Toekomstagenda ‘Zorg en ondersteuning voor
mensen met een beperking’

Inhoudsopgave
Programmatische uitwerking Toekomstagenda........................................................................ 4
Inleiding ......................................................................................................................... 4
Doel Toekomstagenda ...................................................................................................... 4
Programmatische uitwerking.............................................................................................. 4
Onderwerpen van de Toekomstagenda................................................................................ 5
Context ........................................................................................................................... 7
Tot slot: ruimte om te leren............................................................................................... 7
Hoofdstuk 1. Complexe zorg ............................................................................................ 8
Inleiding ......................................................................................................................... 8
Speerpunt 1: Een solide kennisinfrastructuur ....................................................................... 8
Speerpunt 2 Kwalitatief goede en passende zorg die duurzaam en betaalbaar is ...................... 9
Speerpunt 3: Vroegsignalering en preventie ...................................................................... 12
Hoofdstuk 2. Licht Verstandelijke Beperking ......................................................................... 15
Inleiding ....................................................................................................................... 15
Wat willen we bereiken?.................................................................................................. 16
Speerpunt 1. Zorg zonder schotten .................................................................................. 16
Speerpunt 2. Talentontwikkeling ...................................................................................... 17
Speerpunt 3. Bewustwording o.a. door inzet ervaringsdeskundigen ...................................... 19
Speerpunt 4. Kennisontwikkeling en kennisdeling ............................................................... 20
Hoe dragen de acties bij aan het bereiken van het doel? ..................................................... 21
Hoe meten we dat we het doel hebben bereikt? ................................................................. 21
Hoofdstuk 3. Cliëntondersteuning........................................................................................ 23
Inleiding ....................................................................................................................... 23
Proces .......................................................................................................................... 23
Wat willen we bereiken in 2026: resultaten en speerpunten................................................. 23
Speerpunt 1: Inzetten op de kwaliteit van cliëntondersteuning............................................. 24
Speerpunt 2: Verbeteren overgang tussen Wmo- en Wlz-cliëntondersteuning ........................ 26
Speerpunt 3: Vergroten bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning ....................... 27
Monitoring en evaluatie ................................................................................................... 28
Thema 4. Zorgtechnologie en innovatie ............................................................................... 30
Inleiding ....................................................................................................................... 30
Wat willen we bereiken?.................................................................................................. 30
Wat gaan we doen? ........................................................................................................ 30
Speerpunt 1. Implementeren en opschalen van zorgtechnologie .......................................... 30
Speerpunt 2. Het gebruik van data en voorbereiden op toekomstige technologische
ontwikkelingen............................................................................................................... 33
Speerpunt 3. Medewerker van de toekomst ....................................................................... 34
Speerpunt 4. Sociale innovatie ......................................................................................... 35
Hoofdstuk 5. Arbeidsmarkt & vakmanschap .......................................................................... 38
Inleiding ....................................................................................................................... 38

2

Wat gaan we doen? ........................................................................................................ 38
Speerpunt 1. Boeien: voldoende instroom, opleidingen aantrekkelijker maken ....................... 39
Speerpunt 2. Binden: professionals behouden, ontwikkelen van het beroep ........................... 41
Speerpunt 3. Benutten: beter benutten van al aanwezige kennis en ervaring ......................... 44
Hoofdstuk 6: Levenslang, levensbreed Wmo......................................................................... 48
Inleiding ....................................................................................................................... 48
Speerpunt 1. ‘Passende beschikkingsduur’ als norm ........................................................... 48
Speerpunt 2. Passende zorg en ondersteuning ................................................................... 49
Speerpunt 3. Kennisontwikkeling en –ontsluiting ................................................................ 52
7. Monitoring .................................................................................................................... 54
Per hoofdstuk ................................................................................................................ 54
Overkoepelend............................................................................................................... 54
8. Financiën ..................................................................................................................... 55
9.

Sturing en organisatie................................................................................................. 56
Governance structuur ..................................................................................................... 56
Overzicht werkgroepen ................................................................................................... 57

Bijlage ............................................................................................................................. 59
Relatie met andere programma’s en akkoorden ................................................................. 59

3

Programmatische uitwerking Toekomstagenda
Inleiding
Nederland wil een inclusieve samenleving zijn, waar iedereen naar wens en vermogen mee kan
doen. De basis hiervoor is de bekrachtiging van het VN-verdrag handicap door de Nederlandse
overheid in 2016. De afgelopen jaren is daar via verschillende programma’s aan gewerkt. Met het
programma Onbeperkt meedoen is invulling gegeven aan de coördinerende rol van het ministerie
van VWS bij de implementatie van het VN-verdrag handicap. Met het programma Volwaardig
Leven is een succesvolle impuls aan de beweging richting toekomstbestendige gehandicaptenzorg
gegeven, gericht op mensen met een intensieve zorg- en ondersteuningsvraag.

Doel Toekomstagenda
De partijen die betrokken waren bij het programma Volwaardig Leven realiseren zich dat het
werken aan een toekomstbestendige gehandicaptenzorg gaat om een grotere en complexere
opgave, waarvoor meer tijd nodig is om te komen tot structurele oplossingen die over domeinen
heen kijken. Het zorgen voor samenhang, borging en opschaling van de resultaten van Volwaardig
Leven is daar een belangrijke stap in. Er zit grote meerwaarde in het vasthouden en benutten van
de energie die onder dit programma bij alle betrokken partijen is ontstaan. De ‘Toekomstagenda:
zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking’ speelt daar op in. Met deze agenda geven
partijen aan met elkaar een verantwoordelijkheid te voelen om de in gang gezette beweging naar
toekomstbestendige zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking robuuster te maken.

Programmatische uitwerking
In april 2021 is de Toekomstagenda vastgesteld door de partijen die de agenda samen hebben
opgesteld en door de toenmalige minister voor Medische zorg en Sport naar de Tweede Kamer
gestuurd. Sindsdien heeft de wereld niet stilgestaan. In afwachting van een nieuw kabinet zijn de
partijen verder met elkaar in gesprek gegaan over de vraag hoe de Toekomstagenda in de praktijk
vorm zou moeten krijgen. Daarnaast hebben Zorgverzekeraars Nederland en de VGN met elkaar
bestuurlijk afspraken gemaakt over de transitie naar een toekomstbestendige gehandicaptenzorg.
Het nieuwe kabinet, dat in januari 2022 is aangetreden, heeft dit voorjaar besloten middelen vrij
te maken voor het uitvoeren van de Toekomstagenda. Deze ontwikkelingen bij elkaar hebben bij
de partijen van de Toekomstagenda geleid tot de afspraak om te komen tot een concretisering,
waarbij Toekomstagenda 2021, bestuurlijke afspraken en financiële middelen bij elkaar worden
gebracht voor de periode 2023-2026 via een programmatische uitwerking. Daarbij hebben zij ook
het Visiedocument gehandicaptenzorg 2030 betrokken. Dit document maakte de VGN eind 2020
samen met mensen met een beperking, hun verwanten, zorgprofessionals en maatschappelijke
partners en speelt eveneens in op de uitdagingen waarvoor de sector zich gesteld ziet.
Ieder hoofdstuk van de Toekomstagenda is voorzien van concrete acties. Aan deze concretisering
is invulling gegeven door de werkgroepen die sinds december 20201 bezig zijn met een uitwerking
van de thema’s van de Toekomstagenda. Iedere werkgroep kent een andere samenstelling aan
veldpartijen. Zij zullen tijdens de looptijd van de Toekomstagenda sturen op de doelstellingen die
bij ‘hun’ thema horen.

1

Het proces rond het zesde hoofdstuk (Levenslang, levensbreed Wmo) is later van start gegaan en wordt bij
het desbetreffende hoofdstuk toegelicht.

4

Onderwerpen van de Toekomstagenda
De onderwerpen van de Toekomstagenda zijn daar niet toevallig in terecht gekomen. Het zijn niet
alleen dé thema’s waar partijen met elkaar de komende periode de focus op willen leggen, ze
hangen ook met elkaar samen. Dat is terug te zien in de programmatische uitwerking, waarbij
gekozen is voor drie doelgroepen die elkaar soms overlappen, hetgeen de complexiteit van hun
zorgvraag illustreert, en drie randvoorwaardelijke onderwerpen die niet alleen alle drie invloed
kunnen hebben op de manier waarop de zorg en ondersteuning is ingericht, maar die ook elkaar
kunnen beïnvloeden. Ieder hoofdstuk sluit zoveel mogelijk aan bij de andere hoofdstukken uit de
Toekomstagenda. Daarmee wordt de uitvoering van maatregelen zoveel mogelijk in samenhang
opgepakt. In de verdere uitwerking bewaken we bovendien dat er aandacht is voor de vraag hoe
de verschillende acties uitwerken voor de leveringsvormen PGB, MPT en VPT. We benutten daarbij
zoveel mogelijk de ervaringen en de kennis van ervaringsdeskundigen. We lichten de thema’s van
de Toekomstagenda hieronder kort toe.
Het eerste hoofdstuk richt zich op de groep mensen met een beperking in de langdurige zorg met
een complexe zorgvraag. Het is een uitdaging voor hen passende zorg te organiseren. Het gaat
vaak om mensen met een verstandelijke beperking en/of niet aangeboren hersenletsel en/of
ernstig meervoudige beperkingen en vaak in combinatie met ernstig onbegrepen gedrag en/of
psychiatrische problematiek. Zij hebben vaak zorg nodig op het grensvlak van de
gehandicaptenzorg en de geestelijke gezondheidszorg. Voor hen is de context (zowel de fysieke,
sociale als organisatorische omgeving) waarin ze zorg en ondersteuning krijgen van cruciaal
belang. Deze moet passen bij hun behoefte en genoeg rust en stabiliteit bieden aan zowel henzelf
en hun naasten als hun zorgverleners. Door aandacht te hebben voor de gehele keten van zorg en
ondersteuning, en gericht te sturen op vroegsignalering, kan eerder in het leven van mensen
adequate zorg en ondersteuning worden geboden. Om die reden hangt het hoofdstuk over
complexe zorgvragen samen met bijvoorbeeld het hoofdstuk over cliëntondersteuning en het
hoofdstuk levenslang, levensbreed Wmo.
Een fijne plek om te wonen, een baan of studie waarin je nieuwe dingen leert en vrienden en
familie om je heen. Net als iedereen willen de ongeveer 1,1 miljoen mensen met een Licht
Verstandelijke Beperking (LVB) een goed leven leiden. Een leven waarin ze mee kunnen doen
en waarin ze iets toevoegen aan hun omgeving. Iedereen kan immers zijn steentje bijdragen aan
de samenleving door zijn talenten in te zetten. En als mensen met een LVB op het juiste moment
passende hulp of zorg krijgen, vergroot dit de kans dat het hun lukt om hun leven naar wens te
leiden. Daarom zijn mensen met een licht verstandelijke beperking de tweede groep waarop de
Toekomstagenda zich richt. Juist voor deze groep komt de noodzaak van domeinoverstijgend
samenwerken extra prominent naar voren. Er zijn raakvlakken met alle andere hoofdstukken,
maar in het bijzonder met het hoofdstuk levenslang, levensbreed Wmo.
De meeste mensen vinden zelf de toegang tot de zorg en ondersteuning die zij nodig hebben.
Sommigen hebben hierbij iemand nodig die tijdelijk naast hen staat en met hen meedenkt.
Bijvoorbeeld omdat de zorg- of ondersteuningsvraag complex is en/of geen generiek aanbod lijkt
te bestaan om in hun specifieke ondersteuningsbehoefte te voorzien. Onafhankelijke
cliëntondersteuning (OCO) wordt dan ingezet om mensen te helpen de toegang tot de juiste
zorg en ondersteuning te vinden. Hoofdstuk 3 van de Toekomstagenda richt zich daarop, als
randvoorwaardelijk thema. Gemeenten en de zorgkantoren zijn er voor verantwoordelijk dat
cliënten met hun naasten, die daar behoefte aan hebben, ook daadwerkelijk cliëntondersteuning
ontvangen. Het bestaande generieke aanbod van cliëntondersteuning vanuit de Wmo/Jeugdwet en
de Wlz sluit niet altijd voldoende aan bij de behoeften van cliëntgroepen met een levenslange
beperking. Cliënten die aangewezen zijn op complexe en/of levenslange zorg en hun naasten,
geven bijvoorbeeld aan behoefte te hebben aan (terugkerende) domeinoverstijgende, levensbrede
ondersteuning die meedenkt– en beweegt vanuit hun behoeften. Daarnaast geldt dat de behoefte
aan cliëntondersteuning afneemt, naarmate de toegang tot zorg en ondersteuning beter aansluit
bij de cliëntreis van de mensen die het betreft. Daarom raakt het hoofdstuk over
cliëntondersteuning bijvoorbeeld sterk aan het hoofdstuk levenslang, levensbreed Wmo, maar ook
aan het hoofdstuk complexe zorg.
5

Het is zaak om creatief om te gaan met de tekorten op de arbeidsmarkt. Hoe kunnen we in de
zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking anders werken en het anders organiseren?
In de hoofdstukken technologie en innovatie en vakmanschap en arbeidsmarkt staan acties
die hier uitwerking aan geven. Ook deze hoofdstukken behoren tot de randvoorwaardelijke
thema’s die raken aan alle doelgroepen uit de Toekomstagenda.
Door gebruik te maken van technologie worden nog meer mogelijkheden aangeboord om de
leefwereld van mensen met een beperking te vergroten, kunnen zij meer regie uitoefenen in hun
dagelijks leven of ontstaan er meer mogelijkheden om in hun zorgvraag te voorzien. Wanneer
goed gekozen en geïmplementeerd, kan de inzet van zorgtechnologie er ook voor zorgen dat
zorgverleners meer plezier hebben in hun werk. Niet alleen zien zij het effect op de kwaliteit van
leven van mensen met een beperking; ze weten zich goed ondersteund in hun werk en kunnen
nog passender worden ingezet. Zo kunnen we beter omgaan met de schaarste aan zorgverleners.
Zorgtechnologie heeft de potentie om de manier van werken en ondersteuning te veranderen naar
een moderne manier van zorg verlenen met oog voor kwaliteit en efficiëntie.
Om de zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking en hun naasten op een goede
manier te blijven bieden en het werk met de mensen/professionals die wel beschikbaar zijn goed
uit te kunnen voeren moeten we toe naar andere manieren hoe we zorg en ondersteuning
organiseren. Anticiperen op een realistisch beeld van de toekomst.
Een van de mogelijkheden in dit verband is het nog beter benutten van het netwerk van de
bewoner zelf in de zorg en ondersteuning. Cliëntenorganisaties geven aan graag mee te willen
denken over het beter samenbrengen van formele en informele zorg, maar niet als oplossing van
het arbeidsmarktprobleem. Zij wijzen erop dat de periode waarin ouders de verantwoordelijkheid
en bijbehorende zorgen hebben voor een kind met een beperking moeilijk te vergelijken is met de
positie van naasten in bijvoorbeeld de ouderenzorg, voor wie die periode over het algemeen veel
korter is. In de Toekomstagenda is dit onderwerp weliswaar opgenomen onder het vijfde hoofdstuk
(arbeidsmarkt en vakmanschap), maar expliciet met het doel om te komen tot een meer
gelijkwaardige positie van het netwerk om de cliënt heen naast de zorgprofessional.
De inzet op voldoende instroom van nieuwe medewerkers en behoud van zittende medewerkers
blijft desalniettemin ook van groot belang. Hoofdstuk 5 doet ook daar voorstellen voor,
bijvoorbeeld om nog meer regionaal samen op te trekken opdat bijvoorbeeld volwaardige
contracten met verschillende werkgevers makkelijker van de grond komen. Ook gaat het om het
samenstellen van een optimaal team waar eenieder elkaar versterkt en professionals elkaar vanuit
hun competenties aanvullen en ruimte krijgen in hun ontwikkeling.
Diverse partijen, waaronder cliëntenorganisaties en betrokkenen uit de zorgsector, constateerden
dat de agenda aanvullingen vereiste voor de doelgroep mensen die een levenslange,
levensbrede beperking hebben, thuis wonen en voor wie Wmo-ondersteuning nodig is om
met eigen regie volwaardig te kunnen participeren in de samenleving. Denk aan dagbesteding of
begeleiding. Om deze reden is het hoofdstuk Levenslang, levensbreed Wmo opgesteld, gericht op
deze groep ‘thuiswonenden’. Dit is een grote en heterogene groep mensen met verschillende
(ondersteunings)behoeften en een verschillende mate van zelfredzaamheid. De overeenkomst is
dat ze een beperking hebben die niet over gaat, zoals een fysieke beperking, autisme, NAH, een
chronische ziekte, een ontwikkelingsstoornis die op jonge leeftijd is ontstaan of een licht
verstandelijke beperking. Met name waar het gaat om mensen met een licht verstandelijke
beperking, zijn er sterke raakvlakken tussen het hoofdstuk over LVB en dit hoofdstuk. Bij de
complexere thuiswonende cliënt zit hier ook een raakvlak met het hoofdstuk cliëntondersteuning,
omdat het zo snel mogelijk inzetten van de juiste zorg en ondersteuning complexiteit kan
verkleinen.

6

Context
De Toekomstagenda staat niet op zichzelf. Zoals eerder aangegeven, wordt het beleid voor
mensen met een beperking overkoepelend ingevuld door de ambitie een inclusieve samenleving te
willen zijn, waar iedereen naar wens en vermogen mee kan doen. Die ambitie wordt ingevuld door
de vervolgaanpak van het programma Onbeperkt Meedoen, waarin het ministerie werkt aan het
toegankelijker en inclusiever maken van de samenleving. Vijf actielijnen, die met allerlei partijen
worden uitgewerkt, zijn daar leidend in. Met de Toekomstagenda creëren we voor mensen met een
beperking en een zorg- of ondersteuningsvraag de randvoorwaarden voor die goede zorg en
ondersteuning. Voor een aantal doelgroepen uit de Toekomstagenda gaat het daarbij ook om de
vraag wat voor hen een betekenisvol leven is.
Naast deze programma’s die direct gericht zijn op mensen met een beperking zijn er ook andere
akkoorden of (kabinets)programma’s die in meer of mindere mate van invloed kunnen zijn op de
zorg en ondersteuning aan mensen met een beperking. Te denken valt aan het landelijk akkoord
‘Transitie naar een toekomstbestendige gehandicaptenzorg’ van VGN en ZN of het
kabinetsprogramma ‘Een thuis voor iedereen’. In de bijlage wordt beschreven welke relatie er is
tot overige akkoorden en programma’s.

Tot slot: ruimte om te leren
Deze programmatische uitwerking is een concretisering van de op hoofdlijnen beschreven acties
uit de Toekomstagenda. De komende periode zal bestaan uit het verder invullen van de uitvoering
en het zoeken van partnerschappen om die uitvoering te begeleiden. Daarbij geldt nadrukkelijk dat
de wijze waarop de acties worden uitgevoerd niet in beton is gegoten. Juist bij het verder op gang
brengen van een beweging hoort dat er ruimte is om te leren en tussentijds bij te stellen. De
werkgroepen die onder de Toekomstagenda functioneren hebben daarin de regie.

7

Hoofdstuk 1. Complexe zorg
Inleiding
In de afgelopen jaren is een beweging op gang gekomen om de zorg voor mensen met een
complexe zorgvraag te verbeteren. We vinden dat iedereen, ook mensen met een complexe
zorgvraag, moet kunnen rekenen op kwalitatief goede en passende zorg. Ieder(in), VGN, VWS en
ZN/zorgkantoren hebben hiervoor drie2 speerpunten voor de komende jaren vastgesteld:
1. Het opbouwen van een solide kennisinfrastructuur voor mensen met een complexe
zorgvraag;
2. Kwalitatief goede en passende Wlz zorg die duurzaam en betaalbaar is;
3. Vroegsignalering en goede toeleiding.
Nadrukkelijk moet hierbij worden aangetekend dat deze speerpunten zich in de uitwerking richten
op het bijdragen aan een toekomstbestendige gehandicaptenzorg. Daarnaast kent de
gehandicaptenzorg ook zeer urgente vraagstukken in de complexe zorg, waarover partijen met
elkaar in gesprek zijn en blijven om te zoeken naar oplossingen.

Speerpunt 1: Een solide kennisinfrastructuur
Om goede en passende zorg te bieden is het ontwikkelen en delen van kennis essentieel voor
mensen met een complexe zorgvraag. Hierdoor worden deze mensen die te maken hebben met
ernstig bijkomende problematiek in de gehandicaptenzorg beter ondersteund, wat een betere
kwaliteit van leven geeft. Om dit te bereiken wordt in de komende jaren een adequate
kennisinfrastructuur opgezet waarin kennisontwikkeling, kennistoepassing, kennisdeling en
kennisborging voor de doelgroepen NAH+, EVB+, LVB+, (Z)EVMB en autisme.
Maatschappelijk doel
Door kennisontwikkeling en -deling over specifieke doelgroepen bijdragen aan kwaliteit van leven
en goede, passende zorg voor iedereen met een complexe zorgvraag.
Wat willen we hebben bereikt in 2026?
Er zijn kennisnetwerken tussen zorgorganisaties, kennispartners en andere relevante partijen
ontwikkeld voor specifieke doelgroepen met een complexe zorgvraag (NAH+, LVB+ en EVB+).
Voor de doelgroepen VG en autisme en EMB/ZEVMB is onderzocht wat er nodig is.
Acties:
1.1 NAH+
Voor de doelgroep NAH+ wordt aangesloten bij de ontwikkeling van de kennis- en expertisecentra
voor specifieke groepen onder regie van de Commissie Expertisecentra Langdurige Zorg (CELZ).
Voor deze doelgroep wordt gewerkt aan het opbouwen van een doelgroep netwerk, kennis- en
expertisecentra.
1.2 EVB+ en LVB+
Voor de doelgroepen LVB+ en EVB+ is in het afgelopen half jaar duidelijk geworden dat de
omvang van deze groepen groter is verwacht, en zij niet onder de definitie ‘laag volume’ vallen.
Hierdoor is het niet passend om aan te sluiten bij de kennisinfrastructuur waarin via CELZ
expertisecentra worden ontwikkeld voor de ‘laag volume hoog complex’ groepen. Om een
adequate kennisinfrastructuur op te zetten voor de doelgroepen LVB+ en EVB+ wordt een aparte
projectorganisatie opgezet.

2 Het vierde speerpunt dat eerder benoemd is, zorg voor mensen die tussen wal- en schip vallen, is

opgenomen in het hoofdstuk levenslang, levensbreed Wmo.

8

In 2022 en 2023 zet deze projectorganisatie een adequate kennisinfrastructuur op waarin
kennisontwikkeling, deling, toepassing en borging voor de doelgroepen EVB+ en LVB+ wordt
georganiseerd. In de stuurgroep participeren een vertegenwoordiging van zorgorganisaties
specifiek voor deze doelgroepen, VGN, cliëntenorganisaties en VWS.
Onder leiding van een externe projectleider werken inhoudelijke werkgroepen
(verwanten/ervaringsdeskundigen en professionals) aan twee opdrachten:
1. Voorstel maken hoe het kennisdelen tussen professionals, verwanten en zorgorganisaties
gestimuleerd en versterkt kan worden in een netwerk, dit in verbinding met de bestaande
kennispartners/vindplaatsen van kennis en in relatie met de andere werkgroep (EVB+, dan
wel LVB+);
2. Opstellen van toetsbare criteria voor een specifieke doelgroep voorzien van een voorstel
hoe deze te toetsen zijn. De criteria worden gebaseerd op de elementen die zijn benoemd
in het projectplan expertise (zoals ook opgenomen in het adviesrapport LVB+ en EVB+).
Op basis van deze resultaten geeft de stuurgroep in afstemming met het veld het proces van
zichtbaar maken welke organisatie welke expertise heeft verder vorm.
1.3 (Z)E(V)MB
Voor deze doelgroepen willen we als vervolg gaan onderzoeken welke stappen nodig zijn om te
werken aan kennisontwikkeling en kennisdeling. In 2022 en 2023 gaat een nieuw te vormen
werkgroep EMB aan de slag met het afbakenen van de doelgroep EMB. Ook wordt door deze
werkgroep in kaart gebracht welke zorgaanbieders de benodigde expertise in huis hebben. De
werkgroep besteedt expliciet aandacht aan de afbakening EMB/ZEVMB. De werkgroep sluit aan bij
de ontwikkelingen rond de kennisinfrastructuur voor de langdurige zorg. Partijen zoals platform
EMG, de aanpak ‘Wij zien je wel’, 2CU en de VGN worden in ieder geval betrokken.

Speerpunt 2 Kwalitatief goede en passende zorg die duurzaam en betaalbaar is
Iedereen met een Wlz-indicatie heeft recht op kwalitatief goede en passende zorg. De afgelopen
jaren hebben we vooral gekeken naar mensen met een complexe zorgvraag die geen passende
zorg konden krijgen vanuit de reeds bestaande plekken. Voor hen zijn, waar nodig,
maatwerkplekken gecreëerd.
Daarnaast is er veel onderzoek gedaan naar knelpunten bij het organiseren en leveren van zorg en
ondersteuning aan cliënten met een complexe zorgvraag.
Deze toekomstagenda gaat verder op de acties die reeds zijn ingezet. We kijken hierbij
nadrukkelijk naar de groep mensen met een beperking die een complexe zorgvraag hebben, maar
geen maatwerkplek vragen. Hierbij richten we ons vooral op de zorgvraag van mensen met een
VG6 en VG7 indicatie.
Maatschappelijk doel
We willen dat iedereen, dus ook mensen met een complexere zorgvraag, toegang heeft tot
kwalitatief goede en passende zorg. Hier gaan we ons de komende jaren verder voor inzetten.
Voldoende beschikbare passende plaatsen, voldoende bekwaam personeel, expertise en adequate
financiering zijn hierin belangrijke randvoorwaarden.
Wat willen we hebben bereikt in 2026?
Er zijn veel verschillende signalen dat de zorg voor de groep cliënten in de zwaardere VG-profielen
knelt. Er lijkt een mismatch te zijn tussen de inhoud en de financiering van de zorg. Kwaliteit,
betaalbaarheid, de toenemende zorgvraag en de organisatie van de zorg komen bij elkaar in dit
vraagstuk.
Om ervoor te zorgen dat op termijn iedereen toegang heeft en houdt tot kwalitatief goede en
passende zorg is actie op diverse terreinen nodig. In de programmatische uitwerking van de

9

Toekomstagenda ligt de focus op de periode 2022-2026. In deze periode werken we als partijen
samen aan de volgende resultaten:
Er is door middel van onafhankelijk onderzoek vastgesteld welke zorgprofielen en
bijbehorende tarieven passend zijn voor cliënten met een VG6- en VG7-zorgvraag.
In 2026 is er consensus over wat kwalitatief goede en passende zorg is voor mensen met
een complexe zorgvraag, is deze vastgelegd en zijn ten minste 40 zorgaanbieders actief
aan de slag met de implementatie in de eigen organisatie.
Acties
2.1 Zorgprofielen en financiering
Passende tarieven zijn een randvoorwaarde voor zorgaanbieders om blijvend en duurzaam
kwalitatief goede zorg te kunnen leveren. Daarom zal er in de komende drie jaar onderzoek
worden gedaan naar de huidige zorgprofielen, waarbij wordt bezien of deze nog passend zijn.
Concreet houdt dit in:
VWS laat in 2022 een onderzoek uitvoeren naar de mogelijke herijking van de
zorgprofielen. Dit onderzoek moet in het najaar van 2022 inzicht geven op basis van welke
kenmerken er onderscheid kan worden gemaakt tussen cliëntgroepen, zodat zowel het CIZ
(als indicerende partij) als het zorgkantoor en zorgaanbieders (voor het organiseren van
de zorg) dit kunnen toepassen. Indien blijkt dat er inderdaad sprake is van
onderscheidende factoren wordt het onderzoeksbureau ook gevraagd om in 2022 tot een
voorstel voor een nieuwe indeling van de zorgprofielen VG6 en VG7 te komen.
Aansluitend zal de NZa worden gevraagd om kostprijsonderzoek te doen naar het best
passend tarief, zodat de profielen (indien mogelijk) zowel qua inhoud als qua tarief
gewijzigd kunnen worden. Dit traject zal in 20243 zijn afgerond zodat er vanaf 2025
-

gewerkt kan worden met passende zorgprofielen en tarieven.
Meerzorg is oorspronkelijk bedoeld om in uitzonderlijke situaties voor cliënten met een
bijzondere zorgvraag meer zorg te kunnen leveren dan gemiddeld vanuit het zorgprofiel
kan worden bekostigd. Van de cliënten met VG7 heeft het grootste deel ook meerzorg.
Daarmee is het geen uitzondering meer. In het kostprijsonderzoek over 2022 zal de NZa
gevraagd worden om goed te kijken naar de relatie tussen basistarieven en meerzorg. Het
doel is om meerzorg – indien mogelijk – weer zo veel mogelijk in te zetten in uitzonderlijke
situaties.

2.2 Overeenstemming over kwaliteit van zorg
Kwalitatief goede en passende zorg voor iedereen is het uiteindelijke doel. Maar wat is nu precies
kwalitatief goede en passende zorg voor mensen met een complexe zorgvraag, en hoe werk je
daar als organisatie aan? In eerdere onderzoeken en gesprekken met veldpartijen zijn elementen
van goede zorg benoemd. Goede zorg gaat verder dan alleen de dagelijkse zorg en ondersteuning.
Het gaat expliciet ook om een passende context.
De komende periode wordt vastgelegd wat kwalitatief goede en passende zorg is. Hiervoor worden
de volgende acties ondernomen:
Door de VGN is een leidraad ‘perspectief op persoonsgerichte zorg’ ontwikkeld, bestaande
uit een generiek deel dat geldt voor alle cliënten met een intensieve zorgvraag en
specifieke uitwerkingen voor de doelgroepen EVB, LVB, LG, NAH en EMB. In 2022 wordt in
opdracht van de VGN een nadere specificatie opgesteld voor de doelgroepen LVB+ en
EVB+. In deze specificatie wordt nader beschreven wat kwalitatief goede en passende zorg
is voor mensen met een VG7 indicatie. Hierbij is aandacht voor de inhoud van de zorg en
ondersteuning, maar ook voor contextuele randvoorwaarden. Bij dit onderzoek krijgen
mensen met een beperking en hun naasten een nadrukkelijke rol. Als eindproduct van dit
onderzoek zal een verbijzondering van de leidraad persoonsgerichte zorg worden
vastgesteld;
3

De NZa zal dit onderzoek uitvoeren op basis van de cijfers van 2022, welke in de eerste helft van 2023
beschikbaar komen. De NZa levert haar advies op in de zomer 2024.

10

-

Om duurzaam en structureel goede zorg en ondersteuning aan mensen met een complexe
zorgvraag te kunnen leveren moet er anders worden gewerkt. Er is immers schaarste aan
mensen4 en middelen waarmee de zorg geleverd moet worden. Dit vraagt om reflectie en
mogelijk aanpassing in de zorgverlening door zorgaanbieders. Goed werkgeverschap, het
doorleven van de visie op zorg in de hele organisatie en werken vanuit goede voorbeelden
en bewezen effectieve methoden zijn uitdrukkelijk een onderdeel van het leveren van
kwalitatief goede, passende zorg. Hier kunnen zorgaanbieders in de VG-sector nog een
ontwikkeling in maken. In opdracht van VWS wordt er daarom een ontwikkelprogramma
voor zorgprofiel VG6 en VG7 opgezet, zodat zorgaanbieders op locatie gefaciliteerd worden
om de gezamenlijk beschreven goede, passende zorg breed toe te passen en dit vast te
houden.
De inhoud en vorm van het ontwikkelprogramma worden door Ieder(In), VGN, VWS en
ZN in Q3 van 2022 vormgegeven, en vervolgens door middel van een offertetraject
uitbesteed. Bij de uitwerking van het ontwikkelprogramma wordt gekeken naar een
mogelijke samenwerking met de Academische werkplaatsen. De brancheverenigingen van
zorgprofessionals en naasten worden hierbij betrokken, evenals het CCE. Uitgangspunten
hierbij zijn:
o Het verbeterprogramma zal lopen van 2023 t/m 2026. In 2023 t/m 2025 is er
jaarlijks 2,3 miljoen euro beschikbaar, en in 2026 nog eens 0,7 miljoen euro.
o Zorgorganisaties die meedoen ontvangen ondersteuning in natura op locatie. De
ondersteuning zal bestaan uit het begeleiden van zorgorganisaties, en expliciet niet
uit het overnemen van taken.
o Ten minste 40 zorgaanbieders zullen in de gelegenheid worden gesteld om
ondersteuning op locatie te ontvangen.
o Om ondersteuning te ontvangen moeten ten minste de volgende personen
instemmen met deelname aan het ontwikkelprogramma: de cliëntenraad, een
vertegenwoordiging van naasten, een vertegenwoordiging van zorgprofessionals,
het bestuur van de zorgaanbieder.
o Ieder(In), VGN, VWS en ZN zullen, waar nodig samen met andere stakeholders,
plaatsnemen in de klankbordgroep van het ontwikkelprogramma.
o Als onderdeel van het ontwikkelprogramma wordt er een Taskforce opgericht zodat
op landelijk niveau geleerde lessen kunnen worden gekoppeld aan beleid, en
eventuele knelpunten gezamenlijk worden besproken en opgelost.

2.3 Voldoende capaciteit
Kwalitatief goede en passende zorg kan alleen worden geboden als er voldoende plekken zijn en er
voldoende personeel5 is. In 2021 heeft kamerlid Bergkamp een initiatiefnota ingediend om
aandacht te vragen voor de (groeiende) populatie cliënten in de VG-sector met bijkomende
ouderdomsproblematiek. Door demografische ontwikkelingen en de medische technologie groeit de
groep mensen met een beperking die zorg ontvangt. Om ervoor te zorgen dat alle mensen met
een beperking nu én in de toekomst passende zorg ontvangen is het van belang dat er voldoende
capaciteit is. Ook nu de vraag mogelijk stijgt en wijzigt door een ouder wordende populatie. Om
zicht te krijgen op de huidige capaciteit en de benodigde capaciteit in de toekomst zetten we de
volgende acties in gang:
VWS laat in de jaren 2023 t/m 2025 een onderzoek uitvoeren naar de huidige en
toekomstige capaciteit van de beschikbare passende plaatsen in de Wlz gefinancierde
gehandicaptenzorg, voor alle mensen met een Wlz VG-indicatie. Het onderzoek zal een
combinatie van kwantitatief en kwalitatief onderzoek zijn, met de focus op de
demografische ontwikkelingen, het type zorg dat benodigd is, en de benodigde capaciteit.
Daarnaast zal er aandacht uitgaan naar het aantal groepen waar men zich specialiseert in

4

In het hoofdstuk arbeidsmarkt wordt ingegaan op arbeidsmarktvraagstukken, inclusief de krapte.

5

Voor het arbeidsmarkt vraagstuk is er een apart hoofdstuk in de toekomstagenda. Hierin is er ook specifieke
aandacht voor het personeelsvraagstuk voor de hogere zorgprofielen.

11

-

de ouder wordende cliëntenpopulatie met multiproblematiek, zoals gevraagd in de
initiatiefnota.
o VWS zal in 2022 een onderzoeksopzet maken, en zich laten adviseren over de
inhoud en opzet hiervan door de werkgroepleden van de Toekomstagenda
Complexe Zorg.
Naast het feit dat er voldoende passend ‘regulier’ aanbod moet zijn, moet er ook
voldoende passend aanbod van (al dan niet beveiligde) crisisplekken zijn zodat een cliënt
in crisis snel en passend wordt opgevangen en met zo min mogelijk vertraging geplaatst,
behandeld en verzorgd op de voor die cliënt meest passende plek. Als gevolg van de
invoering van de Wzd en Wvggz hebben partijen6 eind 2020 bestuurlijke afspraken met
elkaar gemaakt over de uitvoering van de crisiszorg. Op regionaal niveau wordt afgestemd
tussen de GGZ, de VV&T en de VG-zorgaanbieders over een concrete invulling van de
crisiszorg, met als uitgangspunt één crisisdienst per regio en opname op de voor de cliënt
best passende crisisplek. Er zijn op dit moment vanuit de zorgkantoren geen signalen dat
er onvoldoende crisisbedden zouden zijn. ZN monitort de afspraken en beziet of er
voldoende passend aanbod is.

Speerpunt 3: Vroegsignalering en preventie
Mensen worden niet geboren met een complexe zorgvraag. Door omstandigheden, een samenhang
van gebeurtenissen in het leven en vaak ook door samenloop van omstandigheden krijgen zij een
zorg- en ondersteuningsvraag die door ‘het systeem’ als complex wordt bestempeld. Door
aandacht te hebben voor de gehele keten van zorg en ondersteuning, en gericht te sturen op
vroegsignalering van oorzaken, kan eerder in het leven van mensen adequate zorg- en
ondersteuning worden geboden. Hierdoor kan naar verwachting, en in samenhang met de andere
activiteiten in de toekomstagenda, in een deel van de gevallen worden voorkomen dat mensen
met een beperking uiteindelijk een zware en complexe zorgvraag krijgen.
Maatschappelijk doel
Door op tijd de juiste zorgvraag te bieden willen we voorkomen dat mensen te lang rondlopen met
hun zorg- en ondersteuningsvraag, waardoor zij eerder geholpen worden en escalatie/crisis kan
worden voorkomen.
Wat willen we hebben bereikt in 2026?
Om ervoor te zorgen dat op het juiste moment de juiste zorg en ondersteuning kan worden
geboden is het belangrijk dat mensen met een beperking, naasten, verwanten, het netwerk en
professionals weten waar zij terecht kunnen met hun hulp en ondersteuningsvragen, en dat
zorgprofessionals weten op welke signalen zij moeten letten. In 2026 willen we bereikt hebben
dat:
Professionals kunnen beschikken over de juiste kennis en expertise om signalen en
zorgvragen te herkennen en te bespreken;
Cliënten, verwanten en professionals per domein inzicht hebben in waar zij terecht kunnen
met hun vragen (voor de juiste plek en juiste zorg) wanneer sprake is van een complexe
situatie zodat op tijd gezocht kan worden naar passende oplossingen.

6

ActiZ, VGN, dNggz, Verenso, de NVAVG, de NVvP, ZN, de NZa en VWS.

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/12/11/bestuurlijke-afspraken-crisisdiensten-ggzpg-vg

12

Acties
Om te bereiken dat mensen met een beperking, naasten en hun verwanten niet meer ervaren dat
zij moeten zoeken naar de juiste plek om hun vraag te stellen, en om professionals te
ondersteunen vroegtijdig signaleren van problematiek, het op tijd toe leiden naar passende zorg
en ondersteuning en het voorkomen van crisis en escalatie zijn diverse acties nodig:
Een belangrijke randvoorwaarde is dat er voor elk domein een landelijk dekkende basis
infrastructuur is gerealiseerd voor het oppakken van complexe casuïstiek en het
vervolgens leren van deze complexe casuïstiek. Daarom wordt er gewerkt aan de
versteviging van de kennisinfrastructuur, zoals benoemd onder speerpunt 1. Daarnaast
wordt er in het kader van de Hervormingsagenda Jeugd gewerkt aan het verstevigen van
de regionale expertise teams en bovenregionale expertise netwerken zodat elke regio een
stevige basis heeft voor het oppakken van casuïstiek en het vinden van passende
oplossingen. De teams en netwerken zijn hiervoor verantwoordelijk, VWS speelt een
ondersteunende/faciliterende rol.
Ieder(In) neemt het initiatief om samen met de VGN, ZN en de VNG te starten met de
voorbereidingen van een monitor voor vroegsignalering met als onderdeel een kwalitatief
onderzoek. Dit om in beeld te brengen welke zorg mensen ontvangen als zij worden
afgewezen voor een Wlz indicatie, dit om te voorkomen dat de zorgvraag escaleert en ze
met een onnodig verzwaarde zorgvraag de Wlz in komen. Vragen die in deze monitor
worden meegenomen zijn onder andere: Krijgen deze mensen passende zorg of vallen ze
tussen wal en schip? Hoe groot is deze groep? Wat ligt eraan ten grondslag? Wat zijn de
aanbevelingen en oplossingen? Onderzocht wordt of de informatie die het CIZ heeft over
negatieve besluiten hierin kan worden betrokken.
In samenwerking met (onder andere) het Juiste Loket/Regelhulp.nl wordt door VWS een
(communicatie)plan opgesteld, waarbij ook de partijen uit de basisstructuur per domein
worden betrokken. Focus ligt op het beschikbaar zijn van informatie op landelijk niveau.
Hierbij wordt ook de verbinding gelegd met het hoofdstuk cliëntondersteuning uit deze
toekomstagenda. Doel is om voor alle betrokkenen rondom een casus helder te hebben
waar zij terecht kunnen met hun vragen, wat zij mogen verwachten van alle betrokken
partijen en hoe er gewerkt wordt naar een oplossing. Hierdoor kunnen betrokkenen hun
vraag direct op de juiste plek neerleggen, waardoor er minder vertraging optreedt en zij
minder zelf op zoek moeten naar dé plek waar zij hun vraag kunnen neerleggen.
-

-

-

Als onderdeel van de Hervormingsagenda Jeugd wordt door VWS een actieprogramma7
opgezet, specifiek voor de doelgroep jeugdigen met een levenslange, levensbrede
beperking, waarin ook aandacht is voor vroegsignalering en het behouden van draagkracht
binnen het gezin. Te denken valt aan het verbeteren van de toegang met daarin erkenning
van de impact op het gezin en de behoefte aan respijt, maar ook aan het stimuleren van
langdurig beschikken, wat zekerheid en minder administratieve lasten oplevert voor het
gezin. Dit punt is voor de Wmo ook opgenomen in het hoofdstuk Levenslang, levensbreed
Wmo in deze Toekomstagenda.
Binnen de Hervormingsagenda Jeugd wordt ingezet op regionale/landelijke inkoop van
specialistische zorg zodat de beschikbaarheid van deze hulp beter en minder vrijblijvend
wordt ingekocht. Dit zorgt voor een betere kwaliteit van zorg en het tijdig inzetten van de
juiste hulp.
Er wordt onderzoek uitgevoerd naar manieren om complexiteit vroeg te herkennen en
zoveel mogelijk te voorkomen. Doel is om in kaart te brengen hoe de instroom in de
complexe GHZ (VG6 & VG7) zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld, kwantitatief maar

7 Zoals in de kamerbrief van 20 april 2022 (Feitelijke vragen inzake reactie op het verzoek van de commissie

om een juridische analyse openstelling Wlz voor jeugdigen met een psychische stoornis) en de brief van 2
december naar gemeenten (Passende beschikkingsduur Jeugd) is aangegeven worden er in 2022 activiteiten
ontwikkeld ten behoeve van de doelgroep jeugdigen met een levenslange, levensbrede beperking/aandoening.
Het streven is om in het derde kwartaal van 2022 de eerste contouren te presenteren. Hierbij worden uiteraard
ook alle partners, waaronder de belangenbehartigende organisaties, betrokken.

13

vooral ook kwalitatief. Daarbij wordt ook de vraag betrokken in hoeverre maatschappelijke
ontwikkelingen zorgen voor verzwaring van de zorgvraag en hoe de ontwikkelingen in het
jeugddomein en de GGZ zich verhouden tot de instroom in de VG-sector. Met dit
onderzoek worden inzichten gerealiseerd die kunnen bijdragen aan het voorkomen en
oplossen van complexe casuïstiek. Dit kan professionals in zowel de Wlz als in het
gemeentelijk domein helpen om signalen van complexe zorgvragen eerder te herkennen
en hier de juiste hulp bij te bieden. Het onderzoeksresultaat wordt begin 2023 verwacht.

14

Hoofdstuk 2. Licht Verstandelijke Beperking
Inleiding
We willen zorgen dat de hulp die mensen met een LVB krijgen ook in de toekomst goed blijft. En
we willen de hulp verbeteren waar die nog beter kan. In dit hoofdstuk staan de plannen hoe we dit
gaan doen.
Om passende hulp te kunnen bieden en iemands talent tot bloei te laten komen, is het van belang
om te weten dat iemand een LVB heeft. Daarom hebben we plannen gemaakt die zorgen voor
bewustwording. We stimuleren het betrekken en inzetten van ervaringsdeskundigheid. Met deze
plannen zorgen we ervoor dat mensen en organisaties die in aanraking komen met mensen met
een LVB, weten wat een LVB is. We zorgen er daarnaast voor dat ze weten hoe ze een LVB kunnen
herkennen en wat ze kunnen doen om te zorgen dat mensen met een LVB zich thuis voelen in hun
organisatie.
Als bekend is dat er sprake is van een LVB, moet je weten wat je moet doen om iemand met een
LVB goed te kunnen helpen als dat nodig is. Uit het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO)
LVB uit 2019 bleek dat dit nog niet altijd bekend is. Daarom zorgen we voor het ontwikkelen en
delen van kennis hierover. We gaan onderzoek doen naar wat werkt om mensen met een LVB te
ondersteunen. We verzamelen bestaande kennis en we verspreiden deze kennis.
We hebben bij het schrijven van de Toekomstagenda onder andere gesproken met mensen met
een LVB. Zij gaven aan dat ze het belangrijk vinden om hun talenten te kunnen blijven
ontwikkelen. Dat kan natuurlijk op school. Maar de meeste mensen met een LVB die rond hun
achttiende van school afgaan, willen ook daarna blijven leren. Daar moet een geschikte plek voor
zijn. Daarom maken we plannen om te zorgen dat iedereen die dat wil door kan blijven leren,
bijvoorbeeld via een opleiding, dagbesteding of in een bedrijf.
Ten slotte krijgen veel mensen met een LVB zorg of ondersteuning vanuit de overheid. Ze kunnen
daarbij kiezen voor een persoonsgebonden budget (PGB) als ze dat willen. Zorg is soms op een
ingewikkelde manier georganiseerd. Daardoor krijgt iemand met een LVB niet altijd precies de
zorg die nodig is. Of iemand moet steeds weer uitleggen welke hulp hij/zij nodig heeft. Om dat
makkelijker te maken hebben we plannen die leiden tot ‘zorg zonder schotten’. Zodat iemand met
een LVB de zorg krijgt die hem/haar helpt, zonder last te hebben van de ingewikkelde organisatie
van zorg en welzijn.
Sommige plannen zijn acties die we zelf op gaan zetten. In andere gevallen willen we het
perspectief van mensen met een LVB onder de aandacht brengen bij lopende initiatieven. Verder
zijn sommige plannen niet alleen van belang voor mensen met een LVB, maar ook voor andere
mensen. Dan gaat het bijvoorbeeld om de plannen rond talentontwikkeling of begrijpelijke
communicatie. In dat geval kunnen we ons in de uitvoering van de plannen ook op andere
doelgroepen richten, bijvoorbeeld op mensen met een andersoortige beperking. Of levert de
uitvoering van de plannen ook winst op voor een bredere groep mensen.
Voor alle onderdelen van de Toekomstagenda vragen we natuurlijk mensen met een LVB om mee
te denken. Sowieso staan we open voor alle suggesties, vragen en ideeën. Als je mee wilt helpen
bij de uitvoering van dit plan of je wilt meedenken over hoe we de plannen nog beter kunnen
maken, neem dan contact op met één van onderstaande organisaties!
De leden van de coördinerende werkgroep: LFB, Ieder(In), VGN, VNG, ZN, OCW, SZW, VWS &
NVO (agendalid)

15

Wat willen we bereiken?
1.
2.
3.
4.
5.

6.
7.
8.
9.

Meer mensen met een LVB ontvangen de juiste ondersteuning op de juiste plek.
Meer jongeren met een LVB ervaren continuïteit van zorg rond het 18e levensjaar.
In woonzorgvisies en woonzorgbeleid is ook aandacht voor mensen met een LVB.
Mensen met een LVB kunnen doorleren via het onderwijs, dagbesteding of werk.
De bewustwording over mensen met een LVB is vergroot, waardoor een LVB beter wordt
herkend en er meer rekening wordt gehouden met mensen met een LVB wat betreft
communicatie of bejegening.
De inzet en betrokkenheid van ervaringsdeskundigen is vergroot.
LVB wordt vaker vroegtijdig gesignaleerd, in ieder geval in het onderwijs.
De communicatie vanuit de overheid is verbeterd, zodat de informatie begrijpelijk is voor
mensen met een LVB.
De kennis over mensen met een LVB is vergroot, waardoor er beter passende zorg en
ondersteuning kan worden geboden aan mensen met een LVB.

Speerpunt 1. Zorg zonder schotten
De plannen in dit onderdeel hebben als doel dat iemand met een LVB de zorg of ondersteuning
krijgt die hem of haar helpt, zonder last te hebben van de ingewikkelde organisatie van de zorg.
Door deze plannen merken mensen met een LVB zo weinig mogelijk van de organisatie van zorg
en welzijn in verschillende wetten en stelsels.
1.1
Overgangen tussen wetten
We brengen in kaart waar de knelpunten zitten in de overgangen van zorg of ondersteuning tussen
de verschillende wetten. Het betreft met name de grensvlakken tussen de Wmo, Wlz, Zvw en de
Jeugdwet. Maar het kan ook gaan om de forensische zorg. We maken inzichtelijk waar de
problemen zitten en gaan op zoek naar oplossingen door in gesprek te gaan met de betrokkenen
(mensen met een LVB, hun naasten en professionals). Aandachtspunten die we meenemen zijn de
toeleiding en indicatiestelling bij mensen met een LVB, organiseren van passende zorg,
(vroeg)herkenning van mensen met een LVB, de samenwerking tussen professionals binnen de
verschillende domeinen en zorgmijders.
Jongeren met een LVB en een zorgvraag krijgen tot hun 18e ondersteuning vanuit de Jeugdwet.
Daarna kunnen zij terecht bij de gemeente (Wmo) of krijgen ze soms een tijdelijke Wlz-indicatie.
Op basis van deze tijdelijke indicatie tot 23 jaar kan integrale behandelzorg in een verblijfsetting
worden ontvangen. De tijdelijkheid van deze indicatie en het wisselen tussen wetten kan leiden tot
discontinuïteit van zorg of ondersteuning. Uit signalen of eerder onderzoek komt naar voren dat
mensen met een LVB en hun naasten knelpunten ervaren bij deze overgang van een tijdelijke Wlzindicatie naar passende ondersteuning en huisvesting. Daarom gaan we ons richten op de
knelpunten rond de uitstroom vanuit de tijdelijke Wlz-indicatie.
Acties
-

Er wordt een onderzoek uitgevoerd naar de knelpunten in de overgangen tussen wetten.
Hiervoor voeren we gesprekken met alle betrokkenen. We maken inzichtelijk waar mensen
tegen aan lopen. Verder wordt er een synthese gemaakt van bestaande onderzoeken,
zodat we daar op kunnen voortbouwen. Op basis van deze opbrengsten zetten we
vervolgstappen, zodat knelpunten zo veel mogelijk worden weggenomen.
Er komt een inventarisatie van de knelpunten rond de uitstroom vanuit de tijdelijke Wlzindicatie voor jongeren met een LVB. Praktijkvoorbeelden en/of oplossingsrichtingen die
zijn ontwikkeld in de praktijk worden eveneens geïnventariseerd. Op basis hiervan verkent
de werkgroep wat er verder nodig is en wat we kunnen doen om te zorgen voor
continuïteit van zorg en ondersteuning voor jongvolwassenen met een LVB.
De onderzoeken en verkenning worden uitgevoerd in 2022 en 2023.

16

Trekker: VGN
1.2
Levenslange en levensbrede ondersteuning
We zetten in op levenslange en levensbrede ondersteuning. Het gaat hierbij om ondersteuning op
verschillende terreinen zoals zorg, werk, inkomen, participatie en sociale contacten. Deze
ondersteuning is bedoeld om vinger aan de pols te houden en indien noodzakelijk tijdig op te
schalen. Zo kan escalatie worden voorkomen en blijft er iemand gedurende een langere periode
betrokken bij het leven van de persoon met een LVB. Het gaat dus om een lichte vorm van
ondersteuning. We gaan gemeenten voeden met ervaringen en kennis. Onder andere met
onderzoeken naar ‘waakvlamondersteuning’, een pilot omtrent lifecoaches en het onderzoek naar
integrale ondersteuning in het sociaal domein. VWS ontwikkelt een strategie om deze informatie
optimaal te kunnen laten landen bij gemeenten. We zoeken daarnaast de verbinding met de pilot
rondom levensloopbegeleiding, zoals benoemd in het hoofdstuk levenslang, levensbreed Wmo.
Acties
-

VWS zorgt voor intensivering van kennisdeling op het gebied van levenslange en
levensbrede ondersteuning. Zie hierover meer in de paragraaf kennisontwikkeling en deling.

Trekker: VWS
1.3 Wonen en zorg
De wooncrisis raakt ook mensen met een LVB. Een knelpunt is dat er onvoldoende aanbod is, in
combinatie met zorg en ondersteuning of dat het aanbod onvoldoende aansluit bij de
woonbehoefte van mensen met een LVB.
Acties
-

De leden van de werkgroep zorgen dat in het landelijke woonzorgbeleid en in de
woonzorgvisies die opgesteld worden door gemeenten ook aandacht is voor mensen met
een LVB. We leggen de verbinding met de aanpak huisvesting aandachtsgroepen (Een
thuis voor iedereen). Indien nodig ontwikkelen we of bieden we informatie over de
behoefte van mensen met een LVB op het gebied van wonen en zorg. VWS houdt in de
gaten of de woonbehoeften van mensen met een LVB voldoende worden geïntegreerd in
de woonzorgvisies.

Trekker: Ieder(in)

Speerpunt 2. Talentontwikkeling
De meeste mensen met een LVB die rond hun achttiende van school afgaan, willen ook daarna
blijven leren. Daar moet een geschikte plek voor zijn. De plannen in dit hoofdstuk zorgen dat
mensen met een LVB, die dat willen, door kunnen blijven leren, bijvoorbeeld via een opleiding of in
een bedrijf.
Op dit moment zien we dat nog niet iedereen met een beperking die dat graag wil, doorstudeert in
het vervolgonderwijs. Er is bijvoorbeeld geen geschikte vervolgopleiding, de opleiding wordt niet
op de geschikte manier aangeboden of iemand met een beperking weet de opleiding niet te
vinden. Daarom brengen we eerst in kaart waarom mensen met een LVB nu nog niet
doorstuderen. Als blijkt dat dat ligt aan belemmeringen binnen het huidige systeem, proberen we
die weg te nemen. Als blijkt dat mensen met een LVB niet doorstuderen, omdat er geen geschikte
opleidingen zijn op hun niveau, onderzoeken we de mogelijkheden om die binnen het
onderwijssysteem aan te kunnen bieden. Daarnaast zetten we in op mogelijkheden voor mensen
met een LVB om zich via de dagbesteding te kunnen blijven ontwikkelen of via een (betaalde)
baan.

17

2.1 Onderwijs
Op dit moment zijn er mensen met een LVB die niet doorleren binnen het onderwijssysteem,
terwijl ze dat wel willen. Tegelijkertijd worden binnen het onderwijssysteem wel mogelijkheden
geboden om het volgen van een opleiding zo makkelijk mogelijk te maken. Denk dan aan mbo
praktijkleren, of een mbo1 opleiding die binnen de vertrouwde omgeving van een
praktijkonderwijsschool wordt aangeboden. We inventariseren wat de redenen zijn dat mensen
met een LVB niet doorleren binnen het onderwijs. Aspecten die in ieder geval meegenomen
worden zijn: informatievoorziening, financiële drempels, de locatie van een opleiding en
combinatie van zorg/ondersteuning en onderwijs. Verder brengen we goede initiatieven in kaart en
delen deze, waarbij we ons focussen op de succesfactoren.
Acties
-

Er wordt een onderzoek uitgevoerd naar de redenen waarom mensen niet doorleren in het
onderwijs. Er wordt een synthese gemaakt van bestaande kennis met betrekking tot dit
onderwerp. Het onderzoek biedt aanknopingspunten hoe de knelpunten aangepakt kunnen
worden. Op basis hiervan zetten de leden van de werkgroep vervolgstappen.
Het delen goede voorbeelden. Er komt een overzicht van voorbeelden van
opleidingsmogelijkheden binnen het onderwijssysteem in Nederland. Daarnaast wordt er
een internationale vergelijking opgeleverd die antwoord geeft op de vraag of en hoe in
andere landen opleidingen voor mensen met een beperking binnen het onderwijssysteem
bestaan.
De acties worden uitgevoerd in 2022 en 2023.
Trekker: VWS en LFB
2.2 Dagbesteding
We zetten ook in op ontwikkelingsmogelijkheden vanuit de zorg/dagbesteding, concreet door de
pilot brancheopleidingen te vervolgen en waar nodig uit te breiden. Daarnaast wordt het project
Naar de Top! voortgezet en uitgebreid.. We leggen de verbinding met de bestuurlijke afspraken
tussen ZN en VGN op het gebied van kanslijn 1 (iedere cliënt krijgt een zinvolle dagbesteding) en
kanslijn 4 (elke cliënt die dat aankan heeft een eigen veilige plek in de samenleving).
Acties
-

Het project ‘Naar de Top!’ wordt door LFB voortgezet en uitgebreid.
LFB gaat een brancheopleiding ervaringsdeskundigheid opzetten. VWS ondersteunt LFB
hierin en onderzoekt in 2022 de mogelijkheden voor structurele financiering van de
brancheopleiding.

Trekker: LFB en VGN
2.3 Arbeidsmarkt
Naast school en dagbesteding is het voor mensen met een LVB ook belangrijk om zich te
ontwikkelen op de arbeidsmarkt. Er zijn al verschillende initiatieven die zich hiermee bezighouden.
Bijvoorbeeld het Breed Offensief, banenafspraak arbeidsbeperkten, Simpel Switchen in de
participatieketen, Actieplan krapte op de arbeidsmarkt (Dichterbij dan je denkt), Platform Werk
Inclusief Beperking. Deze initiatieven komen mede ten goede aan mensen met een LVB. Om dit
verder te stimuleren gaan we goede voorbeelden ophalen en delen en de deelnemers van deze
programma’s voeden met informatie over LVB (indien nodig). Bijvoorbeeld rondom Individuele
Plaatsing en Steun (IPS). We verkennen hoe dit breder ingezet kan worden voor mensen met een
LVB.

18

Acties
Er wordt aandacht gegeven aan goede voorbeelden en wat de succesfactoren of
randvoorwaarden daarin zijn. Deze voorbeelden delen SZW en VGN actief onder andere
binnen bestaande netwerken of programma’s. De input van ervaringsdeskundigen speelt
een belangrijke rol daarbij.
Trekker: VGN en SZW

Speerpunt 3. Bewustwording o.a. door inzet ervaringsdeskundigen
We zorgen ervoor dat mensen en organisaties die in aanraking komen met mensen met een LVB,
weten wat een LVB is. We zorgen er daarnaast voor dat ze weten hoe ze een LVB kunnen
herkennen en wat ze kunnen doen om te zorgen dat mensen met een LVB zich thuis voelen in hun
organisatie. Zo kan een LVB gesignaleerd worden en vroegtijdig de juiste hulp geboden worden.
Dit voorkomt problemen op latere leeftijd en zorgt ervoor dat mensen met een LVB zich welkom
en begrepen voelen. Een belangrijk aspect hierbij is het betrekken en inzetten van
ervaringsdeskundigen, waarbij we op zoek gaan naar het waarborgen of verankeren van
ervaringsdeskundigheid in bestaande structuren (lokaal, regionaal of landelijk).
3.1 Samenleving
In de samenleving zijn mensen niet altijd gewend om te gaan met mensen met een LVB. Of men
herkent een persoon met een LVB niet (meteen). Die onbekendheid kan ertoe leiden dat mensen
met een LVB zich niet welkom voelen en dat hun mogelijkheden overschat of juist onderschat
worden. Voor een inclusieve samenleving is het belangrijk om oog voor elkaar te hebben en met
een open houding elkaar te leren kennen. Doel daarvan is om zo bewustwording, herkenning en
erkenning van mensen met een LVB te creëren.
Acties
-

-

-

-

De werkgroep LVB creëert bewustwording in sectoren waar mensen met een LVB veel mee
te maken hebben. We starten een ‘ambassadeurspool’ van mensen die kennis hebben van
LVB. Waar mogelijk sluiten we aan bij bestaande netwerken en trainingen. Het gaat bijv.
om mensen met een LVB zelf, hun naasten of mensen die in hun sector succesvolle
maatregelen hebben getroffen voor mensen met een LVB. Deze ambassadeurs LVB geven
voorlichting bij organisaties in specifieke sectoren om kennis of handvatten te delen. Dit
loopt van 2023 tot en met 2025.
LFB gaat in 2023 mystery guests inzetten bij organisaties om hen zo inzicht te bieden in
hun dienstverlening of communicatie. Daarbij worden handvatten geboden hoe
verbeteringen mogelijk zijn. Opgedane kennis binnen het project Toegankelijke Route
nemen we hierin mee.
Ervaringsdeskundigheid wordt geborgd in bestaande structuren. Daarbij is er ook aandacht
voor de financiële kanten van het werken als ervaringsdeskundige. Er worden informatie
en handvatten geboden over het betrekken van ervaringsdeskundigen door LFB.
De hulpkaart, een tool om aan te geven hoe mensen het beste kunnen omgaan met
mensen met een LVB die het zelf even niet kunnen verwoorden, wordt doorontwikkeld en
opgeleverd in 2025.

Trekker: LFB en VWS
3.2 Vroegsignalering
Om vroegtijdig een LVB te herkennen gaan we in ieder geval aan de slag met vroegsignalering van
een LVB in het onderwijs. Op dit moment zijn er al screeningsinstrumenten om te bekijken of
iemand mogelijk een LVB heeft, zoals de SCIL, SAF-lijst en VALT. We zoeken het antwoord op de
volgende vragen: In hoeverre worden de instrumenten gebruikt en wordt LVB vroegtijdig herkend?
Hoe ziet het vervolg eruit na signalering? Is de begeleiding na signalering voldoende?

19

Vroegsignalering is ook van belang op latere leeftijd, zodat er passende zorg of ondersteuning
gegeven kan worden. Buiten de schoolcontext dient er blijvende aandacht te zijn voor signalering.
We nemen dit mee in de acties rondom zorg zonder schotten en bewustwording. Waar nodig
leggen we de verbinding met de hoofdstukken complexe zorg en levenslang, levensbreed Wmo
wat betreft vroegsignalering en de juiste zorg op de juiste plek.
Acties
-

Er wordt in kaart gebracht wat de inzet van en tevredenheid over de huidige instrumenten
rondom vroegsignalering in het onderwijs is en tegen welke knelpunten er wordt
aangelopen. Afhankelijk van de uitkomsten bekijkt de werkgroep wat er nodig is om voor
een goede vroegsignalering te zorgen of de follow-up daarvan.
Het onderzoek wordt uitgevoerd in 2023.
Trekker: VWS
3.3 Communicatie en digitale vaardigheden
Volgens de aanbevelingen van het IBO Mensen met een LVB dient er meer aandacht te zijn voor
een toegankelijke overheid en begrijpelijke communicatie. Ook digitale vaardigheden kunnen
hierbij een belangrijk onderdeel zijn. We stimuleren andere ministeries en uitvoerende organisaties
van de rijksoverheid om ervaringsdeskundigen te betrekken en in hun werkzaamheden rekening te
houden met mensen met een LVB.
Acties
-

-

Ervaringsdeskundigen van LFB gaan vanuit hun perspectief berichten over de
ontwikkelingen van de Toekomstagenda zorg en ondersteuning voor mensen met een
beperking. Hiervoor gaan we in 2022 eerst verkennen welke informatiebehoefte er is over
het programma en welke vorm best passend is.
LFB biedt handvatten aan medewerkers bij ministeries of uitvoerende organisaties hoe ze
begrijpelijk kunnen communiceren in afstemming met Direct Duidelijk/Gebruiker Centraal.
Vilans en LFB doen in 2022 onderzoek naar de digitale vaardigheden van mensen met een
LVB. Ze gaan na tegen welke knelpunten mensen met een LVB aan lopen en op welke
wijze mensen met een LVB het beste ondersteund kunnen worden bij het digitaal regelen
van zaken in het publieke domein.

Trekker: LFB

Speerpunt 4. Kennisontwikkeling en kennisdeling
Als bekend is dat iemand een LVB heeft, is het nodig te weten wat te doen om iemand met een
LVB goed te kunnen helpen als dat nodig is. Uit het genoemde IBO bleek dat dit nog niet altijd
bekend is. Daarom zorgen we voor het ontwikkelen en delen van kennis hierover.
4.1 Kennisontwikkeling
In samenwerking met kenniscentra en onderzoeksbureaus werken we aan wetenschappelijk
onderzoek naar de effectiviteit van en werkzame elementen binnen interventies. Vanzelfsprekend
sluiten we aan bij bestaande kennis vanuit kennisinstituties en lectoraten. Verder kunnen er
bijvoorbeeld maatschappelijke business cases opgesteld worden om inzichtelijk te maken wat de
opbrengsten zijn van interventies en de bijbehorende kosten om zo tot een afweging te komen van
het maatschappelijk belang van de interventie.
4.2 Kennisdeling
We zetten in op het breed beschikbaar maken van de kennis die we ontwikkelen en de kennis die
al voorhanden. De informatie wordt verzameld en verspreid onder relevante partijen. De
samenwerkingspartners hebben ook een actieve rol in het delen van de kennis. Daarnaast willen

20

we informatiebronnen met elkaar gaan verbinden, zodat er sprake kan zijn van kruisbestuiving en
mensen op een gemakkelijke manier de juiste informatie kunnen vinden. Bij het kennis delen
speelt ervaringsdeskundigheid ook een belangrijke rol.
Een van de manieren om kennis te delen is via bijeenkomsten of een lerend netwerk. Nieuw
opgedane ervaringen, onderzoeken en producten worden met elkaar gedeeld. Daarnaast wordt er
uitgewisseld waar men tegen aan loopt of hoe men het heeft aangepakt in de praktijk.
Acties
-

-

-

Een overzicht van bewezen effectieve maatregelen wordt geactualiseerd, zodat er een
wetenschappelijke basis ligt om beleidskeuzes op te baseren.
Er wordt verbinding gezocht met lopende initiatieven of kennisinstituten, zoals Associatie
Academische Werkplaatsen, ZonMW, landelijk kenniscentrum LVB, Movisie, Vilans en
Trimbos.
Er wordt verkend hoe de huidige informatiebronnen met elkaar verbonden kunnen worden,
zodat mensen op een gemakkelijke manier informatie kunnen vinden en eventueel vragen
kunnen stellen. VWS gaat in gesprek met de kennispartners om alle kennis over mensen
met een LVB zo goed mogelijk te bundelen op een platform.
De werkgroep LVB faciliteert gemeenten in het bevorderen van kennisdeling en bieden van
handvatten, bijvoorbeeld via bijeenkomsten, een lerend netwerk of vraagbaak
mogelijkheid.

Trekker: VWS

Hoe dragen de acties bij aan het bereiken van het doel?
Op onderdelen is het nodig om eerst meer inzicht te krijgen in de problematiek of knelpunten.
Mensen met een LVB zijn geen homogene groep, waardoor het van belang is om deze diversiteit
beter in beeld te hebben in relatie tot een specifiek onderwerp. Nadat we beter weten waar de
knelpunten zitten en aan welke knoppen we kunnen draaien om deze problemen aan te pakken,
kunnen we gericht aan de slag met het bereiken van de doelen. Dit geldt onder andere voor de
maatregelen op het gebied van zorg zonder schotten, ontwikkelingsmogelijkheden (in het
onderwijs) en vroegsignalering (in het onderwijs).
Een ander belangrijk aspect is het creëren van bewustwording en het vergroten van kennis. We
zetten verschillende werkwijzen in om een zo groot mogelijke en diverse groep te bereiken.
Methodes die we willen gebruiken zijn: een ambassadeurspool, mystery guests, inzet van
ervaringsdeskundigheid, lerende netwerken of bijeenkomsten en het delen van goede
voorbeelden. Zo verwachten we het meeste bereik en impact te hebben, aangezien het een
variatie biedt aan manieren om kennis tot je te nemen.
We bouwen daarnaast voort op eerder behaalde resultaten of goedlopende initiatieven. Wat
succesvol is geweest in de afgelopen periode zetten we voort. Denk daarbij aan de
brancheopleidingen en de Naar de Top! trainingen. Waar relevant zorgen we ervoor dat het thema
LVB wordt meegenomen in aanpalende programma’s zoals Breed Offensief, Simpel Switchen,
Direct Duidelijk, Een thuis voor iedereen, et cetera.

Hoe meten we dat we het doel hebben bereikt?
Aangezien IQ of sociale redzaamheid niet wordt vastgelegd, is het niet eenvoudig om de groep
mensen met een LVB in kaart te hebben. Dit maakt het lastiger om echt te kunnen meten of de
doelen zijn behaald. Verder geldt dat de acties uit dit hoofdstuk niet alleen een positieve impact
kunnen hebben voor mensen met een LVB, maar ook breder. Ondanks deze kanttekeningen willen
we natuurlijk graag weten of de acties bijdragen aan een inclusieve samenleving waar mensen met
een LVB mee kunnen doen naar hun wens.

21

Gezien de variatie aan activiteiten vraagt dit ook een variatie aan methodes om te achterhalen in
hoeverre de doelen bereikt zijn. Een van de manieren om dit te monitoren is via signalen die bij
ons binnenkomen bij de werkgroep. De leden van de werkgroep horen via hun achterban waar het
niet goed gaat. Zij kunnen ons vertellen in hoeverre we slagen in het behalen van de doelen.
Daarnaast kunnen we aanvullende gesprekken voeren om te achterhalen of we daadwerkelijk
stappen hebben gezet in de goede richting.
Op andere onderdelen zullen we bijhouden hoeveel organisaties we weten te bereiken.
Bijvoorbeeld via de ambassadeurspool, het inzetten van mystery guests, bijeenkomsten of een
lerend netwerk, gebruik van screeningsinstrumenten, woonzorgvisies en trainingen. Daarnaast
houden we bij hoeveel mensen met een LVB stappen hebben gezet in hun ontwikkeling via het
aantal deelnemers via branche-opleidingen of Naar de Top! endoor de inzet van
ervaringsdeskundigen te monitoren.

22

Hoofdstuk 3. Cliëntondersteuning
Inleiding
Cliëntondersteuning is een onderdeel van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). In de
Wmo is bepaald dat gemeenten cliëntondersteuning moeten aanbieden als gratis algemene
voorziening. De wet bepaalt ook dat cliëntondersteuning onafhankelijk is: onafhankelijk van
zorgaanbieders en onafhankelijk van de toegang. Het werkterrein van cliëntondersteuning is
breder dan de Wmo. Cliëntondersteuning wordt ook aangeboden aan mensen die hulp nodig
hebben uit de Jeugdwet, Participatiewet en Zvw, bij de toeleiding naar de Wlz en voor aanpalende
domeinen zoals onderwijs en wonen.
De zorgkantoren zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van cliëntondersteuning in het kader van
de Wet langdurige zorg (Wlz). Cliëntondersteuning voor mensen met een Wlz-indicatie betreft
onafhankelijke ondersteuning met informatie, advies, algemene ondersteuning en zorgbemiddeling
die bijdraagt aan het tot gelding brengen van het recht op zorg in samenhang met dienstverlening
op andere gebieden. De Wlz en Wmo kennen hun eigen regels voor toegang en financiering.

Proces
Na de vaststelling van de Toekomstagenda in april 2021 is de opgave voor cliëntondersteuning
verder uitgewerkt in een plan van aanpak. Dit gebeurde in een werkgroep bestaande uit ZN, VNG,
Ieder(in), beroepsvereniging voor cliëntondersteuners BCMB en VWS. VGN was agendalid van deze
werkgroep. Bij de totstandkoming van dit plan van aanpak zijn de resultaten van de verschillende
trajecten, zoals van de gemeenten binnen het Koploperproject Cliëntondersteuning en de pilots
gespecialiseerde cliëntondersteuning benut. Hierbij is gezamenlijk opgetrokken, ieder vanuit zijn
eigen rol en verantwoordelijkheid.
In dit plan van aanpak worden de voorgenomen activiteiten ten aanzien van cliëntondersteuning
verder uitgewerkt. Dit gaat zowel over cliëntondersteuning op grond van de Wmo als op grond van
de Wlz. In het plan van aanpak zijn zowel de activiteiten die volgen uit de Toekomstagenda nader
uitgewerkt als het vervolg van de activiteiten zoals in de afgelopen periode in gang gezet. Het plan
ten aanzien van cliëntondersteuning is breder dan de gehandicaptenzorg.

Wat willen we bereiken in 2026: resultaten en speerpunten
De in de Toekomstagenda benoemde resultaten ten aanzien van cliëntondersteuning zijn:
a.

Inwoner- en cliëntperspectief centraal

b.

Cliëntondersteuning domeinoverstijgend en levensbreed organiseren

c.

Verbeteren aansluiting en overgang cliëntondersteuning Wmo/Jeugdwet/Wlz

d.

Betere bekendheid cliëntondersteuning bij zorg/hulpverleners

e.

Cliëntondersteuning beschikbaar stellen zo lang als nodig is

f.

Cliëntondersteuning beter laten aansluiten bij de vraag van cliënten én hun naasten die op
intensieve, complexe en vaak levenslange zorg en ondersteuning zijn aangewezen

Deze resultaten zijn samengevat in onderstaande speerpunten voor de periode tot 2026:
1.

Inzetten op kwaliteit van cliëntondersteuning (hierin worden beoogde resultaten a, b, e en f
meegenomen)

23

2.

Verbeteren overgang tussen Wmo- en Wlz-cliëntondersteuning (cliëntondersteuning jeugd is
onderdeel van de Wmo) (sluit aan bij beoogd resultaat c)

3.

Vergroten bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning (sluit aan bij beoogd resultaat
d)

Speerpunt 1: Inzetten op de kwaliteit van cliëntondersteuning
Belangrijk onderdeel voor verbeteren van de kwaliteit van cliëntondersteuning is te komen tot
gedeelde uitgangspunten die gemeenten en zorgkantoren kunnen gebruiken in hun beleid,
uitvoering en opdrachtverlening. In dit hoofdstuk worden verschillende acties benoemd om hier
uitvoering aan te geven, zoals door het opstellen van een handreiking voor gemeenten en het
monitoren en doorontwikkelen van kwaliteitsprincipes voor het inkoopkader OCO Wlz
(onafhankelijke cliëntondersteuning). Daarnaast worden gemeenten ondersteund bij de lokale
doorontwikkeling door Movisie en stelt VWS middelen beschikbaar via een specifieke uitkering aan
gemeenten. Lokale bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning, het positioneren van
cliëntondersteuning in het verbetertraject toegang en het lokaal betrekken van inwoner- en
cliëntperspectief zijn hierbij belangrijke aandachtspunten. Ook wordt de beroepsvereniging van
cliëntondersteuners BCMB gefaciliteerd. Het opvolgen van signalen vanuit casuïstiek, dat
cliëntondersteuning niet conform wetgeving wordt ingezet, is eveneens als actie benoemd als
onderdeel van dit speerpunt. Tevens vindt een verkenning plaats over de rollen en posities van
partijen in de cliëntondersteuning. Aan de hand van de uitkomsten worden gezamenlijk de
consequenties daarvan bepaald. De ondersteuning van naasten wordt bij de uitwerking van dit
speerpunt ook nadrukkelijk meegenomen.
In 2018 is gestart met de vijf pilots gespecialiseerde cliëntondersteuning voor de doelgroepen:
ZEVMB, Autisme, NAH, LVB met gedragsproblematiek en Naasten. Zowel het onderzoeksrapport
van DSP over de vijf pilots gespecialiseerde cliëntondersteuning als de eindrapporten van de pilots
laten zien dat de geboden ondersteuning meerwaarde heeft voor de deelnemers en wijzen op een
positieve businesscase. Het kabinet geeft een vervolg aan de vijf pilots gespecialiseerde
cliëntondersteuning (GCO) en stelt financiële middelen beschikbaar voor de borging. In kader van
de Toekomstagenda wordt ingezet op twee sporen:
1.
2.

Verbeteringen aanbrengen in reguliere cliëntondersteuning en de begeleiding
vanuit gemeenten voor specifieke doelgroepen.
Ondersteuning bieden via gespecialiseerde clientondersteuning voor circa 3.000
cliënten en naasten die zijn vastgelopen of dreigen vast te lopen.

De cliënten en naasten die GCO ontvangen hebben langdurige, intensievere ondersteuning met
kennis over de doelgroep nodig om de balans te herstellen. Op termijn wordt verwacht dat de
groep van GCO-deelnemers kleiner wordt. Enerzijds door de beoogde verbeteringen in de reguliere
cliëntondersteuning en begeleiding, waardoor escalaties mogelijk voorkomen kunnen worden.
Anderzijds doordat de ervaringen en lessons learned uit de gezinspraktijk vertaald worden naar
lessen voor het systeem.
In 2023 zal worden gebouwd aan het borgen van deze vorm van ondersteuning door middel van
financiering van VWS voor de periode 2024-2028. In het bijzonder faciliteert deze wijze van
borging het beoogde type ondersteuning van de pilots: domein overstijgende ondersteuning (over
zorgdomeinen heen en levensbreed), ondersteuning van naasten, en mogelijkheden voor een
landelijke signalerings- en leerfunctie. In de huidige wet- en regelgeving, met name in de Wlz,
ontbreekt nu de mogelijkheid dit te borgen. De pilots worden verlengd tot eind 2023 om de
structurele situatie te kunnen vormgeven. De uitvoerende organisatie wordt direct door VWS
gefinancierd en dus niet via inkoop van gemeenten of zorgkantoren. Doelstelling is dat de GCO in
2024 volledig operationeel is en de gespecialiseerde cliëntondersteuning voor de verschillende
doelgroepen gebundeld aangeboden wordt. Daarbij is het nadrukkelijk de bedoeling te komen tot

24

een ‘leerloop’ waarin de geleerde lessen uit de gezinspraktijk worden ingebracht bij gemeenten en
bij verschillende instanties.
Het doel van de ondersteuning vanuit GCO is er op gericht om de kwaliteit van leven van cliënten
en naasten te verbeteren. De deelnemers aan de pilots hebben een levenslange beperking waarbij
er sprake is van een complexe zorgvraag in combinatie met een vastgelopen situatie. Bij de
vormgeving en opschaling van de GCO vormen de huidige doelgroepen het vertrekpunt. De
huidige deelnemers aan de pilots vallen automatisch onder de landelijke GCO, tenzij de
ondersteuning voor de start van de GCO verantwoord afgesloten of overgedragen kan worden. De
huidige deelnemers hoeven niet opnieuw door een toegangsprocedure.

Acties
1a
-

-

ZN en zorgkantoren monitoren kwaliteitsprincipes die onderdeel zijn van de voorwaarden
van het inkoopkader OCO Wlz en die worden doorontwikkeld in 2023 en verder.
Belangrijke onderdelen zijn het uniforme klantervaringsonderzoek OCO en het data
gedreven werken.
VWS monitort jaarlijks de ontwikkelingen rondom kwaliteit aan de hand van inkoopkader
OCO ZN (wordt jaarlijks 1 juni gepubliceerd).

1b
-

-

De handreiking cliëntondersteuning uit 2017 is recent geactualiseerd door de VNG met een
klankbordgroep van gemeenten en stakeholders (o.a. BCMB en Iederin). Dit heeft geleid
tot gedeelde uitgangspunten t.a.v. cliëntondersteuning.
Deze handreiking wordt door de VNG en Movisie verspreid, zodat gemeenten de
handreiking kunnen gebruiken in hun beleid, uitvoering en opdrachtverlening.

1c
-

-

-

Gemeenten worden ondersteund bij de lokale doorontwikkeling van cliëntondersteuning.
Dit gebeurt o.a. door subsidie van VWS aan Movisie voor de kennisfunctie
cliëntondersteuning en het beschikbaar stellen van middelen door VWS via een specifieke
uitkering aan gemeenten.
De lokale bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning, het positioneren van CO
ten opzichte van het verbetertraject toegang en het lokaal betrekken van inwoner- en
cliëntperspectief zijn hierbij belangrijke aandachtspunten.
Begin 2023 is er nog een aanvraagronde. Ook zijn afspraken gemaakt met Movisie en VNG
over ondersteuning van deze gemeenten. De Koploperaanpak wordt de komende jaren
voortgezet.

1d
-

-

De beroepsvereniging voor cliëntondersteuners (BCMB) heeft een plan ontwikkeld voor de
inzet op bekendheid, onafhankelijkheid en deskundigheid van cliëntondersteuenrs. Hiertoe
vinden de volgende activiteiten plaats:
Met webinars en masterclasses wordt ingezet op kwaliteit en kennis van nieuwe en
bestaande cliëntondersteuners;
Door middel van ambassadeurs wordt gewerkt aan bekendheid van cliëntondersteuning;
Om knelpunten op basis van observaties en ervaringen van cliëntondersteuners te
signaleren wordt een signaalfunctie vormgegeven.
VWS verstrekt een subsidie voor de uitvoering van dit plan in de periode 2022-2025.

1e
-

Wanneer er vanuit casuïstiek signalen komen dat cliëntondersteuning niet conform
wetgeving wordt ingezet (o.a. bij VNG, ZN of het Juiste Loket), wordt vanuit ZN en VNG
actief contact opgenomen met de betreffende gemeente en/of het zorgkantoor.

25

1f
-

De bekendheid van het Juiste Loket wordt vergroot bij cliëntondersteuners en organisaties
die cliëntondersteuning bieden in samenwerking met VWS, BCMB en aanbieders (zoals
MEE en Zorgbelang) en eventueel Sociaal Werk NL.

-

De borging van de pilots gespecialiseerde clientondersteuning vindt plaats door VWS via
een landelijk werkende organisatie met twee functies: (1) Ondersteuning van circa 3.000
gezinnen (cliënten en naasten) met complexe problematiek en (2) Signaleren van
knelpunten uit de gezinspraktijk.
Onderdelen hiervan zijn: aansluiting (lokale/regionale) reguliere en gespecialiseerde
cliëntondersteuning vormgeven, alsmede de verwijs- en consultfunctie.
Deze actie draagt eraan bij dat gezinnen die nu soms tussen wal en schip vallen
ondersteund worden. Tevens geeft het een impuls aan de kwaliteit van cliëntondersteuning
door opgedane kennis te verspreiden en te delen met aanbieders, cliëntondersteuners en
professionals.
Met de VNG en ZN worden heldere afspraken gemaakt over hoe de uitvoering van de
landelijke regeling gaat werken én hoe deze aansluit op de uitvoering/ondersteuning lokaal
(en regionaal). De werkstructuur gemeenten-zorgverzekeraars is daarbij het vertrekpunt.

1g

-

-

-

Planning: Najaar 2022 wordt de financiering door VWS vormgegeven, vervolgens wordt
GCO vanaf 2023 door VWS ingericht.
ZN, zorgkantoren, VNG, Ieder(in), BCMB, VGN, cliëntondersteuners worden betrokken bij
de borging van de pilots.

1h
Verbetering van de ondersteuning van naasten in reguliere cliëntondersteuning draagt eraan bij
dat naasten zich meer ontlast voelen en de kwaliteit van cliëntondersteuning stijgt.
-

-

-

Voor de Wlz wordt dit door VWS geborgd door de binnen het traject GoedLevenPlan (GLP)
ontwikkelde producten; de handreiking cliëntondersteuners én de digitale tool voor
ouders/familie waarin zij het GLP kunnen beschrijven en bijstellen.
Planning: In de zomer 2022 worden de modaliteiten voor borging op korte en langere
termijn door scherp gesteld. In najaar 2022 wordt de tussentijdse borging voor 2023
geregeld en per 2024 is de structurele borging van het GLP vormgegeven in de Wlz.
Betrokken partijen zijn: ZN, Menzis (i.v.m. GLP), NZa, VNG, Cliëntondersteuning Plus
(i.v.m. ontwikkelen GLP) KansPlus en Ieder(in).
Welke vragen van een naaste een cliëntondersteuner Wmo kan oppakken is onderdeel van
de VNG-handreiking (zie 1b).

1i
-

-

Er vindt in opdracht van VWS een verkenning plaats van de rollen en posities van partijen
in de cliëntondersteuning. Aan de hand van de uitkomsten worden gezamenlijk de
consequenties daarvan bepaald.
Deze verkenning wordt in najaar 2022 afgerond en vervolgens worden de aanbevelingen in
vertaald in beleid.
Betrokken partijen zijn: ZN, zorgkantoren, VNG en Cliëntondersteuners/BCMB

Speerpunt 2: Verbeteren overgang tussen Wmo- en Wlz-cliëntondersteuning
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor cliëntondersteuning in brede zin. Bij een Wlz-indicatie
hebben zorgkantoren een taak. Cliënten die aangewezen zijn op complexe en/of levenslange zorg
en hun naasten, geven aan behoefte te hebben aan (terugkerende) domeinoverstijgende,
levensbrede ondersteuning die meedenkt– en beweegt vanuit hun behoeften. Daarnaast geldt dat
de behoefte aan cliëntondersteuning afneemt, naarmate de toegang tot zorg en ondersteuning
beter aansluit bij de cliëntreis van de mensen die het betreft. VWS gaat dan ook in gesprek met

26

ZN en VNG om te komen tot uitvoeringsafspraken tussen zorgkantoren en gemeenten over
cliëntondersteuning Wlz voorafgaand aan het indicatiebesluit van het CIZ. Hierbij moet ook de
‘warme’ overdracht tussen Wmo- en Wlz-cliëntondersteuning worden meegenomen en het
perspectief van de cliënt. Een wetswijziging daartoe (Wijziging van de Wet langdurige zorg in
verband met diverse onderwerpen op het gebied van langdurige zorg) ligt op dit moment bij de
Tweede Kamer. Als onderdeel van de Toekomstagenda wordt deze wetswijziging geëvalueerd en
gemonitord. Hierbij wordt het perspectief van de cliënt betrokken.

Acties
2a
-

Gemeenten en zorgkantoren komen tot uitvoeringsafspraken over cliëntondersteuning Wlz
voorafgaand aan het indicatiebesluit CIZ.
In deze gesprekken wordt ook de warme overdracht tussen Wmo- en Wlzcliëntondersteuning meegenomen en het perspectief van de cliënt.
ZN en VNG hebben in april 2022 een eerste overleg hierover gevoerd en zijn aan de slag
met de uitwerking.
Beoogde inwerkingtreding wetswijziging in januari 20238

2b
-

VWS evalueert en monitort de (financiële) impact van de wijziging van de Wet langdurige
zorg in verband met diverse onderwerpen op het gebied van langdurige zorg
Hierbij wordt het perspectief van de cliënt betrokken.
Afronding vindt plaats na 2025 (dit is afhankelijk van de datum van ingang van de wet).
Betrokken partijen zijn: ZN, VNG en zorgkantoren

Speerpunt 3: Vergroten bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning
Uit onderzoek gedaan door het RIVM blijkt dat de bekendheid van de functie cliëntondersteuning
onder de potentiële doelgroep lager dan 50% ligt. Ook van ondervraagde professionals die de
behoefte aan OCO kunnen signaleren en er gericht naar kunnen doorverwijzen, zoals huisartsen,
wijkverpleegkundigen en welzijnswerkers, geeft ongeveer de helft aan de functie
cliëntondersteuning niet te kennen. Cliëntorganisaties en ook het parlement vragen hier aandacht
voor. Onder dit speerpunt zijn enkele acties benoemd om hier uitvoering aan te geven, zoals het
vergroten van de bekendheid van cliëntondersteuning bij professionals en toeleiders (zoals
huisartsen, POH, wijkverpleegkundigen, jeugdgezondheidszorg en onderwijs) tot 60%. Doel
daarvan is dat waar en wanneer nodig een cliëntondersteuner tijdig kan worden ingezet. Een
andere actie is het volgen en monitoren van het bezoek aan de website Regelhulp.nl (langdurige
zorg, pagina’s cliëntondersteuning) om te kijken of cliënten, mantelzorgers en hun naasten deze
blijven vinden en de informatie actueel en up to date is. Waar door gemeenten gewenst, worden
zij gefaciliteerd om lokaal de bekendheid van cliëntondersteuning te vergroten. Gemeenten
hiervoor kunnen gebruik maken van de specifieke uitkering en ondersteuning van Movisie.
Ook de beroepsgroep speelt een belangrijke rol bij het vergroten van de bekendheid van
cliëntondersteuning. Zij vergroten lokaal en regionaal de bekendheid. De website van BCMB wordt
een vindplek waarop burgers op locatie of expertisegebied een cliëntondersteuner kunnen vinden.
Tot slot is 4 november door de beroepsorganisatie uitgeroepen tot jaarlijkse dag van de
cliëntondersteuning. Op deze dag zal veel aandacht worden gegenereerd voor de functie
cliëntondersteuning.

8

Plenaire behandeling wetswijziging in de Tweede Kamer moet nog plaatsvinden.

27

Acties
3a
3b
-

-

Bekendheid met cliëntondersteuning vergroten bij professionals/toeleiders (huisartsen,
POH, wijkverpleegkundigen, jeugdgezondheidszorg, onderwijs).
Doel is dat waar en wanneer nodig een cliëntondersteuner tijdig kan worden ingezet.
Najaar 2022 wordt door VWS geïnventariseerd welke partijen aangehaakt moeten worden
op welk moment.
Betrokken partijen: in ieder geval VNG en ZN.
VWS volgt en monitort continue de website Regelhulp.nl (langdurige zorg, thema
onafhankelijke cliëntondersteuning) om te kijken of cliënten, mantelzorgers en hun
naasten deze blijven vinden en de informatie actueel en up to date is.
Inmiddels heeft aanschrijfactie door VNG plaatsgevonden, website is actueel en er zijn
afspraken over het beheer.
Betrokken partijen: ZN, VNG en Het Juiste Loket.

3c
-

-

Waar door gemeenten gewenst, kunnen zij worden gefaciliteerd om lokaal de bekendheid
van cliëntondersteuning te vergroten. Gemeenten hiervoor kunnen gebruik maken van de
specifieke uitkering van VWS en de koploperstrajecten-ondersteuning van Movisie.
Betrokken partijen: VNG, gemeenten en Movisie.

3d
-

-

Vanuit de beroepsvereniging voor cliëntondersteuners (BCMB) wordt de bekendheid van de
beroepsgroep vergroot door verschillende activiteiten:
De ambassadeurs van BCMB vergroten lokaal en regionaal de bekendheid van OCO. Het
ambassadeursproject loopt en blijft de komende 4 jaar doorlopen.
Op de website van BCMB wordt een vindplek van cliëntondersteuners gecreëerd, waarbij
burgers op locatie of expertisegebied een cliëntondersteuner kunnen vinden. Deze website
is eind 2022 gereed.
4 november is uitgeroepen tot jaarlijkse dag van de cliëntondersteuning. Op deze dag zal
veel aandacht worden gegenereerd voor de functie cliëntondersteuning.

Monitoring en evaluatie
We brengen in kaart of we de doelstellingen bereiken, dit doen we voor de drie doelstellingen als
volgt:
1. Inzetten op kwaliteit van cliëntondersteuning
Als resultaat zullen in 2024 de pilots zijn overgegaan in gespecialiseerde
cliëntondersteuning voor een specifieke doelgroep met complexe problematiek. Per 2025
ontvangen circa 3.000 gezinnen deze ondersteuning.
Er vindt onafhankelijk onderzoek plaats naar de effecten van deze specialistische
ondersteuning op cliënten en naasten: gereed 2026.
-

Er vindt onderzoek plaats naar de maatschappelijke kosten en baten van de inzet van
cliëntondersteuning in de verschillende domeinen (waaronder in ieder geval Wlz, Wmo en
Zvw). Het eerste onderzoek is in de zomer van 2025 gereed.

-

Er wordt in kaart gebracht op welke manier geleerd wordt van de ervaringen van GCO
(bijvoorbeeld door de cliëntondersteuners, medewerkers van gemeenten, zorgkantoren,
instanties e.d.).

28

2. Verbeteren overgang tussen Wmo- en Wlz-cliëntondersteuning
(cliëntondersteuning jeugd is onderdeel van de Wmo)
-

Er zullen (regionale) afspraken gemaakt worden over de uitvoering.

-

Evaluatie en monitoring (financiële) impact wetswijziging van de Wet langdurige zorg in
verband met diverse onderwerpen op het gebied van langdurige zorg bij gemeenten en
zorgkantoren.

3. Vergroten bekendheid en vindbaarheid van cliëntondersteuning
-

In 2025 wordt de bekendheid van cliëntondersteuning onder professionals gemeten via
een monitor.

29

Thema 4. Zorgtechnologie en innovatie
Inleiding
Technologie speelt een steeds grotere rol in onze leefwereld en ook in onze gezondheidszorg.
Ondanks de kansen die de inzet van technologie ons biedt, worden de mogelijkheden van
zorgtechnologie nog niet optimaal benut in de gehandicaptenzorg.

Wat willen we bereiken?
We willen bereiken dat mensen met een beperking zo veel mogelijk eigen regie kunnen voeren en
zo zelfredzaam mogelijk kunnen zijn. Dat administratieve lasten zo laag mogelijk zijn en dat
zorgverleners goed worden ondersteund, zodat ze zich nog beter toegerust voelen. Dat kan onder
meer door de inzet van technologie. Daarvoor is het nodig dat zorgaanbieders als vanzelfsprekend
technologie inzetten in hun zorg- en ondersteuningsaanbod. Technologie is dan niet meer een
project dat náást de zorgverlening staat, maar is onderdeel van het handelingsrepertoire en zit
standaard in de rugzak van iedere zorgverlener als in te zetten interventie. Wanneer goed gekozen
en geïmplementeerd, kan de inzet van zorgtechnologie er voor zorgen dat zorgverleners anders,
nog passender, worden ingezet. Om daar te komen, is het cruciaal dat zorgaanbieders leren hoe
ze zorgtechnologie op een goede manier inzetten en zo de transformatie naar een moderne manier
van zorg verlenen weten te maken. Het versnellen van deze beweging, waarbij technologie
vanzelfsprekend wordt, dát is onze ambitie met de Toekomstagenda voor de komende vier jaar.

Wat gaan we doen?
We gaan de kennis en ervaring uit de Innovatie-impuls van de afgelopen 3 jaar gebruiken als basis
voor de vervolgaanpak die zich richt op 3 onderwerpen:
1.
-

Het implementeren en opschalen van zorgtechnologie, door:
De Innovatie-route te gebruiken als het instrument om organisaties te leren
zorgtechnologie te kiezen en implementeren;
De opschaling te versnellen door te komen tot samenwerking in de regio.

2.
-

Het gebruik van data en voorbereiden op nieuwe ontwikkelingen, door:
Leren hoe we data moeten gebruiken om zorg en ondersteuning te verbeteren;
Toepassen van ‘Niet over ons, maar met ons’, óók over zorgtechnologie.

3.
-

De medewerker van de toekomst, door:
Technologie een plek te geven in het bestaande lespakket;
Expliciete aandacht voor digivaardigheden van professionals;
Normaliseren van technologie: de schroom voorbij.

Speerpunt 1. Implementeren en opschalen van zorgtechnologie
We hebben als doel gesteld om de transformatie naar een moderne manier van zorg verlenen te
maken, waarbij technologie als vanzelfsprekend wordt. Om dat doel te kunnen bereiken is het
belangrijk dat zorgaanbieders leren hoe je technologie op een goede manier kan inzetten en hoe je
vervolgens de borging en opschaling binnen de organisatie aanpakt. De afgelopen drie jaar is
onder de vlag van het programma Volwaardig Leven veel ervaring opgedaan met de implementatie
van zorgtechnologie. In het project Innovatie-impuls leerden ruim 30 zorgaanbieders hoe je
technologie succesvol kan implementeren, maar ook wanneer je daar als organisatie nog niet klaar
voor bent. Deze afzonderlijke trajecten leverden ons veel inzichten op; zoals het goed organiseren
van de samenwerking met de cliënt, de belangrijke rol van toegepast en wetenschappelijk
onderzoek, het versnellen van het leren door delen van kennis en praktijkvoorbeelden en de
cruciale rol die medewerkers in het proces spelen. Het gaf ook inzicht in hoe we de dingen niet

30

moeten doen; zoals enkel uitgaan van de organisatiebehoefte, onvoldoende betrokkenheid van
managers en het niet goed meenemen van medewerkers, cliënten en verwanten.

De Innovatie-route als basis
De afgelopen 3 jaar is in de Innovatie-impuls gewerkt met het bestaande stappenplan
implementatie van ZonMw, aangevuld met specifieke onderwerpen die gaan over de implementatie
van technologie. Dit model, aangevuld met alle lessen, ervaringen, goede voorbeelden, gebruikte
instrumenten en filmpjes die in de Innovatie-impuls zijn verzameld, noemen we de Innovatieroute. Het bevat bijvoorbeeld tools voor het maken van een Health technology assesment (gericht
op het kiezen van de juiste technologie), een maatschappelijk business case, een stappenplan voor
het kiezen van de juiste technologie of een handreiking voor cliëntenraden. Een eerste versie van
de Innovatie-route, gebouwd als digitale leeromgeving, is vanaf begin 2023 beschikbaar.
De Innovatie-route is gebaseerd op wetenschappelijke inzichten, uitgebreid getest in de praktijk en
gaat uit van de vraag van de cliënt. Daarmee is het een instrument dat evidence based, practice
based en preference based is. Tegelijkertijd is de Innovatie-route een eenvoudig stappenplan voor
zorgorganisaties die met zorgtechnologie aan de slag willen. Daarom vormt de Innovatie-route de
basis voor onze vervolgaanpak.

Acties
1.1
Het door-ontwikkelen van de Innovatie-impuls en de Innovatie-route

Van 2023 tot 2025 ondersteunen we, wederom in natura, vijf huidige deelnemers van de
Innovatie-impuls verder bij het opschalingsvraagstuk. Deze zorgaanbieders hebben in de
afgelopen jaren zorgtechnologie geïmplementeerd op een of meerdere locaties. In dit
vervolg focussen we op de gehele innovatiestrategie in alle onderdelen van de organisatie.
Zo wordt zorgtechnologie niet meer als los onderdeel beschouwd, maar als onderdeel van
de reguliere zorg binnen organisatie. Het doel is dat per deelnemer tenminste 50% van
cliënten (indien gewenst) kan worden ondersteund met een vorm van technologie.

Van 2023 tot 2026 bieden we in totaal 25 zorgorganisaties individuele ondersteuning in
natura bij het stapsgewijs en op maat volgen van de Innovatie-route voor de
implementatie van een bewezen technologische innovatie. In 2023 gaan we aan de slag
met 15 zorgorganisaties en medio 2024 starten we een tweede ronde met nog 10
zorgorganisaties.

Tijdens alle trajecten is er specifiek aandacht voor de rol, positie, deskundigheid en
behoefte van de cliënt en naasten. Het bewaken hiervan wordt bij een groep van vijf
cliënten en/of cliëntenraad per organisatie belegd. Zij krijgen training en een coach om te
zorgen dat de positie van de cliënt opgenomen wordt in de Innovatie-route.

Omdat het delen van kennis en praktijkvoorbeelden het leren versnelt, organiseren we
netwerken waarin deelnemers de kennis en ervaring die zij opdoen met elkaar delen.
Daarnaast wordt actief gezocht naar kennisdeling met de rest van de sector. Kennis en
ervaring van deelnemers vindt een weg naar de Innovatie-route. Onderdeel hiervan is het
maken van een inventarisatie van alle verschillende manieren waarop zorgaanbieders
technologie structureel in hun budget hebben opgenomen en bekostigen. Deze
inventarisatie wordt in 2023 uitgevoerd, zodat eventuele knelpunten in latere jaren kunnen
worden opgepakt.

De ervaring die de 30 organisaties opdoen met het gebruik van de Innovatie-route zal
worden gebruikt om de Innovatie-route te verbeteren/aan te passen waar nodig, zodat de
route vanaf 2026 hét instrument is dat door zorgaanbieders zelfstandig kan worden
gebruikt bij het kiezen en implementeren van technologie. Data die verzameld worden
door het gebruik van de route (in-route-data) worden geanalyseerd om gebruikspatronen
te herkennen. Ook worden subjectieve bevindingen van het werken met de route
meegenomen.
31

1.2
Regionaal de opschaling versnellen

We kijken ook naar versnelling en samenwerking in het gebruik van technologie in de
regio. Daarom hebben we de ambitie om in vijf zorgkantoorregio’s met een
samenwerkingsverband van zorgaanbieders – uit de gehandicaptenzorg, maar ook
bijvoorbeeld GGZ of thuiszorg - gezamenlijk één kansrijke zorgtechnologie per regio te
implementeren.

Iedere regio kiest een thema. Hoewel het mogelijk is dezelfde thema’s te kiezen, streven
we naar spreiding. Het uitgangspunt is dat de gekozen technologie aansluit op de vraag
van de cliënt en de eigen regie bevordert of arbeidondersteunend is. Op basis van
onderzoek is gekozen voor onderwerpen9 waar al bewezen technologie bestaat die
succesvol is geïmplementeerd:
o domotica in de woning
o spraakgestuurd ECD
o beeldzorg
o slapen
o begrepen worden

De organisaties krijgen individuele ondersteuning om de Innovatie-route als basis voor de
implementatie te gebruiken en werken daarnaast met elkaar samen in het
implementatieproces in een netwerk waaraan naast de deelnemende zorgorganisaties ook
het zorgkantoor, leveranciers, onderzoekers en cliëntenraden deelnemen. Voor optimale
ondersteuning wordt de Innovatie-route op maat gemaakt voor de betreffende technologie
die men heeft gekozen.

Ontwikkelde kennis en geleerde lessen worden met de sector gedeeld.

Naast het faciliteren van de individuele ondersteuning en inhoudelijke netwerkbegeleiding
door de Innovatie-route, zal de plan- en netwerkvorming ook vanuit de Toekomstagenda
worden gefaciliteerd. Hiervoor maken we gebruik van de regionale aanpak onder thema 5,
arbeidsmarktvraagstukken.
Resultaat
-

-

-

-

In 2026 hebben alle deelnemende zorgaanbieders geleerd om zorgtechnologie te kiezen en
implementeren. Zorgverleners, cliënten en naasten hebben geleerd hoe hiermee om te
gaan en mee te werken. Als gevolg daarvan is de zelfstandigheid en zelfredzaamheid van
cliënten en daarmee ook de efficiëntie van de zorg, gekoppeld aan de specifieke
technologie, aantoonbaar vergroot.
In 2026 is 75% van alle zorgaanbieders aangesloten bij de VGN bekend met de Innovatieroute. Wanneer een zorgaanbieder in de zorginkoop kiest voor de kanslijn zorgtechnologie,
wordt actief besproken of de Innovatie-route daarvoor wordt gebruikt. De bekendheid
wordt jaarlijks gemeten. Het bekend zijn met de route is geen doel op zich, maar
bevordert het aandacht hebben voor innovatie en het systematisch werken.
In 2026 zijn vijf verschillende technologieën (één per regio) geïmplementeerd bij alle
zorgaanbieders die deelnemen aan het regionale netwerk10. Bij die zorgaanbieders wordt
de technologie gebruikt bij 50% van de cliënten die tot de potentiële doelgroep behoren.
In 2026 is duidelijk welke voor- en nadelen men ervaart van deze samenwerking om
gezamenlijk één type zorgtechnologie op te schalen in een zorgorganisatie. Er is bewezen
of het effectief is om gezamenlijk één type zorgtechnologie op te schalen en er is bekend
welke elementen de effectiviteit in een gezamenlijke aanpak bepalen.

9

Indien de regionale behoefte daar aanleiding toe geeft, kan een regio – mits goed onderbouwd - ook kiezen
voor een ander onderwerp.
10
Minder dan vijf indien meer regio’s kiezen voor dezelfde technologie.

32

Deze aanpak sluit aan op de bestuurlijke afspraken tussen ZN en VGN, waarin het gebruik van
technologie en innovatie één van de kanslijnen is. Met bovengenoemde acties wordt ingezet op
een versnelling in de opschaling op regionaal niveau. De aanpak kan daarnaast worden
ondersteund door de regionale middelen die tijdelijk door het kabinet beschikbaar zijn gesteld
(vanaf 2023). Met deze regionale middelen kunnen de zorgkantoren op 4 thema’s, waaronder
technologie en innovatie, regionale en instellingsoverstijgende samenwerking extra ondersteunen.

Speerpunt 2. Het gebruik van data en voorbereiden op toekomstige technologische
ontwikkelingen
We zien dat een aantal zorgorganisaties al druk bezig is met het gebruik van data in de zorg. Zij
willen meer inzicht krijgen in (gedrags)patronen van mensen met een beperking die dat zelf niet
goed kunnen aangeven, bijvoorbeeld als het gaat om de vraag of iemand wel goed slaapt. Deze
aandacht is terecht, want meer inzicht leidt tot meer persoonsgerichte zorg en ondersteuning,
waardoor de kwaliteit van leven toeneemt. Daarom kiezen we in de Toekomstagenda voor dit
onderwerp. Daarbij gaat het uitdrukkelijk niet om elektronische gegevensuitwisseling, maar om
het gebruik van data die de zorg inhoudelijk ondersteunt. Daarbij blijven we realistisch: het gaat
om data die nu reeds wordt verzameld in de gehandicaptenzorg, zoals data in de nacht via
slaapmonitoring en uitluisteren. We willen dat de sector meer inzicht krijgt in de effecten van het
gebruik van data op de kwaliteit van de zorg en ondersteuning, zodat zorgaanbieders bewuster
kunnen kiezen voor de wijze waarop zij data gebruiken om de zorg te optimaliseren.
Naast het gebruik van data zal de sector in de toekomst ook te maken krijgen met andere
technologische ontwikkelingen die een effect zullen hebben op het leven van mensen met een
beperking of op de manier waarop zorg en ondersteuning wordt georganiseerd. Over welke dat
zijn, en hoe we daar mee om moeten gaan willen we het gesprek voeren met mensen met een
beperking, hun verwanten en zorgverleners vanuit hun perspectief. Dit met als doel om cliënten te
versterken in hun positie en kennis rondom technologie, zodat zij duidelijk hun behoefte en advies
kunnen kenbaar maken aan beleidsmakers. In de periode 2023-2026 zetten we in op:

Acties
2.1
Leren hoe we data moeten gebruiken om zorg en ondersteuning te verbeteren

We gaan, in samenwerking met een academische werkplaats, 5 pilots starten over het
gebruik van data. Tijdens deze pilots willen we exploreren hoe en waarom het gebruik van
data de zorg aan de cliënt kan verbeteren en de zorgverlener kan ondersteunen. Met
andere woorden, waar liggen de kansen op het gebied van data voor zorgverleners en de
cliënten? Waar mogelijk leggen we hier ook de verbinding met andere sectoren,
bijvoorbeeld ouderenzorg en GGZ. Hier lopen ook verschillende trajecten waar we van
kunnen leren.

Zorgaanbieders, cliënten en naasten kunnen tijdens de pilots leren en inzicht krijgen in
hoe je data op een zorgvuldige manier kunt gebruiken in het zorgproces, waarbij
oplossingen voor opslag, eigenaarschap en het gebruik van data worden meegenomen.

Zorgorganisaties leren welke vragen gesteld moeten worden aan leveranciers van
technologie omtrent data en krijgen inzicht in hoe ze die aangeleverd willen krijgen.

De uitkomsten van deze pilots worden gedeeld met de sector.
2.2
Niet over ons, maar met ons; óók over zorgtechnologie

We gaan in de periode 2023-2025 drie teams met technologiescouts opzetten met mensen
uit de driehoek: cliënt, verwant en zorgverlener. Deze teams krijgen ieder een eigen
technologie/innovatie-expert toegewezen en gaan inventariseren welke technologieën in
opkomst zijn en waar de gehandicaptenzorg in de toekomst mogelijk mee te maken krijgt.

33



Een keer per jaar organiseren de scout-teams een ronde tafel bijeenkomst voor hun
achterbannen (cliënten, verwanten en zorgverleners) en andere betrokkenen om hun
bevindingen te delen en met elkaar te bepalen wat deze ontwikkelingen betekenen voor
hun verschillende posities.

Resultaat
-

-

-

In 2025 is de pilot over datagebruik in de gehandicaptenzorg afgerond met een publicatie
waarin praktijkgericht is beschreven waar de kansen liggen op het gebied van data voor
zorgverleners en cliënten. De kennis en de ervaringen die de deelnemers aan de pilot
hebben opgedaan, worden beschreven.
In 2026 is op basis van deze publicatie een advies door deze werkgroep afgegeven over
een vervolgaanpak waarbij op grotere schaal gebruik wordt gemaakt van data in de
gehandicaptenzorg.
In 2026 zijn de uitkomsten van de ronde tafel bijeenkomsten gebundeld en toegankelijk
gemaakt voor mensen met een beperking en hun verwanten.
In de eindrapportage over de Toekomstagenda die in 2026 zal worden gemaakt, wordt
ingegaan op de adviezen die voortkomen uit de bijeenkomsten.

Speerpunt 3. Medewerker van de toekomst
Medewerkers van zorgaanbieders spelen een cruciale rol wanneer we willen bereiken dat
zorgtechnologie standaard ‘in de rugzak’ van iedere zorgverlener zit als in te zetten interventie.
Technologie is lastig te implementeren als medewerkers niet digivaardig zijn. En de inzet van
technologie vraagt misschien wel om hele nieuwe competenties; niet alleen voor zorgmedewerkers
maar ook voor IT’ers of managers. Als technologie een steeds grotere rol gaat spelen in het
zorgproces zullen we ons moeten richten op de medewerker van de toekomst. Het doel is om te
zorgen voor medewerkers die goed toegerust zijn om hun vak uit te oefenen met gebruikmaking
van technologie en die technologie ervaren als ondersteunend aan hun werk. Dit is ook een thema
in de Toekomstagenda arbeidsmarkt; we zoeken daarom voor dit onderwerp zoveel mogelijk de
aansluiting met de acties van deze werkgroep. Voor Innovatie en technologie willen we de
volgende acties oppakken:

Acties
3.1
Technologie een plek geven in het bestaande lespakket

In 2023 voeren we een inventarisatie uit, in samenwerking met het onderwijsveld (mbo,
hbo en universiteiten), naar de lespakketten die rondom technologie beschikbaar zijn of
ontwikkeld moeten worden; zowel voor het initiële onderwijs als de bij- en nascholing.

Na hier meer inzicht in te hebben, gaan we in 2024 in overleg met het onderwijs (MBO
Raad en Vereniging Hogescholen) hoe we het onderwerp technologie kunnen verwerken in
de curricula. Op basis van deze informatie wordt een doelstelling voor 2026 geformuleerd.

In de periode 2023-2026 kiezen we vijf LFB Sterkplaatsen uit op het mbo en hbo waar we
ervaringsdeskundigen een extra opleiding geven om technologie en innovatie in het
reguliere lesprogramma te bespreken. Onderdeel van dit project is om tien duo’s te maken
van een enthousiaste zorgprofessional en een ervaringsdeskundige die gastlessen willen
geven op scholen, universiteiten en zorginstellingen rondom de mogelijkheden en inzet
van zorgtechnologie.
3.2
Expliciete aandacht voor digivaardigheden van zorgverleners

We bieden de 25 trajecten en vijf deelnemende regio’s die gaan werken met de Innovatieroute (onder 1.) onder leiding van een specialist on-the-job training in digivaardigheden
van zorgprofessionals gedurende een periode van 2023-2026. In die training wordt de

34



samenwerking gezocht met de ICT en HR-afdeling van de zorgorganisatie, zodat ook
aandacht is voor duurzame ondersteuning van zorgverleners via een helpdesk van ICT en
permanente training. Zo kunnen professionals met basisvragen terecht bij de specialist en
leren zij werken met de technologieën die worden ingezet tijdens de trajecten.
De kennis en ervaringen die we bij deze 25 trajecten rondom digivaardigheden opdoen,
stellen we beschikbaar aan de sector en verwerken we in de Innovatie-route.

3.3
De schroom voorbij: technologie wordt normaal

Naar het voorbeeld van een Sallandse zorgaanbieder trekken we komende jaren (20232026) met een zorgtechnologie Escape Room door het land. De Escape Room heeft als
doel om zo veel mogelijk zorgverleners, cliënten en naasten te laten zien/ervaren hoe
zorgtechnologie kan bijdragen aan persoonsgerichte zorg en welke meerwaarde
technologie heeft voor cliënten. Zo willen we hen aan het denken zetten over technologie
als mogelijke oplossing voor sommige behoeftes van cliënten.

Voor maximaal 20 organisaties die de Escape Room hebben gevolgd, stellen we de
mogelijkheid beschikbaar om een week lang een technologie-expert mee te laten lopen
met zorgplanbesprekingen. Deze expert bespreekt met de begeleider en waar mogelijk de
cliënt of zijn verwant hoe zorgtechnologie kan worden ingezet om beter tegemoet te
komen aan een zorgvraag. Een onderzoeksteam volgt de pilot om de meerwaarde van
deze aanpak te onderzoeken. Zij nemen korte vlogs of filmpjes op over de besproken
casussen. Deze worden opgenomen in de Innovatie-route en gedeeld met het veld.

Dit heeft als doel om zorgaanbieders meer inzicht te geven in de kansen van
zorgtechnologie en moet ervoor zorgen dat medewerkers een volgende keer eerder aan
een technologische oplossing denken. Zorgaanbieders die op basis van deze ervaring
technologie willen leren implementeren, kunnen zich inschrijven voor de tweede ronde van
de Innovatie-impuls. Daarmee wordt gegarandeerd dat zorgaanbieders hun organisatie zo
kunnen inrichten dat medewerkers daadwerkelijk een plek hebben om de vraag naar de
inzet van zorgtechnologie neer te leggen.
Resultaat
-

-

In 2026 ligt er een duidelijke en onderbouwde aanpak om het onderwerp technologie te
verwerken in de curricula van de zorgopleidingen.
In 2026 zijn in de Innovatie-route de juiste kennis en instrumentarium opgenomen om
gericht aandacht te besteden aan digivaardigheden van zorgverleners in de
gehandicaptenzorg.
In 2026 is de houding van zorgverleners, cliënten en verwanten bij de zorgaanbieders die
hebben deelgenomen aan de Escape Room aantoonbaar in positieve zin veranderd als het
gaat om de inzet van zorgtechnologie.

Speerpunt 4. Sociale innovatie
Het implementeren van zorgtechnologie in het werkproces van begeleiders heeft vaak niet alleen
te maken met technologie, maar leidt bijna altijd ook tot andere veranderingen. Daarmee gaan
technologische innovaties vaak hand in hand met sociale innovaties. Een project dat zich volledig
richtte op sociale innovaties was Vernieuwingstraject Begeleiding à la carte; één van de
onderdelen uit het programma Volwaardig Leven. Dit project was gericht op vernieuwing in
persoonsgerichte zorg en heeft veel mooie resultaten opgeleverd. Kennis die waardevol is om
verder te verspreiden en door te ontwikkelen. Daarnaast kunnen de effecten van sociale innovaties
nog beter in beeld worden gebracht, zodat ook de betrokken sectorpartijen de uitkomsten kunnen
gebruiken in hun beleid, zoals bijvoorbeeld de zorginkoop. Daarom wordt hier een
doorontwikkeling van de vernieuwing in persoonsgerichte zorg voorgesteld.

35

Acties
4.1 Verder verspreiden/inspireren






Deelnemers van Begeleiding à la carte wordt gevraagd hun geleerde lessen en ontwikkelde
kennisproducten te presenteren aan collega zorgorganisaties, regionale
onderwijsorganisaties en sectorpartijen. Dit krijgt vorm in een regionale open huizen
route. Ook andere zorgorganisaties krijgen de gelegenheid in te gaan op hun
vernieuwingen in de persoonsgerichte zorg. De Twinkelcampagne wordt verder benut voor
het verspreiden van kennis.
Zorgorganisaties openen hun deuren en geven een inkijkje in hun manier van werken en
de praktische toepassingen van hun vernieuwingsproject/kennisproduct op de werkvloer.
Hierbij is er ruimte voor elkaar ontmoeten en elkaar bevragen, zodat de juiste mensen met
elkaar in verbinding worden gebracht zodat men van elkaars inzichten kan leren.
In 2023 en 2024 vinden deze regionale open huizen dagen plaatst, waarbij de focus zal
liggen op de doorontwikkeling van vernieuwingstrajecten.

4.2 Doorontwikkelen en effecten in beeld brengen








Een aantal vernieuwingstrajecten uit Begeleiding à la Carte is zo waardevol voor een groter
deel van de sector met vergelijkbare vraagstukken dat deze trajecten door een coach
zullen worden ondersteund in de doorontwikkeling van hun vernieuwing. Hierbij gaat het
om doorontwikkeling in de richting van effectieve interventies, werkzame elementen of
zorgstandaarden. In overleg met de betrokken organisaties wordt bepaald welke
eerstvolgende stap logisch is, bijvoorbeeld het uitvoeren van een procesonderzoek, het
oppakken van opschalingsvraagstuk of onderzoek naar de ervaringen van de cliënten zelf
en/of naasten. Wanneer er ruimte voor is, stellen we dit traject ook open voor andere
aanbieders. We werken hierin samen met het Zorginstituut.
Middels onderzoek worden de effecten van de vernieuwingstrajecten (die gaan
doorontwikkelen) op cliënten en naasten in beeld gebracht door het uitvoeren van een
nulmeting en jaarlijks een voortgangsmeting tot en met 2025. Hierbij wordt onder andere
gebruik gemaakt van interviews met cliënten en naasten.
Onderdeel van de stap naar doorontwikkelen is het krijgen van meer inzicht in de vraag of
andere zorgaanbieders gebruik maken van de totale interventie, dan wel slechts
elementen eruit gebruiken om te integreren in hun eigen werkwijze. Daarbij kijken we
opnieuw naar de effectiviteit van de (gecombineerde) interventie.
De doorontwikkeling van de waardevolle vernieuwingstrajecten/kennisproducten wordt in
nauwe samenwerking met betrokken sectorpartijen opgezet, zoals zorgkantoren, VGN, ZN
en NZa. Onderwijs en beroepsorganisaties leren actief mee van de trajecten.

4.3 Ervaringsleren doorontwikkelen:


Tijdens Begeleiding à la Carte is ervaring opgedaan met ervaringsleren voor naasten,
mensen met een beperking en zorgprofessionals. Een unieke manier om invulling te geven
aan persoonsgerichte zorg die én leuk is én prikkelt om dichter bij de ervaring van het
begeleid worden te komen; om te voelen wat het écht betekent om een beperking te
hebben. Op basis van het kennisdossier Ervaringsleren dat in het kader van Begeleiding à
la carte is ontwikkeld, worden zorgaanbieders opnieuw in de gelegenheid gesteld om deel
te nemen aan bijeenkomsten waarin ervaringsleren centraal staat.

36

Resultaat
-

-

In 2026 is de kennis en ervaring uit Begeleiding à la carte verder geborgd en opgeschaald.
Meer organisaties dan de deelnemers aan Begeleiding à la Carte hebben kennis van de
initiatieven om vernieuwing in persoonsgerichte zorg te bereiken.
In 2026 hebben ten minste twee vernieuwingsprojecten stappen gezet om te komen tot
een erkende interventie.

37

Hoofdstuk 5. Arbeidsmarkt & vakmanschap
Inleiding
De vraag hoe we nu en in de toekomst de kwaliteit van zorg en ondersteuning aan mensen met
een beperking kunnen waarborgen wordt steeds urgenter gezien de problemen op de
arbeidsmarkt. Er is sprake van toenemende arbeidsmarkttekorten, zowel als het gaat om
voldoende personeel als om voldoende gekwalificeerd personeel. Dit geldt voor de meeste
beroepen en in het bijzonder voor functies in de begeleiding en ondersteuning van complexe
doelgroepen/ernstige gedragsproblematiek. De aanname dat we kunnen blijven inzetten op meer
instroom is niet realistisch. Om de zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking en hun
naasten op een goede manier te blijven bieden en het werk met de mensen/professionals die wel
beschikbaar zijn goed uit te kunnen voeren moeten we ook toe naar andere manieren van hoe we
zorg en ondersteuning organiseren.

Wat gaan we doen?
Mensen willen het liefst zelfstandig zijn, zelf bepalen wat er in hun leven gebeurt en wonen op een
plek waar ze zich thuis voelen. Daarin verschillen mensen met een beperking en hun naasten niet
van anderen. Om dat te bereiken is een aantal elementen van belang: er is in de thuissituatie
goede ondersteuning aanwezig om het leven zo goed mogelijk aan te kunnen en te kunnen
meedoen in de samenleving. Bovendien is er een sterke sociale basis die daaraan kan bijdragen.
Wanneer het beter is om bij een zorgaanbieder te wonen is er passende zorg beschikbaar die, in
samenspraak met de bewoner en zijn naasten, eveneens gericht is op het behoud of vergroten van
zelfstandigheid. Het gebruik van technologie vergroot deze mogelijkheden. Dát is
toekomstbestendige zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking, waarin we zaken
anders gaan organiseren.
In de Toekomstagenda zijn op tal van plaatsen acties opgenomen die bijdragen aan deze
beweging:
Meer aandacht voor ondersteuning thuis, door te kijken naar een beter passende
beschikkingsduur in de Wmo, door bewustwording te vergroten over mensen met een
beperking zodat zij eerder passende ondersteuning kunnen krijgen, door te investeren
in cliëntondersteuning, waakvlamcontact en mantelzorgondersteuning, door complexe
zorgvragen zo vroeg mogelijk te signaleren en vervolgens te werken aan oorzaken van
toenemende complexiteit.
Meer focus op het vergroten van eigen regie, door in te zetten op talentontwikkeling
van mensen met een beperking, door te kijken hoe mensen met een beperking meer
kunnen toetreden tot de arbeidsmarkt, door meer samenwerking tussen formele en
informele zorg te bewerkstellingen of door schotten weg te halen tussen stelsels, zodat
passende zorg en ondersteuning makkelijker te organiseren is.
Vol inzetten op digitale mogelijkheden, door aanbieders te ondersteunen bij het
implementeren van zorgtechnologie, zowel individueel als regionaal op te schalen,
medewerkers te leren omgaan met technologie, aansluiting te zoeken bij onderwijs en
op tijd te investeren in de mogelijkheden van data.
Dat alles maakt dat we op het terrein van de arbeidsmarkt slimmer kunnen omgaan met de inzet
van zorgverleners en zij meer toekomen aan het werk waarvoor zij zijn opgeleid. Daarnaast geldt
dat er in de gehandicaptenzorg, speciaal ook in de complexe zorg, nog steeds goed toegerust
personeel nodig is. De groep mensen met een complexe zorgvraag groeit in de intramurale zorg.
De acties die zijn opgenomen in dit hoofdstuk en zich richten op binden, boeien en benutten zijn
dus ook hard nodig.

38

Speerpunt 1. Boeien: voldoende instroom, opleidingen aantrekkelijker maken
1.1 Betere aansluiting van onderwijs op de praktijk
In het onderwijs is het nodig om een realistischer beeld neer te zetten van het werken in de
gehandicaptenzorg. Er zijn met name in het mbo en hbo weinig docenten met recente
praktijkkennis en ervaring in de gehandicaptensector zelf. De stages die er zijn geven niet altijd
een realistisch beeld van de sector (kort gezegd: ‘makkelijke’ plekken met weinig uitdaging).

Wat willen we bereikt hebben in 2026?
Een betere aansluiting van het onderwijs op de praktijk. Hierbij maken we zoveel als mogelijk
gebruik van het bestaande trajecten en acties. Bijvoorbeeld bij Gewoon Bijzonder waar tot oktober
2022 aanvragen kunnen worden ingediend voor financiële ondersteuning voor kruisbestuiving
tussen gehandicaptenzorgorganisaties en zorgopleidingen in mbo/hbo.

Acties
A: Meer aandacht voor stages en gastdocenten
-

Vanuit zorgaanbieders kwalitatief goede stages en stagebegeleiding aanbieden op meerdere
momenten gedurende de opleidingen, zowel op mbo-, hbo- als wo-niveau:
o

Passend bij het niveau van de student;

o

Inspelend op de specialistische expertise die nodig is bij zwaardere doelgroepen zoals
bij VG7;

o

Meer combinatiestages aanbieden GHZ/GGZ en GHZ/ouderenzorg. In de praktijk
krijgen professionals ook te maken met de grensvlakken van domeinen waarbij
dubbele grondslagen maken dat kennis en ervaring in beide vakgebieden relevant is.

-

Stages ontwikkelen voor opleiders. Opleiders die vanuit eigen (recente) praktijkervaring
onderwijs geven, kunnen studenten een realistischer beeld meegeven van de sector.

-

Meer ruimte voor gastdocenten die zowel zelf werkzaam kunnen zijn in de
gehandicaptensector en ervaringsdeskundigen mensen met een beperking zelf en hun naasten.

-

Bij de begeleiding van de stages, daar waar opportuun, gebruik maken van de subsidie
‘Innovatieve stages’ en het aanbod om stagebegeleiding ook meer vanuit zorgaanbieders te
verzorgen.

B. Meer aandacht voor de juiste beeldvorming
Om meer mensen te trekken voor de gehandicaptenzorg is het belangrijk om aan de
zichtbaarheid te werken: onbekend maakt onbemind. Mensen kiezen vaak voor
gehandicaptenzorg omdat ze daar per toeval mee in aanraking komen. Het is belangrijk om
een goed beroepsbeeld te schetsen van het werken in de gehandicaptenzorg. Om een
realistisch beeld te creëren is het belangrijk om een podium te bieden voor verhalen van
professionals en mensen met ervaringsdeskundigheid zelf. Dat gebeurt al veel, maar kan beter
ontsloten worden. Er wordt een beeldinformatiebank ontwikkeld waaruit onderwijs, studenten,
media en zorgorganisaties kunnen putten.
-

De ambassadeurs (zie hierna in 2.3) worden ingezet om aan een realistisch imago van de
gehandicaptenzorg te werken door voorlichting in het beroepsonderwijs.

39

C. Vernieuwing van het onderwijs
In het onderwijs is er een minor ontwikkeld waarin er interprofessioneel wordt opgeleid in de
gehandicaptenzorg. Dit houdt in dat studenten van mbo, hbo en universiteit gezamenlijk
onderwijs krijgen in deze minor en samenwerken rondom een casus uit de praktijk. Dit sluit
aan bij de praktijk op de werkvloer, waarbij je ook samenwerkt rondom de vragen van een
cliënt. De inzet is de komende jaren gericht op uitbreiding van de mogelijkheden voor
interprofessioneel opleiden door de geleerde lessen in beeld te brengen en te gebruiken om
andere onderwijsinstellingen te inspireren hier ook mee aan de slag te gaan.
-

Opleidingen worden ook (deels) georganiseerd op de werkplek zelf. We willen aansluiten bij de
ontwikkeling van hybride leeromgevingen en duale trajecten waarbij de zorginspirator voor
zittende professionals en de Nationale Zorgklas voor zij-instromers beter worden benut.

-

In gesprek met het onderwijs om zorgtechnologie en innovatie een vanzelfsprekend onderdeel
van elke gehandicaptenzorgopleiding te laten zijn.

-

De Associate Degree (AD) Sociaal Werk in de Zorg kan de brug tussen mbo en hbo dichten. De
AD wordt als een vernieuwende vorm van onderwijs gezien. We zoeken de raakvlakken tussen
de AD en incompany opleidingen op en gaan in gesprek met het landelijke opleidingsoverleg
AD over de ervaringen met incompany en AD trajecten. Op basis van best practices deze
verder stimuleren en bredere bekendheid geven.

-

Er zijn diverse minoren beschikbaar specifiek gericht op de gehandicaptenzorg. We gaan alle
beschikbare minoren in beeld brengen en waar nodig steviger verankeren. De kennisfunctie
van de minoren versterken en breder in het onderwijs delen. Waar mogelijk minoren ook
opstellen voor studenten uit het hele land.

Trekker: VGN & BPSW. Zij zoeken de samenwerking met LFB/cliëntenorganisaties en hbodocenten.
1.2 Banen aantrekkelijker maken
Om meer mensen te trekken is het belangrijk dat er goede instroommogelijkheden zijn bij
gehandicaptenzorginstellingen waarbij er ook instroommogelijkheden zijn voor de hbo opgeleide
studenten (begeleiders en verpleegkundigen). Zorgen voor goede en structurele begeleiding van
stages en werk maken van supervisie voor startende professionals, zowel op mbo-, hbo- als woniveau. Maximaal inzetten op goede inwerkprogramma’s.
Wat willen we bereikt hebben in 2026?
De huidige beweging naar meer aantrekkelijke banen in de gehandicaptenzorg wordt ondersteund.
Er zijn al veel goede initiatieven zoals meer ruimte voor zij-instromers. Deze beweging wordt waar
nodig versterkt.
Acties
-

-

Het belang van banen met een goede aansluiting op opleidingsniveau en -achtergrond zowel
voor mbo, hbo als wo wordt benadrukt. We krijgen nu bijvoorbeeld soms het signaal dat een
hbo’er niet op niveau kan instromen in een baan in een gehandicaptenzorginstelling. Over deze
aansluiting wordt in gesprek gegaan met werkgevers en onderwijs.
Combinatiebanen GHZ en GGZ/ouderenzorg creëren zodat er meer volwaardige contracten
kunnen ontstaan en die ook een plek geven in het nieuwe functiegebouw (zie benutten).
Een samenhangend plan voor het stimuleren van goede incompany-arrangementen en het
mogelijk maken van duale trajecten. Met als onderdelen het aansluiten bij de ontwikkeling van
hybride leeromgevingen, het (deels) organiseren van de opleiding op de werkplek en het

40

verkorten van zij-instroomtrajecten. Sommige acties lopen al of kunnen snel resultaat boeken.
Medio 2023 zijn de resultaten zichtbaar.
-

Brede bekendheid van (zij-)instroommogelijkheden/flexibele trajecten realiseren.

-

Voorbeelden van hbo-instroomfuncties delen.

-

In de regionale aanpak wordt volwaardige contracten een thema om ondersteuning op te
krijgen bij regionale samenwerking.

Trekker: VGN
1.3 Instroom nieuwe Nederlanders stimuleren
Gezien de te verwachten structurele tekorten op de arbeidsmarkt is het belangrijk ook nieuwe
Nederlanders te interesseren voor het werken in de gehandicaptenzorg.
Acties:
Nieuwe Nederlanders gericht werven voor werken in de gehandicaptenzorg en (verkorte)
opleidingen en taalcursussen aanbieden.
Werkgevers stimuleren deze nieuwe Nederlanders in dienst te nemen. Daarbij de kennis van
enkele lopende pilots benutten. Zijn bestaande stimuleringsregelingen voldoende?
Onderzoeken of er meer nodig is.
Asielzoekers mogen eerste half jaar niet werken, daarna beperkt met zeer geringe beloning.
Onderzoeken of er verruiming van de regelgeving mogelijk is, bijvoorbeeld voor ervaren
zorgprofessionals uit andere landen. Vgl. de regeling voor vluchtelingen uit Oekraïne.
Trekker: BPSW & VGN

Speerpunt 2. Binden: professionals behouden, ontwikkelen van het beroep
2.1 Beroepsregistratie
Om de belangstelling van studenten voor het werken in de gehandicaptensector te vergroten is het
bij de (hbo-)opleiding social work belangrijk dat het kiezen voor de specialisatie
gehandicaptenzorg de benodigde erkenning krijgt in de vorm van een beroepsregistratie. Om hier
stappen in te zetten is het belangrijk om de mogelijkheden voor een beroepsregistratie en het
draagvlak hiervoor te onderzoeken.

Wat willen we bereikt hebben in 2026?
Een verkenning van het ontwikkelen van beroepsregistratie voor de mbo- en hbo-opleidingen
social work.
Acties
-

Er wordt een advies opgesteld over beroepsregistratie voor de gehandicaptenzorg en bij
voldoende draagvlak (met name bij professionals) wordt er een implementatieplan
beroepsregistratie gemaakt voor begeleiders in de gehandicaptenzorg.

-

Er wordt een pilot beroepsregistratie onder begeleiders in de gehandicaptenzorg uitgevoerd
om ervaringen op te doen met het vergroten van binding aan de professie (behoud voor de
arbeidsmarkt gehandicaptenzorg) en het effect op actief werken aan de (eigen) professionele
ontwikkeling. Beroepsregisters zijn ook een belangrijke stimulans om de zogenaamde
professionele standaard van de eigen professie te kennen en te gebruiken. Zie onder 4.

Trekker: BPSW

41

2.2 Doorontwikkeling beroepscode en beroepskompas gehandicaptenzorg
Er is een begin gemaakt met het ontwikkelen van een professionele standaard voor sociaal
werkers/begeleiders in de gehandicaptenzorg: een beroepscode en een beroepskompas.
Voor alle beroepsvarianten van sociaal werkers is er een gemeenschappelijke beroepscode
ontwikkeld, die geldt voor de beroepsvariant begeleiders gehandicaptenzorg. Omdat de
begeleiders nog geen traditie kennen van het ontwikkelen en gebruiken van een professionele
standaard (in dat geval dus voor beroepsethiek) is er een introductie op de beroepscode
ontwikkeld: het beroepsethisch kompas voor begeleiders in de gehandicaptenzorg.
Wat willen we bereikt hebben in 2026?
De volgende stap is om de beroepscode en het beroepsethisch kompas voor alle begeleiders een
gemeenschappelijk beginsel en oriëntatie voor hun professioneel handelen te laten zijn.
Professionele standaarden spelen ook een grote rol bij het reflecteren op het eigen professioneel
handelen van begeleiders. Vertrouwd raken met een beroepscode en het kompas vraagt een
implementatietraject met vooral scholing en training. Deze trainingen kunnen ondersteund worden
met e-learnings en een beroepscode-app.
Alle professionals die lid worden van een beroepsvereniging onderschrijven daarmee automatisch
de beroepscode en verklaren ook dat hun professioneel handelen getoetst kan worden aan die
beroepscode. Het stimuleren van lidmaatschap beroepsvereniging en (vrijwillige)
beroepsregistratie is een belangrijke impuls voor professionalisering.
Acties
-

Implementatietraject voor het werken met de professionele standaard. Doel is dat de hele
beroepsgroep bekend raakt met deze professionele standaard. Met als onderdelen de
ontwikkeling van e-learnings en waar opportuun een beroepscode-app.

Trekker: BPSW

2.3 Ambassadeursleergang continueren en verbreden
Ambassadeurs inzetten voor het vergroten van de beroepstrots, verbetering van het imago van de
sector en werving voor de sector.
Wat willen we bereikt hebben in 2026?
Het is belangrijk dat de beroepsgroep zelf nog meer in beeld komt en het woord gaat voeren. Dat
vraagt om versterking van persoonlijke en professionele kwaliteiten. We willen komen tot een
grote groep deskundige medewerkers die trots zijn op hun vak en dat willen uitdragen. Zeker waar
het gaat om goede beeldvorming van de sector is juist een actieve inzet van getrainde
ambassadeurs broodnodig.
Acties
-

-

In de ambassadeursleergangen worden professionals van verschillende instellingen bij elkaar
gebracht om te leren hoe zij hun beroepsgroep kunnen vertegenwoordigen, binnen de
organisatie en daarbuiten. De professionals doen dit vanuit hun eigen discipline maar zoeken
ook de samenwerking tussen beide beroepsgroepen op.
Specifiek voor de derde leergang (start tweede helft 2022) wordt het belang onderstreept van
voldoende aandacht aan medewerkers die werken met bewoners met een complexe
zorgvraag (VG7), juist omdat het moeilijk is om voor deze groep bewoners voldoende en
adequaat toegeruste professionals aan te trekken. Het is waardevol om daar in een
gemêleerd samengestelde groep professionals mee bezig te zijn en hun ideeën en ervaringen
hierin een belangrijke plek te geven.

42

-

De komende jaren wordt de betrokkenheid van ambassadeurs gestimuleerd bij
beleidsvorming en uitvoering. Ze worden als denktank met kennis van de praktijk gevraagd te
spiegelen op onderdelen van het beleid. Daarbij worden ze gevraagd om mee te denken over
vraagstukken en in te gaan op kansen en risico’s die zij zien.

Trekker: BPSW & V&VN

2.4 Verbinding met het Landelijk Actieplan Zeggenschap
Zeggenschap van de zorgprofessional maakt de kwaliteit van zorg beter én heeft een grote invloed
op de tevredenheid over het werk, hetgeen bijdraagt aan het boeien, binden en benutten van
medewerkers. Het is dan ook belangrijk om in te zetten op stevige structuren van zeggenschap.
Daarbij is het van belang om deze ontwikkeling te laten aansluiten bij de eigenheid van de sector.
Wat willen we bereikt hebben in 2026?
Zeggenschap krijgt steeds meer een plek in de beroepspraktijk. Vanuit het landelijk actieplan
zeggenschap en veerkracht wordt hier flink op ingezet.
Acties
De resultaten van deze zeggenschapstrajecten, gericht op de gehandicaptenzorg, worden gedeeld
met de arbeidsmarkttafel zodat geleerde lessen worden besproken. Daar wat het opportuun is
wordt de verbinding onderling gelegd.
Trekker: V&VN

2.5 Regionale werkplaatsen goed werkgeverschap en goed werknemerschap
Beroepsontwikkeling stimuleren via regionale bijeenkomsten waarin geleerde lessen over goed
werkgeverschap worden verspreid en kennis daarover wordt ontwikkeld. Dit gebeurt met en door
de beroepsgroep zelf. Daarbij ligt de focus op het voeren van het goede gesprek intern in de
zorgorganisatie en regionaal van elkaar leren. Er is aandacht voor de vraag hoe je komt tot een
goede dialoog met je bestuurder/met de medewerkers. Dit zal vorm krijgen als vervolg op de
dialoogsessies in 2021. Een deel van deze bijeenkomsten zal specifiek gericht zijn op zorgverleners
die werken met complexe vragen bij cliënten met een VG7 indicatie.
Wat willen we bereikt hebben in 2026?
Als vervolg op de dialoogsessies willen we professionals helpen om een stap te zetten in
bewustwording en gedragsverandering in hun rol als goed werknemer. Zodat zij vanuit hun functie
en met hun ervaring input kunnen geven (zeggenschap) en/of hun werkgever kunnen aanjagen
om te komen tot goed werkgeverschap. Immers, goed werkgeverschap gaat hand in hand met
goed werknemerschap. Vragen die hierbij aan de orde komen, zijn bijvoorbeeld: Wat houdt goed
werkgeverschap in, wat heb ik als werkgever daarvoor nodig? Hoe kan ik als werknemer (bijv.
begeleider, teamleider, leidinggevende) mijn volledige potentie inzetten en benutten in mijn werk,
hoe geef ik voldoende ruimte aan mijn collega’s/team om hun volledige potentie tot uiting te
kunnen laten komen, hoe kan ik het gesprek aangaan hierover?
Actie
-

In 4 regio’s 2 regionale werkplaatsen en een landelijk afsluitend festival.

Trekker: VWS

43

2.6 Anders werken en anders organiseren
De krapte op de arbeidsmarkt is groot. Om de zorg en ondersteuning voor mensen met een
beperking en hun naasten op een goede manier te blijven bieden en het werk met de
mensen/professionals die wel beschikbaar zijn goed uit te kunnen voeren, volstaat het niet langer
om uitsluitend in te zetten op méér instroom van personeel in de gehandicaptenzorg. We moeten
toe naar andere manieren om de zorg en ondersteuning te organiseren. De roep om anders
werken en anders organiseren is veelgehoord. De vraag is of dit dan een radicale of disruptieve
andere strategie moet zijn, en hoe dat eruit ziet. Of gaat het om veranderingen die klein beginnen
en die leiden tot de vraag: waarom doen we het eigenlijk zo; kan het niet anders? Van die laatste
soort zijn op talloze plekken voorbeelden te vinden in de Toekomstagenda en in de praktijk. Die
voorbeelden willen we bundelen, om te kijken of ze elkaar kunnen versterken.
Wat willen we bereikt hebben in 2026?
Een dwarsdoorsnede van alle onderwerpen in de Toekomstagenda die uitvoering geven aan anders
werken en anders organiseren, aangevuld met voorbeelden uit de praktijk. Met als doel te bezien
of het opportuun is hier een integrale aanpak op te ontwikkelen of dat het juist waardevol is hier
de werkzame elementen uit te destilleren om als sector van te leren. Daarbij ligt de focus erop dat
anders werken en anders organiseren leiden tot kwalitatief persoonsgerichtere zorg en
ondersteuning, en als gevolg daarvan kansen om het werken in de gehandicaptenzorg effectiever
en efficiënter te doen worden benut.
Acties
-

Begin 2024, nadat de Toekomstagenda een jaar lang invulling in de praktijk heeft gekregen,
geven we een opdracht om deze dwarsdoorsnede op te stellen.
Daarbij besteden we expliciet aandacht aan de rol van bestuur en management en de vraag
wat anders werken betekent voor de leiderschapscultuur.
Eind 2024 wordt ‘anders werken en anders organiseren’ een centraal thema tijdens het
jaarlijks congres van de Toekomstagenda.

Trekker: VWS

Speerpunt 3. Benutten: beter benutten van al aanwezige kennis en ervaring
3.1 Van een optimale personeelssamenstelling tot inbreng voor het functiehuis
gehandicaptenzorg
Een veel gehoord signaal in de gehandicaptenzorg is dat er voor de hbo afgestudeerde student niet
op niveau functies beschikbaar zijn. Tegelijkertijd zien we dat de tekorten in de begeleiding van
complexe doelgroepen met ernstige gedragsproblematiek het grootste zijn. Juist hier kan de hbo
geschoolde medewerker mogelijk een zeer waardevolle aanvulling op het team zijn. Ook horen we
het signaal dat de verpleegkundige lastig een baan kan vinden in de gehandicaptenzorg, terwijl
ook zijn of haar vaardigheden essentieel kunnen zijn voor kwalitatief goede zorg. Wat voor soort
mensen en functies zijn er nodig om goed aan de vraag van de bewoner te kunnen voldoen?
Wat is de optimale samenstelling van het personeelsbestand?
Om ook in de toekomst kwalitatief goede zorg te kunnen blijven leveren vraagt dat om zaken
anders te organiseren, goed te organiseren en eenieder op zijn of haar kracht zo effectief en
efficiënt mogelijk in te zetten. Om goed aan de vraag van de bewoners te voldoen is het van
belang om goed in beeld te hebben welke mensen je dan nodig hebt in het team, welke taken deze
mensen krijgen en hoe zij elkaar zo goed mogelijk aanvullen om tot een optimale inzet te komen.

44

Daarbij moet er ook ruimte en zicht zijn op doorgroeimogelijkheden. Op basis van deze optimale
teamsamenstelling kunnen dan titels worden beschreven voor de verschillende taken.
Op basis van deze goede praktijken kunnen we komen tot een beroepenstructuur. Dat gaat helpen
om meer helderheid te creëren over de beroepen die er in de gehandicaptenzorg zijn. Doel
daarvan is dat die beroepen ook beter gevonden kunnen worden door professionals die mogelijk in
de gehandicaptenzorg willen gaan werken.
Wat willen we in 2026 bereikt hebben?
Een duidelijker beeld van welke functies en beroepen er in de gehandicaptenzorg allemaal zijn,
hoe deze functies en beroepen zich tot elkaar verhouden en elkaar optimaal kunnen aanvullen en
hoe de doorgroeimogelijkheden eruitzien. Deze inventarisatie kan een rol spelen bij de vraag of we
momenteel de juiste beroepen (en carrièreperspectieven) hebben in de gehandicaptenzorg. Zij kan
ook bijdragen aan een realistischer beeldvorming van de daadwerkelijke praktijk van het werken in
de gehandicaptensector. Tegelijkertijd is het belangrijk om een beter inzicht te hebben hoe een
optimale personeelssamenstelling er uit ziet, inspelend op de huidige en toekomstige
arbeidsmarktsituatie en de veranderende zorgvragen.
Acties
-

We gaan een inventarisatie laten uitvoeren naar de huidige beroepsprofielen,
opleidingsprofielen, competentieprofielen en functiebeschrijvingen in de gehandicaptenzorg
om beter inzicht te krijgen in hoe deze zich tot elkaar verhouden en hoe zij, waar nodig, beter
op elkaar kunnen aansluiten. Doel is dat voor iemand die werk zoekt een duidelijk uniform
beeld van de beroepen in de sector naar voren komt.

-

Formuleren ‘beroepen’ (landelijk) met takenpakket/vaardigheden/kennis
(competentieprofielen).

-

Input voor de herziening van het functiegebouw bij FWG. Een breed in de
gehandicaptensector gedragen beschrijving van de verschillende rollen en taken in de
gehandicaptenzorg waarin duidelijk wordt hoe ze zich van elkaar onderscheiden en tot elkaar
verhouden, van woonbegeleider tot medewerker op de dagbesteding, van verpleegkundige tot
wo-gedragsdeskundige. Daarin wordt ook expliciet de hbo-specialisatie op gedrag en
ondersteuning gepositioneerd en is nadrukkelijker plaats voor verpleegkundige, verzorgende
en verpleegkundig specialistenfuncties. Het gaat om een beschrijving die uitgaat van de
kracht van mensen die samen de zorg hebben voor cliënten in de gehandicaptenzorg en recht
doet aan de kennis en kunde van deze mensen.

-

Een handreiking voor een optimale personeelssamenstelling. Deze geeft bijvoorbeeld
antwoord op de volgende vragen: Heb je als zorgaanbieder verpleegkundige inzet nodig, zo ja
hoe positioneer je die dan in je organisatie? Welke taken geef je zo iemand en welke
handvatten zijn daarvoor bekend op basis van goede voorbeelden? Welke samenstelling van
mensen heb je nodig om goed in te spelen op de behoeften van verschillende groepen van
mensen met een beperking?

-

Uitvoeren pilots bij 15 zorgaanbieders: zorgaanbieders krijgen de ruimte om te
experimenteren met de handreiking optimale personeelssamenstelling waarbij medewerkers
goed worden gepositioneerd zodat het maximale uit de kennis en kunde van de medewerkers
gehaald kan worden.

-

Zorgdragen voor een nauwe afstemming met de opleidingsprofielen. Wanneer de nieuwe
beroepsbeschrijvingen daar aanleiding toe geven kunnen bijvoorbeeld de titels en (eventueel
nieuwe, branche-erkende) certificaten meer op de huidige praktijk gaan aansluiten, zonder in
te grijpen in de mbo-hbo-wo structuur. Hierbij valt te denken aan slimme marketing door de
benaming van minoren aan te passen van ‘gehandicaptenzorg’ naar bijvoorbeeld ‘onbegrepen
gedrag’. Hiervoor kan worden aangesloten bij het netwerk van hbo’s met gehandicaptenzorg
45

in het curriculum. Wanneer de praktijk daar aanleiding toe geeft kunnen meer en nieuwe hboen masterfuncties gecreëerd worden, bijvoorbeeld ‘hbo-gedragsdeskundige’, ‘sociaal werk en
technologie’ en ‘innovatie in de gehandicaptenzorg’.
Trekker: alle partijen van arbeidsmarkttafel in gezamenlijkheid.

3.2 Beter benutten ervaringsdeskundigheid
Wat willen we in 2026 bereikt hebben?
Ontwikkelen van een nieuwe aanpak voor een meer gelijkwaardige positie van het netwerk om de
cliënt heen naast de zorgprofessional. De kennis en ervaringen van ervaringsdeskundigen,
naasten/verwanten en het netwerk om cliënten is van groot belang bij de inzet van professionele
hulp en ter verlichting van de zorg rondom de persoon met een beperking (denk aan het gezin).
Het is belangrijk om de kennis die ervaringsdeskundigen hebben te gebruiken, ook voor
professionele inzet. Het netwerk om een cliënt heen kan in de zorg voor die cliënt rollen vervullen.
Hierbij is het uitgangpunt het gesprek met deze ervaringsdeskundige/het netwerk over wat
mogelijkheden zijn en wat daarbij randvoorwaarden zijn. Anders organiseren houdt ook in verder
kijken dan alleen de mogelijkheden van de zorgprofessional. Hierbij wordt aangesloten bij het
traject van VGN over anders organiseren.

Acties
-

-

Onderzoek naar de wenselijkheid van het netwerk om de cliënt heen of en hoe zij willen
werken in de zorg als zorgverlener en tegelijktijdig onderzoeken welke drempels er dan zijn
(of ervaren worden). Denk hierbij aan drempels bij uitkeringen, vrijwilligersvergoeding en
fiscale regelingen.
Aanjagen en verspreiden van voorbeelden waarbij er wordt samengewerkt tussen
professionals en het netwerk zoals naasten in de dagelijkse zorg en ondersteuning van
mensen met een beperking. Daarmee willen we ook aansluiten op de wens van veel naasten
om meer betrokken te worden bij de zorg en erkennen we dat naasten met hun ervaring net
zo goed onderdeel uit kunnen maken van het team rond iemand met een beperking. Als dat
tenminste past bij de wensen en mogelijkheden van de cliënt en de mogelijkheden en
belastbaarheid van zijn/haar omgeving.

-

Mogelijk maken dat mensen met een beperking zelf en hun netwerk gediplomeerd kunnen
worden voor (deelonderdelen van) de zorg.

-

Met de inzet van het netwerk als aanvulling op de inzet van professionals experimenteren. De
effecten hiervan worden direct in kaart gebracht.

Trekker: VWS & VGN samen met cliëntenorganisaties.
3.3 Regionale arbeidsmarktaanpak gehandicaptenzorg
Wat willen we in 2026 bereikt hebben?
Specifiek voor de sector gehandicaptenzorg wordt een regionale aanpak van de
arbeidsmarktproblematiek ontwikkeld. Doel daarvan is het regionaal verbeteren van samenwerking
tussen onder meer aanbieders, onderwijsinstellingen, zorgkantoren en regionale
werkgeversorganisaties.
De aanpak is gericht op het regionaal verbeteren van samenwerking tussen aanbieders,
onderwijsinstellingen, vakbonden en regionale werkgeversorganisaties. Daarnaast wordt op
regionaal niveau inzicht verkregen in wat nodig is. Dit kan van regio tot regio verschillen. Met de
aanpak worden zorgaanbieders gestimuleerd om regionaal samen te werken, bijvoorbeeld op het

46

terrein van stages, aanbieden van combicontracten in gehandicaptenzorg en GGZ, uitwisselen van
kennis- en expertise en het aantrekkelijk maken van de sector voor studenten.
Onderwijsinstellingen en zorgorganisaties kunnen hun verantwoordelijkheid voor het opleiden
beter waarmaken door regionaal samen te werken, zodat er waardevolle en passende stages
gerealiseerd kunnen worden voor studenten en zodat de actuele kennis en kunde vanuit de
praktijk van de zorg goed en snel landt in de curricula van de opleidingen. Dit voornemen heeft
verbindingen met andere onderdelen van de Toekomstagenda.
Deze regionale aanpak is in lijn met het gedachtegoed van de juiste zorg op de juiste plek waarin
de regio een veel grotere rol krijgt in de organisatie van zorg.

Acties
-

Stimuleren dat er samenwerkingsverbanden ontstaan op thema’s zoals in dit stuk beschreven.
Denk daarbij bijvoorbeeld aan volwaardige contracten bij meer dan 1 werkgever.
De geleerde lessen uit deze samenwerking worden in de vorm van handreikingen met
beschreven methoden beschikbaar gesteld voor de hele sector.
Er komt ondersteuning om deze regionale samenwerkingen aan te jagen en te faciliteren.

Trekker: VWS

47

Hoofdstuk 6: Levenslang, levensbreed Wmo
Inleiding
Dit hoofdstuk richt zich op mensen die een levenslange, levensbrede beperking hebben, thuis
wonen en voor wie Wmo ondersteuning (bijv. dagbesteding en/of begeleiding) nodig is om met
eigen regie volwaardig te kunnen participeren in de samenleving.
Ervaren knelpunten






Het organiseren van de passende zorg en ondersteuning is voor deze mensen en hun
naasten een enorme uitdaging. Het vinden van de juiste zorg en voorzieningen is op dit
moment nog niet overal voldoende vraaggericht ingericht en soms is het lastig om de weg
te vinden naar noodzakelijke hulp of het krijgen van voorzieningen. Mensen vallen hierdoor
soms tussen wal en schip.
Mensen met een beperking hebben ongekend potentieel, maar bij een deel van hen komt
dat – tegen de eigen wens in - nog niet altijd tot zijn recht en is er te weinig oog voor het
leer- en ontwikkelpotentieel van mensen.
Verder blijkt uit praktijksignalen dat mensen met een beperking zich vaak niet begrepen of
erkend voelen.

Niet álle knelpunten voor deze doelgroep zijn opgenomen in dit hoofdstuk van de toekomstagenda.
Een veelgehoord onderwerp dat volgens betrokkenen een plek moest krijgen in de agenda betreft
de problematiek rondom het vinden van een geschikte woning. Het programma ‘Een thuis voor
iedereen’ heeft als doel te zorgen voor voldoende betaalbare woningen voor alle
aandachtsgroepen, met een evenwichtige verdeling over gemeenten en met de juiste zorg,
ondersteuning en begeleiding.11 Omdat de aanpak al in een ander programma geborgd is, bevat
dit hoofdstuk van de Toekomstagenda geen aanpak voor de woonproblematiek.
Dit hoofdstuk gaat over verbeterpunten. Tegelijkertijd blijven we oog houden voor wat er wél goed
gaat – en dat is veel. We streven naar een balans tussen wat verbeterd kan worden en het
uitlichten en leren van inspirerende, mooie, goede voorbeelden. In het land zijn er verschillende
initiatieven in de regio’s of gemeenten die een inspiratie kunnen zijn voor anderen en die
voorbeelden willen we ophalen en gebruiken.
Proces
In meerdere bijeenkomsten is samen met cliënten- en patiëntenorganisaties, zorgaanbieders en
brancheverenigingen input verzameld voor dit aanvullende hoofdstuk in de toekomstagenda zorg
en ondersteuning voor mensen met een beperking. Dit hoofdstuk bevat ook een aantal
maatregelen die voortkomen uit de aanbevelingen uit het verkennende onderzoek “Levenslang
Levensbreed (On)beperkt” vanuit de Juiste Zorg op de Juiste Plek. Het betreft o.a. het
vooropstellen van het cliëntperspectief/leefwereldperspectief, denken vanuit participatie en
preventie, het stimuleren van een passende beschikkingsduur en het bevorderen van een goede
samenwerking en coördinatie tussen zorginstellingen, gemeenten en andere partijen.

Speerpunt 1. ‘Passende beschikkingsduur’ als norm
Het leven van iemand met een levenslange en levensbrede beperking wordt in bepaalde gevallen
gekenmerkt door een langdurige behoefte aan zorg en ondersteuning. De zorgvraag van deze
mensen kan fluctueren per periode, maar er is een doorgaande behoefte aan een vorm van
ondersteuning. Nog te vaak is echter de veronderstelling dat alle mensen die niet volledig
zelfredzaam zijn, zelfredzaam kunnen worden zónder zorg en ondersteuning. Daarmee zou de
11

Kamerstukken 32 847, nr. 883

48

ondersteuning vanuit de Wmo per definitie kortdurend en gericht op herstel zijn. In bepaalde
gevallen is dat zo, maar in veel gevallen ook niet. Dit resulteert in kortdurende beschikkingen,
waarna telkens onderbouwd moet worden dat zorg of ondersteuning nog steeds nodig is, met alle
(onnodige) administratieve lasten en onzekerheden tot gevolg.
In de Wmo staat het begrip ‘maatwerk’ centraal en dat betekent ook dat gemeenten maatwerk
kunnen toepassen met betrekking tot de duur waarvoor zij een maatwerkvoorziening toekennen.
Waarbij de keuzevrijheid bestaat om dit met een PGB te regelen als de hulpvrager hiervoor een
bewust positieve keuze maakt en met een PGB kan werken. Ondanks de ruimte die de Wmo biedt
voor het toepassen van maatwerk omtrent de duur van de maatwerkvoorziening, zien we in de
praktijk dat van deze optie nog onvoldoende gebruik gemaakt wordt. Dat is zonde en ongewenst,
want een langere beschikkingsduur geeft mensen met een levenslange en levensbrede
ondersteuningsvraag waar nodig wel de rust en zekerheid over langer durende ondersteuning.
Juist voor hen is het belangrijk niet steeds opnieuw aan te hoeven tonen dat ze nog steeds een
beperking met een ondersteuningsbehoefte hebben. Daarnaast levert het minder administratieve
lasten op, zowel aan de kant van de mensen met een ondersteuningsvraag, als aan de kant van de
gemeente.
Meer maatwerk in beschikkingstermijnen is nodig om beter aan te sluiten bij de unieke situatie van
een persoon. De beschikking hoeft daarbij niet aan de voorkant voor het hele leven lang aan te
geven welke zorg en ondersteuning nodig is, maar kan bijv. onderscheid maken tussen voor
langere tijd constateren dat zorg en ondersteuning nodig is en tussentijds bijstellen welke zorg en
ondersteuning dat is. Ook kunnen tussentijds evaluatiemomenten worden gehouden, zodat indien
nodig de ondersteuning opgeschaald of afgeschaald kan worden. Er dient aandacht te zijn voor het
lange termijnperspectief (langdurige ondersteuningsvraag) en het korte termijnperspectief (doelen
formuleren passend bij de huidige situatie van de persoon).
Acties
Samen met gemeenten zetten we erop in om de ‘passende beschikkingsduur’ tot norm te maken.
Dat betekent dat gemeenten meer differentiëren in de duur van de beschikkingen die worden
afgegeven. Dit doen we via drie sporen:

We ontsluiten de lessen van gemeenten die ervaring hebben met het toepassen van een
passende beschikkingsduur. We onderzoeken de prikkels die gemeenten hebben om te
standaardiseren in de beschikkingsduur en brengen de voor- en nadelen in beeld van een
passende beschikkingsduur. De resultaten maken we landelijk beschikbaar.

Samen met de VNG zetten we verder in op de versterking van de uitvoeringspraktijk via
het Platform sociaal domein. Via dit platform kunnen we de geleerde lessen en
handreikingen verspreiden, maar ook kennissessies organiseren om gemeenten bekend te
maken met de voordelen van de passende beschikkingsduur. We brengen we het aantal
gemeenten dat de passende beschikkingsduur toepast in kaart.

We communiceren ook richting zorgprofessionals, onafhankelijke cliëntondersteuners,
inwoners en andere betrokken over de mogelijkheden van het maatwerk in de
beschikkingsduur. Hoewel nog niet alle gemeenten hier beleid op hebben ontwikkeld, kan
deze informatie de professionals en inwoners helpen om het gesprek over de
beschikkingsduur te voeren met gemeenten om zodoende passende ondersteuning te
ontvangen. Op die manier maken we met elkaar de cultuuromslag naar de passende
beschikkingsduur.

Speerpunt 2. Passende zorg en ondersteuning
Van belang is om de zorg en ondersteuning zo in te zetten dat deze op de ontwikkeling van de
persoon is gericht, er oog is voor diens omgeving/naasten en wordt voorkomen dat de
zorgbehoefte onnodig escaleert en mensen daardoor zwaardere vormen van zorg en ondersteuning
nodig hebben. We gaan daarom aan de slag met een aantal thema’s: ontwikkelingsgerichte

49

dagbesteding, mantelzorg en respijtzorg, domeinoverstijgende samenwerking en het inzetten van
levensloopbegeleiding.
2.1 Ontwikkelingsgerichte dagbesteding
Het is belangrijk dat iedereen mee kan doen in de maatschappij en een betekenisvolle daginvulling
draagt daar grotendeels aan bij. Daarbij moet gekeken worden naar in hoeverre mensen zich
kunnen ontwikkelen en wat hun wensen daaromtrent zijn. Mensen met een levenslange en
levensbrede beperking en met een behoefte aan werk/opleiding/betekenisvolle daginvulling komen
niet altijd op de voor hen best passende plek terecht.12 Er zou makkelijker geschakeld moeten
kunnen worden tussen dagbesteding en een vorm van leren of (beschut) werk. Uit het onderzoek
Simpel Switchen op de kaart blijkt dat er belemmerende factoren zijn om vanuit dagbesteding
door te stromen naar een betaalde baan (en vice versa). Het ontbreekt aan een logische
doorgaande lijn van dagbesteding en arbeidsmatige dagbesteding naar (beschut) werk. En er
zitten prikkels in het systeem die ervoor zorgen dat een aanbieder iemand in de dagbesteding niet
activeert richting een betaalde baan. Voor degenen die geen betaalde baan hebben, is het van
belang dat er passende alternatieven geboden worden waar ontwikkeling centraal staat en waar
maatschappelijke waarde aan ontleend kan worden.
Actie


Samen met het ministerie van SZW en andere partners, zoals Divosa, Movisie en
cliëntenorganisaties werken we binnen het project Simpel Switchen in de Participatieketen
aan ontwikkelingsmogelijkheden voor mensen in de dagbesteding – voor wie dat passend
is – zodat het makkelijker wordt om vanuit de dagbesteding door te groeien naar beschut
werk of een andere vorm van (betaalde) arbeid. Op die manier stimuleren wij dat iedereen
mee kan doen op de voor hen best passende plek.

2.2 Mantelzorg en respijtzorg
Idealiter kunnen mensen de zorg voor een naaste inpassen in hun dagelijkse leven, maar in de
praktijk is dit vaak niet het geval voor mensen die intensief voor een naaste zorgen. Daarom is het
nodig dat blijvend ingezet wordt op goede en vroegtijdige ondersteuning van mantelzorgers, om
mantelzorgers te faciliteren bij de uitoefening van hun zorgtaken en overbelasting te voorkomen.
Mantelzorgondersteuning is in veel gevallen niet eenmalig of tijdelijk en vraagt van gemeenten dat
ze mantelzorgers in beeld hebben en blijven ondersteunen. Dit geldt zeker voor mantelzorgers van
mensen met een levenslange en levensbrede beperking, die gedurende een lange(re) periode
belast met zorg- of ondersteuningstaken. Deze kabinetsperiode wordt er voor alle doelgroepen
ingezet op de versteviging van ondersteuning aan mantelzorgers en het vernieuwen van het
aanbod aan respijt- en logeerzorg. Vanuit de brede agenda wordt gekeken naar hoe er meer
vraaggericht kan worden gewerkt, welke ondersteuningsbehoefte de mantelzorgers hebben en of
het huidige aanbod hierbij voldoende aansluit. Respijtzorg wordt ingezet als tijdige inzet om de
balans tussen draagkracht en draaglast bij de naasten in evenwicht te houden en is onderdeel van
de brede mantelzorgaanpak.
Acties
Momenteel werkt de staatssecretaris van VWS aan een brede mantelzorgaanpak. De acties die
vanuit deze brede aanpak worden geformuleerd en uitgevoerd, zullen ook hun vruchten afwerpen
op mantelzorgers van mensen met een levenslange beperking. Aanvullend hierop nemen we de
volgende acties:

Vanuit de toekomstagenda gaan we de brede mantelzorgaanpak voeden met extra kennis
over mantelzorgers van mensen met een levenslange, levensbrede beperking. Om de
SCP-publicatie ‘Sociaal domein op koers? - SCP-publicatie 'Maatwerk in meedoen' -VGN en AEF- publicatie
Ontwikkelingen in dagbesteding: kansen en knelpunten (alleen Wlz)
12

50

omslag naar vraaggestuurd werken bij gemeenten te faciliteren, brengen we in beeld wat
de ondersteuningsbehoefte is voor mantelzorgers van iemand met een levenslange en
levensbrede ondersteuningsbehoefte en wat de leemte is in het huidige aanbod. Daarmee
voeden we de brede mantelzorgaanpak.
2.3 Juiste zorg op de juiste plek: Wmo en Wlz
Ook mensen met een intensieve ondersteuningsvraag zijn vaak aangewezen op Wmoondersteuning, zolang zij niet in aanmerking komen voor een Wlz-indicatie. In de praktijk blijkt
echter dat mensen ervaren niet de passende ondersteuning te kunnen ontvangen vanuit de Wmo
en het gevoel te hebben ‘tussen wal en schip te vallen’. We willen voorkomen dat deze mensen in
de Wlz terecht komen, met als reden dat problemen zijn geëscaleerd vanwege het niet kunnen
vinden van (passende) ondersteuning. We zoeken hierbij de verbinding met het hoofdstuk
Complexe zorg omtrent vroegsignalering en preventie. De opgedane inzichten en kennis over het
voorkomen van complexe zorgvragen wordt meegenomen en verspreid onder de belangrijkste
stakeholders (gemeenten en aanbieders).
Acties
Om ervoor te zorgen dat mensen met een zorgvraag de juiste zorg- en ondersteuning ontvangen,
maken de zorgkantoren, gemeenten en aanbieders een gezamenlijke probleemanalyse van de
redenen waarom en van welke burgers ‘tussen wal en schip vallen’, met daarbij mogelijke
oplossingsrichtingen. Ervaringsdeskundigen of vertegenwoordigers van de doelgroep worden
hierbij betrokken. Om te komen tot een gezamenlijke oplossingsrichting zullen de volgende acties
in gang worden gezet:

VNG, zorgaanbieders en ZN/de zorgkantoren vormen samen een werkgroep om ervaren
knelpunten en belemmeringen op het gebied van zorg- en ondersteuning, inkoop, stelsel
en wet- en regelgeving in kaart te brengen.

Op basis van de probleemanalyse zoeken partijen gezamenlijk oplossingsrichtingen voor
een lange termijn aanpak om het zorgaanbod vanuit het sociaal domein en de Wlz beter op
elkaar aan te laten sluiten.
2.4 Levensloopbegeleiding
Nog te vaak komt naar voren dat de problematiek van mensen met een levenslange en
levensbrede zorgbehoefte escaleert, omdat niet tijdig passende zorg wordt ingezet. Voor sommige
mensen is het besef dat er – mocht het nodig zijn – ondersteuning beschikbaar is alleen al
voldoende om terugval en escalatie te voorkomen. Levensloopbegeleiding is hier een belangrijke
factor in. Door de mogelijkheid te bieden een levensloopbegeleider te hebben, wordt het sneller
gesignaleerd als iemands ondersteuningsvraag verandert en is de drempel om daarop de handelen
ook lager. In 2018 is gestart met de vijf pilots gespecialiseerde cliëntondersteuning (GCO) voor de
doelgroepen ZEVMB, Autisme, NAH, LVB met gedragsproblematiek en Naasten. De pilots lopen tot
eind 2022. De deelnemers aan de pilots (of hun naaste) hebben een levenslange beperking
waarbij er sprake is van een complexe zorgvraag in combinatie met een vastgelopen situatie. De
pilots bieden niet alleen ondersteuning aan Wmo-cliënten maar ook aan Wlz-, Zvw- en/of
Jeugdwet-cliënten.
Acties
De pilots hebben meerwaarde laten zien en worden door dit kabinet geborgd. T.b.v. de brede
doelgroep mensen met een levenslange, levensbrede beperking, nemen we de volgende
aanvullende acties:

Binnen de GCO wordt een leerloop ontwikkeld waarin de geleerde lessen worden
ingebracht bij verschillende instanties, waaronder gemeenten. Dit gebeurt voor de
bestaande doelgroepen van de pilots. We verbreden de kennisdeling richting gemeenten
m.b.t. andere doelgroepen (bijv. ALS, GGZ en LVB) voor wie GCO of levensloopbegeleiding
ook van toegevoegde waarde kan zijn.
51



De vorm van ondersteuning in de pilot autisme heeft meer kenmerken van begeleiding dan
cliëntondersteuning. We stimuleren dat gemeenten dit of vergelijkbaar aanbod aanbieden
aan mensen met een levenslange en levensbrede beperking die daar behoefte aan hebben
door het delen van de relevante kennis.

2.5 Hulpmiddelen
Mensen met een levenslange, levensbrede beperking zijn vaak in hun dagelijkse leven aangewezen
op één of meerdere hulpmiddelen. Deze hulpmiddelenzorg volgt veelal uit meerdere wetten en
daarom is domeinoverstijgende samenwerking erg belangrijk. De afgelopen tijd is er door
betrokken partijen uit de hulpmiddelenverstrekking (VNG/gemeenten, ZN, zorgprofessionals,
hulpmiddelenleveranciers, cliëntenorganisaties en VWS) gezamenlijk gewerkt aan het verbeteren
van de hulpmiddelenverstrekking voor gebruikers die complexe, op-maat-gemaakte hulpmiddelen
nodig hebben. Om de hulpmiddelenverstrekking te verbeteren, is het landelijk normenkader
opgesteld en het actieplan hulpmiddelen uitgevoerd, met als resultaat diverse convenanten en
handreikingen waarmee de uitvoering aan de slag kan gaan. Het werk is hiermee nog niet
afgerond, momenteel zorgen alle partijen ervoor dat de producten in de uitvoering daadwerkelijk
worden geïmplementeerd en gebruikt. Er zijn reeds drie acties in gang gezet om de resultaten te
borgen en die bijdragen aan een betere hulpmiddelenverstrekking:
Acties
-

-

-

In één regio worden praktijktafels geïnitieerd waarin casuïstiek wordt opgelost én lessen
worden getrokken om de implementatie van de convenanten en producten te bevorderen.
Deze lessen worden landelijk beschikbaar gesteld.
In de zomer van 2022 wordt gestart met de tweede monitor hulpmiddelen, waarvan eind
2022 de resultaten bekend zijn. Dan zal blijken of de waardering van cliënten voor de
verstrekking van hulpmiddelen is toegenomen. Op basis van de uitkomsten worden
eventueel gerichte vervolgacties in gang gezet.
Er loopt momenteel een onderzoek naar het vereenvoudigen van domeinoverstijgende
hulpmiddelenverstrekking. In dit onderzoek is ook aandacht voor mensen met een
complexe hulpmiddelenaanvraag. Zodra de uitkomsten in september 2022 bekend zijn,
zullen deze door de bewindspersonen van VWS worden bezien.

Speerpunt 3. Kennisontwikkeling en –ontsluiting
Voor het verbeteren van de situatie van mensen met een beperking is een groot knelpunt dat de
mensen vaak ervaren niet altijd begrepen en erkend te worden. De aanname is dat de kennis over
de doelgroep met een levenslange, levensbrede beperking, bij beleidsmedewerkers,
toegangsmedewerkers en zorgprofessionals niet voldoende beschikbaar, vindbaar en toegankelijk
is. Dit kan een voor de toegangsmedewerkers een belemmering vormen in het beoordelen van
iemands ondersteuningsbehoefte. Ook voor andere zorgverleners, bijvoorbeeld in de eerste lijn,
moet relevante kennis vindbaar en beschikbaar zijn.
Daarom zetten we in op het ontwikkelen, beschikbaar én vindbaar maken van kennis. De
kennisinstituten vormen hierin de belangrijkste schakel, naast de ervaringskennis of deskundigheid
van mensen met een levenslange en levensbrede ondersteuning en professionals. We faciliteren de
betere vindbaarheid van deze kennis. Dit moet ertoe leiden dat gemeenten beter weten welke zorg
en ondersteuning moet worden ingekocht, beleidsmedewerkers beschikken over de benodigde
kennis en kunde (over bijv. effectieve instrumenten uit andere gemeenten of de mogelijkheden
van het persoonsgebonden budget) en professionals meer handvatten hebben in het (h)erkennen
van deze doelgroep en het beoordelen van hun ondersteuningsbehoefte.

52

Daarom moet de kennis die er nu over de groep is geïnventariseerd worden en actief gedeeld
worden met degenen die hier baat bij hebben. Van belang is dat de kennis aansluit bij de lokale
praktijk. We implementeren de lessen vanuit het kennisplein gehandicaptensector van Vilans.
Daarnaast is de verbinding van kennis en expertise van intra- en extramurale zorg waardevol.
Deze kan bijvoorbeeld vorm krijgen door uitwisseling tussen domeinen (Wlz, Wmo, Jeugdwet, et
cetera) over kennis over doelgroepen en de gehanteerde aanpakken/methodieken (in bijv. de
dagbesteding, behandeling en preventie).
Acties






We maken het bestaande kennisaanbod makkelijker vindbaar en toegankelijk. Daarbij
inventariseren we de lacunes en indien nodig zetten we extra in op het dichten van deze
lacunes.
De doelgroep geeft zelf aan zich vaak niet erkend te voelen door de gemeente in het
keukentafelgesprek. Daarom zetten we in op het ontwikkelen van kennis/handvatten die
ondersteunend is/zijn aan het keukentafelgesprek. Hiermee willen we praktische
handvatten bieden over wanneer een inwoner bijv. terecht een beroep doet op de Wmo
(i.p.v. de Wlz), maar ook wat een gepaste bejegening is van de inwoner.
In het verlengde hiervan zetten we in op het stimuleren van regionale (integrale)
kennisuitwisseling. Het doel hiervan is dat beleidsmakers en uitvoerende professionals
beschikken over recente inzichten, maar ook beschikken over werkzame praktijken uit
andere gemeenten/regio’s en andere domeinen.

53

7. Monitoring
Per hoofdstuk
In ieder hoofdstuk van de Toekomstagenda is geformuleerd wat er in 2026 beoogd wordt te
bereiken. De wijze waarop dat gemonitord wordt, verschilt per hoofdstuk. Als uitgangspunt wordt
het volgende gehanteerd:
-

-

-

Er is een goede evaluatie van ieder hoofdstuk, omdat dit de eerste stap is richting
duurzame innovatie.
In de evaluatie wordt gekeken naar de oorspronkelijke doelen, de behaalde resultaten en
de wijze waarop de activiteiten bijdragen aan de uiteindelijke ambitie: een
toekomstbestendige gehandicaptenzorg.
Iedere evaluatie besteedt aandacht aan de wijze waarop de positieve ervaringen van de
acties zijn, of kunnen worden opgeschaald naar de rest van de sector.
Uit iedere evaluatie blijkt hoe kennisverspreiding ervoor heeft gezorgd dat de gehele
sector heeft geprofiteerd van de lessen uit de projecten, waarbij het van belang is dat die
kennis regelmatig wordt geactualiseerd en zo laagdrempelig mogelijk wordt aangeboden.
Iedere evaluatie gaat in op het vraagstuk van borging of verduurzaming van geleerde
lessen door aan te geven hoe deze lessen in de praktijk worden gebracht.

Overkoepelend
Overkoepelend over de Toekomstagenda zal eveneens een monitor meelopen. Deze
overkoepelende monitor wordt primair gebaseerd op de monitors en evaluaties van de
afzonderlijke hoofdstukken en bundelt de resultaten van de afzonderlijke hoofdstukken om zo een
concreet en goed onderbouwd beeld van de stand van zaken van het hele programma te
verkrijgen.
Daarnaast gaat de overkoepelende monitor in op de vraag of de behaalde resultaten ook voor een
groter effect binnen de sector zorgen. Met andere woorden: er wordt gekeken of de projecten
spin-off hebben. Dit wordt ook wel aangeduid als mainstreaming: het zorg dragen dat de behaalde
resultaten breder gebruikt (kunnen) worden. Bij het in beeld brengen van de activiteiten en
resultaten wordt zowel gebruik gemaakt van kwantitatieve (tellen) als kwalitatieve (vertellen)
informatieverzameling. Immers, niet alle resultaten zijn in cijfers uit te drukken.
Voor de spin-off zal er een combinatie worden gemaakt tussen kwantitatieve gegevens, wanneer
deze voor handen zijn, en kwalitatieve inschattingen van effecten en de duurzaamheid van de
ingezette acties.

54

8. Financiën
Overzicht acties Toekomstagenda
1. Complexe zorg
2. LVB
3. Clientondersteuning pilots en zevmb
4. Zorgtechnologie en innovatie
5. Vakmanschap en arbeidsmarkt
Algemene kosten programma
Totaal
Middelen voorjaarsbesluitvorming

2022
2023
2024
2025
2026
€
85.000,00
3.210.000 € 3.250.000,00 € 3.125.000,00 € 1.000.000,00
€
776.500,00 €
824.667,00 €
478.333,00 €
100.000,00 €
€ 1.621.000,00 €
€
€
€
€
250.000,00 € 5.330.000,00 € 5.680.000,00 € 5.860.000,00 € 4.360.000,00
€
300.000,00 € 1.900.000,00 € 1.900.000,00 € 1.800.000,00 € 1.200.000,00
€
735.000,00 € 3.685.000,00 € 3.685.000,00 € 3.935.000,00 € 3.290.000,00
3.767.500 € 14.949.667,00 € 14.993.333,00 € 14.820.000,00 € 9.850.000,00
15.000.000,00
15.000.000,00
15.000.000,00
10.000.000,00

Middelen voorjaarsbesluitvorming voor gespecialiseerde cliëntondersteuning
Middelen voor 3. clientondersteuning Wmo
Middelen voor 6. Levenslang, levensbreed Wmo

€ 9.000.000,00 € 18.000.000,00 € 27.000.000,00 € 29.000.000,00
€ 3.301.530,00 € 3.169.798,00 € 3.161.790,00 € 1.861.790,00 €
€
330.000,00 €
500.000,00 €
500.000,00 €
500.000,00 €
-

Toelichting
Bij de voorjaarsbesluitvorming zijn twee reeksen toegekend die samenhangen met de uitvoering
van de Toekomstagenda: een voor de agenda zelf en een die samenhangt met de borging van
gespecialiseerde cliëntondersteuning. In bovenstaand overzicht is de reeks voor de uitvoering van
de Toekomstagenda verdeeld over de diverse hoofdstukken.
De middelen uit de voorjaarsbesluitvorming zijn toegekend voor de periode 2023-2026. Om geen
gat te laten vallen in het borgen en opschalen van de resultaten uit het programma Volwaardig
Leven, is er voor het jaar 2022 een kleiner bedrag rechtstreeks beschikbaar gesteld vanuit de
VWS-begroting.
Onder de algemene kosten voor het programma vallen bijvoorbeeld activiteiten die samenhangen
met een jaarlijks congres, het onderhouden van een website en de klankbordgroep. Daarnaast is
er een budget gereserveerd voor extra inzet van de Inspectie voor de Gezondheidszorg, gekoppeld
aan de thema’s van de Toekomstagenda. De wijze waarop dat wordt ingevuld, wordt verduidelijkt
in de jaarwerkplannen van de Inspectie. Onder deze post valt tot slot ook het voortzetten van het
programma Gewoon Bijzonder door ZonMw.
Een deel van de middelen dat wordt ingezet ter uitvoering van het hoofdstuk over
cliëntondersteuning komt voort uit structureel geld dat in het vorige regeerakkoord beschikbaar is
gesteld voor dit doel. Deze middelen hebben betrekking op de versterking van cliëntondersteuning
in de Wmo. Ook de middelen die nodig zijn voor het hoofdstuk Levenslang, levensbreed Wmo
komen rechtstreeks vanuit de VWS-begroting.

55

9. Sturing en organisatie
Governance structuur

Toelichting governance Toekomstagenda

a.

Bestuurlijk overleg

Het bestuurlijk overleg komt eenmaal per jaar bij elkaar om de ontwikkelingen in relatie tot de
Toekomstagenda te bespreken. Een extra overleg kan worden geagendeerd als er in de
Regiegroep grote knelpunten zijn gesignaleerd die niet op het niveau van een werkgroep kunnen
worden opgelost.
Partijen: VGN, VNG, V&VN, NVAVG, NIP, BPSW, NVO, Ieder(in), LFB, ZN, VWS.
Frequentie: eenmaal per jaar

b.

Regiegroep

Onder de Toekomstagenda werken we met een regiegroep. In relatie tot de Toekomstagenda zelf
wordt de regiegroep primair gevoed door de ontwikkelingen in de werkgroepen. De rode draad
daarvan wordt teruggebracht in de regiegroep. De regiegroep kan domeinoverstijgende
vraagstukken signaleren, de werkgroepen daarover adviseren en afspreken om een dilemma op te
schalen naar het bestuurlijk overleg. Afwisselend met een regiegroep over de Toekomstagenda
geven we de regiegroep meer het karakter van een bredere beleidstafel, waar allerlei
vraagstukken kunnen worden geagendeerd. De ministeries van SZW en OCW zijn agendalid en
worden waar relevant uitgenodigd.

56

Partijen: VGN, VNG, V&VN, NVAVG, NIP, BPSW, NVO, Ieder(in), LFB, ZN, VWS, aanvulling waar
nodig.
Frequentie: vier maal per jaar

c.

Breed informerend overleg

Om alle partijen die samenwerken aan de acties van de Toekomstagenda (dus niet alleen de leden
van de werkgroepen, maar ook de samenwerkingspartners bij de concrete acties) de gelegenheid
te bieden overzicht te krijgen over de volle breedte van de Toekomstagenda, wordt een breed,
informerend overleg georganiseerd. Voor de vormgeving van dat overleg kijken we onder meer
naar de manier waarop dat is georganiseerd bij de Sportagenda, waar twee keer per jaar een
mini-symposium werd georganiseerd met korte presentaties om partijen en deelnemers te
informeren.
Partijen: alle partijen en organisaties die via de werkgroepen betrokken zijn bij de uitwerking van
een of meer acties.
Frequentie: eenmaal per jaar

d.

Klankbordgroep

In het programma Volwaardig Leven is gewerkt met een klankbordgroep, bestaande uit 1/3
mensen met een beperking, 1/3 naasten en 1/3 zorgverleners. De evaluatie van de
klankbordgroep laat voor alle partijen, zowel deelnemers als VWS, een meerwaarde zien. Daarom
werken we ook voor de Toekomstagenda met een klankbordgroep. In de interne werkwijze van de
klankbordgroep kunnen wel wijzigingen plaatsvinden, onder meer omdat leden aangaven meer op
afzonderlijke onderdelen te willen meedenken. Daarnaast kan er ook op onderdelen meer gebruik
worden gemaakt van social media.
Frequentie: driemaal per jaar.

Overzicht werkgroepen
Bij de werkgroepen ligt het zwaartepunt voor het uitwerken van de thema’s van de
Toekomstagenda. De werkgroepen hebben de vrijheid om een eigen inrichting en organisatievorm
te kiezen, en dat is afgelopen jaar dan ook al gebeurd. Er zijn werkgroepen die als stuurgroep
optreden op directeurniveau, waaronder subgroepen zijn opgericht om gericht aan
deelonderwerpen te werken. Soms is die stuurgroep een reeds bestaand overleg, zoals bij de
complexe zorg of het thema vakmanschap en arbeidsmarkt. Andere werkgroepen kiezen een meer
organische aanpak, waarbij per activiteit een samenwerkingsverband ontstaat met bijvoorbeeld
zorgaanbieders of kennisinstituten. Een van de partijen uit de werkgroep treedt dan op als trekker
van zo’n activiteit en zoekt daar relevante andere organisaties bij.
Partijen: Verschilt per thema. VWS voert het secretariaat van de werkgroepen ter ondersteuning.
Frequentie: Aan werkgroep zelf; verschilt per thema
1.







Werkgroep complexe zorg via de werkagenda passende zorg:
ZN/VGZ/Zilveren Kruis
VGN
Ieder(in)
EMB Nederland
VWS/Jeugd
VWS/LZ

57



Agendalid: NaarKeuze

2.













Werkgroep LVB:
LFB
Ieder(in)
VNG
VGN
NVO
ZN
OCW
SZW
VWS/Jeugd
VWS/DMO
VWS/LZ
Agendalid: Helpende Handen

3.









Werkgroep cliëntondersteuning:
ZN
VNG
BCMB – beroepsvereniging cliëntondersteuners
Ieder(in)
Sien
VWS/LZ
VWS/DMO
VGN en NaarKeuze zijn agendalid.

4.













Werkgroep technologie en innovatie:
LFB
ZN
Zorgkantoor ENO
Zorgkantoor Zilveren Kruis
NVO
V&VN
NZa
VGN
BPSW
LSR
Agendalid: Dit Koningskind
VWS/LZ

5.








Werkgroep arbeidsmarkt via de Landelijke arbeidsmarkttafel:
VGN
BPSW
NIP
NVO
V&VN
VWS
Dit Koningskind

Voor het hoofdstuk 6, levenslang levensbreed Wmo, moeten de werkgroepen nog worden
ingesteld.

58

Bijlage
Relatie met andere programma’s en akkoorden
Naast de vervolgaanpak van het programma Onbeperkt meedoen en de Toekomstagenda dragen
ook andere trajecten – ieder met hun eigen focus – bij aan de positie van mensen met een
beperking in den brede en de verbetering van zorg en ondersteuning in het bijzonder. Zonder
daarin volledig te willen zijn, lichten we er enkele belangrijke uit.


Om samen de benodigde verandering van de zorg in de samenleving te realiseren, wordt
deze kabinetsperiode o.a. ingezet op drie akkoorden/programma’s: het gezond en actief
leven akkoord (GALA), het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen
(WOZO) en het Integraal Zorgakkoord (IZA). Specifiek:
Rijk en maatschappelijke organisaties werken er sinds 2018 in het Preventieakkoord
aan om Nederlanders gezonder te maken. In het gezond en actief leven akkoord
(GALA) zullen doelen worden opgenomen rond een rookvrije generatie, overgewicht,
alcoholgebruik en mentale gezondheidsproblemen.
Het Integraal Zorgakkoord (IZA) heeft tot doel om de curatieve zorg houdbaar te
houden met onder meer inzet op preventie, het afremmen van medicalisering en het
behouden van zorgpersoneel. Inzet op domeinoverstijgende samenwerking tussen het
medische en het sociale domein draagt ook bij voor mensen met een beperking die
zorg uit beide domeinen krijgen. En de arbeidsmarktopgave geldt zorg breed, dus ook
daar zit samenhang tussen de toekomstagenda en het IZA.
Het doel van het programma Wonen, zorg en ondersteuning ouderen (WOZO) is de
beweging naar een toekomstbestendige ouderenzorg. Het programma richt zich op
onder meer domeinoverstijgende samenwerking, maar dan tussen de Wet langdurige
zorg en het sociaal domein. Daarnaast zet dit programma onder meer in op het
verstevigen van de sociale basis en het verbeteren van de leefomgeving. Thema’s
waar ook mensen met een beperking van profiteren.



Nauw verbonden aan WOZO is de uitwerking van de in het regeerakkoord aangekondigde
overheveling van behandeling uit de Wlz naar de Zvw. Over deze uitwerking vindt overleg
plaats met o.a. partijen in de gehandicaptenzorg. Al naar gelang de precieze keuzes die
het kabinet hierbij maakt is dit voornemen van invloed op de zorg aan mensen met een
beperking.
Het programma ‘Een thuis voor iedereen’ heeft als doel te zorgen voor voldoende
betaalbare woningen voor alle aandachtsgroepen, met een evenwichtige verdeling over
gemeenten en met de juiste zorg, ondersteuning en begeleiding.13 In dat programma
worden vraagstukken rondom wonen, ook voor mensen met een beperking, opgepakt.
Met de hervormingsagenda jeugd werken alle betrokken partijen aan flinke hervormingen
in de jeugdzorg die ervoor moeten zorgen dat kinderen en gezinnen de juiste zorg op de
juiste plek krijgen, het stelsel zorginhoudelijk en organisatorisch verbeterd wordt en het
stelsel duurzaam houdbaar wordt. Er zijn ook raakvlakken tussen de toekomstagenda en
het plan van aanpak voor de doelgroep kinderen en jongeren met een levensbrede en
levenslange zorg of hulpvraag, waaronder de thema’s preventie, vroegsignalering,
verbetering toegang, passende beschikkingsduur en cliëntondersteuning.
Het tekort aan personeel is een breder vraagstuk dan alleen dat van de
gehandicaptenzorg. Daarom heeft het ministerie van VWS ook een zorgbrede aanpak
aangekondigd met de Hoofdlijnenbrief Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg (13 mei
2022). De zorg en ondersteuning anders organiseren en anders werken zijn hierin
belangrijke thema’s. Met de Toekomstagenda wordt een sector specifieke uitwerking voor
en waar nodig aanvulling op deze thema’s gegeven.







13

Kamerstukken 32 847, nr. 883

59



In de bestuurlijke afspraken ‘Transitie naar een toekomstbestendige gehandicaptenzorg’
beschrijven VGN en ZN de gezamenlijke ambitie om cliënten met een beperking tijdig een
waardevolle plek met passende zorg te bieden. VWS onderschrijft deze ambitie en is
bereidwillig om samen met partijen uit het veld aan de slag te gaan om deze te
verwezenlijken. Ervaren knelpunten en belemmeringen op het gebied van inkoop, stelsel
en wet- en regelgeving kunnen door de stelsel- en veldpartijen ingebracht worden in de
bestaande werkgroepen van de Toekomstagenda. In gezamenlijkheid kunnen deze
knelpunten en belemmeringen geanalyseerd en uitgewerkt worden in een grondige
probleemschets, waarna er gekeken kan worden naar mogelijke oplossingen. Door met
elkaar in gesprek te blijven, streeft VWS, samen met de stelsel- en veldpartijen, naar het
gezamenlijk organiseren van tijdige, waardevolle en passende zorg voor cliënten.

60