uitsluitend die objecten die
naar hun aard ligging bestemming of gebruik een daadwerkelijke bijdrage leveren
tot de gevechtshandelingen en waarvan de gehele of gedeeltelijke vernietiging
onder de omstandigheden van dat moment een duidelijk militair voordeel opievert
Burgers en burgerobjecten mogen niet worden aangevallen tenzij zij hun
beschermde status verliezen en een militair doel vormen Dit kan gebeuren als een
burger tijdelijk meedoet aan de gewapende strijd of als een burgerobject gebruikt
wordt om een daadwerkelijke bijdrage te leveren aan de gevechtshandelingen en
uitschakeling ervan een duidelijk militair voordeel opievert
Voorzorasmaatreaelen

Nadat het oordeel is gevormd dat het beoogde object van aanval een militair doel
betreft

dient te worden bezien welke

voorzorgsmaatregelen moeten geworden
bijkomende schade voor burgers te voorkomen of minimaliseren
Strijdende partijen dienen bij elke aanval voorzorgsmaatregelen te nemen Dit
genomen

om

houdt in het
verifieren of het aan te vallen doel daadwerkelijk een militair doel betreft
nemen van

alle praktisch uitvoerbare voorzorgen bij de keuze van middelen en

methoden van aanval om incidenteel verlies van mensenlevens en schade aan

burgerobjecten { collateral damage te voorkomen en deze in elk geval tot het
uiterste te beperken
afzien van een aanval waarbij wordt verwacht dat disproportioneel verlies van
burgerlevens of schade aan hun bezittingen wordt verwacht
staken van een aanval wanneer blijkt dat het toch niet om een militair doel gaat
of wanneer een aanval een disproportioneel verlies onder burgers teweeg zal
brengen verlies mensenlevens verwonding burgers schade burgerobjecten
effectief waarschuwen ten aanzien van aanvallen die de burgerbevolking zouden
kunnen treffen tenzij de omstandigheden dit niet toelaten Een voorbeeld van
die omstandigheden is de situatie waarin het verrassingselement een
noodzakelijk onderdeel is van de aanval of als er geen praktische mogelijkheden
bestaan burgers te waarschuwen
Proportionaliteit
Tenslotte dient te worden beoordeeld of de geplande aanval proportioneel is

Bij de
oorlogsrecht gaat het om specifieke
aanvallen micro en van een aanval als geheel Er dient voorafgaand aan en tijdens
elke aanval steeds een afweging te worden gemaakt tussen enerzijds het
verwachte tastbare en rechtstreekse militair voordeel en anderzijds het te
proportionaliteitseis

van

het

humanitair

Pagina 3 van 7

00003

1415320

verwachten

Datum

schade

bijkomend verlies van mensenlevens verwonding onder burgers
burgerobjecten of een combinatie daarvan Proportionaliteit is geen
de kern is een afweging
rekenkundige maatstaf maar een feitelijke maatstaf

16 oktober 2023

aan

tussen de verwachte schade

materiele schade

en

het militair voordeel

van een

Onze Referentie

Min BuZa 2023 19899 27

bepaalde actie Dit betekent afhankelijk van de feitelijke omstandigheden
bijvoorbeeld dat het uitschakelen van een doelwit dat een groot militair voordeel
vertegenwoordigt een grotere hoeveelheid verwachte bijkomende schade toch kan
rechtvaardigen Het gaat hierbij niet om vergelijking tussen de type middelen die
een partij kan inzetten of het aantal burgerslachtoffers dat in totaliteit aan beide
zijden valt te betreuren
Humanitaire hulpverlenina en noden buraerbevolkina

Humanitaire hulpverleners en humanitaire hulpgoederen dienen door de strijdende

partijen te worden ontzien en beschermd Strijdende partijen moeten de snelle en
ongehinderde doortocht van onpartijdige humanitaire hulp toestaan en faciliteren
maar mogen deze humanitaire hulp wel controleren
Het uithongeren van de
burgerbevolking als methode van oorlogvoering is verboden Ook is het verboden
om objecten die onmisbaar zijn voor het overleven van de burgerbevolking aan te
vallen of te vernietigen
OorloQsmisdriiven
Niet alle schendingen van het humanitair oorlogsrecht vormen

oorlogsmisdrijven
oorlogsmisdrijven vallen alleen de meest serieuze schendingen
van het humanitair oorlogsrecht
Hieronder wordt een aantal oorlogsmisdrijven
weergegeven die relevant kunnen zijn in de huidige context
Onder het begrip

Het opzettelijk aanvallen van de burgerbevolking of individuele burgers
Het opzettelijk gebruikmaken van uithongering van burgers als methode van
oorlogvoering door hun voorwerpen te onthouden die onontbeerlijk zijn voor
hun overleving waaronder het opzettelijk belemmeren van de aanvoer van
hulpgoederen zoals voorzien in de Verdragen van Geneve
Het

uitvoeren

van

een

niet onderscheidende

aanval

waardoor

de

burgerbevolking of burgerobjecten worden getroffen in de wetenschap dat een
zodanige aanval buitensporig verlies van mensenlevens verwondingen van
burgers of schade aan burgerobjecten zal veroorzaken
Het opzettelijk inzetten van een aanval in de wetenschap dat een dergelijke
aanval disproportionele verliezen aan levens of letsel onder burgers of schade
aan burgerobjecten zal veroorzaken
Het gebruikmaken van de aanwezigheid van een burger of een andere
beschermde persoon teneinde bepaalde punten gebieden of strijdkrachten te
vrijwaren van militaire operaties gebruik als menselijke schilden
Het aanvallen of bombarderen van steden dorpen woningen of gebouwen die
niet worden verdedigd en geen militair doelwit zijn
Het opzettelijk aanvallen van gebouwen materieel medische eenheden en
transport alsmede personeel dat gebruik maakt van Rode Kruis of Rode Halve
Maan emblemen
Het opzettelijk aanvallen richten op personeel

installaties

materieel

eenheden

of

voertuigen betrokken bij humanitaire hulpverlening of vredesmissies
overeenkomstig het Handvest van de Verenigde Naties zolang deze als burger
recht hebben op de bescherming die aan burgers of burgerobjecten wordt
verleend krachtens het Internationale recht inzake gewapende conflicten
Pagina 4 van 7

00003

1415320

Het opzettelijk aanvallen richten op gebouwen
bestemd voor godsdienst
kunst
historische
onderwijs
wetenschap of charitatieve doeleinden
monumenten
ziekenhuizen en plaatsen waar zieken en gewonden worden
samengebracht mits deze geen militair doelwit zijn

Datum
16 oktober 2023
Onze Referentie

Min BuZa 2023 19899 27

Schendinoen humanitair oorloasrecht in het conflict tussen Hamas en Israel

Regelmatig

met

inbegrip van de afgelopen periods sinds 7 oktober jl

wordt de

vraag gesteld of gedragingen van Hamas en Israel een schending vormen van het
humanitair oorlogsrecht of zelfs een oorlogsmisdrijf zijn Gedegen onafhankelijk
onderzoek zal

nodig zijn om dit te kunnen vaststellen en zeker ten aanzien van
oorlogsmisdrijven zal de vaststelling daarvan in beginsel aan een inter nationale
rechter zijn Op basis van beschikbare informatie lijkt evenwel terechte zorg te
bestaan
dat door beide
partijen schendingen van het oorlogsrecht c q
oorlogsmisdrijven zijn gepleegd zoals hieronder toegelicht
•

De

doelbewuste

moordpartijen

door

Hamas

en

hun

niet onderscheidende

raketaanvallen op Israelische steden zijn zonder meer te kwalificeren als
oorlogsmisdrijven Ook het gijzelen van burgers en het gebruik van gegijzelde

burgers of militairen als menselijk schild zijn te beschouwen als een
oorlogsmisdrijf Er bestaat een plicht voor Hamas om waar mogelijk de
burgerbevolking uit de nabijheid van militaire doelen te verwijderen maar
Hamas heeft de burgerbevolking juist opgeroepen in Noord Gaza te blijven
Daden van geweld of bedreiging met geweld waarvan het belangrijkste oogmerk
is de burgerbevolking angst aan te jagen zijn verboden
♦

•

De grootschalige Israelische luchtaanvallen op Gaza

met groot verlies onder de
burgerbevolking en veel schade aan burgerobjecten geven eveneens aanleiding
tot zorg over de naleving van het humanitair oorlogsrecht Zonder precieze
gegevens en omstandigheden van een aanval is een beoordeling over
rechtmatigheid echter beperkt en is terughoudendheid geboden Informatie
over de militaire doelen die werden beoogd bij een aanval zal immers voor
buitenstaanders niet altijd beschikbaar zijn
omdat doelenselectie vaak
gebaseerd is op geheime inlichtingen Ook een burgerobject zou door het
gebruik van dit object voor militaire doeleinden een militair doel kunnen
worden en een aanval hierop zou derhalve rechtmatig kunnen zijn Daarnaast
is het aantal burgerslachtoffers dat bij een aanval valt alleen onvoldoende om
een gefundeerd oordeel te kunnen vellen over de rechtmatigheid van een
aanval Hoge aantallen burgerslachtoffers onderstrepen wel de noodzaak van
verder onafhankelijk onderzoek

De afgekondigde algehele blokkade van Gaza door Israel

waardoor geen water

voedsel

medicijnen en brandstof meer naar een noodlijdende burgerbevolking
in Gaza kunnen gaan druist evident in tegen de Israelische verplichtingen op
basis van het humanitair oorlogsrecht waaronder het bezettingsrecht ten
opzichte van de burgers en hulpverleners in Gaza Mogelijk vormt dit ook een
oorlogsmisdrijf doelbewust uithongeren van de burgerbevolking
•

De Israelische oproep

aan burgers om Noord Gaza te verlaten lijkt te zijn
ingegeven door de mogelijkheid die het humanitair oorlogsrecht biedt om de
burgerbevolking bij uitzondering te verplaatsen indien hun veiligheid of
dwingende militaire redenen dit vereisen In dat geval dienen alle mogelijke
maatregelen te worden genomen om deze burgers in behoorlijke

Pagina 5 van 7

00003

1415320

omstandigheden elders op te vangen v w b onderdak hygiene gezondheid
veiligheid voedsel en water In de huidige omstandigheden in Gaza waar ook
een algehele blokkade is afgekondigd lijkt hiervan geen sprake De oproep kan
ook worden gezien als invulling door Israel van de oorlogsrechtelijke plicht de
burgerbevolking te waarschuwen

Datum
16 oktober 2023
Onze Referentie

Min BuZa 2023 19899 27

III Naleving van Internationale verplichtingen

Welke mogelijkheden zijn er om de naleving van Internationale verplichtingen door
departijen afte dwingen
Onderzoek naar schendinaen humanitair oorloasrecht
Voor een beoordeling of er sprake is van schending van het humanitair oorlogsrecht
of zelfs

van oorlogsmisdrijven
is het nodig alle feiten en omstandigheden te
Op basis van het humanitair oorlogsrecht hebben partijen de verplichting
een onafhankelijk onderzoek in te stellen naar alle beweerdelijke schendingen van
het recht Als zij dat niet kunnen of willen doen zou een internationaal onderzoek
aan de orde kunnen zijn

kennen

Rol van derde Staten zoals Nederland
Staten hebben op basis van het humanitair oorlogsrecht de plicht om naleving van

het humanitair oorlogsrecht te bevorderen

te

doen naleven

to ensure respect

Het oproepen van partijen in dit conflict om het humanitair oorlogsrecht na te leven
evenals het

aanspreken van partijen bij concrete zorgen over naleving geven
belangrijke invulling aan deze verplichting Ook het oproepen tot het instellen van
onafhankelijke onderzoek naar beweerdelijke schendingen is van belang Nederland
zou hier in contacten met Israel en de Palestijnse autoriteiten verder voor kunnen
pleiten
Rol van Internationale aerechtshoven en tribunalen
Individuele strafrechteUjke aansprakelijkheid
voor

het Internationaal Strafhof

Israel is geen

partij bij het Statuut

Palestina is wel toegetreden tot het Statuut en

het Strafhof heeft beslist dat het rechtsmacht heeft over Internationale misdrijven

die sinds 2014 zijn gepleegd in dit conflict in de

Palestijnse gebieden De huidige
vijandelijkheden vallen hieronder waardoor het opnieuw verwijzen van de situatie
naar
het Internationaal Strafhof juridisch gezien niet noodzakelijk is
Voor
Nederland geldt dat dit ook niet kan omdat Nederland de Palestijnse Gebieden niet
erkent als staat Het is aan het Strafhof om te bepalen of het lopende onderzoek
moet worden uitgebreid Nederland reageert in de regel niet inhoudelijk op lopende
onderzoeken vanwege de onafhankelijkheid van het Strafhof
Staatsaansprakelijkheid
een

Een oordeel

arbitraal tribunaal is alleen

van

het Internationaal Gerechtshof

mogelijk indien staten

IGH

of

de rechtsmacht hebben

aanvaard
•

Israel is weliswaar

partij bij verschillende relevante multilaterale verdragen
a
voorzien niet in verplichte geschillenbeslechting of b
bevatten het recht om daarbij een voorbehoud te maken waarvan Israel in alle
gevallen gebruik heeft gemaakt met uitzondering van het Genocideverdrag
Indien er bewijs zou zijn van een dreigende genocide zou een staat Israel
aansprakelijk kunnen stellen op grond van dat verdrag voor het IGH In dat
geval zouden andere staten kunnen intervenieren in de procedure om een
juridische visie te geven op de constructie van het verdrag
maar

die verdragen

Pagina 6 van 7

00003

1415320

•

Palestina is weliswaar partij bij verschillende relevante multilaterale verdragen

Datum

maar geen daarvan voorziet in

16 oktober 2023

verplichte geschillenbeslechting

Nederland heeft

Palestina ook niet als staat erkend

en

derhalve ook niet als partij

multilaterale

is

het

verdragen Hierdoor
Palestina aansprakelijk te stellen
Advies

voor

Nederland

niet

bij deze
mogelijk

Onze Referentie

Min BuZa 2023 19899 27

De AWN heeft het IGH op 30 december 2022 verzocht om een advies over

de

rechtsgevolgen van de voortdurende Israelische bezetting en praktijken in de
bezette gebieden waarbij naar verwachting ook vraagstukken van zelfverdediging
en humanitair oorlogsrecht aan de orde zullen komen Uw voorganger heeft pas na
het verstrijken van de deadline van het Hof besloten om daaraan deel te nemen
Het Hof heeft de Nederlandse schriftelijke bijdrage aan de procedure niet meer
willen toelaten Nederland kan nog wel deelnemen aan de mondelinge fase van de
procedure later dit jaar of begin volgend jaar

Pagina 7 van 7

00003

1415320