Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 300

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 46

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 28 september 2015
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Financiën over de Macro Economische Verkenning
2016 (MEV) van het Centraal Planbureau (CPB).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 25 september
2015. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Duisenberg
De griffier van de commissie,
Berck

kst-34300-46
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

1

Vraag 1
Kunt u aangeven wat de belangrijkste overheidsuitgaven zijn die
bijdragen aan economische groei in 2016?
Antwoord op vraag 1
De sterkst stijgende overheidsuitgaven in 2016 zijn de zorguitgaven. Deze
dragen daarom het meest bij aan de economische groei in 2016.
Vraag 1a
Kan voor de groepen in tabel 3.8 van de MEV de absolute koopkrachtonwikkeling in de jaren 2015 en 2016 worden weergegeven?
Antwoord op vraag 1a
Zie antwoord op vraag 58.
Vraag 1b
Kan voor alle groepen in tabel 3.8 van de MEV ook de procentuele en de
absolute koopkrachtmutatie tijdens deze kabinetsperiode worden
gegeven?
Antwoord op vraag 1b
Zie antwoord op vraag 59.
Vraag 1c
Kan voor de groepen in bijlage 11 van de MEV de mediane bruto
inkomens worden weergegeven?
Antwoord op vraag 1c
Zie antwoord op vraag 67.
Vraag 1d
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde procentuele koopkrachtwijziging in de kabinetsperiode worden
weergegeven tijdens deze kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 1d
Zie antwoord op vraag 69.
Vraag 1e
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde absolute koopkrachtwijziging in de kabinetsperiode worden
weergegeven tijdens deze kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 1e
Zie antwoord op vraag 70.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

2

Vraag 1f
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde procentuele koopkrachtwijziging in de periode 2002 tot 2016
worden weergegeven?
Antwoord op vraag 1f
Zie antwoord op vraag 71.
Vraag 1h
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde absolute koopkrachtwijziging in de periode 2002 tot 2016 worden
weergegeven?
Antwoord op vraag 1h
Zie antwoord op vraag 72.
Vraag 2
Kunt u aangeven of u de aanbeveling van het CPB om vaker ex-ante
experimenten bij beleid in te zetten in plaats van de verplichte ex-post
beleidsevaluaties overneemt? Waar acht u dergelijke ex-ante experimenten mogelijk?
Antwoord op vraag 2
Ex-ante en ex-post evaluaties zijn twee verschillende manieren van
evalueren. Ex-post is een manier van terugkijken, zoals bijvoorbeeld
beleidsdoorlichtingen doen. Ex-ante is een evaluatie aan het begin, wat
bijvoorbeeld op het terrein van infrastructuur veelvuldig wordt gedaan
middels Maatschappelijke Kosten Baten Analyses. Het uitvoeren van
kleinschalige experimenten voordat beleid wordt uitgerold is een andere
belangrijke vorm van evaluatie aan de voorkant. Zowel ex-ante als ex-post
evaluaties zijn belangrijk en ik zie ze dan ook als complementair aan
elkaar.
Vraag 3
Bent u het eens met de conclusie van het CPB dat er meer disciplinering
van de belastinguitgaven en de belastingmaatregelen nodig is?
Antwoord op vraag 3
Langs diverse lijnen wordt de beheersing van de belastinguitgaven
bevorderd. De belastinguitgaven worden jaarlijks gepubliceerd in de
Miljoenennota. De belastinguitgaven worden periodiek geëvalueerd
volgens de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE) op doelmatigheid en effectiviteit. De evaluatierapporten worden met een kabinetsstandpunt over de conclusies en aanbevelingen aan de Tweede Kamer.
Voor nieuwe belastinguitgaven geldt een toetsingskader en bij invoering
van een nieuwe belastinguitgaven of evaluatie van een bestaande
belastinguitgaven dient volgens het toetsingskader een horizonbepaling
en budgettering te worden overwogen.
In de begrotingsregels van dit kabinet is eveneens de monitoring van
belastinguitgaven opgenomen. Elk jaar wordt in een aparte paragraaf in
bijlage 5 van de Miljoenennota de ontwikkeling van de budgettaire
derving van de belastinguitgaven vergeleken met de geraamde ontwik-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

3

keling bij de start van het kabinet. Als de afwijking meer dan 10% of 25
miljoen bedraagt worden de betreffende de belastinguitgaven afzonderlijk
vermeld. Uit de ontwikkeling van de belastinguitgaven blijkt dat de
belastinguitgaven minder zijn gestegen dan ten tijde van de startbrief was
voorzien. Voor 2016 blijft de totale endogene groei 407 mln (2,5%) achter
bij de raming ten tijde van de startbrief van dit kabinet. Daarbinnen
vormen de meerkosten van 411 miljoen voor de verlaging fiscale bijtelling
(zeer) zuinige auto’s de grootste post. In de Miljoenennota 2014 is al
gemeld dat de technologische ontwikkeling veel sneller is gegaan dan
waar destijds mee rekening werd gehouden, evenals de opkomst van
(semi) elektrische auto’s en dat pas 1 juli 2012 een aanscherping heeft
plaatsgevonden van de CO2 grenzen, wat ook doorwerkt naar latere jaren.
In 2016 worden de fiscale voordelen ingeperkt. In Autobrief II is voor de
jaren 2017–2020 een verdere inperking aangekondigd.
Per saldo is er derhalve geen sprake van dat belastinguitgaven niet in de
hand zijn gehouden in deze kabinetsperiode. Eventuele mogelijkheden of
methodieken om de belastinguitgaven strakker in de hand te houden
worden overgelaten aan het volgende kabinet.
Vraag 4
Kunt u een overzicht geven van de verwachte groei in de eurolanden in
2015 en 2016?
Antwoord op vraag 4
De verwachte groei van eurolanden is onder meer opgenomen in de
lenteraming van de Europese Commissie die 5 mei jl. is gepubliceerd.1 De
lenteraming liet het volgende beeld zien voor de verwachte ontwikkeling
van het BBP:
Lidstaat
België
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Italië
Cyprus
Letland
Litouwen
Luxemburg
Malta
Nederland (MEV tussen
haken)
Oostenrijk
Portugal
Slovenië
Slowakije
Finland
Eurozone

2015

2016

1,1%
1,9%
2,3%
3,6%
0,5%
2,8%
1,1%
0,6%
– 0,5%
2,3%
2,8%
3,4%
3,6%
1,6% (2,0%)

1,5%
2,0%
2,9%
3,5%
2,9%
2,6%
1,7%
1,4%
1,4%
3,2%
3,3%
3,5%
3,2%
1,7% (2,4%)

0,8%
1,6%
2,3%
3,0%
0,3%
1,5%

1,5%
1,8%
2,1%
3,4%
1,0%
1,9%

Bron: Europese Commissie, European Economic Forecast, lente 2015

De herfstraming van de Europese Commissie zal naar verwachting op
5 november worden gepubliceerd, het kabinet verwacht dat de groeicijfers
voor Nederland in de herfstraming naar boven worden bijgesteld.

1

Zie ook: http://ec.europa.eu/economy_finance/eu/forecasts/2015_spring_forecast_en.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

4

Vraag 5
Waarom blijft Nederland in OESO-verband2 achter qua koopkrachtherstel?
Antwoord op vraag 5
Internationaal vergelijkende koopkrachtcijfers van de OESO zijn ons niet
bekend. Wel bekend zijn de OESO cijfers over reëel beschikbaar inkomen
per hoofd (zie http://www.oecd.org/newsroom/household-disposableincome-has-outpaced-gdp-growth-for-the-oecd-area-since-2007.htm).
Reëel beschikbaar inkomen per hoofd wordt niet alleen beïnvloed door de
statische koopkrachtontwikkeling maar bijvoorbeeld ook door de
werkgelegenheidsontwikkeling. Deze OESO-informatie maakt een
decompositie van de verschillen in ontwikkeling van het reëel beschikbaar
inkomen per hoofd niet mogelijk.
Vraag 6
Waarom komt het Bruto Binnenlands Product (BBP) dit jaar per hoofd van
de bevolking nog niet uit boven het niveau van 2009, terwijl het BBP dat
wel doet?
Antwoord op vraag 6
In 2015 is het BBP (gecorrigeerd voor prijsstijgingen) 4,7% hoger dan in
2009. De bevolking is in die jaren met 2,4% gegroeid. Het bbp per hoofd
van de bevolking is in 2015 dus 4,7–2,4=2,3% hoger dan in 2009. Ten
opzichte van 2008 is het bbp wel, maar het bbp per hoofd nog niet terug
op niveau.
Vraag 7
Met welke factoren en prognoses is rekening gehouden bij de raming van
de inflatie voor 2016 op 1.3%?
Antwoord op vraag 7
De inflatieraming is gebaseerd op de te verwachten ontwikkelingen van
de prijzen van ingevoerde goederen en diensten en de arbeidskosten. Ook
wordt rekening gehouden met de belastingen en prijsontwikkeling van de
vaste lasten (huren, zorg en energie). Beleidsfactoren temperen de
toename van de inflatie. Door de huursombenadering komt de huurontwikkeling in 2015 en 2016 lager uit dan in het afgelopen jaar. Naast de
huren heeft in 2016 het 5-miljard-pakket een drukkend effect op de
arbeidskosten en daarmee op de inflatie.
Vraag 8
Kunt u de koopkrachtontwikkeling (2002–2016) van groepen
AOW-gerechtigden3 op basis van geboortecohortbenadering geven?
Antwoord op vraag 8
In bijlage 124 van de MEV staat een overzicht van de statische koopkrachtontwikkeling tussen 2002–2016 voor een set voorbeeldhuishoudens,
waaronder ook een viertal AOW-gerechtigden (alleenstaande en paar, met
2

OESO: Organisatie voor Economische samenwerking en Ontwikkeling
AOW: Algemene ouderdomswet
4
Zie ook http://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/bijlagen/bijlage-12-mev2016.xls
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

5

en zonder aanvullend pensioen). De statische benadering houdt de
samenstelling van de groep ouderen constant en volgt daarmee min of
meer dezelfde huishoudens over de tijd. Dit komt dus neer op een
geboortecohortbenadering. In de onderstaande tabel wordt de statische
koopkrachtontwikkeling van 20025 tot en met 2016 gecumuleerd weergegeven voor deze voorbeeldhuishoudens.
Voorbeeldhuishouden

Cumulatief 2002–2016

AOW alleenstaande, alleen AOW
AOW alleenstaande, AOW + 10.000 euro
aanvullend pensioen
AOW paar, alleen AOW
AOW paar, AOW + 10.000 euro
aanvullend pensioen

7,1%
– 4,2%
2,4%
– 1,2%

Vraag 9
Waarom stijgt de Gini-coëfficiënt met 0.3% als gevolg van het 5-miljard
pakket? Wat is het verschil tussen de Gini-coëfficiënt in 2015 en 2016
uitgedrukt in de Gini-coëfficiënt?
Vraag 10
Kan de Gini-coëfficiënt worden gegeven voor de jaren 2014, 2015 en 2016,
zowel met als zonder 5-miljardpakket?
Antwoord op vragen 9 en 10
Het 5-miljard-pakket is met name gericht op de koopkracht van
werkenden. Daardoor stijgt hun koopkracht als gevolg van het 5-miljardpakket meer dan de koopkracht van gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden en neemt de Gini-coëfficiënt toe.
De Gini-coëfficiënt in 2014 is 0.257.
De Gini-coëfficiënt in 2015 is 0.241.
De Gini-coëfficiënt in 2016 (inclusief 5-miljard-pakket) is 0.237.
De Gini-coëfficiënt in 2016 (exclusief 5-miljard pakket) is 0.236.
Het verschil tussen de Gini-coëfficiënt in 2015 en 2016 (inclusief 5-miljardpakket) is – 0.004.
Bovenstaande Gini-coëfficiënten zijn berekend op basis van de
huishoudens die meegenomen worden in de mediane koopkrachttabel.
Daardoor wijkt de door het CPB berekende Gini-coëfficiënt af van de door
de CBS berekende Gini-coëfficiënt.
Vraag 10
Kan de Gini-coëfficiënt worden gegeven voor de jaren 2014, 2015 en 2016,
zowel met als zonder 5-miljardpakket?
Antwoord op vraag 10
Zie antwoord op vraag 9.
Vraag 11
Hoe komt het CPB bij de stijging van 35.000 arbeidsjaren als gevolg van
het 5-miljardpakket? Kan de onderliggende berekening worden gegeven?

5

Het eerste jaar in deze berekening is de koopkrachtmutatie 2003 ten opzichte van 2002.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

6

Antwoord op vraag 11
De 35.000 arbeidsjaren zijn berekend met het MICSIM-model van het CPB.
MICSIM berekent de langetermijneffecten van wijzigingen in de inkomstenbelasting, toeslagen en uitkeringen. Het CPB heeft het totale pakket
integraal doorgerekend. De effecten van afzonderlijke maatregelen zijn te
vinden in de CPB-publicaties «De effectiviteit van fiscaal participatiebeleid6» en «Kansrijk arbeidsmarktbeleid7».
Vraag 12
Kunt u aangeven in hoeverre de bedrijfsinvesteringen sinds 2008 in
miljarden cumulatief zijn achtergebleven in vergelijking tot het scenario
waarin bedrijfsinvesteringen op het langjarig gemiddelde niveau waren
gebleven sinds 2008?
Antwoord op vraag 12
Aangenomen is hier dat hier het langjarig gemiddelde van de investeringsgroei wordt bedoeld. Als langjarig gemiddelde wordt het
20-jaarsgemiddelde gebruikt voor de periode 1989–2008: 4,2% per jaar. In
de periode 2009–2014 was dit gemiddeld – 0,2%. De bedrijfsinvesteringen
komen hierdoor in 2014 cumulatief 22% lager uit. Dit staat gelijk aan 3 mld
euro per jaar, wat over 5 jaar optelt tot ruim 17 mld euro.
Vraag 13
Waarin zit het verschil van het EMU-saldo en de EMU-schuld ten opzichte
van blz. 53 van Miljoenennota en blz. 6 van de begroting Financiën en
Nationale Schuld? Wat zijn nu de correcte cijfers voor het EMU-saldo en
de EMU-schuld?
Antwoord op vraag 13
In de begroting Financiën en Nationale Schuld staat hetzelfde EMU-saldo
genoemd als in de Miljoenennota (– 1,5 procent in 2016). In de begroting
van Financiën en Nationale Schuld zijn per abuis niet de meest recente
cijfers opgenomen over de ontwikkeling van de EMU-schuld. Dit antwoord
is ook van toepassing op vraag 15 bij Begroting IX.
De correcte raming voor de stand van de EMU-schuld staat in de
Miljoenennota, onder andere in de tabel budgettaire kerngegevens op
bladzijde 53 en in bijlage 4 (EMU-schuld).

EMU schuld in miljarden euro
EMU schuld in procenten bbp

2015

2016

458
67,2

466
66,2

Vraag 14
Wat is het feitelijk EMU-saldo volgens de MEV? Kan daarbij het verschil
worden verklaard met de 10,6 miljard op blz. 53 van Miljoenennota?

6
7

http://www.cpb.nl/publicatie/de-effectiviteit-van-fiscaal-participatiebeleid
http://www.cpb.nl/publicatie/kansrijk-arbeidsmarktbeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

7

Vraag 22
Waarom wijkt het EMU-saldo in 2015 en 2016 0,1% BBP af van de raming
in de MEV?
Vraag 23
Waarom wijkt de EMU-schuld met 67,2 in 2015 en 66,2 in 2016 af van de
MEV waar de EMU-schuld respectievelijk 66,4 en 64,5 betreft.
Vraag 50
Klopt het dat de EMU-schuld volgens tabel 3.2 voor 2015 66,4% en voor
2016 64,5% bedraagt? Klopt het dat in de MN 2016 de EMU-schuld
volgens tabel 3.1.1 voor 2015 67,2% en voor 2016 66,2% bedraagt? Klopt
het dat in de MEV 2015 de EMU-schuld volgens tabel 3.2 voor 2015 68,8%
en voor 2016 67,8% bedroeg? In beide gevallen zijn de verschillen
significant, kunt u deze verklaren?
Vraag 51
Klopt het dat voor 2014 het EMU-saldo uitkomt op 67,9%, zowel in de MEV
2016, in de MN2016 als in de CBS-publicatie Nationale rekeningen 2014?
Waarom lopen de bovenstaande actuele uitkomsten uiteen?
Antwoord op vragen 14, 22, 23, 50 en 51
Het EMU-tekort in de Miljoenennota komt in 2015 op 2,2 procent bbp (15,2
miljard euro) en in 2016 op 1,5 procent bbp (10,6 miljard euro) uit. In de
MEV raamt het CPB het EMU-tekort in 2015 op 2,1 procent bbp (14,3
miljard euro) en in 2016 op 1,4 procent bbp (9,9 miljard euro). Het tekort in
de Miljoenennota is dus in beide jaren 0,1% bbp groter dan de MEV. Het
verschil wordt veroorzaakt doordat het CPB lagere uitgaven aan de sociale
zekerheid en zorg, en hogere inkomsten verwacht dan het kabinet.
Het CBS heeft de EMU-schuld in 2014 vastgesteld op 67,9 procent bbp.
Zowel de Miljoenennota als de MEV sluiten aan op dit schuldniveau. De
EMU-schuld in de Miljoenennota komt in 2015 op 67,2 procent bbp en in
2016 op 66,2 procent bbp uit. In de MEV raamt het CPB de EMU-schuld in
2015 op 66,4 procent bbp en in 2016 op 64,5 procent bbp. De schuldquote
in de MEV is dus in 2015 0,8 procent bbp en in 2016 1,7 procent bbp lager
dan de Miljoenennota. Het verschil wordt veroorzaakt doordat het CPB
veronderstelt dat in 2015 25 procent en in 2016 nog eens 20 procent van
ABN-Amro naar de beurs gebracht wordt met een veronderstelde
marktwaarde van 15 miljard euro. In de Miljoenennota worden conform
eerdere brief van de Minister van Financiën nog geen opbrengsten van de
verkoop van ABN-Amro begroot. Ook het betere EMU-saldo van het CPB
leidt tot een lagere schuld dan in de Miljoenennota.
Zie ook het antwoord op de vragen 16, 17, 112, 113, 114 en 115 bij de
Miljoenennota.
Vraag 15
Kan een overzicht worden gegeven net als in de Miljoenennota tabel 3.2.1
op bladzijde 57?
Antwoord op vraag 15
EMU-saldo 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

– 14,3

8

Inkomsten (belastingen en premies)
Uitgaven Zorg (-)
Uitgaven SZA (-)
Lonen en prijzen (-)
EU-afdrachten (-)
GF/PF/BCF (-)
Aardgasbaten
Rentelasten (-)

8,5
– 2,2
– 1,2
– 1,5
2,3
– 1,6
– 1,0
0,2

EMU-saldo 2016

– 9,9

Vraag 16
Waarom is de arbeidsinkomensquote tussen 2014 en 2015 met 2.2%
gedaald?
Antwoord op vraag 16
De daling van de arbeidsinkomensquote (AIQ) heeft twee belangrijke
oorzaken. Ten eerste dalen de invoerprijzen in 2015 fors (vooral de
olieprijs). Ten tweede stijgt de arbeidsproductiviteit in 2015 harder dan de
reële loonkosten. Deze kostendalingen rekenen bedrijven niet volledig
door in hun afzetprijzen. Ze vergroten hierdoor hun winstmarge wat een
drukkend effect heeft op de AIQ. Beide oorzaken zijn van ongeveer gelijk
belang.
Vraag 17
Wat is de verklaring voor de daling in de overheidsconsumptie met – 0.4%
in 2015? Welke bezuinigingen liggen ten grondslag aan deze daling?
Antwoord op vraag 17
De daling van de overheidsconsumptie in 2015 komt zowel door de daling
van het aantal ambtenaren als uit de daling van de netto materiële
consumptie.
Vraag 18
Kunt u een overzicht geven van de overheidsinvesteringen, die in 2014
t.o.v. 2013 en in 2015 t.o.v. 2014 sterk stijgen?
Antwoord op vraag 18
De overheidsinvesteringen dalen in beide jaren. De informatie over de
overheidsinvesteringen in 2013 en 2014 komt van het CBS. Te zien is dat
de daling in overheidsinvesteringen in 2014 voor een groot deel verklaard
wordt door een daling in de investering in grond-, weg- en waterbouwkundige werken. Daarnaast daalt de investering in outillage in 2014. In
2015 houden deze dalingen in deze investeringen aan.
Vraag 19
Hoeveel gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden zien hun koopkracht
überhaupt niet stijgen?
Vraag 20
Hoeveel gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden zien hun koopkracht
dalen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

9

Antwoord op vraag 19 en vraag 20
20% van de uitkeringsgerechtigden (ca. 140.000 huishoudens) en 39% van
de gepensioneerden (ca. 700.000 huishoudens) ondervinden in 2016 een
negatieve koopkrachtontwikkeling. Zie ook Tabel B.3.2 in de begroting van
SZW. Hiervan ondervindt 7% van de uitkeringsgerechtigden (ca. 50.000
huishoudens) en 3% van de gepensioneerden (ca. 50.000 huishoudens)
een koopkrachtontwikkeling die nagenoeg neutraal is (tussen – 0,1% en
0%). Evenzo ondervindt 12% van de uitkeringsgerechtigden (ca. 80.000
huishoudens) en 5% van de gepensioneerden (ca. 80.000 huishoudens)
een koopkrachtontwikkeling die nagenoeg neutraal is in positieve richting
(tussen 0% en +0,1%). Daarmee ziet 32% van de uitkeringsgerechtigden
(ca. 220.000 huishoudens) de koopkracht dalen of niet wezenlijk stijgen
32%. Voor gepensioneerden is dit 44% (ca. 780.000 huishoudens).
Vraag 20
Hoeveel gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden zien hun koopkracht
dalen?
Antwoord op vraag 20
Zie het antwoord op vraag 19.
Vraag 21
Met welk BBP rekent de MEV?
Antwoord op vraag 21
Het niveau van het BBP staat in onderstaande tabel.

BBP, in miljarden euro’s

2013

2014

2015

2016

650,9

662,8

681,2

704,0

Vraag 22
Waarom wijkt het EMU-saldo in 2015 en 2016 0,1% BBP af van de raming
in de MEV?
Antwoord op vraag 22
Zie het antwoord op vraag 14.
Vraag 23
Waarom wijkt de EMU-schuld met 67,2 in 2015 en 66,2 in 2016 af van de
MEV waar de EMU-schuld respectievelijk 66,4 en 64,5 betreft.
Antwoord op vraag 23
Zie het antwoord op vraag 14.
Vraag 24
Klopt het dat het CPB stelt dat er meer prikkels voor beleidsmakers
moeten komen om beleidsexperimenten te starten? Welke prikkels denkt
het CPB aan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

10

Antwoord op vraag 24
Het CPB constateert met anderen dat de huidige praktijk van beleidsevaluaties nog te wensen over laat. Ex post evaluaties van beleid geven vaak
weinig inzicht in de effectiviteit en efficiency van beleid. Bovendien vinden
ex post evaluaties meestal pas plaats nadat beleid landelijk is uitgerold.
Zelfs met een negatieve ex post evaluatie die methodologisch aan de
maat is, kan het stopzetten van ineffectief beleid in dat stadium lastig zijn.
Kleinschalige beleidsexperimenten die uitgevoerd worden voordat beleid
wordt uitgerold kunnen die situatie helpen voorkomen. Een manier om
beleidsmakers te stimuleren om dat te doen is om de verplichte ex post
evaluaties inwisselbaar te maken voor een beleidsexperiment.
Vraag 25
Klopt het dat het CPB stelt dat de sturing aan de inkomstenkant minder
discipline kent dan aan de uitgavenkant en dat als alternatief een
evenwichtigere behandeling wordt voorgesteld? Klopt het dat het als
voorbeeld de belastinguitgaven worden genoemd? Op welke wijze
kunnen belastinguitgaven volgens het CPB meer in de hand worden
gehouden, welke methodieken zijn daarvoor denkbaar? Zou het CPB
voorstellen deze posten naar de uitgavenkant over te hevelen?
Antwoord op vraag 25
De disciplinering aan de uitgavenkant geldt het totaal van de uitgaven,
inclusief de ontwikkeling van de grondslagen. Het kader aan de inkomstenkant begrenst alleen de direct beleidsmatige effecten (van bijvoorbeeld mutaties van schijfgrenzen en tarieven) maar in principe niet de
ontwikkeling van de grondslagen. Dat is bewust zo gedaan om automatische stabilisatie aan de inkomstenkant mogelijk te maken. Het gevolg is
echter dat ook een beleidsmatig geïnduceerde trendmatige grondslagontwikkeling van belastinguitgaven in ruime zin, die niet of nauwelijks
samenhangen met de conjunctuur, geaccommodeerd wordt binnen het
inkomstenkader. Een manier om belastinguitgaven in ruime zin te
begrenzen is door ook de grondslagontwikkeling ervan relevant te
verklaren voor het inkomstenkader. Een andere manier is om belastinguitgaven over te hevelen naar de uitgavenkant. Dit is een onderwerp dat zich
typisch op het expertiseterrein van de Studiegroep Begrotingsruimte
bevindt.
Vraag 26
Kunt u de marginale druk van het belastingstelsel (inclusief heffingskorting) in 2012 en 2016 geven in percentages en een grafiek voor de
groepen: alleenstaande, alleenstaande ouder (met 1 kind), alleenverdiener, tweeverdiener (minst-verdienende partner) en tweeverdiener
(meest verdienende partner)?
Antwoord op vraag 26
Het CPB heeft recent in het kader van de Kansrijk reeks een achtergronddocument uitgebracht over de marginale druk naar huishoudtype in
20158. Daarin wordt de marginale druk voor acht groepen gepresenteerd:
alleenstaanden, alleenverdieners, meestverdieners en minstverdieners, en
dan voor iedere groep met en zonder kinderen. Daarnaast wordt voor de
afzonderlijke categorieën ook de decompositie naar regelingen weergegeven (inclusief heffingskortingen). Tot slot is ook een internationale
8

Achtergronddocument marginale druk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

11

vergelijking van de marginale druk opgenomen. Het is niet mogelijk om
binnen dit tijdsbestek een actualisatie, plus uitbreiding naar 2012, te
maken.
Vraag 27
Kunt u aangeven hoeveel een alleenverdiener met twee kinderen en een
modaal inkomen netto overhoudt na belastingen en toeslagen (gezin
woont in een huurwoning van 600 euro per maand).
Antwoord op vraag 27
Het totaal besteedbaar inkomen van dit gezin is 26.808 euro. Dit gezin
heeft geen recht op huurtoeslag en kinderopvangtoeslag.
Vraag 28
Kunt u aangeven hoeveel een alleenstaande ouder (1 kind van 10 jaar) en
een modaal inkomen netto overhoudt na belastingen en toeslagen?
(huurwoning van 600 euro per maand)
Antwoord op vraag 28
Het totaal besteedbaar inkomen van dit gezin is 29.532 euro. Dit gezin
heeft geen recht op huurtoeslag, wel op kinderopvangtoeslag.
Vraag 29
Kunt u aangeven hoeveel een alleenstaande ouder (1 kind van 10 jaar) en
een minimumloon netto overhoudt na belastingen en toeslagen? U mag
uitgaan van een huur van 600 euro per maand
Antwoord op vraag 29
Het totaal besteedbaar inkomen van dit gezin is 26.367 euro. Dit gezin
heeft recht op huurtoeslag en kinderopvangtoeslag.
Vraag 30
Zijn er groepen voor wie zich in 2016 een verzilveringsprobleem voordoet
van heffingskortingen? Bij welke groepen doet zich dit probleem dan
voor?
Antwoord op vraag 30
Ja. Verzilveringsproblematiek van heffingskortingen komt voor bij
personen zonder of met een laag eigen inkomen, die de heffingskorting
niet kunnen verzilveren tegen het inkomen van een eventuele partner.
Voorbeelden zijn de werkende alleenstaande ouder op WML-niveau (IACK)
en het AOW-paar zonder aanvullend pensioen en zonder vermogen
(ouderenkorting).
Vraag 31
Kan het CPB de invloed van het SGP9 en van het trendmatig begrotingsbeleid onderscheiden en kwantificeren, bijvoorbeeld door aan te nemen
dat in jaren dat het SGP een bindende voorwaarde stelde ervan uit te
gaan dat het SGP oorzaak is?
9

SGP: Stabiliteits- en Groeipact

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

12

Antwoord op vraag 31
Aanvullende pakketten op het Regeerakkoord zouden als indicatie kunnen
worden gezien van SGP als bindende voorwaarde (vangrail). Deze
indicatie gaat op voor 2013 (Lente-akkoord) en voor 2014 (6-miljardpakket). Nadere uitwerking vergt een aparte analyse die te bewerkelijk is
om nu in het bestek van deze vraag te beantwoorden. Het is wel een
interessante vraag voor de Studiegroep Begrotingsruimte.
Vraag 32
Klopt het dat het CPB constateert dat er gegeven de Europese begrotingsregels minder ruimte is voor automatische stabilisatie en een middellange
termijn oriëntatie? Dit vergt buffers welke omvang moeten deze buffers
hebben om procyclisch beleid te vermijden?
Antwoord op vraag 32
Ja, het klopt dat het Maastricht-criterium van een maximaal tekort van 3%
bbp de ruimte voor automatische stabilisatie beperkt. Indien dit maximum
plotseling onverwacht wordt bereikt dan kan dit de middellange termijn
oriëntatie bemoeilijken. Dit geldt in mindere mate ook voor het bereiken
van de middellangetermijndoelstelling voor het begrotingstekort (MTO).
De omvang van de buffer hangt af van in welke mate de kans van het
bereiken van het maximale tekort van 3% bbp wordt verminderd.
Vraag 33
Is bekend of ook andere landen een dergelijk plaatje laten zien voor
procyclisch begrotingsbeleid? Zo ja wat is de uitkomst?
Vraag 34
Kunt u toelichten waarom transparantie, automatische stabilisatie en de
middellangetermijnoriëntatie met de bijbehorende rust en doelmatigheid
in de knel komen indien de grenswaarden van de Europese begrotingsregels worden benaderd?
Antwoord op vragen 33 en 34
Ja, ook andere landen laten vaak een procyclisch begrotingsbeleid zien.
Zie ook paragraaf 4 in Homan, E. en W. Suyker, Hoe anticyclisch is het
Nederlandse discretionaire begrotingsbeleid, CPB Achtergronddocument,
september 2015.10
Vraag 34
Kunt u toelichten waarom transparantie, automatische stabilisatie en de
middellangetermijnoriëntatie met de bijbehorende rust en doelmatigheid
in de knel komen indien de grenswaarden van de Europese begrotingsregels worden benaderd?
Antwoord op vraag 34
Zie antwoord op vraag 32.

10

http://www.cpb.nl/publicatie/hoe-anticyclisch-is-het-nederlandse-discretionairebegrotingsbeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

13

Vraag 35
Waarom pleit u voor het aanhouden van buffers in een situatie waarbij de
grenswaarden van de Europese begrotingsregels worden benaderd? Wat
zijn de voor- en nadelen van een dergelijke buffer?
Antwoord op vraag 35
Voordeel van het hebben van buffers is dat de automatische stabilisatoren
zonder beperkingen hun rol kunnen spelen. Bijkomend voordeel is
bestuurlijke rust en minder noodzaak to ad-hoc besluitvorming gericht op
de korte termijn. Indien buffers nog niet aanwezig zijn dan gaat van het
opbouwen van de buffers tijdelijk een dempend effect uit op de economische groei.
Vraag 36
Kan uit de simulatie van het CPB geconcludeerd worden dat de kans op
een vierde steunpakket groot is, gezien Griekenland in 2018 naar alle
waarschijnlijkheid niet in staat zal zijn om de kapitaalmarkt te betreden?
Antwoord op vraag 36
Uit de simulatie kan geconcludeerd worden dat de kans niet groot is dat
Griekenland in 2018 naar de markt kan. Deze simulatie maakt voorzichtiger aannames over het verwachte begrotingsoverschot op lange termijn
dan die gemaakt worden in de programma-afspraken met Griekenland.
Als Griekenland in 2018 niet naar de markt kan, zijn nieuwe afspraken
noodzakelijk om (her)financiering van de Griekse schulden zeker te stellen.
Die afspraken kunnen via een nieuw programma gemaakt worden, maar
dat hoeft niet. Afspraken over schuldverlichting zonder nieuw programma
zijn ook mogelijk.
Vraag 37
Hoe oordeelt u over de vijf verschillende mogelijkheden die het CPB
analyseert wanneer nadere afspraken over de Griekse schuld(houdbaarheid) nodig blijken?
Vraag 38
Welke van de vijf mogelijkheden komen volgens u in aanmerking om
gedurende de looptijd van het derde steunpakket te realiseren, ervan
uitgaande dat zonder nadere afspraken Griekenland zijn schuld niet
zelfstandig kan financieren?
Antwoord op vragen 37 en 38
Van de door het CPB geschetste opties is kwijtschelding niet aan de orde.
Het verstrekken van garanties aan private financiers is een maatregel die
buiten het huidige spectrum van instrumenten van het ESM ligt. De drie
overige opties die door het CPB geschetst worden (verlenging looptijden,
verlaging rente, uitstel van rentebetalingen) zijn in 2012 reeds toegepast
bij Griekenland. De Eurogroep heeft op 14 augustus jl. aangegeven, in lijn
met de verklaring van de Eurozone Top van 12 juli jl., indien nodig, klaar te
staan om aanvullende maatregelen te overwegen om de bruto financieringsbehoefte van Griekenland op een houdbaar niveau te houden (zie
verslag Eurogroep 14 augustus 2015, Kamerstuk 21 501-07, nr. 1295). Bij
de besprekingen over de Griekse schuldhoudbaarheid zal ook moeten
worden afgewogen in hoeverre eventueel noodzakelijke schuldverlichting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

14

geheel tijdens de looptijd van het derde programma wordt gegeven of dat
schuldverlichting ook deels daarna nog kan plaatsvinden al naar gelang
de omstandigheden dit zouden vereisen.
Vraag 38
Welke van de vijf mogelijkheden komen volgens u in aanmerking om
gedurende de looptijd van het derde steunpakket te realiseren, ervan
uitgaande dat zonder nadere afspraken Griekenland zijn schuld niet
zelfstandig kan financieren?
Antwoord op vraag 38
Zie antwoord op vraag 37.
Vraag 39
Welke conclusies verbindt u aan de opmerking van het CPB dat in het
basispad aanvullende schuldverlichting noodzakelijk is?
Antwoord op vraag 39
Het basispad dat het CPB schetst, bevat een beduidend minder ambitieuze
primair overschot doelstelling voor de Griekse begroting dan nu is
afgesproken met de Griekse regering en dus dan waar ik van uit ga. Zie
voor mijn inzet bij de schuldverlichting verder het antwoord op vraag 40.
Vraag 40
Welke gevolgen heeft de verkiezingsuitslag in Griekenland voor het derde
steunpakket en eventuele aanvullende afspraken over de Griekse
schuldhoudbaarheid?
Antwoord op vraag 40
De afspraken behorende bij het ESM steunprogramma voor Griekenland
staan vast en wijzigen niet als gevolg van de uitslag van de verkiezingen.
Verder zullen de twee partijen die verantwoordelijk waren voor de
onderhandeling en afsluiting van het ESM programma (Syriza en de
Onafhankelijke Grieken) opnieuw een regering vormen. De nieuwe
regering heeft een sterk mandaat om verdere hervormingen door te
voeren.
Wat schuldhoudbaarheid betreft geldt nog steeds de afspraak zoals
vastgelegd in de verklaring van de Eurogroep van 14 augustus. De
Eurogroep heeft in deze verklaring benadrukt, in lijn met de verklaring van
de Eurozone Top van 12 juli jl., indien nodig, klaar te staan om aanvullende maatregelen te overwegen om de bruto financieringsbehoefte van
Griekenland op een houdbaar niveau te houden. De schuldverlichtende
maatregelen zullen worden overwogen na afronding van de eerste
voortgangsmissie van het nieuwe programma en op voorwaarde dat het
volledige programma is geïmplementeerd. De Eurogroep heeft in de
voornoemde verklaring tevens herhaald dat nominale afschrijving op
officiële schulden niet aan de orde is.
Vraag 41
Waarom loopt Nederland achter bij het terugdringen van de
werkloosheid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

15

Antwoord op vraag 41
De arbeidsmarkt in Nederland herstelt zich later, doordat de Nederlandse
economie later herstelde van de crisis dan die van de rest van Europa.
Aangezien de arbeidsmarkt de beweging van de Nederlandse productie
met enige vertraging volgt, herstelt bij gevolg ook de arbeidsmarkt zich
later dan die in de rest van Europa. Zoals in figuur 2.4 van de Macro
Economische Verkenning 2016 valt te zien, ligt de werkloosheid in
Nederland evenwel nog steeds onder die van het Eurogebied.
Vraag 42
Wat is de verklaring voor de daling van 1.2% in 2015 en 2.2% in 2016 van
het uitkeringsinkomen? Wat zijn de absolute bedragen weergeven van het
uitkeringsinkomen? Hoe verhoudt deze daling zich tot het koopkrachtherstel van 0.2% voor uitkeringsgerechtigden?
Antwoord op vraag 42
Dit heeft ten eerste te maken met een daling van het aantal
WW-uitkeringen als gevolg van de dalende werkloosheid. Ten tweede
dalen de reële pensioenuitkeringen als gevolg van de lage indexatie. In de
koopkrachtmutatie wordt geen rekening gehouden met een daling van het
aantal uitkeringen, omdat het een statische benadering betreft. Dit is de
belangrijkste verklaring voor het verschil. De absolute bedragen van het
uitkeringsinkomen (volgens de definitie in de MEV-tabel) zijn 80 mld euro
in 2015 en 79 mld euro in 2016.
Vraag 43
Hoe heeft de bancaire kredietverlening aan het Midden- en Kleinbedrijf
(MKB) zich de afgelopen 10 jaar ontwikkeld?
Antwoord op vraag 43
De Nederlandsche Bank publiceert hier periodiek over. De cijfers vanaf
halverwege 2013 zijn te vinden op de volgende webpagina: http://
www.statistics.dnb.nl/usr/statistics/excel/t5.14nk.xls voor de grootbanken.
Voor de jaren daarvoor heeft het CPB geen cijfers.
Vraag 44
Wat is de ontwikkeling van het spaaroverschot van het niet-financiële
bedrijfsleven de afgelopen 10 jaar?
Antwoord op vraag 44
Figuur 3 (links) in de CPB Policy Brief «Oorzaken en beleidsgevolgen van
het overschot op de Nederlandse lopende rekening»11 laat de ontwikkeling van het spaaroverschot van niet-financiële instellingen zien. De
figuur staat ook hieronder.

11

http://cpb.nl/publicatie/oorzaken-en-beleidsgevolgen-van-het-overschot-op-de-nederlandselopende-rekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

16

Vraag 45
In hoeverre is de verwachting dat het spaaroverschot de komende jaren
ingezet wordt voor investeringen?
Antwoord op vraag 45
Hierover is geen verwachting. Uitgangspunt is dat bedrijven een
investering zullen doen wanneer zij denken dat deze rendabeler is dan het
geld nu vasthouden. Er is in de raming geen aanname gemaakt over de
mate waarin het spaaroverschot omgezet wordt in investeringen.
Vraag 46
Wat verklaart de trend van de kapitaalinkomensquote van 2014 tot 2016?
Antwoord op vraag 46
De kapitaalinkomensquote is gelijk aan 1 minus de arbeidsinkomensquote
(AIQ). Zie vraag 16 voor wat betreft de ontwikkeling van 2014 op 2015. In
2016 stijgen de reële loonkosten harder dan de arbeidsproductiviteit,
waardoor de kapitaalinkomensquote weer iets daalt.
Vraag 47
Kunt u aangeven hoe de verdeling voor flex, vast en zzp voor uitsluitend
nieuwe banen in 2014 is?
Antwoord op vraag 47
Deze info is niet beschikbaar bij het CBS. Wel is de verdeling bekend van
mensen die tussen 2013 en 2014 vanuit werkloosheid en inactiviteit,
uiteindelijk betaald werk hebben gevonden, te weten: vaste (17%); flex
(69%) en zelfstandig totaal (15%) (alleen zzp betreft 13%). Daarnaast is
bekend van mensen die van baan zijn verwisseld tussen 2014 en 2013 en
een vaste arbeidsrelatie hadden in 2013 welk deel weer een vaste baan
heeft in 2014 (53%) dan wel een flexibele baan heeft gevonden in 2014
(47%). Bron: Chkalova, K., A. Goudswaard, J. Sanders en W. Smits, 2015,
Dynamiek op de Nederlandse arbeidsmarkt: de focus op flexibilisering,
TNO/CBS, Den Haag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

17

Vraag 48
Kan er een overzicht worden gegeven welke bijstellingen er zijn geweest
in de meerjarige ramingen door de Europese Commissie van de output
gap voor de laatste 7 jaren?
Vraag 49
Kan er een overzicht worden gegeven het niveau van de outputgap voor
de geraamde jaren voor elk van deze ramingsmomenten van de Europese
Commissie?
Antwoord op vragen 48 en 49
Onderstaande tabel geeft de bijstellingen van de Nederlandse output gap
ramingen van de Europese Commissie.

Vraag 49
Kan er een overzicht worden gegeven het niveau van de outputgap voor
de geraamde jaren voor elk van deze ramingsmomenten van de Europese
Commissie?
Antwoord op vraag 49
Zie antwoord 48.
Vraag 50
Klopt het dat de EMU-schuld volgens tabel 3.2 voor 2015 66,4% en voor
2016 64,5% bedraagt? Klopt het dat in de MN 2016 de EMU-schuld
volgens tabel 3.1.1 voor 2015 67,2% en voor 2016 66,2% bedraagt? Klopt
het dat in de MEV 2015 de EMU-schuld volgens tabel 3.2 voor 2015 68,8%
en voor 2016 67,8% bedroeg? In beide gevallen zijn de verschillen
significant, kunt u deze verklaren?
Antwoord op vraag 50
Zie het antwoord op vraag 14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

18

Vraag 51
Klopt het dat voor 2014 het EMU-saldo uitkomt op 67,9%, zowel in de MEV
2016, in de MN2016 als in de CBS-publicatie Nationale rekeningen 2014?
Waarom lopen de bovenstaande actuele uitkomsten uiteen?
Antwoord op vraag 51
Zie het antwoord op vraag 14.
Vraag 52
Hoe verhoudt de onderliggende groei van de collectieve zorguitgaven zich
tot de aannames in de houdbaarheidsstudie?
Antwoord op vraag 52
In de studie Minder Zorg om Vergrijzing van juli 2014 is gerekend met een
reële groei van de netto zorguitkeringen met 3,0% per jaar. Dit was de
optelsom van 1,2% vanwege demografische en epidemiologische
ontwikkelingen en 1,8% vanwege overige factoren.
Gemiddeld over de jaren 2013–2016 is de reële groei in de MEV, na
correctie voor het effect van beleidsmaatregelen, 2,9% per jaar. Dit is de
optelsom van 1,2% vanwege demografische en epidemiologische
ontwikkelingen en 1,7% vanwege overige factoren. Daarmee komt de
groei vanwege overige factoren beduidend lager uit dan in de jaren voor
2013.
Vraag 53
Klopt het dat het aantal bijstandsuitkeringen een stijging zien laat? Kunt u
inzicht geven in de instroomcijfers vanuit de WW12, uitgesplitst in
leeftijdscategorieën?
Antwoord op vraag 53
Het aantal bijstandsuitkeringen laat een stijging zien tot circa 385.000
uitkeringen in 2016. In 2013 stroomden bijna 31.000 mensen na de
WW-uitkering door naar de bijstand. Dat aantal neemt waarschijnlijk toe
tot 34.000 mensen in 2014 en 36.000 in 2015. (UWV, 2014, Na de WW in de
bijstand: De doorstroom van WW naar bijstand per gemeente tot en met
2015.)13. Het percentage uitgestroomde WW-ers dat in de bijstand terecht
komt is ongeveer 6,5%; dat is circa 22% van de instroom in de bijstand.
Het doorstroompercentage is het hoogst bij 55-plussers, zie onderstaande
tabel.
Doorstroompercentage naar leeftijd (2013)
Totaal
55–65
45–55
35–45
25–35
15–25

6,7%
8,3%
6,4%
6,7%
6,9%
5,9%

Bron: UWV, 2014, figuur 2.7, p. 8. (http://www.uwv.nl/overuwv/kennis-cijfers-en-onderzoek/
arbeidsmarktinformatie/na-de-ww-in-de-bijstand--de-doorstroom-van-ww-naarbijstand-per-gemeente-tot-en-met-2015.aspx)

12
13

WW: Werkloosheidswet
http://www.uwv.nl/overuwv/kennis-cijfers-en-onderzoek/arbeidsmarktinformatie/na-de-ww-inde-bijstand--de-doorstroom-van-ww-naar-bijstand-per-gemeente-tot-en-met-2015.aspx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

19

Vraag 54
Het bedrag aan AOW-uitkeringen als percentage in het BBP daalt.
Betekent dat dat de verhoging van de AOW-leeftijd kan worden gestaakt?
Antwoord op vraag 54
De verhoging van de AOW-leeftijd beperkt de stijging van de
AOW-uitgaven. De AOW-uitgaven als percentage bbp dalen als gevolg
van het noemereffect: het bbp stijgt harder dan de AOW-uitgaven.
Vraag 55
Hoeveel AOW-uitkeringen komen er tot en met 2018 per maand bij, en
kunt u het percentage werkenden hierbinnen aangeven?
Antwoord op vraag 55
In 2016–2018 stromen jaarlijks circa 170.000 mensen de AOW in. Vanwege
de verhoging van de AOW-leeftijd per kalenderjaar, vindt in de eerste drie
maanden van het jaar nauwelijks instroom in de AOW plaats. Per maand
is de gemiddelde instroom vervolgens circa 19.000 personen in de
maanden april tot en met december.
Het aandeel werkenden in de AOW-instroom wordt niet geraamd.
Vraag 56
Welke opbrengst heeft het verhogen van de inkomensafhankelijke
zorgpremie van AOW-gerechtigden?
Antwoord op vraag 56
Het verhogen van de inkomensafhankelijke zorgpremie van
AOW-gerechtigden heeft een budgettair effect van 0,3 mld euro.
Vraag 57
Wat is het effect van de financiële positie van de pensioenfondsen op de
koopkracht van de ouderen?
Antwoord op vraag 57
Niet alle aanvullende pensioenen worden geïndexeerd in 2016. Dit heeft
een negatief effect op de koopkracht van ouderen, aangezien de aanvullende pensioenen dan minder hard stijgen dan de inflatie.
Vraag 58
Kan voor de groepen in tabel 3.8 van de MEV de absolute koopkrachtonwikkeling in de jaren 2015 en 2016 worden weergegeven?
Antwoord op vraag 58
Onderstaande tabel geeft de absolute koopkrachtontwikkeling in de jaren
2015 en 2016 weer in lopende prijzen (afgerond op tientallen euro’s). De
mediane koopkrachtontwikkeling in euro’s is niet gelijk aan de koopkrachtonwikkeling van het huishouden met de mediane koopkrachtmutatie
(zoals weergegeven in tabel 3.8 van de MEV). Het huishouden met de
mediane koopkrachtmutatie in euro’s is een ander huishouden dan het
huishouden met de mediane koopkrachtmutatie in procenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

20

2015

2016

220
590
1.180
1.550

370
1.010
1.770
2.130

Inkomensbron
Werkenden
Uitkeringsgerechtigden
Gepensioneerden

830
220
200

1.330
250
320

Huishoudtype
Tweeverdieners
Alleenstaanden
Alleenverdieners

800
300
440

1460
470
830

1.010
560

1.630
1.050

490

950

Inkomensniveau
<= 175% WML
175- 350% WML
350- 500% WML
> 500% WML

Kinderen
Huishoudens met kinderen
Huishoudens zonder kinderen
Alle huishoudens

Vraag 59
Kan voor alle groepen in tabel 3.8 van de MEV ook de procentuele en de
absolute koopkrachtmutatie tijdens deze kabinetsperiode worden
gegeven?
Antwoord op vraag 59
Onderstaande tabel geeft de procentuele mediane koopkrachtmutatie
weer over de periode 2013–2016. Om methodologische redenen laten we
geen cumulatieve absolute koopkrachteffecten zien over meerdere jaren.
Zo is de absolute cumulatieve mutatie afhankelijk van het gekozen
prijspeil waarin je de mutatie uitdrukt. De absolute mutaties uitgedrukt in
het prijsniveau van het basisjaar voor de meting (in dit geval 2012) zal
leiden tot andere verschillen tussen groepen, dan uitgedrukt in het laatste
jaar (2016). Dit geldt met name wanneer de periode waarover gecumuleerd wordt langer is. Het is verder gebruikelijk om de absolute mutaties
af te zetten tegen het besteedbaar inkomen (de procentuele koopkrachtmutatie) om vast te stellen in welke mate sprake is van een evenwichtige
inkomensontwikkeling. Dit kan geïllustreerd worden aan de hand van
onderstaand voorbeeld. Stel dat alle huishoudens in Nederland een
koopkrachtdaling van 2% zouden ervaren in een bepaald jaar, dan blijft de
inkomensongelijkheid ten opzichte van het vorige jaar gelijk. De
koopkrachtdaling is evenwichtig verdeeld over alle huishoudens. Stel dat
alle huishoudens een koopkrachtdaling van 1.000 euro zouden ervaren,
dan zou geconcludeerd kunnen worden dat er sprake is van een
evenwichtige verdeling van effecten, terwijl in werkelijkheid de inkomensongelijkheid toeneemt.
2013–2016
Inkomensniveau
<= 175% WML
175- 350% WML
350- 500% WML
> 500% WML
Inkomensbron
Werkenden
Uitkeringsgerechtigden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

0,6
3,3
4,4
2,4

5,0
– 0,9

21

2013–2016
Gepensioneerden

– 2,6

Huishoudtype
Tweeverdieners
Alleenstaanden
Alleenverdieners

3,4
2,2
– 0,2

Kinderen
Huishoudens met kinderen
Huishoudens zonder kinderen

4,6
3,7

Alle huishoudens

2,4

Vraag 60
Hoeveel mensen verliezen hun huur- en of zorgtoeslag, omdat hun
vermogen zonder de ouderentoeslag te hoog is, uitgesplitst in
AOW-gerechtigden en niet-AOW-gerechtigen?
Antwoord op vraag 60
Tussen de 15–20 dzd huishoudens verliezen de zorgtoeslag en circa 10 dzd
huishoudens verliezen huurtoeslag door het afschaffen van de ouderentoeslag. De ouderentoeslag geldt alleen voor gepensioneerden en dat zijn
in principe allemaal AOW-gerechtigden (het aantal mensen zonder
AOW-opbouw is te klein om apart te laten zien).
Vraag 61
Kunt u een exact (cijfermatig uitgesplitst) beeld geven van de budgettaire
gevolgen van alle voorgenomen maatregelen (structureel en incidenteel)
ten aanzien van de ouderenkorting?
Antwoord op vraag 61
De onderstaande tabel presenteert het budgettaire effect van de maatregelen uit het Belastingplan 2015 en het Belastingplan 2016 ten aanzien
van de ouderenkorting voor het jaar 2016, uitgesplitst in een structureel
en incidenteel deel. Het structurele deel betreft een maatregel die
onderdeel is van het pakket maatregelen dat dient ter dekking van het niet
doorgaan van de huishoudentoeslag. Het incidentele deel betreft een
maatregel die onderdeel is van het pakket maatregelen om de koopkracht
voor bepaalde groepen in 2016 te repareren.
Budgettair effect (in miljoenen euro’s, -/- = lastenverlichting)
Structureel
Incidenteel
TOTAAL

195
– 395
– 200

Vraag 62
Kunt u een uitgesplitst budgettair overzicht weergeven van alle voorgenomen incidentele maatregelen die de koopkracht van AOW-gerechtigden
verbeteren en verslechteren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

22

Antwoord op vraag 62
Onderstaande tabel presenteert het budgettaire effect van de incidentele
maatregelen die de koopkracht van AOW-gerechtigden verbeteren en
verslechteren in het jaar 2016. De budgettaire bedragen hebben
uitsluitend betrekking op de groep AOW-gerechtigden.
Budgettair effect (in mld
euro’s)
Verbetering
Verhogen ouderenkorting
Verlengen tijdelijke verhoging zorgtoeslag
Verlaging tarief 2e en 3e schijf

– 0,4
– 0,1
– 0,0

Vraag 63
Kunt u een uitgesplitst budgettair overzicht weergeven van alle voorgenomen structurele maatregelen die de koopkracht van AOW-gerechtigden
verbeteren en verslechteren?
Antwoord op vraag 63
Onderstaande tabel presenteert het budgettaire effect van de structurele
maatregelen die de koopkracht van AOW-gerechtigden verbeteren en
verslechteren. De budgettaire bedragen hebben uitsluitend betrekking op
de groep AOW-gerechtigden.
Budgettair effect (in mld
euro’s)
Verbetering
Verlagen tarief 2e en 3e schijf (5-miljard-pakket)
Verlagen tarief 1e schijf
Verslechtering
Verlagen ouderenkorting
Verlagen zorgtoeslag
Bezuiniging huurtoeslag
Verhogen verlaagde IAB-tarief
Afschaffen ouderentoeslag

– 0,4
– 0,0

0,2
0,1
0,1
0,3
0,1

Vraag 64
Kunt u een overzicht geven van alle maatregelen die enkel en alleen
gevolgen hebben voor de koopkracht van AOW-gerechtigden?
Antwoord op vraag 64
Beleidsmaatregelen die enkel en alleen gevolgen hebben voor de
koopkracht van AOW-gerechtigden in 2016 zijn de verhoging van de
ouderenkorting onder de inkomensgrens van ca. 36.000 euro met 139
euro en de verlaging van de ouderenkorting boven de inkomensgrens met
83 euro. Ook het afschaffen van de ouderentoeslag in box 3 heeft enkel en
alleen gevolgen voor huishoudens met een AOW-gerechtigd lid.
Vraag 65
Klopt het dat op de staten van de middelen en bestedingen de posten
betaalde primaire inkomens, betaalde inkomensoverdrachten, ontvangen
primaire inkomens en ontvangen inkomensoverdrachten staan? Klopt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

23

dat deze posten bestaan uit diverse componenten? Zou u deze posten
kunnen uitsplitsen naar die diverse componenten?
Antwoord op vraag 65
De genoemde posten staan inderdaad in de staten van middelen en
bestedingen. Het CPB heeft geen verdere uitsplitsingen van deze posten.
Vraag 66
Past de negatief bijgestelde interim- forecast van de OESO voor de
wereldhandel aan de uitgangspunten gehanteerd voor het basispad in de
MEV?
Antwoord op vraag 66
In de interim- Economic Outlook van 16 september 2015 stelt de OESO de
groeiramingen voor het wereldwijde bbp licht neerwaarts bij naar 3,0% dit
jaar en 3,6% volgend jaar. Het basispad voor de MEV ligt daar heel dicht
bij met groeiramingen van 3,2% dit jaar en 3,7% volgend jaar. De interimforecast bevat geen raming voor de wereldhandel.
Vraag 67
Kan voor de groepen in bijlage 11 van de MEV de mediane bruto
inkomens worden weergegeven?
Antwoord op vraag 67
Onderstaande tabel geeft de mediane bruto inkomens in 2016 weer voor
de groepen in bijlage 11, afgerond op honderden euro’s.
2016
Inkomensniveau
<= 175% WML
175- 350% WML
350- 500% WML
> 500% WML

21.700
49.000
79.400
122.100

Inkomensbron
Werkenden
Uitkeringsgerechtigden
Gepensioneerden

57.000
19.400
28.600

Huishoudtype
Tweeverdieners
Alleenstaanden
Alleenverdieners

62.000
26.900
53.200

Kinderen
Huishoudens met kinderen
Huishoudens zonder kinderen

60.800
47.200

Alle huishoudens

44.700

Vraag 68
Wat is de hoogte van het WML in 2016?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

24

Antwoord op vraag 68
In de MEV wordt voor het jaar 2016 met een raming van het bruto
minimumloon (wml) van 19.873 euro gerekend.
Vraag 69
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde procentuele koopkrachtwijziging worden weergegeven tijdens deze
kabinetsperiode?
Vraag 70
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde absolute koopkrachtwijziging worden weergegeven tijdens deze
kabinetsperiode?
Vraag 71
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde procentuele koopkrachtwijziging in de periode 2002 tot 2016
worden weergegeven?
Vraag 72
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde absolute koopkrachtwijziging in de periode 2002 tot 2016 worden
weergegeven?
Antwoord op vraag 69, 70, 71 en 72
In bijlage 12 van de MEV wordt de statische koopkrachtontwikkeling
weergegeven van een set voorbeeldhuishoudens in de periode 2002 t/m
2016. In de onderstaande tabel zijn de statische koopkrachtontwikkelingen
in de periode 2013–2016 en de periode 2002–2016 in deze bijlage
gecumuleerd.
Hierbij dient opgemerkt te worden dat de gecumuleerde cijfers met
voorzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden. De set voorbeeldhuishoudens volgt min of meer dezelfde huishoudens over de tijd, maar niet
altijd exact dezelfde huishoudens. Zo wordt het modale inkomen ieder
jaar opnieuw vastgesteld waardoor er, zeker bezien over een langere
periode, niet per se hetzelfde huishouden wordt gevolgd. Daarnaast geldt
dat de statische koopkrachtbenadering de samenstelling van de verschillende groepen constant houdt. Juist over langere periodes geldt dat
persoonlijke overgangen een belangrijke rol spelen in de koopkracht van
huishoudens, zoals samenwonen, het krijgen van kinderen, het accepteren
van een (nieuwe) baan, et cetera. Om methodologische redenen laten we
verder geen cumulatieve absolute koopkrachteffecten zien voor de set
voorbeeldhuishoudens. Zie ook de toelichting bij vraag 59.
Voorbeeldhuishouden

Cumulatief
2002–20161

Cumulatief kabinetsperiode t/m 20162

5,0%

5,5%

3,9%

3,1%

3,3%

5,4%

0,2%

3,0%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

25

Tweeverdieners met kinderen, modaal + ½ x
modaal
Tweeverdieners met kinderen, 2x modaal + ½
x modaal
Tweeverdieners zonder kinderen, modaal +
modaal
Tweeverdieners zonder kinderen, 2x modaal +
modaal

Voorbeeldhuishouden

Alleenstaande, minimumloon
Alleenstaande, modaal
Alleenstaande, 2x modaal
Alleenstaande ouder, minimumloon
Alleenstaande ouder, modaal
Alleenverdiener met kinderen, modaal
Alleenverdiener met kinderen, 2x modaal
Minimumuitkeringsgerechtigden, paar met
kinderen
Minimumuitkeringsgerechtigden, alleenstaande
Minimumuitkeringsgerechtigden, alleenstaande ouder
AOW alleenstaande, alleen AOW
AOW alleenstaande, AOW + 10.000 euro
aanvullend pensioen
AOW paar, alleen AOW
AOW paar, AOW + 10.000 euro aanvullend
pensioen
1
2

Cumulatief
2002–20161

Cumulatief kabinetsperiode t/m 20162

10,2%
3,1%
– 1,4%
23,4%
11,3%
– 5,6%
– 1,0%
1,1%

9,5%
4,9%
1,9%
15,2%
6,4%
– 2,3%
0,2%
0,2%

– 3,0%

– 0,6%

2,6%

– 0,8%

7,1%
– 4,2%

3,0%
– 3,7%

2,4%
– 1,2%

1,2%
– 4,9%

Het eerste jaar in deze berekening is de koopkrachtmutatie 2003 ten opzichte van 2002.
Het eerste jaar in deze berekening is de koopkrachtmutatie 2013 ten opzichte van 2012.

Vraag 70
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde absolute koopkrachtwijziging worden weergegeven tijdens deze
kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 70
Zie antwoord op vraag 69.
Vraag 71
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde procentuele koopkrachtwijziging in de periode 2002 tot 2016
worden weergegeven?
Antwoord op vraag 71
Zie antwoord op vraag 69.
Vraag 72
Kan voor de groepen, genoemd in bijlage 12 van de MEV, de gecumuleerde absolute koopkrachtwijziging in de periode 2002 tot 2016 worden
weergegeven?
Antwoord op vraag 72
Zie antwoord op vraag 69.
Vraag 73
Kan worden aangegeven hoe hoog de sociale lasten voor werknemers zijn
in internationaal verband?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

26

Antwoord op vraag 73
Volgens de cijfers van de OESO behoort Nederland niet tot de landen met
de hoogste sociale lasten van werknemers, maar ze zijn wel hoger dan
gemiddeld (zie tabel). Deze cijfers moeten echter met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd vanwege institutionele verschillen tussen
landen en omdat de sociale lasten kunnen verschillen tussen huishoudtypes.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300, nr. 46

27