Op weg
naar financiële
redzaamheid
Rode draden
inspectieonderzoeken
schuldhulpverlening en
aandachtspunten
vervolgonderzoek

Inhoud
1

Samenvatting

4

2

Rode draden

8

2.1 Grenzen aan het doenvermogen
2.2 Pro-actief acteren en drempels verlagen
2.3	Versterken verbinding brede hulpverlening en financiële situatie
2.4	Versterken (gebruik) registraties voor meer kwaliteit
2.5	De rol van overheid en het bedrijfsleven in brede zin

8
10
14
16
18

Bijlagen23
Bijlage I - Afkortingen en begrippen 
Bijlage II - Onderzoeksverantwoording
Bijlage III - Bronnen

23
25
26

3 Op weg naar financiële redzaamheid

1 Samenvatting
Voor de mensen die ermee te maken krijgen, vormen problematische schulden een belangrijke belemmering voor (volwaardige)
participatie in de samenleving en op de arbeidsmarkt. Ook de
factoren die deze schulden veroorzaken, zoals een kwetsbare
sociaaleconomische positie, dragen hieraan bij. In 2012 zijn
gemeenten wettelijk verantwoordelijk geworden voor schuldhulpverlening in het minnelijk traject door de invoering van de Wet
gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). Een belangrijk
uitgangspunt van de wet is het voorkomen en wegnemen van
drempels die de participatie van burgers belemmeren. Hierin ligt
besloten dat schuldhulp meer is dan het oplossen van schulden
alleen en ook moet bijdragen aan de bredere redzaamheid,
financieel en anderszins.
Binnen het kader van de Wgs werken gemeenten, maatschappelijke organisaties en vrijwilligers dagelijks hard aan oplossingen.
De uitdaging waar zij voor staan is schuldenaren te helpen om grip
krijgen op hun uitgaven en inkomsten en uitzicht te bieden op een
schuldenvrij bestaan. De laatste jaren is op alle niveaus hard
gewerkt aan verbeteringen en zijn belangrijke vorderingen
gemaakt. Tegelijkertijd is sprake van een grote maatschappelijke
urgentie, recentelijk versterkt door de gevolgen van de corona
pandemie. Hoewel de volle omvang van de gevolgen daarvan nog
niet kunnen worden overzien, is duidelijk dat grote groepen
mensen in hun inkomen geraakt zijn. Op dit moment heeft een op
de vijf huishoudens te maken met risicovolle schulden. Verdere
groei van het aantal mensen met problematische schulden, zoals
bij eerdere economische crises, ligt in de lijn der verwachtingen.
De noodzaak voor een effectieve schuldenaanpak is meer dan ooit
aanwezig.

suggesties over (de oplossing van knelpunten in) de uitvoering
alsook ervaren knelpunten door wettelijke kaders.
De suggesties en ervaren knelpunten sluiten aan bij de Brede
schuldenaanpak (BSA) en de rol die verschillende partijen op zich
kunnen nemen. De BSA is gelanceerd in mei 2018, in de periode
dat het laatste onderzoek naar de uitvoering van schuldhulp net
van start ging. Voor een deel van de knelpunten die de Inspectie
signaleert worden in de BSA oplossingsrichtingen aangegeven.
Andere knelpunten komen nog niet (ten volle) in de BSA aan bod.
Ook signaleert de Inspectie enkele potentiele nieuwe risico’s. In de
zienswijze van de Inspectie zouden alle betrokken partijen de
maatregelen in de BSA krachtig moeten aangrijpen om de
noodzakelijk geachte verbeteringen te realiseren. De rode draden
bieden hiervoor aanknopingspunten en aanvullende
mogelijkheden.
Met het publiceren van deze rode draden wil de Inspectie een
bijdrage leveren aan de verdere versterking van de werking van
het stelsel. Met als uiteindelijk resultaat dat problematische
schulden worden voorkomen en schuldenaren hun schulden te
boven komen. Mede aan de hand van de rode draden zal de
Inspectie de komende tijd gaan onderzoeken wat de voortgang is,
waar verdere mogelijkheden voor verbetering liggen en waar de
gevolgen van de corona pandemie het stelsel (extra) onder druk
zetten. De Inspectie vraagt gemeenten om de suggesties in deze
nota op te pakken. Door middel van monitoring zal zij nagaan in
hoeverre dit ook gebeurt om daar op een later moment op terug
te kunnen blikken.

Grenzen aan het doenvermogen
Mede gelet op de maatschappelijke aandacht voor het onderwerp
voerde de Inspectie SZW tussen 2015 en 2019 diverse onderzoeken
uit naar de uitvoering van de Wgs. De onderzoeken hadden
betrekking op de thema’s vroegsignalering, toegankelijkheid, en
uitvoering van de schuldhulpverlening vanuit het perspectief van
de schuldenaar.1 In deze nota zet de Inspectie de bevindingen en
bredere observaties uit deze onderzoeken op een rij en haalt
daaruit de rode draden die zij van belang acht voor de werking van
het stelsel. De rode draden bieden aanknopingspunten voor
stelselpartijen om de uitvoering schuldhulp effectiever in te
richten, op basis van inzichten uit de toezichtspraktijk. Deze
omvatten door de uitvoeringspraktijk naar voren gebrachte

In de vele gesprekken die de Inspectie voerde met schuldenaren,
schuldhulpverleners en beleidsmakers kwam één thema steeds
terug: versterking van het doenvermogen2 ten aanzien van
financiële redzaamheid. Problematische schulden hebben een
verlammende werking. Het doorbreken daarvan vraagt om
ontzorgen aan de ene kant en activeren aan de andere, zeker in
het begin van het traject. In alle gevallen is het maatwerk. Voor
een kleine groep schuldenaren is een beetje hulp voldoende om
het heft weer in eigen handen te kunnen nemen en uit de
schulden te komen en te blijven. Voor een grote groep schuldenaren moet daarnaast de redzaamheid versterkt worden door
aanvullende ondersteuning, coaching en training van

1

Een overzicht van de betreffende onderzoeken is opgenomen in Bijlage III Bronnen.

2

Hier opgevat als het geheel van non-cognitieve vermogens, zoals een doel stellen en een plan maken, in actie komen, volhouden en om kunnen gaan met
verleidingen en tegenslag. Een uitgebreidere definitie van doenvermogen is opgenomen in Bijlage I.

4 Op weg naar financiële redzaamheid

vaardigheden. En dan is er nog een groep waarvoor duurzame
financiële redzaamheid te hoog gegrepen is en blijft. Voor hen is
het ontoereikend om uit te blijven gaan de kale schuldhulpvraag
als de onderliggende beperkingen in redzaamheid blijven bestaan.
Schuldhulpverleners lopen dan aan tegen de grenzen van het
stelsel dat de (schuld)hulpvraag als uitgangspunt neemt; die is er
bij deze groep immers niet.

schuldhulpverleners belemmeringen bij het opvragen van
informatie over schulden op casusniveau. Dit frustreert de
uitvoering in die zin dat er veel tijd en energie gaat zitten in het
verzamelen van informatie die nodig is. De wijzing van de Wgs en
de ontwikkeling van een overkoepelend kwaliteitskader dragen bij
aan meer eenduidigheid.

De rol van overheid en het bedrijfsleven in brede zin
Pro-actief optreden en drempels verlagen
De recente wijziging van de Wgs biedt aanvullende mogelijkheden
om schulden vroeg te signaleren. De Inspectie vindt het van
belang dat gemeenten deze mogelijkheden ten volle te benutten
om problematische schulden te voorkomen en de kans op
terugval te verkleinen. De ultieme test voor het succes van een
schuldhulptraject is het uitblijven van een terugval. Echter een
aanzienlijk deel van de schuldenaren die zich bij de gemeenten
voor schuldhulp meldt, blijkt eerder een traject te hebben
doorlopen. In de zienswijze van de Inspectie is dit niet acceptabel
en legitimatie voor zwaardere maatregelen om vroegsignalering
mogelijk te maken. Dergelijke maatregelen kunnen niet op zichzelf
staan maar moeten gepaard gaan met maatregelen om de
drempel voor schuldenaren om zich bij de gemeente te melden te
verlagen. Campagnes gericht op het bespreekbaar maken van
financiële zorgen, zoals ‘Kom uit je schuld’, dragen hieraan bij.

Versterken verbinding brede hulpverlening en financiële
situatie
Schuldhulp zou meer dan nu onderdeel moeten zijn van integrale
hulp in het sociale domein. Waar een schuldenaar ook aanklopt bij
een gemeente, een medewerker moet proberen een eerste
– integraal - beeld van de problematiek te krijgen om gericht
andere betrokken diensten in te schakelen of over te dragen
wanneer de problematiek dat vereist. Met name degenen die hulp
dicht bij de mensen coördineren (bijvoorbeeld in de wijk of vanuit
de sociale dienst), kunnen een belangrijker rol spelen in het
signaleren en begeleiden van mensen met financiële problemen.
Er is behoefte aan eenvoudige instrumenten waarmee hulpverleners uit andere domeinen een financiële check kunnen doen en
het gesprek over de financiële situatie kunnen voeren. Is het
traject eenmaal gestart dan heeft de schuldhulpverlening de taak
om in de gaten te houden of de hulpverlening voldoende integraal
is. Zodat ook de onderliggende problematiek opgelost of in ieder
geval beheersbaar wordt.

Versterken (gebruik) registraties voor meer kwaliteit
Er is nog te weinig inzicht in de omvang en aard van de problematische schulden en de geleverde diensten. Gegevens uit lokale en
regionale registratiesystemen zijn niet altijd even makkelijk te
ontsluiten en onderling te vergelijken. Het ontbreekt daardoor aan
een gemeenschappelijke basis als input voor een kwaliteitssysteem en ‘leren van elkaar’. Gemeenten, Divosa en NVVK werken
aan een overkoepelend kwaliteitssysteem. Binnen deze ontwikkeling ziet de Inspectie verbeterruimte als het gaat om verbinding
tussen het landelijke beeld en de regionale initiatieven om te
bevorderen dat men van elkaar leert. Daarnaast ervaren

Het oplossen van de schuldenproblematiek vraagt een veel
bredere maatschappelijke insteek. Daarbij is zowel vanuit de
beleidsterreinen sociale zaken, financiën en justitie als van de
private sector met schuldeisers, de incassobureaus en werkgevers
een beweging nodig. De Inspectie ziet dit als een belangrijke
voorwaarde om problematische schulden te voorkomen en
vroegtijdig te signaleren. Verschillende schuldenaren gaven aan
dat schulden maken nog steeds heel makkelijk is. Onderzocht
moet worden wat er nog meer gedaan kan worden om kopen op
afbetaling te ontmoedigen of beperken. Verder is het in ieders
belang om potentieel problematische schulden zo vroeg mogelijk
te stabiliseren en op te lossen. Dat vraagt inzet aan de kant van de
schuldenaar en schuldhulpverleners en ook aan de kant van de
schuldeisers en het financiële regime. Doorlopende rente en
boetes dragen niet bij aan de gemoedsrust van de schuldenaar die
eindelijk hulp heeft gezocht. Onderzocht dient te worden wat er
gedaan kan worden om de groei van de schuld zo snel mogelijk na
de hulpvraag te beperken en niet-saneerbare schulden toch op te
lossen. Een mogelijke werkwijze, die de Inspectie optekende uit de
gemeentelijke uitvoeringspraktijk, is om de schulden te bevriezen
en incassoprocedures stop te zetten zodra duidelijk is dat de
schuldenaar voor hulp in aanmerking komt.
In het volgende hoofdstuk wordt nader ingegaan op deze rode
draden. Waar mogelijk reikt de Inspectie daarbij handelingsperspectieven aan: voorbeelden van werkwijzen van vroegtijdige en
gerichtere hulp uit de praktijk die in de betreffende lokale context
blijken te werken. Deze kunnen ter inspiratie dienen voor anderen
die in dezelfde uitvoeringspraktijk werkzaam zijn.

Monitoringsactiviteiten Inspectie schuldhulpverlening
De Inspectie zal de komende jaren in haar monitoringsprogramma
toezicht SUWI de uitvoering van de schuldhulpverlening blijven
volgen. Aandachtspunten daarbij zijn de bredere ondersteuning
binnen de Wgs en de gevolgen van de coronacrisis voor de
uitvoering van de schuldhulpverlening. Waar nodig vindt
afstemming plaats met andere programma’s binnen en buiten de
Inspectie, waaronder het samenwerkingsprogramma toezicht
sociaal domein (TSD).
In het volgende hoofdstuk zijn per rode draad specifieke kennisvragen opgenomen. De Inspectie zal in overleg met stakeholders
en de betreffende beleidsdirectie van het ministerie van SZW
nagaan op welke manier deze vragen het beste kunnen worden
geadresseerd.

5 Op weg naar financiële redzaamheid

Tijdlijn ontwikkeling schuldhulp
Centraal
Eind jaren ’80

schulden worden als afzonderlijk thema
binnen de armoedeproblematiek
onderkend.

1992

WSNP

in opdracht van het ministerie van
Sociale Zaken wordt Commissie
Schuldenproblematiek
(‘commissie-Boorsma’) ingesteld.

1998

Inwerkingtreding Wet(telijke)
Schuldsanering Natuurlijke
Personen (WSNP).

2008

Wetswijziging WSNP

2009 – 2011

het Kabinet stelt extra
middelen beschikbaar
(110 miljoen over drie jaar).

WSNP

‘80

ten

las

1994

Oprichting Landelijk Platform
Integrale Schuldhulpverlening
(LPISHV).

‘90

2000

Landelijk Referentiemodel
integrale schuldhulpverlening
opgesteld door LPISHV.

Decentraal

6 Op weg naar financiële redzaamheid

2004

Handreiking Integrale
Schuldhulpverlening
opgesteld door LPISHV en
Stichting StimulanSZ.

2017

Inwerkingtreding artikel 5 Wgs
(‘breed moratorium’).

2012
WGS

2020

WGS

Wijziging van de Wgs

WGS

Mei 2018

Inspectie SZW houdt toezicht op
uitvoering Wgs door gemeenten.

het Kabinet het actieplan
Brede schuldenaanpak.

2012
Schuldhulp

WGS

Start programma ‘Op weg naar
schuldhulp’.

2012

Inwerkingtreding Wet gemeentelijke
schuldhulpverlening (Wgs)

2014

Inwerkingtreding Wet
tot wijzing curatele,
beschermingsbewind
en mentorschap.

‘00

Wet
cdm

‘10

2016

Pamflet ‘Naar een betere
aanpak’ opgesteld door VNG,
Divosa, NVVK en MOgroep.

2017

Lancering Schouders eronder
door Divosa, Landelijke
Cliëntenraad, NVVK, Sociaal
Werk Nederland en VNG.

7 Op weg naar financiële redzaamheid

‘20

Juni 2018

De ‘Schouders eronder’
partijen reageren in een
gezamenlijke brief op de
Brede schuldenaanpak.

2 Rode draden
2.1 Grenzen aan het doenvermogen
Bevindingen Inspectie
In een schuldhulptraject zijn globaal drie activiteiten van belang
die min of meer in elkaars verlengde liggen: ontzorgen, activeren,
en versterken van de financiële redzaamheid. Ontzorgen kan een
belangrijke rol spelen in de beginfase wanneer het de schuldenaar
ontbreekt aan overzicht en hij of zij mede daardoor minder
redzaam is. Activeren is van belang wanneer schuldenaren bij
aanvang van het traject geen stabiel inkomen hebben of wanneer
er ruimte is het bestaande inkomen te vergroten. Ook hier speelt
het effect dat problematische schulden kunnen hebben; ze
kunnen als het ware ‘verlammend’ werken. Een derde lijn is het
realiseren van financiële redzaamheid waardoor de schuldenaar in
staat is om zijn financiën te regelen en uit de schulden te blijven.
Deze activiteit is gericht op het verduurzamen van het effect van
de schuldhulp. Welke activiteit wanneer ingezet wordt, hangt
samen met de kenmerken van de schuldenaar en de oorzaken van
diens schulden.
Uit de verschillende onderzoeken van de Inspectie kwamen drie
typen schuldenaren naar voren:
• Schuldenaren waarvoor een beetje hulp – (beperkt) ontzorgen
en activeren – voldoende is om het heft weer in eigen handen te
kunnen nemen en uit de schulden te komen en te blijven. Deze
relatief kleine groep is in beginsel financieel redzaam maar
komt in de problemen door bijvoorbeeld werkloosheid, een
scheiding, gedwongen huisverkoop of een combinatie van deze
factoren. De problemen waarin zij verkeren maken dat zij
tijdelijk minder redzaam zijn. Bij hen is geen sprake van
multiproblematiek of onvermogen om te gaan met de steeds
complexer wordende maatschappij. Zij zijn doorgaans geholpen
met structuur om de boel op orde te krijgen en een beetje
ondersteuning bij het vergroten van het inkomen wanneer daar
ruimte voor is.
• Een grotere groep schuldenaren is structureel minder financieel
redzaam en heeft meer ondersteuning nodig. Het gaat om
mensen met een kwetsbare (sociaaleconomische) positie,
waaronder laaggeletterden, digibeten en mensen met een licht
verstandelijke beperking. Zij komen relatief makkelijk in de
schulden omdat zij het moeilijk vinden om hun weg te vinden in
de wereld van regels en regelingen. Bovendien kunnen
bestaanszekerheid, gezondheid en participatie door de
schulden (verder) in gevaar komen. Ontzorging vraagt voor deze
groep meer dan alleen het bieden van structuur, bijvoorbeeld in

3

de vorm van actieve ondersteuning bij het op orde krijgen van
het overzicht van de financiën. Dit geldt ook voor activering,
zoals begeleiding bij het verkrijgen of vergroten van het
inkomen (Participatiewet). Het is voor deze groep van belang
om het ontzorgen gericht af te bouwen, waarbij vaardigheden
om het heft in eigen handen te nemen aangeleerd worden.
• Ten slotte is er ook nog een groep die echt niet redzaam is en
ook niet kan worden vanwege langdurige multiproblematiek,
zeer beperkte vermogens of een combinatie van deze factoren.
Het gaat om blijvende beperkingen die ook om blijvende
ondersteuning vragen. De niet redzamen hebben dezelfde
ondersteuning nodig als de voorgaande groep. Met de kanttekening dat deze - vanwege het beperkte vermogen om de
redzaamheid te versterken - langdurig nodig zal zijn, wellicht
levenslang.
In de onderzoeken kwam één aspect duidelijk naar voren: voor de
laatste twee groepen – de minder en niet financieel redzame
schuldenaren - is meer nodig dan het oplossen van de schulden
alleen. Zij zijn niet alleen gebaat bij het maken van afspraken en
het beheren van de financiën maar ook bij aanvullende ondersteuning, coaching en training van vaardigheden. Het gaat daarbij
om het vergroten van het doenvermogen en het bewerkstelligen
van een bredere financiële redzaamheid. In de dagelijkse uitvoeringspraktijk bleek hier zeer beperkt ruimte en aandacht voor.
Hierbij spelen meerdere factoren een rol. De schuldenaar zelf is
vooral gefocust op het oplossen van de schulden. De gemeente
kijkt breder maar heeft na afloop van de schuldregeling beperkt
zicht op de ex-schuldenaar en diens (financiële) situatie3.
Relatie met de Brede schuldenaanpak
In de Brede schuldenaanpak zijn diverse maatregelen opgenomen
met het oog op ontzorgen, activeren en het versterken van het
doenvermogen. Voor dit laatste aspect bevat de BSA een apart
katern met zes maatregelen. Voorbeelden zijn deskundigheidsbevordering van schuldhulpverleners (middels ondersteuning van
het programma Schouders Eronder) en de inzet om te komen tot
een Alliantie van vrijwilligersorganisaties. Dit laatste is een
landelijk dekkend netwerk van vrijwilligers gericht op schuldhulp
en financiële begeleiding. Geen van de maatregelen in de BSA is
direct gericht op het bewerkstelligen van duurzame gedragsverandering. Een uitzondering is wellicht het platform ‘wijzer in
geldzaken’ dat zich richt op het vroeg leren omgaan met geld.

De hiermee samenhangende integrale aanpak komt in paragraaf 2.3 nader aan bod.

8 Op weg naar financiële redzaamheid

Suggesties uit het veld
Tijdens de onderzoeken noteerde de Inspectie de volgende
suggesties die kunnen bijdragen aan het vergroten van het
doenvermogen:
• Met vereenvoudigen en verlagen van de drempels (in combinatie met training) kan veel bereikt worden, bijvoorbeeld voor
laaggeletterden of mensen met een LVB. Het resultaat kan zijn
dat iemand eerder in staat is om financiële zaken weer zelf op te
pakken. Te denken valt aan het landelijk beschikbaar stellen en
uitdragen van aangepaste formulieren voor het invorderen van
geldschulden op basis van gedragswetenschappelijke inzichten.
• Gesprekgroepen en trainingen over omgaan met geld dragen bij
aan het versterken van redzaamheid. Het is van belang dit vroeg
te doen voordat de problemen ontstaan. Maar ook wanneer
mensen in een regeling zitten is het belangrijk.
• Inzet van ‘stress-sensitieve dienstverlening’ (SSD). Vanuit de
wetenschap dat stress een blokkade vormt om uit de schuldenproblematiek te komen, richten steeds meer gemeenten hun
dienstverlening stress-sensitief in. Dat wil zeggen dat rekening
wordt gehouden met het feit dat mensen als ze schulden
hebben en stress, ze minder goed zelf in staat zijn om een
traject te volgen. In een gemeente die de Inspectie sprak is de
inzet van SSD zelfs sociaal domein breed (wijkteams, welzijn,
schuldhulpverlening, sociale dienst). De te verwachten positieve
effecten hiervan zijn groter omdat het vaak om dezelfde
cliënten/ doelgroep gaat.
• Verlagen van de schuldenlast, zoals door kleine schuldenregelingen en regelingen voor jongeren in de schulden waarbij de
schuld tegen voorwaarden wordt overgenomen of kwijtgescholden door de gemeente. Dergelijke regelingen helpen om te
voorkomen dat de schulden problematisch worden. Het geeft
ruimte om te investeren in het versterken van het
doenvermogen.
• Daarbij komen er steeds meer mogelijkheden om mensen met
één druk op een knop inzicht te geven in al hun openstaande
schulden. Ook komen steeds meer digitale mogelijkheden
beschikbaar om mensen beter te kunnen helpen (Buddy-apps,
8ting, Blauwe knop etc.). Hier liggen kansen om met dezelfde
personele capaciteit meer mensen beter te kunnen bereiken en
helpen.
• Schuldenaren gaven aan dat het wat wrang voelt dat er geen
enkele extra financiële ruimte komt als men zich inspant om zelf
aan de slag te gaan. Een suggestie is dat een schuldenaar in zo’n
situatie op enige manier iets extra’s over kan houden of iets
meer financiële ruimte kan hebben. Dit vraagt maatwerk
(waarbij ook gekeken wordt naar zaken als de reden van de
schulden, hoeveelheid aflossing, type schuldenaar) en afstemming met de schuldeisers.

4

• Enkele gemeenten werken met programma’s gericht op het
belonen van de schuldenaar voor verbetering in gedrag, zoals
Mobility mentoring4. Een geldelijke beloning kan daar deel van
uitmaken. Schuldenaren kunnen ook op andere manieren
beloond worden, zoals de mogelijkheid krijgen tot een uitje.
• Voor degenen die geen werk hebben bij aanvang van de
schuldregeling is genoemd dat het leveren van een ‘tegenprestatie’ in de vorm van (vrijwilligers)werk, hoe klein ook, motiveert en zelfvertrouwen geeft. De schuldenaar levert dan
zichtbaar, maar vooral ook gevoelsmatig, een bijdrage aan het
oplossen van de schulden. Hierbij is het vinden van passend
werk belangrijk. Er kan meer aangesloten worden bij de
leefwereld van de schuldenaar: wat kan iemand wel, hoe is dat
te versterken? En hoe kan actiever bijgedragen worden aan het
vinden van een stabiele werkplek (matching), zodat het risico
van wisselend werk verkleind wordt?
Zienswijze Inspectie
Een van de uitgangspunten van de Wgs is dat schuldhulp het
doenvermogen versterkt en daarmee bijdraagt aan financiële
redzaamheid. Dat vereist voor iedere schuldenaar een goede
inschatting van het doenvermogen. Kan die zodanig worden
versterkt dat financiële redzaamheid binnen de huidige maatschappelijke context een realistisch einddoel is? Terugkijkend op
de drie groepen betekent dit dat de bestaande begeleiding voor
de redzamen over het algemeen toereikend is. Voor deze groep
vormt de toegang tot de schuldhulp het grootste obstakel.
Gemeenten dienen voor deze groep in te zetten op het verder
verlagen van de drempels. Projecten om jong te leren hoe om te
gaan met geld en om bij het maken van keuzes de financiële
gezondheid mee te nemen, kunnen bijdragen aan het voorkomen
van problematische schulden.
Voor de minder redzamen is de bestaande begeleiding niet
toereikend om financieel redzaam te worden. Zij hebben aanvullende ondersteuning nodig gericht op het versterken van het
doenvermogen. Voor de groep die niet redzaam kan worden zal
moeten worden gekeken naar ondersteuning die doorloopt na
afronding van het schuldhulptraject en langdurig nodig blijft.
Ontzorgen, activeren, en doenvermogen versterken zijn drie op
zichzelf staande activiteiten, die ieder een eigen rol en aandacht
nodig hebben in het traject. Om de uitvoering te richten op het
versterken van het doenvermogen zijn de volgende randvoorwaarden van belang:
• Ten opzichte van de BSA ziet de Inspectie ontzorgen breder dan
het wegnemen van drempels, namelijk het (tijdelijk) uit handen
nemen van activiteiten. Ontzorgen is ook bij redzame mensen in
het begin van het traject nodig om rust te brengen. Daarna is
gericht afbouwen van belang om ‘leunen’ te voorkomen. Bij
sommige blijft een zekere vorm van ontzorgen nodig.

Zie bijvoorbeeld: https://www.platform31.nl/publicaties/mobility-mentoring.

9 Op weg naar financiële redzaamheid

• De Participatiewet biedt verschillende directieve mogelijkheden
tot activeren. De Inspectie ziet hier een parallel met het drang
versus dwang dilemma waar de GGZ vaak mee te maken heeft.
Wellicht kunnen de ervaringen die hiermee in de GGZ zijn
opgedaan ook voor de schuldhulpverlening van waarde zijn.
Daarbij is het de vraag of groepen die niet onder de
Participatiewet vallen ook voldoende mogelijkheden hebben.
De Inspectie heeft dit nog niet bekeken.
• Voor de uitvoering van onderdelen van de schuldhulp worden
steeds meer vrijwilligers ingezet. De BSA steunt deze ontwikkeling. De Inspectie zag in haar onderzoeken het belang en de
meerwaarde vanwege de laagdrempelige en persoonlijke
begeleiding die een vrijwilliger kan geven, bijvoorbeeld door te
helpen om structuur aan te brengen in de financiën. Met hun
toenemende inzet dient geborgd te zijn dat vrijwilligers
voldoende zijn toegerust en dat verantwoordelijkheden en
taken ten opzichte van professionele hulpverleners goed zijn
afgebakend. Zij dienen in voldoende mate te beschikken over
de vereiste vaardigheden om degenen die zij bijstaan te helpen.
Voorkomen moet worden dat van hen verwacht wordt dat zij
een gedragsverandering kunnen bewerkstelligen of achterliggende problemen kunnen oplossen. Ook wijst de Inspectie op
afbreukrisico’s voor zowel schuldenaar en vrijwilliger (‘je zal
maar iets over het hoofd zien of onbedoeld een verkeerd advies
geven’).
• Als het gaat om het versterken van de redzaamheid en duurzame gedragsverandering, ziet de Inspectie ruimte voor het
verbeteren van de mogelijkheden voor coaching van schuldenaren door professionals binnen het schuldhulpstelsel, bijvoorbeeld door (verdere) training van de betrokken schuldhulpverleners of inzet van andere partijen zoals budget- en/of
gedragsveranderingcoaches.
• In de onderzoeken van de Inspectie bleef buiten beeld welke
meerwaarde de uitvoering heeft in situaties waarin schuldsanering niet mogelijk blijkt of wanneer er ook na de schuldsanering
een verhoogd risico op terugval bestaat. Meer kennis over de
effecten bij deze groep mensen is nodig om het omgaan met de
grenzen van het doenvermogen in het huidige stelsel te
overzien.
Aandachtspunten vervolgonderzoek
De Inspectie heeft de volgende kennisvragen ten aanzien van het
versterken van het doenvermogen:
• Op welke manieren draagt de schuldhulpverlening bij aan het
versterken van doenvermogen?
• Welke duurzame ondersteuning is nodig voor niet redzame
schuldenaren waarvoor een langdurig schuldenvrij bestaan
zonder aanvullende ondersteuning niet haalbaar blijkt?
• Welke initiatieven zijn gericht op het bespreekbaar maken van
het probleem met de betrokken persoon en het vinden van
ondersteuning nog voordat de schulden problematisch zijn?
• Wat zijn de gevolgen van de (toenemende) belasting van
vrijwilligers voor de gezondheid van vrijwilligers en de effectiviteit van de dienstverlening?

2.2 Pro-actief acteren en drempels verlagen
Bevindingen Inspectie
De Inspectie en de Nationale ombudsman vroegen in 2016 en 2017
aandacht voor het verbeteren van de toegang tot de schuldhulp.
Sindsdien zijn diverse ontwikkelingen zichtbaar om mogelijke
problematische schulden eerder te signaleren en om tegen te
gaan dat mensen categorisch worden uitgesloten. Desondanks
gaven schuldenaren ook in het laatste onderzoek naar de
uitvoering aan dat zij het juiste loket met moeite hadden
gevonden. In dit onderzoek kwamen meer signalen naar boven
over mensen die de weg niet wisten te vinden of die alsnog uit het
traject vielen voordat sprake was van een concreet aanbod of
afwijzing.
Uit alle onderzoeken van de Inspectie kwam naar voren dat lang
niet alle schulden vroeg worden gesignaleerd. Schuldhulp­
verleners gaven aan dat schuldenaren heel goed zijn in het
‘creatief’ gaten dichten door de ene maand dit en de andere
maand dat af te lossen. Zo weten ze lang onder de radar te blijven
en glijden ondertussen langzaam maar zeker steeds verder af. Ook
zijn schuldenaren niet altijd gediend van vroegtijdige aandacht. Zij
voelen dit als betutteling en een inbreuk op hun privacy. Zowel
schuldenaren als schuldhulpverleners geven aan dat het per
persoon verschilt en ook dat het veel uitmaakt hoe en door wie de
schuldenaar benaderd wordt. De Inspectie heeft niet onderzocht
welke gevolgen dit heeft voor de hulpverlening.
Wanneer het lukt om schulden vroeg te signaleren, is de vraag wat
gedaan kan worden om direct passende hulp te bieden en de op
dat moment wellicht nog niet problematische schulden op te
lossen. Schuldhulpverleners benadrukten in dit kader het belang
om snel inzicht te krijgen in de financiële situatie van de schuldenaar. Dit is mede van belang om het patroon van ‘gaten dichten
met gaten’ zo vroeg mogelijk te doorbreken. Zeker bij complexere
situaties en schulden die niet vroeg zijn gesignaleerd, duurt het
vanaf het moment dat schuldenaren in beeld zijn nog geruime tijd
voordat sprake is van gerichte hulp. Dat komt doordat eerst hun
financiële situatie in kaart moet worden gebracht. De schulden
blijven ondertussen oplopen. Alleen als de schuldenaar om een
andere reden al werd ondersteund of onder bewind staat, kan het
in kaart brengen sneller verlopen omdat er dan al hulp is om een
overzicht te krijgen van de financiën.
Proactief acteren vereist naast preventie ook een adequate
nazorg. Uit het onderzoek van de Inspectie naar de uitvoering
kwam naar voren dat het in beeld houden van de voormalige
schuldenaar en het bieden van nazorg geen breed bestaande
praktijk is. De hulp stopt doorgaans als de schuld is opgelost. In
het laatste jaar van afbetalen (meestal het derde jaar) wordt
gesproken over de toekomst. Nadat de schulden zijn opgelost, kan
een gemeente ervoor kiezen verdere financiële ondersteuning
zoals budgetbeheer of -coaching te verlengen.

10 Op weg naar financiële redzaamheid

In hoeverre dit gebeurt verschilt per gemeente, evenals de
bijdrage die daarvoor gevraagd wordt. Wanneer iemand een
inkomen heeft, moet diegene eventuele verdere ondersteuning
zelf bekostigen. Wanneer iemand een uitkering heeft, financiert de
gemeente het tijdelijk. De regelingen verschillen: soms hoort het
bij de schuldhulpverlening, soms wordt het gezien als bijzondere
bijstand. Als iemand niet of sterk verminderd redzaam is en
langdurig ondersteuning nodig heeft, wordt soms gesproken over
bewindvoering na de regeling. Het is dan aan de ex-schuldenaar
om dit te accepteren, tenzij er zwaarwegende redenen zijn
waardoor het opgelegd kan worden. Soms is er nog een gesprek
na een half jaar. In het algemeen is de schuldenaar dan uit beeld,
tenzij er ondersteuning is vanuit de WMO of Participatiewet. De
focus ligt dan niet op de financiële situatie.
Gemeenten zijn zich bewust van het belang van nazorg. Zij vinden
het evenwel niet makkelijk om hiervoor een goede vorm te
vinden. Bij de gemeentelijke organisatie speelt mee dat
schuldhulp één van de vele taken in het pakket is. Ook hebben
gemeenten de ruimte voor een eigen afweging waar de gemeentelijke gelden voor in te zetten. Nazorg en preventie hebben
daarbij niet altijd de hoogste prioriteit, mede omdat er ook weer
nieuwe schuldenaren zijn die zij moeten helpen. De komende
jaren verwachten gemeenten een verdere toename van de druk
op de schuldhulpverlening door de coronacrisis en de daaruit
voortvloeiende economische recessie.
Relatie met de Brede schuldenaanpak
Actielijn 1 van de Brede schuldenaanpak richt zich op het voorkomen van problematische schulden. Binnen deze actielijn zijn
diverse maatregelen opgenomen ter bevordering van vroegsignalering, betere dienstverlening en kortere doorlooptijden. Een
daarvan is de wijziging van de Wgs die ingaat op 1 januari 2021.
Daarnaast is een wijziging van de Participatiewet, Wmo en de
Jeugdwet in voorbereiding. Hiermee wordt een juridische
grondslag gecreëerd om over domeinen heen noodzakelijke
gegevens te delen, te verzamelen en te verwerken.
Suggesties uit het veld en van schuldenaren
• Schuldenaren en schuldhulpverleners onderstrepen het belang
om schulden bespreekbaar te maken. Dit zou het vinden van
ondersteuning nog voordat de schulden problematisch zijn
verregaand vergemakkelijken. Initiatieven zoals de campagne
‘Kom uit je schuld’ en de Nederlandse Schuldhulproute juichen
zij daarom ook toe. Ook bijvoorbeeld de activiteiten van het
Nibud dragen hieraan bij.
• Gemeenten werken samen met bijvoorbeeld woningbouwcoöperaties en nutsbedrijven om schulden eerder in beeld te
hebben. Ook zijn er voorbeelden van zorgverzekeraars die in
gesprek gaan met hun klanten bij betalingsachterstanden of
bedrijven die dit doen bij loonbeslag. Sommige gemeenten
hebben regelingen waarbij voor kleine schulden in een paar
weken een oplossing kan worden gevonden. Gemeenten geven
ook aan dat bij complexe situaties meer nodig blijft.

• Bij een aantal gemeenten en voor de zorgverzekering wordt een
wachttijd van 10 jaar aangehouden voordat iemand opnieuw in
aanmerking komt voor een minnelijk traject. Dit is vergelijkbaar
met de wachttijd voor de wettelijke schuldsanering (Wsnp).
Andere gemeenten hanteren een veel kortere wachttijd,
waardoor ze bij een terugval na afloop van de regeling veel
eerder opnieuw ondersteuning kunnen bieden en erger kunnen
voorkomen. De Nationale Ombudsman geeft aan dat de
10-jaars termijn onredelijk lang is. Hij stelt voor om eenzelfde
regeling aan te houden omwille van eenduidigheid en stelt de
‘te goeder trouw’ termijn van de Wsnp voor.
Zienswijze Inspectie
De wijziging van de Wgs die op 1 januari 2021 in werking treedt,
vergroot voor gemeenten de mogelijkheden tot vroegsignalering.
Het wetsvoorstel neemt drempels weg om gegevens uit te
wisselen met partners op andere beleidsterreinen, andere
organisaties en private ondernemingen. De Inspectie verwacht dat
gemeenten dit zullen aangrijpen om de schuldhulpverlening
effectiever te maken en terugval te vorkomen. Dit zou moeten
leiden tot betere dienstverlening, kortere doorlooptijden en
verduidelijking van de toegang voor iedereen met schulden nog
voordat deze problematisch en daardoor moeilijk oplosbaar zijn.
Aanvullend zijn initiatieven om schuldenproblematiek
bespreekbaar te maken van belang voor schuldenaren om hulp te
accepteren.
De vraag is wel of gemeenten de nieuwe mogelijkheden van de
Wgs in de praktijk volledig zullen benutten. In de consultatie van
deze nota wees een gemeente op het risico van minimale
uitvoering vanwege verwachte extra kosten. Het eerder in beeld
krijgen van mensen met schulden zou extra werk met zich
meebrengen en zo een extra beslag leggen op het toch al krappe
gemeentebudget. De Inspectie ziet dit anders: het gaat niet zozeer
om meer maar vooral om andersoortig werk. Als mensen eerder in
beeld zijn, kan de hulp eenvoudiger blijven. Per saldo leidt dit tot
minder werk per hulpverzoek, en kan de overgebleven capaciteit
benut worden om budgetneutraal meer mensen te helpen.
Hiermee zijn voor alle betrokkenen, waaronder gemeenten,
schuldenaren en schuldeisers synergievoordelen te behalen. Het
vraagt wel van gemeenten hun processen anders in te richten.
Meer voorkant, minder achterkant. Zij zijn hiervoor mede
afhankelijk van de medewerking van anderen, met name de
schuldeisers.
Ook de ontwikkeling dat gemeenten een andere wachttijd dan 10
jaar hanteren voordat opnieuw schuldhulp kan worden aangevraagd, hoort hierbij. Welke hulp bij terugval passend is, moet
worden bekeken vanuit de oorzaak van de nieuwe schulden. Zoals
in de vorige paragraaf werd aangegeven, dient de beginfase van
de schuldhulp zich erop te richten dat de schuldenaar zo snel
mogelijk (opnieuw) beschikt over de mentale vermogens om zelf
actief (mee) te werken aan een oplossing. Gemeenten kunnen dit
bevorderen door het proces van intake, het in kaart brengen van
de schuldensituatie en beschikking zo snel mogelijk te doorlopen

11 Op weg naar financiële redzaamheid

Het brede veld van de schuldhulp

Schuldeisers (gemiddeld 14)
• overheid, w.o. belastingdienst
• zorgverzekering
• nutsbedrijven
• verhuurders
• banken,
• (web)winkels
• familie en vrienden
• Etc

• in loondienst
• zelfstandige
• in uitkering
• asielzoeker/statushouder
• wel/niet zelfredzaam?

tie
lisa
i
b
sta
g
an
g
e
to

aa
nv

ra
ag

namens deze:
• schuldinners
(incassobureau [CJIB]
• deurwaarder
• werkgevers
• Etc

Schuldenaar

m
eld

in
g

Schuld
gemiddeld
€43.300

Gezondh

• huisarts
• maatschap
• sociale wijk
• GGZ
• hulp voor k
• verslavings
• MEE (mens
• COA
• Etc

schulden

Het normale pad dat iedereen loopt, de ‘schuldenvrije’ weg: er is een
inkomen – kan uit werk of uit uitkering zijn - & schulden zijn binnen
acceptabele grenzen, cq. aflosbaar.
12 Op weg naar financiële redzaamheid

Het pad van de schuldenaa
voor diegene niet zomaar a

Schuldhulp

(formeel geregeld via de overheid)
• gemeentelijke schuldhulp
• budgetbeheer
• budgetcoaching
• beschermingsbewind
• WSNP
• Particulier Wgs/Wck
• Etc

regeling
schuld

nazorg

Bredere kaders schuldhulp
• Centrale overheid: (Min SZW, Justitie,
Financiën)
• gemeenten/Divosa
• branche NVVK
• Etc
schuld niet
opgelost

Ondersteuning bij financiën
• vrijwilligers
• kerk
• juridische ondersteuning (rechtswinkel e.d.)
• vluchtelingenwerk
• Etc

heid en multiproblematiek

ppelijke opvang
kteams

kinderen o.a. kinderbescherming
szorg
sen met een LVB)

Werk en inkomen
• Participatiewet
• BBZ (zelfstandigen)
• WIA/Wajong [UWV]
• gemeentelijke tegemoetkomingen
• toeslagen
• AOW [SVB]
• werkgevers
• Etc

ar met schulden die
af te lossen zijn.
13 Op weg naar financiële redzaamheid

terugval/
recidieve

en (ook) in deze fase te zorgen voor gerichte ondersteuning.
Wanneer een schuldenaar aangeeft dat het zelf lukt, is goede
begeleiding zeker in deze fase van groot belang.
Aandachtspunten vervolgonderzoek
De Inspectie heeft de volgende kennisvragen ten aanzien van
proactief acteren:
• In hoeverre maken gemeenten gebruik van de nieuwe mogelijkheden voor gegevensuitwisseling door de wijziging Wgs?
• Hoe ontwikkelt zich de bereidheid van (overheids)schuldeisers
om vroegtijdig mee te werken aan een schuldsaneringstraject?

2.3	Versterken verbinding brede
hulpverlening en financiële situatie
Bevindingen Inspectie
Omgaan met (de soms afwezige) redzaamheid, integraal
aanvliegen en verantwoordelijkheid nemen door verschillende
beleidsterreinen zijn vereisten. Dat kan niet alleen door de
schuldhulpverlener gedragen worden. De Wgs stelt daarom ook
dat de schuldhulpverlening een integraal karakter moet hebben.
Zonder zicht op het geheel is het duurzaam oplossen van schulden
niet mogelijk. Immers als de oorzaken niet worden beheerst en
opgelost, blijft het ‘dweilen met de kraan open’.
Uit de onderzoeken van de Inspectie blijkt dat, in de fase van
vroegsignalering en melden van financiële problemen, gemeenten
breed inventariseren wat er speelt op alle leefgebieden. Echter in
de follow-up versmalt de focus. De plannen van aanpak die de
Inspectie zag in het onderzoek naar de uitvoering richten zich
eenzijdig op het oplossen van de schuld en het voldoen aan de
vereisten daarvoor. De in de Wgs genoemde regiefunctie is
daarmee goeddeels beperkt tot het oplossen van de schulden.
Actief contact met collega’s op andere beleidsdomeinen, zoals
inkomensconsulenten, participatieconsulenten en Wmo hulpverleners, is er met name wanneer de schuldregeling stroef loopt of
in gevaar komt.
Andersom ontbreekt bij aanpalende beleidsterreinen vaak de
kennis die nodig is om knelpunten op het gebied van het
beheersen van de financiën en schulden te herkennen. Van een
echt integrale benadering – het werken aan de oplossing van alle
problemen, waaronder de financiële – is daarmee geen sprake.
Dat is temeer problematisch omdat het vaak noodzakelijk blijkt
om als eerste de stress door de schulden weg te nemen. Mensen
worden dan ontvankelijker voor hulp op andere gebieden. Uit de
onderzoeken kwam naar voren dat met name bij multiproblematiek vaak sprake is van een ‘óf, óf’ benadering in plaats van ‘en,

5

en’. En ook ‘1 gezin, 1 plan, 1 regisseur (voor alle problemen)’ lijkt
nog ver van de praktijk in de schuldhulp.
De gevolgen van een beperkte invulling van de integrale aanpak
zag de Inspectie in al haar onderzoeken. In het onderzoek naar
vroegsignalering kwamen verschillende initiatieven naar voren om
schuldenproblematiek vroeg te herkennen en proactief te
ondersteunen. Deze initiatieven waren op dat moment nog niet
doorontwikkeld. Bij het onderzoek naar de toegang bleek dat het
lang kon duren voordat de juiste weg gevonden wordt, ondanks
contacten met verschillende dienstverleners. En uit het meest
recente onderzoek naar de uitvoering kwam naar voren dat een
klein foutje in het aanvragen van toeslagen of vergeten daarvan al
snel kan leiden tot nieuwe schulden, premieopslagen en/of
boetes. Zo’n foutje terugdraaien bleek veel tijd en inzet te kosten.
Relatie met de Brede schuldenaanpak
In de BSA zijn diverse maatregelen opgenomen die ter versterking
van het integrale karakter van schuldhulpverlening. Actielijn 2a
van de Brede schuldenaanpak richt zich op het versterken van de
inzet voor mensen met problemen op meer leefgebieden. Ook de
recente wijziging van de Wgs en de voorgenomen wijziging van de
Participatiewet, Wmo en Jeugdwet zijn van belang voor het
versterken van de integrale aanpak, vanwege de vereiste onderlinge gegevensuitwisseling5.
Suggesties uit het veld
Voorbeelden die de Inspectie heeft gezien in de onderzoeken, zijn
onder andere:
• Degene die dicht bij de mensen (in de wijk) de hulpvraag
ontvangt, coördineert en monitort beter toerusten om
financiële problemen te signaleren. Daarvoor is het van belang
om basiskennis over signalen van financiële problemen en
handelingsmogelijkheden in het netwerk (inclusief doorverwijzen en escaleren) te versterken. En daarnaast om wegen te
vinden om te onderzoeken of alle relevante aspecten van de
bestaande problematiek tijdig worden behartigd.
• Een gemeente hanteerde een eigen werkwijze om (nieuwe)
schulden, die ontstaan door foutjes in het aanvragen van
toeslagen of het vergeten daarvan, meteen aan te kunnen
pakken. Als een aanvraag voor een toeslag gemist is, kan de
gemeente een ‘buffertje’ (maximaal 1000 euro) aanbieden om
de aanvraagtijd – die al snel enkele weken duurt – te overbruggen. Als het knelpunt is opgelost, wordt het buffertje weer
terugbetaald.
• In een van de gemeenten in het onderzoek naar de uitvoering is
gezien dat de schuldhulpverlener afstemt hoe de regie vormgegeven kan worden met degene die hulp dicht bij de mensen (in
de wijk) coördineert.

Paragraaf 2.4 gaat hier nader op in.

14 Op weg naar financiële redzaamheid

• Een andere gemeente uit dit onderzoek streeft ernaar om te
werken vanuit een meer integrale levensloop. Zij gaan bij de
verschillende soorten gemeentelijke hulpverlening (WMO, Wgs)
werken vanuit het idee van de klantreis, dat wil zeggen dat de
behoeften en mogelijkheden van de klant centraal staan. De
klantbegeleider kijkt daarbij breder dan alleen het eigen
subdomein (bijv. schuldhulpverlening), omdat de klanten vaak
ook elders problemen hebben (bijv. WMO).
• Weer een andere gemeente verbreedt het plan van aanpak
(PvA) voor de schuldhulpverlening en richt zich op alle domeinen die van belang zijn. Ook daarna is de dienstverlening
integraal en in samenwerking met de consulenten van andere
leefgebieden. Deze gemeente geeft aan dat het nog niet altijd
even soepel loopt, maar wel steeds beter gaat.
• En nog een andere gemeente verbreedt de aanpak eveneens en
werkt vanuit het bredere kader van het sociale domein dwars
door alle kolommen en betrekt daarbij ook de financiële
aspecten. Waar nodig – in het bijzonder bij complexe problemen - worden onorthodoxe oplossingen niet geschuwd. Voorop
staat het doel van de regelingen en een doorbraak uit de
bestaande situatie. Bijvoorbeeld: er wordt gezorgd dat iemand
zelf zijn kind kan vervoeren en het kind niet in een dure
permanente woonvoorziening geplaatst hoeft te worden. Dit
scheelt een aanzienlijk bedrag per jaar. Deze gemeente geeft
aan dat een dergelijke aanpak soms ook bij schulden nodig (en
mogelijk) is, gezien de mate van verwevenheid met andere
problematiek. Het vergt uiteraard afgewogen maatwerk en
soms ook wat bestuurlijke en/of ambtelijke moed.
• Dit laatste sluit aan bij een meer algemene suggestie om aan te
sluiten bij ‘Eenvoudig maatwerk bij ingewikkelde problemen’:
een traject binnen het Programma Sociaal Domein, voortbouwend op de ervaringen die in de ‘City Deal Inclusieve stad’ zijn
opgedaan. Doel is om de huidige complexe ondersteuning van
kwetsbare burgers te vereenvoudigen zodat een stapeling van
problemen en verdere verstrikking in de bureaucratie kan
worden voorkomen. Daarmee wordt de dienstverlening en
ondersteuning aan inwoners verbeterd en worden de kosten
van de overheid teruggedrongen.
• Meerdere gemeenten versterken de integrale ondersteuning
voor bepaalde groepen zoals jongeren en mensen met een licht
verstandelijke beperking door de focus van de schulden en
andere problemen te verleggen naar wat er wel kan en leren. Zij
verleggen de nadruk van het probleem naar de mogelijkheden.
Zienswijze Inspectie
Het is van belang dat schulddienstverlening en de aanpalende
domeinen veel meer samen optrekken en van elkaar leren als het
gaat om het beheersen van financiële knelpunten. Te denken valt
onder andere aan:

6

• Het gezamenlijk opzetten van interventies en programma’s
gericht op het beter omgaan met inkomsten en uitgaven en
financiële begeleiding op maat.
• De bredere maatschappelijke ondersteuning van specifieke
kwetsbare doelgroepen, zoals dak- en thuislozen, jongeren en
vluchtelingen.
• Het vroegtijdig meenemen van de aanwezige financiële
knelpunten en schuldproblematiek als onderdeel van alle
trajecten naar redzaamheid. Hierbij kan een voorbeeld
genomen worden aan de kindcheck in het justitiële domein6.
Al deze elementen kunnen terugkomen in het Plan van Aanpak
(PvA). De Wgs richt zich op schulden en vereist een PvA met een
aantal elementen. Nergens is bepaald hoe dat er precies uit moet
zien, of het los staat of dat het samen genomen kan worden met
andere domeinen die van belang zijn. Gemeenten kunnen het
breder trekken. Gezien het belang van een integrale aanpak is de
Inspectie van mening dat een PvA alle elementen zou moeten
bevatten die nodig zijn om de schuldensituatie zodanig op te
lossen dat ook na afloop van de regeling een financieel stabiele
situatie ontstaat. Als daarvoor dienstverlening uit andere
beleidsterreinen nodig is, hoort dit in het PvA een plaats te
hebben.
Kennis en ervaring die met de pilots wordt opgedaan kan gerichter
gedeeld worden binnen gemeenten (tussen teams) en met andere
gemeenten. Een betere uitwisseling van informatie en kennis lost
de gesignaleerde knelpunten in de uitvoering niet zonder meer op,
maar is daarvoor wel een essentiële voorwaarde. Ook de invulling
van de regiefunctie is hier van belang. De hiervoor genoemde
voorgenomen wijziging van de Participatiewet, Wmo en Jeugdwet
creëert de juridische grondslag voor betere domein overstijgende
gegevensuitwisseling. Daarmee ontstaat een sterkere basis voor
afspraken over de regiefunctie en het inbedden van financiële
hulp. Van daaruit kan een aanpak op maat vorm krijgen vanuit de
meest prangende problemen en kunnen de andere leefgebieden
waar nodig ook worden aangepakt.
De Inspectie ziet een duidelijke maatschappelijke behoefte en
noodzaak voor vernieuwende dienstverlening, waarbij schuldhulpverlening meer geïntegreerd wordt in andere sociale
dienstverlening. Dit kan goed beginnen bij de degene die hulp
dicht bij de mensen (in de wijk) coördineert. Daarbij is vanuit
verschillende beleidsterreinen een beweging nodig op gemeentelijk en rijksniveau. Het gaat om een goed samenspel tussen
gemeenten en Rijk: hulp dichtbij is van groot belang; tegelijkertijd
zijn rijksbrede kaders nodig om ervoor te zorgen dat hulp bij
schulden niet ondersneeuwt in de vele prioriteiten die gemeenten
hebben en de burgers van verschillende gemeenten een vergelijkbaar aanbod hebben.

Zie https://www.dji.nl/binaries/factsheet-zorg-voor-kinderen-bij-arrestatie-of-detentie-van-ouder_tcm41-120988.pdf

15 Op weg naar financiële redzaamheid

Aandachtspunt vervolgonderzoek
Ten aanzien van de brede dienstverlening zou de Inspectie willen
weten hoe de samenwerking tussen schuldhulp en aanpalende
domeinen zich de komende jaren ontwikkelt. Enerzijds gaat het
daarbij om de vraag in hoeverre aandacht voor het financiële
aspect beter ingebed kan worden in de aanpalende domeinen (zijn
zij beter in staat financiële knelpunten te herkennen en de juiste
hulpverleners aan te haken). Anderzijds is de vraag in hoeverre de
schuldhulpverlening proactiever kan optreden bij multiproblematiek, om te voorkomen dat de schuldhulp stagneert doordat
andere problemen te laat wordt betrokken in de hulpverlening.

2.4	Versterken (gebruik) registraties voor
meer kwaliteit
Bevindingen Inspectie
In de gesprekken die de Inspectie de afgelopen jaren voerde met
het veld bleek een grote consensus over de noodzaak de informatiepositie op alle niveaus aanzienlijk te verbeteren. Betrokkenen
ervaren het ontbreken van een betrouwbaar ‘overall’ beeld van de
omvang van de schulden, de stand van de hulpverlening en de
resultaten van schuldhulp als een groot gemis. Als dit overzicht
zou bestaan, dan zou dit een belangrijke meerwaarde betekenen
voor de uitvoering van (onderdelen van) de schuldhulp. Een goede
informatiepositie is daarnaast een voorwaarde voor de ontwikkeling van een kwaliteitssysteem. Volgens betrokkenen zijn de
beschikbare kwaliteitssystemen, voor zover aanwezig, onvoldoende geschikt om te kunnen sturen op de kwaliteit van de
dienstverlening.
Een belangrijke beperkende factor voor de informatiepositie is de
kwaliteit van de gemeentelijke registraties. De Inspectie constateerde, evenals de Nationale ombudsman, dat de registratie van
degenen die aankloppen voor (schuld)hulp niet sluitend is. Ook bij
het laatste onderzoek naar de uitvoering bleek een actueel
overkoepelend beeld van de schuldenaren en de stand van de
dienstverlening moeilijk te realiseren. De uitleg die gemeenten
gaven, is dat de registratie vaak pas begint bij de formele
aanvraag. De eerste melding wordt lang niet altijd vastgelegd.
Meldingen komen via verschillende routes binnen. Financiële
problemen worden niet altijd meteen genoemd door de melder of
herkend door degene die de eerste melding aanneemt. De wijze
waarop de aanname van meldingen is georganiseerd, de inrichting
van registratiesystemen en de expertise van dienstverleners op
het gebied van financiële problemen, spelen allemaal een rol.
Sommige gemeenten zijn hier duidelijk verder mee dan andere
gemeenten.
Daarnaast vormen ook de toegang tot- en beschikbaarheid van
gegevens uit registraties van derden een belemmering. In de
praktijk blijkt het vaak moeilijk om tijdig een compleet beeld van
de schulden- en inkomenspositie van de schuldenaar te

verkrijgen. Volgens schuldenaren en schuldhulpverleners die de
Inspectie in de onderzoeken sprak zou dit de toegang tot, en
doorlooptijd van het tot stand brengen van, een schuldregeling
aanmerkelijk vergemakkelijken. In de betreffende voorbeelden
waren de benodigde gegevens niet zomaar te achterhalen en met
elkaar in verband te brengen. Het gaat daarbij om een totaaloverzicht van kredieten en achterstallige betalingen bij woningbouw,
nutsbedrijven, (web)winkels en ook achterstanden en boetes bij
de overheid, evenals informatie over het gezinsinkomen.
In dit verband werd in het onderzoek naar de uitvoering de
invloed van de AVG ook veelvuldig genoemd. Schuldhulpverleners
geven aan dat zij meer moeten uitleggen om informatie over de
schuldenpositie te verkrijgen. Immers, de AVG dicteert dat
gegevens niet zomaar verstrekt mogen worden. Wanneer
informatie wordt gevraagd van collega hulpverleners moet eerst
bekeken worden of de aanvraag voldoet aan de vereisten van
proportionaliteit, doeltreffendheid en subsidiariteit (de informatie
kan niet op een andere wijze verkregen worden). Voor het
opvragen van informatie buiten de gemeente geldt dat organisaties sinds de AVG meer dan in het verleden eigen formats/
portals hebben voor gegevensdeling. Daardoor is informatie
minder makkelijk in te lezen in het gemeentelijk systeem en zijn
gemeenten meer tijd kwijt met omzetten van informatie.
Schuldhulpverleners gaven aan dat dit echt een verandering is ten
opzichte van vroeger. Zij gaven ook aan dat de eerste behoudende
reflex na de invoering van de AVG voorbij lijkt: langzaam lijkt er
weer een zekere ‘ontspanning’ te komen. De recente wijziging van
de Wgs ondersteunt deze trend. Sommige effecten – zoals de
manier van data aanleveren die per schuldeiser anders kan zijn
– zijn evenwel blijvend.
Uit de onderzoeken kwam naar voren dat bestaande gegevens uit
de verschillende registraties nog beperkt bij elkaar worden
gebracht om te komen tot een compleet macrobeeld. Hierdoor
ontbreekt het ook op nationaal niveau aan een eenduidig beeld
van de omvang van de armoede- en schuldenproblematiek en
eventuele verschillen op lokaal en regionaal niveau. Beleidsmakers
zouden de inzichten uit dergelijke analyses kunnen gebruiken om
de lokale dienstverlening vanuit landelijke kaders te versterken en
het “van elkaar leren” te stimuleren.
Het ontbreken van een compleet macrobeeld hangt samen met de
volgende knelpunten:
• De hiervoor genoemde tekortkomingen van de registraties
binnen gemeenten.
• Daarnaast bestaan tussen gemeenten grote verschillen in welke
gegevens wel en niet worden geregistreerd. De focus ligt nu
vooral op kerngegevens over de schuldensituatie van de cliënt.
• Gemeenten hanteren verschillende definities, wat vaak
samenhangt met de systemen om informatie te registreren.
Bijvoorbeeld over de persoonlijke situatie, de financiële situatie
en de inspanningen om aanvullend inkomen te vergaren.
Divosa geeft aan dat er inderdaad verschillende definities
gebruikt worden en dat het gesprek daarover gaande is.

16 Op weg naar financiële redzaamheid

• De verschillen in oorsprong, doel, focus en definities van de
registraties van Divosa en NVVK. Niet alle gemeenten zijn
aangesloten bij NVVK en/of Divosa.
• Schuldhulpverleners geven aan dat partijen rond een schuldenaar – schuldeisers en afdelingen binnen gemeenten - terughoudender zijn met verstrekken van gegevens vanwege
bestaande en/of vermeende belemmeringen vanuit de AVG.
Waar de schuldhulpverlener vroeger gegevens ontving in het
gevraagde format, hebben gemeentelijke afdelingen en
schuldeisers tegenwoordig vaak aangescherpte procedures en
systemen om te voldoen aan de AVG. Dit bemoeilijkt zowel het
aanvragen als het goed kunnen koppelen van gegevens.
Relatie met de Brede schuldenaanpak
Vanuit de BSA werkt het CBS aan een inventarisatie van de
omvang van de schuldenproblematiek. Daarbij is ook aandacht
voor de mogelijkheid om de gegevens uit te splitsen naar
categorieën. De VNG en NVVK werken in het kader van de BSA aan
een kwaliteitsnorm voor schuldhulpverlening met een te leveren
minimum. Ter bevordering van de vereiste gegevensuitwisseling
zijn de recente wijziging van de Wgs en de voorgenomen wijziging
van de Participatiewet, Wmo en de Jeugdwet van belang.
Suggesties uit het veld
De schuldhulpverleners en schuldenaren die de Inspectie sprak in
haar onderzoeken zagen diverse mogelijkheden om de informatiepositie en de ontwikkeling van een kwaliteitssysteem te
versterken. Ten aanzien van de informatiepositie wees men vooral
op de noodzaak tot een intensiever gebruik van de beschikbare
registratiegegevens. Het zou daarbij niet alleen moeten gaan om
gegevens over de schuldenkant maar ook over de inkomenskant,
zoals inkomensvoorzieningen. Een intensiever gebruik van deze
gegevens zou volgens betrokkenen zowel de tijdigheid als de
effectiviteit van de dienstverlening ten goede kunnen komen.
Ook ten aanzien van de ontwikkeling van een kwaliteitssysteem
kwamen uit de inspectieonderzoeken diverse suggesties naar
voren:
• Intensiever en beter gebruik van de Divosa benchmark door
gemeenten. De benchmark is opgezet met als doel dat
aangesloten gemeenten van elkaar leren. De bereidheid daartoe
bij gemeenten is aanwezig, maar in de praktijk maken zij weinig
gebruik van de Benchmark door ervaren beperkingen in de
onderliggende gegevens. Een van de gemeenten gaf aan dat de
verschillen in dienstverlening tussen gemeente leidt tot een
vergelijking van ‘appels en peren’. Een oplossing hiervoor zou
kunnen zijn dat gemeenten, meer dan nu het geval is, onderling
met elkaar in gesprek gaan over de gevonden verschillen.
Daarnaast is het van belang om meer zicht te krijgen op de
redenen waarom gemeenten belemmeringen ervaren om te
registreren volgens de door Divosa gestelde definities. Zo moet
een werkbare set indicatoren kunnen worden gevonden als
basis voor vergelijkbare cijfers, en daarmee voor het onderlinge
gesprek over goede dienstverlening aan de groep schuldenaren.

• Gebruik NVVK audit informatie om van te leren. De informatie
die de NVVK verzamelt van individuele gemeenten voor audit
doeleinden, zou wellicht ook gebruikt kunnen worden om van
elkaar te leren. De informatie uit de audits zou bijvoorbeeld een
toepassing kunnen vinden in de bijeenkomsten ter ondersteuning van de dienstverlening die de NVVK organiseert.
Zowel ten aanzien van de informatiepositie als het ontwikkelen en
gebruiken van kwaliteitssystemen gaven betrokkenen aan dat zij
behoefte hebben aan aanvullende specialistische expertise.
Individuele gemeenten, stelselverantwoordelijken en toezichthouders namens deze, noemden onder meer ondersteuning in het
gebruik van registraties en het analyseren van de daarin
aanwezige gegevens. Dit zou zowel direct kunnen bijdragen aan
het verbeteren van de kwaliteit van de uitvoering als indirect via
het een beter zicht op de eigen werkwijzen en effectiviteit.
Zienswijze Inspectie
Het gebruik van de registratiegegevens over de schuldensituatie
en schuldhulpverlening dient te worden versterkt om knelpunten
in het stelsel en de eigen gemeentelijke processen te signaleren en
aanknopingspunten te vinden voor verbeteringen. De Inspectie is
op de hoogte van het gesprek dat gaande is tussen gemeenten en
Divosa om benchmarkgegevens te gebruiken om van elkaar te
leren. Ook is de Inspectie op de hoogte van verschillende
initiatieven om schuldhulp te versterken, zoals het veel meer
werken met een saneringskrediet, collectief schuldregelen en het
(digitale) schuldenknooppunt. De versterking van het gebruik van
registratiegegevens acht de Inspectie essentieel om ervaringen te
delen en de ontwikkelingen te monitoren.
Daarnaast kan op basis van sluitende gegevens over de dienstverlening worden nagegaan waar - als geen sprake is van onwil
- coulance en/of extra ondersteuning voor schuldenaren gepast is.
Hiervoor valt te denken aan registratie van de volgende aanvullende gegevens:
• Het aantal schuldenaren dat zich meldt bij (een van de loketten
van) de gemeente voor hulp en het aantal dat wordt toegelaten
dan wel afwezen voor schuldhulpverlening (registratie beschikkingen). Hierbij speelt mee dat de hulpvraag een andere kan zijn
dan hulp bij schulden. In het onderzoek naar de uitvoering
kwam naar voren dat deze vragen wel geregistreerd worden,
maar dat de hulpverleners die de eerste melding aannemen
geen zicht hebben op de onderliggende informatie, waardoor
de schulden niet in beeld kwamen.
• Het aantal signalen van schuldeisers in het kader van vroegsignalering, de verschillende soorten hulp dat daaruit voortkomt
en de ontwikkeling van het aantal huisuitzettingen, afsluitingen
van energie en drinkwater en wanbetalers zorgverzekering.

17 Op weg naar financiële redzaamheid

• Degenen die zich gemeld hebben, maar niet in aanmerking
komen voor een schuldregeling en in plaats daarvan duurzame
financiële ondersteuning conform Wgs ontvangen. Deze
informatie kan gebruikt worden om na te gaan hoe de afwegingen worden gemaakt en doorstroom verloopt. Daarnaast geeft
het zicht op de groep die zich wel meldt en aanvraagt, maar
wiens schuld niet gesaneerd wordt. Ook voor die groep is zicht
op de omvang en kwaliteit van de hulpverlening van belang.
• Degenen die na melding weer uit beeld raken.
• Degenen die recidiveren (omvang van recidive).
• De schuldensituatie en daarmee gepaard gaande aflossingsverplichting afgezet tegen het gezinsinkomen en noodzakelijke
verplichtingen naast de vaste lasten zoals uitgaven voor
kinderen, opleiding en werk, zodat een duidelijker beeld
ontstaat van het daadwerkelijk besteedbaar inkomen. Uit het
onderzoek kwam naar voren dat de gangbare modellen niet al
deze factoren in beeld brengen.
Ten aanzien van de initiatieven vanuit de BSA om te komen tot
een inventarisatie van de omvang van de schuldenproblematiek
(CBS) en een kwaliteitsnorm voor schuldhulpverlening met een te
leveren minimum (VNG en NVVK), vraagt de Inspectie aandacht
voor de mogelijkheden om inzicht te krijgen op het detailniveau
dat vereist is om de daadwerkelijke situatie in een gezin en
kwaliteit van de hulpverlening te kunnen overzien. Hierbij valt de
denken aan:
• nader inzicht op gezinsniveau, zoals het besteedbaar
gezinsinkomen;
• de inzet van de verschillende instrumenten die gemeenten ter
beschikking hebben en de kwaliteit van de uitvoering.
De Inspectie acht het verder van belang om het gesprek over de
kwaliteit van de schuldhulpverlening op een hoger niveau te tillen
en de onderlinge verbinding tussen de verschillende lopende
initiatieven en invalshoeken nog verder versterken. Van belang
daarbij is ook de positie van de AVG bij de informatiepositie over
de situatie van een schuldenaar en ook de gegevensuitwisseling
tussen gemeenten over het grotere geheel. Uit diverse de
onderzoeken, waaronder ook die van de Inspectie, blijken de naar
voren gebrachte belemmeringen door de AVG in veel gevallen ten
onrechte. De eerdergenoemde voorgenomen wetswijzigingen van
onder meer de Wgs zouden ook hier een verbetering moeten
betekenen, doordat met het verruimen van de mogelijkheden ook
de koudwatervrees afneemt.
Volgens de Inspectie zijn verschillende partijen aan zet om de
hiervoor benoemde mogelijkheden van registraties te benutten
om de informatiepositie en toepassing van het kwaliteitssysteem
te versterken:
• Gemeenten die moeite hebben met het realiseren van een
overkoepelend beeld van de uitvoering zouden kunnen leren
van andere gemeenten die hier verder in zijn.

• Divosa zou de onbenutte mogelijkheden tot koppelen van
gegevens afkomstig van verschillende gemeentelijke afdelingen
en schuldeisers kunnen laten onderzoeken. Door gebruik te
maken van anonimiseren en pseudonimiseren is binnen de AVG
veel mogelijk.
• Gemeenten zouden benchmark gegevens beter kunnen
gebruiken, niet met als insteek om direct bruikbare informatie
te vinden maar om het gesprek aan te gaan met andere
gemeenten over hoe de meerwaarde van benchmarks te
vergroten. Te verwachten valt dat een intensivering van het
gebruik zal leiden tot een toename van de vraag en daarmee
een prikkel zal zijn voor een betere registratie.
• De NVVK zou de haar tot beschikking staande gegevens (meer)
kunnen inzetten in haar ondersteunende dienstverlening aan
gemeenten.
Aandachtspunten vervolgonderzoek
De Inspectie heeft ten aanzien van het versterken van registraties
en het gebruik van gegevens de volgende kennisvragen:
• Hoe ontwikkelt zich de informatiepositie van gemeenten ten
aanzien van schuldhulpverlening?
• Hoe ontwikkelt zich de implementatie en toepassing van
kwaliteitssystemen voor de uitvoering van
schuldhulpverlening?
• Wat is er nodig om de ervaren belemmeringen in de
domeinoverstijgende gegevensuitwisseling weg te nemen?
In hoeverre draagt de recente wijziging van de Wgs hieraan bij?
• Hoe ontwikkelen zich de initiatieven van de NVVK, zoals het
veel meer werken met een saneringskrediet, collectief schuldregelen en het (digitale) schuldenknooppunt? In hoeverre leiden
deze initiatieven tot een effectievere uitvoering?

2.5	De rol van overheid en het bedrijfsleven
in brede zin
Bevindingen Inspectie
De centrale overheid heeft met het stelsel schuldhulpverlening
een krachtig instrument om invloed uit te oefenen op de schuldenproblematiek. Aan de andere kant heeft zij ook een verantwoordelijkheid voor, en invloed op, de factoren die bijdragen aan
het ontstaan van schulden. Daarover gaat deze paragraaf. De
bevindingen in deze paragraaf zijn gedaan in het verlengde van de
uitgevoerde onderzoeken en gesprekken met stakeholders.
In de onderzoeken viel op hoe gebruikelijk het is om achteraf te
betalen, op afbetaling te kopen of een kleine lening aan te gaan bij
een bank of private partij. Dat lijkt langzaam een norm te zijn
geworden. In het laatste onderzoek gaven enkele schuldenaren,
terugkijkend, aan dat ze wel heel gemakkelijk schulden konden
maken. Dat zagen zij ook als risico voor de toekomst, zeker met
een klein inkomen. Een schuldenaar gaat zelf een schuld aan.
Schuldeisers hebben het recht om betaald te worden.

18 Op weg naar financiële redzaamheid

Tegelijkertijd heeft de degene die een betaling naderhand
accepteert of een lening aanbiedt evengoed een verantwoordelijkheid. In verschillende Kamerbrieven en adviezen wordt
aandacht besteed aan deze kant, waaronder de kredietregistratie.
In de onderzoeken van de Inspectie bleek hoe moeilijk het is om
een goed beeld te krijgen van met name deze ‘kleine’ schulden.
In de onderzochte dossiers viel daarnaast op hoe snel een kleine
schuld heel groot kan worden. Hoeveel deurwaarders en incassoprocedures er tegelijkertijd kunnen lopen. Meer dan 5 of zelfs 10
schuldeisers is geen uitzondering. Het begint vaak met relatief
kleine schulden, die door rentes en opslagen snel toenemen. Ook
de inkomenspositie speelt mee: met een gezinsinkomen op
bijstandsniveau is een schuld van 1000 euro al bijna niet af te
lossen. Daarbij zijn de risico’s op (nieuwe) schulden volop
aanwezig. Uit de dossiers kwamen onder meer de volgende
risicofactoren naar voren:
• Een complexe samenleving met vele mogelijkheden om
schulden te maken;
• Onregelmatige inkomsten uit flexwerk;
• Een divers en nog steeds groeiend aanbod van financiële
producten en regelingen met allerhande voorwaarden;
• Onvoldoende vaardigheden om met deze lappendeken om te
gaan.
De Inspectie constateert dat maatschappelijk verantwoord
incasseren nog niet de standaard is. Vooral voor minder en niet
financieel redzamen is dit zeer problematisch. Er is een brede
consensus dat dit ongewenst is. De Inspectie zag in het onderzoek
naar de uitvoering diverse voorbeelden in recente dossiers waarbij
de bijkomende kosten ver uitstegen boven de oorspronkelijke
schuld. Ook zag de Inspectie de gevolgen van ondeskundige of
malafide private schuldhulp waarbij de schuldenaar slechter af
was dan voorheen.
Schuldhulpverleners gaven aan dat voor de schuldenaren niet
alleen het overzicht ontbreekt van de kleine schulden. De
schuldenaren hebben ook geen zicht op de gevolgen van de
regelingen waar zij in terecht komen als zij hun financiële
verplichtingen niet kunnen nakomen (denk aan beslagvrije voet,
beslag, premieopslagen / boetes, kosten en kwaliteit van incasso).
De bestaande regelingen kunnen (onbedoeld) resulteren in een
neergaande spiraal zonder zicht op een oplossing. Dit geldt in het
bijzonder voor mensen die wel willen betalen maar dat niet
kunnen omdat er onvoldoende inkomen is. Schuldhulpverleners
wijzen op het belang om deze spiraal te doorbreken.
Een knelpunt volgens schuldenaars en schuldhulpverleners is dat
het bevriezen van de schulden en stopzetten van verdere
incassoprocedures pas gebeurt als iemand in aanmerking komt
voor een schuldregeling of saneringskrediet. De beschikking die
dit regelt laat vaak lang op zich wachten omdat eerst de schuldeisers en de omvang van schulden in kaart moeten worden
gebracht. Schuldenaren gaven aan dat juist deze fase veel van hen
vraagt: het uitzoeken van de financiën is veel werk en het weegt

extra zwaar als er nog nieuwe brieven van incassobureaus en
deurwaarders op de mat vallen, ook al is dat goed uitgelegd. Het
smalle en brede moratorium geven de mogelijkheid meer tijd te
nemen om tot een regeling met de schuldeisers te komen.
Moratoria zijn evenwel een sluitstuk en vereisen nog steeds een
overzicht van de financiën van de schuldenaar en een traject via de
rechter. Daar knelt het, zo gaven gemeenten aan. Zij maken
daarom beperkt gebruik van deze mogelijkheid.
Een ander punt betreft de afstemming tussen de verschillende
regelingen die deels onder verschillende beleidsterreinen vallen.
Schuldenaren die zich – vaak na lang wikken en wegen en zelf
proberen – wenden tot de overheid, gaat het om één ding: het
oplossen van de schulden. Onder welke wettelijke regeling dit
gebeurt of wie daar precies bij helpen, is voor hen om het even. Zij
wenden zich tot ‘de gemeente’ voor hulp in de hoop dat de schuld
opgelost kan worden. Dat er voor de schuldhulp een gemeentelijk
en een wettelijk traject is, zegt hen helemaal niets, evenmin als
het verschil tussen aankloppen bij het ene loket voor schuldhulp
en bij het andere loket voor inkomensondersteuning.
Ten aanzien van de afstemming tussen regelingen deed de
Inspectie de volgende observaties:
• Het verschil tussen de Wgs en Wsnp werd in de onderzoeken
door enkele schuldenaren en schuldhulpverleners genoemd als
aandachtspunt vanuit hun ervaringen met beide regelingen. Het
ging hen er niet om óf de Wsnp ingezet wordt, maar of dit tijdig
gebeurt en de situatie ook oplost. De Inspectie heeft de
overgang van de Wgs naar de Wsnp niet in detail onderzocht.
• De Inspectie heeft in de zijlijn van de uitgevoerde onderzoeken
voor zelfstandigen - waarbij de grens tussen zakelijke en
persoonlijke schulden vaak niet zo eenduidig is - signalen
ontvangen over een te beperkte toegang tot de Wgs en
onvoldoende afstemming met andere regelingen.
• Een aantal schuldenaren gaf expliciet aan dat het voor hen
verwarrend en een extra belasting is, dat ze voor de schuldhulp
bij de een, voor de toeslagen bij de ander en voor de WMO bij
weer iemand anders moeten zijn.
Schuldhulp gaat hand in hand met het versterken van de inkomenspositie van schuldenaren. Dat betekent dat de inkomensvoorziening goed geregeld moet zijn, wat voor en aanzienlijke
groep schuldenaren inhoudt dat zij duurzaam aan betaald werk
moeten zien te komen. Wenselijk is dat zij in ieder geval gedurende de schuldregeling geen baanzorgen hebben. Hiervoor is het
van belang dat de schuldhulpverlening in nauw contact staat met
de afdeling werk en inkomen. In de praktijk is die verbinding vaak
onvoldoende aanwezig.
Daarnaast is het aantal voorzieningen op het gebied van inkomen
legio. Voor een redzaam mens is het aanvragen van toeslagen en
organiseren van hulp om een betere stabiele inkomenspositie te
krijgen vaak al geen sinecure. Voor minder redzame mensen is het
helemaal moeilijk om het goed te overzien en zijn schommelingen
in wat er binnenkomt al snel problematisch. In het onderzoek naar

19 Op weg naar financiële redzaamheid

de uitvoering werd in dit kader door enkele schuldenaren
opgemerkt dat ze sommige inkomenstoeslagen daarom maar
liever niet aanvroegen. Dat staat haaks op de bedoeling van deze
regelingen. Andersom gaven enkele schuldhulpverleners aan dat
zij voor sommige schuldenaren tijdelijke en flexibele contracten
onverantwoord vinden, vanwege de risico’s die een dergelijk
wisselend inkomen en fluctuatie in de toeslagen met zich mee
brengen. Dan zagen zij hun klanten liever stabiel met een
uitkering. Ook dat is onwenselijk.
Tot slot kwam in de gesprekken met gemeenten de beperkte
mogelijkheden om de schuldenproblematiek op te lossen aan
bod: het grootste probleem van schulden is uiteindelijk het
ontstaan ervan. En daar is de gemeente grotendeels niet aan zet:
• Het toeslagenstelsel, hoge huurlasten, oplopende incassokosten/dubbele boetes, op afbetaling kopen met hoge rentes, een
te lage inkomen om de vaste lasten te kunnen betalen etc. Voor
gemeenten is het vervolgens vaak dweilen met de kraan open.
Overigens stelt de Inspectie vast dat dit steeds nadrukkelijker
wordt geagendeerd onder andere door Divosa en VNG.
• De overheid zelf is een belangrijke schuldeiser en bij publiekprivate arrangementen betrokken. In de onderzoeken van de
Inspectie is niet gekeken naar niet-saneerbare schulden en
boetes. Wel was zichtbaar dat veel schuldenaren belastingschulden hadden en te maken hadden met opslagen en boetes
voor achterstanden in het betalen van de ziektekostenverzekeringen. Deze opslagen en boetes maken niet dat de situatie
verbetert.
• Ook het door de schuldenaren genoemde ‘gemak’ van iets
kopen zonder dat er inkomen is, kunnen gemeenten niet
oplossen. Hoe dat beter kan, is eerder iets voor de bedrijven en
het financieel-economisch beleid.
Andersom zijn in de onderzoeken ook initiatieven genoemd vanuit
de private sector die bij kunnen dragen aan het verbeteren van de
situatie, ook al kunnen deze vanuit de overheid niet heel gericht
gestuurd worden. Zo kunnen werkgevers helpen bij het eerdergenoemde vroegsignaleren van schulden en medewerkers ondersteunen bij financiële problemen. In de zijlijn van de onderzoeken
zag de Inspectie dat dit bij sommige bedrijven al gebeurt.
Relatie met de Brede schuldenaanpak
Binnen Actielijn 1 van de Brede schuldenaanpak gericht op het
voorkomen van problematische schulden, wordt ook aandacht
besteed aan de ontwikkelingen en risico’s op de consumptief
kredietmarkt en een meer dienstverlenende benadering vanuit
instanties zoals de belastingdienst om problematische schulden te
voorkomen. In actielijn 2 ontzorgen en ondersteunen is eveneens
aandacht voor het bredere kader zoals huisuitzettingen en
afsluitingen, het schuldrecht en de doorstroming van de Wgs naar
de Wsnp. Actielijn 3 richt zich specifiek op de incassoproblematiek.

Suggesties uit het veld
In de gesprekken met de gemeenten is de problematiek zijdelings
aangestipt. Concrete suggesties zijn beperkt tot wat gemeenten
kunnen doen vanuit hun positie:
• In het kader van preventie ontplooien gemeenten verschillende
initiatieven om de financiële redzaamheid te versterken,
bijvoorbeeld door cursussen voor jongeren. Het is denkbaar dit
onderwerp in te bedden in de lesprogramma’s van lagere en
middelbare scholen.
• In het verlengde van de onderzoeken van de Inspectie is in
gesprekken met gemeenten de mogelijkheid ter sprake
gekomen om het bevriezen van schulden en stopzetten van
incassoprocedures eerder in te zetten, bijvoorbeeld nadat een
schuldenaar een aanvraag tot schuldhulp heeft ingediend of
wanneer iemand via vroegsignalering in aanmerking komt voor
schuldhulp. Ook werd geopperd om de beschikking in een
eerder stadium af te geven, als de omvang van de problemen
nog in kaart moet worden gebracht. Dergelijke maatregelen
zouden de mentale belasting door het oplopen van schulden
verminderen en de mogelijkheden tot activeren van de
schuldenaar vergroten.
• Enkele schuldhulpverleners gaven aan dat zij een makkelijkere
gang naar de Wsnp wenselijk achten. Het gaat om situaties
waarbij ze aan zien komen dat een schuldregeling onder de Wgs
niet tot stand komt omdat zij geen afspraken met de schuldeisers kunnen maken. Of om situaties waarbij er duidelijke
aanwijzingen zijn dat de schuldenaar een strakker regime nodig
heeft. De recent verschenen publicatie van de Nationale
ombudsman laat verder zien dat de gemeente bij deze overgang
niet alleen het dossier klaar moet zetten, maar ook een
belangrijke rol heeft bij de begeleiding van de schuldenaar in dit
traject.
• Een verzekeraar schrok zo van het aantal loonbeslagen dat deze
besloot om medewerkers die dat willen hulp aan te bieden. De
gedachte erachter is dat deze medewerkers op het werk dan
ook minder risico lopen op uitval.
• Andere bedrijven hebben een steunfonds voor minder draagkrachtige medewerkers.
Zienswijze Inspectie
In het verlengde van de Brede schuldenaanpak vraagt de Inspectie
aandacht voor maatschappelijk verantwoord incasseren. Daarvoor
zijn in de eerste plaats aanvullende maatregelen nodig gericht op
het voorkomen van schulden, waaronder het (verder) tegengaan
van overkreditering. Hiervoor is het van belang dat verschillende
ministeries en het bedrijfsleven samenwerken.
In het tot stand brengen van een duurzame oplossing hebben
verschillende overheden en privaat-publieke partijen, zoals
organisaties in het zorgverzekeringsstelsel, een bijzondere
verantwoordelijkheid. In de zienswijze van de Inspectie is vanuit
verschillende beleidsterreinen een aantal bewegingen nodig:

20 Op weg naar financiële redzaamheid

• De Inspectie benadrukt het belang om al bestaande initiatieven
zoals in het kader van de week van het geld krachtig voort te
zetten. Dit vereist een nauwe samenwerking tussen de
beleidsterreinen van sociale zaken en onderwijs.
• Bij problematische schulden dient een balans te worden
gevonden in de verdeling van de belasting tussen schuldenaar
en schuldeiser. De basis blijft vrijwillige medewerking door
schuldeisers en geen easy way out voor schuldenaars. Het
vinden van zo’n balans sluit aan bij de ingezette lijn voor
verantwoorde incasso’s. Concreet stelt de Inspectie voor om de
mogelijkheid te onderzoeken of schulden eerder in het traject
bevroren kunnen worden. Dat wil zeggen: zodra duidelijk is dat
de schuldeiser er niet zonder hulp uit zal komen en de volle
omvang van de financiële situatie nog niet volledig in kaart is
gebracht. Het stoppen van de stroom incassopost kan helpen
om de mentale belasting van de schuldenaar te verlagen en
diens doenvermogen te vergroten. Het zou ook als een
stimulans kunnen werken voor de schuldenaar om tot een
overzicht te komen van alle schuldenaren. Ook is denkbaar dat
het bijdraagt aan het tegengaan van de lucratieve excessen in
de incassomarkt.
• De mogelijkheid tot eerder bevriezen zou gepaard moeten gaan
met de nodige waarborgen, zoals een optie om het bevriezen
terug te draaien als er niet tot een regeling kan worden
gekomen. Ook moet worden voorkomen dat de ene beschikking de andere opvolgt en tot onduidelijkheden leidt. Voor dit
soort oplossingen is een breed draagvlak nodig over verschillende departementen.
• Een dergelijke oplossing zou ook moeten gelden voor de niet
saneerbare schulden die momenteel buiten alle regelingen
vallen.
• Voor de tijdige en adequate toeleiding van schuldenaren naar
de voor hen best passende schuldhulpregelingen is een
blijvende nauwe samenwerking tussen het sociale en andere
beleidsterreinen een vereiste, zoals voor de Wgs en Wsnp of
verschillende schuldregelingen voor zelfstandigen en kleine
ondernemers. Gemeenten vervullen hierin een centrale rol, niet
alleen wat betreft de dossiervorming, ook wat betreft begeleiding van de schuldenaar en de afstemming met de verschillende
betrokken dienstverleners.
• De Inspectie acht het van belang prioriteit te geven aan de
lopende herziening van de regelingen die in werking treden
wanneer mensen niet kunnen voldoen aan hun financiële
verplichtingen.
• De Inspectie benadrukt het belang van het versimpelen van de
veelheid van inkomensvoorzieningen op zowel rijks- als
gemeentelijk niveau om het risico op wisselende inkomsten te
verkleinen. In dit kader is de Inspectie benieuwd naar de
verdere uitwerking van het Interdepartementale
Beleidsonderzoek toeslagen, in het bijzonder de aandacht
daarin voor de positie van gemeenten, de keuzes die zij moeten
maken tussen de vele onderwerpen die aandacht vragen en de
afstemming met andere partijen.

Naast de overheid verdient de private sector aandacht. Niemand is
bij onoplosbare schulden gebaat. De onderzoeken van de
Inspectie richtten zich op de werking van het stelsel voor schuldhulpverlening, in het bijzonder de Wgs en de rol van de
gemeenten daarbij. Het stelsel is evenwel breder dan de overheidspartijen. Hoewel andere partijen niet binnen het toezichtsdomein van de Inspectie SZW vallen, zijn zij wel essentieel voor de
werking van het stelsel. Gedurende de onderzoeken van de
Inspectie zijn ook aandachtspunten voor de private sector naar
voren gekomen, waarbij andere beleidsdomeinen dan SZW een
rol kunnen spelen om deze te adresseren:
• Een schuldenaar gaat zelf een schuld aan. Schuldeisers hebben
het recht om betaald te worden. Tegelijkertijd heeft de degene
die een betaling naderhand accepteert of een lening aanbiedt
evengoed een verantwoordelijkheid. In verschillende
Kamerbrieven en adviezen wordt aandacht besteed aan deze
kant, waaronder de kredietregistratie. In de onderzoeken van de
Inspectie blijkt hoe moeilijk het is om een goed beeld te krijgen
van met name de kleine schulden door kopen op afbetaling en
persoonlijke leningen. De Inspectie stelt voor om na te gaan hoe
kredietverstrekkers hun verantwoordelijkheid beter kunnen
invullen, zonder dat dit stigmatiserend werkt.
• De afdelingen werk en inkomen van gemeenten hebben een
bijzondere verantwoordelijkheid ten aanzien van werkzoekende
schuldenaren. Verwacht mag worden dat zij de schuldproblematiek van deze groep in beeld hebben en baankansen voor
werkzoekenden met schulden actief benutten. Voor alle
werkzoekenden dienen zij oog te hebben voor het risico op
schommelende inkomsten door werkhervatting. Ook de
achterliggende (sociaalfiscale) oorzaken van het optreden van
deze schommelingen behoeven een oplossing.
• De Inspectie stelt voor om te evalueren wat werkgevers doen
vanuit goed werkgeverschap voor hun werknemers en om te
onderzoeken of steunfondsen van bedrijven ook ingezet
(kunnen) worden als sprake is van problematische schulden.
Wat werkt? Een belangrijk aandachtspunt hierbij is dat de hulp
aan werknemers met financiële problemen niet stigmatiserend
wordt.
De complexiteit van de huidige maatschappij en samenlopen van
omstandigheden, zijn zeker voor kwetsbare groepen in de
samenleving, niet makkelijk te hanteren. Daar komt bij dat
schuldhulp in de maatschappij nog vaak wordt gezien als een
‘gunst’. Schulden maakt iemand immers zelf. Vanuit dit
perspectief bestaat ook een risico op een verschuiving van de zorg
voor mensen met schulden naar het voorkomen van fraude.
Daardoor kunnen regels onnodig ingewikkeld worden en wordt
het maken afspraken moeilijk. Het uiteindelijke risico is dat
schuldenaren verder in de problemen raken en maatschappelijk
gemarginaliseerd raken.
In deze laatste rode draad schetste de Inspectie een aantal
bevindingen en suggesties waaruit blijkt dat in de huidige
maatschappij een duurzame oplossing voor het schuldenprobleem niet zomaar in zicht is. Het ideaalbeeld over

21 Op weg naar financiële redzaamheid

schuldhulpverlening ten aanzien van de schuldenaren – zij maken
geen (nieuwe) problematische schulden – staat onverminderd
onder druk.
Hoewel een duurzame oplossing voor de schuldenproblematiek
niet zomaar in zicht is, ziet de Inspectie mogelijkheden om deze
verder terug te dringen, te beginnen bij het ontstaan van schulden.
Hiervoor is een verdere gezamenlijke inspanning van overheden
op verschillende beleidsdomeinen en de private sector noodzakelijk. Juist in de huidige situatie met de corona pandemie, zal
gezocht moeten worden naar oplossingen om inkomen te
vergroten, overbesteding tegen te gaan en na te gaan waar ruimte
is voor coulance en kwijtschelding.
Aandachtspunten vervolgonderzoek
De Inspectie heeft ten aanzien van de rol van overheid en het
bedrijfsleven in brede zin de volgende kennisvragen:
• In hoeverre treedt de hulpverlening op andere beleidsterreinen
proactief op bij vermoedens van schuldenproblematiek? Wat
doen hulpverleners in andere domein om de schuldhulp te
faciliteren en te borgen dat andere problemen voldoende
worden betrokken bij het zoeken naar een duurzame oplossing
voor de schuldenproblematiek?
• In hoeverre maken gemeenten gebruik van smal en breed
moratorium? Wat zijn de achterliggende redenen van gebruik
en niet-gebruik?
• Hoe verloopt de overgang van de Wgs naar de Wsnp wat betreft
timing en de begeleiding van de schuldenaar vanuit de
gemeente daarbij (naar aanleiding van de recent verschenen
laatste inzichten van de Nationale Ombudsman)?
• Hoe functioneert de verbinding van schuldhulpverlening met de
dienstverlening van afdelingen werk en inkomen van de
gemeente? In hoeverre is sprake van het actief benutten van
arbeidsmarktkansen voor werkzoekende schuldenaren?
• Welke bijdragen leveren werkgevers vanuit goed werkgeverschap voor werknemers met (een risico op) problematische
schulden?
• Hoe werkt maatschappelijk verantwoord incasseren in de
praktijk uit?
• De BSA zet in op aanpassing van de beslagvrije voet, beslagregels en de kwaliteit en grenzen aan de kosten van incassoprocedures. Wat zijn de effecten van deze herzieningen op situaties
waarin een schuldenaar niet kan voldoen aan aangegane
financiële verplichtingen?

22 Op weg naar financiële redzaamheid

Bijlagen
Bijlage I - Afkortingen en begrippen
Voor de in deze lijst opgenomen begrippen is zo veel mogelijk
gebruik gemaakt van algemeen geaccepteerde gezaghebbende

bronnen (zie voetnoten). Nier voor alle begrippen zijn eenduidige
omschrijvingen of definities te vinden. Voor die begrippen is een
eigen definitie of omschrijving geformuleerd ten behoeve van dit
onderzoek.

Afkorting / Begrip

Omschrijving

AVG

De Algemene verordening gegevensbescherming is een Europese verordening die de regels voor de
verwerking van persoonsgegevens door particuliere bedrijven en overheidsinstanties in de hele
Europese Unie standaardiseert.

BKR

Bureau Krediet Registratie. Op persoonsniveau registreert het BKR als onafhankelijke stichting
kredieten van verschillende private kredietverstrekkers zoals rood staan, privé leningen en zakelijke
kredieten bij banken en creditcardmaatschappijen, hypotheek verstrekkers, private-lease auto’s en
telecomaanbieders. De kredieten moeten een langere looptijd dan een maand hebben en er is een
ondergrens van 250 tot 100 euro afhankelijk van het soort lening. Voorwaarde is dat een kredietverstrekker toetst of degene die het krediet aanvraagt, dit terug kan betalen. Het BKR houdt hierop
echter geen toezicht.

BSA

Het kabinet legt met het actieplan Brede Schuldenaanpak (BSA) een fundament voor een effectieve
aanpak van de schuldenproblematiek. De BSA omvat een breed pakket aan maatregelen om het
aantal mensen met problematische schulden terug te dringen en mensen met schulden beter te
helpen. Ook zet de BSA in op het verbeteren van de brede samenwerking tussen alle bij de
schuldhulp betrokken partijen.

Bewind(voering)

De financiële belangen van de persoon die onder bewind staat worden behartigd door een ander, de
bewindvoerder. De bewindvoerder beslist, zo mogelijk na overleg met de betrokkene, over zijn
goederen en vermogen. De kantonrechter benoemt de bewindvoerder.7
In het kader van schuldhulpverlening is en een verschil tussen beschermingsbewind en Wsnpbewind:
De beschermingsbewindvoerder is er voor de persoon die onder bewind staat. Hij behartigt de
financiële belangen. Hier hoort ook bij dat de bewindvoerder er zorg voor moet dragen dat de
schulden worden betaald.
Een schuldsaneringsbewindvoerder (Wsnp-bewind) heeft een andere rol. Zij behartigen vooral de
belangen van de schuldeisers.8

Doenvermogen

Het geheel van non-cognitieve vermogens, zoals een doel stellen en een plan maken, in actie
komen, volhouden en om kunnen gaan met verleidingen en tegenslag. (In het dagelijks leven vaak
aangeduid als ‘persoonlijkheid’ of ‘karakter’).9

Duurzame financiële dienstverlening

Het doel van Duurzame Financiële Dienstverlening (DFD) is het in evenwicht brengen en houden van
inkomsten en uitgaven van de schuldenaar, waarbij is vastgesteld dat het bestaande schuldprobleem door in of bij die persoon gelegen omstandigheden nog niet duurzaam opgelost kan
worden.10

Financieel redzaam

Iemand is financieel redzaam wanneer hij weloverwogen keuzes maakt zodanig dat zijn financiën in
balans zijn, zowel op korte als op lange termijn.11

Inspectie SZW, de Inspectie

Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid

7

Bron: https://www.rechtspraak.nl/Uw-Situatie/Bewind, geraadpleegd op 13-5-2019.

8

Bron: https://www.schouderseronder.nl/nieuws/wat-het-verschil-tussen-beschermingsbewind-en-wsnp-bewind; https://www.wsnp-zaken.nl/blog/het-verschiltussen-een-beschermingsbewindvoerder-en-een-wsnp-bewindvoerder/, beiden geraadpleegd op 13-5-2019.

9

Bron: WRR (2017) Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid. WRR, Den Haag.

10

Bron: NVVK (2015) Module Duurzame Financiële Dienstverlening. NVVK, Utrecht.

11

Bron: Nibud (2016). Het bevorderen van financiële zelfredzaamheid. Nibud, Den Haag.

23 Op weg naar financiële redzaamheid

Afkorting / Begrip

Omschrijving

Integrale schuldhulpverlening

Een integrale aanpak van problematische schulden kenmerkt zich door het tegelijkertijd werken aan
financieel-technische en andersoortige problemen.12

Maatwerk

De mogelijkheid binnen de algemene kaders aanpassingen te doen voor zover vereist voor de
individuele situatie.

Mobility mentoring

Een methode waarbij theoretische inzichten uit de hersenwetenschap ingezet worden om klanten te
coachen naar duurzame financiële redzaamheid. Door met speciaal ontwikkelde stress-sensitieve
instrumenten klanten te ondersteunen om doelgerichter te handelen met daarbij stress-sensitieve
begeleiding (mentoring) en dienstverlening die zo is opgezet dat deze geen extra stress oplevert.13

Nazorg

Het is belangrijk om nog een tijdje de vinger aan de pols te houden. De schuldhulpverlener bekijkt of
de cliënt op eigen benen kan staan en of het risico bestaat dat er nieuwe schulden ontstaan.14

NVVK

Nederlandse vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren.

Problematische
schulden

De situatie waarin van een natuurlijk persoon redelijkerwijs is te voorzien dat hij niet zal kunnen
voortgaan met het betalen van zijn schulden, of waarin hij heeft opgehouden te betalen15

Schuldhulpverlening

Schuldhulpverlening omvat alle activiteiten die gericht zijn op het voorkomen en oplossen van
(problematische) schulden. Schuldhulpverlening bestaat uit verschillende fasen: schuldpreventie,
vroegsignalering, curatie in de vorm van schuldregelingen (al dan niet met kwijtschelding) en
nazorg.16 (Een andere veel gebruikte term is ‘schulddienstverlening’).

Schuldhulpverlener(s)

In dit rapport is het begrip schuldhulpverlener(s) in brede zijn gebruikt voor alle hulpverleners die
vanuit de gemeente of de schuldhulporganisatie direct betrokken zijn bij de hulpverlening.

Schuldregeling

Het doel van de schuldregeling is het bewerkstelligen van een minnelijke regeling - waarin de
schuldregelaar probeert overeenstemming met de schuldeisers te krijgen over een schuldregelingsvoorstel - van de totale schuldenlast.17

TSD

In het samenwerkingsprogramma Toezicht Sociaal Domein werkt Inspectie SZW samen met
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, Inspectie Justitie en Veiligheid en Inspectie van het Onderwijs.
TSD onderzoekt of het totaal aan hulp voor mensen met meerdere problemen merkbare resultaten
oplevert.

Vroegsignalering

Het in een zo vroeg mogelijk stadium in beeld brengen van mensen met financiële problemen om
vroegtijdige hulpverlening mogelijk te maken door gebruik te maken van daadwerkelijke signalen
en outreachende hulpverlening.18

Wgs

Wet gemeentelijke schuldhulpverlening

Wsnp-traject

Het treffen van een schuldregeling na tussenkomst van de rechter volgens de Wet schuldsanering
natuurlijke personen. Het Wsnp-traject wordt ingezet als een oplossing niet via de gemeentelijke
schuldhulpverlening bereikt kan worden. Het Wsnp-traject is niet onderzocht in deze studie.

12

Bron: NVVK - https://www.zelfjeschuldenregelen.nl/appendix/integrale-schuldhulpverlening/, beiden geraadpleegd op 13-5-2019.

13

Bron: https://www.trots-op-je-vak.nl/mobility-mentoring-helpt-klanten-in-armoede-uit-het-drijfzand/, geraadpleegd op 14-5-2019.

14

Bron: Landelijk platform integrale schuldhulpverlening (2004) Integrale schuldhulpverlening. Handreiking voor gemeenten en uitvoerende instanties. Stimulansz, Utrecht.

15

Bron: https://www.nvvk.nl/minnelijke-schuldhulpverlening, geraadpleegd op 13-5-2019

16

Bron: https://vng.nl/raadgevers/inclusieve-samenleving/aanpak-schulden-en-armoede, geraadpleegd op 13-5-2019.

17

Bron: NVVK (2015) Module Schuldregeling. NVVK, Utrecht.

18

Bron: NVVK (2018) Leidraad vroegsignalering Schulden. NVVK, Utrecht.

24 Op weg naar financiële redzaamheid

Bijlage II - Onderzoeksverantwoording
Deze Rode draden notitie is opgesteld vanuit onderzoeken van de
Inspectie SZW naar vroegsignalering van problematische
schulden, toegang tot schulddienstverlening en uitvoering van
schuldsanering. De rode draden nota baseert zich op de onderzoeksbevindingen, de feitencheck van de uitgevoerde onderzoeken en bredere observaties die zij tijdens de uitvoering van de
onderzoeken en de feitencheck deed.
De rode draden zijn inhoudelijk getoetst in een bijeenkomst met
gemeentelijke en landelijke organisaties die vanuit hun taak zicht
hebben op de schuldhulpverlening. Ook is gekeken naar de
herkenbaarheid van de rode draden in onderzoeken van de
Inspectie in het bredere domein van financiële redzaamheid en
participatie. En de rode draden zijn gespiegeld aan de Brede
Schuldenaanpak en andere recente ontwikkelingen in gemeenten
en landelijk.
De concept rapportage is ter consultatie voorgelegd aan Divosa,
vier gemeenten en beleidsdirectie PDV van het ministerie van
SZW. Hun input is in de rapportage verwerkt.

25 Op weg naar financiële redzaamheid

Bijlage III - Bronnen
Basis voor de rode draden:
Inspectie SZW. (2011) Stand van zaken uitvoeringspraktijk
schuldhulpverlening 2010-2011. Den Haag: Inspectie SZW.
Inspectie SZW. (2015) Verkennende studie Vroegsignalering
problematische schulden door gemeenten. Den Haag: Inspectie SZW.
Inspectie SZW. (2016) Toegankelijkheid schuldhulpverlening 2016.
Den Haag: Inspectie SZW.
Inspectie SZW. (2017) Toegankelijkheid schuldhulpverlening 2017.
Den Haag: Inspectie SZW.
Inspectie SZW. (2019) Schuld opgelost! Financieel redzaam? Uitvoering
schuldhulpverlening nader bekeken. Den Haag: Inspectie SZW.
Aanvullend geraadpleegde literatuur:
Ark, T. van (2018, 23 mei). Brede Schuldenaanpak [Kamerbrief].
Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
kamerstukken/2018/05/23/kamerbrief-brede-schuldenaanpak
Ark, T. van (2019, 12 september). Reactie op het rapport
‘Aansluiting gezocht!’ [Kamerbrief]. Geraadpleegd van https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/09/13/‌ka
merbrief-reactie-op-het-rapport-aansluiting-gezocht

Nationale ombudsman (2020) Hindernisbaan zonder finish. Een
onderzoek naar knelpunten in de toegang tot de Wet schuldsanering
natuurlijke personen. Den Haag: Nationale ombudsman.
Geraadpleegd van https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/
columns/2020/een-hindernisbaan-zonder-finish
Posthumus, H. et al. (2019) Verkenning geregistreerde problematische
schulden. Den Haag: CBS Geraadpleegd van https://www.cbs.nl/
nl-nl/maatwerk/2019/12/
verkenning-geregistreerde-problematische-schulden
SCP (2020) Kansrijk armoedebeleid. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau. Geraadpleegd van https://www.cpb.nl/
kansrijk-armoedebeleid
Theunissen, A. (2015). Schuldhulpverlening in perspectief. Over de
ervaringen van klanten en dienstverleners van de Rotterdamse
kredietbank met het minnelijke traject schuldhulpverlening
(Dissertatie). Geraadpleegd van https://dspace.library.uu.nl/
handle/1874/311130
Westhof, F.M.J., L. de Ruig & A. Kerckhaert. (2015) Huishoudens in de
rode cijfers 2015. Over schulden van Nederlandse huishoudens en
preventiemogelijkheden. Zoetermeer: Panteia. Geraadpleegd van
https://www.panteia.nl/uploads/sites/2/2017/01/Huishoudens-inde-rode-cijfers-2009.pdf

Berenschot (2019) Aansluiting gezocht. Verkenning aansluiting
minnelijke schuldhulpverlening en wettelijke schuldsanering.
Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/‌‌kam
erstukken/‌2019/05/27/
verkenning-aansluiting-minnelijke-schuldhulpverlening-enwettelijke-schuldsanering
Nadja Jungmann, Tamara Madern, Roeland van Geuns en André
Moerman. (2018) Knellende schuldenwetgeving. Hogeschool Utrecht;
Hogeschool van Amsterdam, Sociaal Raadsliedenwerk, Sociaal
Werk Nederland. Geraadpleegd van https://www.hva.nl/akmi/
gedeelde-content/publicaties/publicaties-algemeen/armoedeinterventies/knellende-schuldenwetgeving.html
Nationale ombudsman (2016) Burgerperspectief op
schuldhulpverlening. Een onderzoek naar de ervaringen van burgers met
gemeentelijke schuldhulpverlening. Den Haag: Nationale ombudsman.
Geraadpleegd van https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/
onderzoeken/2016050-burgerperspectief-op-schuldhulpverlening
Nationale ombudsman (2018) Een open deur? Onderzoek naar de
toegang tot gemeentelijke schuldhulpverlening. Den Haag: Nationale
Ombudsman. Geraadpleegd van https://www.
nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/Een%20
open%20deur.pdf
26 Op weg naar financiële redzaamheid

27 Op weg naar financiële redzaamheid

Dit is een uitgave van:
Inspectie SZW
De Inspectie SZW maakt deel uit van het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Vormgeving en productie
Xerox Osage
© Rijksoverheid | juli 2020
28 Op weg naar financiële redzaamheid